cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lingoom
Solo si
Lingoom bari na nees koy jëfandikoo. Dees na ci génnee njar mbaa ndollenu njar.
Sànd
Sànd garab la gog daa bokk ci njabootug moresea nekk ca Afrig sowwu jant, garab gu njool la man a àgg ba ci 20i met, day ruus jamonoy noor di sëq ci jamonoy nawet. Ay xobam am na ñu koy jëfandikoo cig togg di ko lekk.
Naruhito
Naruhito : Njiitu Réew Sapoŋ.
Sànd
Meññeef mi
vignette|Meññeefi garabug sànd Bu nawet biy jeex lay meññi. Dees koy lekk it, mu neex lool.
Turu xam-xam wi
Morus mesoziygia
Lingoom
Turu xam-xam wi
Citrus limon
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Ron
vignette|Ron gi (Borassus flabellifer) Ron walla sibi ca saalum, xeet la ci xeeti garab yu njool yiy gudd ne sóll ca kaw. Mu bari lool ci tund Afrig, Eccopi, Afrig bëj-saalum. Dees na ko fekk ba tay ci digg Afrig, fu ci mel ni Saara, walla Namibi.
Melo wi
Ron garab gog guddaayam danay àgg ba 25 ba 30i met. Yaatuwaayam nag danay àgg ci 1 met. Xobam moom lees di wax xëddeen melo uppukaay la yor te guddaayam di mat 2i met. Ron day am bu góor ak bu jigéen, bu jigéen bi ay xobam dana jàpp ci 260i sàntimet ci yaatuwaay.
Foytéefam
thumb|left|Kóoni bi vignette|Kóoni bi (meññeefum ron)|alt= Moom lees di wax kóoni. Moom ab doom bu nëtëx lay doon am ci biir ay pax yu duy ndox mu neex ñu di ko naan. Bu demee ba ñor nag day soppiku di ab ron. Ñu di ko lakk di ko lekk. Boo ko lakkee bamu ñor nag dangay xolli der wi sànni lekk li ci biir. Li ci biir day mboq mel ni màngo saf suukar lool.
Njariñ yi
Garabug ron bari na ay njariñ lool ay xobam ñu koy wax ndon mooy daggiit yi ñu dagge ci xëddeen weer ko bamu wow, dees ciy taal ñu man cee togg.
Yoonu murit
Aaday Murit
Aaday murit (walla ju yoonu murit)lu jeexiitalu ci caaday Afrig la, rawatina ju wolof. Yitte ak fulla ji yoon wi jox liggéey tax na ba mu man a suuxatu bu baax ci wàllug koom-koom ci Afrig, te tax na it ba mu man a tas bu baax ci dëkk yu mag yi ci Tugal ak Diiwaan yu Bennoo yi. Tay, daanaka mbooleem dëkk yu mag yu Bëj-gànnaar yi gàddaay gu Senegaal gi dëgmalsi te jëm fa kanam, am na ag Kër Sëriñ Tuubaa (Barabu daje ngir julli, jaamu Yàlla, defi màggal, daaray jàng xam-xam añs). Moom de dalub mbooloo mu murit mi la, fi ñuy defe seeni daje ngir jaamu Yàlla, walla ngir leneen, waaye it dana di jariñ it niki ab teeruwaayu gan ñeel way door a agsi yi ciy gan. Danañuy faral di def ab siyaare walla lu mel ne ag aj gu ñuy def ci at mu ne ca dëkk bu sell ba Tuubaa, gi nekk ci digg Senegaal.Màggal gi genn xumbéel la guy jëmmal at mu ne fàttalikug gàddaayal gi ñu defoon Seex Ahmadu Bamba ca 1895, ci loxol kiliftéef gu Canc gi (l'autorité coloniale).
Ron
Njariñ yi
Xiis mooy lees dagge ci xëdéen ngir di ci yeewe ak a takke. Xiis bees ko takkee ci garab ag dënnu du ca daanu
Yoonu murit
Gongikubaat
Baatub mourid walla murit ni ko wolof yi di waxe, mi ngi bawoo ci Jef ju Iraada, te mooy «  bëgg dara », « namm dara, xëccu jëm ci lenn » teg ca gongikooti ci murīd giy tekki « aji namm  mbaa aji bëgg», jubloos ci aji namm ji Yàlla ki bëggul ku dul moom, lu dul moom, lu dul ngërëmam, loolu it mooy firi fonk gi taalube yi di def seeni sëriñ, ndax Yàlla ga ñuy gis ci ñoom, maanaam ñoom ñoo fi nekkal Yàlla ci jàngale Diine ak aar ko. Murit nag benn la ci ñaari baat yu ba ca des di Laah, kon muy muriidulaa, di tekki aji namm ji Yàlla, maanaam ki Yàlla rekk tax a jug, mu mel ne baat bii mbooleem yooni tasawuf yi dañu koy jëfandikoo niki taalube, walla dongo, waaye bokk na ci li gën a génne baat bi, jox ko fulla mooy ñëw gi yoon wi ñëëw ci jamono joj lislaam da cee xawoon a doyodi, néew ci doole, te li ko waral di nekk gi nit ñi nekke woon lu wuute ak lislaam, daan ko foye, yor geneen dund gu dul gi lislaam tànn, wii melo di lol ñu bari ci bindkati Senegaal yi wax nañu ci, ku ci mel ne Sëriñ Musaa Ka ak ñu ko moy, melokaan wii nag man nañu ne bokk na ci li taxoon Seex Ahmadu Bamba jugoon mel ne ku naan «ana ku namm Yàlla» ana «ku Yàlla tax a jug», ca foola la baat bii daal juge di tekki leegi képp ku di taalubeb murit, muy baat bob daa jug mel ne kuy tàqale diggante ki nekk ciy caaxaan ak ki ko nangoo ba te jublu lu baax li di Yàlla ak la ko wër. Sëriñ bi booy xool day mel ne yorul aw yoon, waaye lislaam la jug ngir taxawalaat, yeesalaat, ndax mbooleem yoon yi mu fi fekk, da leen a nangu, topp leen, jël seeni wird, daa na joxe mbooleem seeni wird te booba mi ngi yor wird wu juge ca Yàlla jaar ci Yonent bi Muhammad, ni yoon yepp ame seeni wird. Leegi kon luy ndayi muy joxe yooyule wird te yoroon wu boppam? Ndaxte daa jugaloon lislaam déet aw yoon, moom moo wax ne
Ron
Turu xam-xam wi
Borassus flabellifer
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Yoonu murit
Gongikubaat
« wépp wird wu waay yor ngir jëmmi Yàlla rekk te leneen taxu koo jug, moo xam woowu daa bawoo ca Jiilaani (Xaadiriya) mbaa mu juge ca Ahmad Tiijaan (tiijaan), na xam ne li mu yor moo dig jub»
Kon kii boole jullit yee ko taxoon a jug, yombal seenug jëm ca Yàlla, far digi yoon yi, boole ñepp ñuy jaami Yàlla ci ron keppaarug Lislaam
Yàllaange (Théologie) ak nosiin wu biir gi
Yoonu murit Seex Ahmadu Bamba (1853-1927)moo ko sos, mu di aw yoon wu mbóotu wow mi ngi feeñ ci Senegaal ci biir aw nekkiin wu mboolaay wu ñu nëxël ag sellam jaxase ko, nga xam ne Canc gi (la colonisation) jaxase na bu baax nosteg màndaxoo gu mboolaay gi (le système d'équilibre social). Ngir nag yéwénal mboolaay gu senegaal gi Seex Ahmadu Bamba daa woote woon jëme ci ñu roy njàngalem Alxuraan mi, te ŋoy ci sunnas Yonent bi Muhammad (j.m), te xeeñtu it maanaay tasawuw yi te roy ci, fullaal it xam-xam ak liggéey te jox leen seen àq ak xiima.
Lii nag daa dëppoo ak li ñuy wooye ag yeesal mbaa ag yéwénal, ndax ci Tasawuf waxees na ne Yàlla (t.s) day yonni ci téeméeri at yu ne, jenn Aji yeesal (walla mujaddid) juy taxaw ci dundalaat, yeesalaat lislaam ca dëgg-dëggam, kooku tam mooy nekk aji donn ju ruu ju Yonent bi (j.m), ñu koy wax (qotb walla « pujub cellte ») maanaam fa ag sell man a yam. Bamba kon kenn lay doon ci tànnéef yii.
Yàllaange gu murit yi (walla seen gëm-gëm) dafa jeexiitalu ci yoon yii di Xaadiriyaak Tiijaan waaye it ak mbindi Alxazaali, nga xam ne Bamba da koy tudd lu bari ciy mbindam. Yenn jullit yiy woote ag cunna danuy jàpp ne gëm gu tar gii am ci murit yi jëm ci Ahmadu Bamba aki way donnam aw xeet la ci ag njaamu xërëm, waaye booy xool xamadi rekk a ko waral, ndax ku xóotal ab xam-xamam ci yoon wi duggi ruqam di nga gis lu dul loolu, nit nag bu jëfee lu moy la ñu ko xamal moom mooy ka tooñ, kon na murit yi di jàng mbindum Sëriñ bi tey bañ di tëñëxu di doxe ni ñu ko bëgg a doxe, bëgg ko nee gëme, tey doxe ni ko Sëriñ bi bëgge ci ñoom. Seex Ahmadu de giseeful ciy mbindam lenn lu dëppoowul ak Alxuraan ak sunna.
Murit yi am nañu ay jikko ak xiima yu di yu lislaam fekkoon ci ñoom, te xawoon a giim Sëriñ bi ñëw dekkalaat ko. Bokk na ci yooyu liggéey gi ñuy àgg ci di sellal, jàpplanteek dimbalante. At mu nekk ay milyoŋi nit dañuy bawoo fu nekk di màggali Tuubaa gi nekk ci digg Senegaal. .
Ni ko Emmanuel Brisson gise, Yoonu Murit « dafa nosu - ci gis-gisu ñenn ñi - niki ag noste gu laman (système féodal), moom daa tegu ci kaw ag toppe gu joyu ñeel genn kiliftéef gu ruu (une autorité spirituelle), Xalifa bu matale bi (le Khalife général), di ku doomu mbaa mu sëtu ci anam gu jonjoo ci Aji sos ji yoon wi. ».
Taariixu yëngu-yëngu gi
Muy ku janook yoriin wu cang gi(l'administration coloniale) maanaam tubaab yi ngir mbooloom mii di wéy di màgg ba tàmbali woon leen a tiital, Seex Ahmadu Bamba gàddaayalees na ko ci anam gu toftaloo ca Gaboŋ (Afrig gu yamoo gi (Afrique équatoriale)), dale ko ci 1895 ba 1902, ca Gànnaar dale ko 1902 ba 1907, ginaaw bi ñu teg ko ci ron ag dëj gu ñu wattu (résidence surveillée) ci Senegaal ba kero muy làqu (génn àdduna) ca 1927. Kiliftéef gu Faraas gii mujj na ko nànd xam ne aw ay taxu koo jug, mu jàmmal ko, loolu it may yoon wi ci ndimbalul Yàlla ag naataange gu kawe.
Bi fi Sëñ bi jugee ci 1927 ba tay, ay Xalifaam yi ko fi wuutu ñooy ay doomam, dale ko ca ka ca mag, ba ca ka ca gën di gone:
Ginaaw bi fi Sëriñ Saaliwu bàyyikoo, moom miy doomi Sëriñ Tuubaa ju fi mujj, la xilaafa gu matale gi tuxu leegi dem ci sët yi. Xalifa bii fi nekk mooy ki mag ci sët yi, di Sëriñ Muhammadu Lamin Baara Mbàkke, ññu koy wax Alaaji Baara.
Seexal
Bi Sëriñ bi yoree yoon wi ci la seexale ñennat ci mag ñi, bu ko defee ñu daal di leen féetale ñenn ci taalube yi, loolu nag daa doon luy am ginaaw ag yar akug wulli ba mu mel ni war ci ab sëriñ dëgg bu war a jiite aw nit ci lislaam, bu man a yare, man a tege ci yoon. Loolu mooy li am ci Maam Seex Ibraayma Faal ak Maam Cerno bi tubaab yi gàddaayalee Sëriñ bi. Seexal gii nag dakkoon na ca 1912, at mi Sëñ bi seexale ki mu mujj a seexal, mu di Madiba Silla ca Njaaréem. Sette gi ci amaat mooy Beeco Cuun mi ñu ne Sëriñ Saaliwu moo ko seexal ca 1987. Seexal gii jeqi na coow lu bari ci biir yoon wi. Bokk na ci Seexi Sëriñ Tuubaa yu may yu jàmbaare yi Sëriñ Ndaam Abdu Rëhmaan Lóo, Sëñ Isaa Jenn
Jeexiital gu koom-koom ak gu politig
Yoonu murit mi ngi gën di yaatu bu baax, te am na it ag jeexiital gu am doole ci politigu Senegaal. Moom day joxe ay ndigali farle (consignes de vote) te xalifa bi it lu sakkan ciy way politig dañu koy seetsi, di diisook moom juge fu ne.
Ci wàllug koom-koom ak mboolaay, « Ñoom Murit yi dañuy joxe dëkkuwaay, dund ak tàggatug xel - ci jàngale alxuraan ak xam-xam yi ci aju - ñeel xale yi gën a ñàkk, mbaa yi "sànku". Am nañu ay way jam (détracteurs), yu leen di yedde seen roose gi, seen mbay mu bari mi, seen ndimbal gu mboolaay gi (aides sociales). (...) Yoon wi war naa yor koom bu sakkan mu bawoo ci mbay mi, rawati na ci gerte g. » (Brisson, 2008 )
Wisaaroo gi (La diaspora) ca Paris, ca Brescia ak ca New York, nga xam ne daa jàppe xaalis muy lu sell, ndax ci liggéey la meññoo, ak ci yaxantu, day yonnee ay lim yu rëy ci xaalis ñeel mbokk ya nekk Tuubaa.
Xalifa yu Murit yi ñaare ñu am ag jeexiital lañu, ndaxte duñu rekk ay njiiti ruu yu ay taalube yu ñu nattale ci 3 ba 5 milyoŋ, (man jortu naa ne ëpp na loolu di dem ndax Tuubaa rekk lu ëpp milyoŋ dëkk na fa), waaye it ca dëgg-dëgg ay njiit lañu yu jamono (yu àdduna) yu dëkkub Tuubaa bii nga xam ne mooy péey bu ruu bu murit yi, te mujj na ndànk ndànk (moom Tuubaa) di ñaareelu dëkk bu Senegaal, ngir diisaayu demogaraafam ak bu koom-koomam.
Yeneen doom mbaa sëti Sëriñ bi, ñoom it ñu am ag jeexiital lañu ni xalifa yi, ak doonte àgguñu ci xilaafa gi. Ku ci mel ni:
Bidaa
Kenn ci ñi gën a siiw ci taalubey Bamba yi mooy Seex Ibraayma Faal. Bàyyi na fi ay dongo yu ñuy wooye Baay Faal yiy wottee seenug ñàkk a julli ak woor, liggéey bi ñuy def ci seen loxo ak yalwaan, looloo tax yeneen jullit ni ñoom di leen jam tey naqarlu seeni jëf. Seen njañ yi ñu yore ak seen létt yi yobbe na leen way nemmeekusi yi (touristes) di leen jaawale aki rastamen. Maam Seex nag nekkoon na di ku dëggu te liggéeyal lislaam lu réy, waaye ñàkk a jullit gi ñu bari firee nañu ko ci ne daa amoon ngànt, ndax daa meloon ne ku àndul woon ak sagoom, booy xool it ci ni mu daa waxe mbaa mu koy jëfe lépp da daa wund loolu, mu mel ne ku sóobu la woon ba sóobu gi yobbu ko ci mu nekkoon di ku àndadi akum xelam te loolu lislaam boole na ko ci sart yiy tee julli di war. Bokk na ci sart yiy tax julli di war nit ki ànd akum xelam. Sëriñ bi bind na ko bataaxel bob Sëriñ Abdul Ahad 3eelu xalifa génn woon na ko móollu ko ca téere ba ñuy wax majmooha, muy téere bu dajale waxi Sëriñ Tuubaa yu bari, ma nga cay wax naa :« Yaw Ibraayma Faal boo jotee ci sama bataaxel bii nanga digal sa ñoñ ñuy julli te nga sax ci te muñ ko, laajuñu la wërsëg ñoo la koy jox, te mujj gu rafet ñeel na way ragal Yàlla yi,» lii di aw laaya wu alxuraan wu mu ko yonnee ngir délloosi ko ci, kon day mel ne Sëriñ bi moom wàcci na ak ku nekk, Maam Seex nag ak ni mu gëme Sëriñ bi bu julliwul ngànt a tax, ndax daawul jëfeedi ndigal te loolu ndigal la woon. Seen gëm-gëm nag amul lenn lu ko wuuteel ak bu lislaam, ñu jàmbaare lañu ci lislaam di liggéey di joxe, ngir lépp lu ñu war a kopparal ci lislaam man a kopparu, lépp luy sémb man a àntu, foo leen fekk dañuy sikkar (maanaam tudd Yàlla) di woroomi pastéef yu kawe aki jéll, bu koor gee ñuy joxe ay ndogu ñeel way woor yi, di tabaxi jàkka aki jumaa, lii rekk mooy li ñu leen man a doyodale ci lislaam te du ñépp ñooy ña ca dul julleek a woor, am na ci ñoñ dañu koy def, doonte ñu néew lañu it.
Taba
alt=Taba gi|vignette|Taba gi vignette|Tóor-tóori taba Garabu taba garab la gu man a toll ci fukk ak juroom ba ci ñaar fukk met. Peer bi am daa kaaraange lool. Xas mi am ay xar-xar. Xobi garab gi man naa yaatu lool di toll ci juroom ñatti sàntimet ba ci fanweer ak juroom ci ay sàntimet, am it ay pàcc-pàcc yu man a àgg ci ñatt ba juroom ñaar. Taba garab la guy tóor-tóor, tóor-tóor yuy tijjeeku ba ci juroom ñaar.
Meññeef mi
Foytéefam daa am xott wu koy aar. Xott woowu moom la ñuy toj ngir jot taba ja ca biir, bu xott wi ubbeekoo man na ñoo nekk ci biiram ñeent ba ci juróom ñent donj taba leeg-leeg muy ñuul mbaa muy mboq mbaa muy xaw a jege xonq.
Turu xam-xam wi
Cola cordifolia
Wàll:garab Wàll:meññeef
Neb-neb
alt=Neb-neb gi (Vachellia nilotica)|vignette|Neb-neb gi (Vachellia nilotica) Neb-neb garab la gu am i dég yu ñaw, guddaayam man naa dem ba 5i ba 20i met, ay xobam day sew.
Njariñ yi
alt=Tóortóori neb-neb|vignette|Tóortóori neb-neb alt=Meññeefi neb-neb|vignette|Meññeefi neb-neb Garab gu bari ay ferñeet la, day faj gémmiñ guy xeeñ baxalal xob yi di ko galaxndikoo da koy faj, day dindi kadam itam. Xas mi day faj biir buy metti, walla muy daw, ba ci ilseer sax da koy faj. xasum neb-neb day faj ilseer, reen bi soo ko boolee ak reenu Xarañ walla reenu Tëmb day faj jigeen ju jaasir. Doom bi daa bariy ferñeet lool.
Turu xam-xam wi
Vachellia nilotica (Acacia nilotica)
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Tol
alt=Tol gi (Landolphia heudelotii)|vignette|Tol gi (Landolphia heudelotii) Tol ag garab la, bokk ci njabootug "Apocynacées"
Melo wi
Garab gu ndaw lay doon ,ay doomam da ñuy muluŋ am ay doom ci biir, doom yi manees na koo lekk bu ñoree ak buy bëgg a ñor. Doom bi day xaw a xonq. Tol, ñi ngi koy fekk ci yenn gox yu mel ni ca kaskaat ya, ak yenn ci barab yi am ay xeer.
Solo si
alt=Meññefum garabug tol|vignette|Meññeefum garabug tol Doom bi bu matee dëgg, dees koy lekk noonu. Doom bi manees na cee defar ay naan walla sax sàngara. Dinay aare ci yenn xeeti feebar yi lu ci mel ni jabet ak ñoom séen. Bokk na ci garab yi nga xam ne dañuy reesal lekk.
Turu xam-xam wi
Landolphia heudelotii
Wàll:garab Wàll:meññeef
Ngun-ngun
Melo wi
Gàncax la guy tollu ci 20 ba 90i sàntimet ci guddaay. Xobam daa tàppndar, danay àgg 2 ba 3i sàntimet. Xobam ci diggante nëtëx bu dër ak woyof, yenn saa yi nag mu ngolleñ ci yenn xeet yi.
Njariñ li
Am rënd mu am solo la ci wàllu togg ci yenn réew yi. Ca Senegaal dees na ko def ci ataaya. Gàncax la gees di fajoo it.
Turu xam-xam wi
Blumea aurita
Wàll:garab
Ñamako
alt=Ñamako gi (Aframomum melegueta)|vignette|Ñamako gi (Aframomum melegueta) alt=Xooxi garabug ñamako|vignette|Xooxi garabug ñamako Ñamako xeet la ci xeeti garab yi nga xam ni seenug dund man naa yàgg lool. Ñu ngi koy fekk ci tundi Afrig.
Jaarjaaram
Ñamako bokkoon na ci njaay yi nga xam ni ñoo gënoon a dox ci yiñ daa dugal ca Afrig sowwu jant, ci jamonoy xarnub 18. Loolu sax moo tax ñu di ko woowe, "côte du Poivre" fële ca Gine.
Turu xam-xam wi
Aframomum melegueta
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Papaay
Garabu papaya lu ci ëpp nu ngi koy gis ci diwaan yi nga xamne ndox dafaa bari. Mu ngi soqeekoo ca "Sud Mexique".
Guddaayam dana tóll ci 3 ba 7 meetar. Mu bokk ci njabootu dicotylédone bi nga xamne seen i wànqaas lu ci ëpp day taqaloo.
Dundam ci kaw suuf nag, taxu koo yàgg lool diggante ñatt ba juróom i at su bare ba bare waaye ci at mu njëkk mi dina tambale am meññeef.
Te booy dagg wànqaas yi, diir bu gàtt mu tàmbalee amaat yaneen i wàqaas.
Xóotaayu biiram tóll na ci 20 Cm (Diamètre), te li ko wër lépp yeen saa yi mu yor melo wu (vert,) yenn saa yi mu yor wu gris.
Saab-saab
alt=Saab-saab gi (Moringa oleifera)|vignette|Saab-saab gi (Moringa oleifera) Saab-saab xeetu garab la gu bokk ci njabootug « Moringaceae », mi ngi bàyyikoo ci bëj-gannaaru End. Garab gu fés la leegi ci àddina bépp, te miin barab yi bari naaj.
Melo wi
As ngarab la su gaaw a màgg te man a muñ bekkoor. Guddaayam danay àgg ba 10i met. Saab-saab garab guy gaaw a màgg la. Peeram danay àgg ba fukk baa 12i met, dàttam nag danay àgg ba 45i sàntimet, xàccam melo wu baam la te jege weex.
Tóór-tóor bi
vignette|Tóor-tóoru garabu saab-saab Tóor-tóor bi daa am xet te nguuni-ngaana, danay am ba juroomi xob yu tolloowul. Wirgoom dafa mboq. Tóor-tóor bi guddaayam 1 la ba 2,5i sàntimet cib guddaay. Yaatuwaay bi 2i sàntimet la.
Doom bi
vignette|Meññatum saab-saab Doom bi këmbaan la gu ñàtti-koñe te palmaan. Guddaayam 20 la ba 45i sàntimet. Xoox bi dafa wërmbalu.
Turu xam-xam wi
Moringa oleifera
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:Garab Wàll:Meññeef
Mbal
alt=Mbal gi (Euphorbia hirta)|vignette|Mbal gi (Euphorbia hirta) Mbal ag garab la gog mi ngi bokk ci njabootug " Euphorbiaceae". Mi ngi bokk ci gàncax yi nga xam ne at ba at lay meññ.
Mbooram
Mbal mi ngi cosaanoo fële ci diggu Amerig. Mbal garab la gog day sax foo xam ne baaxu faa saxe mu yaatu lool ci tund yi nga xam ne dafa am naaj. Niki noonu bari na fële ca Afrig bëj-Saalum.
Njariñ yi
alt=Mbal gi (Euphorbia hirta)|vignette|Xobi ak tóortóori garabug mbal Mbal garab la gog bari na xeeti jàngoro yu bari yu muy faj, loolu moo tax fépp fumu nekk dan ko fay jëfandikoo rawatina fii ci Afrig nga xam ne dañu ko fiy jëfandikoo ngir muy faj, biir buy daw, naka noonu dañu koo faa jàppe ngir ne mooy li gën a gaaw ngir faj lépp loo nga xam ne dafa jëm ci wàllu noyyi lu ci mel ni asma, ak yaneen xeet yi ni mel.
Bokk na ci ay njariam batay dañoo wax ne moom moo gaaw lool ci faj bopp buy mett. ak bëñ buy metti.
Turu xam-xam wi
Euphorbia hirtata
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Njàndam
alt=Njàndam gi (Boscia senegalensis)|vignette|Njàndam gi (Boscia senegalensis) Njàndam xeetu gàncax la gu bokk ci njabootu “capparaceae”. Moo ngi bàyyikoo Afrig gu sowwu gi.
Melo
alt=Tóortóoru Njàndam|vignette|Tóortóoru Njàndam Njàndam gancax la guy sax fu nekk. Dana àgg yaar ba juróomi met cib guddaay.
Njàndam day meññ ay foytéef. Ay tóortóoram day dajaloo.
Foytéef bi danay am benn ba ñenti xoox yuy yor wirgo wu nëtëx su ñoree.
Solo si
alt=Meññeefum Njàndam|vignette|Meññeefum Njàndam Njàndam dees na ko jëfandikoo cig togg ak cim paj.
Ay doomam dees na ci jële xeetu ñam yu nekk.
Turu xam-xam wi
Boscia senegalensis
Taram ci yeneeni làkk
Wàll: garab Wàll: meññeef
Màdd
alt=Màdd gi (Saba senegalensis)|vignette|Màdd gi (Saba senegalensis) vignette|Meññeef mi laata ñor|alt= Màdd xeetu gàncax la gu bokk ci njambootu "Apocynaceae".
Melo wi
vignette|Doom yi Màdd gi xeetu lawtan la guy sax Afrig. Dees na ko bay it. Manees na koo lekk noonu mbaa nu boole ko ak suukar, xorom mbaa kaani. Bees ko boolee ak ndox ak suukar, manees na cee am ub njambaan. Manees na ci am it njar.
Dañuy aaye ku wann xoox bi. Waaye su nu xaree xoox bi, am na xeetu der bu fa nekk bees di lekk. Doom bi dafa gànjaru ak witaamin C, camin, ribofalaawin, ñasin ak witaamin B6. Moom nag ci nawet lay sax. Màdd bi dafa roo, ñam wu mboq moo ëmb xoox bi te dafa nooy, wex ba noppi saf suukar.
Barab yi muy sax
vignette|Njaru Senegaal Moom màdd Afrig gu soww la gën a bari. Dees na ko fekk it Afrig gu penku gi, moom màdd mbaa yu niroo ak moom, fu mel ni ca Tansani. Fii fi Senegaal kaasamaas/Sigicoor lay faral di bàyyikoo.
Turu xam-xam wi
Saba senegalensis
Monte Largo
Monte Largo benn dekk-dëkkaan São Filipe ci yu bëj-saluumu yu dunu Fogo, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Fogo (Kap Weert)
FC Porto
FC Porto (Futebol Clube do Porto)) benn football club ci "Primeira Liga" (Portugaal) ci dekku Lisbon ci diwaanu Lisboon.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Portugaal
New
vignette|New gi (Neocarya macrophylla) New xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Chrysobalanaceae"
Cosaanam
vignette|Tóortóori new New a ngi fekk baax ci afrig soww-jant, ci digg afrig, ci Senegaal, Niseeriya, ak bëj-saalumu Sudã.
Melo wi
vignette|New bi Ag garab la gu ndaw, taxawaayam man naa àgg ba ci 10i Met walla lu ko ëpp, garab la guy sëq, ay xobam day seex. Doom bi dinay toll ci 5i sàntimet ci guddaay. Garab gi daanaka at mépp day am i doom, waaye lu ci ëpp ci ñaareelu xaaju noor bi lay am meññeef. Doom yi day nooy.
Xewar
alt=Xewar gi (Lepisanthes senegalensis)|vignette|Xewar gi (Lepisanthes senegalensis) Xewar xeetu garab la gu bokk ci njabootug « Sapindaceae ».
New
Solo si
Dees na ko faral di jëfandikoo ci anam yu bari. Saal bi dees koy lekk. Garab gi nag bu màggee ci àll daay gi du ko manal dara. Doom bi dees koy witt ci ay lim yu bari a bari te di ko jëmbët ngir muy saxaat, dees koy jaay it ci ja yi at mi yépp. Xob yi niki xas mi buñu ko baxalee galaxndikoo ko day faj bëñ buy metti, sunu ko yëyee itam day faj bëñ buy metti. Reen yi aay nañu ci dereetal, sungufu reen bi itam boo ko defee ci ndox baax na ci bëñ buy metti. Dees koy jëfandikoo batay ngir faj góom rawatina góomu aji-jong ji. Saal bi it dees na ko lakk def ko dóom di ko defaree saabu.
Xewar
Cosaan li
Moo ngi tasaaroo ca Afrig ci réew yii: Senegaal, Eritere, Ecopi, Somali, Sudaan, Keeñaa, Tansani, Ugàndaa, Kamerun, Réewum Diggu-Afrig, Gaboŋ, Kóngoo, Bene, Kodiwaar, Gàmbi, Gana, Gine, Gine bisaawóo, Niseer, Niseeryaa ,Tógoo, Àngolaa, Mosàmbig, Madagaskaar.
Sukar
sukar lu neex la lu ñiy jafë ndikoo lu bari la ci ay ñam yu wuute ak ci ay naan yu
New
Turu xam-xam wi
Neocarya macrophylla
Sukar
wuute moom nag dees na watta ndiku di ci jëll lu bari
Xewar
Cosaan li
alt=Meññeefum garabu xewar|vignette|Meññeefum garabu xewar
Karasol
alt=Karasol gi (Annona muricata)|vignette|Karasol gi (Annona muricata) Karasol garab la gu bàyyikoo ci lu bir ci àll yu naaje yu Karayib, yu Amerig gu digg ak gu bëjsaalum.
New
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Xewar
Melo wi
Xewar garab la guy toll ci 6i met ci guddaay. Ay xobam day nëtëx.
Karasol
Melo wi
alt=Tóortóorum garabug karasol|vignette|209x209px|Tóortóorum garabug karasol Karasol gàncax la gu ndaw. Guddaayam danay àgg 3 ba 10i met. Xobam melo wu nëtëx la yor. Tóor-tóoram 3i xob la yor. Day meññ at mépp.
Xewar
Turu xam-xam wi
Lepisanthes senegalensis (Aphania senegalensis)
Karasol
Njariñ yi
alt=Karasol bi|vignette|Karasol bi Karasol dees na ko lekk. Dees na ci defar njar. Dees na ci fajoo it.
Xewar
Tur wi ci yeneeni làkk
farañse: Cerisier du Cayor
Karasol
Turu xam-xam wi
Annona muricata
Xewar
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Karasol
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Daaru Gay
vignette|Daaru Gay
Dambal
alt=Dambal gi (Kigelia africana)|vignette|Dambal gi (Kigelia africana) alt=Tóortóori garabug dambal|vignette|Tóortóori garabug dambal Dambal garab gu siiw la ci ne Senegaal la bàyyikoo waaye dees na ko gis ci yaneeni barab ci Afrig.
Daaru Gay
' Daaru Gay'
Dambal
Melo wi
Garab la guy àgg 10 ba 15i met.
Daaru Gay
Dëkk la boo xam ne, moo ngi bokk ci goxub ( Cees) tundu ( Kajoor) Sëriñ Maxtaar Gay moo ko sañc ci atum junni ak juróom ñenti téereem ak fukk ak juróom ñent 1919 ginnaaw bi mu ci amee ndigalul Maam Cerno Faati Boroom Daarul Muhti. Mu nekk dëkkub diine ak lislaam, Sëriñ Maxtaar Gay nekkoon fa boolewoon liggéey, jaamu Yàlla, jàng ak jàngle, ak yar njaboot gi. Daaru Gay nag li ëpp ca askan wa dañuy yëngutu ci wàllu bay ak yaxantu.
Dambal
Melo wi
Xobam dafa wërmbalu tóor-tóoram juróomi xob la am. Guddi day gilli xet gu xasaw, day ndiiraan foytéef bu lax.
Xetam day xàcc njugub yiy ñëw sabab ag saxam.
Danay meññi ay foytéef yu dijj te baam ba noppi di lang. Foytéefam siiw na ci ne nit du ko lekk waaye ca gox yamuy sax dees nako lekk ci lu dul togg.
Njariñ yi
alt=Meññeefum garabug dambal|vignette|Meññeefum garabug dambal Ginnaaw ag lekkam baa ag taaralam, dees na ko jëfandikoo ci taaral deru jigeen, dees na ci génnee it diw dees na ci faje it, dana faj ñatti xeetu kaaseer: kaasseeru ween, kaaseeru res, kaaseeru suufu nit.
Turu xam-xam wi
Kigelia africana
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Kullu-kullu
alt=Kullu-kullu gi (Pericopsis laxiflora)|vignette|Kullu-kullu gi (Pericopsis laxiflora) alt=Meññeefi garabug kullu-kullu|vignette|Meññeefi garabug kullu-kullu Kullu-kullu turu xam-xam wi di morus Mesozygia. Jëmmam taxu koo rëy noonu. Nu koy faral di gis ci àllu Afrig yu ëpp ndox yi. Xob ya ak meññeef ya dinañu dundal guereza, unsinge colobe mi nuy gis lu ëpp ca Afrig Sowwu jant ak gu diggu gi. Yenn saa yi nag nu def ko matt di ko jaay.
Turu xam-xam wi
Pericopsis laxiflora
Wàll:garab Wàll:meññeef
Lóriye
alt=Lóriye gi (Laurus nobilis)|vignette|Lóriye gi (Laurus nobilis) Lóriye gi xeetu garab la gu bokk ci njabootug Lauraceae, ci bëj-saalumu Tugal la bàyyiko waaye amna ci barab yi bari naaj ci àddina bépp, Senegaal it.
Melo wi
Garabug lóriye dafa man a àgg 10i met ci guddaay, xobam day gulumba te wirgo wu nëtëx lay yore, tóor-tóor bi day mboq.
Turu xam-xam wi
Laurus nobilis
Wàll:garab
Wangari Muta Maathai
Wangari Maathe
njoxe yu yoor
turam: Wangari Muta
Kan ak fan la juddoo: Bes bu jekk ci weeru awril atum junni ak juroom neenti teemeer ak neent fukk
ihit,gox bu am solo
Fu angale yi sampoon ca kenaa
jamono ju mu génne adduna: naar fukki fan ak juroom ci weeru satumbar atum naari junni ak fukk ak benn(fekk mu amjuroom naar fukki at ak benn
ca Nayrobi,dekkub kenaa
Dekk bi mu askanoo: kenaan
liggeeyam,
Mbàccaar
vignette|Nataalu garabug mbàccaar Mbàccaar xeetu garab la gu bokk ci njabootu "caesalpiniaceae" walla "fabaceae". Tóortóoram daa xonq te taaru lool. Madagaskaar la bàyyikoo waaye leegi ci barab yi bari naaj ci àddina bépp dees na ko fa fekk nib garabu taaral.
Melo wi
vignette|Tóortóori garabug mbàccaar Ponkalu garab gii danay romb 15 met ci guddaay. Téeñam jëmmu fanq-naaj la yor. Tóortóoram 4i xob yu xonq la yor yuy xaw a tolloo ak 8 sàntimet, ak uw ñeenteel wu gën a rëy wuy nekk ci digg bi te yor wirgow xeex ak mboq. Mbàccaar si ronam day liis te leer.
Mbàccaar bi melo ñebbe la xaw a yor te guddaayam di àgg 40 ba 60 sàntimet. Yaatuwaayam danay àgg 5 sàntimet te da day ëmb 10i xoox.
Mbaaxam
vignette|Meññatum mbàccaar Barab yi xaw a naaje la taamu, waaye danay muñ bekkoor, xorom. Bëggut suuf yi bane te tooy, suufus joor moo ko gënal.
Solo si
Garabu ker la baaxoo ci tool yi, bedd yi ak kër yi. Dees na ci yàtt gaal, dees na ci wutum màtt te di ci fajoo.
Turu xam-xam wi
Delonix regia
Turam ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Sanqaay
vignette|Sanqaay gi (Ficus glumosa) Sanqaay xeet la ci xeeti garab yoo xam ne dañuy màgg ci fu am naaj, ñung kay fekk ci kémbaarug Afrig bu yaatu fa lool. Waaye itam, Waaye desu ko fekk fu mel ni: Nambi bi, ak Butsuwanaa, ak Afrig bët Saalum.
Melo wi
alt=Meññeefi garabug sànqaay|vignette|Meññeefi garabug sànqaay Garab la gog man naa sax foo xam ne amul ndox. Baayima yu bari dan koy jëfëndikoo ngir di ci tabax seen i dëkkuwaay lu ci mel ni xeet i picc yi. Ay xóbam dana yor melo bu muloŋ, ci yaatu waay, manees na koo natt ci juróom-fukk, jàpp teeméer ak juróom-fukk ci ay milimeeter.
Solo si
Ay xóbam, danoo gaaw ci lool ci xeex biir buy daw, loolu moo tax mu bokk ci xeeti garab yi nga xam ne ci fajum cosaan.
Turu xam-xam wi
Ficus glumosa
Turi ci yeneeni làkk
Wàll: Garab Wàll: Meññeef
Ceeb u jën
Ceeb u jën di lekk gu siiw ca Senegaal, ñu ëpp ca aw askanam di ko jëfëndikoo waxtuw añ.
Dimb
alt=Dimb gi (Cordyla pinnata)|vignette|Dimb gi (Cordyla pinnata) Dimb garab la gu jub te gudd lool guddaayam man naa mat juroom ñeenti met ba ñeen fukki met.
Barab yi
Dimb di sax nag yii la: Senegaal, Mali, Niseeriya ak Kamerun.
Doom bi
alt=Meññeefum garabug dimb|vignette|Meññeefum garabug dimb Doom bi dees koy lekk ci tooyaay bi ak bu wowee itam saal bi it dees koy lekk nit ak mala yépp a ci yam. Mutt-mutt di doomu dimb bu ñor bi, moo gën a neex keŋ. Keŋ mooy doom bi ñoragul. Àllambere mooy der biy muur saal bi. Saalub dimb it lu am solo la.
Académica do Mindelo
Karmat ak delluwaay
Wàll:São Vicente (Kap Weert) Wàll:Football
Dimb
Bant bi
alt=Dàttub garabug dimb |vignette|Dàttub garabug dimb Bant la bu ràññeeku ci bant yi ndax talaayam ak dëgëraayam, max manu koo yàq. Dañ koy jëfandikoo ngir defar ay lal ak i armuwaal yu rafet te man a yàgg.
Njariñ yi
Dimb garab gu ñaas, am xasam di lekkloo tey faj saw-lal, day faj lu bari, bokk na ca ray jaani-biir, di ko daggte ba nga koy saw, garab gu baax ci suuf ngir ne lu meññ ci ronam màgg te naat, boroomug kër gu neex la te amadi dég, ker gu dége mooy gu picc yay toŋ cag garabam te di fa tàgg ba toog fay jafe.
Turu xam-xam wi
Cordyla pinnata
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Dóobaali
alt=Garabug dóobaali|vignette|Dóobaali gi (Ficus thonningii) Dóobaali garab la gu rëy gu am xob yu dëgër yu man a toll ci juróom-benn ba ci ñaar fukk ak benni met ci njoolaay. Lu ci ëpp ag ray-donn lay doon. Muy garab gi day juddoo ci kaw geneen garab gu màggat. Bu juddoo ci kaw garab googu, dana am ay reeni jaww yoo xam ne dana màgg ba laal suuf di am it ay xob yuy mujjee muur xobi garab gi mu juddoo, am peer bu mujj nangu peeru garab gi mu juddoo mujj gi nag mu nekk garab ci boppam gu rëy lool.
Njariñ yi
Garab gi nag leeg-leeg man nañu koo jëmbët ngir ay foytéefam walla ay njariñam cim paj walla yeneen yuñu ko man a jëfandikoo. Leeg-leeg it danañu ko jëmbët ngir mu man a mbaar ci bërëb yi ñuy féexloo. Keppaar gu neex la am.
Njariñi paj yi
Dóobaali garab gu bari ay njariñ la ci wàllu paj. Xas mi dañu koy jëfandikoo ci lépp luñuy faje fajum cosaan. Maanaam faj soj, man a faj put guy metti, man a faj biir buy daw, man a faj i goom, man a faj seere, man a faj bakkan buy bori, ñu man koo it jëfandikoo ngir yokk meewu jigeen juy nàmpal. Amna it lu ñu man a jël ci xas mi boole ko ak ndox mu tàng ngir faje ko feebaru sëqët, man a faj feebaru laago man a faj feebaru gaana. Ba leegi ci xas mi, man naa faj it feebaru kataraag. Reen yi ku ko togg jox jo jigeen ju ëmb, man na ko musal ci ëmb buy yàqu.
Leneen ci ñjariñi garab gi xas mi man nañu cee liggeey basaŋ yu baax, man cee liggeey goj yu dëgër mbaa nu jëfandikoo bant bi niki mat mi ñuy toggee.
Mbay mi
Mbayum dóobaali lu man a nekk la ci ñaari fànn. Bi ci njëkk mooy garab gi man nañu koo ji xaar mu sax wala ñu dagg lu cosaanoo ci moom, weer ko ba mu xaw a fendi, ñu sàmpaat ko ci suuf su nooy, suuf su tooy, ci bërëb boo xam ne danañu ko aar ci ngelaw ba mu bañ a damm.
Turu xam-xam wi
Ficus thonningii
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll: garab Wàll: meññeef
1. Liig - Santiago gu bëj-gannar
1. Liig - Santiago gu bëj-gannar (Primeira Divisão de Santiago Norte): football (Kap Weer).
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Santiago (Kap Weer)
Yoos-bisaaw
vignette|nataalu garabug Yoos-bisaaw
Yoos bisaaw:
garab gii lañuy wax ci Wolof Yoos bisaaw turu xam-xam wi moom lañuy wax (Agave sisalana) moom daf a bokk ci xeeti (Agaaf) yi  bu ko defe dañuy jëfandikoo baatu (sisaal) ngir di ko ràññatle ak yaneen (Agaaf) yi ndax xeetu garab yu ñuy wax (Agaaf) daf a bari lool te ci xeetu garab yuy am ci wetu (Amerig) lay doon mu doon xeet yu bari moom nag ñu di ko ràññatle mu bokk ci njabootu (Agaaf) yi waaye ñu jël baatu (sisaal) ngir di ko ràññatle turu xam-xamam nag mooy (Agaaf sisallnaa) moom nag garab la goo xam ni ci xeeti (Agaafl yi la bokk kon baatu (Sisaal) lañuy jël di ko jëfandiko ngir ràññatle ko ak yaneen garab yi nga xam ne (Agaaf) lañ, Moom nag fimuy faral di sax réew yu ñuy tudde (Karayibil) fu de me ni (Panamaa) ak (Kubã) ak fu de me ni (Jamayg) réew yooyu fala baree lum fay sax leg lee ñu gis ko faneen waaye foofu la ëpp lum fay sax mi ngi faral it di sax ci barab yi nga xam ni dafa nooy te di faral di tàng foofu la ëpp lumuy sax kon ñi ngi koy faral di gis ci réewu (Karayibi) añs kom ni ma ko waxe.
Melo wi
Moom nag garab la goo xam ne day am ab dàtt boo xam ne dàtt bu xaw a dëgar lay doon day bindoo ni dàttu tàndarma day gàtt it waaye dafay am ker goo xam ni ker gu yaatu lay doon gu rëy ker gi it dafay dëll ndax li tax muy dëll mooy xobam yu mu am dafay xob yu tal xob yu tal yoo xam ne daf a xaw a rëy daf a xaw a yaatu su ko defee xob yooyu nuñuy ràbb a loo wee moo tax ker gi dafay xaw a yaatu doonte moom garab la goo xam ne du gudd lool waaye dafay dëll ker gi it dafay yaatu moom nag nimuy saxe dafa mel ni dafa am ay xupptali-xupptal ni ki ni tàndarma di saxe noonu lay saxe ba noppi day sax ay xob mu wër xëb yoy dafay yor melokaanu ab daba ni daba di bindoo noonu lay bindoo, Boo xoolee xob yi ci wed gi dafay mel ni dafay am ay bëñ yu mel ni ay bëñ i joolaa la am xob yi noon la mel ba noppi dafay xaw a ràbbaloo nga xam ni dafay sax ni tàndarma di saxe bu saxee day yëkkatiku wëraat amaat yaneen yu saxaat yoo xam ni dañuy teglaanto kom ay xuppatal yu teglaanto noonu lay doon guddaayam dan a toll ci met jàpp ñaar-fukki met ak sàtti met ak juróom.
Turu xam-xam wi
Agave sisalana
Daqaar
vignette|Nataalu garabug daqaar Daqaar garab la gu fekk baax ca penku Afrig ca àllu Madagaskaar waaye bari lool ci Afrig sowwu jant fu ci mel ni Senegaal bari na fa lool. Guddaayam man naa àgg ci 20i met waaye itam dafa yeexug màgg waaye nag garab gu man a gudd fan la. Ca Senegaal nag, dees faa xaw a gaafal garabu daqaar. Di wax naan ay jinne dañu fay dëkk, ba ñu bari ñimewuñu koo def seen kër.
Meññeef mi
vignette|Daqaar ji, di meññatum garabug daqaar Meññeefam te mooy doom yi guddaayam di mat 20i sàntimet. Buy door a meññ mooy benqal, day nëtëx te neex lool ñu man koy lekk noonu. Bu ñoree lay doon ub daqaar. Dees na ko jëfandikoo fu bari. Boo maccee doom bi ba noppi day am ab xoox ca biir. Xoox booba mooy sax. Daqaar dees koy jëfandikoo di ci defar naan yu neex. Ak di ko def maccaat ci ceebu jën, te itam njarum daqaar day faj seere di raxas biir, dana faj itam bóoli guy metti. Dees na ko def it cifaay ci laax, ñu di ko wax: Laaxu daqaar.
Ngogna
vignette|Tóor-tóoru garabu daqaar Ngogna di tóortóori daqaar. Moom it daawees na ko jëfandikoo ci cifaayu laax. Niki laaxub ngogna. Jamono yi daqaar gi meññagul amagul i doom te tóortóor booba lees daa jëfandikoo laaxub ngogna.
Cafna
vignette|Xobi daqaar Mooy xobi daqaar. Moom it daawees na ko jëfandikoo di ko def cifaay di ko boole ak laax ñu koy wax laaxub cafna. Jamono ji nga xam ne daqaar gi meññagul, tóortóoragul ci lees daa jël xob yi di ko def cifaay.
Turu xam-xam wi
Tamarindus indica
Wàll:garab Wàll:meññeef
.rw
.rw mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Ruwandaa
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1996.
Daaru Jaxate
== Daaru Jaxate ab dëkk la bees sos ci ndigalul sëriñ  Tuuba  ci atum (1915/1916) mu nekk Kajoor 3 kilomeetar digganteem ak  Mbaylaar,  7 kilomeetar diggam ak  Pekkes , bokk ci  Xelkoom Jaxate  gi sëriñ  Saaliwu tudde Xelkoom Jaaga . Kilifa gu mag gu  sëriñ Tuubaa  seexal ñu koy wax  sëriñ Faatu Jaxate  moo ko sanc, ginaaw bi way-juram  sëriñ Yéeri Jaxate  wàccee ab liggéey. ==
.rw
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Ci njëlug bisub gàwwu,ñaar fukki fan ak ñatt ci muharram,atum lasasin,la génn dem Njaaréem,mu julli woon suba ginaaw bi mu doxee lenn ci ay kilomet,mu fanaan ca la yées Tuubaa, ca guddig altine ja mu fanaan Tuubaa,ca Daarul Haliimil Xabiir,fa Sheex Abdu Rahmaan LO,muritam ba jàngal doomam yu mag yi,mu xëy nag jëm Njaaréem,fanaan fa guddig talaata ñaar fukki fan ak juroom ñatt,bi mu àggee Njaaréem,ñu dalal ko ci njëlbéen gi ci benn pàkk bu nekkoon ci wetu àttekat (goornoor) bu ndaw bi,àttekatu ñoñ bi (al haakimul ahlii,xanaa mooy gouverneur civil) ,ca jamono jooja ma nga dëkkoon ca wetam,barab boobu fa lanu tabax fi mu nekk jàngukaayu farañse bu mag bi (école française),ca penkub dëkk ba ,nee nanu ci safari lasasin,di junni ak ñatti téeméer ak fan-weer,la sëñ Ibra mom Sëñ bi gane àdduna,ca rabiihul awali atum alsasin,di junni ak ñatti téeméer ak fan-weer ak benn,mu tuxoo fa dem ca këram ga nekk ca kaw tund wa,ginaaw bi mu ko tàmblee defar ca weer wa ko njëkk,loolu nag mi ngi amoon ca bis bu njëkk ba walla ba ca topp,walla ya ko jege,dal di koy tudde Albuqhal Mubaaraka,di ci maanaa pàkk bu nu barkeel bi.
.zm
.zm mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Saambi
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1994.
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Ca ñaar fukk ak ñatt ci weeru sawaal atum balsasin di junni ak ñatti téeméer ak fan-weer ak ñaar,Sheex Abdul Ahad gane àdduna,ci muharram atum jalsasin di junni ak ñatti téeméer ak fan-weer ak ñatt,sëñ Abdu Xaadir gane àdduna,ci guddig àjjuma,ci fukki fan ak ñeent ci silqihda atum jalsasin ba tay sëñ Saaliwu gane àdduna,ci juroomi fan ci weeru kooru halsasin,di junni ak ñatti téeméer ak fan-weer ak juroom sëñ Suhaybu gane àdduna di rakki sëñ Abdul Ahad,ci silqihda hasasin ba tay la sëñ Abdus Samad gane moom itam,ci rabiihus saanii atum jamsasis,di junni ak ñatti téeméer ak ñéen-fukk ak ñatt,la Sheex Murtadaa gane àdduna.
.rw
Lëkkalekaay yu biti
Toppdomän
.ru
.ru mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Riisi
.ro
.ro mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Romaani
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1993.
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Mu tàmbli jumaa ji atum halsasin,di junni ak ñatti téeméer ak fan-weer ak juroom,jéego ci ñaari tànkam yu tedd yi ci guddig dibéer,weeru rabiihus saanii,fàtte naa nag bis bi mu ci tollool,ñu tàmblee gas dal bi (fondmang bi) ci ñaar fukk ak juroom ñaar ci jmaadas saanii atum walsasin di junni ak ñatti téeméer ak fan weer ak juroom benn.
.ru
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1994.
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Tabax gi moom ñu door ko bisub altine ci yoor-yoor,Sëñ bi wàcc ci biir paxum xuba bi,Sheex Muxtaar Binta nekk ci wetam,yor ndab lu def ban ( xam naa simaa la war a jubloo wax), Sëñ bi jël jumtukaayu tabax bi (turéel) dal di tibb ci ban bi (simaa bi) , wax bismil laah,sotti,jëluw xeer teg ci ban bi (simaa bi) ,jëlati gasukaay bi door ko ci xeer wi,jàng :”wa isyarfahu ibraahiimul qawaahida minal bayti,wa ismaahiilu rabbanaa taqabbal minna innaka antas samiihul haliimu” mu di ci maanaa :ba Ibraahiima di yékkati dal ya, (mbaa ponk ya, mbaa fondumang ya),ak Ismaahiil,,naan :yaw sama boroom nangul nu ndax ya’ay aji dégg ji,tey aji xam ji.
.ru
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
.ro
Lëkkalekaay yu biti
Toppdomän
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Mu dal di fay juge,julli ñaari ràkkaa,ñaan. Alhamdu lillah,ligéey bi àgg na ci juroom ñaari at,ci teewaayu Sëñ bi ,mu julli fa ñaari iid yi(tëbëski ak kori),ñaari yoon ci lu wër ,ñatteel bi kay laay sikk,waaye julliwu fa àjjuma.
Sëñ Mbakke BUSO nee na li ko waral mooy moom kat masu fa’a yéenee sax mukk,(ku yéenewut a sax àjjuma waru ko), ka fa njëkk a taxawal àjjuma mooy Sheex Ibraahiima,rakkam ja,ci dëppoo gu mu ci def ak Sheex Mbakke BUSO,ak doomi Sëñ bi ak magi taalube yi,ndax ñoom ñépp a fa yéene woon a sax. Ndax Sëñ bi moo digaloon mag ñi ñu sanc ci wetam,bàyyi boroom kàttan yi man a ligéey tey tarbiyawusi ñu nekk ca tool ya,di ligéey di indi.
.zm
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Naka noonu ñi ko daan coobarewoo di ko def ngirYàlla,ci donga yi nekk ci biti,ak ñi ñu daa fay ci waa-rëw mi ak naar yi,weer wu nekk daa nanu am lu tolloo’k ay téeméer ciy kaamili loxo,lu bokkul ak li nuy jënd ci yu móol yi.
Xam naa ne bis daal jëndandoo nanu juroom ñaari téeméeri kaamiil ci yu móol yi,ci benn yaxantukat,yu bokkul ak téerey xam-xam yiy dikk di juge ci wàll gu nekk,yu nu binde loxo ak yu nu móol,deesul delloo mukk ab téere,ak doonte dikk na fi ay yooni yoon,ak doonte danoo dagg ñaari wàll yi.
Daaru Jaxate
Dina ñu sàmm it ag jur; xar, bëy nag, yii a fa ëpp. Daara amna fa ay kàngam it génne nañu fa.
== Bi ñu sàncee dëkk ba, ña sant Caam ñoo fa jiitu, ba tay it ñoo fa nekk, daara ju mag ja ginnaaw sëriñ Faatu, sëriñ Basiiru Jaxate doomam moo ko yorewoon di ko doxal ba ni mu fi jógee, ginaaw ba sëriñ Basiiru Jaxate mum sëriñ Seex Jaxate moo fa sampaat daara ba fiimu toll nii moo fa nekk,  di ko defe nu am solo. ==
.zm
Lëkkalekaay yu biti
Toppdomän
Lebu
Lébu, mooy benn waaso nekk ci reewum Senegaal. Ñoom, Ndakaaru mooy seen dëkk, ñu leen fekk tamit ci diggante Ndar (Saint Louis) ak Tenŋeej (Rufisque), ba Mbur. Ci wetu géej ak tefes. Ci napp mi lañu dund, ci seen cosaan. Seen làkk di wolof. Seen wolof dafa xaw a wuute tuuti ak wolof bi yeneen yi làkk. Am na ñu ne, lébu yi ñoo sos làkk wolof.
Lebu (baat bi)
Cosaanu baat boobu, wutte na ci li kilifa yi tekki. Ñooñu deeñi nettali ay cosaan yu wutte: leeb moo juur baat bi. Am na ñeneeni wax luubu mooy bañ, ndax ci cosaan, Lebu yi dañu musa bañ ku leen noot.
Seex Anta Jóob, ci gestoom, da wone ni, li ñu tudde lebu, am na lu mu bokk ak tur boobu ñu joxe reewum Libi. Libi, ci jamono Isipt gu yàgg ga amoon, moo ne woon benn diwaanu, nit ñi di fa dem Rëbbi, ak nappi. Dëkk boobu dafa janno ak geej gi. Moo tax ñu yoroon Isipt yu yagg ga, tudde dëkk boobu: rëbu. Ñu wara xam ni, Seex Anta Joob ak yeneen gestu kat, wone nañu ko, lakk boobu amoon ca Isipt boobu, ak lakk wolof, ñoo bokk maam. Rëbu moo juur Lebu (r-l), Lebu moo juur Libi. Dëkk bi ñu xam ne, ay nit ñu ñuul ñoo fa ne woon, te ñu daan tudd ñu dëkk ca biir reew mi kaw.
Mel ni li am Senegaal tey: Lebu yi dëkk ci tefes ak wetu geej gi, kaw-kaw yi dëkk ci biir reew mi.
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Mu bire ci loolu ne menn njënd mi mu daa def moom saraxe rekk a ko waraloon ak doonte da ko daan suturaal ci ron ay njëkk,te loolu bokkul ak li mu daa seddale way ñàkk yiy laaj,mu di ag ndimbal ngir Yàlla,ak li mu daa jox boroom dara ja yi lépp ngir Yàlla rekk. Leeg-leeg bis, mu seddale ci ay junniy junni,bokk na ci li gën a yéemey li ñiy gis, gis,te ñiy dégg, dégg ko,mooy daa am bisub ñaar fukki fan ak juroom benn ci weeru koor,atum bamsasin,di junni ak ñatti téeméer ak ñéen-fukk ak ñaar, mu dajale nu,nun mbooleem bindkat yépp,yu rafet mbind yi,te booba ab takk bu réy ci këyit a ngi ci kanamam,mu ne nu ndax xam ngéen lu ma leen di doye ? ñu ne ko déewalaay,mu ne leen këyit gii daal laa bëgg ngéen bindal ma ci ab kaamil,te du ñu ne ma mukk teru waa ngii,ndare bu da ngéen ma ne kaamil baa ngii !, ndax da ngéen ko def ?,ñu ne waa-waaw,mu ne nu jël léen këyit gi ,nu jël ko ,seddoo ko ci sunu biir.
.ru
Lëkkalekaay yu biti
Toppdomän
.st
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1997.
Lebu
Cosaan
Lebu yi, kon, reew mi ñu tudde tey Libi, lañu ne woon ci jamono Isipt gu yagg ga ame. Dañoo mujj daw dëkk boobu, ndax amoon na benn askan bu ñowoon foofu, joge Asi, te ñu leen daan begga noot. Ñoom ñoo Persi yi.
GD Amarante
Grémio Desportivo Amarante benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Mindelo ci yu dunu São Vicente
Karmat ak delluwaay
Wàll:São Vicente (Kap Weert) Wàll:Football
Lebu
Cosaan
Ci seen gadday, jaar nañu ci ay dëkk yu bare (Sudaan, Caad, Niseer, Mali). Sudaan, mooy dëkk bi Lebu yi baawo, ñu ko gëna raññe ci turu Nubi walla Kuus.
.jp
.jp mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Sapoŋ
.sn
.sn mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Senegaal
.tw
.tw mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Taaywaan
.jp
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
.sc
.sc mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Seysel
.tw
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1989.
Lebu
Cosaan
Foofu, ay Socé lañu fekk.
.sn
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1993.
Lebu
Njabootayu Lebu yi
Fukki ak ñaari xeet ñoo nose askanu Lebu yi. Ñu ne tamit, Fukki ak ñaari PENC yi.
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Nga xam ne da ngay gis ku jël ñaari isib,bind leen ci bis,ak ku jël ñaar bind leen ,keneen maas leen, ñu tàqalikoo ci loolu ci yoor-yoorub juroom benneelu fan ba,ku nekk ci nun xam na la mu war a bind,ak baat ba muy yam,ca digganteem ak ka mu ko seqal, dunu ci dolli ,dunu ci wàññi.
Marie Samuwel Njaay
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Woy Wàll:Niti senegaal Wàll:Niti Gàmbi Wàll:Cosaan Wàll:Séeréer
.sn
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
Lebu
Njabootayu Lebu yi
Ñoom ci senn bopp, dañu xaaj ci ñaari njabootay yu mag, di Sumbejun yi ak Beeñ yi.
.sn
Lëkkalekaay yu biti
Toppdomän
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Kaamil bi noppi alhamdu lillaah,ci tisbaari bisub juroom ñeenteel bi,ñu jébbale ko, Sëñ bi xool ko,gisu ci lenn lu ko naqàri,du mbind mu gën a rëy moroom ja,du mu gën a sew,du lenn daal. Mu dal di sant Yàlla bu baax,daa di ne ndax déggagun ngéen fi ku bind walla mu bindlu ab kaamil ci ñatti fan ? Nu ne ko déedéet, mu santaat Yàlla,dal di jàng:(( innii laa udiihu hamala haamilin minkum)) muy ci maanaa,man de du ma sànk jëfi aji jëf ci yeen.
Keŋ
alt=Keŋ gi (Flueggea virosa)|vignette|Keŋ gi (Flueggea virosa) Keŋ garab la gu gàtt gu man a toll ci 4 ba ci 7i met gën gaa bari. Garab gi day am ay car yu bari yoo xam ne suuf lañuy jóge jëm ci kaw mel ni lu wërngalu. Xobi garabu Keŋ leeg leeg dañuy wadd su dee barab bi mu nekk daa wow waaye su tooyee man nañoo bañ a wadd.
Njariñ yi
alt=Meññeefi garabug keŋ|vignette|Meññeefi garabug keŋ Garabu keŋ bari nay njariñ lool. Ñu man koo jëfandikoo ci faj lu baree bari. Amna sax ñu ne bokk na ci garab yi ëpp njariñ ci lu nuy fajoo ci sunu tund yii, waaye it garab la gu bari ay loraange. Manees na cee defar tooke yu man a ray yenn mala yi niki jinax añs
Garabu keŋ man naa dund ciy barab yu wuute niki ci àll bu bariy garab, mbaa ci barab bu bari ndox walla bu ko amul, mbaa ñu man koo fekk ci kaw dëkkuwaayu xorondom yi, mbaa melentaan. Keŋ ku ko fekk ci tool bu ñuy waaj a bay deesu ko dindi ndax njariñ yi mu man a amal suuf si.
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Bokk na ci li gën a yéeme ci mbir yi,li ma daloon ,mooy man kat daa am bis may yër benn ci téerey siira yi (jaar-jaari yonnant bi),yaakaar naa ne téere boobu nuy wax “Zaadul Mahaad fii hudaa xayril hibaad” la,di ci maanaa yobbalub delluwaay ba muy ëlëg,ci jubug gën ji jaam yi,ba ma àgg ci ñi doon bindal Yonnant bi(j.y.m)maanaam ñi ko doon bindal wahyu gi ak bataaxel yi,ma lim leen ñu doon fukk ak juroom benn,Yàlla dogal ma ne naa xool nu itam ñi ci matal ab kaamil ci koor gii ñaata lanu woon ,far lim ba di benn,ca noona ma def ñaari woy,wenn wi ma ñaan ci Yàlla ci barkeb bindkati Yonnant bi (j.y.m),wi ci des ma ñaan ci ,ci barkeb bindkati Sëñ bi,am benn waay ci sama gaa yi ku ci tuxale ci man woyuw bindkati Sëñ bi te boolewu ci wu bindkati Yonnant bi (j.y.m).
Sëriif Muhammed Aali Aydara
Sëriif Muhammed Aali Aydara (Chérif Mohamed Aly Aïdara) mi ngi judd atum 1959 ca Daaru Hijratu (dëkk bu baayam sancoom, Sëriif Ahasan Aydara). Doomi Maymuna Jaw (moom soxna si doom ci Sëydu Jaw nekkoon seef de kantoŋ) ak Sëriif Alhasan Aydara, cosaanoo Gànnaar, bokk ci askanu Laxlal (Laghlal) ñu gën koo xam ci Ahlu sëriif laxlal di càllalag Sëriif Mulaay Idriisa, mi sos nguurug Idriisa yi, càllala gu dem ba ci Asan doomi Aali ak Faatima doomi Yónnent Yàlla Muhammed ak (JNCM).
Lebu
Njabootayu Lebu yi
Ñoo yore woon gox yi ci Ndakaaru: Yoff, Wakam, Ngor, Sumbejun... .
Sëriif Muhammed Aali Aydara
Moo nag doomi Senegaal ak Gànnaar la.
.tw
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
Lebu
Sant yi
Lebu yi ñoo bokk sant ak Seereer yi, mel ni: Ndóoy, Puy, Ndir, Jeen, Yaad, Jaañ, Fay, Jeey, Sar, Caw, Njaay, Juuf, Sek.
Bokk nañu ay sant tamit ak Tukkloor/Pël yi: Mbay, Gey, Ñaŋ, Jaw, Waad, Gay, Joob, Samb, Conŋaan, Baaxum, Jeŋ... .