cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
São Domingos (Kap Weer)
thumb|right|325pxthumb|right|325px São Domingos benn dekk-dëkkaan São Salvador do Mundo ci yu dunu Santiago, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
Alse
thumb|left|Alse Alse walla الجزائر ci araabi alseeri mooy péeyu réewum Alseeri, féete ci bëj-gànnaaru réew mi janook Géej gu Diggu gi. Mooy itam dëkk bi gën a mag ca réew ma
Wàll:Alseeri
Assomada
Assomada benn dëkku Santa Catarina ci yu dunu Santiago, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
Këwsu
vignette|Nataalu garabug Këwsu Këwsu garab la gu bokk ci njabootug moracées. Moo ngi bàyyikoo ci dëkki Asi yi. Garab la gog ci ay bot lañ koy jëmbët, ci réew yi xaw a tàng. Xeetu garab la gog bareetul ci foofu mu cosaanoo muy Asi.
Melo
Këwsu garab gu mag la, day màgg màgg gu gaaw. Guddaayam mannaa toll ci 30 ba 40i Met. Xobam day nëtëx fu mu toll. Garab gi bu màggee day am ay doom. Doom yu ndaw yi seen guddaay 1 jàpp 2i sàntimet lay toll. Garab gi xob yu mag yi seen guddaay danay toll ci 10 jàpp 35i ci ay sàntimeet. Seen yaatuwaay moo ngi toll ci 5 jàpp 15i ci sàntimet. Garab yu ndaw yi seen xob mooy gën a gudd, Xob yi ñoo ngi  màgge ci biir lu mel ni mbaxana. Mbaxana moomu day màgg ni xob di màgge. Bu demee ba xob wi mat, mbaxana mi day daal di rot. Garab gu bari ay reen la.
Njariñ yi
Këwsu dees na ko jëfandikoo ngir rafetal ay barab.
Turu xam-xam
Ficus elastica
Wàll:garab
.gr
.gr mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Girees.
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1989.
Werlaay
vignette|Nataalu garabug Werlaay Werlaay garab la gu man a gudd fan lool. Fi mu ëppe mooy ci réewi Afrik yu tàng yi fu ci mel ni Senegaal, Muritani, Sudaã, Somali Ba sax ci réewi araab yi ak réewum Endonesi. suuf su saf-sàpp te am ban ak poto-poto lay ñore
Melo wi
Garab gu ndaw la. Taxawaay bi 2i met du ko weesu. Ay caram dañuy àgg it ba 2i met.
Loraange yi
Gisuñu benn loraangeem.
Turu xam-xam wi
Abutilon pannosum.
Wàll:garab
Measles vaccine
Ñaqu rougeole (ŋas) mooy li lay musal ci rougeole. Sudee bi nga njëkkee ñaqu sa yaram defarul lu koy aar ci feebar bi, soo ñaquwaate rek feebar bi dootul mën dara ci yaw. Sudee dañu ñaq lu weesu 92% ci waa dëkk bi, mën nañu jàpp ni dëkk boobu feebar bi dufa feeñ; waaye mën na fa ñëwaat sudee limu ñiy ñaqu dafa dem ba wàññiku. Soo ñaqoo dinga mucc ci feebar bi ay at yu bari. Xama guñu bu baax ndax ndax kaaraangeg ñaq bi dafay wàññiku. Ñaq bi mën nala aar itam soo ko jëlee ci biir ñaari fan yi nga nekk ci barab bula feebar bi mëna dalee.
Ñaq bi du indil nit ki benn jafe-jafe, doonte danga am VIH. Mën nala xawa sonal tuuti waaye du yàg dara. Maanaam fi ñu la ko jam mën na saf tuuti wala sa yaram xawa tàng. Amul benn yokkute buy seetlu ci limu Seetlu nañu itam 3,5 jàpp 10 kaa anaphylaxie ci miliyoŋi nit ñuñu ñaq. Sudee lu jëm ci feebar Guillain-Barré, autisme ak biir buy metti (maladie intestinale inflammatoire) gisu ñu ci benn yokkute.
Ñaq bi amna mooy kese, waaye itam dina ñu koy boole ak yeneen ñaq yu ci melni ñaqu ROR, (muy boole ñaqu rubeole ak anti-ourlien) wala ñaqu RROV (maanaam ñu boole ñaqu RRO ak ñaq biy aare ci varicelle). Ñaq bii aare ci rougeole dafay musalaate ci feebar itam ndeem dañu ko boole ak yeneen ñaq, te effets secondaires yi dañuy wuute, lépp di aju ci xeetu ñaq bi ñu ko booleel. Waa OMS ñoo digal ñu ñaq xale bi su amee juróom ñeenti weer te nekk ci barab bu feebar bi bari. Waaye sudee fu feebar bi bariwul la, jaaduna ñu ñaq xale bi su amee fukki weer ak ñaar. Ñaq bi luy doomu jàngoroy rougeole bu dundu la waaye dañu ñéewal dooleem. Ñaq bi puudar bu waw la, fàww ñu jaxase ko laata ñu koy jam nit ki ci suufu deram wala ci siditam. Soo bëggee xam ndax ñaq bi jàppna danga saytu deretam.
Ci atum 2013, ñaq nañu lu tollu ci 85% xale yi ci àdduna bi. Ci atum 2015 amna gën gaa néew 160 réew yu baamtu ñaq bi ngir nit ñi mën a am matuwaay yu leen musal ci feebar bi. Ci atum 1963 la ñu njëkka génne ñaq bi. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Njëgi ñaq bi ci réew yu néew doole yi mingi tollu ci 0,70 USD dose bu nekk, en gros, li tàmbale 2014. Ginaaw feebar bi dafa faral ci barab yi nit ñu bari ñaquwul, feebar dina tax ñu xam barab yi ñaq bi barul ñu ko def. Wàll:Paj
Ronald Reagan
Wàll:Diiwaan yu Bennoo
Ñaar
Ñaar : 2
Wàll:Xayma
Wu-ispaañ
frameless|right|upright=2 Wu-ispaañ mooy làkk wa juddoo ca réewum Ispaañ.
Wàll:Junj Wàll:Làkk Wàll:Ispaañ
Edirne
Edirne benn dëkku di Tirki. Nitñii motnañu 165.979.
Wàll:Tirki
Sagreb
thumb|right|200px
Xayra
Xayra (ci araab لقاهرة Al-Qāhira) mooy péeyu réewum Isipt, mooy dëkk bi ëpp nit ca goxub Afrig. Donte Al-Qāhira mooy tura dëkk waaye, lu bari, dees na ko wax itam, ci araabi waa-isipt, misr di Isipt ci araab.
Sagreb
Sagreb mooy péyu réewum Korwaasi. 800px| Sagreb
Xayra
Wàll:Isipt
Sagreb
Wàll:Korwaasi Wàll:Péy
Fundura (Kap Weer)
Karmat ak delluwaay
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
Salamansa
Salamansa benn dekk-dëkkaan São Vicente ci yu penku yu dunu São Vicente, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:São Vicente (Kap Weert)
Siggcoor
Siggcoor benn dëkku Senegaal. Mooy péyu diiwaanu Kaasamaas.
Ñatt
Ñatt : 3
Wàll:Xayma
Silin
Wàll:Ciili
RMF FM
RMF FM beg istasiony rajo Poloñ, nëkk dëkk Kraków. vignette|Logo RMF FM
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Station Rajo Poloñ Wàll:Rajo
Juroom
Juroom : 5
Wàll:Xayma
Staad 24 Sattumbar
Staad 24 Sattumbar (wu-portigee: Estádio Nacional 24 de Setembro) benn staad ci ye dekku Bisaawóo ci yu diiwaan Bisaawóo ci Gine Bisaawóo.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Staad Wàll:Afrig
Skopje
Skopje mooy péyu Réewum Maseduwaan
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Réewum Maseduwaan Wàll:Péy
Toolu bijjaakon
thumb|[[Hans Christian Ørsted, Der Geist in der Natur, 1854]] Toolu bijjaakoon, ci jëmm, ag feeñte la gu màndargaloo ab taraay ak ab jubluwaay bu jenn doole, jees duppee Dooley Lorentz, ju judd ci doxub ay yani mbëj. Toolu bijjaakon, moom ak toolu mbëj ñooy ñaari cëri toolu mbëjbijjaakon di li banqaasu jëmm bi di mbëjbijjaakon di faramface. Soo boolee ay duusi ab toolu mbëj ak yu ab toolu bijjaakon dañuy man a baawaan ci barab bi ak ci lu ëpp ci ne-ne yi. Yii xeeti duus lees di wax duusi mbëjbijjaakon te leer gi nuy gis bokk na ci yenn ci anam yi mu ñuy feeñoo.
Maxwell moo fexe ba boole mbëj ak bijjaakon, ci nii, mu jur ag noste gu ñeenti yamale (Yamaleg Maxwell) yuy lëkkale seen ñaari tool yi. Bu njëkk ñaari tool yi dañu leen doon tàqale ngir gëstu, faramfacce, seen feeñte yu wuute. Albert Einstein moo wone, ni tooli mbëj ak tooli bijjaakon doonee ñaari anami feeñiin yu benn feeñte; ni ab xoolkat man a gisee jenn doole ju bijjaakon, ci jenn jamono ji, beneen xoolkat buy daw di gisee jenn doole ju mbëjtekkaaral, di liñuy duppee gisiin wu ajoo. Ci nii, ak ajoo gi, manees naa xam doole ju bijjaakon ji ci bu nu xamee doole yu mbëjtekkaaral bi.
Wàll:Bijjaakon
Xarefulwoon
Xarefulwoon (di tekki lees manatul a xar, di ci fr Atome), baat bi Seex Anta Jóob a ko tëgg te mi ngi sukkandiku ci bu njëkk li ñu foogoon ne mooy xaaj bi gën a tuuti bees manut a xaraat bu ab ne-ne, (manees na koo tudde it fepp (mi doon tuutalug pepp "peppu suuf as feppu suuf") muy lu bawoo ci ngéru xeltukat yu waa-gires yu yàgg ya. Mooy wàll wi gën a tuuti ci bépp cër bu nekk ci dénd bi buy wéy di yor màndarga yu simi yu la mu doon, ci yeeneen kàddu, soo ko xaaje du nekkati wenn wàll wu ne-ne wa mu bokkoon laataa xaaj gi, beneen xeetu ne-ne lay nekk.
Ci mujjug ati 1800 (ak wuññig mbëjfepp) lañu biral ne xarewulwoon manees na koo séddale, ndax li mu doon, moom ci boppam, lu cëroo ay wàll-wàllaan yu bari yu gën a ndaw (baatu ronxarefulwoon loolu lañu ci jublu).
Faramfacceb xarefulwoon mooy faramfacce biy wax ci melokaanu ne-ne yi, di dëggal ne bépp ne-ne ay bennaan ñoo ko cëroo te ñu leen di woowee xarefulwoon, ñoom ñooy dajaloo ci benn anam bi nekk ne-ne bi. Bii faramfacce ñoo ngi koy man jëfe ci ne-ne yi nekk ci nekkiin wu wow, yullaakoon ak wu gile.
Juróom benn
Wàll:Xayma
Xarefulwoon
Màndargaay wàll-wàllaan yi ne ci ab xarefulwoon:
Wàll:Jëmmu saal
Mbàqnoos
Wàll:Garab
Konakri
thumb|375px|Konakri, péyu réewum Gine Konakri mooy péyu réewum Gine.
Wàll:Péy Wàll:Dëkk
Waax
vignette|Nataalu garabu Waax Waax xeetu garab la gu bokk ci njabootu Poaceae ak ci njabootaatu Bambusoideae, Afrig gu naaje la bàyyikoo.
Meloom wi
Man àgg ba 10i met ci guddaay ak 10i sàntimet ci yaatuwaayu dàtt. Xobam danay àgg ci guddaay 1 ba 2i sàntimet. Doom danay àgg ci guddaay 10 ba 15i milimet.
Njariña yi
Dees na ko jëfandikoo ci defarug alkol, ñoll ak duu. Waax ci xeeti tabaxukaay yi la bokk.
Turu xam-xamam wi
Oxytenanthera abyssinica
Wàll:garab
Afganistaan
Afganistaan (Etaa Islaamik u Taraansisoŋ bu Afganistaan) : Asi
Wàll:Réew Wàll:Asi Wàll:Afganistaan
Waleta
thumb Waleta mooy péyu réewum Malt
Wàll:Malt Wàll:Péy
Albaani
Albaani (Republik bu Albaani; sq: Shqipëri, Republika e Shqipërisë) : Óróop
Kap Weert
Kap Weer (Gàwu Kap Weer) : réewum Afrig
Albaani
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Albaani
Kap Weert
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Kap Weer
Sëriñ Muhammadu Mustafaa Mbàkke
Ki njëkka doon xalifa, wuutu fi baayam Sëriñ Tuubaa ca yan bu diis ba
Sëriñ Abdu Xaadir Mbàkke
Dundam
Wàll:Niti senegaal Wàll:Yoonu murit
Yay
= (désert) = (desert)
Arminaat
Arminaat seddatlinu taariix(date) yi la ci jenn jamono. Doon na ag noste gu waa Isipt yu yàgg ya sàkkoon ngir séddatle ak a nos jamono ji ci ay diir. Ca ndoorte la dañu koo sàkkoon ngir man a dëppale yenn feeñte yu saytubiddiw ak yu gëstubiddiw ak jamono ja ñuy amee. Doon nañu ko jëfandikoo it ngir natt seeni bési xumbéeli diine.
Bennte yu arminaat
Ci taariix arminaat yépp a cëslaayu ci ay bennte(unite) yu dénd yu seen diir aju ciy feeñtey saytubiddiw.
Bés
Daanaka ci xay yépp, coppite gi ci bés ak guddi moo doonoon bennte bi ñuy natte at yi. Wëndéelug Suuf si doon li waral safaanu googu, te njël gi du amandoo ci barab yi ne ci kol-kolu suuf si. Soo xoolee Senegaal ak Faraas bokkuñuy waxtu, Faraas a ñuy rawee ñaari waxtu su dee nawet la, benn waxtu su dee noor la.
At
Mooy mbooleem jamono yi, at doon na diir bu gudd. Cig njort, Moom it ci yenn feeñtey dénd la ko nit ñi ko sàkk arminaat daa natte.
Arminaat bi njëkk a cëslaayu ci at, maanaam ci soppiku at ba at mooy arminaatu waa isipt.
At ak bis
Ci jamono ji ñu ne, am at mooy 365,24220 bis. arminaatu waa isipt, ak arminaatu suleymaan, ak arminaatu geregori, doon nañu ay royuwaay ci liggéey bu mag bi ñu def ngir man a dëppale (syncroniser) at mi ak wëndéelug Suuf si ci li wër jant bi.
ba tay sax séenug dëppoo des na, ba tax na 10000 at yu ne di na juum 3 fan.
Weer ak bés
Diirub weer mooy 29 bés 12 waxtu 44 simili ak 2,8 saa (muy 29,53 bés). Kon su ñuy weccee ay weeri fanweeri fan ak yu ñaar-fukk ak juroom-ñenti fan, te di yokk benn bés fanweeri weer yu ne, dina doon lu nanguwu. wii nattiin, arminaati weer yépp a koy jëfandikoo ngir dëppale bés yi ci weer ak wëndéelinu weer wi.
Jamono ak at
Ci arminaat yu bari, ñeenti jamono ñoo am: noor, nawet, lolli. Jamono yooyu, ci xay goo dem ak ni ñu koy séddalee ci at mi. Su ñu xoolee waa siin ñoom nawet la at mi di tambalee.
Juróom ñaar
Juróom ñaar : 7
Wàll:Xayma
Téere ci murit
Bii téere nag am ay liggéey yu néew yu ci des
Bii mooy teereb Irwaaun nadiim min hathbi hubil xadiim, di ci maanaa nàndalug aji naanaale ji(ki ngay toogal di naan) ci ndox mu neexum sopp jëwrinu yonant bi, di xam-xamu jaloore bu nu gàttal mu ñeel nag ki bëgg a am ab xam-xam ci dundug sëriñ Ahmadu Bamba yal na yàlla dolli gërëmam ci moom ,te jariñ ñu ci,amiin. Ki ko taalif it di ku xeebu ku aajowoo ndimbalul boroomam ak yermaandeem,tey yaakaar ci moom mu jéggal ko ay bàkkaaram,te làqal ko ay ayibam,yi feeñ ak yi nëbbu,fii ak fan jëm,di Muhammadul Amiin JOOP doomi sheex Ahmadu JOOP mu dagana,yal na leen yàlla boole jéggal. Di it taalibeb sëriñ Tuubaa, yal na ko yàlla gërëm te jariñ ñu ci moom,amiin. Maa ngi ñaan yàlla mu musal ma ci saytaane mu nu jam mi,di tàmblee nag samay wax ak jëf ci turam wu tedd wi,moom mi yor yërmaande ju yaatu ji matale mbindeefam yi ci àdduna,te di ko jagleel ñi ko soob ca àllaaxira,yal na yàlla dolli mucc ak xeewal ci sunu sang,Muhammad,ak ñoñam aki saabaam.
Aji xeebu ju yitewoo yërmaandey boroomam,ak ndimbalam ci ligeeyal yarkatam bii dib soppeem(di sëriñ Tuubaa) - aji xeebu jooju di Muhammadul Amiin JOOP doomi Sheex Ahmadu JOOP mu Dagana, nee na: ag cant ñeel na yàlla miy leeral àddinaam ji ci walliyoom yi,di feeñalati ci ñoom yoonu yonantam yiy gindee,yoon woowu di wu weetal yàlla ak jaamu ko,mooy yoonuw boroom xel yiy dàq lu dul yàlla ci seeni xel,tey jànge ag njub ca yooyale imam,ci jox leen seen bopp,jébbal leen seeni mbir. Ndax kat ñooñooy ñi yàlla naan ci alxuraan: ulaayikal lathiina hadaahumul laahu fabi hudaahumuqtadih muy ci maanaa ñooñooy ñi yàlla gindi kon royal ci seenug gindi.
Di julli tey sëlmël ci yonant bi.
Leegi nag ginaaw yàlla day xéewale xarnu bu ne aw waliyu wu koy gindi di ko won yoonu jub ,di ko tee jàdd, nun waa xarnub fokk ñeent nag mu defal nu,xeewal gu tollu ne sunu mbeg mii di sunub sëriñ tey sëriñub julit ñi Ahmadu doomi Muhammad doomi Habiibullaah yal na ko yàlla wattu te wattul ko,te gërëmi jëfam,te méngoo ko,moom nag mbooloo maa’ng ko gën a xame ci turu sheex Ahmad Bamba MBAKKE Xaadimur rasuul.
Bi loolu amee ma bëggoon a leeral as lëf cig dundam ñeel ki nar a ñëw ginaawam,te bëgg a xam dara ciy mayam. Man nag maa ngi giñ ci yàlla dellu di ci giñaat naan dey xam naa ni xawma te du ma ci man a wax mbaa indi lu dul la gën a neew,la gën a bari moom bu ko xalaat,ndax manu ma ko ba koy def.
Waaye nag dinaa jeem a nooyal yoon wi,ba ku bëgg te yàlla ubbi ko barilub xam-xamam, yinkiiwal ko jariñ jaamam yi ngir sàkku ci ngërëmam,bu ñewee man cee jaar,ndax kat am na ci addiiz mu sell mi: mbindeef yi njabootug yàlla lanu ,ki ci yàlla gën a bëgg mooy ki ci ëpp njariñ ci njabootam gi. Nee nanu ku taarixal aw walliyu mel na ni dundal nga ko. Kon am leen gàttalug jaloore (jaloore mooy taariix walla histoire) gii ma tudde irwaaun nadiim min hathbi hubil xadiim, may ñaan nag képp ku ci gis lu ko yeemut, mu xam ne gàttub jéegoo ma tooñ,mu jeggalul ma yàlla te suturaal ma,te bañ koo ngàññi,ndax kat da na ci gisi leneen lu bari lu koy yeem, lu man a wecci loolu ko yeemutoon, ndax teere bii ab muxaddima rekk la ( ag jiital) teere degg bi mooy minanul baaqiil qadiim fii maathiris zheixil xadiim muy ci maanaa xeewali aji des jiy aji jiitu,ci ngëneeli sheexul xadiim.
Doomam ja sheex Muhammadul Bashiir defoon ko,yal na ko yàlla sàmmu te guddalu fanam,te jariñ ci lu bari jullit ñi ni baayam,moom dey teere bu boole la te wattu,te dib dër bu naat ñeel ku bëgguw yiw te di ci dox. Yal na ko yàlla mottali te nangu ko,te tas ko ci àddina bi,muy ndaxañteefam ëlëg ca àllaaxira,tey lu nu koy fàttalikoo ginaawam ci fii fi àdduna,ci barkeem ak ci barkeb ki ko taalif ak kim ko taalifal,yal na nu yàlla nangul,te nangul nu sunub teere,matal ko te tas ko moom itam. Moom kat yàlla mooy aji kawe jiy boroom ngëneel ak tawfeex,tey borom li fii ak la fee.
gu njëkk gi ci xamale kuy sëriñ bi aki mbiram ba bi waajuram wu goor làqqoo
Sëriñ baa ngi gane àdduna - ci li nu wax – ci atum junni ak ñaat teemeer ak juroom ñaar fukk 1270 g, am ñu ne atum junni ak ñaat teemeer ak juroom ñaar fukk ak ñaar 1272g,ca kër waajuram wu goor ca Mbakke Bawal ,mu nekk leegi ca wetu yoonu saxaar ga. Boroom xam-xam bu mag bi nuy wax Alhaaji Hamidin doomi Usmaan Alfuutiyu Altilriyu nee na: (( sëriñ baa ngi gane àdduna moom mi sunnawoo sunnas yonnant bi,ci atum sharaha,muy 1270g làqu atum shumoos muy 1346 g te booba mi ngi am juroom ñaar fukki at ak ñeent mel ni ay jant. Am ñu ne juroom ñaar fukk ak ñaar,ci guddig àllarba ci ñaar fukki fani muharram)).
Moom sëriñ bi bi mu ganee àdduna waajuram wu jigeen a ko yoroon bam mat a jàngi, Mu tudoon nag Amadu doomi Muhammad doomi Habiibullaah doomi Muhammadul kabiir mom Habiiballaah mu njëkk ma doomi Muhammadul Xayri,ak Muhammadul Kabiir,Muhammadul Kabiir mii mooy ki niy wooye Maharam,mooy ki sanc Mbakke Bawal atum 1194 g ,ci li nu wax,waaye dëkkewu ko woon da faa ba woon ab taawam Muhammudu Farimata,magi habiibullaah waaye bokkunu nday,moom nag sëñ Maharam mii daa desoon Jolof,fa la làqqoo nu denci ko fa,di ko siaare.
Mi ngi askanoo nag ci tukkloor,ay waajuram a ngi bawoo Fuuta,dem Jolof, siw na itam ne ñoom Gànnaar lan bawoo dem, Fuuta,seeni doomi baay tëx ci naar yi ñooy ñoñu Moodi Nalla, ñoom nee nanu ay serif lanu.Sama mag sama sëriñ sheex Muxtaar binta Loo,doomi sheex Iraahiima sëriñub Njumri Loo nettali na ma ne degg na ci sëriñ bi luy dëgëral loolu,mu ne bis nekk na fa sëñ ba nuy waxtaan ba tudd ag giir ci naar yi,gu niy askanale ag cëriif,sëñ bi ne ko xanaa xamoo ne ñooñu suniy mbokk lanu,mu ne ci noonu la xame ne ñoom ay sëriif lan.
Man nag li may wax mooy seenug cëriif bu nu ko waxutoon te deggeesu ko it,seen jikko yu rafet tegtale na ko,muy tedd gu ànd ak yaatug dënn,ak lewet gu ànd ak njàmmaar,ak jublu ciw yiw,ak bañ jikko yu suufe yi,ak diinewu gu dëggu.
Am na ku ma nettali ci ñi sant Ba,ne Mbakke-mbakke yi seeni doomi baay tëx lanu,kaaf gi nekk ci Mbakke ag Haa la woon muy haa giy mujj ci ba,wolof yi def ko kaaf,waaye wax jooju ju doyadi la fi man,li nu jortu daal mooy aw sant wu yàgg la niki santi ajam yi,(ajam mooy ku dul araab),li fi ne daal mooy ñaari wax yi bu ci ne dëgër na te am na màndargaam dëgg. Waaye Buso-boso yi ñoom seen cosaan Fuuta la ca fa niy wax Golare, barab yii yepp it yu jegee lanu,barab yii it,ak wax yi ci am,am nanu màndargay dëgg,yuy tegtale teddgay ñaari askan yi. Bi sëriñ bi tollee ci war a jàngi,wayjuram dal di koy jébbal nijaayam Muhammad doomi Muhammad BUSO mbokkum ndayam ju tedd ju yiw ja. Mu tàmbli koo jàngal ba mu màgu’s lëf ,tàmblee yewwu, mu jebbal ko moom itam nijaayam,sëriñ Tafsiir Mbakke Ndumbe doomi Muhammadu Soxna BUSO doomi Muhammadul Kabiir mi nu tuddoon,moom mooy mbokkum maami sëriñ bi ju jigeen,ndayi wayjuram wu jigeen,soxna Asta Waalo. Nu daan nekk foofa fa moom ca Mbakke bu noor baa, bu nawet baa lu ci ëpp danu daa dem jolof, ba bi Tafsiir mii làqoo te booba sëriñ baa ngi jeggee mokkal. Kenn ci ñunu woolu ñi nettali na ma ne, sëriñ bi nettali na ko ne àlliwaam a ngi tulloon ci latajjidanna bi jànglekatam boobu di làqu,mu dal di dellu ca wayjur wa, dal di farlu ci njàng mi ba mokkal alxuraan, def tajwiid ak tas-hiih,ca ña ko daa defale ca jamono jooja, loolu lepp ci wetu baayam,daa wul tàggalikook moom lu dul lu neew,ndaxte magam Muhammad Jaara dafa nekkoon ca kenn ca tas-hiihkat ya ca yeneen dëkk ya.Bu ko defee leeg-leeg amaa na mu jaar fa nekk faak moom weer,walla ñaar,doog a dellu,booba ña nga Saalum,ca jamonoy jihaadkat boobu di Mabba Jaxu,ndax kat booba ñoñam Mabba boole woon na leen ca ñam pangoon jëme Saalum,nga xam ne Bawal ak Jolof daanaka bawu fa kenn.
Bi mu faatoo nag moom Mabba nit ñi dal di dellu seeni dëkk, waajuram wi moom itam dellusi ci ñi doon dellusi ànd ak Latjoor. Ci noonu nijaayam akug njabootam des foofa,sëriñ bi it bokk ci,ngir jàng xam-xam,noonu mu tàmbli di jàng ci baay tëxam,Samba Tukkloor KA doomi bàjjani baayam,bi mu jàngee ci moom dali xam-xam,tàmblee ñawu’s lëf la dellu ca baayam,te booba ma nga Paataar,benn dëkk bu ndaw bu nekk ca wetu njéndul Amadi Yala,dëkkuwaayub Latjoor ca joojale jamono.Ndax moom sëñ Mammoor daa defoon ku Latjoor fonkoon lool,daa ko laaj tey diisook moom,waaye moom sëñ Mammoor bëggutoon a dëkk ak moom,ndaxte du woon ku xemmeem seen alal ji,du caageenug seen teddngay nguur gi,li ko loruloo woon ci mu dëppoo ak ñoom ak a mudaaranteek ñoom mooy njaboot gi mu yoroon,bu ko defee Latjoor daa ko dëkkal ci wetam,waaye sëñ bi daawul nangoo dëkk ak moom,moom kay day dëkk ca wetu péey ba mu ne rekk,ndax da daa jàng ak a jàngale,te jàng ak a jàngale neexoowut aki buur,li fi ne daal ca wetam la dëkke woon,nga xam ne su ko soxlaa ñëw ci lu dulub coona.
Bi wayjur wi xamee ci moom raw geek cawarte geek laabiir gi,mu dal di koy jox mbirum njàngale mi. Bari na lu mu ko daa jàngal ab bind ci kanamam ci teereb boppam ba walla ci teere bu mu dalagul, ngir mu jàngal ko boroom bind boobee walla teere ba, bu ñewee,ngir wóolu gu mu wóolu xam-xamam akug ñawam, sëñ bi it daan ko def,ba li ëpp ci dongay sëñ Mammoor yi mujj féeteseek moo,doylu ci moom,waajur wi ba leen ak moom te bég ci.
Waaye yàggul dara rekk Latjoor tuxoo Kër Amadu Yala,dem Sukeer péeyam ba ca Kajoor,yobbaale sëñ Mammoor mu sanci ca wetam,tudde ko Mbakke Kajoor,sax fa ñaari at dal di wuyyuji boroomam,nee nanu, looloo ngi am ci Muharram,atum 1300g, dëgg naa ci sëñ bi mu ne bi waajur wi tollee ci sukkuraat ,took na fa boppam wàcce fa ab kaamil bisub altine,guddig talaata mu làqqu,nu denci ko Deqale ,di ko siaare,man dey Alhamdu lillaah dem naa fa ba siyaare ko. Bi niy yobbu wayjur wi Deqale muy dëkk bu ndaw ci dëkki Kokki yi,ci wallug Mbaakol,sëñ bi àndon na ca gunge ba,di liiru,bariwaa na bu ko ab gawar bëggee joxuw fasam,mu ne dox a ma gënal,bi mbooloom dëkk bepp dajee di mbooloo mu kenn masta gis,nu jublu ci jullee néew bi,jiital sëñ Tayba Muhammadu Ndumbe Maar SILLA mi nu tuddoon ci buntub seedey ñu mag ñi ñeel kii nuy wax ci moom. Bi nu noppee ci julli gi,ak denci gi,sëñ Tayba digale na nu daje te dal,te xerawlu,ci noonu mu jug, xutba,waar nit ñi,wax wax ju rafet bi miy jaale sëñ bi nit ñi,bi mu noppee ne ana sëñ Bamba,noonu la nu ko daa wooye ñoom,ca jooja jamono,mu wuyyu jug,ma nga woon ca catul mbooloo ma,sëñ Tayba ne ko jegesil ,mu xaw a jege bay degganteek moom,di gisanteek moom,di ko man a toontu ci lu dul muy yekkati kàddoom,dal di yam foofa ngir bañ a jéggi nit ñi,xutbakat bi neeti ko jegesil,mu ne ko maa ngi lay dégg,Sëñ Tayba dal di koy jaale njaal mu rafet,ne man nag dama doon sàkku nu ànd ci mbooloo mu màgg mu sa moroomi waajur wii,ngir nu seeti Latjoor,jaale ko sa waajur wi,jaale gu ko man a dëfal,ngir kat moom ab xaritam la woon,dib soppeem,te dib sëriñam,daa diisook moom,bu ko defee nu waxtaan ak moom ci yaw,sampu la fa moom,ba mu man laa teg fam tegoon sa Baay,bu ko defee doo gis ci moom lu dul aw yiw ak teraanga,lii daal mooy sama xalaat,yaw nag luy sa xalaat,sëñ bi ne ko,li aju ci jaale geek dëfal gi maa ngi la ciy sant,te di la ci ñaanalub yool,waaye mbirum seeti ay buuri àdduna moom duma ko def,ndax xemmeemu ma seen àddina ji,te soxlawu ma seen teddnga,teddnga ci yàlla laa koy sàkkoo buurub buur yi,mbooloo ma tiit,tas.
Ña cay ñu baax wax ji da leen a yeem rusloo leen,ndax dëggu gi mu dëggu, tey toroxal way bëgg yi àdduna,juge ci seen doom ju diw waxambaane,tegi tànkam ci seeni wagg te manu ñu ci dara. Bu dee mbooloo mi moom li leen yeem mooy,bañ gi mu bañ teraanga ju teew jii,ak xéewal gu jàppandi gii,nu ne kii daalub dof la,ci loolu sëñ bi def na ñaari dagiiti woy yu rafet te yeeme,bu njëkk bi mooy waxam jii: nee nanub dof laa,ngir wëlbati gi ma wëlbati samab gis wëliif leen ba fam yam ,teewluwu ma ko te woneesu ma ab yaxam jamono ja may liggéey,waaye beneen bi moom mooy wax jii: nee nanu ma jengal jëm ci bunti buur yi,kon dey da nga ami may yu lay jariñ jamono ju ne. Ma ne leen yàlla doy na ma,doyloo naa ko,soxlawu ma lu dul xam-xam ak diine.
Yaakaaru ma te ragalu ma ku dul sama boroom,ndax yàllaay ki may doyluloo te di ma musal. Nu may joyale samay mbir jëme ko ci ñoñ lottu nanu ci seen mbiri bopp,ni miskiin yiy lotte?. Walla nan la ma bëgg poñatum àdduna bii di jañe,jëm ci dëkkaale ak ñoñ seeni kër mooy dërub saytaane. Su ma dee naqarlu mbaa may bég boroom aras laay woo. Mooy aji dimbali, ji dara dul të,te mooy kiy amal li ko soob. Bu bëggee gaawalum mbir loola gaaw,bu ko nammee yeexal mu yeex ba cib diir.
Yaw mi may yedd bul sonal sa bopp, ndax kat man awma lenn lu ma naqari ci ñàkk àddina. Bu dee sama ayib mooy dëddu gi ma def ci seen poñat mi,kon dey ayib jooju, ju gànjaru la, ju ma dul gecceel.
Waajuram wu jigeen wu tedd waa nga làqqoo Poroxaan ca Saalum nu denc ko fa,jamono ja fa sëñ Mammoor nekkee.
ci nu mu nekke woon ginaaw bi waajur wi làqqoo gërëmul yàlla yal na nekk ci ñoom
Moom sëñ bi,bi waajur wiy dund, nanguwtoon a taxaw mbaa muy taxawal dara,moom daal ci moom rekk la toppoon ,mel ne néew bu nuy sang fu nu ko jëmewul du fa jëm, bi mu làqqoo nag,mu des ca ligeeyam ba mu ko bàyyee woon at ak lu topp, ña fa nekkoon it jàng rekk a leen fa ba woon, du leneen,moom itam ab jàngalekat rekk la woon,waaye loolu teewul woon mu doonoon ku yitewoon a xam gaa ñu baax ñi,ak seeni xam-xam,ak berook a wër,niki ñu baax ñi,mu leen daa junju ciy waxam,ak a feeñali maanaa,ak a yëgg,ba bi ko himma ju kawe ji (himma ci lun man a firi mooy yite) dikalee ,muur ko,mu jug yëggus lëf neeti tekk,dal di woote cig nooy jëme ci mbiram moomu,bi ko mbir mi gënee lëjal nag gën a fees fi moom,gën a rëy,mu dal di biral woote gi.
Dajale mbooloo mi,taxaw fa ñoom xutba leen,sukkandiku ci dokkub dogu,ne leen yeen mbooloo mi ku àndoon ak man, ngir jàng rekk,na laxas jëm ca boppam aki mbokkam,mbaa fa ko soob,man loolu rekk taxatumaa jug,ku bëgg li nu bëgg nag,na toog,dal di leen fay ba dugg ca biir. Waxam jii nag dal di leen ba cig jaaxle, ñenn ñi dem, ña ca des,des fa,am ñuy jeem a tëyye seeni xarit ngir ñu des,ak ñuy xiirtal seen waay ci ñu dem,sëñ bi moom ne tekk rekk,jeemul a tëyye kenn ku bëgg a dem,ba mujj li ëpp ci mbooloo mi dem ba ko fa,la ca gën a néew des fa. Bi loolu lepp data am,fekkoon sëriñ bi mu sóobu ci ngiirum taalif ci xam-xam yu nu tuxal ,yu sariiya yi, mu woy Ummul Baraahiin,bu Imaam Sanoosi,wayjur wi nangu ko,beg ci ,te mujj di ko jàngale ,bàyyi wesar wa doonoon cosaan la. Degg naa ci sëñ bi mu ne woy woowu de waajuram jàngal na ko ñaari doomam yii di sheex Coro,miy Siidi Muhammad Alxalifa,ak sëñ Aafe,mi tuddoon Ahmadul Muxtaar.
Mu woyati teereb Imaam Xazaalii bi tuddoon Bidaayatul Hidaaya,dal di koy tudde Mulayyinuz Zudoor ,di ci maanaa (aji nooyal ji dënn yi ),ginaaw bi mu gàttal ko,tudde ko Munawwiruz Zudoor,di ( aji leeral ji dënn yi),ci atum 1294g,teg ci Jëzbatuz Zixaar,di (bijjig gone yi) ak Jawharun Nafiis muy ( wurus wu gànjaru wi) nga xam ne da cee woy wesaruw Imaamul Axdariyyu,ak yu dul yooyu. Bi ko donga yi nangulee nag lii mu leen doon woo,daa bàyyi njàngale mi,jëm ca di leen tarbiya,ak a tarqiya (tarbiya mooy yar ni ko sariiya bëgge,tarqiya di yékkatee jëme ca yàlla). Man nag nee naa lii de du ñàkk muy ndigalug yonant bi (j.y.m),ndax kenn ci sunu sëriñ yi nettali na ma,te moom ku wóor la di ndëërlaay,ne sëñ bi de wax na ko ne yonant bi (j.y.m) moo wax ak moom ci gimiñam,ne ko yaral sa àndandoo yi ci Himma te bu leen yar ci njàng,loolu sëñ bi gën na koo leeral ci qasida gii:
Bokk na ci kiimaani doomi Abdul Laahi ji,yal na ko yàlla dolliy xéewal ak mucc,moom miy leeral suufam si ciy walliyu ba yawmal xiyaam,te ku ci ne méngoo nga sunnaam si,di ko ñogal wëlif bidaa,bokk na ci kiimaani doomi Abdul Laahi jooju,bégal gu mu bégal jëwrinam jii ci ne ko(fazdah) mooy wooteel ca kaw. Yonant bi (j.y.m) digal na ko ne ko mu jàngal Muriid yi,ak ku nangu mu laabiire la ci waa jamono,te mooy ki ko àggale ca borooman cig taxliya ( mooy setal nit ki féexal ko ciy ayib ) bégalati ko ci tahliya ( muy ràng nit ki ay takaay,walla sol koy ngënéel).Li mu jublu ci Fazdah ji nag (mooy biralal ca kaw) ,mooy ji ci alxuraan: fasdah bi maa tuumaru wahrid hanil musrikiin mooy biralal lin la digal te dëddu way bokkaale ñi.
Montenegro
Montenegro (Црна Гора, Crna Gora) am réew la mu bokk ci goxub Tugal.
Wàll:Tugal Wàll:Réew Wàll:Montenegro
Téere ci murit
ci nu mu nekke woon ginaaw bi waajur wi làqqoo gërëmul yàlla yal na nekk ci ñoom
Yàlla daa digaloon yonantam bi (j.y.m) mu biral wooteem ga,ginaaw bi mu ko daa yalu,maanaam dëgg-dëggi loolu, mooy sëriñ bi,bi donn gi mu donn yonant bi matee,ci matalug yàlla (t.s) ,te mu dolli ko ay xam-xam aki hikma,aki leer,aki mbóot,te may ko kàttanug man a yanu wilaaya gu mag gi- bi loolu amee nag mu digal ko mu woote ca kaw,woo mbindeef yi ñu weeru ci moom,di jële ci moom tey def ay ndigalam,di bàyyi ay tereem,ci loolu la waxe: yàlla mi nga xam ne lu ko soob mu def,moo ma jox xam-xam yi,ak seen barke,wattu naa lu xajul ciy teere,kon boo may ligeeyal bul tàyyi.Yàlla miy joxe,jox na ma ci darajay yonant bi,barkeb alxuraan,ak xam-xam yi,jël seen barke def ko ci samam njàngale.yàlla jël na mbooti laa illaaha illal laah def ko ci samy taalif,yàlla jox na ma te dootu ko nangu,te man kaaraange laa te dib weeruwaay ci ndimbalam.loolu nag ngënéelul yàllaa,ku ko soop la koy jox. Te nee na ma : neel weeru leen ci man.Ci maanaa sama boroom digal na ma,ma leeral nit ñi ne:man ab weeruwaay laa tey kaaraange,ku bëgguw yiw àddunaak allaaxira,na weeru ci man. Mu dellu waxaat ne: Murid bu yoqqatul ci man de texe na,ci làqq ngën ji ay may. Murid bu yàlla wommat jëm ci mu aju ci man, texe na te da na ceru ciy may.
Murid bu wéeru ci man de yàlla miy sama dëkkandoo bu kawe bi,def na muy ku texe ci lu kawe njortam. Bepp murid bu aju ci man,day texe,te ku niy soril la aw ay. Kepp ku aju ci man dey am nga ag mucc ci nëx-nëxi àddina ak allaaxira. Ginaaw bi mu leeralaat ne way gëmi junne yepp ci jamonoom ,aju nanu ci moom,mu ne : Junney sama jomono jii dey, ña ca gëm ñepp aju nanu ci man,waxuma ña gëmul.
Mu wattuloo nag ñi aju ci moom, ñuy xàccati ginaaw bu nu jébbaloo ne: toroxte ñeel na ki ma dëddu ,won ma ginaaw,muñ ma,ginaaw bi mu duggee dib murid.
Dal di leeral lu dig murid,ak lub murid di bëgg,mu ne: Dëgg-dëggi ag murid - ci li sang si wax – mooy bàyyi aada,( muy li nga nekkoon njëkk ngay jébbalu),bu àggagul ba noppi dellu ca la mu nekkoon, mook ku murtad ay yam. Ndax kat ab murid du bëgg mukk lu dul gëramul yàlla ak fu mu man a jublu.
Mu leeralaat ni ab muriid di mel,ak ngértel ànd ak sëriñ bu àgg,mu ne : Melow ab murid,mooy bañ a bëgg dara ngir yàlla. Ku bëggul lu dul yàlla, àgg fa moom,mu jox kow yiwam.
Ku aju ci ku àgg, àgg,ku aju ci ku àggul doo àgg. Ku yaroowul ci loxoy ab sëriñ, dana dajeeki coona. Ndax ku amul sëriñ buy gindee,saytaaneey mujj dib sëriñam fu mu jublu. Ab sëriñ du wuuteek ku nu rammuloo ki (muy yonant bi) kon ku jublu aji yar (sheexul murabbi) de da na jariñu.
Fu la aji yar digale,defal,kon nga àgg ca boroom ba. Bu la aayee dara bu ko jege,te bul sàggan ci wut gëramam. Mu leeralaat ne murid saadiq de am na ay meloom,yoy bu ko amee am wepp yiw: Meloy murid saadiq ci gàttal, ñeent la,ma tënk leen nag ciy bayit ngir ragal woru. Dëggal ci bëgg sab sëriñ ba fàwwu,jëfey ndigalam fu mu rote rekk. Bayyi gaaru ci lum man a doon (gaaru mooy di am xalaat ci ndigali sëñ bi), ak doonte ci sa baatin la,ci lin nettali. Ak a tànnal sa bopp la ngay def,ngir sa rafetug njort. Képp ku boole yile melo ci murid yi dey,da na jot ndëërlaay ya(gaa yu baax ya).
Mu biralaat ne kiiraay am na juroom benni cosaan,yu murid bi war a dagg,te malaaka yi dañiy jooy ci murid bu bëgg lekk, ne: Kiiraay am na juroom benni cosaan,ku bëgg a àgg da nga leen dog, ñooy baril lekk ak naan,ak a jaxasook nit ñi. Bari wax,bariy nelaw,sàggan ci tudd yàlla miy jàmm. Gëstul loolu ci Jawaahirul Mahaani,bi sunu Sheex Tiijaan mu nu màggal mi def. Nettali nanu ne malaakay aji màgg ji,dañiy jooy ci murid bu bëgg lekk,ngir yëram ko,loolu man nga koo gis ci taalifi boroom Hawaarifil Mahaarif.
Mu neeti murid saadiq doomi waxtoom lay doon,ne: Murid Saadiq mooy kuy wëlbatiku ànd ak waxtu wi mu nekk,te du fuglu wa ca kanamam,ndax loolu day teree yéwenal waxtu wi teew. Gëstu leen loolu ci Jannatul Muriidi,teere bi sunu sëriñ Xaliifatur Rasiid def. Ak lu bokkul ak loolu ,ci li mu wax ci mbirum boppam, mom muridam yi,nga xam ne ,bu nu ko toppoon,indi fi lu yeem xel yi,te da na mujj kon,gàttal gi nu bëggoon ci teere bii,du amati,ndax moom teere bii as kook la ci geejug xamale ko.
Nu indil leen fii nag as tuut,su nu tas ci ay wuññi ñeel lenn ci sekkarey xaybu yi (xaybu mooy lu faddu,muy mbirum biir niki liy xew te xewagul),mu bégal ci ñi aju ci moom, ngir dolli leen ag xeemeem,ak sawarloo leen,mu wax ne : ñi aju ci man bu nu ko defuloon dem sawara,doonte as ndiir lay doon it,njëkk nuy tàbbi ajjana,ji nu dig ñu ragal ñi yàlla. Li waral sama tukki bu sori bi,yàlla mu barkeel mi te kawe,daa bëggoon ca asal,may kiy ramu samay donga,dox na sama diganteek nasaraan yi,tàbbal ci seeni xol ag ragal ma,nu def la nu def nag ngir ma bañ a nekk dib nasaraan, ndax bu ma ko doonoon tabbi sawara ,walhiyaazu billaahi. Waaye yàllaa ma aar ci sawara,ak lépp lu mu gëramul,ci darajay yonant bi (j.y.m). Mu bind ay laabiire ñeel murid yépp,ne : Mi ngi juge ci man jëm ci mbooleem murid, yu góor yeek yu jigéen yi,ab nuyyoo bu teey,bu leen di musal mboole seen,te di leen tabbal ci jàmm ak aafiya,ci addinaak alaaxira,ci barkeb yonanat bi (j.y.m),ginaaw bi, may digal képp ku aju ci man,ngir yàlla mu kawe mi te tedd,mu xamlu pas-pas yi ak tawhiid,ak àttey laab,ak julleek woor,ak lu dul loolu ci lepp lu war mukallaf,man nag warlul naa leen taalifal leen mbooleem lu leen koy xamal, ngir jëmmi yàlla (t.s),wasalaam.
Mu bind lenn ci ay murid ab tontu bu neex yal na nu ci yàlla boole ñun ñepp,mu ne ci: assalaamu halaykum warahmatul laahi tahaalaa,wa barakaatuhuu,ma lay xamal ni sa bataaxel ba agsi na,yaw murid bu dëggu bi,waaye na la wóor ne doo gis lenn loo ragal,booy faatu ak ci bàmmeel,te ñaari malaaka yiy laaje,xam nanu sa sëriñ,te da nanu doylu ci xam gi ba dunu la laaj dara.
Lii nag xamle la gum teg ci yoonu laaj ak tontu,laaj bi moo di lan la sëñ bi woo ay taalibeem jëme?lan mooy tontu li? Moo di sellal,moom mi nga xam ni mooy ruuhug jëf tey ngértel xam-xamub way xam ñi yàlla,tey waralug àgg ca yàlla, àgg ci yàlla nag ñi ngi ci jublu jaam bi nekk di ku weetal yàlla,ciy yëggoom ,aki dalam,aki pas-pasam aki waxam,ci lepp,li feeñ ak li nëbbu,lii nag manta ame ci njàngale rekk,ndax kuy jàngale ab tegtalkat rekk la,li ci des,mi ngi ci aji jàng ji,man naa am mu jëfe man naa am deet,du ligeeyub jàngalekat,muy sonnu ci waa ji jëfe loolule,loolu sheexu tarbiya la war.
Bokk na ci ligeyam,moom sëriñub yar,jàng ak jàngale,ak ligeeyloo,aki tudd yàlla,ak gindee ginaaw bi mu leen xiirtalee cig cofeel gu dëggu,te du tàggook ñoom li feek wonu leen seen ayibi bopp, ligeeyloo leen ci nu jeem a laab ci yooyu ayib,ngir man a àgg ak ñoom fa yàlla inshallaah. Bu loolu jàllee,mbirum tarbiya day mbàir mu gudd,manunu cee wax fii. Mu dem ak ñoom cib yar leen ci himma, ñu nangul ko ko,mu dox ak ñoom ci ngërum tàggat,dajle leen,di leen ligeeyloo lu bari,yanu leen ci fàttaliku yàlla lu bari,ak a jàngi xasida,ak taqqoo lab,ak a beru,rawati na sori jigeen ñi,ci noonu ñu kawe ñu dul ñoom,ndax donoo joxe woon seen bop ak seen alal ci yoonu sàkku gëramul yàlla, yalla jënd na ci jullit ñi,seenii bakan ak seen alal,faye leen ko àjjana, sëñ bi wëy ci yoon wu jub wii mook saabaam yi, dale ko ci njëlbeenug atum junneek ñatti teemeer ak benn,ba bi mu sancee Mbakke Bawal,ci at moomu juge Mbakke Kajoor,sax fa lu tollook ñaari at ,nit ñi di ko dikkal juge fu ne, ñii di jebblusi, ñii di joxesi àddiya, ñiiy sàkku ndimbal. Mu mujj yoonu këram gi mel ne yoonu ab ja, ci ñeenti at yii nag mu siiw ci,siiw gu kawe, ñu jege ñeek ñu sori ñi, ñeppuy yeemu ci moom,te booba amagutoon sax fanweeri at. Ci diir bii sëñ bi wër na ci réewum wolof mi,dale Saalum ba Waalo Barak,siyaare fa mag ña, ña cay dund ak ña dundul,jaar ca sëriñ sa ,jële ca ñoomi wird,bokk na ci ñim siyaare, ñoñ sheex Siidiya,siyaare na bàmmeelam ca Tindawja,siyaare sheex Baaba mom Abiihi ca Maymooni,tagg leen,jële ca ñoom,woy càllaleg xaadir gi,tàmblee ko ca sheex Baaba ba fam yam,looloo taxoon kenn ci sheexi naar yu mag yi laajoon ko kuy sa sëriñ?,mu ne Rasuulul laahi (j.y.m),mu ne ko kon lu tax nga ne fi di tudd waa kër sheex Siidiya,ak a wooyey sëriñ ak a tag?,Mu ne booba da maa melon ne ku gumba,di làmbatu yoon wi,di ko sàkkoo xam ci ku xam ak ku xamul,bi ma dajee boroom yoonwi ci ndimbalul yàlla nag muy yonant bi (j.y.m),mu xëcc ma ci boppam,laa wacci ker-keraan yi,waaye di jokkook ñoom ngir yàlla ak a soppanteek a jriñante ngir moom.
Ma nettali leen as lëf ci jaloore,nee nanu,bi kenn ci jaraafi Latjoor yu mag yi –mu nekkoon ku am solo fa Latjoor - jébblusee ci sëñ bi,mu bokkoon ci jàmbaar yi amooni alal,mu ndàmmoom (gañewoon) lu bari ci màggum xareb Samba Saajo bi ( màgg mooy li niy jële ci koo xeexal ba not ko) .Samba Saajo ab dëkk la bu nekk ca penkub Njàmbur,diggam ak Jolof,la xare boobu ame woon,ci diggante Amad Sheexu BA mu Fuuta, ak Latjoor,Tubaab yi japle woon ko moom Latjoor,bam gañe ko ray ko,xarekati Latjoor yi gañee ci woon màgg mu rëy,ci alal aki jaam,te ña ca ëpp diggante Jolof ak Fuuta lan bawoo,ak Kajoor,tey jullit lanu, buur bi laaj ndax man na leen a defi jaami,kenn ci boroom xam-xam yu mag yi,ne ko waa-waaw,ndax Ahmadu Sheexu da doon wooteg yonant,kon alalam ak dereetam dagan na,nu dal di wéyal loolu,te kat ag wooteem yonant mbooloom boroom xam-xam yu mag yi saxalun ko.
Bi nit ñi barilee lor yi ak sonal gi,ca Mbakke,mu tuxoo fa sanci Daaru Salaam,ci njëlbeenug atum junneek ñatti teemeer ak ñeent,waaye teewul lor yi wéy di dolliku,mu sax fa lu tollookum at,di yar nit ñi,di leen yeege,nuy gën a dolliku,raj-rajloo biy gën a yokku,wërsëg wiy gën a sottiku niki ab taw,mu juge fa,demus lëf,ca penkub bëj-gànnaaru Daaru Salaam, ci lu tollook juroom walla juroom benni miil,sanci fa Tuubaa,ci mujjug atum junneek ñatti teemeer ak juroom,walla ci njëlbeenug atum junneek ñatti teemeer ak juroom benn,tuxu fa ak ñaboot gi, sëñ Fallu nettali na ma – ñaareelu xalifa – ne magam ja sëriñ Moodu Mustafa,mi njëkk a doon xalifa,mi ngi ganee àdduna Daaru Salaam,guddig àjjuma,fukk ak benn ci muharram atum 1306 g, njëkk sëñ biy tuxu,ndax moom mi ngi tuxu, ci li nu wax, ci jumaadas saaniya. Ci guddig kasurajab,maanaam ñaar fukk ak juroom ñaar ci rajab,sëñ Fallu gane àdduna, ñu magantee juroom benni weer ak fukki fan ak juroom ñaar,yal na leen yàlla barkeel,ginaaw bi,ci la sëñ Muhammadu Lamin Baara ganee,bokk ak sëñ Moodu Mustafaa nday ak baay,ci atum 1308 g, walla 1309g. Mu des Tuubaa nag noom sëñ bi,di dem ak a delsi,ak a tuxu ci diggante kër yi,niki Daarul Minnan, Daarur Rahmaan,ak Daarul Xuddoos.
Ku dul yàlla nag xamul xew-xew yi daa am, ci digganteem ak boroomam,ak diganteem aki saabaam,ci xeeti tarbiya ak tarxiya,ak yu ni mel,ak jàngale ci taalifam yi,ak digganteem ak ñu baax ñi,ci ay mbir aki duggalanteeki xuloo,ngir seeni doom ak seen taalibe yi wëlbatiku woon jublusi ko,ak ci digganteem ak buur yeek jaraaaf yi,ciy xuloo,ngir fiir ak tiit ci seen nguur gi. Lu man a xew,doxiin wi moom,juboon na,donga yi jub, ñu daa dollikook a yokku jamono ju ne,ku mu ci wàcce ,mu wéy di jub,ku tàbbi it tàbbi cig njub,ba bi mu tukke ca geej ga.
cig sancam jolof ak li ko waral
Sëñ baa ngi sanci Jolof - ci li ma sëñ Mbakke BUSO nettali – bi mu nekkee Tuubaa,ba nit ñi bari fa,magi donga yi denciy soxna,dëkk yi woon ci wet gi, ñu ci bari tuxusi fi woon ak seeni ñoñ, ñi sëñ bi jugoon ngir yar leen tàmblee jaxasook ñeneen ñi,nos gi sëñ bi nosoon mbir yi,am lu ci tàmblee yàqqu,mooy bëgg gi mu bëggoon a ber ñiy jàng cig wàll, ñay ligeey,ca geneen wàll, ñiy ligeey ak ñiy jàng jaxasoo gi naqqari ko,rawati na jaxasoo gi niy def ak ñeneen ñi,nga boole ci loolu aj gi mu bëggoon a defi ak siyaare ji yonant bi (j.y.m),te bëggoon koo bëgg,ba daa ko wax ñenn ci ñi ko jege woon.
Kenn ci sunu moroomi naari daymaan yi,di Muhammad doomi Hamdil Abhami nettali na ma ne:sëñ bi nee na ko ca at mooma ca Tuubaa,ndax bëgg ngaa aji? Ma ne ko waaw-wallaahi,waa-waaw,ku ma fay yobbu kay laa amul,mu ne ko,demal ca sa ñoñ,te waaj,te ñëw ci mujjug at mii nu ànd aji,bu neexee yàlla ,ma dem waaji te lijanti ji sama njaboot,naan (Inna lillaahi wa innaa ilayhi raajihuun).
Nu dellu ca wax ju njëkk ja,sëñ Mbakke BUSO nee na,bi ko ñaari mbir yu gaar yooyu jaaxalee,muy mbirum jaxasoo bi ak mu bëgg a aji gi,da maa woo,waxtaan ceek man,diisook man ci mbirum ñu sanci ab barab,bu nu man a tàqalee ñaari kuréel yi wëlif ñu dul ñoom,te teqale leen ñoom ci seen biir,ngir ñiy jàng ak a jàngale man a def seenub ligeey,mu samp ci jiite njàngum alxuraan mi, ,sëñ Abdu Rahmaan LO,njàngum xam-xam mi,mu teg ca Maam Cerno rakam ja, ànd faak ñoom ñaar rekk ak seeni kuréel,keneen dollikuwu ca,ci donga yi walla sheex yi.
Mu ne ma yaw nag kon da ngay des Tuubaa,di jëwrini donga yi, ñiy siaaresi bu nu ñëwee ak seeni àddiya,ku ci war a agsi,nga bàyyi mu ñëw,ku wart a agsi,bumu agsi. Ma ànd ak moom ci loolu,xalaat ne lii daal xalaat bu nu barkeel la,inshaal laah. Mu tàmblee waaj,di ci làqatu ñi mu bëggul ñu dem,bi dogu gi dëggaree ci dem,te loolu da ko daa làqq sunu waajur wii di nijaayam, nga xam ne da koo bàyyi woon ak man rekk,doyloo ab gis-gisam ci man,mu mel ni da maa soxlawul – bi mu ci dogoo dëgg nag,la xam ne du man a ñàkk,mu yëgal ko nijaayam jooju,mu dal di ko koy yëgal,yëf yi nag tiis ko lool,ngir xam gi mu xam ni buuri Jolof yi fiire,ak ni nu manadee muñ,wuuteek buuri wii tund, te taalibey Jolof yi it dunu bàyyi seeni doom aki donga,te dunu muñ it wuuteeg yu gox bii,mu ragaloon nu sonal ko,aaye woon ko ci anam gu nooy mu bañ a dem, yee ko ci aaday ñaari dëkk yi,ci li mu ci xam,ndax xamoom na ne li sëñ bi bëgg dëppoowul ak seeni aada.
Waaye sëñ bi moom niki soofiyu yu mag yi,dafa dogu te fas yeenee wéyal li mu dogu, ndax wéyal ag dogu ci tasawuf la bokk,tekki ag dogu fi ñoom mook tubbee yam,dee ko gën a woyof ci ñoom. Kon sëñ bi laxas na ak dongaam yooyu,ca sawaal ci atum junneek ñatti teemeer ak fukk ak ñaar g,(G, mooy:ci ati gàddaay gi) wuti suufus Jolof,ndax gisul ci Bawal,barab bu man loolu mu bëgg,ca jamono jooja,ak ndax itam Jolof suufus ay maamam la woon___p45 mahalu ajdaadihii ba bi xurbi Tuubaa_____,walla muy aajowoo jankooteek ay ñoñam,mbaa mudaaraanteek ñoom,te loolu du lu mu daa faral a def,mu dox ak ñoom,ba Mbakke Baari,wacci fa,sanci fa,waxtaan faak yenn jaraaf,waaye ag ñagas feeñ ca njëlbeenug wax ja, àggoon ci ñu naan:nun dey xamunu woon ciy donga ag sàkkoo dooni buur, ñii di ñëw daal,nekkunu lu duli buur,yu ñëw ngir xëccook ñun suniy suuf,yàgg nanu leen a dégg ca ña ca seen ginaaw,nun nag ñi ngi giñ ci ne dunu dëkk ak nun ci sunu suuf sii,ci seen melo wii,ak wax yu mel nii,ci yi ko nijaam ji daa wax,ak a sentul bu fa demee. Waaye yàlla moom bu bëggee amulum mbir da koy wutali sabab, nee nanu bu yàlla bëggee tàllal gënéel lu lemu,da koy wutal làmiñu ku iñaan. Bokk na ci xeewal yi yàlla xeewale sëñ bi, sóob gi mu ko sóob ci yoonu walliyu yi, sunnatul laahil latii qad xalat min qablu,walan tajida lisunnatil laahi tabdiilan muy ci maanaa yoonu yàlla wii di wu wéyoon bu yàgg,doo gis ag coppite ci yoonu yàlla. Nit du jug mukk jëm ca yàlla ndare bu danu koo natoo ay noon yu koy lor,loolu fiiraangeg yàllaa ngir mu bañ a jàdd,bañ a wéeru ci ku dul moom,yàlla da koy feeñu cig màgg akub taar,ci feeñu gog taar gi (attajalliil jamaalii) ,la ko yàlla di ñoddile nit ñi, ñuy sottiku ci moom niki ay weñ yu tiimub puur,loolu nag ci tàggatug yàlla lay ame, ñuy yërmaande juy texeel ku nar a texe. Ci feeñu gog màgg gi attajalliil jalaalii la leen yàlla di dëddaleek yen xol yi, ñu nekk seeni noon,dunu gis seen hurma,dunu leen gëm,di leen ayibal ci seen bop,ak ci seeni taalibe,waayee ak loolu lepp,hifthul hinaaii du tàggook ñoom,mooy wattu gi leen yàlla di wattook a aar,dara du leen dal lu dull u yàlla bëgg mu dal leen juge cib noon,di luy ñaaw ci saayir,diw yoon jëm cig fayantoom Innaa minal mujrimiina muntaqimuuna muy ci maanaa,da nanu fayyu ci ñiy tooñ. Ñi ngi ñaan yàlla jàmm. Lii mooy mbirum sëñ beeki àndandoom ca njëlbeenug Jolof, bu dee lu aju ci ñam ba woon ca ginaawam nag, ñoom sëñ Mbakke BUSO nee na:taalube yi mu ba woon Tuubaa,bi nu yëggee ni sëñ baa nga Jolof, ñu tàmblee wuti pexey dem fa,yalwaankat yi fekksi leen ci loolu, ñu gàddaaye Tuubaa,ndare ku fa dëkk,xaalaatub siyaarekat yi di fa yam dal di yàqqu,lu tax deet ginaaw mbir mi dàu mbirum xalaat.
Bu dee lu aju ci jaraaf dëkk bi,ku ci gisoon,li nga gisoon gën naa yokk,ku ci gisutoon tàmbli nga gis leegi,nga boole ci lanu deggoon ci diggam ak buuri Jolof yi,nu dikkal nu ci kaw ak suuf. Bi buur yeek seen dag yi gisee li nu gis,te ñoom boroomi ngànnaay lanu, ñu daa dund ci seen ngànnaay rekk,dan daan song ku leen daa jeem a të,duma ko,nangu alalam,ray ko mbaa ñu njaf ko (jàpp ko jaam),loolu nag di woon aada ju yàggoon ci ñoom,ju nu daa donante,waaye loolu teewul ñu amoon jàmm ak lenn ci boroom neeg yu mag yi, daawunu leen boole ci seen jëf jooju,daawunu ci boole it ñi daa aaru ci seen kaaraange,niki neegub sëñ bi.