cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tarrafal de São Nicolau
Tarrafal de São Nicolau benn dëkku Tarrafal de São Nicolau ci yu nekk São Nicolau, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer
Ekwadoor
Ekwadoor (Republik bu Ekwadoor): réewu Aamerig.
Wàll:Aamerig Wàll:Réew Wàll:Ekwadoor
Wékki
Wékki: lonki, wékki na mbubu mi, Sol ko dem jàkka ja.
L'louxha l'proto-indo-european
Proto-Indo-European (PIE) walla zeda L'Hindu-europiya-loula hia l'louxha r'rconstructed elli tkoun l'asl l'mosctarak mteë familyet llouxhat l'hindu-europiya L'caractéristiques l'mqaddma ëla buħouth ëamlouha l'linguists explenêt r'relations mteë llouxhât l'Indo-European.proposed features have been derived by linguistic reconstruction from documented Indo-European languages. Belli, mafammesc l ħadd l'laħtha records tethbt elli l'indo-european kênt mn aslu mawjouda. R'records yetmatthlou f ktiba ëla l ħyout, athar mteë nitham kiteeba walla proofs m l'culture mteëhum.
Wékki
Safaan wi mooy wékk
L'louxha l'proto-indo-european
Kênt famma xedma kbira beesc yreconstructu PIE akthr mn ay proto-louxha oxra, s'sbab ykoun ëla xatrha akthr louxha mafhouma mn bin l'proto-louxhat l'oxra f l'ëasr mteëha. R'reconstruction mteë PIE walla l'louxha elli jeya mnha, w barsca techniques linguistiques beesc yreconstructu bihom (kif l' "comparative method") k résultat ttawru.
PIE k nathriya kênt maħkiya k louxha waħda mn 4500 QM l 2500 QM f awêxr l'ëasr l'ħäjariy w bdêyt l'ëasr l'bronzi, ama famma taqdirat oxra tdifferi b akthr mn alf snea. Farathiyt Kurgan tqoul elli asl l s'scaëb l'Proto-Hindo-Europiy ynejjm ykoun hthâb l'quqâz l'pontiya f Europa s'scarqiya. R'reconstruction l'linguistique mteë PIE xalletna naëtou nathra ma aëmq l l'culture l'badwi w d'din elli yqoum ëla l'mojtamaë t'thukouriy l elli kênu yeħku b l'louxha hethi.
Isipt
Ejipt (Gawu Araab bu Ejipt) : réewum Afrig.
Wàll:Afrig Wàll:Asi Wàll:Réew Wàll:Isipt
Gineg yamoo
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Chelsea F.C.
Staad
Stamford Bridge
Jukki yi ci lonku
wolof
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Premier League
Fiiji
Fijii (Republik bu iil yu Fiiji) : réewum Oseyaani
Wàll:Oseyaani Wàll:Réew
Edgar de Wahl
197px|droite Edgar Alexei Robert von Wahl mbaa de Wahl (23 ut 1867 - 9 mars 1948) doon na jàngalekat, jataay ak làkk-xam-xam bu Almaañ bu réewum Baltik. Moom moo gën a siiw ci li mu sos Interlingue (mu ñuy wax Occidental ci bakkanam gépp), làkk wu ñu sàkk ci wàllu naturaliste ci wàllu làkki Indo-Europe yi, mu jëkk a feeñ ci atum 1922.
Yiir
vignette|Nataalu garabug yiir Yiir garab la gu guddaayam man a àgg ba ci 12 jàpp 20i met, yaatuwaayam ci benn met lay toll. Moom nag ñi ngi ko duppee garabu weñ ndax dëgëraaym max manalu ko dara.
Bérëbam
Garabu yiir nag amna Senegaal, Kamerun, Sudã ba Niseer.
Njariñ yi
Ay reenam day faj bëñ yu kadam, am xasam it baax na ci góom. Ay xobam ak i bantam baax na ci góomu biir. Bantam bu dëgër boobu dees ciy defar i lal, ak i armuwaal, ak ay ndënd.
Turu xam-xam wi
Prosipis africans
Wàll:garab
Tarrafal de São Nicolau (dëkkaan)
Tarrafal de São Nicolau benn dëkk-dëkkaanu ci yu dunu São Nicolau, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Dëkkaani Kap Weer
Xorompolle
''Mbind mu weng'Xorompolle
((Ay njariñ))
Xorompolle: garab la gu baax gu am solo boo ko dëbbee ba mu mokk nga def bis bu ne ba la ngaa lekk dara nga jël ci genn wall gudd gu ndaw nga boole ko meew dangay tàngal ndox mi nag door koo jaxase ak moom soo ko dee def bis bu set baa na ci diir muy metti ak taasyoo ak ilseer ak feebar yu bari yuy dal nit raw Kon de ndekete seetaan kuy def lum wërtë def baaxul Kon seetaan kat yi wuyyuleen!a ti na feebaru biir rawatina jabet!
Gaboŋ
Gaboŋ  (Republik Gabonee) : réew Afrig
Sleg Gaboŋ alŋe.
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Gaboŋ
David Woodard
vignette|315px|Woodard ci 2020 David Woodard (bi djudu ci juróom-bennou ñeenteelu weerou 1964 ci Santa Barbara, California) bene niit bou khamner yiitem djeuk mo nekone djiter ay orchestres ba paré done binde ay xët ci aname bu bou bookoul ak kene. Mougui djouguer si njaboot bou ame jaar jaar bu goude si Aamerig.
Woodard te diapaler na tamite bene mboolo Nueva Germania, wou niit bou beuguone yaatal bene mbooloom bu wuuteci bene deuk bu soorii mougui toude Paraguwaay. Ci biir Almaañ livre, Five Years (Juróom At), bimou biide aak kharitam, swis bindkat Christian Kracht, niougui wakh cii yëf yu rafet yi niou fa def ngir dimvali nit yi.
= Teereekaay =
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Woy Wàll:Njàngat
Ho Chi Minh City
Dëkku Xo Ci Min ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam.
Mi ngi yaatoo 1095 km², ci 2009 amoon na 7.103.988 way dëkk.
Wàll:Wiyetnaam
Onduras
Onduuras (Republik bu Onduuras) : réewu Aamerig
Wàll:Réew Wàll:Aamerig
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Kureelu Mbootaayu Xeet yi ndawi réew yu mag yi, yu ci mel ni Nguur-Yu-Bennoo, Diiwaan-yu-Bennoo yu Aamerig, Bennog Sofyet, Faraas ak Siin, danoo daje woon ci Wasington peeyub Amerig ci wenn waxtaan atum 1933g, ginaaw bi as lëf ci ndam tàmblee feeñ ñeel reewi tapoo yi. Ci noonu nu gëstu woon nan lanu fiy sose ag mbootaay gu adduna guy yëngu ci saxal ponki jàmm ci adduna bi, jële fi xeex yi, amal fi maandute ak yamoo ci diggante mbooleem reew yi, ak rafetal nekkiinu mboolaayu r;ew yi, ci koom-koom, mboolaay, aada ak wér. Bi loolu jàllee nu def benn dajeb waxtaan bu àdduna bi ci dëkku San Fransisco ci 25 awril atum 1945, ngir rëdd fa ag kollëre ñeel ag mbootaayug xeet gu yees gu fiy wuutu kureelu xeet yi. Ndawi lu tollook juroom fukk ak benni reew teewe nanu ko, nangu it ci nu def kollëreg mbootaayu xeet yi, ak xaatim ko ci 26/06/1945g. La jiitu ca kollëre ga mooy:
Cosug àdduna bi ak Big Bang
Gis-gis bii nga xam ne mooy cëslaayu xeltu gu ngérum ne-ne (philosophie matérialiste) da daan dàq ak a weddi amug aji sàkk ji (Yàlla), ba noppi di saxal ne àdduna bi amul ab tàmbali, te amul it ab yamu.
Ngérum ne-ne (le matérialisme), nosteg xalaat la (système de pensée), guy jàppe ne-ne ne mooy genn nekk gu joyu (le seul être absolu) gi fi am, ci noste gii, lenn lu dul ne-ne amul. Nosteg xalaat gii nga xam ne mi ngi sosoo ca Geres Gu Yàgg ga, te gën a tase ci fukk ak juroom ñeenteelu xarnu, mujj na di lu siiwe ci turu ngérum ne-ne mu dàggasante (matérialisme dialectique) mu Karl Maks. Ñoñ ne-ne ñi (les materialistes) dañoo jàppe woon xalaatu àdduna bu amul yamu bii muy seen ndëerlaay lu mag lu seen xeltu gu weddi gi (philosophie athée). Ci misaal, ca téereem ba tudd (dal yu dàttu yu xeltu) (principes fondamentaux de philosophie) saa ne-ne (ce materialiste) mii di Jorj Politseer, saxaloon na ca ne àdduna bi du lees sàkk, dolli ca ne bu doonoon lees sàkk, daa waroon a nekk di lu Yàlla sàkk ca saa sa te mu tukkee cig neen.
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Nun askani mbootaayu xeet yi ñi ngi giñ ne di nanu xettali maas yiy ñëw ci musibay xare, yi nga xam ne sotti nanu nit ay alkande aki naqar yu kenn manul’a misaal ci ñaari yoon ci diir bu gàtt bu weesuwul genn maas reek. Ñi ngi giñ it ne dananu feddaliwaat sunu ngëm ci àqi nit ju cosaanu ji ak yelleefam, ak teddngay jëmm ak man-manam, di feddali it ne goor ñi ak jigeen ñi ak xeet yi, moo xam yu ndaw lanu, mbaa yu mag, ñoo yam kepp ci àq ak yelleef. 300px|thumb|raaya bu Kureelu Mbootayu Xeet yi 300px|thumb|Makkaanaam ca [[New York]]
Màngo
vignette|Nataalu garabug màngo Màngo garab la gu cosaanoo "Asi", bokk ci njabootug Anacardiaceae, bari na lees koy jëmbat ci réew yu tàng yi ndax ay doomam.
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Sosteefam
Njiitul Aamerig la tuddoon Widro WILSON da doon ku daa xalaat nu mu fiy taxawale mbootaay gu mag gu àdduna bi, guy jeem a indi jàmm ci àdduna bi, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi.
Cosug àdduna bi ak Big Bang
Bi Politseer saxalee ne àdduna bi sàkkeesu ko cig neen (du néant), dafa sukkandiku woon ci misaal mu sax mu àdduna bi (modèle statique de l'univers) te nekkoon fi ci fukk ak juroom ñeenteelu xarnu. Mu xalaatoon ne def na ag saxal gu xam-xam. Ci biir loolu jëm kanam yi xam-xam ak xarala amal ci ñaar-fukkeelu xarnu, màbb nañu ci mujj gi xalaat bu njëlbéenu (idée primitive) bii ñuy wooye ngérum ne-ne (matérialisme), wuñees na ne àdduna bi saxul ni ko ñoñ ne-ne ñi daa waxe. Waaye ci safaan bi daa nekk cig tàllaliku. Gisees na it jaare ko ci seetlu ak xayma ne àdduna bi am na ab tàmbali (fu mu tàmbalee), te dees koo sàkk mu tukkee ci tus, ci ag fàcc gu mag. Tay jëf jii àddunay xam-xam jépp nangu na ko, te wuññig jëf yu am solo yii mi ngi jàppandee ci ay seetlu aki njuréefi gëstu yu di ag jeqiku (révolutionnaire).
Màngo
Moom màngo ak tàndarma bokk nañu ci garab yi gën a yàgg. Araab yi ñoo ko indi Afrig ci fukk ak juróom-benneelu xarnu. Màngo nag man naa sax fu bari waaye ci xur la gëne. Ñemewul taw ci jamono yi muy jebbee.
Gine Bisaawóo
Ginne Bisaawóo (Republi bu Ginne Bisaawóo) : Réewum Afrig.
Germaine Acogny
Germaine Acogny, ca Benee la juddoo ca atum junni ak juróom ñenti téeméer ak ñent fukk ak ñent, ab fecckat ak naskatu pecc di doomi Farãas ak Senegaal, di jëmm ju am mboor (taariix) ci wàllum pecc ci Afrig ginnaaw bi mu ubbee bulub feccukaay bu njëkk ci Afrig ci atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom benn fukk ak juróom ñatt, ci Ndakaaru.
Màngo
Melo wi
Màngo garab gu mag lay doon guddaayam day àgg ba ci 20 ba 25i met.
Xas mi daa ratax ay doomam day mat 500 ngaraam ba ci ñaari kilo ak genn wàll. Saalu doom bi dafa sew te tàppndaar
Germaine Acogny
Germaine Acogny, doomu Togun Serwee Akoñi la, nekkoon liggéeykatu nguur ci jamonoy nooteel te bind « Nettali Aloofo », delloo na ko njukkéel ci po mii dii « À un endroit du debut »
Šiprage
Šiprage mooy péyu sos Bosni, Kotor Varoš, regy Banja Luka.
Germaine Acogny
Sos na ab barabu feccukaay ci Ndakaaru ci atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom benn fukk ak juróom ñatt.
Ci diggante atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom ñaar fukk ak juróom ñaar ak atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom ñatti fukk ak ñaar, jiite na Mudra Afrique bi Maurice Bejart ak njiitu réew mi woon Leopold Sedar Seŋghor sosoon ci Ndakaaru.
Màngo
Njariñ yi
Xobi màngo dees na ko jëfandikoo ngir wattu feebar yu tukkee ci jam-jam walla dagg-dagg.
Germaine Acogny
Ca atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom ñatt fukk, mu génne téereem bii di « Peccum Afrig » ci ñatti làkk.
Ginnaaw tëjug Mudra Afrique, la dem jàngale ji ca L'Isle-Jourdain, digganteem ak Toulouse tolu ci fan wer i kilometar ak juroom, ginaw bi mu dem dëkki ca Bruxelles andadook Maurice Bejart, di amal ay ndajey peccum Afrig ci àddina wërngal kapp, mu doon ndaje yu am solo ci saa-Órob ya.
Cosug àdduna bi ak Big Bang
Ca 1929 ca seentluwaay (observatoire)bu Monpiuson ca Kaliforni, ab saytukatu bidiw bu Amerig bu tudd Elwin Oban defoon na benn ci wuññi yi gën a mag ci taariixu saytubidiw (astronomie), bi muy seetlu bidiw yi ci ag fésalukaay gu ngande (télescope géant), gis na ne dañuy genne genn leer gu xaw a xonq, ci kem seenug soreyoo, loolu li muy wund mooy bidiw yi dañuy dem sori ñu. Waawaaw, ci li ay àtte yees nangu ci jëmm (lois phisique) wax, jëmmi ceññeer yu leer yi bu ñuy tuxu jëm ca tombub seetlu ba, dañuy jeng jëm ci yolet, te jëmmi ceññeer yu leer yiy dem di sori tombub seetlu bi dañuy jeng jëm ci xonq. Seetluy Oban yi may nañu nit xam ne leeri bidiw yi dañuy jëm ci xonq. Loolu li muy wund mooy ñoom kat dañoo dëkk ci di ñu sori, di dem wëlis ñu. Ginaaw loolu Oban defaat geneen wuññi gu mag. Du rekk bidiw yi ak galagsi yi dañuy sori wëlis nu, waaye dañuy dox di soreente ñoom ci seen biir. Ndegam nag mbooleem céri àdduna bi (ses éléments) dañuy soreyante ci seen biir, lenn lees man a jàpp mooy ne àdduna bi daa nekk cig yaatu gu sax (tàllaliku=expension). Ngir gën a xam loolu man nañoo jeneer àdduna bi mu mel ne kaw ag manq gees nekk di wal. Ni tomb yi nekk ci kaw manq gi di soreentee lees koy gën di wal, ni la yëf yi nekk ci jawwu ji di soreentee lu àdduna bi gën di tàllaliku. Lii sax wuññeesoon na ko ci gisiin (theorie) ci lu gënoon a teel, Albeer Anstaayin mees jàppe ne mooy boroom xam-xam bi gën a mag ci ñaar-fukkeelu xarnu àggoon na ci ginnaaw ay xayma yu xam-xamu jëmm bu gisiin (physique théorique), àggoon na ci ne àdduna bi nekkul di lu man a sax (statique). Ci biir loolu daa tegoon nee wuññeem googu, ngir rekk bañ a dëppoodeek misaalum sax (model statique) mu àdduna bi, mi nga xam ne moom la népp jëloon ciy jamonoom. Ci ginnaaw bi Anstaayin gisoon na ne def na ci loolu njuumte li gën a mag cig dunnam akub liggéeyam.
Guwaatemala
Guwaatemaala (Republik bu Guwaatemaala) : réewum Aamerig
Guyaana
Guyaana (Republik bu Guyaana) : réewum Aamerig
Šiprage
Internet
Wàll:Bosni
Baraay
Ci Jëmm, baraay ab delluwaay la bees di sukkandiku ngir xam ñaata yoon la genn feeñte guy tóllantiku di amal ag tóttantikoom ci benn diiru jamono bees jël. Maanaam ñaata yoon la xew-xew bi di feeñ, ci genn anam gi, ci benn diirub jamono. Ngir natt baraayu genn feeñte dañuy jël benn diiru jamono xool ñaata yoon la mbir mi di dellusi ci biir diir bi lim bi ciy jóge di doon baraayam. Geneen anam gees ko manee natt mooy xool jamono yi ñaari xew-xew yu toftaloo di door, bu ci nekk nga xam jamono ji muy tambali ak ja muy jeex, kon xam itam seenub diir. Baraay bi f di doon safaanu boobu diir T.
Germaine Acogny
Ci atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom ñent fukk ak juróom, Germaine Acogny, jëloon dogalu ñibbisi Senegaal ba ca atum junni ak juróom ñenti téeméer ak juróom ñent fukk ak juróom ñatt, mu sos mbootaay gii di Jant-Bi/lekoolu suuf si ( l'Ecole des Sables).
Guwaatemala
Wàll:Aamerig Wàll:Réew
Sporting Clube da Praia
Sporting Clube da Praia benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Praia ci yu dunu Santiago.
Gine Bisaawóo
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Baraay
Njureef li ñu koy xayma ci Hertz (Hz), 1 Hz mooy teewal benn xew-xew buy am benn yoon ci 1 saa (s). Ngir natt baraay bi jumtukaay bees di jëfandikoo lees di wax ab nattbaraay.
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Sosteefam
Waxoon nañu ne Wilson moom jotoon naa leeral dalam yooyu nga xam ne fukk lañu woon ak ñeent ci biir Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ne woon daal fàwwu nu sukkandiku ci ñoom ngir taxawal xeex bi, ak ngir rëddaat sëqooy réew yi teg leen ci dàtti jàmm ju sax ak moytu xeex yi nar a amati.
Sporting Clube da Praia
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Santiago (Kap Weer) Wàll:Football
Tundi Senegaal
Tund yi ay dog lañu ci Séddaliinu Senegaal, nekk ci biir 14 diiwaani Senegaal yi.
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Ay ponkam
300px|thumb Sose kureelu xeet yi ci mbooleem réew yi am tembte gu mat gu dara wàññiwut, réew yoo xam ne man nañoo indi ay warlu yu mat ci jox-cër walla wormaal jàmm, te bàyyi xeex mbaa lu koy waral. Réew yi bokk ci kureel gi danañu warlu ne kenn du ci xeex ak kenn te gaaralul li ko tax a bëgg a xeex ci kureel gi, ngir ñu àtte leen, te xool li leen boole. Réew yi ci bokk it war nañuy seet mbugal yi yell ci réew yiy tooñ, yu ci mel ne teg leen ay gaw yu koom-koom, walla jëfandikoo doole ci seen kaw.
Jeem a dëgëral buumi dimblante ci àdduna bi jaare ko ci sukkandiku ci maslaa gu fés, ak wormaal kollërantey réew yi, ak xeex njaam, ci meloom yépp, jeem a rafetal nekkiinu liggéeykat yi ak seenug dund, ak xeex seneebar, nos yaxantu ci àdduna bi, ak sonn ci wér-gu-yaramu nit.
Réew yi ci bokk danañu warlul yeneen réew yi wormaal seenug tembteg politig, danañu warlu it bañ a def ay kollërey sekkare , ak jox kooluteg kureel bi ab day ci mbooleem kollërante yi réew yiy def ci seen diggante. Koolute gi nag di secretariat bi, ci dëkkub Geneve bi nekk Siwis la nekk. Aar neewtey xeet yi ak yu diine yi nekk ci mbooleem réew yi, ak wormaalal askan yi ak xeet yi nekkoon ci ron imbraatoor yi, wormaalal leen seen àq ak sañ-sañ ci wutal seen bopp mujj gi ñu bëgg te gis ne moo gën ci ñoom, ak réew yi ñu gañee ci xareb àdduna bu njëkk bi. Kureel bi mooy taxaw ci di xool ni nuy doxale nosteg féetale gi, mooy noste googu nga xam ne moo waraloon yenn ci askan yi, xeet yi ak mbooloo yi, ñu feetale leen réewi sancaan yu mag yi, teg leen ci seen ron kilitfeef ak doxaliin, ginaaw bi réew yooyu nekkee ci waawug réew yi ñu daanoon ci xeex bi, ñuy : réewum Usmaan mi, Imbratooru Otris gi, ak gu Almaañ gi. Loolu nag ñu defoon ko ngir waajale leen ci ba man leen a may ag tembte ëlëg. Kureel gi, bi muy door a sosu, 42 réew a ca bokksi woon. Ci noonu réew yiy temb di gën a dolliku, naka noonu di gën a bokksi, ba mujj limub réew yi bokk àgg ci juroom benn fukk, mu ci nekk it am genn kàddu ci bu ñuy woote. Kollëreg kureel gi jox na reew mu nekk àq ak sañ-sañ ci mu genn ne bokkatuma, waaye ci kaw reew moomu teel a yëgale ag bëgg a bàyyeem lu tollook ñaari at cig njëkk.
Tundi Senegaal
Sosug tunduw Kungéel moo ko yóbb ci limub 35 ci atum 2006.
Màngo
Njariñ yi
Meññeef mi lu bari ay ferñent la, te it moom màngo lu baax ci "kãseer" la ak néew dereet. Te it màngo dana dimbalee ci yeex a màgget ngir ferñet yi mu làmboo. Bokk na ciy ngëneelam day xeex feebaru noyyi, day reesal ñam di xeex seere. Saal bi lu baax la ci saan danga koy baxal di ci naan booy lekk.
Germaine Acogny
Ci atum ñaari junni ak ñent mu dallo am màkkaan mu ñeel àddina wërngal kepp te di yëngu ci peccum Afrigu démb ak tay mu tuddee ko Lekoolu suuf si, féete ca Tubaab Jalaaw.
Cosug àdduna bi ak Big Bang
Profesëer Jorj Abel bu daara ju kawe ju Kaliforni nangu na moom it ndam lu mujj li ñeel Big Bang. Daal di jibal ne firnde yi am ci jamono jii wone nañu ne àdduna bi mi ngi feeñ ci ay milyaari at ci ginnaaw, te Big Bang gi waral ko. Mu nangu ne amul meneen pexe mu dul nangu gisiinu Big Bang. Ak dikkug gisiinu Big Bang, léebuw ne-ne bu sax (mythe de la matiere eternele)  wi nga xam ne moo doonoon cëslaayul xeltug ngérum ne-ne (la base lde la phiolosophie materialiste) mujjees na ko sànni ci sënub taarix. Lu fi amoon kon njëkk Big Bang ? Jan doole moo sabab amug àdduna bi ci fàcc gu mag gii te kat bu njëkk lu amadi la woon ? Laaj bii day da fiy indi - ci waxi Artir Edington – lu naqari li ci wàllug xeltu li ñoñ ngérum ne-ne nanguwul a nangu te mooy amug aji bind (aji sàkk). Xeltukat bu weddi bu siw ba nii la saraa laaj boobu: (( Xamees na bu baax ne diine lu baax ci bakan la. Kon maa ngi doore ci nangu ne Stratonocien bu weddi bii manul lu dul nangu dëppoo  gu àdduna gii. Ndax mel na bu baax ne sóobukati jawwu yi indi nañu firndey xam-xam ci ne àdduna bi am na ab tàmbali)).
Sëriñ Móodu Lóo Dagana
Sëriñ Móodou Lóo Dagana (Sëriñ Móodu Lóo Dagana) mi ngi judd ci atum 1858 ca kër madu yala, mooy dëkku cosaanam, ma nga ca njàmbur (Luga).
Màngo
Turu xam-xam wi
Wàll:garab Wàll:meññeef
Baraay
Wàll:Kemi jëmm
Tundi Senegaal
Téerekaay
Wàll:tundi Senegaal
Sëriñ Móodu Lóo Dagana
Yaayam mi ngi tudd Soxna Astu Lóo, baayam Sëriñ Subayru Lóo. Mi ngi jànge Alquraan ak xam-xam ca njàmbur ba mujj doon ab jànglekat bu mag.
Yoroon na lu mat fukki daara ak juróom ci kilifteefam.
Mi ngi seeti sëriñ Tuubaa ci atum 1898 juge ca kokki guy dëkkub ay nijaayam la.
Daa tëdd guddi am lu ko feeñu ne ko demal wuti ab sëriñ, ci la jug ne seeti Sëriñ Tuubaa, te booba kenn xamul fu Sëriñ Tuubaa nekk, tubaab yi dañ koo génne woon (exiler).
Sëriñ Móodu Lóo Dagana dox seeti ko jaar na ci dëkk yu bari di dox ak tànkam ba gis Sëriñ bi te xamul woon fumu nekk. Bi miy dem at la am ci yoon wi. Bis bim juge woon kokki guy ba mu delsee ca at mële la soog a gis sëriñ bi. Moom la sëriñ musaa ka naa:
"Xëye na kokki guy bisub talaata
Germaine Acogny
Màkkaan moomu amoon i jafe-jafe si wàllum koom ci njeexitalu atum ñaari junni ak fukk, ginnaaw bi mbootaayug Olànd gii di Dowen dakkalee  ndimbal li mu ko doon jox.
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Bànqaasi kureelu gi
Kureelu xeet yi ñatti bànqaas yu mag la am, ñooy :
Jataay bu Matale bi, Jataayub Kureel bi, Koolute gi (walla secretariat), nga rax ci dolli ñaari bànqaas yu ci bànqaasoo, ñooy : Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi ak Mbootaayug Liggéey gu Àdduna bi.
Jataay bu matale bi
Mi ngi daa ame ci mbooleem ndawi réew yi bokk ci kureel bi. Ab dajeem it benn yoon la daa am ci at mi ci weeru koor, ngir xool aka xalaat ci mbooleem xew-xew ak mbir yu am solo yi nekk ci ay tëralam (prograamam).
Germaine Acogny
Ci atum ñaari junni ak fukk ak ñent, bokk na ci juróom fukki jëmm yi ñuy gën a bàyyi xel ci àddina bi, këru caabal gii di, Jeune Afrique tabb koko.
Ci atum ñaari junni ak fukk ak juróom ñent, mu feeñ ci film boobu di Yao te Omar Si doon si jëmm ji ci gën a fés.
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Jataayub kureel bi
Moom mi ngi sosoo woon ci njëlbeen gi ci juroom ñeenti cër, juroom yi ci juroom ñeent yooyu ñooy réew yi am ag bokk gu sax ñooy: Nguur-Yu-Bennoo yi, Faraas, Itaali, Sapoŋ ak Almaañ mi jël cërub Aamerig mi nga xam ne bokkutoon ci kureel bi. Ak yeneen ñeenti réew yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn leeg-leeg. Bii jataay nag dana faral di daje ñatti yoon ba ñeent ci at mi. Dana faral di daje it, ci anamug jagle, ci xew-xew yu bette yu man a xupp jàmmi àdduna bi. Limub toogu yu sax yi tam yokk na ci jataay bi, juge ci ñeenti toogu dem ci juroom ñeent.
Germaine Acogny
Ko 17 2021, moom  ko gaynde d'or de la pecc par la Biennale de Venise.
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Koolute gi (secretariat)
thumb|200px|right|Taax miy makkaanu Koolute gi Koolute gu kureelug gi, mi ngi sosoo woon ci liggéeykat yu kureel bi, ya daa liggéeye ca dalam bu sax ba nekkoon Geneve. Njiit li moom moo daa doon Ku-nu-woolu ku matale, ki nga xam ne jataay bu matale bi moo ko daa tànn. Koolute gi nag amoon na ay kureel yu bari yu aju woon ci moom, ñooy: kureelug dimblanteg caada gi, kureelug jële fi ag njaam, kureelug xeex seneebar, kureelug aar neewte yi , kureelug féetale yu sax yi ak kureelug tawat yu bon yi.
Sëriñ Móodu Lóo Dagana
namm ca géej ga bañu naan xad maata
Germaine Acogny
Sources
Wàll:Pecc
Sëriñ Móodu Lóo Dagana
Ba weer deelsee ca déwen saak bis ba
la doog a seeru bàmba ngir pas-pas ba"
Mi ngi gis Sëriñ Tuubaa ci atum 1900 ca maayoomba ca gabon. Moom mooy waa-senegal bi njëkk a juge fii dem seeti Sëriñ bi. Bi mu àggee toog na fa ay weer Sëriñ bi yabal ko ne ko, dellul senegaal wool ma Maam Seex Anta. Mu daal di ñëw Senegaal woo Seex Anta ànd ak moom yóbb ko Gaboŋ ca Sëriñ ba. Sëriñ bi jox Seex Anta ay xasaayid yu bari yum taalifoon yabalaat ko mu ñëw Senegaal.
Moom ak sëriñ móodu lóo desaat fa ba 1902 ci la tubaab bi indiwaat Sëriñ bi Senegaal ñu ànd ñoom ñaar. Bi Sëriñ bi amee ci réew mi ay weer, tubaab bi yóbbuwaat ko Gànnaar, sëriñ jëlaat sëriñ Móodu Lóo teg ko ca Dagana ne ko bu kenn ñëw te jaarul ci yaw.
Looloo waral ñu koy woowe sëriñ Moodu loo Dagana. Bi Sëriñ bi jugee Dagana la ko seexal boole kook ay taalibe yu bari. Yabal ko saalum mu sanc fa ab dëkk di tërbiya, dëkk ba di dagana ca kër mbukki.
Moom nag mi ngi fi juge dibéer 13 maars 1954 ca Ndakaaru ñu indi ko Tuubaa ci armeel yu mag yi.
Xët yi mu lëkkalool
Wàll:niti senegaal Wàll:Yoonu murit
Kureelu Mbootayu Xeet yi
Koolute gi (secretariat)
Am na yeneen bànqaas yu am ag jokkoo ak kureelu xeet yi, ñooy yu mel ne: Àttekaayu Maanduteg Àdduna bi, liggéeyam di àtte xuloo yi ak amlante yi, àttee ko nag ci yoon bu àdduna bi, ak kollërante yi réew yiy xuloo jotoon a def. Nosteg kureel bi nag li mu wax mooy àttekaay bi fukk ak juroomi àttekat ñoo koy taxawal yoo xam ne jataay bu matale bi moo leen di tànn, tànne leen nag ci kandidaa yi nga xam ne réewi kureel bee leen di indi. Àttekaayub Maanduteg Àdduna bi moom, mi ngi sosu ci atum 1921g, ab dalam it nekk Lahaay ca Olaand. Ak Mbootaayug liggéeyub adduna bi, ligeeyam di yewenal nekkiinu ligeeykat yi ci Àdduna bi, ak yekkati seen tolluwaayu dund. Moom nag mi ngi booloowoo ci ndawi liggéeykat yi ak sendikaay ligeeykat yi, ak boroom liggéey yi. Geneve nag moo dib dalam.
Ay ayibam
Kureelu mbootaayu xeet yi de, ak li mu def lépp ci liggéey yu jëm ci saxal jàmm ci àdduna bi ci biir fukki at yu njëkk yi, ak li mu fi def ci liggéey yu am njariñ ci wàllug mboolaay, loolu lépp teewul mu lottoon te ñakk kàttan ci lijënti xuloo ak ŋaayoo yi daa am ci diggante réew yu mag yi. Loolu nag waraloon na neew-dooleg kureelu gi, rawati na ci atum 1930g, bi nga xame ne ag lottam àgg na ci manatul a tee réew yu mag yi di noggatu yu ndaw yi, lu mel ni loolu moo xewoon bi Sapoŋ defee ay jalgati jëme ko Siin. Li ko gënoon a doyadil mooy génn gu ci Sapoŋ ak Almaañ génnoon ci atum 1933g, ak lott gu mu lottoon ci tee Itaali songu Ecoopi ci atum 1935g. Loolu sax moo taxoon mu génn ci kureel bi ci atum 1937g. Kureel bi ba tay demoon na ba manatul woon a tee ay “dank yu xare” yu bees di am, maanaam ay réew dajaloo, boole seen bopp ci wàlli xare. Kureel bi tam àggoon na ci manatuloon a tee réew yu mag yi di rawante ci ngànnaayu, yi ci bokk ci kureel bi ak yi ci génn.
Bokk na ci ayibi kureel bi, fent gu ñeenti réew yu mag yi fentoon nosteg feetate ngir may Nguur-Yu-Bennoo yi ak Faras ñu man a sancati ay suuf yu bees, yoo xam ne danoo juboo woon ci seddoo leen ci seen biir, rawati na ci réewi araab yi, ak yu dul ñoom. Yenn yi ci yooyu, danoo nekkoon ci ron kilifteefug réewum Usmaan mi, yi ci des ci waawug imbraatoorub Almaañ bi. Réew yu mag yii danoo jëloon seen xemmemteefi sancaan yooyu cuub leen ci cuubug ag nite ak bëgga def lu baax, bi nu waxee ne kureelub xeet yi daal mooy kilifa gu njëkk gi yilif réew yu neew doole yi muccoon ci kilifteefug Tirki ak Almaañ.
Bokk na ci ayibi kureel bi ba tay, aakimoo gi réew yu mag yi aakimoo woon mbooleem saxal yi ak mbir yi ñu daa gaaral ci kureel bi.
Jubluwaayi mbootaayu xeet yi ak ay kër-këraanam
Kollëreg mbootaayu xeet yi dafa saxal ay jubluwaayam ci ñeenti mbir yu dàttu, ñooy:
Bu dee ker-keraan yi mbootaay giy jëfandikoo ngir àgg ci jubluwaay yooyu, moom mbootaay gi leerale na leen ci nii:
Campeefi mbootayu bi aki bàqaasam
Mbootaayu xeet yi mi ngi ame ci ñatti campeef yu mag ñooy:
Jataay bu matale bi
Saxal yi jataay bu matale bi daa faral di jël, ñi ngi daa ame ci ndollant gu toll ci ñaari ñatteeli cer (2/3) yu fekke woote bu nuy def ci naal bu mu man’a doon walla ab ndenkaane.
Koolute gu matale gi
Moom jumtukaay la bu moo uuf mbooleem ñiy ligeeye ci mbootaayu xeet yi, koolute gi ki koy jiite mooy ku nu woolu kiy jiite mbootaay gi, nga xam ne jataayub kaaraange gi moo koy tànnlu, bu ko defee ñu gaaral mbir mi ci jataay bu matale bi ngir nu woote ko (kàddu ko). Dalub koolute gi mi ngi New York. Ci biir koolute googu lanuy denc mbooleem dosyeey mbootaay gi.
Jataayub koom-koom ak mboolaay
Bii jataay’a ngi ame ci cer yu seen xam-xam aju ci mbirum koom-koom ak mboolaay. Jataay bu matale bi moo leen di fal ngir diirub ñatti at. Jataay bii nag li nu ko wékk mooy gëstu mbiri koom-koom yi ak mboolaay yi, ak aada ak lu aju ci nit. Mbootaayi adduna yii ma lay bëgg’a leeral ci jataay bii lanu bànqaasoo:
UNESCO
Moom mbootaay guy jagoo mbiri aada yi la ak xam-xam ak yar, dalam bu sax ma nga Paris, ca Frans. Yiteem nag mooy dëgëral dimbalante ci wàllug xam-xam ak aada ak yar ci diiggante reew yi ci bokk, jaare ko ci soññ ak sawarloo gëstu ak ligeey yi aju ci yar ak aada ak xam-xam yi.
Mbootaayu Liggéeyu Àdduna bi
Li nekk yiteem mooy rafetal dundiinu liggéeykat yi ci àdduna bi, ak fexe nu yokk seeni ngérte. Moom nag mbootaay gi, mi ngi ame ci ab lim ci ndawi ligeeykat yi, ak boroom ligeey yi ci mboooleem reewi adduna bi, ab dalam nag mi ngi nekk Geneve.
Mbootaayug Wérug Àdduna bi
Mbootaay la guy sonn ci dimbali reew yiy màgg ,ci ñu man a xeex tawat yiy wàlle, te yekkati seen tottuwaayu wér gu yaram. Moom mbootaay gi nag dana def ay gëstu ci wàllug wér, di ci sàkku it xam-xam yi manul a ñàkk. Di yonni ay boroom xam-xam ci loolu, di nos ay prograam yu jagoo tàggat ñi yittewoo wallug wér. Ab dalam nag ma nga Geneve moom itam.
Mbootaayu dund ak mbay gu àdduna bi
Moom nag liy ligeeyam mooy jeem’a def ay pexe ci nu niy yokke li nuy ligeey cib dund ci ñatteelu adduna bi. Loolu nag nu jaare ko ci jëme kanam mbay mi te yokk jumtukaayam aki ker-keraanam, ak xeex gàkk-gàkki mbay yi ak yu dundat yi, ak dox ci lu fi man a indi ag mottalikoonte gu dund ci adduna bi. Dalam bu sax bi nag mi ngi Rom ca Itaali. Ëttu àtte bu maandute gu kawe gi:
Moom nag daa mel ne àttekaayu maandute gu adduna bi gi toppoon ci Kureelu xeet yi. Moom daal moom lanuy jàppe kilifa gu wàllug yoon gu mag gi nekk ci mbootaayu xeet yi. Mi ngi ame nag ci fukk ak juroomi àttekat yu jataay bu matale bi di tànn, ak jataayub kaaraange gi, ginaaw bu leen seeni reew sampee, gaaral leen ci mbootaay gi. Ligeeyam nag mooy gëstu sabab yi waral xuloo yi ci diggante reew yi. Mooy kàttan gi ame firi ak leeral kollërante yi reew yiy def ci seen diggante, ak àttey yoonu adduna bi. Ab dalam nag mi ngi Lahaay ca Holand.
Mbootaayu xeet giy yëngu ci xettali gi ak tabax
Li miy yittewoo mooy mbiri way daw-làqu yi, te indil leen ndimbal li manul’a ñàkk te dëkkal leen, ligeeyloo leen.
Jataayub ndénkaan yi
Mooy saytu mbirum sancu yi Almaañ moomoon, Itaali ak Japon njëkk ñu leen di gañe ci xeexu adduna bu ñaareel bi. Bii jataay nag moo taxaw taxawaayu jataayu feetale bi nekkoon ci kureelu xeet yi, ginaaw xeexu adduna bu njëkk bi.
Bankub addunna bi ngir sos ak tabax
Bii bank danu koo sosoon ngir man’a lebal reew yi ci bokk, ak dimble leen ci tabax barab yi xeex bi yàq, ak jëmale kanam barab yiy tàmblee màgg, ak sos ay naal yoo xam ne man nanoo jàpplee ci màggug koom-koomu adduna bi, ak jeem’a rafetal dundiinu ñi dëkke ci reew yiy màgg. Banku adduna bi, moom dafa mel ni ag lonkoo gu adduna bi, goo xam ne boppu alalam mi ngi juge ci li cer yi di teg. Cer bu nekk nag li muy teg day tolloo ak ni koom-koomam toll. Dalam bu sax nag mi ngi Wasington, peeyub Amerig.
Keesug kee gu àdduna bi
Yitteem mooy saxal njëgu kee gu adduna bi, ak dindi fi jafe-jafe yi man’a juddoo ci wecciku ci diggante reew yi.
Man nanu ne mbootaayu xeet yi daal mbootaal la gu adduna, gu am sañ-sañ yi kureelu xeet yi amoon, waaye mu ëpple kureelu xeet yi ci ñatti mbir yu am solo, ñooy:
Ànd ak loolu lepp nag, teewul mbootaayu xeet yi moom, doon daanaka ab jumtukaay bu nekk ci loxoy reew yu mag yi am ay toogu yu sax ci jataayub kaaraange gi, yooyu nga xam ne ñoo ame sañ-sañu firi (veto), man a bañ mbaa firi bepp naal boo xam ne gaaral nanu ko ci jataayub kaaraange gi. Ci noonu yenn ci reew yu mag yi, fètteerlu nanu,wéy ci jëfandikoo sañ-sañu firi, di ko jëfandikoo fu nu ko wart a defe, di ci tooñe, di ci dumaa, di ci aare reew yuy jalgati. Te lu bari ci saxali jataay bu matale bi, ak saxali jataayub kaaraange gi, ba leegi daa rekk lanu ci kayit, kenn doxalu leen. Ab ligeeyam nag ci wàllug dimbalnteg koom-koom, aada, wér gu yaram ak mboolaay, lu am solo la, te yayoo màggal, waaye bu dee ci lu aju ci politig ak xare, moom dëgg-dëgg ni mu ciy doxe sori na dëgg, sori maandute te sori yoon.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Kureelu Mbootayu Xeet yi Wàll:Adduna
Karolin Fay Jóob
Karolin Fay Jóob mu ngi juddu fukki fan ak benn ci weeru sulet atum 1923 ca Funjuñ, faatu ñaar-fukki fan ak juroom-ñeent ci weeru sulet atum 1992 ci Dakaar. Moom mooy jigeen ji jëkk a nekk ndawu réew (deppite), nekk it jigeenu ji jëkk a nekk jëwriñ ci Senegaal. Moo doonoon soxnay Demba Jóob mi ñu bóomoon atum 1967.
Cosaan ak njàngam
Karolin Fay Jóob mu ngi juddoo Funjuñ (Fatig, bokkoon ci Afrig sowu jant gi doon wéy ci waawu Frãas (Afrique Occidantale française) fukki fan ak benn ci weeru sulet atum 1923. Doom la woon ci Luwi Jéen Fay, xam-xamam màccoon ci mbirum waññi (kontaabilite), bokkoon ci SFIO, nekkoon tamit kenn ci soskati Bloc démocratique sénégalais. Way-juram wu jigeen mu ngi tuddoon Faatim Jóob soqeekoo ci Mañ Jóob Mbaaco bu Waalo. Njàng mu suufe mi, mu ngi ko defe seen dëkk laata muy jàngeeji lekool Albeer Saró bi nekk tey lekool Bert Móbeer. Mu daldi am ndam ci joŋanteb dugg lekool normaal bu xale yu jigeen yi bu Afrig sowu jant gi doon wéy ci waawu Frãas (Afrique Occidantale française), nekk ca Tëngeej (Rufisque)Foofee la génne ak ab lijaasa atum 1945 ginnaaw bu mu jëlee ñetteel ci joŋante ba. Ñi mu fa nekkoonandoo, ràññe nañu ci Anet Mbay Dernëwil mi jëloon pee ak Ndey Kumba Jaxate mi jëloon ñaareel, Aan Mari Sohaay, Saan Martee Siise (Jeanne Martin Cissé).
Ay jaar-jaaram ci njàngale mi,
Lijaasa bi mu am atum 1945 moo ko tax a nekk ab jàngalekat ca Luga ci ndigalu xelalkatam bi Abdulaay Satsi  (Abdoulaye Sadji) , ca Cees, ca Maatam ak ca Mbuur foofee ca Mbuur la nekkoon njiitu lekoolu xale yu jigeen yi 1951 ba 1962. Ca Mbuur googu, la tase ak Demba Jóob, mu nekkoon ab wottukat maanaam sirweyãa ci lekool bu tuddoon Cours normal bu Mbuur, lekool boobu sax, moom Demba Jóob lañu ko mujj tudde. Mu daldi nekk soxnas Demba Jóob atum 1951. Bi muy wéyal njàngale mi, la dugg ci pàrti bile di Bloc démocratique sénégalais ca Luga atum 1945 ; bi mu xamee ne boole ñaar yi dina jafe lool (njàngale mi ak pólotig bi), ndax farlu bi mu amoon ci pólotig dafa doon gën di yokk, la ko Léwopool Sedaar Seŋoor, mi doon jiite pàrti bi, may mu nekk ab jàngalekat buy yëngu rekk ci lépp luy suqali kow gi
Ay jaar-jaaram ci wàllu pólotig
Karolin Fay Jóob bokk na ci ñi sos kureelu jigeen gi ànd ak pàrti bile di Union progressiste sénégalaise, daldi nekk njiit la suyee (juin) 1954 ca Cees ginnaaw bu Faatu Siga Ñaŋ bàyye. Mu daldi nekk ab deppite diggante 1963 ba 1978, dugg nag ci taarixu réew mi ndax looloo ko tax a doon jigeen ji jëkk a nekk deppite ci Péncum ndawi réew mi. Atum 1963 xaat, mu ngi doon wax waxi sos sàrtu njaboot bi (Code de la famille), di ñaax jigeen ñi ci dem ak seen bopp, bañ a wékku ci kenn. Moom rekk moo doon jenn jigeen ji bokkoon ci woteb sàrtu njaboot bi. Moo nekkoon ñeenteelu kilifa gi topp ci njiitu péncum ndawi réew mi (ñeenteelu wis peresidãa bu péncum ndawi réew mi). Atum 1964 lañu ko fal njiitu jigeeni Union Progressiste Sénégalaise, mu dellu nekk sekerteer seneraal bi ñu toftal ci njiitu kureel gile di Jigeeni Afrig yi, maanaam Panafricaine des femmes ci farañse. Moom mooy jigeen ji jëkk a nekk jëwriñ ci réew mi ndax 1978 lañu ko tabb jëwriñ ji yore wàllu taxawu néew-di-doole yi, nekkaat jëwriñ ji ñu feggal jëwriñ ju jëkk ji diggante 1981 ba 1982, dellu nekkati jëwriñu nguur (ministar detaa) diggante 1982 ba 1983. Ci njëwriñam lañu gis ne sos nañu ay kureel yuy gëddal ak a dooleel jigeen ñi. Am na sax ab nettali ci li xewoon ca kongareb pàrti ba woon ca Cees atum 1958, nga xam ne woowuñu ca woon benn jigeen, moom mu dem ca ba pare, naqarlu ci kanam Seŋoor, njiitu réew mi, li fa jigeen ñi teew ba pare te kenn ci ñoom jëlu fa kàddu. .
Karolin Fay Jóob jàppoon na ne taxawu na jigeeni réewam diiru fukki at yoo xam ne moom kese moom nekk ca péncum ndawi réew mi « Xeex naa ngir Sàrtu njaboot bi am, ngir ñu teg ndimbali njaboot yi ci yoxoy jigeen ñi ». Mu dellu jàpp ne ay jaar-jaaram ci pólotig dañoo tar, kenn ci góori pàrti bi daanu ko jàppale ndax mësuñoo rafetlu ràññekug jigeen ñi wala fit wi ñu am, def benn dank ñoomi neen, di xàccandoo, di dóorandoo.
Kàddu yile ca waxtaanam wa lañu leen tibbe woon : Nee na woon ca ndajem fukki fan ak juroom mu jigeen ñi (keesenu jigeen ñi) « Lu guy rëy rëy, warul a fàtte mukk ne ab xoox bu ndaw moo ko jur ». Ci lu aju ci taxawu àq ak yelleefi jigeen ñi, nee na : « Waxuma waxi taxawu jigeen ñi bu jéggi dayo. Waxuma ne na góor ak jigeen tolloo, waaye dama bëgg ñoom ñaar ñuy mottaliwante. Nekkuma kuy yéegal fii, di wàcce fee. »
Paul (Kap Weer)
Paul benn dëkk-dëkkaanu ci yu dunu Santo Antão, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Dëkkaani Kap Weer Wàll:Santo Antão (Kap Weert)
Xiirtalu
Xiirtalu ag feeñte la gees di gis ci ag ndombo gu mbëj. su dawaan biy jàll ci ndombo gi di soppeeku, sunu sukkandikoo ci àtte Lorentz, dafay sabab jenn doole ju mbëjdoxalukaay juy bañ coppiteeg dawaan bi. Su ndëgërlu gi doonee liy bañ walug dawaan bi, xiirtalu gi mooy li bañ ag coppiteem ci jamono. Gii xeetu feeñte ci dawaan bu safaanu rekk lañu koy amee. Walug bijjaakon gees di am ci juddug ab toolu bijjaakon ci biir ndombo gi mooy tax nu man a xayma dayoo bu xiirtalu gi.
Ayiti
Ayiti ab dun la bu nekk ca Amerik diggu. Day ab dun bu mag bu mu bokkal Republik dominicaine te Port-au-Prince di péyam.
Xiirtalu
Tekkeem
Su ab dawaanu mbëj i di jàll ci ab wommatukaay xiirtalu gi mooy juddal ab toolu bijjaakon ci li ko wër. Su nekkee dawaan buy soppeeku ci jamono walug bijjaakon bi \Phi dafay soppeeku ci jamono moom itam, coppite googu mooy sabab jenn doole ju mbëjdoxalukaay juy bañ coppiteg wal gi.
Ayiti
Ayiti mooy reewu ñu ñuul ñi njëkka moom seen bopp ci attum 1804, ca seen fippu ga (1791-1803) ca la ñu dakkee Napoleon ak ay ñoñam ca dun ga.
Xiirtalu
Tekkeem
Segam xiirtalu gi mooy liy bañ coppiteeg dawaan bi te ci dawaan bu safaanu li ñu bëgg mooy dawaan bi di man a soppi dayoom ak ci benn baraay bi, kon xamees na ne man naa nekk gànlankoor ba tax keman wara tuuti. Xiirtalu gi L walug toolu bijjaakon beek dawaanu mbëj bi ñoo nu koy jox.
Ayiti
Magginu turu dëkk ba
Ci aaday Taino yi, Ayiti da doon tekki suufu doj yu kawe ya walla aw doj ci biir geej.
Lëkkalekaay biti
Wàll:Réew Wàll:Aamerig
Xiirtalu
Tekkeem
Bennaanu nattam lañuy wax henry: 1 Henry = 1 Weber /1 Ampere (1 H = 1 WB/1 A).
Ci ag xiirtalukaay gu 1 henry su coppiteeg dawaan bi nekkee 1 Ampere ci saa dafay jur jenn doole ju mbëjdoxalukaay ju 1 volt.
Donte tekkeem gii mooy bi gën a siiw doonul bi gën a yomba natt ndax fii xiirtalu gi dafa aju ci wal gi \Phi muy genn kemu jëmm gees manuta natt. Ba tax ñu xalaat neneen nees ko manee ame ak ndimbalu àtteb Lorentz.
Maanaam :
nga xam ne :
Xiirtalante
Su benn dawaan bi i di aw ci genn ndombo gu mbëj te di jur ab toolu bijjaakon buy àgg ci geneen ndombo gu nekk ci wetam, daf fay jur jenn doole ju mbëjdoxalukaay moom it juraat beneen toolu bijjaakon buy dellu ci ndombo gu njëkk ga daldi fay jur, moom waat, jeneen dooley mbëjdoxalukaay ak beneen toolu bijjaakon.
Su fekkee genn ndombo rekk la dawaan bi koy jàll mooy jur toolu bijjaakon biy jur dooley mbëjdoxalukaay ji.
Su fekkee nak ñaari ndombo lañu toolu bijjaakon bi kenn kiy jur, du yam ci moom rekk, mooy dem ci geneen ndombo gi jur fa dooley mbëjdoxalukaay jiy bañ coppiteeg dawaan bi koy jàll.
Xiirtalante gi dafay aju ci diggante bi nekk ci ñaari ndombo yi, fu ñu feetante, seen melokaan ak limu lëmës yi.
Ngóora ci saa-su-nekk
Manees naa rënk ngóora ci biiram, bokkul ak ndëgërlu gi nga xam ne kàttanu mbëj gi nga koy jox daf koy yàq, soppi ko tàngoor, xiirtalu gi moom daf koy denc benn diir bi delloo ko ndombo gi, ba tax manees na natt ngóora gi ci:
kàttan gees di am ci diirub ñaari jamono j1 ak j2 mat:
Li ciy tukkee di ni yombul a soppi ci lu gaaw dawaan biy daw cib taxañ te dafay yées lu xiirtalu gi di yokku.
Wàll:mbëj
Caaya
Caaya j-
Mag ñee ëpp lu ñu koy sol.
Caaya tubeyu mag la.
wàll: waati wolof
Wuutuloxo bu mbëj
thumb|Ab [[doxalukaay bu mbëj]]
Wuutuloxo bu mbëj walla masin bu mbëj, ab jumtukaay la buy tax a man a soppi kàttanug doolerandu def ko kàttanug mbëj (di ab safaanukaay) walla kàttanug mbëj ci kàttanug doolerandu (di ab doxalukaay bu mbëj) walla rekk soppi melokaanu kàttanu mbëj gi (di ab soppalikaay). Xeeti masini mbëj yi ñett lañu: Doxalukaay, jurukaay ak safaanukaay
doxalukaay
Doxalukaay ab xeetu wuutuloxo la buy soppi kàttanu mbëj def ko kàttanu doolerandu ngir defi liggéey. Doxalukaay yi dees leen séddale ci ñaar doxalukaay bu dawaan bu safaanu ak doxalukaay bu dawaan bu wéy.
doxalukaay bu dawaan bu safaanu
Ab xeetu doxalukaay la buy jël kàttanu dawaan bu safaanu soppali ko kàttanu doolerandu. Doxalukaay bu dawaan bu safaanu dees koo séddale ci ñaar:
doxalukaay bu dawaan bu wéy
Bii doxalukaay dafay soppali kàttanu dawaan bu wéy ci kàttanug doolerandu.
Jurukaay
Jurukaay mooy wuutuloxo bu mbëj biy jël kàttanu doolerandu génne ci kàttanu mbëj.
Jurukaay bu dawaan bu wéy
Ab jurukaay la booy jox kàttanu doolerandu mu delloo la kàtaanu mbëj ci melokaanu dawaan bu wéy
Saar
Saar garab la gog guddaay gu yam la yor. Mi ngi bokk ci njabootug Anacardiacées.
Wuutuloxo bu mbëj
Jurukaay bu dawaan bu safaanu
Ab jurukaayu mbëj la buy jël kàttanu doolerandu soppali ko dawaan bu safaanu, di nañu ko woowee itam safaanukaay. Nekk na lu ñu Séddale ñaar:
Saar
Melo wi
Garab gi peer bu ndaw la yor, day màgg jëm ci kaw, guddaayam man naa àgg ba 10 met. Garab gu bari lool ay witaamin la.
Danay meññ benn fooytéef bu dëgër, ñuul te neex lool.
Wuutuloxo bu mbëj
Safaanukaay
Ab wuutuloxo la bu man a dox ci dawaan bu safaanu rekk, ci jëfe dafay soppi melokaanam. Yitteem mooy yokk walla wàññi tolluwaayu dend bi walla rekk soppi baraay bi. Doxam a ngi sukkandiku ci njeexit lees di wax xiirtalu bijjaakon.
Wàll:xaralaymbëj
Saar
Njariñ yi
-Ay foytéefam dees koy lekk ak di ci defar yenn xeeti njar yi.
-Garabu ber manees na ko jëfandiko ngir doxal yenn daamar yi.
Sànceer
Melo wi
Garab la gu man a sëq lool. Ay caram dañoo dëng, ab guddaayam man a toll ci 2i met jàpp 6i met.
Njariñam
Ay doomam dees koy lekk. Reen bi boo ko nalee walla nga baxal ko man nga ko jëfandikoo ci wàll um paj yu bari, ( Gaana, Sifili, Gonoore, stomaa...). Sunguf si juge ci reen bi ak xànc mi day faj ay góom.
Ay doomam dañuy faj tooke ak lu ci mel ne màtt-màttu jaan.
==Loraange yi==
Giseesagu ci lor.
Turu xam-xam wi
Feretia apodanthera
Wàll: garab
Xiirtalukaay
thumb|right|370px|Xeeti xiirtalukaay yu wuute
Kàttan
Kàttan gi rënku ci xiirtalukaay bi (ñu koy natt ciy Joule) dafay yam ak dayoob liggéey bees soxla ngir am dawaan biy wal ci biiram ak itam ngir jur toolu bijjaakon bi, ba tax:
Nataal
Nataali xiirtalukaay yu ndombo yees móol
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:mbëj
Obsessive compulsive disorder
Feebaru tëlbëti bu amul app
Feebaru tëlbëti bu amul app mooy benn feebaru xelboo xam ne nit ñi dañuy am soxlaa xoolaat mbir yi ay yooni yoon, di leen di def yenn yëngu yëngu yi ay yooni yoon (ñu koy woowe "aada"), walla am yenn ci xalaat yi di ñëwaat ay yoon (ñu leen di woowe "tëlbëti"). Nit ñi dañuy am jafe jafe wotu seeni xalaat walla seen yëngu yëngu lu yagg. Yëngu yëngu yi ñuy gëna gis ñooyraxasu, woññi mbir yi, ak di seet ndax ab buntu tëju na walla. Ñenn ñi dañuy am jafe jafe sanni ay mbir ci biti. Yëngu yëngu yii dañuy faraldi am lu baree bare ba nga xamantane nit ki ci boppam dundu bés bu nekk dafay metti. Dafay faraldi lu ëpp benn waxtu bés bu nekk. Mag ñu bare dañuy gis ne nekkin yooyu du tekkiwuñu dara. Mënin bi dafa ànd ak ay tik, feebaru ku jaq, ak njàjan bu yoqu ci wallu xaru.
Li koy indi waxuñu ko. Gis nañu ne am na yenn ndono falkat yi ak ñaar yéppay seex yu niróó ñoom la gëna laal ay seex yi niróówul. Liy indi njàjan yi bokk na ci xale buñu daan noot walla yeneen stress-liy yoq xew xew. Yenn yi bind nañu leen dénc gannaaw ay wall wall. Saytu bi mungi sukkandikoo ci yi koy feeñal te soxla na daq yeneen garab walla li joge ci yeneen jangoro yi koy indi. Ay xaymawukaay ni Yale–Brown Obsessive Compulsive Scale (Y-BOCS) mën nañu leen jëfandikoo ngir saytu rëyaay bi. Yeneen feebar yu metti yi ak ni ñuy feeñe ni yooyu bokk na ci feebaru ku jaq, feebaru naqar ak déteelu gu tar, lekk yu jaxasoo, feebaru tik, ak feebaru tëlbëti bu amul app bu nekkinu nit ki.
Faj mi bokk na ci joxe ay tegtal ngir dimbali nit ki saafara jafe-jafeem, ni pajum nekkin bu àndak xalaat5CBT), ak yenn saay yiy xeex déteelu ni | walla  Pajum nekkin bu àndak xalaat (CBT) bu feebaru tëlbëti bu amul app (OCD) bokk na ci yoquteek liy indi jafe jafe yi te du bayyi nekkin bi di amaat ay yoon. Bu clomipramine di dox ak SSRI yi, efe sëkondeer yi tax na ba pajam dañu wacce ci ñaareelu liiñ bi. Yuy xeex ñakk àndak sago yu ñu dul faraldi gis mën nañu am njëriñ bu leen jëfandikoo ci kaw SSRI bi ngir fajum yenn yu fës yi wante dañu leen di boole ci njàjan yiy yoqu efe sëkondeer yi.   Ñakka paj mi, dina tax ba mënin mi di faraldi yagg lool.
Lu tollook 2.3% ci nit ñi ci seen giiru dund feebaru tëlbëti bu amul app dal na leen. Xayma bi ci benn at mungi tollu ci lu jege 1.2% ci addina bi yépp. Feebar bi duy faraldi feeñ bu nit ki weesoo fanweeri at ak juróóm, te génn wall nit ñépp dañuy tambali am ay jafe jafe balaa seen ñaar fukki at. Góór ak jigéén yépp ñoo tolloo ni leen feebar bi dale. Ci Anglais, baatu tëlbëti bu amul appdañu koy faraldi jëfandikoo ci anam bu ñu tegul ci yoon bu bokkul ak OCD ngir wonale nit ku set lool ci li muy def, ku bëgg lu wóór, kuy jël, walla kuy xool fenn lu yagg. Wàll:Paj
Réewum ñaari dex yi
thumb|300px|right|Suufus Réewum ñaari dex y Réewum ñaari dex yi ab diiwaanu Penku gu Jege la, nekk ci diggate Dijla (Tigre) ak Furaat (Ëfrat). Su nu koy xool ci lu ëpp mooy nekk Iraak gu tay jii.
Tekkig baatu Mesopotaami daa soppiku ci doxug jamono. Ci tekkeem bu yàgg bu waa Geres ak waa Rom, moo doonoon wàllu bëj-gànnaar gi araab yi doon woowee itam Jasiira, beneen barab bu guus bi moom araab yi Sawaad lañu ko doon wax, ca seen mbind yu yàgg ya. woowin gu barab bi moo ngi tëggoo ci làkki ña fa cosaanoo, dinañu ko fekk ci wu-Akkadi Birīt Nārim "digalug dex gi" (birīt, « digal » ak nārim « dex ») walla Māt Birītim «Réewum digal bi» (māt, «Réew» birītim, «digal»). Ci wu-armeeni, ñoo ngi koy wax Beyn Nahrīm "digante dex yi" (beyn «digante», nahrīm «dex»), ci waxiin yépp mi ngi doon tekki wàll wi féete kawu Ëfrat.
Melosuuf
Amoon na ay barab yu seen suuf nangu woon mbéy, nekkoon ci diggante Sagros, Taurus, ci tefesi Géej-Gu-Diggu gi ak ci Dóoxug waa-Peers gi.
Di nañu ci boole diiwaan bi nekk ci bëj-saalum, diggante Tigre ak Ëfrat (ca Iraak gu tay). Waaye diiwaan bii tawam taxu koo bari noonu.
Asiri lañuy fara di woowee bëj-gànnaaru Mesopotaami, Babilon moom di bëj-saalumam.
Taariix
Jamonoy taariix mi ngi tambali ci Réewum ñaari dex yi ci 3300 njëkk juddug Isaa, bañu sàkkee mbind. Ñu dog-dogaat ko ciy jamono:
Téerekaay
Wàll:Taariix Wàll:Iraak
Sawat
alt=Sawat gi (Combretum aculeatum)|vignette|Sawat gi (Combretum aculeatum) Sawat gi ci njabootug Combretaceae la bokk. Bari na lool ca màndiŋ yu Senegaal, Gànnaar, Niseeriya ba Ecoopi ak Ugandaa.
Melo wi
Garab gu neewi xob la, gàjj la guy àgg 1 ba 3i met. Xasam day ñuul bu garab gi gone, buy mag nag day baam.
Njariñ li
Soloom siiw na wàllu faj ci Afrig gu soww, reenam day faj mettitu biir, xobam dees koy baxal ngir faj febaaru sawukaay.
Turu xam-xam
Combrerum aculeatum
Wàll:garab Wàll: meññeef
Combretum
vignette|Garabug sawat
Sawat gi ci ñoñ Combretum la bokk. Bari na lool ca mànding yu Afrig.
Melo
Garab gu neewi xob la, gàjj la guy àgg 1 ba 3i met. Xasam day ñuul bu garab gi gone, buy mag nag day baam.
Njariñ
Soloom siiw na wàllu faj ci Afrig gu soww.
Turu xam-xam
Combrerum aculeatum
Yuusuf
Yuusuf ab yonente la ci ñi Yàlla yonni woon ci kaw suuf!
Aminata Ture
Aminata Ture mu ngi juddu fukki fan ak ñaar ci weeru oktoobar atum 1962 ci Dakaar. Jigeenu nguur ju Senegaal la, dellu nekk taxawukatu àq ak yelleefi doom-aadama, nekk it liggeeykat ca Mbootaayu ya (ONU). Nekkoon na fi jëwriñ ji yore wàllu yoon ci Senegaal 2012 ba 2013 laata muy doon jëwriñ ju jëkk ci nguuru Senegaal 2013 ba 2014.