cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amiin
Ci Injiil dañu koy gis ci Mc 6:13; Ro 1:25; 9:5; 11:36; 15:33; 16:24,27; 1Ko 14:16; 2Ko 1:20; Gal 1:5; 6:18; Ef 3:21; Fb 4:20; 1Tim 1:17; 6:16; 2Tim 4:18; Yt 13:21; 1Pi 4:11; 5:11; Yu 1:25; Pe 1:6,7; 3:14; 5:14; 7:12; 19:4; 22:20.
Diiwaanu Njaaréem
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:diiwaani Senegaal
Amiin
Wàll:Baat yi jóge làkku ibrë
Amon
Ci làkku ibrë (אמון) la tur wi jóge. Ci angale mooy Amon; Ci faranse mooy Amon
Tàmbalee ci Robowam fukkeelu buur ak ñeent ci réewu Yuda la woon, di maamaatu Yeesu ci Macë (Mc 1:10). Man nañu gëstu jalooreem ci 2Ki 21:18-26; 2Ch 33:21-25.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Nikaraaguwa
Nikaraaguwa (República de Nicaragua,Pénc mu Nikaraaguwa) : réewu Aamerig.
Wàll:Réew Wàll:Aamerig Wàll:Nikaraaguwa
Amos
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale ak ci faranse mooy Amos.
Benn ci maamaati Yeesu ci Luug la woon (Lu 3:25).
Alaaji Maalik Si
Nataalu Alaaji maalik Si|right|thumb|200px Alaaji Maalik Si ma nga gane àdduna ci Dëw Faal gniou koy wowé Gaaya bokk ci tunduw Dagana ci atum 1855. Waa-juram wu góor tuddoon Usmaan, wu jigéen Faa Wàdd Wele. Mi ngi jànge alxuraan Luga ci kenn ci taalibey Alaaji Omar Futiyu Taal yi. Bi mu doonee mag la dem Màkka, bi mu dellusee sax ci jaamu Yàlla ak jàngale ak dugal ñi duli jullit ci lislaam. Ci noonu la tase njàngalem yoonu Tiijaan ci Senegaal jaare ko ci tuxoom yi ci Jolof, Kajoor ak Ndar. Ci mujj gi mu dëkksi Tiwaawan ci 1902. Fa la njëkk a wootee gàmmu.
Juddoom
Ma nga gane àdduna Dëw Faal wetu Gaaya bokk ci tunduw Dagana ci atum 1855. Waa-juram wu góor tuddoon Usmaan, wu jigéen Faa Wàdd Wele. Usmaan moom doonoon doomu Muhaz miy doomu Mohamed, sëtu Yuusuf, Daraaman, Sire, Bubu, Yahya, ñoom ñépp di sëti sëriif Sams Eddin, loolu moo ko tax a askanoo ci araab. Baayam Usmaan, moo bàyyikoo Gànnaar fa mu doon jànge, ci Ustaas Muhamadu Baaba Al Daymani, ñëwoon Waalo doon fa wut ab téere bu kenn kii di Maalik Sow bu Gaaya rekk yoroon, ba mooy mujj doon turandoowam. Ñoom dañoo mujj dooni wolof, ndax ay maamam sax yàggoon nañu waalo, takkoon fay soxna.
Njàngam
Ni bépp doomu waalo-waalo, ba mu doone gone la dal baa, nijaayam Alfa Mayoro moo ko doon njëkk a jàngal ba yàgg turandoom Cerno Malik Sow jël ko. Ci 1863, bi muy am 8 at, la dem Sagata ca Jolof ci baayam ba Amadu Si, mu jógeeti fa dem ci yeneeni ustaas, ku ci nekk taggak ko ci sag maneel, (fiq, nos-wax, Tawjiid, añs), ku ci mel ne Ceerno Ngañ Ka mi mu àndaloon dem Careen ci Fuuta Tooro ci 1873, bi muy am 18 at la jeexal njàngum alxuraanam ci tukkeem ca Fuuta, ba tay, ca Longe, cig leeral, ci sëriñ Abdu Bitey, ak ca Gànnaar. Ca la ñibbee dëkkam, Nijaayam Alfa Maayoro jox ko wird tiijaan ak maqaamay "mawdo", moom mi jëlee woon wird bi ci Alaaji Omar Taal ay at laata Maalik di judd. Te bii doonul woon benn lijaasa rekk bi mu amoon, ndax Mawdo Faal joxoon na ko ci 1876, ak Mohamed Ali it, ci ginnaaw bi.
Ginnaaw bi mu mokkalee alxuraan, la jàngi fiq, ci lu njëkk, këram la ko doon jànge, ginnaaw bi mu dem ci Sëriñ Muur Ka. Bi mu mokkalee fiq la dem jàngi àtteyiin ca Boxal ci Waalo daaraay Sëriñ Ahmadu Njaay, ak ca Kër Kodde ci Njambur daaray Sëriñ Moodu, ak ca Tayba Séy daaraay Sëriñ Moor Kal Séy. Ginnaw bi mu jànge Risaala, ci diggante 1882 ak 1880 mi ngi amoon 25 at, la dem Ndar ci Sëriñ Ahmadu Njaay. Mu jógeeti fa dem Njambur ngir àggalee fa njàngum àtteyiin ma te door jàng Xalil ci Sëriñ Birahim Jaxate ak Sëriñ Mamadu Wadd. Waaye at ma ca topp la jeexal Xalil ca Mbokkol ci Kajoor ci Sëriñ Masila.
Ci 1885, bi muy am 30 at, dajale woon na xam-xam bu jéggi-dayoo, loolu mayoon na ko mu man a doon ustaas, jamono yooyu bokkoon na ci ñi ëppoon xam-xam ci Senegaal, ndax lépp lu ñu manoon jàngale ci réew mépp jàngoon na ko, demoon na ci ñi fi ëppoon xam-xam. Ci tukkiy njàng yi mu defoon yépp, ca jamono jooju, jaaroon na ca tund ya ëppoon boroomi-xam-xam: Gànnaar, Fuuta, Njambur, Kajoor. ci dëkk yi mu dem man nan cee lim: Ndoj Séy, Pacaas, Ngicc, Jaabe Lidube, Orefonde, Longe Sëbe, Longe Fulbe, Careen, Ndar, Tayba Séy, Daraaman, añs.
Dundam ak jëfam
Ginnaaw ag njàngam, Ngambu la dem dëkki di fa liggéey aka jàngale ngir dund ci ñaqam. Liggéeyam mayoon na ko mu man a aji Màkka jaare ko bëj-saalumu Fraas, ci Maarsey ak ci Aleksandri, ci 1889, amoon na 33 at.
Kàttanug mbëj
Digaale bi ci kàttan ak ngóora
Kàttanu mbëj manees na koo natt ci dawaanu mbëj bi, balaa dara manees naa xayma liggéey bi
Alaaji Maalik Si
Dundam ak jëfam
Bi mu jóge Màkka am maqaamay alaaji, ci la sosee Sawiya bu Ndar ci 1892. Ganeji Jolof ab diir sos fa ay daara dellu Waalo. Ay tukkeem yu bari ci biir réew mi, ngir tasaare diine ak xam-xam, ak Wasifa yi doon ame ci Sawiya yi taxoon sancaan bi tambali koo fuglu, yaakaar ne day woote ngir xeex ko ak ngannaay yi. Ca la ko kaŋ ba nekkoon Ndar te nekkaloon fi sancaan bi (waa Fraas yi) woolu ngir mu joxe ay leeral ciy yëngu-yëngoom. Ñoom dañoo foogoon ne dafa dencooni ngannaay ci biir jakka yi, difa waajal xare ak ñoom. Bi ñu ko ci laaje mu ne:
Kàttanug mbëj
Digaale bi ci kàttan ak ngóora
ak Q=I\cdot t, I dawaanu mbëj bi, t jamono ji:
Alaaji Maalik Si
Dundam ak jëfam
«Yàlla daf nu digal, man ak yeen, nu jaamu ko, di julli ci moom. Ngeen bañ, ma nangu. man ak samay taalibe defuñu lenn lu dul kañ yàlla te di julli ci gën-gi-mindeef. Te li ngeen di wax ci ngannaay yi, genn ngannaay gi ma yor mooy sama kurus te moom laa fas-yéene xeexee ba Lislaam ak Tijaaniyaa tas ci àdduna bépp.»
Kàttanug mbëj
Digaale bi ci kàttan ak ngóora
te P di Ngóora ciy watt.
Alaaji Maalik Si
Dundam ak jëfam
Sancaan yi jàppoon nañu ne Alaaji Maalik moo doonoon nik ki ëppoon xam-xam te daq a jangalee ci réew mépp. Baat yii di nañu leen fekk ci dencu(archive) yu Senegaal yi ak yu Fraas. Seede yi gëna neex ci nopp ñooy yu Seex Sidiya, my sëtu yonnenti bi doonoon it sëriñu xaadir bu mag. Ginnaaw ba mu taxawalee sawiya ca Ndar, taxawal na beneen ci Ndakaaru ci wetu njéndul nguur gi. Njarnde la dem dëkki, jóge fa dem Jaksaaw, laataa muy dem Tiwaawan ba faaw. Jibril Gëy moo ko fa woolu woon ngir mu defal leen tafsiir Alxuraan, ñu faf ko fa téye, ci 1902 mu sos sawiya bu Tiwaawan. Ci yokkug ndongo yi, mu jël yeneen ustaas ngir ñu jàppale ko ci njàngale mi. Ca daaram ja, daa nañu fa jàngalee bépp xeetu xam-xamu lislaam. Ci téemeer ak lu tekk ci ndongo yi mu yoroon, lu mat juroom-fukk daan nañu dem itam ci jànguy nasaraan si, doomam sëriñ Baabacar Si daa na ca dem, Loolu firnde la ci xelam ak gis-gisam bu ubbeeku.
Téerekaay
wàll:tiijaaniyaa wàll:niti senegaal
Betsayda
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Kàttanug mbëj
Digaale bi ci kàttan ak ngóora
Kàttan gi UE ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu mbëj, C mooy def bi, di ci lees di sukkandiku ngir man a xam daayoob kàttan gees man a sol cib fattalukaay.
Kàttan gi Um ciy Joule mooy kàttan gi rënku cib toolu bijjaakon, \Phi(t) mooy walug bijjaakon giy soppiku ci jamono t.
Ci yenn anam yi dees na man a bind gii yamale:
Bennaanu natt
Bennaanu natt bi ëpp lu ñuy jëfandikoo ngir natt ab limu kàttanu mbëj mooy kilowattwaxtu (kWW) sunu xamee ne
S mooy saa
Xool it
Wàll:Kàttan
Aminadab
thumb|right|350px|Amminadab, the ancestor of David ([[Sistine Chapel fresco by Michelangelo)]] Aminadab – Ci làkku ibrë (עמינדב|Aminadav) la tur wi jóge. Ci àngale mooy Amminadab or Aminadab, ci faranse mooy Aminadab.
Baayu jabaru Aaroona, Eliseba la woon (Ex 6:23), di maamaatu Daawuda ak Yeesu. Bokk na ci maamaati Yeesu yi ñu gis ci Macë ak ci Luug (Mc 1:4; Lu 3:33).
thumb|A close-up on Amminadab from the Sistine Chapel fresco
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Pàppaay
Pàppaaya ñu ngi koy fekk lu ci ëpp ci fu bari ndox. Bu dee ca Senegaal bari ca fa ñuy tudde ñaay bi ak ca Kaasamaas.
Melo wi
Guddaayam dana toll ci 3 ba 7u met. Mu bokk ci njabootu dicotylédone bi nga xam ne seen i wànqaas lu ci ëpp day taqaloo. Dundam ci kaw suuf nag, taxu koo yàgg lool diggante ñatt ba juróomi at su bare ba bari waaye ci at mu njëkk mi dina tambalee am meññeef. Te booy dagg wànqaas yi, diir bu gàtt mu tàmbalee amaat yaneen i wànqaas. Ag ndombaam nag da mat 20i sàntimet. Yaram wi yenn saa yi mu yor melo wu nëtëx yenn saa yi mu yor wu baam. Xob wu rëy lay yor wow manees na cee uppu.
Njariñi paj yi
Boo amee liir buy sank muy seere dangay jël ñam wi ci biir nga nal ko di ko ko jox kudd gu ndaw dana dindi seere bi. Bu dee mag mu jël genn wàllu kaas. Ñi am jafe-jafey reesal buñuy jël doom bi ba la ñuy tëdd dinañu reesal ni mu ware. Ku am dagg-dagg bu bees bu jëlee xott pàppaaya wu xaay wi teg ko ci dana tax dagg-dagg bi gaaw a wér.
Paj
Ku am bopp buy metti bu jëlee xobu wi tiimale ko ci taal bamu xaw a tàng mu takk ko ci bopp bi bàyyi ko bamu sedd ci dana ko saafara. Naka noonu day faj pëyiis ak epaatit ak sëqët.
Turu xam-xam wi
Carica papaya
Sididi
sididi xassaide la bo khamni serigne touba mo ka binde komme ni niou kay wakhee khassidatou sididi
Bitini
Diiwaanu nguuru Room ci Asi Minër la woon. Tey jii bokk na ci réewu Tirki (Turquie).
Dañu ciy wax ci Injiil ci Jëf 16:7; 1Pi 1:1.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil Wàll:Tirki
Fodé Camara
Duggalal fii mbind mi ñu daytalul.
Wàll:Cuub
Sulet
Weeru sulet mooy juroom-ñaareelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul.
Turam ma ngi jóge ci latin Julius, ngir màggale ko Suul Sesaar, buuru Rom ba woon, moom mi taxawaloon ci 46 nj. j. Isaa arminaatu Suul, tudde woon ko boppam, moo nekkoon juroomeelu weer ci arminaatu waa-rom bu jamono ju yàgg ja.
Wàll:Weeri at mi Wàll:Sulet
Ampilyaatus
Ci angale mooy Amplias or Ampliatus; Ci faranse mooy Ampliatus
Benn toppkatu Yeesu ci Room la woon.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Niwe
Niue (Republik bu Niue)
Niseer
Nijeer (Republik bu Nijeer) : Afrig.
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Anañas
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale ak ci faranse mooy Ananias.
Mindelo
Mindelo benn diiwaan ci yu bëj-gannar-sowwu yu dunu São Vicente, Kap Weer. thumb|350px thumb|right|325px|Avenida Baltasar Lopes da Silva - Alto Mira - Mindelo thumb|right|350px|Fortim do Rei thumb|right|350px|Avenida Marginal
Anañas
Turu 3 nit ñi ci Injiil:
Mindelo
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:São Vicente (Kap Weert)
Anañas
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Siri Laanka
Siri Laaŋka  (Republik Sosiaalist Demokaraatik bu Siri Laaŋka) : réew Asi
Kaabu
Kaabu, benn nguur la woon, ca bëj saalumu Senegaal ak kawu Gine Bisaawóo. Tey, ak li.
Siri Laanka
Wàll:Réew Wàll:Asi
Anas
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Annas; Ci faranse mooy Hanne ou Anne
Kaabu
Cosaan
Nguur gi, ñi ko taxawal, soose yi la.
Anas
Saraxalekat bu mag ba la woon. Kiriñus, boroom réewu Siri moo ko fal saraxalekat ci at 6 walla 7 g.K.. Waaye Garatus, boroom réewu Yude, folli na ko ci at 15 g.K.. Mu fal ci palaasam Ismayel ba noppi Elasar doomu Anas, ba noppi Simoä, ba noppi Kayif ci at 18 g.K.. Waaye gannaaw bi ñu ko follee, baatam dafa weyoon di am sañ-sañ bu bare. Naka noonu Anas ak Kayif bokkoon nañu ci liggéeyu saraxalekat bu mag ba ca jamano ji Kirist liggéeyoon. Kayif takk na doomu Anas.
Kaabu
Cosaan
Sunjata Keyta, jamono bi mu nekkoon buur bu jiite imbraatoor gu Mali (Manden), cosaan ne na, ki nekkon ci jalu Jolof, tooñ na ko.
Anas
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Kaabu
Cosaan
Li mu ko tooñee tax, Sunjata Keyta buggoon mbugël buur ba Jolof bi.
Kon, Sunjata Keyta wotee xarekatam, ngir ñu dem Jolof, xeex ak buur bi fa ne.
Ku doon jiite xarekatam, benn dagu Sunjata la woon, bu ñu naan Tiramakan Tarawale. .
Ba ñu agsee Jolof, xeex neen ak wa Jolof, waaye ba noppi, dellusiwuñu Mali.
Ñu fa wacc nag, fekk fa ay soose ñu fa ne woon. Soose yi ñu fekk foofu, ñoom, dañu fa dëkkoon bu yag a yag sooga Tiramakan Tarawale ñow, waaye ñoom.
Kon Tiramakan Tarawale, dajale na soose yi yepp ne woon foofu, elif leen.
Waaye nag, ca bëj saalum, amoon na Baynuk yi ak Joolaa yi. Dañu fa amoon seeni nguur. Ñu sant Saane, Maane, Saaña, ak yeneen, ñoo doon yoree nguuri Baynuk ak Joola yi. Seen peey, di woon Mampatiŋ.
Tiramakan Tarawale, buuri Baynuk ak Joolaa yi, dañoo mujj seyante. Li moo jur li ñi wax Nancoo yi. Nancoo yi tabax nguuru Kaabu, ca jeexitu XIII xarnu.
Seeni mbootaayug
Ñoom leen ne.
Suuf si
Kaabu, xajoon na ci fukk ak ñaar diiwaan. Ñooy:
Jimara, Sama, Paccana, Sankolla, Kantoora, Mana, Bajar, Tumaana, Caaña, Pakis, Kolla, Propana.
Mujjam
Kaabu mujj na daan ndax Pël yi. Ca XIX xarnu, Pël yi nekkoon Kaabu, Nancoo yi dañu leen daan noot. Foofu, Pël yi dañoo yagoon soon ak Nancoo yi ñu leen daan soonal, ba ca njëlbeen. Kon Pël yi (ñu dëkkon Kaabu ci ay Fulakunda), ñoo woolu seeni benn mbokk. Ki, maamam ay soose lañu woon (sant Dumbuya). Alfa Molo Balde, ak Almaami yi bu Fuuta Jallon, and nañu, xeex ak Nancoo yi, ba daan leen.
Duni Virgin (angalteer)
Wàll:Nguur-Yu-Bennoo
Northern Mariana Islands
thumb|right|80px thumb|right|80px Northern Mariana Islands (Sankattan Siha Na Islas Mariånas, Komonwels bu Iil yu Northern Mariana).
Waxset
Waxset mooy juroom-ñetteelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul.
Turam ma ngi jóge ci Augustus, ngir màggalee ko ko moom mi nekkoon buuru Rom ci 8 nj. j. Isaa. laataa moom moo nekkoon juroom-benneelu weer ci arminaatu waa-rom bu jamono ju yàgg ja.
Wàll:Weeri at mi Wàll:Ut
Duni Virgin (us)
Virgin Islands, U.S. (Virgin Islands of the United States)
Wàll:Diwaan-yu-bennoo
Diiwaanu Fatik
Diiwaanu Fatik benn la ci diiwaani Senegaal yi.
Ci bëj-gànnaar ak ci bëj-gànnaar-peku, diiwaanu Cees, Jurbel ak Luga ñoo ko wër, ci bëj-saalumam Gaambi la taqalool, mbàmbulaanug Atlas gee ko féete sowwu.
Melosuuf
thumb|200px|diwaanu Fatik ak goxam Xeetu klimaam mooy bu sudaan-sahel. te yii Ñooy ay tundam: Digi diiwaan bi yu tay jii, ñi ngi leen tëral ci àtteb 84-22 bu 22 diggi-gamu 1984. Laataa-loolu mi ngi bokkoon ci diiwaan bu yaa ba woon, di Siin-Saalum.
Am na 613 000 ciy way dëkk te yaatoo 7 930 km2
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:diiwaani Senegaal
Oseyaani
thumb|right|300px|Lonkoyoon buy wone Oseyaani ci àdduna bi Oseyaani ab gox la bu nekk ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ci biiram Óstraali, ak Seland-Gu-Bees gi, ak Papuwasi-Ginne-Gu-Bees gi, Tasmaani, ak yeneeni dun. Oseyaani mooy gox bi gën a tuuti.
Ci lu daj
Ci lu daj Oseyaani dañ koy jàppee ni ab gox bu nekk ci diggante Bëj-saalum-penku Asi ak Bëj-saalumu Aamerik.
Oseyaani mooy gox bi gën a tuuti ci gox yi ci àdduna bi, ci 8,523,655 km kaare lay tollu, te 90% ya Óstraali la, 5,4 % ya di Papuwasi-Ginne-Gu-Bees, 3,1% ya di Seland-Gu-Bees gi, yeneen réew-réewaan yi tas ci Mbàmbulaan gu Dal gi doon 1,5 ci gox bépp.
Am na 32 642 390 ciy way dëkk di ñareelu gox bi gën a néew ay nit lu weesu Dottu Bëj-gànnaar bi. 60% ya Óstraali la ñu dëkk, 16% ya Seland-Gu-Bees gi, 12% ya Papuwasi-Ginne-Gu-Bees.
Bosor
Bosor – ci àngale mooy Beor, ci faranse mooy Bosor.
Oseyaani
Diwaan
Ni yeneen gox yépp, ay peggan ci deggoo rekk lañ leen daggee. Baatu Oseyaani dañ koy jëfandikoo ngir jëmmal ab xaaj ci àdduna bi bu ëmb bépp suuf su nekk ci Mbàmbulaan gu Dal gi te duggoo ci barabi dott bi.
Bosor
Baayu Balaam la woon.
Oseyaani
Diwaan
Ci lu ëpp yii la ñuy jàpp ne ñooy ay Diwaanam:
Bosor
Dañu ciy wax ci Injiil ci 2Pi 2:15.
Oseyaani
Diwaan
Ki defoon bi seddale moo doonoon Jules Dumont d'Uville ci 1831, waaye tegu woon ci cëslaayu xam-xam gu ñu ñangu tay. Ci 1970 ba tay, séwógaraafikat yi, Gëstukatu-làkk yi, ak yeneen boroom xam-xam, ci seeniy liggéey, yii rekk la'ñ koy seddalee Oseyaani gu Jege ak Oseyaani gu Sori.
Bosor
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Oseyaani
Rèew ak suuf
Lim bii di toftal dafa boole mbooleem réew aki suuf yi fa nekk. Te jàpp nak ne am na ay suuf yu fa ne te ñu jàppee leeni réew, waaye tembu ñun kon ay réew la ñu ci biiri réew, di nan bind ci réew mi ñu bokk ci wet gi.
Oblaznytsia
Oblaznytsia dëkk ci Ukreen. Mi ngi yaatoo 1,412 km², ci 2001 amoon na 288 way dëkk.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Ukreen
Taaywaan
Taaywaan (Republik bu Ciin) : réewum Asi
Wàll:Asi Wàll:Réew
Noorwees
Norweej  (Ruwaayom bu Norweej; no: Norge, Kongeriket Norge): réewum Tugal (Óróop)
References
Wàll:Noorwees Wàll:Réew Wàll:Tugal
Bowanerses
Ci làkku yawut la tur wi jóge. Ci angale mooy Boanerges; Ci faranse mooy Boanergès
Dàkkental la bi Yeesu joxoon Saag ak Yowaana, doomi Sebede yi. Tur wi dafa tekki "Ñi aaytal ni dënnu gi". Xanaa Saag ak Yowanna dañuy gaawa mer.
Tur wi feeñ na ci Injiil ci Mk 3:17.
Wàll:Baat yi jóge làkku yawut
Omaan
Wàll:Asi Wàll:Réew
Addis-Abeba
Addis-Abeba mooy péeyu réewum Ecoopi, mi ngi nekk ci diggu dëkk bi, nekk cig joor ju kawe ci diggante 2300 ak 2600 metar.
Wàll:Ecoopi
Pakistaan
Wàll:Réew Wàll:Asi
Palau
Palaaw (Republik bu Palaaw)
Wàll:Oseyaani Wàll:Réew
Sexaw
vignette|Nataalu garabug sexaw Sexaw ci njaboot gu yaa gog "combrétacées" gi tënk ñaxi yi ci àll ak mànding. Sexaw xeetu garab gu sëkk, man àgg 4 ba 5i met.
Melo wi
Tóortóoram daa tuuti te weex, ba noppi dajaloo te am i dég.
Foytéefam daa wow te yor ay xeeti laaf yuy àgg ba 1,5 sàntimet ci guddaay, ak 1,5 sàntimet ci yaatuwaay.
Meññuwaayam
Sexaw ci réewi sahel gi lay sax: Senegaal, Mali, Niseer, Burkinaa, Gine konaakri/Bisaawóo.
Njariñ li
Sexaw ràññees na mbaxam ci reesal ak ci moytu ag mbëfër. Ca Senegaal xob yi dañ ko fas ak i xëddee di ko jaay ngir defarug dute mbaa ndékki.
Turu xam-xam wi
Combretum micranthum
Turam ci yeneen làkk
Araab: Farañse: kinkeliba
Wàll: garab Wàll: foytéef
Goxub Dottub Bëj-gànnaar
Xoolal beneen jukki bi tudd Dottub Bëj-gànnaar
Goxub Dottub Bëj-gànnaar bi mooy gox bi wër dottub Dottub Bëj-gànnaar bi. Bii Diwaan ëmb na Mbàmbulaan gu Bëj-gànnaar gi ak yenn xaaj ci Riisi, Alaskaa, Kanadaa, Groenlaand, Islaand, Noorwees. Dottub Bëj-gànnaar bi amul рктык etik Āketikamas maketku tiklaka mukmus
Dottub Bëj-gànnaar bi amul.
Wàll:Gox yi Wàll:Diiwaani dott
Taís Araújo
thumb|right|190px|Taís Araújo Taís Bianca Gama de Araújo Ramos (25 November 1978, Rio de Janeiro): Breesilian
Satumbar
Sattumbar mooy juroom-ñeenteelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul.
Turam ma ngi jóge ci latin september, jóge ci septem (juroom-ñaar), moo nekkoon juroom-ñaareelu weer ci arminaatu waa-rom bu jamono ju yàgg ja.
Wàll:Weeri at mi Wàll:Sattumbar
Tus
Tus (fr : zéro) : 0
Kore gu Bëj-gànnaar
Koore, Republik Popileer Demokaraatik bu  (Republik Popileer Demokaraatik bu Koore) : réewum Asi
Wàll:Asi Wàll:Réew
Oktoobar
Oktoobar mooy fukkeelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul.
Turam ma ngi jóge ci latin october, jóge ci octo (juroom-ñett), moo nekkoon juroom-ñetteelu weer ci arminaatu waa-rom bu jamono ju yàgg ja.
Wàll:Weeri at mi Wàll:Oktoobar
Narab
Narab garab la gog dees koy fekk ci tund sahel ba Sudaan, Senegaal jëm Kamerun ak yenn gox i Afrig yi, garab la gog dafa bëgg suuf su xaw a tooy. centré|vignette|Narab gi
Melo wi
Garab la gog day am ay dég sëq lool guddaayam manees na ko natt ci 10 jàpp 20 ci ay met. Yaatuwaayam dees na ko natt ci 80i sàntimet.
Am xasam day leer yor melo wu baam.
Taw yu jëkk yi ci la garab gi tàmbali di am ay xob.
Foytéefam day am ay doom yoy bu demee ba nekk mag, da na man a làmboo ak 5 jàpp 9 ci ay doom.
Aynon
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Aenon; Ci faranse mooy Énon
Narab
Njariñam
Garab la gog dees koy jëfandikoo ni fiime ngir dekkilaat suuf si. Boo demee ci pajum cosaan garab la gog day faj metiitu biir.
Aynon
Bérab boo xam ne sorewul Salim la woon, ci sowu dexu Yurdan gi ci wàll bëj-gànnaaru dex ga. Xamatuñu tey jii ne tembe fan la Aynon walla Salim nekkoon. Waaye dañu koy gëna yaakaar bérab bu sorewul dëkk bi tudd tey jii Napalus (Naplouse).
Narab
Njariñam
Garabu matt la it.
Aynon
Man nañu koy gis ci Yow 3:23.
Narab
Nataal
centré|vignette|Peer
Aynon
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Narab
Nataal
centré|vignette|Wànqaas
Mikroneesi
Mikroneesi benn la ci diwaan yi ñu seddatlee goxu Oseyaani.
Bii seddatlin nga xam ne Kureelu Mbootaayu Xeet yi moom la jëfandikoo suy seddatle àdduna bi ci ay Diwaan, gëstukat yi ñoom seddatle bu bees bi la ñu taamu, moo xaaj Oseyaani ci ñaari diwaan: Oseyaani gu jege ak Oseyaani gu sori yi Mikroneesi box.
Baatu Mikroneesi waa faraas bii di Jules Dumont d'Uville moo ko sakk ci li jege atum 1830 (moo sakk itam baat yii di Polineesi, Mikroneesi ak Maleesi), mi ngi jóge ci baati waa Geres yii di μικρος (tuuti) ak νησος (dun), maanaam dun yu tuuti.
Diwaan bi ay teemeeri dun a nga fa. Ñaari réew yu témb a fa ne ak ñaar yu bokk ci Réew yu Bennoo yu Aamerik yi:
Wàll:Diwaani oseyaani
Panamaa
Panamaa (Republik bu Panamaa) : réewu Aamerig
Nowembar
Wàll:Weeri at mi Wàll:Nowembar
Alaaji Omar Fuutiyu Taal
Alaaji Omar Fuutiyu Taal mi ngi gane àdduna ci ndëkk su ñu naan Elwaar, ci wetu Podoor atum 1794 -1796 g.j, mu bokkoon ci askan wu cosaanu ci Lislaam, baayam mi ngi tuddoon Sahiid mom Usmaan mom Muxtaar Tukkloor bi, yaayam tuddoon soxna Aadama Caam.
Dund na ay at ca barab yu sell ya (Màkka), bi mu déllusee réewam la dogu woon ci tas Lislaam te jële fi way sanc yi. Ci atum 1853 g.j, la jibal jiyaar ngir yékkati baatub « Laa ilaaha illal Laah ».
Mu song Karta ak Xaaso nangu leen, def fa imbraatóoram gu lislaam gi. Xareb Alaaji Oamar fenqoo na’ak bu Federb bi nga xam ne li ko yékkati woon mooy aar sancoom yi mu amoon ci sowwu bi, ak jéem a tegi loxo penku bi. Alaaji Omar saxoon na te të ci kanamu dooley sanc gi, waaye ci mujj gi mu daanu ca doji Banja Gara ya ca Gine atum 1864 g.j. Bu ko defee doom ja Ahmad Seexu daal di yanu raayob jiyaar bi ci ginnaawam, waaye moom it amoon na ag lott ci kanamu ngànnaayu sancaan yu lëw yii te aaytal. Bi mu ñàkkee pexe la xaatim ag kóllare ak tubaay yi atum 1881 g.j, waaye Gayni mi mu defaloon kóllare googu daal di koy wor, ndax songaat na ko, ga ko ci mu daw, foofu la imbraatóor gi daanoo ci loxoy tubaab yi, atum 1889 g.j.
Wàll:niti senegaal wàll:tiijaaniyaa
Nairobi
Nairobi mooy péeyu réewum Keeñaa di itam dëkk bi fa gën a rëy.
Wàll:Keeñaa
Palestiin
thumb| thumb|Palestiin
Palestiin (Hebrew: ארץ־ישראל Eretz-Yisra'el, formerly also פלשת, Peleshet; فلسطين Filasṭīn) : Asi
Wàll:Asi
Nit
Nit nag mooy képp ku sosoo ci Aadama (doomu Aadam) nite nag moom la nu soxla ci nit ndax bo nite wul ab dof ngay donn. Nit moom la Yàlla miy Sosaakon Bi gën a bëgg ci li mu sos li gën ci li mu sos it nit la li mu gën a teral ci li mu sos it nit la waye nag ndax nit moom mii xam na boppam ? Bu ko xamee li ko war mooy mu nite.
Disambar
Disambar mooy fukk ak ñaareelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul.
Turam ma ngi jóge ci latin december, jóge ci decem (fukk), ndax moo nekkoon fukkeelu weer ci arminaatu waa-rom bu jamono ju yàgg ja.
Wàll:Weeri at mi Wàll:Disambar
Wàll yi xam-xam jëme kanam ci Tugal
Wàll yi xam-xam jëme kanam ci Tugal
Xam-xam naat na te jëm-kanam ci Tugal, ci biir xarnu yii: bu fukk ak ñeent, fukk ak juroom ak fukk ak juroom benn g, loolu bokk ci li waral jëm-kanamug xam-xam gu mag gii Tugal gis tay ci jamonoom ju yees jii ñu nekk, nga xam ne ci la yewwuteg xam-xam juddoo ak gu ndefar ci Tugal, ak li topp ci loolu ci njariñ yoy du Tugal rekk la ñeel waaye àdduna bépp.
Li taxoon xam-xam jëm kanam :
Jëm-kanam gii xam-xam jëm kanam tay ci réewi Tugal gu sowwu gi, am na ay balluwaay yu wuute, yi ci ëpp solo di:
(1)	Tuxal xam-xami jullit ñi ak firi leen ci làkki Tugal yi te jariñu ci.
(2)	Ak feeñ gu ab lim xëy feeñ ci boroom xam-xami Tugal yi amoon ag cofeel ci gëstu yi aju ci xam-xam
(3)	Yokku gu yëngu-yëngug firi ak taalif yokkuwoon, rawati na bi ñu fentee móolukaay yi.
(4)	Xemmeemtéef gu waa Tugal yi amoon ci dundalaat xam-xam yu yàgg ya: xam-xam yu Gres-Rom ya.
Wàll yi xam-xam jëme kanam :
Ak li ñuy misaal jamono yu diggu yi ci Tugal lepp, naan jamonoy réer la ak lëndëm, teewul ay ceññeeri xam-xam yu kenn manta réere, manta weddi amoon fa. Li am daal mooy wuññiy xam-xam yi ci jamono jii du woon yu yaatu, lu néew la woon. Ci noonu xam-xamu waa Tugal yi nekkutoon lu moy li ñu xame woon ci waa Geres yi ak ci jullit ñi, ci seen ginaaw. Maanaa mi xalaati waa Orob yi ame woon soppiku woon na ci jamonoy yewwute gi, ginaaw bi nga xamee ne gëstuy xam-xam yi fa ñoom, dafa mujjoon tegu ci nattu ak jarbu. Ci noonu Tugal jot na a am ndam ci jëmale kanam xam-xam ci wàll yu bari, yi ci ëpp solo di:
Paj :
Paj walla “Ndoktoor” ci Tugal wéyoon na di sukkandiku ci li fi waa Geres bàyyiwoon ak li fi Jalinos jot a indi ak Hiboqrat ak pajug jullit ñi, jaare ko ci seen téerey paj yi nga xam ne waa Tugal mujjoon nañu leen’a firi ci seeni làkk.
Xam-xam bi Tugal ame ci paj weesuwutoon fii, ba ci xarnub fukk ak juroom benn g.
Waa Tugal yittewoo woon nañu bu baax xam-xamu paj, ñoom daal ñoo ci gënoon’a sonn ñu dul woon ñoom, rawati na ci xarnub fukk ak juroom benn g, moom de xarnu la bu fekke ay xew-xew yu bari yoo xam ne ñoo waral ag jëm kanam gu mag ci wàllug paj ci Tugal.
Bii xarnu daal seere na ay yëngu-yëngu yu wuññi yu melosuuf ak tuxug ay mboolooy gaal yu yaxantu, ak ay gàddaay ci ay mbooloo ngir dëkk-ji ci réew yii ñuy door’a wuññi, aki xare yu tar te yàgg yu amoon ci Tugal te sababoon ay tawat yu metti aki mbas yu ñu xamutoon ci Tugal. Mu mujj nag bokk ci wartéefi doktoor yi ci Tugal ñu jeem’a xam yile tawat yu yees ak nu ñu leen di faje, wutal leen ay garab.
Ci noonu boroom xami-xami Tugal yu bari feeñ, ku ci mel ni: Fisaliyos mum Belsig mi, Frakastor mu Itaali mi, ak Gonte Andarnax mu Almaañ mi nekkoon doktoorub Fransuwaa mu njëkk mi doon buuru Faraas, ak Lofan Hok mu Olaand mi, ak Luwis Pastor mu Faraas mi ak Kox mu Almaañ mi añs. Bu ko defee waa Tugal yi xam jàngoro yi, xam it nu nu leen di faje, ju ci mel ni: Daftiriya, Judri, Tifos, Kolera, Tifod añs.
Melosuuf ak Saytubiddiw:
Xalaat wi naan suuf si daa tàllaliku, te boroom xam-xami saytubiddiwi Gres yi indi woon ko fi, moo nekkoon xalaat bi tasoon ci Tugal gépp, ci jamono ju diggu ji, ak doonte lenn ci boroom xam-xami Gres yi waxoon nañu lu ko safaan, ne suuf si moom tàllalikuwul, daa bulu kay, mel ni ab kol-kol, boroom xam-xamu Gres bii di Batlimos, moom doon na def ay liggéey ci googu wàll.
Waa Tugal yi nag seen xam-xamu melosuuf ñi ngi ko doon gën a jëmale kanam, jaare ko ci li ñu xame ci wuññiy melosuuf yi ak ginaaw bi. Ci noonu xam-xamu melosuuf tàmblee jëm kanam ci Tugal. Jëm kanamug xam-xamu melosuuf tax na ba bu saytubiddiw it jëm kanam. Kii di Koperniks, di boroom xam-xamu Poloñ, moom, siiwoon na ci lefum xam-xam mu Tugal mi, moom déy duggal na loxoom bu baax – boo xoolee liggéeyam yi aju ci xam-xamu saytubiddiw  – ci doxug xam-xam akug jëmam kanam ci Tugal. Kopernic moom àndutoon ci gisiinu Batlimos wi doon wax naan suuf si moom daa bulu ba noppi nekk ci digg àdduna bi, bu ko defee yarami asamaan yi di ko wër. Kopernics moom ne suuf si daal ak yeneen yarami asamaan yi, ñoom ñepp dañuy wër jant bi, te suuf si nag am na wërug boppam gu muy wër ab diggam, ci 24 waxtu yu nekk. Mu neeti suuf si dafa wërngalu, maanaam roo te wërngaloom googu nag tax na ba day yor doxiin walla yëngu-yëngu gu roo, mbaa guy wërngalu, di wëndéelu.
Waaye nag lu ñaaw la lool Copernic ñàkk a man a tas te wisaare xalaatam yooyu ci bi muy dund, ngir rekk ragal gu mu ragal Jàngu bi (Egliis bi), xalaatam yooyu wisaarewuñu leen mbaa nu tas leen ndare ci atum 1543 g, muy at mi mu faatoo. Boroom xam-xamu Itaali bii di Galileo ( 1564 – 1642 g ) moom jug, def lu rëy ci jëmale kanam xam-xamu saytubiddiw, loolu gën na a am ci ginaaw bi mu jëfandikoo fésalukaay (microscope) ngir fuglu biddiw yi ak yaram yi ci kaw asamaan si, mu dëgëral itam xalaati Kopernic yi.
Jëmm:
Boroom xam-xami Tugal yi def seen yitte ci ñòddi gi nekk ci suuf si. Boroom xam-xamu Itaali bii di Galileo di ku rawoon ci wàll googu, moom de ci atum 1592g, yéegoon na ca sooroolub Pisa bu jeng ba, jël ñatti yëf sànni leen, ñu rotandoo ci suuf, Galileo mii moom lañuy jàppe ki gën a am solo ci boroom xam-xami Tugal yi daa yittewoo xam-xamu Jëmm, ndax kat mooy ki teg dàtti xam-xam bii ci Tugal ci fukk ak juroom ñaareelu xarnu g.
Boroom xam-xamu Angalteer bii di Isaac Newton (1742 – 1727 g ) mooy ki wuññi dooley ñòddi walla bijji gi nekk ci suuf si. Moo wax ne kawkab yepp, dañuy wër jant bi, ci ay ngunu walla koto yu sax, yoo xam ne ñòddi gi nekk ci jant bi moo leen di nos te di leen teg ci yoon. Ki ñuy wax Laplace (1749 – 1827 g ), moom itam ñëw, sonn ba xam ni biddiw yi sosoo.
Simi:
Waa Tugal yi tuxale nañu ci jullit ñi xam-xam yu am solo, yu aju ci xam-xamu simi bu bees bii, nga xam ne boroom xam-xamu jullit bii di Jaabir Bun Hayyaan, fésoon na ci lool, te amoon ci ag raw. Ñoo leen xamal alkol, soda, gudrong, saabu ak yeneen toggaliiti yu simi yi nga xam ne jullit ñi aayoon nanu ci. Toggaliit yii ba leegi danga ciy gis yoo xam ne turi ay jullit lañuy yore.
Waa Tugal yi nag, ñoom, dañoo gën a jëmale kanam xam-xamu Simi, ci ginaaw yewwute gi. Ci noonu kii di Josef Priestley am tawfeexu di ci waa Tugal yi ki njëkk a jële Oksijen ci xoromi Siibix, atum 1774 g, te loolu kat fekkoon na boroom xam-xamu jullit bii di Jaabir xamoon ko bu yàgg. Lavoisier di boroom xam-xamub Faraas, di ki feeñal gaasub njëlbeenu oksid korbon, atum 1797 g. Waay Almaañ jii di Rontgen (1845 – 1923g), moom, ñëw feeñalal ñu ceññeeri iks, atum 1895g.
Mbëj:
Boroom xam-xam bii ñuy wax Thales, di ku dëkkoon Geres, moo seetlu woon dooley bijji ju nekk ci mbëj, bi mu ko wokkee, loolu mooy li nu njëkk a xam ci kàttanu mbëj. Boroom xam-xamu Angalteer bii di William Gilbert, nekoon doktooru buuru Angalteer bu jigéen bii di Elisabet mu njëkk mi, moom itam ñëw, feeñal ne am na yeneen ne-ne  yuy am ag ñoddi boo leen jonjee, yu dul mbëj rekk. Feeñalug loolu nag mi ngi ame woon ci lu tollook atum 1600 g. Boroom xam-xamu Almaañ dikk, fent ab jumtukaayu mbëj buy juddal mbëj atum 1672 g.
Ki ñuy wax Stephen Gray dikk, won ñu ni ñuy tuxale mbëj, jële ko ci barab, yobb ko ci beneen, jaare ko ci buum yu xànjar.
Wolt mu Itaali mi, di ki wone duusi mbëj yi, te fent batari. Borom xam-xamu Aamerig bii di Bengamin Franklin, di ki wone ne melax ak mbëj benn lañu, mooy ki fent fegukaayu dënn. Misel Faraday dikk, moom itam, di ki feeñal yoon woo xam ne ci la ñuy jaare di genne mbëj bu bari atum 1831 g. Waa Tugal soobu nañu ci xam-xamu Xayma, waay Itaali jii di Tartaliya def ci lu am solo, boroom xam-xamu Faraas bii di Fiit, jëfandikoo woon na ay araf ci xam-xamu Jabru, bii nga xam ne ci jullit ñi la ko waa Tugal yi jële.
Leodardo da Vinci nag moom ci boroom xam-xam yi sos xam-xamu suuf (Géologie)la bokk, moom mi dëkkoon Itaali, Jims Hitn ( 1726 – 1797g) itam ñëw, di ki xamale ni doj yi nekke ak ni ñuy sosoo.
Jamonoy yewwute daal ci Tugal mooy jamono ji goreel xelum Tugal mi, te féexal xalaatam, yaatal ko, musal ko ci tënk-tënki jamonoy Tugal ju diggu ji. Ba tay dees na ko jàppe muy jamono ji xayale te waajale ba xam-xam man a jëm kanam, man a naat ci Tugal, naataangey xam-xam gii nga gis ci Tugal ci jii jamono de, dara waralu ko lu dul jamonoy yewwute. Ci jii jamono la ay jéem yu xam-xam yu dëggu am, yu sukkandiku ci yoonu xam-xam wi jullit ñi fentoon bu yàgg lool, njëkk waa Tugal yi di ko xam.
Wàll:xam-xam Wàll:Tugal
Polineesi
300px|thumb|Fi Polineesi féete Polineesi benn la ci diwaan yi ñu seddatlee goxu Oseyaani.
Bii seddatlin nga xam ne Kureelu Mbootaayu Xeet yi sax mooy la jëfandikoo suy seddatle àdduna bi ci ay Diwaan, gëstukat yi ñoom seddatle bu bees bi la ñu taamu, moo xaaj Oseyaani ci ñaari diwaan: Oseyaani gu jege ak Oseyaani gu sori yi Polineesi box. Diwaan bi dafa am meloow ñettkoñ
Baatu Poloneesi waa faraas bii di Jules Dumont d'Uville moo ko sakk ci li jege atum 1830 (moo sakk itam baat yii di Melaneesi, Mikroneesi ak Maleesi), mi ngi jóge ci baati waa Geres yii di πολύς (bari) ak νησος (dun), maanaam dun yu bari.
Diwaan bi ay dun yu baree fi ne, man nan cee lim:
Wàll:Diwaani oseyaani
Eslowaaki
Eslowaaki (Republik bu Eslowaaki; sk: Slovenská republika) : réewu Tugal
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Eslowaaki
Benn
Benn (fr : un) : 1
Wàll:Xayma
Simi
Sunu dund gi, niki gu dundat yi ak gu gàncax, dafa wéeru ci jurdund, mooy xeet wu simi wi ëpp ci jéeri ji. Jurdund nag nekkul rekk ci ngelaw li, waaye ci jaxasoo gu mu jaxasoo ak yeneen xeet yi ci anam gu wuute te bokkadi, mi ngi ci lu ëpp ci ne-ne yi ñu baaxoo dund ak ñoom ak a jonjool.
Xalaatal rekk ne xeet yi toggale ndox mi, bu ñu doon fukk lañu juroom ñatt yi jurdund lañu, te moom jurdund moomu moo toggale li ëpp ci doj yi.
Jurdund dinanu ko faral di jëfandikoo nii:
- Def ko ci bitéeli gaas yi, ngir dagg, suude ay weñ ak tàkk-tàkk lu Osidrik walla Osiyasetilenik liy jariñoo tàngoor wiy amu ci sawara wu jurndox ak wu Acetilin.
- ci liggéeyiinu mbell yi nga xam ne danu cay jëfandikoo ngelaw lu nu woomal ak jurdund.
- ci paj ngir yombal noyyig ñu tawat ñi.
- niki taalukaayu jum yi: fii moom jurdund bu yolaakon bi lañu fiy jëfandikoo ci tàngoor wu suufe.
Simi
Uetersen
Uetersen (ˈyːtɐzən) ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Almaañ. Mi ngi yaatoo 11,50 km², ci 2006 amoon na 17.865 way dëkk.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Almaañ
Yàlla
Yàlla, Buur Bi, Sunu Boroom, Aji-Màgg Ji, Aji-Sàkk Ji..añs lépp a ngi joxoñ Ki sàkk lépo ak ñépp.
right|180px
Yàlla (ar : الله ; fr : Dieu; en : God)
wolof naan ko Yàlla, njëkk Lislaam wolof "Yal" la daan wax namm ci "Yàlla" bi Lislaam dikkee, bawoo ci araab yi naan "Àllaa" ci lañu jëlee "Yal" yokk ci "Àllaa" naan "Yàlla" waaye teewul ba leegi wolof yi di jëfandikoo baatu "Yal" jooju ci seen i ñaan niki "Yal nanu Yàlla jéggal" "Yal na la Yàlla sàmm"...añs.
Diine Yépp Saxal nañu ag Amam, donte wuute nañu ci jëmmam ak i meloom ku ne ak na mu ko jàppe. bu dee ci diibey kojug asamaan yi wuutewuñu ci ne Moom ki bind lépp te kenn bind ko niki diiney Yahuut, Nasaraan ak Lislaam.
Lislaam
Ci lislaam jullit ñi dañuy saxal amug Buur Yàlla mu bokk ci juróom benn ponki ngëm yi nekk ba ca jiitu ànd nag ak anam yu ñj ko war a gëmee, nde am ay melo yoo war a saxal ci Jëmmam Ji, am yoo war a dàq jommale Ko ko, am wow day dagan ci moom. ni nu Koy gëmee nag mooy gëm ne am na te moo fi jiitu lépp te du fi jóg te nuróowul ak menn mbindéef te ku doylu la ci boppam, aajowoowul jëm ci kenn te kenn ku ne ak lenn lu ne aajewoo na jëm ci Moom te it Kenn la ku amul kenn ku ko ñaareel ci jëmmam walla jëfam wallay waxam walla wenn meloom, ku am kàttan la koo xam ne balaa daraa xew da koy bëgg te na mu ko bëggee lay amee, ku am xam-xam la kog réeréewul darra, mbooleem li nu nekkee ak li nuy bëgg a nekkee darra umpu ko ci, day dund, day dégg lu kawe ak lu suufe, di gis lu nëbbu ak lu feeñ, di wax.
Li jomb ci Moom nag te mooy li mënul a am moo di ag ñàkk, ñu naan Yàlla am na te amul ak sosu nga xam ne mas naa ñàkk ginnaaw bi mu am walla darra am te neexu ko walla ameewul na mu ko bëggee walla muy tëx walla mu tëlee wax walla mu ñàkk a xam walla mu gumbë walla mu réerée darra walla muy faatu, li nga xam ne man naa am ci Moom man a ñàkk (Mooy Lu dagan) mooy def ak dindi, mbooleem li ngay gis walla mu toq ci sam xel daa dagan ci sa Boroom, bu ko neexee amal ko bu ko neexee ñàkkal ko. Boo boolee melo yii yépo day tollu ci ñaar fukki melo, mu war ci jullit bi mu gëmee ko nii.
=Alxuraan= Bu nu delloo ci Alxuraan diba nu fekk Muy melal Boppam ciy warab yu fasantikoo ci biir téere bu sell bi, mu bokk ca Saar wi miy melale Boppam walla nu ne Da ci doon aajar Boppam; muy Saar 112 : SELLAL 4 - Laaya – Laata Gàddaay ga -- Ci turu Yàlla Yërëmaakoon bi, Jaglewaakoon bi.
1. Waxal ne : “Yàlla, moom Kenn la (jenn Yàlla rekk la). 2. Moom Yàlla, Mooy Kilifa gi wareefa joyal mbir yi. 3. Jurul, te Kenn juru ko. 4. Te amul benni nàttangoo”.
Korent
Ci angale mooy Corinth; Ci faranse mooy Corinthe
Korent benn diiwaan ci yu Girees.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkk Wàll:Girees
Melaneesi
Melaneesi benn la ci diwaan yi ñuy faral di seddatlee Oseyaani.
Bii seddatlin nga xam ne Kureelu Mbootaayu Xeet yi sax mooy la jëfandikoo suy seddatle àdduna bi ci ay Diwaan, gëstukat yi ñoom seddatle bu bees bi la ñu taamu, moo xaaj Oseyaani ci ñaari diwaan: Oseyaani gu jege ak Oseyaani gu sori yi melaneesi box.
Baatu Melaneesi waa faraas bii di Jules Dumont d'Uville moo ko sakk ci li jege atum 1830 (moo sakk itam baat yii di Polineesi, Mikroneesi ak Maleesi), mi ngi jóge ci baati waa Geres yii di μέλας (ñuul) e νησος (dun) maanaam dunu ñu ñuul ñi.
Ay dun yu tuut ñoo fa ne, man cee lim:
Ñenti réew ñooy yi fa ne ak benn suuf bu bokk ci Faraas:
Kampala
Kampala mooy péeyu réewum Ugandaa.
Melaneesi
Wàll:Diwaani oseyaani
Kampala
Wàll:Ugandaa
Araabi Sawdit
Araabi Sawdit  (Ruwaayom bu Araabi Sawdit) : réewu Asi
Wàll:Réew Wàll:Asi
Gox
thumb|right|350px|[[Kol-kolu àdduna bi]] Ag kembaar / ab gox baat la buy tekki ab yaa-yaa wu suuf wu rëy te tegu ci kol-kolu àdduna si. Cig déggoo barab bu ñuy woowee kembaar dañu ciy boolee tamit dun yi ko jege, maanaam yu soriwul tefes yi, lu mel ne Madagaskaar ni mu bokkee ci kembaaru Afrig, ndax moom la gën a jege ni Asi.
Seddatleeg kembaar yi
Ci xam-xam, xaaj bu àdduna bi, bu beru rek gox nga, ci tekki bu yaatu, kon sunu sukkandikoo ci loolu dun yépp ay gox la ñu, ndaxte da ñoo beru, dañ ni cundum ci ndox mi.
Baatu gox amul benn tekki rekk. Looloo tax daanaka barab boo dem ci àdduna bi am na ay limi gox. Ci lu daj man nañoo jàpp ne mooy ab yaa-yaa wu suuf wu réy wu am ay yemu yu am solo,(mbàmbulaan, doj, ndand féy-féy... Donte ñu bari da ñoo jàpp ne ñent walla juroomi gox a am waaye di nan far di ci téye juroom walla juroom ñaar.
Ñaar yi ci tàqaloo ñooy Tugal ak Asi, di ko woowee Tugalasi, Bëj-saalumu Aamerig ak Bëj-gànnaaru Aamerig danuy faral di leen di jàppee ñaari gox, suñu booloo nekk Aamerig. Ñenn ñi di boole Afrig Tugal ak Asi mu doon Afritugalasi.
Dun yi dañ leen di boole ci gox yi ñu gën a jege. Lu mel Kanaari donte ci réewum Espaañ la bokk, ci goxu Afrik lañ koy boole. Duni Mbàmbulaan gu dal gi, ci Oseyaani lañ leen boole, ak yeneen.
Wàll:Gox yi
Krushynka
Krushynka dëkk ci Ukreen. Mi ngi yaatoo 2,16 km², ci 2001 amoon na 347 way dëkk.
gallery
Wàll:Ukreen
Lay
alt=lay|vignette|lay
Afrig gu bëj-saalumu-Sahara
thumb|150px|right|Lonkoyoonu Afrik ak Afrik gu bëj-saalumu-Sahara am melo wu gañcax Afrik gu bëj-saalumu-Sahara, moom lañ daan woowe Afrik gu Ñuul, moo safaanoo ak bëj-gànnaaru Afrik, yem ci Sahel. Seddale gi tegu ñu rekk ci mbiri séwógaraafi, waaye ci mbiri cosaan ak aada tamit. Ba ca jamono ju yagg ja, ndand féy-féy gu Sahara da fa musa xaajale ñaari wàlli Afrik yi, moo jafeeloon weccoo gi ci aada ak cosaan ak njënd ak njaay mi.
Afrik gu bëj-saalumu-Sahara ci lu daj, dañ koy seddale ci ñenti diwaan, yu gën a siiw ak yii tu:
Ñeent fukk ak juroom ñaari réew ñoo fa nekk, am juroom ñaar teemeeri miliyoŋi way dëkk (ci ndoorteelu xarnub XXI).
Wàll:Melosuuf Wàll:Afrig Wàll:Diwaani Afrig
Antananariwo
Antananariwo mooy péeyu réewum Madagaskaar.
Wàll:Madagaskaar
The Carpenters
thumb|
The Carpenters bi Diiwaan yu Bennoo pop buum.
Nicette Bruno
thumb|right|190px|Nicette Bruno Nicete Xavier Miessa (7 January 1933, Niterói – 20 Disambar 2020, Rio de Janeiro): Breesilian
Ousmane Sembène
Ousmane Sembène (January 1, 1923 — June 9, 2007).
Filmi ci Faraañse ak yeneeni làkk
Wàll:Sinemaa
Bànni Israyil
Israyil mooy tur, wa Yàlla jox Yanqóoba, doomu Isaaxa, di sëtu Ibraayma. Ñi wàcc ci Yanqóoba nag lañuy wooye bànni Israyil walla it Yawut yi. Def nañu fukki giir ak ñaar, di yi soqikoo ci doomi Yanqóoba.
Man nañu gis bànni Israyil ci Injiil ci aaya yii: Mc 8:10; 10:6; 15:24; 19:28; 27:9; Mk 12:29; Lu 1:54,80; 2:25; 7:9; 22:30; Yow 1:31; 3:10; Jëf 2:36; 4:10,27; 5:21,31; 7:23,37,42; 9:15; 10:2,22,36; 13:17,23; Jëf 13:24; 19:4; 26:7,17,23; 28:20; Ro 9:4,6,27,31; 10:1,19; 11:7,11,17,25,26; 1Ko 10:18; 2Ko 3:7,13; 11:22; Ef 2:12; Fb 3:5; Yt 7:5,9,11; 8:8,10; 9:19; 11:22,28,29,30; 12:18; 13:10; 2Pi 2:1; Pe 2:14; 7:4; 21:12.
Wàll:Leeral Biibël
Calheta de São Miguel
Calheta de São Miguel benn dëkku São Miguel ci yu dun Santiago, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
Barnabas
Barnabas, miy tekki “Kiy dëgëral fit yi” (Jëf 4:36).
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Awa
Awa soxnas Aadama
Ci làkku ibrë (חַוָּה) la tur wi jóge. Awa mooy ni ñu koy waxe ci Lislaam (حواء, Hawwa). Ci angale ak ci faranse mooy Eve. Turu jigéen ji Yàlla jëkka bind la. Ci faaru Aadama la ko Yàlla bindoon. Danuy gis jalooreem ci Ge 1:27-30; 2:20-4:2,25. Ci Injiil feeñ na ci 2Ko 11:3; 1Tim 2:13.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Bowas
thumb Ci làkku ibrë (בועז) la tur wi jóge. Ci angale mooy Boaz; Ci faranse mooy Boaz
Awa
Ci Lislaam
Awa ak Adaama sunu Boroom Moo ngi nuy nettali seen i bir ci Alxuraan, awa di Soxna ci Aadama, doon wéttalam ak noflaayam.
Alxuraan a ngi naan: 35. Ñu wax ne ko : “Yaw Aadama dëkkal ci àjjana yaak sa soxna, ngeen di fa lekkee na mu leen neexee, ca fa mu leen soobee ; te bu leen jege garab gile : kon dey ngeen bokk ci way- tooñ ña”. [Saar 2: Nag Wa]
Alburi Njaay
Mooy fukk ak ñeenteelu buur ca nguuru Jolof gu mag ga. Su fekkee daanug Lat Joor feeñ na ci taxawaayu jàmbaar yi ci kanamu tubaab bi, loolu terewul Alburi Njaay jël ndondol bañ ak fukki loxoom. Alburi tax na tubaab bi fattewul Lat joor. Looloo tax tubaab bi doon ko xoolee bëtu mbañeel ci fat gi mu fatoon Lat Joor.
Awa
Ci Lislaam
19. “Te yaw Aadama, dëkkal yaak sa soxna, Àjjana ; lekkleen yéen ñaar fu leen fi neex ; waaye buleen jegeñ garab gii ; su amee, ngeen tooñ.”
Alburi Njaay
Gàddayug Alburi
Ñoñantal gu metti gi tubaab biy teg waa réew mi te Alburi manu koo faj moo taxoon mu génn rèew mi dem fekki Aamadu Taal doomu Sayxu Omar Taal ca Kolomina. Foofa la àndeek moom jàmmaarloo ak tubaab bi, ci luy dayob njàmbaar ba ci 1893 la Alburi daanu ci Doosu, baatam ni Poto!
Bowas
Boroom alal ak beykat ci dëkku Betleyem la woon. Dafa takkoon jenn jigéenu Mowab, ji tudd Ruut. Jot na Ruut ndax jëkkëram mbokkam la woon te faatu na bala mu am doom. Ci kaw seeni yoon, su fekkee ne am na genn góor gu faatu te bàyyiwul doom, mbokkam mu gëna jege war na donn jabaram. Seen taaw bu goor dina donn ci goor ki faatu woon. Bowas mbokk mu jege jëkkëru Ruut la woon. Doom bi ñu jur mooy maamu Daawuda. Man nañu koy jàng ci Ru 1:1-4:22. Naka noonu Bowas bokkoon na ci maamaati Yeesu, ni ñu koy gise ci Macë ak ci Luug (Mc 1:5; Lu 3:32).
Awa
Ci Lislaam
21. Mu waatal leen, ne leen : “Man dey damaa bokk rekk ci ñi leen di laabire”.
Alburi Njaay
Gàddayug Alburi
Wàll:Niti senegaal
Bowas
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Awa
Ci Lislaam
22. Mu tegtal leen cig wor. Ba ñu mosee ñoom ñaar garab ga, la seen pëy daldi feeñ ; ñuy witt di tafoo ay xob ca Àjjana. Seen Boroom woo leen, ne leen : “Ndax terewuma leen woon garab gii ? Te it wax leen ne Séytaane seenug noon tigi la ? ”
23. [Aadama ak Awa] daldi ne : "Sunu Boroom, tooñ nanu sunu bopp. Soo nu baalul, yërëm nu, kon dananu bokk ca ñu yàqule ña”.
24. Mu ne leen : “Wàccleen, ku ci nekk di noonu ka ca des. Suuf si, am ngeen fay dëkkuwaay ak i xéewal ab diir.” 25. “Fa ngeen di dunde, fa ngeen di faatoo, fa lañu leen di génnee [ngeen dekkiwaat].” [Saar 7: Dig Wa]
Suuruur
Suuruur xeetu garab la gu bokku ci njabootug Fabaceae ñoñ Mimosoideae. Moo ngi cosaanoo ci Afrig sowwu jànt.
Aw Meloom
Garab la gog day am ay dégg. Ab guddaayam man naa àgg ba 10i met.
Njariñ yi
Garabug suuruur ay njariñam barina lool dees na jariñoo: bant bi, xas mi, ak ndox miy genne ci moom.
Nataal
centré|vignette|Peer
Turu xam-xam wi
Acacia seyal
Wàll:garab
Kureelu tembte bu Poortorikoo
vignette|175px|droite|Kureelu temb bu Poortorikoo (PIP)
Kureelu temb bu Poortorikoo bi (ci Ispaañ:partido Indipendentista Puertorriqueño), ab kureelu politigu Poortorikoo la buy yëngu ngir Poortorikoo am tembteem. Benn la ci ñetti kureeli politig ya fa ëpp solo te di it ñaareel ba fa gëna yàgg.
Jaar-jaar
Gilberto Concepción de Gracia moo ko sos ci 20 kori 1946, ndax dafa jàppoon ne beneen kureel bii di Partido Popular Democrático dafa wàccoowul ak wareefam, maanaam laaj tembteeb seen réew.
Wàll:Poortorikoo
Ispaañ
Ispaañ (Ruwaayom bu Ispaañ) : Réewum Tugal (Óróop)
Sporting CP
Sporting CP (Sporting Clube de Portugal, Sporting Lisbon)) benn football club ci "Primeira Liga" (Portugaal) ci dekku Lisbon ci diwaanu Lisboon.
Ispaañ
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Réew Wàll:Ispaañ Wàll:Tugal
Sporting CP
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Portugaal
Sofiya
Sofiya mooy péeyu réewum Bulgaari
Wàll:Bulgaari Wàll:Péy
Lilongwe
Lilongwe mooy péeyu réewum Malawi
Wàll:Malawi
Minsk
thumb|200px|St-Marie (Minsk)
Minsk mooy péyu réewum Belaarus
Wàll:Belaarus Wàll:Péy
Alxuraan
thumb|Alxuraan
Téeree ngii di benn ci yi ñu gën a yër ci àdduna bi, mooy téere bees sellal ci lislaam, di fi jullit ñiy ball-loo seen yoon di Shariiha, ak ci sunna siy dundiinu Yónnent bi (jàmm yal na nekk ci moom), kon nag bu am solo la lool fi jullit ñi.
Alxuraan: Alxuraan mooy téere bu sell bi ñeel jullit ñi, mooy balluwaay bu njëkk bi ñeel yoonal gu Lislaam gi, ci ginnaawam la Sunna di ñëwe. Li njëkk a wàcc ci Alxuraan it mooy laaya wi njëkk ci saaru Halaq muy : «Jàngal ci sa turu boroom bi bind (sàkk) »
Alxuraan nag mooy waxi Yàlla ji mu wàcce ci Yonentaam ba Muhammad, Jibriil nag mooy ndawul Yàlla tey malaaka mi ko wàcce; ngir nag Yonent bi jottali ko nit ñépp,. Moom nag fa Yàlla dees koo bind ca àlluwa jees wattu ja (Lawhul Mahfuus), àlluwa jii nga xam ne Yàlla bind na ca lu nekk njëkk mu koy sàkk. Wattu googu nag Yàlla la soob, mu bëgge ko noonu, noonu la ko waxe: «Nun noo wàcce Alxuraan, te nun noo koy wattu»
PDF Alxuraan Ci Wolof
PDF Alxuraan
Catir
Ci angale mooy Thyatira; Ci faranse mooy Thyatire
Ca jamono Injiil dëkk la woon, ci diiwaanu nguuru Room bu tudd Asi, maanaam ci sowu réew bi tudd tey jii Tirki. Tey jii Akhisasar la tudd. Dafa nekkoon ci yoon diggante Pergam ak Sàrd, ci dig bi nekkoon diggante diiwaani Misi and Lidi. Dëkk ba siiw na ndax cuub bi ñu fa defaroon.
Ca jamono ju njëkku mbooloom ñi gëm Kirist amoon na fa mbooloo bu am solo. Naka noonu gis nañu ne mooy benn ci 7 mbooloom bi ñu bind ci Peeñu ma.
Dañu ciy wax ci Catir ci Injiil ci Jëf 16:14; Pe 1:11; 2:18,24.
Koyhaike
vignette Koyhaike dëkku di Sili.
Andoronikus
Benn Yawut bu toppoon Yeesu la woon. Ndawu Kirist la woon ki bokkoon ak Kirist bala Pool.
Koyhaike
Wàll:Sili
Andoronikus
Ci Injiil dañu koy gis ci Ro 16:7.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Penku Afrig
Penku Afrig mooy wàllu Afrig gi gën a féete penku. Bénn la ci diwaan yi ñu séddalee goxu Afrig. thumb|right|300px|Lonkoyoon gu [[Afrig ak penku Afrig]] juroom ñenti Réew a fa nekk: