cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aadama
Aadama ci Alxuraan
Nettalib Aadama feeñ na ci suraat 2:30-38; 3:33,59; 7:11,19-27; 17:61-62; 18:50; 19:58; 20:115-128. Nekk na ki Boroom bi jëkk a bind muy nit doon tamit Yónnent bi njëkk. Yàlla a ngi wax ci Alxuraan: " Fàttalikul ba sa Boroom waxee Malaaka ya, ne leen: “Man dey damaa namm a def ci suuf si ag kilifa[kuutaay]. Ñu toontu ne ko : “Moo ndax dangay def ci suuf si koo xam ne daf ciy nekk di yàq, di tuur i dereet, te nun nu ngi lay sàbbaal, di la sant te di màggal sag sell ? Mu ne: Xam Naa lu ngeen xamul”
Akilas
Ci angale mooy Aquila; Ci faranse mooy Aquilas
Aadama
Aadama ci Alxuraan
Suuf ne ko: ndax dangay bind ci man ñoo xam ne danga leen di dugal sawara? Sunu Boroom ne ko: waaw!
Akilas
Benn Yawut ak toppkatu Yeesu la woon, ma nga juddu woon Pont ci Asi Minër. Jabaram, Pirsil la tuddoon. Defarkatu tànt la woon ni Pool. Nawle ak Pool la, ci liggéeyu Boroom bi, te dafa amoon mbooloom ñi gëm ma doon daje ci seen kër ci Room.
Aadama
Aadama ci Alxuraan
Nee nañu: Ibliis daal di wàcc ci kaw suuf ne ko yaw suuf, damaa ñëw ngir laabiire la, Yàlla daa namm a bind ci yaw ki gën ci bindaafon yi, te may ragal ñu moy ko mu leen di tàbbal sawara, bu booba yaw it dinga duggaale sawara tamit. Suuf daa di jooy!
Akilas
Dañuy jàng ci Akilas ci Jëf 18:2-3,18-19,26; Ro 16:3-5; 1Ko 16:19; 2Tim 4:19.
Aadama
Aadama ci Alxuraan
Yàlla bind sunu baay Aadama ciy yoxoom ngir Ibliis bañ a rëy ci sujjótal ko, Yàlla a ngi nuy wax ci loolu:
Akilas
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Aadama
Aadama ci Alxuraan
"Suma ko móolee ba ëf ci Sama Ruu, nangeen daldi rot, sujjóotal ko."
Nee nañu: bi Yàlla bindee Aadama (HS) toog na 40i guddi. Am ñu ne: 40i at, muy jëmm ju ñu tërëral. Ibliis daan ko dikke, di ko kàjji muy keleŋ ni ban wu wow, nee ñu mooy li sunu Boroom naan:
Ibliis di dugg ci biir gémmiñu Aadama di génne ci ginnaawam, di jaar ci ginnaawam di génne ci gémmiñam, te naan ko: " Doo dara, ak lu tax ñu bind la?, su ñu ma la saytuloo ma alag la, bu ñu la saytuloo ma ma moy la".
Malaaka yi bu ñu ko daan romb dañu ko daan ragal, fekk ne Ibliis moo leen ko gën a ragal. Ba dig bi nga xam ne la Yàlla namm ëf Ruuwam ci moom jotee, mu ëf Aadama Ruuwam. Mu digal Malaaka yi ci ñu sujjóotal Aadama. Malaaka yépp sujjóotal Aadama ba mu des Ibliis ngir rëy mu bokk ci way-wedd ni ca saa sa. Yàlla ne ko yaw Ibliis, ana lu la tee sujjóot ndeem digal naa la? Mu ne kii maa ko gën, man du ma sujjóotal nit koo binde ci suufu ban.
Ibliis sujjóotul ngir rëyam ak mbewteem ak kiñaan. Yàlla ne:
" 75. (Yàlla) daldi ne : “yaw Ibliis, lan moo la tere nga sujóot ci lii ma bind ci samay yoxo ? Dangay rëy-rëylu walla dangaa bokk ci ña kawe ? ”
ban”.
77. (Yàlla) ne ko : “Génnal ca biti, dàkku naa la ;
78. te Samam rëbb dal na la ba ba saa di taxaw”.
79. “[Ibliis,] ne ko : yaw sama Boroom, muñal ma, ba bisub dekkiwaat ba”.
80. (Yàlla) ne ko : “may Nanu la dig boobu,
81. ba ca bisub waxtu wu ñu xam wa (Bis Pénc ba)”.
82. “[Ibliis ne ko] giiñ naa ci sa màgg gi ne ! Danaa leen lajj-loo ñoom ñépp,
83. ba mu des sa jaam ñiy sellal”."
Aadama Ak Noonam Ba (Ibliis)
Bi Yàlla noppee ci Ibliis ak ci yedd ko, Ibliis bañ rekk ne day moy Yàlla. Sunu Boroom rëbb ko tàq ko ci yërmàndeem def ko Saytaane Rajiim, génne ko ca guyaar. Ginnaaw loolu Ibliis sumboo ak meram iñaane Aadama, mu bëgg koo génne guyaar. Yàlla bàyyi ak Aadama xelam gawu ko ci dara, mu bayyi ko ak sagoom, muy man a ràññe lu baax ak lu bon, ginnaaw ba mu ko maytuloo Ibliis, Yàlla a ngi naan:
118. [Fii ci Àjjana] doo fi xiif, doo fi rafle,
119. doo fi yëg u mar, doo fi màggat”."
Ginnaw bi ñu dàkkoo Ibliis, mu tàmbali nag ci jëfe la mu dogu woon; te mooy fayu ci Aadama (HS) ak génne ko guyaar, di ko awale ci di ko jiixi-jaaxaloo, jéem koo gëmloo ne xam na lol man na tax ba Aadama sax dàkk du dee mukk. Yàlla a ngi wax naan:
"Séytaane daldi koy jax-jaxal [nëxal xelam] ne ko : "Yaw Aadama, ndax duma la tegtal garab guy tax nga am nguur gu dootul foq ? ”."
Boroom xam-xam dañuy wax ne(YRX): Ibliis ci jax-jaxal yi mu doon def Aadama, moo ko doon fàtteloo ndànk ndànk li ko sunu Boroom tere woon (loolu moo nuy dal nun ñépp ba tay, su nuy saytaane di jax-jaxal, danuy fàtte ndànk ndànk lepp lu nu mas a waar). Waaye Aadama gëmul woon lu dul ginnaw ba mu waatee, Aadama ne ko giiñal nu bu dee li nga wax dëgg la, Aadama (HS) -ci ni ñu bind- xam na ne kenn warut a waat ci Yàlla ba noppi di fen. Mu ne ko waatal ci kiy sama Boroom di sa Boroom ne li ngay wax dëgg la. Ca noonu la Ibliis mi ñu rëbb giiñe ci kanamu Aadama ngiiñug fen ci ne li mu wax dëgg la te moom da koy laabiir rekk moom ak Awa. Yàlla a ngi nuy leeral loolu ci téereem bu sell bi Alxuraam, mu ne: " Mu giiñal leen ne moom kat mi ngo bokk ci way-laabiire ñi"
Ginnaw ba Ibliis waatee, ci la xelu Aadama soog di dal naka noonu Awa (HMS) ndax seen xel masut a jàpp ne kenn sañ na a giiñ ci Yàlla ci ay nar, Ibliis nekk ki jëkk a waat ci Yàlla ci ay fen (kon képp kuy waat ci Yàlla di fen, Ibliis ngay roy) te amul fu mu ko defe fu dul àjjuna. Ca la Aadama fàtte lépp lu ñu ko tere woon ndax giiñu Ibliis ji, tàmbalee lekk ca garab ga moom ak Awa. Nee na ñu garab ga garabu pom la woon nekkoon ci kaw suuf, bi ñu ko lekkee rekk la seen mbalaan ya muriku seen awra feeñ. Yàlla ngi nuy leeral loolu naan:
"22. Mu tegtal leen cig wor. Ba ñu mosee ñoom ñaar garab ga, la seen pëy daldi feeñ ; ñuy witt
di tafoo ay xob ca Àjjana. Seen Boroom woo leen, ne leen : “Ndax terewuma leen woon garab gii ? Te it wax leen ne Séytaane seenug noon tigi la ? ”
wàccug Aadama Ak Awa Ak Ibliis Ci Kaw Suuf
"[Séytaane] tarxiisloo na leen, génne leen fa ñu nekkoon. Nu ne leen : “Wàccleen ; di
noonuwante. Te itam dangeen am ci kaw suuf ay dëkkuwaay ak i jumtukaay as ndiir”.
Bi ñu wàccee Ibliis ci kaw suuf daf ne: yaw sama Boroom génne nga ma àjjana ngir Aadama, te man manaluma ko dara ndare danga maa kàttanal ci kawam, Mu ne ko defal naa la ko, mu ne ko dollil ma, Mu ne ko lu mu am ci doom nga am lu ni tollu, mu ne ko dollil ma, Mu ne ko seen i dënn say dëkkuwaay la; ngay man daw seen biir i yamar ni dereet di dawe seen i yaram, mu neeti dollil ma, Mu ne "Génnal ak say kàddu, loo mën ci ñoom, nanga leen song ak say xarekat ak say gawar,
Ginnaaw bi Aadama xamee li Ibliis sàkku ci sunu Boroom mu ne: Ay yaw sama Boroom teg nga ko sama kaw, te man it manuma mucc ci moom lu dul ci sa ndimbal, Mu ne ko doo am doom lu dul boole naa ko ak ñu koy aar ci àndaale yu bon, mu ne dollil ma, Mu ne ko jenn jëf ju baax ju ne ma ful ko fukk te di ko yokk, jenn jëf ju ñaaw ju ne jenn laa koy jàppe te di ko far, mu ne dollil ma, Mu ne ko "Waxal ne : “Éy yéen Sama jaam ñi yàq seen bopp, buleen naagu ci yërmandey Yàlla.
Ndax Yàlla dana jéggale bakkaar yépp. Mooy Jéggalaakoon ba, di Jaglewaakoon ba”.
Mu neeti ko, yaw sama Boroom dollil ma, Mu ne say njaboot fi ak ñoo ngi dund du ma tëj seen buntu njéggal, mu ne dollil ma, Mu ne dinaa jéggale te du ma toppe, mu ne doyal naa.
doom Aadama
Waxinu wolof bu tekki "nit ñi".
Wàll:Diine Wàll:Yonenti Lislaam
Filipiin
Filipiin (Republik bu Filipiin) : Réewum Asi Wàll:Asi Wàll:Réew Wàll:Filipiin
Jibuti (dëkk)
Jibuti mooy péeyu réew mi tudd moom itam Jibuti, am na 542000  way-dëkk te  rëye 630
Wàll:Jibuti
Shenyang
thumb|Shenyang
Shenyang (沈阳市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 8 106 171 (2010).
Wàll:Dëkki Siin
Betani bu Yerusalem
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Imbraatóor gu Mali
thumb|right|300px|Réyaayu nguuru Mali gu mag ga ci 1350 Imbraatóor gu Mali ba ci xarnub XII, xamalu nu ko woon lu bari. Ci li tegu ci atum 1150, la nu xam tur yu mel ne Hamana, Jigi Bilali(1175-1200) ak Musaa keyta di ko wax itam Allakoy (di tekki neex yalla). Mi ngi yamoon ci Mbàmbulaanu Atlas ci sowwoom, Dexu Niseer ci penkoom, tay ñuy yii réew: Mali, Senegaal, Gaambi, Ginne, Ginne Bisaawóo, Gànnaar, ak ab xaaj bu mag ci Kot diwaar.
Ay Cosaanam
Ci boobu diiwaan (Sudaan) ag nguur gu ndaw judd woon na fa: Mandeŋ walla Mali (Malenke: nitu Mali). Ci li gën a siiw coosaanam, ay dëkk-dëkkaani mande yu bari yu nekkoon ci Kaw-Senegaal ak ci Kaw-Niseer. Traware yi nekkoon Dakadiyala, ci réewu Kri, ci wetu Nagasola, ci Kaw-Bakoy, Konte yi nekkoon Tabu, ca Doodugu (di tekki réewu Doo), Kamara yi ca Sibi, ca Siendugu, Keyta yi ca Nareena, ca Doodugu ak ca Doj yu Mandeŋ, nekk ci diggante Sigiri ak Kita.
Ca Doodugu la Bambara yi nangoo ay dëkk yu bari, màmm jëm penku, ba peggu Seegu ca Niseer. Ci li wër Doj yu Madeŋ, Malinke yi ñaari dëkk yu solowu lañu fa amoon: Kiri ak Dakadiyala. Njiitu dëkk yooyu ay rëbbkat la ñu woon, yu bokkoon ay gëm-gëm, bokk di def seeni xumbéeli diine. Nekkoon nañu nag ay Askan yu bari yu bennoo woon am benn buur, Simbo moo doonoon seen dàkkantal. Buur yooyu Askanu wee leen doon fal mu lee doon teewal ci ndaje ya daan am ca Pénc mu Mag ma(Gara), mi doon dogal ci li ñeel xare yi walla juuti yi...
Dooley askan yu nguur-nguuraan yooyu doon màgg, ñoo jàppale nguuru Sooso gi donn Nguura Gana gu mag ga, ba mu man a sos geneen nguur gu mag gu buur ya amoon dàkkantali Mangha walla Mansa.
Sunjata Keyta
Laagoom googu moo taxoon, ba Sumaawuru Kante doon faat ay magam, ba woon ko fa. Benn bis, Sunjata jéngu ne day jug taxaw, ndax naqar wi mu amoon ci li Sumaawuru defoon, tegoon ci nangu nguur ga. Mu laaj ag weñ ngir jafandu ci jug, weñ ga damm, mu jël geneen, noonu, jëlaat geneen noonu, ci la kenn waxe ne nañ ko jox yatu baayam wa, ba mu ca jafandoo la jug taxaw. Ña ko teewe woon yéemu; nday ja ak géwalam ba, Jakuma Duwa, ca la ñu fente ab bakk duppee ko Xala ga, baat ya ak woyiin wa, ba tay ñoo ngi rëkk ci dënni waa mali yi ndax mooy seen bakkuw réew.
Ci 1230 la nekk buur, ci la ray Sumaawuru, boole nguur-nguuraan yépp ya nekkoo ci wetam, ci nguuram, dal di nekk nag Mansa. Ci moom la Mali nekke nguur gu mag dëgg, ci la àgge ci pujam.
Ulee
Bi mansa Ulee ñëwee(1255-1270), di ki wuutu Sunjata, la tàmbalee Diggadil(décentraliser) nguur gu mag gi jox ko yoriin wa méngoo woon ak réyaayam. Tabb ay sang jox leen ay ndomboy-tànk yu am solo, ñi ci gën a ràññeeku: Fran Kamara, Siriman Keita.
Koom-koom
Xamale koom-koom
Koom-koom walla cawarteg koom-koom (activité économique):(làkku grees wu yàgg wa : οἰκονομία, « yor ag kër walla saytu ko »« di οἶκος (kër ci ni ñu ko xame)ak (νέμω yor walla saytu(administrer)) mooy cawarteg nit giy feeñ ci liggéey ak jóox (produire) ak séddale ak joqalante (echange) ak jëfandikoo njuddéef yi (les produits) njëfte yi (le services).
Koom-koom nag ni ngi koy jànge ci xam-xami koom-koom yi, day sukkandiku nag ci gisiin yu koom-koom (théories économiques).
Imbraatóor gu Mali
Abuubakar mu njëkk(I)
Ci 1285 la Abuubakar mu njëkk(I) mi faatu, Jafe-jafe yi nekkoon ci tànn aji wuutu, ca la Sakura jëlee nguur ga. wuutu na nitu nguur di itam jàmbaar, ci la yaatalaate nguur ga ba dugg Gaawo ci penkoom ak Tekuruur ca sowwoom. Ay saay-saay ñoo ko ray ca weti Tripoli mu feekoon ko muy aji Makka.
Koom-koom
Xamale koom-koom
Dees na wax it ci koom-koom niki tolluwaayu koom-koom bu jamono bu am réew walla bu ab gox (zone), maanaam ag nekkam ci gëwéelub koom-koom yi. Cawarteg koom-koom gi kiliftéef yu koppar yi walla góornamaa yi (àtte yi) ñoo koy àtte jaare ko ci ab politig bu di kojug jamono (conjoncturelle).
doxaliin wu mbooloo mi (Les administrations publiques)day def moom itam ay politig yu koom-koom ngir soppi doxiinu koom-koom wu am réew.
Imbraatóor gu Mali
Abuubakar mu ñaareel(II)
Ci 1303, Abuubakar mu ñaareel mi(II), di jarbaatu Sunjata, mi siiw lool ndax li mu bëggoon a wuññi li nekk ci ginnaaw Mbàmbulaanu Atlas gi. Ca la jële ñaar téeméeri looco ak dund, daal di yònnee ngir ñu dugg ci mbàmbulaan gi, waaye kenn a ca dellu si nettali ni dañoo dajeek ab duus bu soxor ci ndox mi, mu mëdd leen. Abuubakar dal di jëlaat ñaari junniy looco, ak bund bu doy, and ak ñoom dem, ca la saaye ba tay.
Koom-koom
Xamale koom-koom
benn ci joxoñ yu koom-koom (indicateurs économiques) yu mag yi mooy njuddéef mu ñumm mu biirum réew (NJ.Ñ.B) (produit intérieur brut (PIB)), loolu mooy maye nga man a nattale dooley koom-koom yu réew yi
Imbraatóor gu Mali
Mansa Musaa(Kanku Musaa)
thumb|Mansa Musaa Mansa Musaa (1312-1332)Bokk na ci buuri Nguuru Mali gu mag ga, yi gën a siiw. Ci 1324 la aji makka. Ca ajam gu siiw ga, àndoon na ak 60 000 ci ay surga (su ñu ci degloo Taariix as-Sudaan). Jaar ci diggu tàkk ga, ca Walata ak ca Tuwat, ba mu àggee Xaayra la ñépp yéemu ndax alal ja mu fa indi. Nee nañu yoroon na ñaari ton ci wurus. Mbaaxam ak yéwénam, yéemoon na képp nit ku nekkoon Xaayra ca jamono jooju. Doonte déggoon na araab nangul woon a làkk lu dul làkkam, daa jëloon ay tekkikat. Mansa Musaa yóbb woon na turu Mali ci mépp réewu araab, dalee ko ca Andalusiya ba Xorasan, ba Tugal, lonkoyoon wu àdduna bi, bu Angelo Dulcert(1339), wone na aw yoon wu romb Atlas, jeggi Sahara ngir àgg Mali: "rex Melli". Lonkoyoon wu Abraham Cresques, bi ko buuru Faraas defloo woon Charles V, bindoon na fa turu péeyam "Ciuta de Malli".
Koom-koom
Koom-koom
Xam-xam bii li mu làmboo mooy seggat jóox gi (production), séddale gi, ak yaxantu ak lakk walla jëfandikoo njaay yi (marsandiis yi) ak njëfte yi (les services). danuy faral a wax ci koom-koom ne buy wuyyu la (positive) bu dee jéem a leeral ngértey tànn yu wuuteyi, di joxe ay mbooleem ay xalaat jiital (hypotese), walla am mbooloom ay gendiku (ay seetlu),danuy wax it ne bu nattukaay la bu dee leeral doxal yi nu war a def.
Imbraatóor gu Mali
Mansa Musaa(Kanku Musaa)
Maghan(1332-1336) moo ko wuutu
Koom-koom
Koom-koom
Xam-xamu koom-koom dees koy déddale ci ñaari bànqaas yu mag:
Wàll:Koom-koom
Imbraatóor gu Mali
Mansa suleymaan
Mansa suleymaan(1341-1360) mooy jubbantiwaat koom-koomu nguur gu mag ga. Gën a dëggaral kiliftéefu Mali ci Diiwaani penku yi ko wër, njiitu Tuwaareg yi bu Takedda (Ayiir), nangu woon na googu kiliftéef. Suleymaan xëccoon na Mali ay boroom xam-xam ak ay àttekat yuy tòpp Maalik. Moom ci boppam fiqh la jàng, maanaam àtte ci lislaam.
Mari Jaat(1360-1374) moo ko wuutu
Musaa II
Musaa II(1374-1387) tegu ci, moom doonul woon ku am kàttan, xawoon naa tayyeel, jëwrinam ju njëkk la bàyee woon lépp. Moo songoon Tuwaareg yi, di def ay congam jëm Bornu
Saayam
Lu weesu Mansa II, kujje ya amoon ci biir kër buur, te yenn saa yi rayante daan ci am, moo demoon ba faagaagal nguur gu mag ga. Ci noonu nguuru Gaawo di lekk ndànk-ndànk diiwaan yi féete penku nguur ga. Dem ba jël péeyu yaxantu bu Jenne. Doonte ci digg xarnub XV, Ca Da Mosto ak Fernadez ne woon nañu ne way dëkk yu Gammbi dañoo jàppe woon seen bopp ni ku bokk ci Mali, waaye, ci 1480, la Naba Nasere song Walata. Tekuruur jàll ci loxoy wolof yi(Jolof). Pël yu Bundu tàmbali ay yëngu-yënguy fippu, Tengela I, di ko wax it Jaje di tekki Goreelkat bi, moo leen jiite woon. Dafa bàddoo woon poseb ay yi amoon ci diggante Mali ak Gaawo daal di def li muy def. Nekkon ci dëkk bu am solo ci wàllug yaxantu, Kingi.
Imbraatóor gu Mali
Imbraatóor gu Mali :
Nguurug Susu ci xarnu bu fukk ak ñatt tegoon na loxo ci askanu Maandeŋ. Sinjaata, doomi kenn ci buuri Maandeŋ yi, daa dogu woon ci goreel aw askanaw, ci noonu mu tawal ab xare walla am mbooloom xare (larme) mom ci la ame ndam ci kaw Susu, ci xareb Karina ba atum 1235 g.j., ci noonu la am réewam tembe woon (amoon independance). Ginnaaw bi Sinjaata amee ndam ciy noonam, la giirug Maandeŋ daje (Konaate, Traaware, Kayta, ak Kamara) taxawal ag imbraatóor gu mag mooy gu Mali gi, Sinjaata jiite ko.
Sinjaata songoon na suuf yi feggoo woon ak moom ngir boole leen ci nguuram gi, loolu nag li ko ko may mooy xareem (armé) bu am bi doole, te nosu. Bi Sinjaata di faatu Mali moo nekkoon imbraatóor gi gën a rëy ci sowwu Afrig, péey ba di woon Niaani.
Ñi ko fi wuutu woon duggoon nanu ci lislaam, wéyoon it ci yaatal gëwéelub nguur gi, ba mu mujjoon ëmb mbooleem la ko dale ca mbàmbulaanug atlas ci sowwu bi, ba ca dëkkub Gaawo ci penku bi. Ñu séddale réew mi ciy diiwaan bu ci nekk ag kilifa jiite ko guy doxal ndigali buur bi, di dajale galag yi, tey doxal yoon. Ci jamonoy buur bi Kanka Muusaa la imbraatóor gi àggoon ca gën jaa kawey ay njobbaxtalam, ci xarnu bu fukk ak ñeent. Nguur gi nag daa na jot ci màng mi tukkee ci mbelli wurus yi ak yaxantug tàkk g i. Ci atum 1324 g.j., Kanka Musaa aji woon na Màkka, ci tukki bu tollu ci 18 weer, won na ci adduna bi dooley nguuram gi ak woomleem gi.
Amaloon na ay séqoo yu yaxantu ak réewi bëj-gànnaaru Afrig, indi it ci nguuram gi ay boroom xam-xami jullit yu juge penku. Ci xarnub fukk ak juroom benn la ay jafe-jafey wuutu (xilaafa) tàmbalee feeñ, ak dagu (sécession), looloo jur néew-dooleg ay diiwaan yu bari, bu ko defee Songaay daal di ñëw songu Mali, nangu ko.
Umar Kan
Umar Kan (1932-2008) jangalekat la woon ak boroom xam-xam.
Jaar jaaram
Kooku, 1932 la gane adduna, ca Kanel, dëkk bu nekk ci tund wu Matam, di jéggé dexug Senegaal. Umar Kan moo doon jiite la Faculté des Lettres et sciences humaines bu daara ju kawe gu Seex Anta Joob bu Dakar.
Dafa bokkoon ci ñu amoon xam-xam bu gëna mat ci cosaanu nguuru Fuuta Tooro, di dëkk bu am solo ci cosaanu tund wu dexug Senegaal, xam-xam boobu la yoroon tamit ci cosaanu lislaam ca Sowwu Afrig.
Bind na ay teere yu bare ci tëriit yooyu, rawatina teere bi nit ñi gëna roy ci li muy bind, ''La première hégémonie peule. Le Fuuta Tooro de Koli Tengella à Almaami Abdul, juge ci benn teereem bu mu bindoon ca uniwersite waaye soppi ko, di woon Le Fuuta Tooro à l'époque almamale''.
Abdulaay Bacily, nekkoon na ndongoom.
Jangalekat la woon, ci li ñu naan École des Bibliothécaires, archivistes et documentalistes (EBAD).
Umar Kan, Tukkloor/Pël la woon, te gëstukat ak seetkat bu mag la woon ci lu jëme ci aadaak cosaanu askanu Senegaal.
Nitu lislaam bu mag la nekkoon, baayam mo ko yaar bu dëgër ci lislaam. Baayam itam a tax mu amoon pasteef bi ci lu jëme ci aaday Pëli / Tukkloor yi.
Ci atum 2000, gangooru uniwersite bi, magal neen ko ak Mélanges d'archéologie, d'histoire et de littérature offerts au Doyen Oumar Kane, ñu ko doon jagleel.
Lambj
Lamb j am poħum goor la. beneen baatu sexadoom moo di mbëré. poħ mi dafa andak aada akk cosaan, lumelniki ay wayy, fecci, akki deeba deeb, wala book xarfafufa.
Gar
Gar: gaynde gu màggat, rab la ci rabi àll yi.... thumb|right|300px|Gar
Dàngin
Dàngin: golo gu mag, rab la ci rabi àll yi.... thumb|right|300px|Dàngin thumb|upright 1.3| Sexual dimorphism of the skull
Wàll:Rab
Duni Marshall
Duni Marsaal (Republik bu Duni Marshall) : réewu Oseyaani
demography.png|thumb|left|350px|Aji-dëkk
Wàll:Réew Wàll:Oseyaani
Diiwaanu Ndakaaru
thumb|200px|Diwaanu Ndakaaru aki goxam Diiwaanu Ndakaaru, benn la ci fukk ak juroom-ñenti diiwaan yu Senegaal yi. Moo ci gën a tuuti, ci yaatuwaay, waaye moo ci gën a bari way-dëkk. Yaatuwaayam toll ci 550 Ñoo ngi ko séddale ci ñenti Tund: Ndakaaru, Pikin, Géejawaay ak Tëngéj
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:diiwaani Senegaal
Djabar
thumb|300px
Djabar / Yaxx : Lutjanus agennes (dieun - dundat yi)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Jén
Wuhan
Wuhan (武汉市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 10 607 700 (2015).
Wàll:Dëkki Siin
Podoor
Podoor (fr. Podor) benn dëkku Senegaal.
Zurich
center|700px right|300px|thumb|Zurich topo
Xam cig sori
mooy xam ni yaram yi mel ak seen dëgg-dëgg ci lu dul ag laalante gu fisig walla simig gu jonjoo(direct)ak yaram yii, fi nu ko gënee doxale ci jamono jii nag mooy : nataali jawwu yi nuy far a defe ci satalit yi, walla yi nuy far a def di jëfandikoo ay fafal-naaw.
Sudaan
Suudaan (Republik bu Suudaan) : réewu Afrig.
Xam cig sori
هو معرفة ماهية الأجسام دون التمساس الفيزيائي أو الكيميائي المباشر مع هذه الأجسام ومن أهم وأكثر تطبيقاته في الوقت الحالي هو الصور الفضائية التي يتم التقاطها عن طريق الأقمار الاصطناعية أو الصور الجوية "باستخدام الطائرات" يتم معالجة هذه الصور باستخدام برامج معالجة خاصة لأهداف متعددة منها :
Sudaan
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Zurich
Zurich (Almaañu : Zürich) : Dëkk Suwis
Xam cig sori
جيولوجية: الكشف عن النفط,المياه,المعادن,الفلزات,الفوالق,متابعة التشوهات الجيولوجية... زراعية : وجود الأمراض عند النباتات, معرفة أنواع النباتات في منطقة معينة... علم الجليديات: متابعة حركة الكتل الجليدية وذوبانها.
Zurich
Wàll:Suwis Wàll:Dëkk
Saw Tome ak Preesip
Saw Tome ak Preesip (Republik Demokaraatik bu Saw Tome ak Preesip) : réew Afrig
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Sao Tome ak Principe
Móoris
Móoris (Republik bu Móoris) : réew Afrig
Betani bu Yurdan
Bérab fu Yonent Yàlla Yaxya doon sóobe nit ñi ci ndox ci gannaaw dexu Yurdan, maanaam ci penku dex ga (Yow 1:28). Foofu la Yaxya sóobe Yeesu ca ndox itam.
Jinax
Wàll:rab
Móoris
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Betani bu Yurdan
Bu yàgg xamatuñu tembe fan la dëkk bi nekkoon. Waaye seetkati cosaan yaakaar nañu ne fekk nañu bereb ba ca penku dexu Yurdan ca atum 1995. Berab ba Wadi al-Xarar la tudd. Am na fa ay bëti ndox, ak benn làquwaay fu ñu yaakaar ne Yaxya daan na fanaan. Su fekkee ne danga nekkoon ca dëkku Yeriko manoon nga gis berab ba. Ñoom ñi gas ci suuf ngir seet naka la nit ñi dëkke ca yeneen jamono yu fekk nañu ca bereb ba ay tabax, ay jàngu, ay làquwaay fu nit ñi doon dëkk, ak ay sanguwaay. Taalibe Yeesu yi doon nañu ajji ngir siyaaraji ca xarnu yu jëkk yi gannaaw jamono Kirist.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Tëngéej
Tëngéej (fr. Rufisque) benn dëkku Senegaal.
Wàll:Dëkki Senegaal
Siraa Leyoon
Siraa Leyoon  (Republik bu Siraa Leyoon)
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Meksig
Meksig (Etaa yu bennoo yu Meksig) : réew Aamerig
Wàll:Réew Wàll:Aamerig Wàll:Meksig
Bëj-gànnaaru Afrig
right|Lonkoyoonu Afrig ak Réewi Bëj-gànnaaru Afrig.| Bëj-gànnaaru Afrig mooy diwaanu Afrig bi féete ci li nekk ci kawu tàkk gu Sahara.
Mooy la nuy faral di wax Afrig gu weex gi, ndax melokaanu ña fa dëkk, bii baat day safaano ak Afrig gu ñuul gi, di tekki Afrig gu bëj-saalumu-Sahara.
Alfe
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Alphaeus; Ci faranse mooy Alphée
Bëj-gànnaaru Afrig
Taariix
Wàll:Diwaani Afrig
Alfe
Turu 2 nit ñi wuute ci Injiil:
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Alegsàndiri
Ci angale mooy Alexandria; Ci faranse mooy Alexandrie. Fondation : -334
Benn dëkk ak teeru ci Misra la, fu sorewul bëlub dexu Niil. Péeyu Misra la woon ci jamano Injiil ji, di dëkk bu gëna am solo ci Gereg yi. Ñaareelu dëkk bu gëna réy ci nguuru Room.
Dañuy fekk Alegsàndiri ci Injiil ci Jëf 6:9; 18:24; 27:6; 28:11.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil Wàll:Isipt
Seysel
Seychelles (Republik bu Seychelles) : réew
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Nanjing
thumb|Nanjing
Nanjing (南京市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 8 230 000 (2015).
Wàll:Dëkki Siin
Singapoor
Singapoor (Pénc mu Singapoor) : réewu Asi
Wàll:Réew Wàll:Asi
Escudo Kap Weert
Escudo kap weert ($, ISO 4217: CVE) ci xaalisu Kap Weert.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Kap Weer
Broken/Dalal-jamm
Nooy saytoo wikipedia
man ngaa tambalee ci xët-njëkk mi te topp lëkkalekaay yi lay yòbb ci li la solool, li nga soba jàng. su fekke itam daa am ab jukki booy seet, man nga bind benn wala baat yu bari ci paxu bind gi, gi nekk ci sa ndeyjoor te nga klig ci Ayca
Alisa
Ci làkku yëwut (אֱלִישַׁע) la tur wi jóge. Alisa mooy ni ñu koy waxe ci Lislaam. Ci angale mooy Elisha; Ci faranse mooy Elisée
Dañuy wax ci Alisa ci Injiil ci Lu 4:27. Lu 4:27 wax na ci li ñu jàng ci 2Ki 5:1-27.
Wàll:Diine Wàll:Yonenti Lislaam
Betesda
Ci làkku yawut la tur wi jóge. Ci angale mooy Bethesda; Ci faranse mooy Béthesda
Turu benn sangewaay ci Yerusalem la woon, ca wetu benn ci bunti dëkk ba, maanaam ca Buntu xar ya. Gas nañu ko daanaka 8 xarnu lu jiitu jamono Kirist (2Roi 18:17; Isa 7:3; 36:2). Daanaka 3 xarnu lu jiitu jamono Kirist gas nañu naareelu sangewaay. Daan nañu sang xar yi foofu laata ñu rendi woon leen ngir ab sarax ca këru Yàlla ga. Gannaaw ga gëm nañu ne ndoxum man na faj ña lafan.
Dañu ciy wax ci Injiil ci Yow 5:2.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Monaako
Monaako (nguur gu Monaako) : réew Tugal (Óróop)
thumb|left
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Monaako
Siin-Saalum
thumb|250px Siin-Saalum bokk nañ ci nguuri Senegaal yi fi nekkoon. Ñaari nguuri Séeréer la ñu woon (Siin ak Saalum). Siin moo njëkk Saalum.
Fa mu nekkoon
Yenn ci dëkk ya nekkoon ca nguur ga: Ndukumaan, Kungéel, Pakaaw, Rip, Lageen, ak Ñombaato.
Way dëkk ya
Séeréer si ñoo dëkkoon ca diggante bëj-gànnaar, ak sowu ca xeru Mbàmbulaanu Atlas ma. Yii ñoo nekkoon seeni dëkk: Fasnaa, Sàngamaar, Mbòojéen, Juwaalo, ak Faajut.
Saalum Séeréer si ñoo fa dëkkoon ak Tukulòor yi ak Wolof yi. Li ko dalee Kawlax ba Kafrin ca bëj-gànnaar, ba Ñooro bu Rip ca bëj-saalum. Soose yi ñoo dëkkoon Ñoombaato.
Li ko sos
Séeréer yi nga xam ne ñoo njëkk a dëkk Siin-Saalum, Tekuruur la ñu jòge. Ba nguuru Gana gu mag ga daanoo, ca la Muraabituun yi agsi Fuuta Tooro indiwaale dundin bu bees bu aju ci ponki Lislaan. Ci noonu ngir bañ a tuub, ñu taamu gàddaay, wàcc jëm bëj-saalum ca Jolof. Ba ñu demee Jolof am fa ay jafe-jafe la ñu gën a wàcc dem sañc Sii-Saalum, muy seen dal bu mujj.
Foofa la leen Mandeŋ yi fekk, ñoom ñi jòge woon bëj-saalum ca réewumGaabu. Ci ay gëstu gis nan seeni jeexit ci Dakar, ca Sàngomaar, ak ca Jaxaaw. Lebu yi fa la ñu leen fekk daa di leen fay jëlee.
Dëkkaale diggante xeet yi
Mandeŋ, Séeréer, Wolof(lebu yi ci biir), pullaar, yii ñoo doonoon xeet yi nekkoon ca nguur ga, dëkkoon ci diwaan yi nekkoon ci wërlaayu dexu saalum gi. Mandeŋ yi ñoo nekkoon ci bëj-saalumu nguur ga, maanaan ca Ñombaato, ca Rip, ak Kolar. Lebu yi nekkoon ca bëj-gànnaar, Bawol-bawol yi ca penku.
Gelawaar
Gelawaar mooy néeg bi daa falu ca nguuru Siin-Saalum. Li ëppoon ci ñoom ay Jambaar la ñu woon, ñoom ci cosaan ay mandeŋ la ñu, ca Gaabu la ñu jòge woon ca xarnub XIV.
Ñoom nak ca giiri Gelawaar yu mag ya la ñu bokkoon, ay mandeŋ la ñu. Mandeŋ yi donte doonu woon mbooloo mu bari, waaye ay jambaar la ñu woon. Taxawaloon nañ seen nguur gu mag ga na mu leen neexee woon. Séeréer si ñoom ay jaambur lañu, duñu ñiti ay, looloo tax mandeŋ yi manoon a jël kilifteefu nguur ga, donte Ñoom(Séeréer si) ñoo njëkk a ñëw ca barab ba. Yilif nañu nguur ga juroomi xarnu.
Mansa Waali Jonn Maane
Mansa Waali Jonn Maane moo sos Amsell péeyub nguur ga, moo fa dëkkoon aki jambaaram. Daal di bàyyi ay way xaralaam ca Faajut, ay surgaan ca Jong Juwaal.
Mbegaan nduur
Mbegaan Nduur moo daaneel Aali Baana di woon njiitu diine ca tukulòor ya, doonoon sëriñ bu amoon doole ca Saalum rawatina ca Kawòon. Ci moom la Séeréer si yéegée ci jal bi, doon ay buur.
Moom Mbegaan def na lu ne ngir man a jot ci nguur gi. Ba mu ca jotee la noot nguur-nguuraan ya nekkoon ca wetam: Ngabi, Ndukumaan, Kaymoor, Mandaak, ak Jiloor, ak Genig, ak Jokkul. Dawloo buur ya teg fa ay ñoñam.
Yorteef ak Yoon
Siin ak Saalum bokk ñu woon ay àtte, waaye seenug yorteef daanaka benn la woon. Seen ñaari buur yi ñoo bokkoon maqaama: Buur. Ca Siin buur ba nu ko neex la daan àttee, waaye ca Saalum buur ba da daan diisoo ak ña ko faloon.
Boroom ndomboy tànk yu mag ya ñoo daan doxal: Njiitu Jaraaf yi, ñoom la buur daan diisool, Farba, Bëkk-néeg, Jaalige, Saltige, Njiitu dëkk yi,...
Delluwaay
Paate sow, Démbi Senegaal: ci làmmeñu Wolof, Dakaar, 1998
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Taariixu senegaal Wàll:Afrig Wàll:nguuri senegaal Wàll:Cosaan Séeréer Wàll:Taariixu Gàmbi
Kàttan
thumb|right| Melax gongikuwaayu kàttan la. Waaye moom dooleem mi ngi aju ci gaawaayan
Tekkeem
Kàttan mooy man a def dara (sos ag soppi), kàttan nag am na ay melo yu bari, yi ci ëpp solo ñi ngi feeñe ci tàngoor ak leer.
Ci biir “xam-xami dénd yi” (science naturelle) kàttan man na fee jël ay melokaan yu wuute : “kàttanug tàngoor”, “kàttanug kimyaa (simi)”, “kàttanug mbëj”, “kàttanug ceññeer”, “kàttanug saal (nucleaire)” ak ci mujjantal gi “kàttanug mbëjbijjaakon (éléctromagnétique)” añs. Xeeti kàttan yii ñaare dees leen di séddale ci: “kàttan guy yëngu ak “kàttan gu nëbbu” te kat am na yenn kàttan yoy dëppoowunook séddale gii, lu ci mel ni: “leer gi”, ak yeneen yoy man nanoo nekk am njaxas mu tukkee ci ñaari kàttan yi, guy yëngu gi ak gu nëbbu gi.
Lu bari ci xeeti kàttan yii manees na koo soppi (transformer) jële ko ciw melo yóbbu ko ci weneen, jaare ko ci jëfandikoo ay jumtukaay yu fasoodiku (simple) walla ay xarala yu fasu (compliqué): la ko dale ca “kàttanug kimya” ba ci “gu mbëj” jaare ko ci jumtukaay bu siiw bi di tegale(pile) yi, walla ndëxañtéef yi, Albert Ayinstaayin it ci biir ”faramfaceg ajoo” (theorie de relativisme) boole na ñaari ëtt yii di bu ne-ne ak kàttan, nga xam ne kàttan day mujj man a soppiku di ne-ne(matiere), naka noonu safaan bi, maanaam neen soppiku moom it di kàttan: wuññi (découverte) gu yees gii mi ngi ko xamalee ci yemalem gu siiw googee E=mc2, soppiku gii ci jëf (ci wàllug pratique) ñi ngi ko firee ci man gi nu man a ame kàttan jaare ko ci “xarug saal” walla “booleeg saal”.
Waxiin walla baatal (terme) yu kàttan yi akug soppikoom lu am njariñ la ci leeral jëfiini dénd yi. Ba sax feeñte(phenomene) yu kilimã yi niki ngelaw, taw, melax ak riddi yi (tornado) dees leen di jàppe ñu juddoo ci soppiku yu kàttan gi juge ci jant bi wàcc ci suuf si. Dund gi ci jëmmi boppam dees koy jàppe muy benn ci njuréef (resultat) yu soppikuy kàttan yi: ci anamu “toggaleg leer gi” dees na ci jële soppi kàttanug jant bi yóbbu ko ci “kàttanug kimya” ci biir gàncax yi, bu ko defee ci kanam ñu man a jariñu ci kàttanug kimyaa gii nu denc, ci ay “liggéeyiinu wëlbati” ci ay way nekk yuy dund.
Njariñam ak yaxam
Ci biir jëfandiku gu mboolaay (gu société bi): baatub kàttan dees koy wooye lépp lu nekk ci ron gongikuwaayu kàttan (source d’energie), juddalug kàttan, lakkug kàttan (ag jëfandikoom) ak wattu rootuwaayu kàttan (maanaam fi muy juge), ginnaaw nag dooley koom-koom dafa laaj te soxla ab rootuwaay walla ab gongikuwaay ci gongikuwaayi kàttan yi, looloo tax ag amam akug yooxam(baril ko) bokk ci yitte yu mag yiy caabi. Ci at yu mujj yi, jëfandikoo kàttan feeñ na di benn ci jëfka (facteur) yi gën a sabab nuggug àdduna bi (global warming), looloo ko def muy ab lëj-lëj ci li ëpp ci réewi adduna bi.
Coppiteg kàttan
Manees naa soppi kàttan jële ko ciw melo yóbbu ko ci weneen, ci misaal, manees naa soppi kàttanug kimyaa gi ñu denc ci ab tegaleeb(pile) Jiib def ko ag leer.
Kem (quantité) bu kàttan bi nekk ci àdduna bi, day lu sax ba fàwwu, kàttan du jeex, du sosu, li am kay mooy day soppiku juge ci melo dem ci weneen. Bu melee ne kàttan dafa jeex, booba jeexul, daa soppiku kay dem ci weneen melo. Looloo tax ñuy gis ne kàttan mooy man gi neen man a def ab liggéey (yëngu) muy njuréeful yëngoom googu, walla njuréeful ab barabam bu nu ko nattee ci doole yiy liggéey ci kawam. Kàttan giy ànd ak yëngu moom la nuy tudde “kàttan gu yëngu”, kàttan nag gi am ag jokkoo ak barab bi moom la nuy wax “kàttan gu nëbbu” (gu coona walla gu ñu dëxëñ (gu nu denc) )...
Kàttan ci taariix
Kàttanug bàyyima yi mooy gi nit njëkk a jëfandikoo ci fajarug xay (bi xay (civilisation) di door a am), loolu mooy bi mu jëlee bayyima yu miin yi di leen jëfandikoo ciy liggéeyam, ginnaaw bi mu tàmbalee jëfandikoo dooley ngelaw li ci doxal ay loocaam ba ci ay gox yu sori ci géej gi. Lu xayam di gën a yokku muy gën a jëfandikoo kàttan gii, mu jëfandikoo ko niki kàttanug doolerandu (mekanig) ngir doxal walukaayi ngelaw yi, ak ngir dawal ponoy wuutuloxoy wal yi, ak daggukaayu dénk yi ak najukaay yiy yékkatee ndox yi ci teen yi. Lii mooy li nu xame ci turu kàttanug doolerandu (mekanig).
Xeeti kàttan yi
ci maanaa, da nuy ràññee xeeti kàttan yu bari te wuute. Kàttan tamit day tax nu man a natt melow feeñte yi, seenub taraay; feeñte gu ne ak kàttan ga mu àndal.
Xeeti kàttan yi nu yàgg a jàpp: Kàttanug imbiku (cinétique) Kàttanug tàngoor (calorifique) Kàttanug ëmbu (potentielle) Kàttanug doolerandu Kàttanug kimiya Kàttanug saal Kàttanug mbëj Kàttanug mbëjbijjaakon Kàttan gu féex (libre)
Wàll:Jëmm Wàll:Kàttan
Miyanmaar
Miyanmaar (Bennoo gu Miyanmaar) : réew Asi
Wàll:Asi Wàll:Réew
Mosambik
Mosaambik (Republik bu Mosaambik) : réewu Afrig
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Mee
Weeru mee mooy juroomeelu weer ci arminaatu Gregori di ñetteel ci bu Suul.
Turam ma ngi jóge ci latin, doon tur bu ko waa-rom yi joxoon ngir màggale ko seen yàlla ju jigéen ja maius, jàppees na ne Romolos miy buuru Rom bi njëkk moo ko ko jagleeloon. Ca jamono yooyu moo doonoon ñetteelu weer ci arminaatu waa-rom bi.
Bés bi njëkk ci weeru mee xamees na ko niki bés bees di màggale liggéeykati àdduna bépp, ba ci Senegaal kenn du ko liggéey, ci Diiwaan-yu-Bennoo yi ak Kanadaa ñoom 1 Sattumbar lees ko di xewal.
Wàll:Weeri at mi Wàll:Mee
Dalub Archimède
Dalu Archimède
Du ñàkk mas ngéen a gis ay gaal yu mag ñuy tëmb ci kaw géej: te kat ci weñ lañu leen liggéeye te weñ du feey, loolu man nga cee xam dara soo jëlee ab pont mbaa lenn ci weñ tàbbal ko ci ndox.
Wikipedia
right|150px|thumb|nataalu sémbum Wikipedia ci wolof Wikipedia (di jàng wikipediyaa) ab sémbub jimbulang la ci web bi, di lu àddunawu te bariylàkk. Ag bindam nag mi ngi wéy ba tay, xaralaay wiki lañu jëfandikoo ngir sos ko. Yéeney Wikipedia mooy jébbal am ëmbiit mu ubbeeku, maandu te fugluwu.
Dalub Archimède
Dalu Archimède
kon am na jenn doole juy safaananteek diisaayu gaal yooyu, te ñooy tax ba ñuy des ci kaw ndox mi di tëmb. Bu ngéen ci bëggee xamal seen bopp dara, jëlléen loxo ngéen nuural ko ci mbalkam ndox, bu ko defee ngéen yolomal séen loxo te xool, dingéen gis ne am na jenn doole juy jañ loxo bi te di ko tëmbloowaat.
Almasi bi
Ci làkku ibrë (מָשִׁיחַ), la baat bi jóge. Almasi bi mooy ni ñu koy waxe ci Lislaam (, المسيح). Ci angale mooy the Messiah; Ci faranse mooy le Messie
Wikipedia
Sémbub Nupedia
left|150px|thumb|Wikipedia ngi jóge ca Nupedia Nupedia di woon ab sémbub jimbulang bu ubbeeku bu Jimmy Wales sosoon ci weeru gamu atum 2000. Mboolaay gu Bomis (gi Jimmy Wales féetewoo woon moomeel gi ci ëpp) moo ko jàppale woon ciy koppar, doon fay Larry Sanger mi jiite woon mbind mi. Waaye Nupedia ag màggam dafa yeexoon lool ba waraloon, ci 2001, Larry Sanger xalaatoon ni sos ab wiki moo doonoon liy man a gaawal yokkteeg jukki yi. Xalaat boobu ñeel jëfandiku xaralag wiki ngir sos ab jimbulang, juroon na ag diisoo ci diggante Larry Sanger ak tëriinkat boobu di Ben Kovitz ngir mu faramfaceel ko ci ni mu gën a leeree ana nan la xarala gu wiki di doxe, ci ab reer ca San Diego la ame woon, ci 2 tamxarit 2001. Ci nii Larry Sanger ni Jimmy Wales ngir ñu jëfandikoo xarala gu wiki ngir sos ab jimbulang bu gën a woyof, lii moo jur sosug jimbulang bu Wikipedia.
Dalub Archimède
Dalu Archimède
yii ak yeneen seetlu yu ni mel ñooy wone ci anam gu leer jikko ju daj ji nga xam ne nekkul rekk ci ndox, waaye nekk na ci yeneen yolaakon yi ak gaas yi,ñu duppee ko Dalub Archimède, moom Archimède nag benn boroom xam-xam bu Gres bu yàgg la
Wàll:Jëmm
Almasi bi
Almasi bi mooy tekki 'Ku Yàlla fal ngir liggéeyal ko'. Yonent Yàlla yi jiitu woon jamano Kirist waxoon nañu ci lu jëm ci musalkat bi Yàlla dige woon nara ñëw. Tur wi dafa ëmb wax yooyu yépp. Yawut ya, bu ñu masaana fal kenn, dañu daan sotti diwlin ci boppam, muy yonent, muy sëriñ mbaa buur. Krist, Almasi bi nag, mooy Ki Yàlla sol Xelam, ngir wone ne mooy Yonent, Saraxalekat ak Buur bi. Moo di yonent, bi nuy jottali xebaaru jàmm fa kanam Yàlla. Moo di Saraxalekat, bi nu ubbil bunt fa Yàlla. Moo di Buur, bi yilif ñépp ak yépp.
Wikipedia
Sémbub Wikipedia
Ginnaaw bi ko Jimmy Wales ak Larry Sanger sosee, Wikipedia ngi judd ci kàllaama waa angalteer ci 15 tamxarit 2001. Gu waa faraas teggu ci 23 gamu 2001, gu waa almaañ tegu ci ak yeneen yépp, ba tay ci atum 2007 mat nañu ñaari-téeméer ak juróom-fukki làkk.
Almasi bi
Baat bii mu ngi jóge ci làkku araab, sukkandiku ci làkku ibrë, te muy tekki ‘Kirist' ci làkku gereg. Ci Injiil bi ci gereg Almasi bi dafay am ñaari yoon rekk (Yow 1:41; 4:25). Ci firi Wolof, bu Injiil bi ci gereg amee Kirist te mu bëgga wax ci ndombam dañu koy firi Almasi. Bu Injiil bi ci gereg amee Kirist te mu bëgga wax ci turam dañu koy firi Kirist. Seetal itam Kirist.
Wikipedia
Sémbub Wikipedia
Ci 1 diggi-gamu 2002 la Larry Sanger tekki ndomboy-tànkam ci ñaari sémb yépp, ginnaaw bi Bomis tëyyee loxoom, fayatul Larry Sanger ci liggéey bi mu doon def ci Wikipedia ak ci Nupedia. Ci 26 weeru koor 2003 la Nupedia tëj ba fawwu, Wikipedia moom wéy di màgg.
Almasi bi
Wàll:Baat yi jóge làkku ibrë
Wikipedia
Sémbub Wikipedia
Boobu ba léegi Wikipedia di dox ci ay àtte yiy askanam tëral ndànk-ndànk jëmug kanamam. ci 20 maami-koor 2003 la Mbootaay gu Wikimedia (wikimediafoundation.org) juddu ngir wut ay koppar yu muy suuxate sémbi wikipedia yépp.
Wikipedia Wolof
Wikipedia wolof moom mi ngi sosu ci ndeyi-gamu 2003, toog daanaka ñaari at te amul benn yëngu-yëngu. Ci tamxarit 2005 la am jukkeem bu njëkk. Xoolal xët wi ñeel Taariixu Wikipedia wolof
Yéeney sémb bi
Ni ñu ko binde ci xët wu njëkk wi, bakkam mooy:«Jimbulang bu ubbeeku bi», maanaam di lu ñépp bokk, te ñépp man cee cëru ngir gënal ko. Jimmy Wales di kenn ci ñaar ñi sos sémb bi, mi ngi koy tekkee niki «ag jéemantu ngir sos ak séddatle ab jimbulang bu ubbeeku ci anam gu mucc-ayib ngir nit ku ne man koo am ci làkku cosaanam».
Melokaani Wikipedia
Baatu «Wikipedia» mi ngi jóge ci taqaleg ñaar yii di «wiki» di ag nosteg yoriinu ëmbiitu dalub web bu ñu man a soppi jaare ko ci ab joowukaayub web, ak « pedia » di reenu baatu làkku waa angalteer bii di encyclopedia, di tekki jimbulang.
Li ñu jublu ci sémbub Wikipedia mooy mu doon ab jimbulang, maanaan muy jëmmal bépp xameefu nit, lépp lu nit xam man caa ne. Wikipedia du ab baatukaay, du am péncum waxtaanuwaay (xoolal xët wii ngir xam lu wikipedia doon ak lu mu doonul: Ndimbal:Ubbeeku). Sémb bi dafa àddunawu, day laal bépp xeetu xam-xam, bariylàkk, te amul ag pay.
Sémbi wolof yi
Wàll:Sémbi Wikimedia Fondation Wàll:Jimbulang
Sowwu Afrig
Sowwu Afrig ab diiwaan la ci Afrik. Mi ngi tambalee ca Niseeria ba ci Senegaal. Afrik da fa mel ne arafu 1, am lu taxaw ak lu génn jublu sowwu, lu génn loolu lépp te féete ci suufu Saara man nan kaa jappee Sowwu Afrik.
Bun ko jaawale ak Maghreb di baatu araab buy tekki sowwu.
Su nu sukkandikoo ci seddaleb adduna bi Mbootaayu Réew yu Bennoo(onu) yi def, Sowwu Afrik bénn la ci diwaan yi ñu seddalee Afrik. right|thumb|300px| [[Maghreb ak sowu Afrik]] Fukk ak juroom bénni (16) réew la am :
Melosuuf
Tefesu gii xaaju Afrik ci Mbàmbulaanu Atlas la bokk. Tefesam xaajoon nan ko joxoon leen ay tur: Tefesug pépp, Tefesug wurus, Tefesug bëñu-ñay (ci nasaraan:Côte d'Ivoire, moo indi turu réewum Kot diwaar). Jappum njaam mi yëggaloon na barab yooyu bu baax; ba tax na sax lu ëpp ci jaam yi fa ñu leen jaarale yòbb Amerik.
Aloos
Ci angale mooy aloes; Ci faranse mooy aloès
Bantu genn garab la bu xeeñ lu neex, te joxe diwlin ji ñu def ci néew yi. Ci réewi penku yi la jóge. Boroomi xam-xam yi ci turu Akilariya agalosa (Aquilaria Agallocha) lañu ko xame. Garab yi am benn feebar rekk ñooy xeeñ. Feebar bi dafa soppi wàllu dàttam ba bant bi dëgër te ëmb benn diwlin bu neex. Bu ñuul bi mooy lu am feebar. Lu weex mooy lu amul feebar.
Sowwu Afrig
Taariix
Ci taariix Diwaanu Sowu Afrik mooy barab bi nguur yi ëppoon solo ci Afrik nekkoon, man nan cee woññi yénn: Nguuru Mali gu Mag ga, Nguuru Songaay gu Mag ga, Nguuru Gana gu Mag ga. Doonoon na génn ci barab yi xay yi gën a mag juddoo ci adduna bi, dëkk bu mag bii di Timbuktu bokkoon na ci selebiyoonu njaay ak cosaan yi gënoon a mag ci jamono ju yagg ja. Ay réew yu amoon-alal te bariwooni yëggu-yëgguy cosaan ak aada nekkoon nañ fa, waaye li leen gën a faagaagal mooy jappum jaam mi ak coppitey klimaa bi, ñakkum ndox mi (rawatina taw) moo réy mbay meek camm gi ak lépp li ciy génnee.
Aloos
Dañu koy gis ci Injiil ci Yow 19:39.
Sowwu Afrig
njëkk-taariix
Ay gëstu yu bari wone nañ ne ay nit ñëwoon nañ ci Sowwu Afrik, njoort nañ ne ay Pigme lañ, ci li jege atum 12.000 B.K.(balaa Kristaa). Ay jumtukaay ngir liggéey ak xeer, gis mañ leen ci mandiŋ mi, fa nga xam ne ay sammkat a fa nekkoon yu daan jëfëndikooy jumtukaay yu ñu yatt ci xeer (ay paaka, xeec,...). Ñi dëkkoon ci all bi nak ci yax lañ daan yatt seeniy jumtukaay.
Wàll:Melosuuf Wàll:Afrig Wàll:Diwaani Afrig
Aloos
Wàll:Gàncax yi ak garab yi ci Kàddug Yàlla
Rom
250px|thumb|Colosseum Rom  mooy péeyu rééwum Itaali.
Wàll:Itaali Wàll:Péy
Eswatini
Eswatini (Ruwaayom bu Eswaatini) : réew Afrig
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Eswatini
Namibi
Namibi (Pénc mu Namibi)(Republik bu Namibi) : réew Afrig.
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Namibi
Suwe
Weeru Suwe mooy juroom-benneelu weer ci Arminaatu Gregori ak ci bu Suul.
Baat baa ngi jóge ci latin: junius. Jàppees na ne yàllaay waa-rom ju jigéen ja Junon lees ko jagleeloon ngir màggalee ko ko. Ca jamono ju yàgg ja, moo nekkoon ñeenteelu weer ci arminaatu waa-rom bu yàgg ba.
Wàll:Weeri at mi Wàll:Suwe
Ametist
Ci angale mooy amethyst; Ci faranse mooy améthyste
Per bu yolet la, bu xawa yaraax ni marjaan (jamaa) walla butéelu weer.
thumb|250px|right|Ametist thumb|250px|right|Ametist ni ñi ko rafetale.
Dañu koy gis ci Injiil ci Pe 21:20.
Wàll:Per yi ak Xeer yi ci Kàddug Yàlla
Diisaayu yaram yi
Diisaayu yaram yi (corps)
Tay de bis bu xiin la, tàmbali naa taw, doqi ndox yu ndaw, yu xaw a rëy, yu ngandee ngandee ngi nii far di rot ci suuf.
Bu cooroonee, gàncax gu bari seeni xob day ruus, daal di naaw ci jawwu ji, rotati ci suuf si.
Benn sabab bi tax xeer woowu di rot, tax it ba xob wi rot, moo fi jaar ba tax doqi ndox yu taw yooyu di rot: loolu mooy li nuy wax Bijj gi walla Dooley ñoddi gi suus si di amal ci yaram yi. Ñoddi gii mooy tax yaram yiy diis, moo waral it ñuy aajowoo genn kattanug përëg ngir yékkatee léen ci suuf si.
Wàll:Xam-xam
Daanaka-dun
Daanaka-dun ab dëkk bu géej peeg ci ñatti wet yi, mu laale ak suuf bi ci des. ( di ci FR presqu’île)
Wàll:Melosuuf
Nauru
Naawru (Republik bu Naawru) : réew Oseyaani
Wàll:Oseyaani Wàll:Réew Wàll:Dun
Betfase
Ci angale mooy Bethphage; Ci faranse mooy Bethphagé
Benn dëkk bu ndaw la woon, ci tundu Oliw ya ci yoonu Yeriko diggante Yerusalem ak Betani. Sorewul Betani.
Dañu ciy wax ci Injiil ci Mc 21:1; Mk 11:1; Lu 19:29.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Bëj-saalumu Afrig
right|thumb|300px|Lonkoyoon gu Afrik ak Bëj-saalumu Afrik Bëj-saalumu Afrik moo ëmb barab yi nekk ci Bëj-saalumu allub yemoo gu Afrik.
Dañ ciy boole tamit duni Afrik yi nekk ci Bëj-saalum-sowu mbàmbulaanu waa-End ci wetu Madagaskaar ak duni Afrik yi ci Bëj-saalum-penku mbàmbulaanu Atlas.
Askani Xoysan ñoo fa njëkk a dëkk, ci li ci tegu la bantu yi ñéw. Ci jamono gi waa tugal aakimoo diwaan bi, lañ seddale réewi tayam yi.
Séwógaraafi
Juroomi Réew ñoo nekk ca diwaan boobu:
Wàll:Melosuuf Wàll:Afrig Wàll:Diwaani Afrig
Betleyem
Ci làkku ibrë בית לחם la tur wi jóge. Ci angale mooy Bethlehem; Ci faranse mooy Bethléhem vignette|Bethléhem collage Dëkk bu ndaw la woon, lu tollu 9 kilomet ci bëj-saalumu Yerusalem. Dëkku Daawuda la. Foofu la Yeesu juddoo.
Dañu ciy wax ci Injiil ci Mc 2:1,5,6,8,16; Lu 2:4,6,15; Yow 7:42.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Bul
alt=Bul gi (Celtis toka)|vignette|Bul gi (Celtis toka) Bul garab la gu am ay xob yu tasaaroo ak peer buy gudd lool bu man a àgg ci fukk ak juroom ñatt ba ci ñaar fukk ak juroomi met ci njoolaay. Ci gëx bi di njëlbeenu peer bi dana yaatu ba àgg ci juroom benni met peer bi nag ci boppam man naa dem ba ci lu ëpp met ci xala ci yaatuwaay.
Jëfandiku gi
Leneen ci ñariñ yi: Garab gi man nanoo jëfandikoo xas mi ngir defar ci ay basaŋ walla am ci matt mu ñuy togge.
Amfipolis
Dëkk bu am solo la woon, ci diiwaan bu tudd Maseduwan ci jamano nguuru Room ji. Ci bëj-gànnaaru Géeju Ese (mer Egée) la nekkoon. Nekkoon na ci yoon wu mag te wu am maanaa wu tudd Yoonu Eŋaca (Via Egnatia), wu jaar ci diggante Asi Minër ak Itali.
Bul
Mbay mi
Bul garab la gu ñuy ji waaye ji gi bu jàppee màgg gu gaaw lay man a màgg. Manees na koo jëmbat it, boo amee nduutan gi di njëmbat, man nga koo jëmbët.
Amfipolis
Amfipolis dafa feeñ ci Injiil ci Jëf 17:1.
Bul
Turu xam-xam wi
Celtis toka
Wàll: garab Wàll: meññeef
Surinaam
Surinaam (Republik bu Surinaam) : réewu Aamerig di Sid.
Saltige
Saltige, benn tur la, ci cosaanu Séeréer yi ak Pël, bu ñuy woowee boroom xam xam yi.
Cosaanu baat bi
Saltige, ci lakku bambara (bamanakan) la juge. Ci bambara, noonu lañu ko xajalee:
Kon, Silatigi, ca njeelbeen, mooy kepp kuy jiite yoon wi.
Saltige Séeréer yi, ak Silatigi bu Fuuta Tooro
Ci seereer yi, Saltige bi, mooy kuy yoree mbirum xam xam yi. Ñoo yoree mbirum paj ak gisaan, ci askan wi. Gëdd bu mag lañu yoroon, ndax ñoom a tax ñu mënoon wuti safaara ci lu demoon ci wallu bey mi, nawet gi, ak yeneen coono yi askan wi jankoontel. Dañoo dendoon lool nguur gi (Siin-Saalum), buuri seereer yi, di leen yegle ak di leen digal lu bare, ngir buuri yoree nguur gi ci añam yu rafet, reew mi jem kanam te am jamm. Ci seereer yi, nekk Saltige, ndono la. Lebu yi ñu xam ni, seen maam, ay seereer lañu woon ci lu ëpp, ba tey, am nañu tamit seen Saltige, di bokk ci mbootaayu ñooñu nekk ca kaw askanu Lebu, Seriñ Ndakaaru bi moo leen jiite.
Fuuta-Tooro nag, Silatigi bi, buur la woon, moo doon yoree nguur gi. Deeniyaɲkooɓe yi, giir gu daan jiite reewum Fuuta, ci diggante 1526 ba 1778, seen buur, Silatigi lañu ko daan woowee, wante laata Fuuta-Tooro nekk seeni nguur, buur yi fa nekkoon, yeneen tur lañu amoon. Silatigi boobu, da naroon bokk ci geño Koly Teɲella ku sos giir googu.
Tey, ci Pël yi, Saltige amaatul. Waaye ci Seereer yi ba tey, Saltige yi ñungi wey li ñu doon def demb, di faj ñooñu febar japp, te ñepp xam neen xeew bi ñu tudd Xoy, ci dëkku Seereer yi, laata nawet gi agsi, Saltige yi ñu def ko ngir yegal askan wi mbaa nawet gi dina neex am det, ak yeneen xibaar bu mëna jëm ci wallu nguur gi, ak yeneen. Bu ñu jeexe li, su de dañoo gis lu bon a bugga ñow ci dëkk, di nañu digal ay saaxaar, nit ñi war ko def, ngir lu bon baña agsi. Ci lebu yi, dañoo yengu ci Ndœp, di ay tuur, ngir faj nit ñi.
Nepaal
Nepaal (नेपाल) (Ruawaayom bu Nepaal) : réewu Asi.
Wàll:Asi Wàll:Réew Wàll:Nepaal
Diiwaanu Njaaréem
thumb|200px|Diwaanu Jurbel ci lonkoyoonu Senegaal Diiwaanu Jurbel benn la ci diiwaani Senegaal yi. Amul benn ubbeeku ci géej gi.
Mi ngi yem ci diiwaani Cees ak bu Fatik ci bëj-gànnaaram, ci bëj-saalumam ci diiwaani Cees ak bu Fatik, ci penkoom ci diiwaani Fatik ak bu Luga, ci sowwam ci diiwaanu Cees. Am na lu tollu ci 1 049 954 ciy way dëkk te yaatoo 4 359 km2
Amiin
Ci làkku ibrë (אָמֵן) la baat bi jóge. Amiin mooy ni ñu koy waxe is làkku araab (آمين). Ci angale ak ci faranse mooy Amen.
Diiwaanu Njaaréem
Diiwaan bi mi ngi nekk tembe fa nguuru bawol ga nekkoon.
Amiin
Baat bi dafay tekki 'Na ame ni nga ko waxe.'
Diiwaanu Njaaréem
Ay tundam
thumb|200px|Tundi diiwaan bi