cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mohammed
Génn gi Yonnant bi defoon dem Taayif
Ci ginaaw bi rekk la Yonnant bi digaloon saabaam yi ñu gàddaay dem Madiina, ñu daal di woon tàmblalee gàddaay ci ay mbooloo, mbooloo topp mbooloo, lislaam daal di fay tas ba mujj doo gis genn kër ca Madiina gu ay jullit nekkul.
Gàddaay dem Madiina
Li ëpp ci jullit yi nekkoon Màkka daal di gàddaay dem Madiina ci weer yu néew, bi Yonnant bi amee xel mu dal ca saabaam ya ca Madiina, daa daal di gàddaay moom itam ànd ak àndandoom bu dëggu ba Aboo Bakr, ñu ngi génn ci lëndëm gi cig làqu, ndax waa Màkka dañoo bëggoon a tëye Yonnant bi ca Màkka ngir ragal lislaam di ame doole ca Madiina.
Mi ngi àgg Madiina ci 12 rabiihul Awal ca at mu njëkk ma ca gàddaay ga (4 sëtumbar atum 622 g,j), booba nag di taarixe ci gàddaay gi tàmbaleegutoon a dox, ndax Seydinaa Omar mooy ki digale ñu jël at mu njëkk mi ci gàddaay def ko at mi taariixu jullit ñi di tàmblee.
* Jëfi Yonnant bi (j.m) ca Madiina: Yonnant bi bi mu àggee Madiina rekk daa daal di tàmbalee ligéey, ligéey bi nag ci ñaari mbir yii la jëmoon : 1 – Sos wenn xeetu lislaam wu gëm tey benn, ag mbokkoo muur ko, ag yamoo ëmb ko, ag maandute yiir ko, ñu fay doxal lislaam. 2 – Waajal xeet wii, wutal ko doole ju doy sëkk ngir mu man a duggal araab yépp ci Lislaam, teg ci mbindéef yépp.
Yaatal gëwéelub xeet wi
Bi Yonnant bi nekkee ci ligéeyam boobu ngir amal jubluwaayam yooyu, mi ngi doon wéy it ci di woo ci lislaam giir yi peek Madiina ngir ñu bokksi ci uma bi, di xeetu lislaam wii xëy taxaw, bi mu gisee ne lenn ci kilifay giir yii ànduñu woon ak moom ci loolu, daa daal di woon yabal ay cong yu lislaam ngir xeex kilifa yooyu ak ñi leen di jàppale ba duñu man a gàllankoor giir yi ci dugg ci lislaam. Cong yii lanuy wax xaswat, ndax Yonnant bi (j.m) moo ko daan jiite, bu ko kenn ci saaba yu mag yi jiitee nag ñu koy wax sariya
Xaswat yi ak sariyat yi
Yonnant bi tàmbli na, daal di yabal juroom benni xaswa ak ay sariya yoy amal nanu xemmemtéef lii, bu ko defee gëwéelub uma bu lislaam bi gën a yàkkiku, daal di far ëmb mbooleem wàllug càmmooñ gu Hijaas gi, loola nag la ca juddoo mooy Madiina mujj teg loxo ci yoonu yaxantu wi jëme Shaam juge Màkka. Looloo taxawaloon yaxantu ga ca Màkka te kat moo nekkoon balluwaay bi seen koom di juge.
Xaswat bu Badar bu mag ba ca 2eelu at g,g
Xaswa bu Badar walla xareb Badar Yonnant baa ngi ko def ci atum ñaareelum gàddaay gi, mi ngi ame nag ca digg yoon wa dox diggante Màkka ak Madiina, lu tollook ñatti téeméeri jullit am ca ndam ca kaw junni ci yéefari Màkka yi, muy ndam lu mag lol lislaam dëgëre na ci, nit ñi it xame ci ci anam gu wér péŋ gees manul a sikk ne Yonnant bi de wooteem gii lu wé la, ci noonu nit ñi sottiku Madiina ciy mbooloo yu mag ngir dugg ci lislaam, ci xare bii lanu raye Aboo Jahlin ak ñu ko moy ci nooni lislaam yu tar yig noonu.
Xaswat bu Uhud atum 3eel mi giinaaw gàddaay gi
Ñaari mbooloo yi daje ca bëj-gànnaaru Madiina, fa ron doju Uhud, xare bu tar tàkk fa bob jullit ñaa ca amoon ndam ca njëlbéen ga, waaye boroom fett ya mujjoon wooteek ndigal la leen Yonnant bi joxoon daal di wacc seen barab ya nu leen taxawloo woon, Xaalid’Ubn Waliid mi jiite woon yéefar yi daal di màng pose bi song jullit ñi, bu ko defee seen sàppe jaxasoo, baj-baji, ñu ray ca ñu bari, waaye Yonnant bi moom des fa ak lu néew ciy gaayam, mu daal di woo ay saabaam ngir ñu dellusi. Ak li ñu ko gaañ ca xare ba lépp téewul mu xettali dooley jullit ñi ca njàmbaaram ga ak saxam ga, te tee yéefar yi dugg Madiina. Xeex bi wéy ba jant so, fii la coona bi sonale yéefar yi, ñu rocciku dellu Màkka ci lu dul ñuy amal li nu bëggoon, te loolu saxug Yonnant bee ko waral akug njàmbaaram ak sorib gisam.
Xaswat bu Xandaq atum 5 g.g
Waa Màkka yi yég nañu ne amaluñu dara lu am solo ci li ñu doon sàkku, ñu gis ne ñoom kat ak seen mbégte mu rëy mi ñu am lépp ci ray gi ñu def lu bari ci jullit ñi téewul Màkka dañul di nekke na mu nekke woon: yoonu yaxantu wi mi ngi ci loxol jullit ñi, giir yaa ngi tàbbi ci lislaam, gu dugg geneen topp ca.
Lii a tax Aboo Sufyaan’Ubn Harb mi nekkoon njiitul Màkka ginaaw Aboo Jahlin jugoon boole doole ju mag ci waa Màkka ak ñi tapoo ak ñoom ci giir yi, ñu dox nag jëm Madiina ca juroomeelu at ma ñeel gàddaay ga, bu ko defee Yonnant bi aki saabaam jug gas am xandaq ca la wër Madiina, ba mboolooy xarey yéefar yi agsee manuñoo jéggi pax ma, bu ko defee xare bi yam ci sàneente ay fett jéggi xandaq mi, ci noonu jullit ñi ñoom wone ag yewwu gu mat ci sàmm seen xandaq ba yéefar bu ko jéggi rekk rayees ko ca saa sa. Gaw gi sax lu tollook ñaari ayu bis, ginaaw bi Yàlla yonnee gelaw lu tar ak taw bu metti mu yàq xaymay yéefar yi, fay seenuw sawara, sedd bi metti ci ñoom ak doonte weer woowa wu mars la woon, te woowu weer fa Hijaas mooy tàmbalig lolli bi, bu ko defee yéefar yi àggati ci manuñoo ñàkk a dind gaw gi te dellu Màkka ngir sedd bi te amuñu dara ca seen càkkutéef ya. Loolu di ag juunu gu mag akug sooy ñeel leen, te diw lay wu mag ak firnde ci kàttanug xeetu lislaam wi ak dëggug gëm gi ay nitam am, ak ñaw gi nekk ci njiit la Muhammad (j.m).
Génne Yahood yi Madiina
Ñatti giiri yahood yi di (Banoo Qinqaah, Banoo Nadiir ak Banoo Qariitha) yoroon nanu taxawaay bu ñaaw te noonoowe jëme ca Yonnant ba ak wooteem ga, dale ko ca bi muy door a agsi Madiina, weddi woon nañu ag yonnantam, naan neey yonnant bi ñuy néggandiku manul a juge ci fu dul gañog Banii Israayil. Ginaaw nag yonnant boobu ñu daa wax farul génne ci ñoom, xanaa kay ci giirug Quraysin gu araab gii dara raxul, loolu naqari woon na leen, jural leen ag soxot ak kañaan ak mbañeel.
Yonnant bi yàgg naa muñ lor yi ñu ko daa lor ngir yaakaar gi mu yaakaaroon ne danañu mujj noppal ko, ba àgg sax ci gëm ko, waaye lu mu muñ rekk ñu gën koo bañe lislaam gën koo dellikoo ag noonu, waaye làqoon nanu seen noonu googu ak mbañeel gi bi ñu gisee ne lislaam mi ngi gën a dolliku doole, di gën a dëgër bis bu Yàlla sàkk:
Ginaaw bu xaswat bu Uhud jàllee ba teg lu néew, la yahoodi Banoo Nadiir lànk ne duñu joxeeti li leen war ci ndimbalul alal li war ñeel umma bi, waaye yamuñu ca, dañoo tàmbli woon a defi pexe ngir yong Yonnant bi (j.m), waaye Yàlla (t.m) musal ko ci seenuw ay, nga xam ne Yonnant bi amul woon lenn lu mu manoon a def lu dul génne leen ñoom itam ngir mucc ci seenuw ay. Ci biir xareb xandaq ba yahoodi Banoo Qariitha doon nañu jéem a wor jullit ñi dem jàppaleji yéefar ya gawoon Madiina jaare ko ci may leen ñu dugg Madiina jaare ko ci seenug wàll, looloo war bi xeex bi jàllee rekk Yonnant bi daa daal di jawali ca seen kër ya, gaw leen ba ñu wommatu, nangul ko, mu digal saabaam ba tudd Sahd’Ubn Muhaaz mu àtte leen ci li jaadu fi moom, li tax mu tànn ko nag mooy ñoom ci mom lañu doon sàkkoo ag tin ci Yonnant bi, moom it mu ne nañu ray ñi ci doon xeex, ñi ci des ñu génne leen Madiina.
Ci noonu la xeetu lislaam wi mucce ci ayuw yahoodi Madiina yi, Madiina mujj yor lu néew rekk ciy yahood yu bokkoon ci ñi defoon ay tapoo ak lenn ci bànqaasi Aws yeek Xasraj, ginaaw nag feeñaluñu woon genn wor mbaag mbañeel ñeel jullit ñi Yonnant bi defu leen dara. Looloo waral ab kuréel ci ñoom gëm ca gëm gu dëggu, am ca ñeneen ñu ca gëm ñu ag ragal gëmloo akug naaféq
Juboo gu Udaybiya atum 6eel g.g
Bi Yonnant bi amee lu ko wóor ci ne am cong mu juge ci biti jeex na, wor gu biir gi it dañ na la tàmblee waaj ngir dugal Màkka ci lislaam. Gisoon na ne waa Màkka yi ñi ci ëpp ñu tàmbali woon a yittewoo mbiri lislaam lañu ndax gis nañu muy yaatu, di gën a am doole bis bu nekk, li Alxuraan digoon jullit ñi bañu nekkee Màkka di ñu néew doole gën di feeñ, gën di am. Nga xam ne Màkka li ko tee woon a dugg ci lislaam wéesuwutoon lenn ci njiiti yéefar yi ak seeni àndandoo, ñoom ñi ragaloon seeni njariñ di sànku, seeni daraja di suufe su ñu duggee ci lislaam.
Ci biir loolu ab laaya wàcci bu tedd buy digal Yonnant bi mu wëlbati qibla bi jullit ñi amoon muy Baytil Maqdis def ko leegi Kaaba gu sell gi, mu mujj ca saa sa di qiblab jullit ñi ñépp.
Sport Bissau e Benfica
Sporting Clube Bisaawóo/Sporting Clube Gine Bisaawóo (wu-portigee: Sporting Clube de Bisaawóo) benn football club ci "Campeonato Nacional (Gine Bisaawóo)" ci dekku Bisaawóo.
Mohammed
Juboo gu Udaybiya atum 6eel g.g
Bu ko defee, Yonnant bi (j.m) daal di génn ci junni ak ñeenti téeméer ci ay saabaam jëm Màkka ngir defi umra, looloo taxoon yobbaalewuñu woon ngànnaay ngir bëgg waa Quraysin xam ne jullit ñi dañoo ñëw ngir defsi ag jaamu rekk mooy umra gi. Bi jullit ñi aggee ci barabub Hudaybiya mooy buntub Màkka bi féete wàllug cammooñ la waa Quraysin yi tàmbali woon a ragal jullit ñi dugg Màkka. Ñu daal di yonnee ci Yonnant bi ne ko daal àndatuñu ci jullit ñi dugg Màkka ak donte yoruñu ngànnaay. Ñu daal di fay def waxtaan wu yàgg yu mujj àgg ci li ñuy wax Juboog Hudaybiya, moom nag li mu yaxal mooy jullit ñi buñu dugg Màkka ca at mooma waaye bu déwén ja’a ca waxtu woowa dinañu man a dugg (muy atum juroom ñaareel ma g.g), bu ko defee ñaari wàll yi def ag juboo guy sax fukki at.
Sport Bissau e Benfica
Staad
thumb|375px|Staad Tundi 24 Sattumbar (Estádio Nacional 24 de Setembro)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Afrig
Mohammed
Juboo gu Udaybiya atum 6eel g.g
Ca juroom-ñaareelu at ma ñeel gàddaay ga, Yonnant bi dellu defi umra ga mu yéene woon ca daaw ja, daal di siyaare ab dëkkam bi mu juddoo, ginaaw ba mu fa gëjee lu tollook juroom ñaari at.
Yonnant bi (j.m) bind na buur yi
Ci biir atum juroom ñaareel mi ñeel gàdday gi la Yonnant bi (j.m) yabal ay ndaw ca Qaysar mu Rom mi, Kisraa mu Faaris mi, ak kilifag Qibt ya ca Isipt, joxaale leen ay bataaxel yu leen di xamal lislaam te di leen ci woo. Qaysar moom daa yeexoon a tontu, bu dee Kisraa mu xottite bataaxel ba, waaye Maqooqas moom daa tontu tontu bu rafet, yonnee ca Yonnant ba adiya waaye taxutoon mu dugg ci lislaam.
Ubbig Màkka ci juroom ñatteelu at mu gàddaay gi
Ci biir loolu fekk na Màkka mu néew lool doole, ñu ëpp ci ñi ko daa jàppale bàyyi ko, lislaam tas fat tas gu yéeme rawati na ginaaw Juboo gu Hudaybiya gi. Ci njëlbéenug juroom ñatteelu at mu gàddaay gi la waa Quraysin firi woon seen kóllëreg juboo ga ñu defoon ak Yonnant bi, loolu nag mi ngi ame ci tooñ ak jalgati gi ñu defoon giirug Xasaaha gi nekkoon jullit, ci noonu Yonnant bi jug ci fukki junniy jullit dugg Màkka ci lu dul xare ci weeru koor gu juroom ñatteelu at ci gàddaay gi (samwie 630 g.j) Bi Yonnant bi duggee Màkka daa daal di laabal Kaaba gi, dammate xërëm ya, sànni leen ñu sori Kaaba ga, jullit ñi daal di raxas Kaaba gi, mu nekk leegi nag di néegub Yàlla deesu fa jaamooti ku dul moom. Ci loolu la Yàlla dëggale dëel bi mu joxoon Yonnant bi ak jullit ñi, ndax jàppale na leen, jàppale diineem, fay leen ci seen sellal gi ak dëggu gi ak jiyaar gi ñu doon def ci seen alal ak bakkan.
Bi loolu jàllee ba teg lu néew, lislaam daal di tas ci Màkka gépp, ñu taxawal fa ay jàkka, mu mujj di ñaareelu dëkk ak digg bu lislaam ginaaw Madiina gu ñu leeral gi.
Xareb Hunayni
Ginaaw bi ñu ubbee Màkka ba teg lu néew la giirug Hawasaan ak giirug Saqiif gi mu tapooloon jugoon dajale xare bu mag, dox nag ngir xeexi jullit ñi, waaye Yonnant bi duma leen duma yu tar ca fa ñuy wax Haniin, bi loolu amee genn giir jugatul naan day xeex lislaam. Ginaaw ndam lii Yonnant bi (j.m) dem na Taayif dëkk bi Saqiif dëkkoon gaw ko, ba gaw ga yàggee mu xam ne dana wommatu, la leen fa ba dellu Madiina, waaye noonu la deme woon ndax yàggaatul dara Taayif jébbalu, giirug Saqiif gépp dugg ci lislaam.
Atum Mbooloo yi di juroom ñeenteelu at ginaaw gàddaay gi
Atum juroom ñeenteel mi ñeel gàddaay gi ñi ngi ko tudde woon atum mboolooy yi, ngir ne ci la giiri dunu araab bi bépp doon yabal ay mbooloo yu bokk ci ñoom ngir yëglesi seenug dugg ci lislaam, mbooloo yii nag bawoo nañu ci mbooleem goxi, nga xam ne bi fukkéelu atum gàddaay giy jot fekk na mbooleem dunu araab bi dugg ci lislaam, ñépp ña fa dëkk mujj bokk ci uma bi.
Xaswat bu Tabuuk di bi Yonnant bi mujj a def
Ci sawaal atum 9 ci gàddaay gi, ginaaw bi nga xamee ne mbooleem araabi daanaka-dund bi dugg nanu ci lislaam, la Yonnant bi bëggoon a xamal jullit ñi ne jiyaar ji de fàwwu mu génn dunu araab bi, ngir ñu man a tas diine ji ci àdduna bépp, looloo taxoon mu wommatoon benn xare bu mag ci ay jullit, dox jëm bëj-gànnaar ba àgg Tabuuk ca dig wa dox diggante dunu araab beek réewi Shaam yi nekkoon ci ron teg loxo gu Rom, foofa la nguuri araab yi nekkoon ci dig yooyu duggoon ci lislaam, jullit yi it xame ci ne jiyaar de day sax di wéy ba fàwwu.
Ajug tàggoo gi atum 9 g.g
Ci silhijja atum fukkéel mu gàddaay gi la Yonnant bi defi woon hajjatul wadaah di ajug tàggoo gi, ba muy dem nag ma nga àndoon ak ay junniy junni ci jullit ñi, ci aj gii la Yonnant bi (j.m) leerale ajiin wi ñu yoonal, te mooy wii fi nekk bat ay jii ñu nekk.
Bi mu noppee ci aj gi la def xutbaam bu bu mujj ba nuy wax xutbab tàggoo ba, mu dénk ca jullit ña dëggu, bennoo, boole séen sàppe, jóox farata yi lislaam digale ak tënku ci ponki jikkoom yu màgg yi, bi mu noppee jàngal nit ñi waxi sunu boroom ju tedd ja: (( al yawma akmaltu lakkum diinakum, wa atmamtu halaykum nihmatii, wa radiitu làkkumil islaama diinan)) di : (ci tay jii de laa matale seen diine ji, ci laa matale xéewal gi ma leen doon jox, te lislaam nag mooy diine ji ma gërëm te sopp ko ci yeen). Fii nag jullit ñi yëg nañu fi ne yonnant baa ngi leen di tàggu te di leen dénk li ñu war a def bu ñu ko gisatul, ñoom ñépp jàq te am lu leen naqari.
Bi Yonnant bi (j.m) delloo Madiina la yëg – ci mujjug safar – lu mel ne tawat di ku dugg, waaye faalewu ko, dafa wéy di ligéey ba tawat ji far ko man, mu doog a tëdd, waaye tawat ji yàggul, ndax mi ngi làqu ginaaw bi tawat ji amee ci moom fukki fan ak juroom, di ci 13 rabiihul awal atum 11 g.g ( 8 suwe 632 g.j) :
Jëmmi Yonnant bi
Ci nii la Yonnant bi (j.m) tuxoo dem ca boroomam ginaaw bi mu jottalee bataaxelam bi ci anam gu mat te yaatu, tas ko ba ñépp jot ci, ca na mu ware. Wooteem gi mi ngi ko tàmbali cig wéet, ay gàllankoor aki pakastal gaar ko ay yooni yoon, mu daje ciy coona lol manoon naa yoqatloo geneen góor gu mu manoon a doon gu dul moom, woote na fukki at ak ñatt yoy amu ca lenn ngérte lu am njariñ, waaye mu sax di ku dëgër ag ngëm ci Yàlla, ku am kóolute ci ndimbalam, wéy ca liggéeyam ba ba ndimbal dikkal kook ndam ginaaw bi mu gàddaayee dem Madiina, daal di fay taxawal umma bu lislaam bi, dox ak moom ci yoonu nosu ak doole ci anam gu màndaqewu te callalewu, weer ginaaw weer, ba mujj am ci ndam lii ngay gis tay.
Yonnant bi nag li ko dimbali ci mu jot jubluwaayam bii mooy jikko yu yéeme yi te wéet yi mu jikkoo woon ak bataaxelam bii bàyyikoo woon ca Yàlla ma ko tànnoon ngir mu jottali ko.
Ñun nag manuñoo lim mbooleem jikko ak ngënéeli Yonnant bi (j.m), looloo waral jullit ñi ñoom dañu koo def muy xam-xam ci jëmmam bu ñuy jàng ñu koy wax xam-xamu jikkoy Muhammad (As shamaayil al muhammadiya) taalif nañu ci lu dul jeex, ñun nag ñu ñeme ñemelu indil leen lenn ci yi ëpp solo ci jikko yii :
Gëm gu xóot ci Yàlla
Gëm gi mu gëmoon Yàlla gu matale woon la te xóot, da daan def fu jafe-jafe yi gënee bari, gàllankoor yi gën a dolliku, gëmam gi ci boroomam gën a dëgër, mu gën a ŋoy ci bataaxelam bi, gën a dogu ci wisaare wooteem bi ko Yàlla dénk.
Looloo taxoon Yonnant bi ak saaba yi daawuñu nangu lu dul ngëm gu mat gu dara ci sikk dul jege. Ci daaray ngëm gu xóot gii la saaba yu mag yi génne, ku ci mel ne Aboo Bakr, Omar, Aliyu, Usmaan, Sahd’Ubn Abii Waqaas, Abii Hubaydata Haamir’Ibn Jaraah, Talhata’Bn Hubaydul Laah, Zubayru’Bnul Hawaam ak ñi mel ni ñoom ci ñi war a yanuji raayob lislaam ginaaw Yonnant bi (j.m), te war a tasaareji diiney Yàlla ji ci li ëpp ci pàkki àdduna yi ñu xamoon ca jamono jooja
Buruundi
Buruundi (Gàwu Buruundi) : réewum Afrig.
Mohammed
Jafandu ci way teddi jikko yi
Ngir gëm gu dëgër gu xóot googu ci boroomam (t.s) ak ci lislaam, daawoo gis Yonnant bi mukk muy jëf ci lenn ndare bu tegu ko ci gën jaa dëgëri dàtti jikko yi, niki dëggu, matal kóllare, wóor gu mat ci wax ak jëf, ak seelug yéene ci lépp lu muy wax mbaa mu koy jëf, ak tëyye bu dëgër cig maandu ci mbooleem ay jëflanteem aki saabaam, ba ci ay kontaram, nekkoon na di ku bu waxee dëggal, bu dëelee matale, bu kóllarantee def ko, bu manee jéggale.
Doylu ak bàyyee
Yonnant bi de ak li ko dikkaloon lépp ci xéewali àdduna, ak teddnga ak doole teewutoon mu nekkoon di kuy doylu ci gën jaa tuuti ci xéewal yi, dundam gépp masu cee feesal biiram ciw ñam, lu néew ci mburu la daa mos ak tàndarma, bu amul rëndaay mu rëndaayoo diw, mbaa diw ak bineegar, mbubbam ak dallam ci loxoom la ko daa daaxe, daan fóot mbubbam bis bu jot ci loxoom, ndax moom (j.m) ku jéggi woon ab dayo la ci set, bis bu nekk daa na ci socc ay yooni yoon.
Buruundi
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Buruundi
Mohammed
Doylu ak bàyyee
Daawul toggoo nag ag dund gu ñagas te di ko woote, moom kay ñam wu ko dikkal rekk mu lekk. Soloos na ci moom ne daawul sàkku mukk aw ñam wu fi nekkul, cib pajaas la daan nelawe, am mbalaanam it lu gàtt la daan doon, daawul tëju ay saabaam, ki gën a doyodi ci nit ñi da ko daa gis di wax ak moom, waayam ja ko daa ligéeyal di Anas mom Maalik nee na masul a dégg ci Yonnant bi ci dundam gépp benn baat bu ko mas a naqari.
Daf daan bàyyee saabaam yi xéewal yi, te daawu ci féetewoo dara bàyyi leen, nekkoon na di ku sopp xale yi te daan kaf ak ñoom, ku amoon ag ñeewant la ci jirim yi, way ñàkk yi, ñu doyadi ñi, di seeti way tawat yi, bëcëg bépp it ci yëgg la daan nekk, daawul dal, ku bañoonug jekki la ak tàyyeel, daa na ko moytulooy saabaam.
Misaal la woon ci ni ñu war a jiitee xeet wi ak ni ñu ko war a sàmme
Yonnant bi ku amoon ag yewwute gu sax la, daawul ba dara romb ko ci lu aju ci umma bi ndare bu da koo gendiku bu baax te settantal ko. Daf daan settantal di teg ay naal yu jub, yu yaatu yu muy jaar ci ligéeyam ci anam gu nosu te toftaloo. Yitteem jépp da ko daa sotti ci li ëpp solo ci mbiri xeetam wi, teg ca la ca topp cig am solo. Daa gisoon ne ay ligéeyam aki jëfam roytéef la wuy saabaam di jaari ëlëg, làmp la bu ñuy niitloo, moo waraloon lu muy def rekk mu koy def cig njàngale, cig yare. Bu kenn ci saabaam yi juumee ci mbir, da ko koy won cig nooy, leeral ko lay la jub. Ku daan am ag muñ ci way xuloo yi la, daan leen jéggal seeni soppaxndikooki jikko yu ñaaw ngir ñu gis seen njuumte, dellu ca jub ga. Ku wormaaloon nit ñépp la, daan sàmmoonteek teddngay ki gën di gone ci ñoom ak àqam. Masuñoo dégg fenn fu ñu ne Yonnant bi (j.m) génnee na fa baat bu ñaaw jëme ko ci kenn, ak doonte kenn kooku da dib noonam. Bu masaan a mer day noppi ba mer wa dañ mu doog a wax nànk, cig dal.
Yonnant bi noppee ko gënaloon wax, dégloo ko gënaloon déggal. Bu masaan a wax day àgg ca la mu bëgg a wax du jàdd-jàddal, def ko it ci baat yu leer te gàtt, looloo taxoon Yonnant bi (j.m) moo gënoon a am fasaaha ci nit ñi, gën cee am balaaxa, adiisam yi ci balaaxa ñoo topp ci Alquraan miy wax ji gën a balaaxaa ci wax yi.
Yonnant bi (j.m) yérmaande la ñeel mbindéef yépp, bi muy ñëw ci àdduna bi da koo fekkoon mu yor lëndëmug réer, ndof, xamadi Yàlla, waaye mu bàyyikoo fi, ba fi ag leerug gëm Yàlla. Mi ngi feeñ ci araab yi te booba ñi ngi ciy xareek fitna ak ŋaayoo, mu juge fi ba leen ñuy xeet wuy wenn, yiw peek leen, lislaam ëmb leen, jàmm uuf leen. Ak li Yàlla sotti nit ñi lépp ciy xéewal, jaarale ko ciy loxoom teewul Yonnant bi – jàmm yal na nekk ci moom – bi mu fiy juge di woon ku ndóol, ku moomul lenn. Saddaloon na nit ñi aw léew ci nite, ngënéel, def wartéef, sellal ak dëggu. Yàlla dëggal na – tudd naa sellam ga – ba mu nee : ((yaa ayuhan nabiyu inna arsalnaaka shaahidan wa mubashiran wa nadiiran wa daahiyan ilal laahi bi idnihii wa siraajan muniiran, wa bashiril moominiina bi anna lahum minal laahi fadlan kabiiran)) muy :( yaw Yonnant bi de dañu laa yonni ngay seere tey bégaleek a xuppe, di woote jëme ci Yàlla ci ndigalam, tey làmp buy leeral, na nga bégal jullit ñi ci ne am nañu ngënéel lu rëy lu tukkee ca Yàlla) Yonnant bi nag (j.m) tënk na wax jépp ca bataaxelam ba niki kuy jàngale ba mu nee : (dees maa yonni ngir ma mottali jikko yu rafet yi).
Arafu B
Ku bëgg nay bëgg lu baax bañ  lu bonam - te am bañum-rus ma te xeeñtu  aw banam
Dubna
thumb|Dubna
Arafu B
Te néewi mbóorante te doon ku xuuyi  mbéey - setal sa mbóoki xol te nàmp batti  péey
ŋoyal ca mbicci  kaw ga bul jàpp ci pet - moyal barastikook a bàyyi bul di xét
Dubna
Dubna (Дубна́) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 70 663 (2010).
Arafu B
Te rendi say mbamb ca pòttox  ya te boy - jam ko ca baljat ya te bèccingal  ko wéy
Dubna
Wàll:Dëkki Riisi
Arafu B
Te ñàkk paal ku dul ci Yàlla miy boroom - te sàkku bëbbalam, ñeme’g péete ci moom
Te buddi say mbémpeñi xol te buddi bóot - sol ca ngënéel ba lépp pendal aki mbóot
Te néewi bébbant nde moodi pëppi  jëf - di pindi pax yu feese pert bu’ñ la këf
Defal bërët te binni  ngir yéem sa ayib - sàkku pexem faj ko te pasteefu te jub
Defal sa jëf yi pàkkutéef wëlif poñat - lu dee gi bette bette berndeele ko mat
Mbewte nga bërgal  ko potoxlu  pèkki mbég - Génn ci mballi bërjëlug  bakkane rik
Mbémburi xol di yéene nay mbèll  mu set - te banki jëf peek ko te mbaayàlla  poñat
Berul te bul topp mbaboor mi deel beres - lu bon ci ag mbëbëstënam ci foo ko gis
Bul ca deseb batt, faral béel ci lu baax - te bul ca bar sa mbir na bir  ci fonk baax
Te dagg pàcci panka  buural  sa kañaan - te daal di buur jëm ci boroom bi daw safaan
Te fob sa baag yoor ko ci mbalka  mom ngënéel - tanq ca naan te wàcc mbóori xiila-xaal Wàll:Mamoor Xam Sa Diine
Ndiané
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Jén
Mori
thumb|Brotula barbata Mori : Brotula barbata (dundat yi)
Dereet
225px|thumb|right|Dereeti nit ku dagg
Dereet ndox mu xonk la muy daw ci yaramu nit ak luy dund niki nit, di jaar ci diggante der wi ak yàpp wi, ngir man a wéy ci cér ci ko soxla, ngir dox niki: res, roñoo, Lu am solo la ngir ag dund man a am, ndax mooy séddale oksisen (li ngay noyyi) bi ci yaram wépp, lu man ta ñàkk la ci doxug oksisen bi Nit ku mukàllaf dina ci am lu toll ci juróomi liitar
Wàll:Jëmm Wàll:Yaram
Kamboodi
Wàll:Réew Wàll:Asi
Mori
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Jén
Doxalukaay bu demandoodi
Doxalukaay bu demandoodi ab xeetu doxalukaay bu mbëj la bu dawaan bu safaanu bu xél yu wëndeeluwaan bi yamul ak yu toolu bijjaakon buy wëndeelu bi lëmës yi nekk ci tekkaaralaan bi jur. Maanaam amul ag demandoo ci ñaari gaawaay yi, benn bi moo raw beneen bi. Loolu moo ko wuutale ak doxalukaay bu demandoo.
Melokaan
Doxalukaay bi ci ñaari xaaj la séddaliku, benn bi di tekkaaralaan bi, di xaaj bu taxaw bi, beneen bi di wëndeeluwaan bi, doon xaaj biy yëngu. Tekkaaralaan bi dafa am ay bën-bën yu, lang ak wëndeeluwaan bi, di fi lëmës gi di jaar, maanaam wommatukaay yi dawaanu mbëj bi di jàll.
Doxiin
Dawaan biy jaar ci lëmës gu tekkaaralaan bi mooy jur ab toolu bijjaakon buy wëndeelu, xélu wëndeelug tool bi mi ngi aju ci baraayu dawaan biy dugg ci doxalukaay bi te jóge cig ndombo gu biti. Ngir am ab toolu bijjaakon bu taxawul benn barab, di wër, faww ñu am ñetti lëmës yu tolloo, te itam yam dendu mbëj bu safaanu bi ñu leen di dundalee. Waaye ngir gëstu masin bi doy na ñu xool rekk benn wommatukaay ci ñett yi ndax liy xew ci benn bi mooy xew ci yeneen yépp.
Kon lëmës gu tekkaaralaan bi dafay nekk ci biir ag wal gu bijjaakon guy soppiku ci jamono. Toolu bijjaakon buy soppeeku bi mooy sabab juddug jenn doole ju mbëjdoxalukaay, lëmës gu wëndeeluwaan bi su sóoboo ci boobu tool, sunu sukkandikoo ci àtteb Lorenz, dafay xiirtal ci ay catam ab wuuteeg aj, moom it juddal ab dawaanu mbëj ci wëndeeluwaan bi. Segam xamees na ne su ab dawaan di jaar ci aw taxar, dafay jur ab toolu bijjaakon. Kon ñu am ñaari tool (bu tekkaaralaan bi ak bu wëndeeluwaan bi) liy tukkee ci digaaleeb ñaari tool yi mooy jenn doole ju mbëjbijjaakon, di liy wëndeel wëndeeluwaan bi.
Li tool bi tekkaaralaan bi jur, di xiirtal ab wuuteeg aj ci wëndeeluwaan, loolu itam sabab beneen tool, di lu ag ñakkam a judd di indi ñakk a demug wëndeeluwaan bi. Tax ñuy far di ko woowee itam masinub xiirtal.
Lëkkaloo gi ci diggante xélu tarxiis gi, baraayu dawaan bi koy dundal ak limu seexi dott yi (benn limu seexu dott benn bëj-gànnaar ak benn bëj-saalum lay am), mile mind moo koy fésal:
ngir xayma tarxiis gi s
Ci misaal, ab doxalukaay bu am ñetti seexi dott p (6 dott), bu baraayam f doon 50 Hz mi ngi am xélu demandoo 1000 wër ci simili.
Wàll:wuutuloxo yu mbëj
Stavropol
thumb|Stavropol
Stavropol (Ставрополь) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 398 539 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Grozny
thumb|Grozny
Grozny (Грозный) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 271 573 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Montevideo
est bi capital ak largest dëkk de uruguay. According ci bi 2011 census, dëkk bi proper a ab population de 1,319,108 (about ab ñettéel de bi réew's total population)[1] ci ab area de ​​201 km² Dëkk bi était founded ci 1724 par ab español soldaar, bruno mauricio de zabala, ko ab strategic kata ci bi midst de bi spanish-portuguese ay plus de bi la plata basin region Montevideo played host ci chaque match ci bi 1930 fifa àddina pot, bi bu njëkk edition de kii sporting event. Montevideo est bi administrative headquarters de mercosur ak aladi, bi main des blocs.
Bëer
thumb|300px
Bëër / Sekhebi (Gànnaar) : Argyrosomus regius (dundat yi)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Jén
Wikbaatukaay
right|thumb|300px|Sémbu Wikbaatukaay Wikbaatukaay ab baatukaay barilàkk bu ubbeeku la, di benn ci sémbi Wikimedia Fondation yi. Baatub «Wikbaatukaay» dafay junj sumb bu wolof bu boobu sémb, di Wiktionary ci wu-angalteer. Mook Wikipedia ñoo bokk doxiin, di lu ubbeeku te dàttu ci nosteg wiki, lees man a jëfandikoowaat ci anami GFDL.
Tëddiin
Yéeney sémb bi mooy sos ab baatukaay bees di duggal làkki àdduna bi yépp. Ci bu wolof baat yépp a fiy nekk ak seen tekki ci yeneen làkk waaye ci wolof lañu leen di faramfaccee, joge seen gongikubaat, seeni bokktekki, safaantekki, waxiin, añs.
Muurum Koor
Muurum Koor di ci wu-araab “زكاة الفطر/Zakaatul Fitr” farata la ci bépp jullit bu di boroom xel, mag walla ndaw, góor walla jigéen, ab jaam walla gor, ngir waxtaan (Hadiis) wi nu Abdulaah mom (Ibn) Omar (gërëmul Yàlla ci ñoom) dikke ne: «Yonentub Yàlla (jàmm i Yàlla ci moom) farataal na ci nun muurum koor ci wéeru koor, saa ci tàndarma walla bele, muy ab jaam walla gor, jigéen walla góor, mag walla ndaw ci jullit ñi» (Buxaari 2/579, Muslim, Tirmiidhi, Abuu Daawuud, Nasaaï ak Ibn Maaja) Ku ko weddi ab yéefar la, ku ko bàyyi te tay ko te tëlewu ko ab saay-saay la, bu ko tuubul ba dee ag payam sawara la. Ku ko deful it du ko wàcc ba mukk ci dëppook boroom xam-xam yi, doonte bu julli gi weesoo yoolum sarax ngay am.
Wikbaatukaay
Tëddiin
Wàll:Baatukaay Wàll:Sémbi Wikimedia Fondation
Muurum Koor
Kañ lay war ?
Balaa noo julli korite lees koy génne, Mom Omar (gërëmul Yàlla ci ñoom) neena: «Digalees nanu nu genne muurum koor balaa nit ñee génn di julli ji» (Buxaari 2/579, Muslim) Abdullaah Mom Abaas (g.Y.c.ñ) neena: «Yonent bi farataal na muurum koor ngir mu laabal aji-woor ji ci caxaan yi ak safaan yi akit ngir leel way-ñàkk yi, Ku ko genné njëkk julli gi muurum kooram mees nangu la, Ku ko génne ginnaaw julli gi nag, sarax la ci sarax yi » (Abuu Daawuud, Ibn Maaja ak Daaraqutnii) Naafih nettali na ni: «Ibn Omar génne na ko benn walla ñaar i bis njëkk Korite» (Buxaari) Ci ngirum Maalig mi waa réew mi di sukkandikoo ak Ahmed, neena ñu «manees naa joxe muurum koor benn walla ñaari fan njëkk korite» bu dee ci Abuu Hanifa neena: manees nakoo génne njëkk wéeru koor sax, Saafih ni manees nakoo génne ci bu weeru koor tàmbalee. Waxtuw joxe ko dëg nag moongi doore ci bu weer wi feeñee la ko dale ca timis ga ba xëy.
Ku ko génnewul ba julli gi wees nag ?
Boroom xam-xam yépp dëppoo nañu ci ne du tax mu wàcc ko mukk, doonte sarax lay doon bu julli gi xësee weesu niko Yonent bi waxee: «Ku ko génne ginnaaw julli gi, sarax la ci sarax yi »
Juma Jeŋ Jaxate
Juma Jeŋ Jaxate soskatu ñawin la bu dëkk Senegaal, juddoo Tëngeej (Rifisk), ñetti fan ci weeru desàmbar atum 1947.
Muurum Koor
Ana ci lumu koy war a génnee?
Xanaa ca la ëpp ca réew ma mu dëkk di dunde, nun waa réew mii daanu ko génne njëkk ci Ceeb, Dugubi Suuna, Saaño, Basi, Tin, Feela ku ko amul jënd ko joxe ko, kuy dunde yu dul yii yitam man na koo génne ca lamuy dunde rek.
Juma Jeŋ Jaxate
Dundu ak jaar-jaaram
Moom ci boppam moo jiite bérebu liggeeyukaayam bi mu tudde Shalimar Couture, bokk na ci ñi muy ñawal, njiiti réewu Afirig yu bare ak seeni soxna.
Muurum Koor
Ana namuy war a toll?
Xanaa benn (1) saa bopp bu nekk. Bu dee ci réew mi dugub lees ko daa gën a génnee ci bopp bu ne ñaari kilo ak genn-wàll ci Dugubi-Suuna ak yini deme bu dee Ceeb nag walla muy yu dul yii kon day wut nattukaay goo xamni ñaari kilo ak genn-wàll a koy fees ci Suuna mu natt ko ca te bañ koo peese ngir xam ñaata kilo la.
Juma Jeŋ Jaxate
Dundu ak jaar-jaaram
Atum 2012, la bett askan wi ne dafay nekk ab way-wotelu ci wotey njiitu réew yi. Mu mujj ci nekk ndàdde ci sumbug wote bu jëkk bi, ndax téemeer boo jël, tus kos fukk ak ñaar (0,12%) rekk la amoon ci ñi wote ñépp.
Muurum Koor
Ana ku ñu ko war a jox ?
Ku ñu war a jox Asaka rek ñoo yam ci lépp, moo di as gor su di ab jullit te am ca aajo ju wér te muy koo xamni seenuwu loo ci moom lenn njariñ lu dul jox ko ko ngir Yàlla rek, Séenuwu loo mu di la sant ak a gërëm walla mu di ko nettali fi aw nit, nga xamni bëgguloo sax ku ko yég, bëggu ñu nag ku la dogal ab tool nga di ko jox asaka ngir tool ba loolu araam na ci ñoom ñaar ñépp, boroom tool bi nag bu ko moomee sañ nala koo jaay walla mu luye la ko waaye lumu ci doon doo ko ko jox ci asaka ji walla luñuy lekk walla lu suuf di saxal, bëgguñu yitam jox nit asaka mu di ko jaay nga di ko jënd, bëgguñu yitam tuxal asaka lu gën a sori juroom ñaar fukki kilomet te fi nga nekk ku ko yayoo sori wu fa, bu ko weesuwul nag dara newu ci, boo gisul ku ko yayoo lu dul lu ko weesu yitam dara newu ci., sañees na koo dajale jox ko kenn, sañees na koo tasaare ci mbooloo mu ko yayoo. ku ñu war a jox asaka. Ku ko amul woon ba mu wàcc la bees la joxee lu la man a dundal ci bis bi ba suba, la ca des war na nga génne ko ci, bu desul it man nga koo génne ci lees la jox boo noppee jox ko sag njaboot.
Juma Jeŋ Jaxate
Ay sargalam
Atum 2013 la ko woykatu Kóngoo bi Koffi Olomidé sargale woyam wi mu tudde Festival . Mu dellu amaat lu ni mel atum 2013, ndax Fally Ipupa sargale na ko aw woyam.
Muurum Koor
Ana ku ñu ko war a jox ?
Abuu Haniifa ak ñénn ci boroom xam-xam yi nangu nañu genne ko jox ko waa-téere ba (Ahl-ul-Kitaab) manaam ñi nekk ci diiney Yahuud ak nasaraan. (Sayyid Sâbiq mooko indi ci Fiq As-Suna)
Juma Jeŋ Jaxate
Lees bind ci moom
Jukki bi ñu jëfandikoo ngir bind bile
Muurum Koor
Ndax manees nakoo génne ci xaalis ?
Ci ngirum Maalig maneesu koo génne ci lu dul aw cam, Maalig neena: «Muurum koor wareesu koo génne ci lu dul ñam, Deesu ko génne ci kee (xaalis wala lu ko xeetoo)» loolu it mooy gis-gisu Shaafih ak Ahmed ibn Hanbal.
ÑAQU MENINGITE
Ñaqu antimeningococcique mooy bépp ñaq bi ñu mëna jëfandikoo ngir mucc ci feebaru Neisseria meningitidis.Amna yeneen xeetu ñaq yu mëna musal nit ki ci yenn ci xeetu meningite yii ñuy lim: A, B, C, W-135, ak Y. Baaxaayu kaaraange ñaqu gi mingi ci diggante 85 ak 100% mën na yàgg gën gaa néew ñaari at. Ci ñi koy jëfandikoo, dina fa wàññi méningite ak sepsie. Ci sidit lañu la koy jam wala ci suufu der bi.
Waa OMS (Mbootaayu sàmm wérgi-yaram ci àdduna bi) waxna ni ñi nekk ci barab yu bari meningite wala yu ko xawa am, dañu wara ñaqu ngir mucci ci feebar bi. Sudee gox yi feebar bi bariwul, nañu ñaq ñi nekk ci wetu ñu am feebar bi. Ci goxu afrique yi nekk ci ndomba meningite, ñu ngi def jéego yu mag ngir ñaq yi am diggante 1 at jàpp 30 at, muy ñaq bi boole ak méningocoque A. Ci Kanada ak ci États-Unis, dañuy digle ñuy faral di ñaq ci saasi bépp xale bu nekk ci barab bi feebar bi nekk te bari fa. Waa Arabi Saudi dañuy sàkku ci képp kuy aji Màkka mu jël ñaq bi koy aar ci meningite.
Ñaqu meningite (Meningococcal), daanaka ñaq bu wóor la. Ci ñénn ñi, barab bi ñu leen ñaq mën na xonk wala mu metti tuuti. Jiggéen ju ëmb mën na ko jëfandikoo. Néew la lool lumuy indi nit ki ay jafe-jafe, matul benn ci 1milioŋi ñaq.
Muurum Koor
Ndax manees nakoo génne ci xaalis ?
Karmat: joxe ko ci ñam manaam li ngay dunde moom rekk a sax ci sunna, te Hadiis bi koy digle it daa waxni ngir jox way-ñàkk yi ñu lekk la, te moom la daan def it, leel léen miskiin yi nag wuute na ak joxe léen ci séen alal yi, leel miskiin muy jox ko lekk sarax lees ci jublu, joxe léen ci séen alal yi azaka lees ci jublu, wuutee ngi foofu bu jar a bàyyi xel, ginnaaw léel miskiin la wax, nanu léen leel ci li nuy lekk rekk, Joxe ko ci ñam nag moo war.
Mu des nag bu loru amee, kon ngànt day taxaw ndax lor fu mu fekk ab àtte àndaleko, bu boobaa manees koo jëfe ci niko Abuu Haniifa gisee ci lu dul par-parloo te sellal yéene ji.
Luy njariñam ci lu nëbbu ak lu feeñ ?
Abdullaah Mom Abaas (g.Y.c.ñ) neena: «Yonent bi farataal na muurum koor ngir mu laabal aji-woor ji ci caxaan yi ak safaan yi akit ngir leel way-ñàkk yi...» Abdullaah Mom Abaas (g.Y.c.ñ) neena: «Yonent bi farataal na muurum koor ci naan: Fexe léen ñu woomal tay! (Daraqutni) manaam ngir way-ñàkk yi woomal ci bisub korite gi. ci niko Al-Bayhaqi Soloo: «Fexe léen ba bu ñu yalwaan i ci bisub kori gi» Kon dina laabal aji woor ji ci mboolem rëcc-rëcc i koor gi ak it indi indi jàmmu ci nit ñi ci dimbalante, woomalal ñu ñàkk ñi ngir ñu yëg bër gi ni ñépp, fexe ba kenn du yalwaan ci bis bi.
Amma nag Hadiis biy waxni fii ak génnewuloo ko deesul nangu sa koor, ci wax i boroom xam-xam i Hadiis yi wérul, manaam jàppee wu ñu ko waxi Yonent bi (jàmm i Yàlla ci moo).
Wàll:lislamm
Beliis
Wàll:Aamerig Wàll:Réew
Nizhny Novgorod
thumb|Nizhny Novgorod
Nizhny Novgorod (Ни́жний Но́вгород) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 250 619 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Smolensk
Smolensk (Смоленск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 326 861 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Rëb-rëb
Melo wi
Rëb-rëb gi gàncax guy hàgg cig guddaay 2 ba 4i met la, mbaa garab guy hàgg cig guddaay 8 ba 12i met, te ronam day gàtt ba noppi am xànc mu baam.
Veliky Novgorod
Veliky Novgorod (Вели́кий Но́вгород) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 218 717 (2010).
Rëb-rëb
Njariñ yi
Ca Mali xobam dañ koy cuubee ndimo ngir mu am wirgo wu mboq.
Banglaades
vignette|Somapura Mahavéehar
Rëb-rëb
Turu xam-xam wi
Terminalia avicennoides
Veliky Novgorod
Wàll:Dëkki Riisi
Banglaades
Banglaades : réewum Asi
CD Travadores
Clube Desportivo Travadores benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Praia ci yu dunu Santiago.
Banglaades
Wàll:Asi Wàll:Réew Wàll:Banglaades
CD Travadores
Staad
thumb|right|350px|Staad Várzea
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Santiago (Kap Weer) Wàll:Football
Rëb-rëb
Turu xam-xam wi
Wàll:garab Wàll:gàncax
Calhau (Kap Weert)
Calhau benn dekk-dëkkaan São Vicente ci yu penku yu dunu São Vicente, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:São Vicente (Kap Weert)
Khal
Khal / Joto : Pseudotolithus elongatus (dundat yi)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Jén
Faatu Joom
Faatu Joom mi juddu ci atum 1968 ca Ñoojoor ci Sénégal, taalif kat bou jiggeèn la bu coosano Senegaal di dundu Faraas.
Ginaw siwalug limu teère bu tudd La Préférence nationale, ci atum 2001, naka nonou teerem buñu naan Le V entre de l'atlantique moo tax ñu xamko ca bitim reéw. Ci am  mbindam daciy wax lu jëm ci tukki ca Faraas ak itam dingante Faraas ak keembarug Afrig.
Jaar-jaar
Fatu Joom mongui juddu ci atum 1968 ca dunug Ñoojoor ci mbelug Salum, ci dëku Seereer, ca ngélemu-suufu Senegaal. Jank piir la –– ay wajuram sëyu ñu -- maamam bu jigeen, Aminta moko yarr.. Aw santam mongi juge Siin Saalum, fa nga xamne Joom yi ay Ñominka lanu.
Wuteg li cosaanu xeetam digle, dafay taqqoog goor ñi déet muy dimbali jigéen ña ñu togg ñam ya ag def ligeyu kër yi. Saa sune day wute ak dundinug waa dunu gi batax mu dem daara teksi jangi fanraase. Maamam bu jigéen def na ab diir ngir nangu ni man na jangi : mom Faatu jank bi da daan dem daara di lakatu, ba kerok jangalekatam yayy ay waajuram ngir ñu bayiko mu wëyële.
Ci fuki at ak juròom mu bëgg lool njangatu faranse tek si tambale bind. Faatu Joom genn ab dëkkam ngir wëyële am njangam ci yenen dëkku Senegaal, bolek di fayale ag dundug màang kat gui ak ligéey yu ndaw yi ;  teksi mu jangi daray Mbuur, ligey kem mbindaan fa Gambi  teksi muje tambali am njangum iniwersite ca Ndakaaru. Ca jamono jooja mongui bëgona doon jangalekatu faraase, déet muy genn réew mimu juddo.
Waye ci ñaar fukki at ak ñaar mu  bëgg benn faraase, daldi sëyi teksi andag mom Farans ca Strasbourg ci atum 1994. Binga xamé ni njabootug borom kërëm beedi nanu ko, mu daldi tass ab sëyam ñaari at ci ginaw tek si mu nekk ci jafe-jafe yu metti, ñu wacc ko ci nekkinug Mòodu-Mòodu ci suufu Farans. Ngir mu fay am njangam, fawu mu mbindaanu ci diirug juròom benni at, ag bimu mane jangale ca waxtu wanga xamne am na lijaasam bu mag ba, njëkk muy tambali ab ligéeyam ci « Tukki gi, jëflante yi ak njang mi ci mindum téere ak sinemaa bu Sembeen Usmaan».
Liggéey
Ginaw bimu jange araf yi ak filosofi ca iniwersite bu Strasbourg, mu daldi fay jangale, teksi iniwersite March-Bloch bu Strasbourg ak daara bu kawe bu jëm ci wallu njangele bu Karlsuhe, fa Allemagne. Mu daldi jot raaya ya ñeel lijasa honoris causa ca uniwersite Liège ci atum 2017.
Mu dëgmal it am mbind : siiwal na La Préférence nationale,  ab limu teere bu jooku ci Présence africaine ci atum. Le Ventre de l'atlantique moy taarixam bu njëk , bi genn ci atum 2003 bu ciwalug Anne Carrière. Ginaw gi laci toppu Kétala (2006), Inassouvies, nos vies (2008), Celles qui attendent (2010) ag Impossible de grandir.
Ci atum 2019 la am ngañelu raaya yu ñoom Rotary Club bu làkk faraase ñeel tàarixam Les veilleurs de Sangomar.
Gis-gis
Dafay jammarlog ag ñi amul yërmande, day àar ligéeyu daara ag meloy  gëm sa réew.
Lu jëm ci maggug populism gi, Faatu Joom dankoy faral di sakku saa sune ngir mu yaatal xalatam ci ay waxu politig ag askan wi ci telewisong yi ak xar-xarale yi.
Mu jël taxawaay bu am solo ci maggug populism andag Mboolom biir réew ba ca Faraas. Ci nekk bimu nekk bindkat, dafa bëg fatali ci ay téerem meloy nit ak  gëm sa réew  ndax mom diapp nani « waratuño noppi ci kanamu ñi dano wayadi ci taanal biir réew».
Dafay wax tamit kàdduy ñaxtu ngir lëkkalo bu gëna yamo ci dingante Orob ak Afrig. Jàpp nani fiñu tollu Orob mo nek ci ginaw lëkkalo bu yamo wul teksi Afrig moomul alalam. Te it jàpp nani rusaange jamonoy koloñal ba mongi fi ba léegi muy ci booru wa Afrig ak tamit wa Orob, mu nekk liy gaar ab lëkkalo bu gëna yamo. Xalaat nani kunekk war na yeug ni nit la su jakkarlok benen moromu nitam, mo xam fumu mana soqqeeko. Naka nunu, déet muy joxoñ baaram benn kembaar, motax jàap nani waa Afrig dano war wesu di nekk ñunuy noot te it wa Orob bayi sen noot gi ngir digante  aji jariño/ aji jariñe, aji joxe/ aji jox ji mana dakk. Fimy daane le moy dafa leeral ni dimbali aw nitt moy nga dimbali ko ba dootu soxla dara ci yaw, masalan ndimbal li ñeel sùkkaliku bi réewi sowu yi ini Afrig.
Téere yi nu yër
Wàll:Séeréer
MBaliyaa Kamara
Mbaaliyaa Kamara mu ngi juddu atum 1929, faatu fukki fan ak juroom-ñett atum 1955 ci Tondon. Ab bañkat la woon buy xeex ngir Ginne moom boppam.
Louis XIV Faraas
Louis xiv (louis dieudonné; 5 septembre 1638 – 1 septembre 1715), it known ko louis bi géniale (louis le grand) for bi jant buur (le roi soleil), était buur de Faraas la 14 mai 1643 ba ñoom saay ci 1715 Ñoom reign de 72 years ak 110 fan est bi longest recorded de benn monarch de ab sovereign réew ci history. [1][a] although louis xiv's Faraas était emblematic de bi at de absolutism ci europe,bi buur surrounded himself ci ab variety de significant political, military ak cultural figures.
Yonnee
français
Voyage scientifique dans un pays éloigné ou difficile, ou voyage touristique plus ou moins important ou mouvementé ; hommes et matériel participant à ce voyage : Expédition au pôle Sud.
Baía das Gatas
Baía das Gatas benn dekk-dëkkaan São Vicente ci yu penku yu dunu São Vicente, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:São Vicente (Kap Weert)
Bermuda
400 px|left right|150 px
Wàll:Aamerig Wàll:Nguur-Yu-Bennoo
HTML
thumb|right|200px|Baati HTML (Hyper Text Markup Language) HTML di wund (Hyper Text Markup Language) mooy làkk wees di wonee xëti Web yi
Kaliningrad
thumb|Kaliningrad
HTML
misaalum xëtu HTML.html / HTM.htm
Wàll:Xam-xamu nosukaay
Tëriinuw nosukaay
Saa yoo yëngalee janax ji walla nga bind ak sa arafukaay, nosukaay bi ab santaane bees ko jox la jëfe, santaane yu jóge ci benn walla ay tëriin. Santaane yooyu ñooy di déglu bë jëfandikukat bi te di leen jëfe: ubbi ab dencukaay, bind, xayma, seet añs. Jëfekaay bi mooy wàll wi nekk ci nosukaay bi biy jëfe càkkuteef yi nekk ciw tëriin. Jëfiin wi mooy yoon wi nosukaay bi di jaar, jéego ci jéego, ngir jëfe càkkuteef yi. Kiy bind aw tëriin lees di woowee ab tëralkat
Kaliningrad
Kaliningrad (Калининград) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 431 902 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Beijing
thumb|Beijing
Gàddaay
Gàddaay di ci fr “immigration” baat la buy tekki : tukkee ci barab mbaam réew dem ca meneen, ngir sàkku fa dara, mbaa ngir naqarig sam réew ci yaw mbaa barab ba nga bawoo, loolu di faral di jur ag tumbrànke, akug ndoxondéemu, tax ngay am turu doxondéem giy tekki ku dëkkul ca réew ma nga nekk, cosaanoowoo fa
Beijing
Beijing (北京市) mooy péeyu réewum Siin. Nitñii motnañu 21 700 000 (2015).
Kanadaa
Wàll:Réew Wàll:Aamerig
Beijing
Wàll:Dëkki Siin Wàll:Péy
Gàddaay
Kon gàddaay mooy: immigration ci fr
Doxondéem di : étranger
Tumbrànke di coona ak tiis ak naqaru xol gi gàddaay di faral a jur
Buum
français
Wàll:baati wolof
Gàddaay
Am ku ne moo de da koo woyofal '''waaye mbugal aw dogiit la ci tukki '''
Corda (Kap Weer)
Corda benn dekk-dëkkaan Ribeira Grande ci yu dunu Santo Antão, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Santo Antão (Kap Weert)
Xott-biteel
vignette|Xott-biteel gi (Eucalyptus camaldulensis) Xott-biteel gi xeetu garab la gu bokk ci ñoñ Eucalyptus. Óstraali la bàyyikoo.
Melo wi
Guddaayuy 20i met lay yore, waaye man nay hàgg ba 45i met. Xàncam day dijj (3i sàntimet), woyof, te yor i gàkk gàkk yu xonq, yu baam, yu nëtëx ak yu weex. Saawiyee ba suye lay meññ ci barab yu naaje ya.
Njariñ yi
Ronam bu tàbbe cig dex, dëkkuwaay la ñeel yenn jën yi. Dees kor kerloo te di ko fajoo it.
Turu xamxam wi
Eucalyptus camaldulensis
Tur wi ci yeneeni làkk
Farañse: gommier rouge/ des rivieres
Wàll: garab
PHP
PHP Làkku Day la bu ubbeeku te jàppandi, defees na ko ngir sos ay xëti web yu matale jaare ko ci ab seddalekatu HTTP3, waaye it di nay man a dox niki beneen làkk bu man a doon ci anam gu biiru, PHP làkk wuy màgg la ba ci sumbu 5 ci doxiin aki melo yu mat, akuk woom ci ag kàngoom. Yaxub PHP sos na ko moom Rasmus Lerdorf ci atum 1995, fim ne ñiy toppatoo yokkte gi ak di ko saytu moodi The PHP Group (Mbaaluk PHP gi), PHP Tëriin lu ubbeeku la ci Sarti PHP dëppalees ko ak Sarti GNU General Public License (GPL)
misaalum xëtu PHP.php / PHP.php4 /PHP.php5 PHP.phtml
thumb|left|458px|Misaalum jëfandikuk baati PHP ci HTML.html
Wàll:Xam-xamu nosukaay
Nakhodka
thumb|Nakhodka
Béb
Béb di Strecuia satigera garab la gu man a sax ci suuf su bon ak kéew mu naqari, guddaayam man naa àgg ba ci 15i met.
Nakhodka
Nakhodka (Находка) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 159 719 (2010).
Béb
Melo wi
Xas mi day mboq walla mu maroo di def ay der yu wayaf di xolleeku. Ay xobam jamonoy nawet lay sëq. Meññeefam day mbuluŋ, der bi day nooy.
Nakhodka
Wàll:Dëkki Riisi
Béb
ay njariñam
Meññeefam dees koy lekk, am xasam dees na ko jëfandikoo ngir faj siburu. Waaye nag moom daakaandeem lees ëpp ci lees di jëfandikoo, dees na koy jëfandikoo ci anam yu bari.
saxuwaayam
Garabu béb amna ci réew yu bari waaye weti END, OSTARAALI, ak SUDAA... la ëppe. Njaayum daakaandey Béb nag mi ngi gën a baree ci diggante Senegaal ak END ndax ñoo ëpp luñ koy am. Daakaande ji ci weeru Nowaambar lay tàmbalee xelli jëm ba nawet bi sori lool!
Sankt-Peterburg
thumb|Sankt-Peterburg
Sankt-Peterburg (Санкт-Петербу́рг) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 4 879 566 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Haj
thumb|250px| Haj Aj mooy juróomeelu ponku Lislaam, Ci waxi Yonent Yàlla Muhammed ja ni: "Tabaxees na Lislaam ci juróom: Seere ne amul benn buur bu dul Yàlla te Muhammed ndawam la, Taxawal Julli, Joxe Asaka, Woor weeru Koor, Ak Aj ci ku ko man aw yoon", ba tay Aj farata la ci benn jullit bu ko man (ci bépp anam), ci waxi Yàlla mu kawe ja ni:ñeel na Yàlla ci nit ñi Aj néek ba ci ku ko man aw yoon (benn yoon) te ku weddi Yàlla moom woomle na waliif mbindéef yi.
Aj Màkka ak kumu war
Aj Màkka benn yoon wartéef la ci mukàllaf mu ko man ci yaramam ak ci ab yóbbalam. Manug Yaram wi moodi mu bañ a ame wopp ju ko tee man a dem walla mu ragal ca dem ga dollikug wopp ja, walla sosug wopp walla ak yeex a wér.
Yobbal bi yit moodi mu am lu ko lew lu sell loo xam ne darra ci ribbaa nekku ca, àqi kenn nekku ca, te yalwaanu ko ñaanu ko te mu doy ko sëkk ba du tumurànke ci yoon wi du ca yalwaan du lëjal kenn, waa këram itam mu bàyyee leen lu leen doy sëkk ba du ñu tumuturànke du ñu lëjal kenn. Mu fay boram yépp bu dul bu ab digam teewul, waaye bu dee teew balaa dellusi sax war na koo fay balaa dem walla mu batale ko. Bu ci yooyu yépp amee nag war na ko ni ko julli waree ku ko weddi ab yéefar la, ku ko bàyyi te tay ko te tëlewu ko ci genn anam ab saay-saay la bu bon te bu ko tuubul ba dee sawara la jëm. Ku ko bëgg nag bu demee ba fa muy armale dana fa fekk ku ko jiite ci yi mu war a def yépp ak yi mu war a bàyyi yépp ba ba muy noppi. Moongi ware ci weeru Tabaski
Ñatti xeeti aj yi:
Aj am na ñatti xeet:
1-Ajug tamattuh
2-Ajug qiraan
3-Ajug ifraad
Faratay AJ
Aj ñeenti farata la am :
2 tawaaful ifaada
3 dox diggante safaa ak marwa
4 taxaw arafa.
SUNNAY AJ
Sunnay Haj fukk ak ñaar la:
Am na ci ñeent yoy ñi ngi ame ca armal ga:
1 sangu gu jokkook armal gi
2 rafle ci lunu ñaw 3 solub ñëkk akug làmbaay aki dàll 4 labayka.
Tawaaf gi am ñeenti sunnaam : 1 dox gi 2 foon gi doj wa ci loxo walla gimiñ 3 ñukk gi ci ñatti tuur yu njëkk yi 4 ñaan gi ngay ñaan ci tawaaf bi.
Bañ na ñu
Bañ na ñu lool nag ku Aj ba dikk mu di ko darajawoo walla mu di ko tuddoo di ko dolli ci aw turam, walla mu defe ne gëne na ko (Aj gi) kenn ku ko deful. Na ko def ngir Yàlla rekk, niki muy tuddee Yàlla ak a Julli ak a Woor ak a natt Asaka ngir Yàlla. mu xam ne Aj itam ak yooyu ñoo yam kepp ci ku mu war. lu waay di def na ko def ngir Yàlla rekk ngir lu dul Yàlla ak neen la.
Wàll:Ponki Lislaam
Garab
alt=Nataal bees dibbe ci biir Wikipedia|vignette|Ay garab alt=Garab|vignette|Garab
Garab
Garab gàncax gu dëgër la, di am ab dàtt bu taawu ay banqaas yu firiku am i xob yuy faral di nëtëx. Xob yooyooy joxe ker gi.
Garab yi gàncax lañu yoo xam ne dañoo man a gudd fan. Ñoom dañuy dund ay at yu bari. Amna ci yoy man nañoo dund lu ëpp fukki at, am ci yoy téemeeri at, ba am ci sax yu néew yuy àgg ba junniy at.
Ci li ñu xayma, àdduna bi am na lu mat 60.000 ba 100.000i xeeti garab.
Garab yi nag, fi ñu ëppe mooy ci àll bi, ci gott yi ak màndiŋ. Fa ngay fekk garab yu bari yu dajaloo. Waaye batay it garab yi man nañoo màgg ci feneen fu dul ab àll, niki ci biir dëkk yi, ba ci sax biir kër yi.