cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diiney Afrig
Ñoom ñoo yonent yu gëna am solo ca diine Afrig bu amoon wa Misara, ndax am na yeneen, te xeet yi ca afrig, bu nekk, ba tey, am nañu tur yu bare ngir tuddu yonent yi. Ca diine bii, Neteru moo doon turu yonent yi. Bu ñu xolee ci lakk yi Afrig yi, ñu gis ay baat bu ko niroo (nutar, ntori, tooru, tuur, etc).
Ca yoonu imbraator gu gana, lislaam ñow na soowu Afrig, ca jamono boobu, lislaam ak diiney bu Afrig, ca jamm lañu doom dëkkando. Ak tubaap yi, diiney nasaraan ñow wa diggu afrig ak Afrig bu penku. Waaye ñu jekk topp yoonu Kirist ci adduna, ñooy askan wi mu tudd Kopte, baawo ci askanu wa misra. Ak Jiyaar yi jullit defoon ca XIXee xarnu, diine bu Afrig ba, waññi na bu baax. Tubaap yi tamit ak canc gi, def neen ñi, diine afrig boobu mu waññi bu bari.
Téerekaay
Wàll:Afrig
Banjul
thumb|right|Banjul Banjul : mooy péeyu rééwum Gaambi.
Séwógaraafi
300px|right|Location of Banjul in The Gambia Nitñii motnañu 31 301 (2013).
Turkumenistaan
Turkumenistaan : réew (Asi)
Wàll:Réew Wàll:Asi
Mexe
Meckhe benn dëkku Senegaal.
Mu ngi ci bëj-gànnaar Senegaal.
Wàll:Dëkki Senegaal
Pac
Pac : baatu ndoktoor moo gën a neex paj te kenn du wax pac waaye paj
Chã das Caldeiras
Chã das Caldieras benn dekk-dëkkaan Santa Catarina do Fogo ci yu penku yu nekku Fogo, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Fogo (Kap Weert)
Saaru Xunti ma
Saaru Xunti ma Makka La Wacc 105 Laaya la.
Heard Island and McDonald Islands
Heard Island and McDonald Islands : Dun
Saaru Xunti ma
(1)              Maa ngi sant Yàlla mi wàcce ca jaamam ba téere ba te dara dëngu ca.
Heard Island and McDonald Islands
Wàll::Dun
Saaru Xunti ma
(2)              Mu  jub xocc ngir mu xuppe ci mbugal mu metti muy bawoo fa moom ngir  mu begal way-gëm yiy def ay yiw ne am nañu yool yu rafet.
Dunu Kook
Wàll:Réew Wàll:Dun
Saaru Xunti ma
(3)              Ca la ñuy sax dàkk.
(4)              Ngir it mu jàjj ña naan Yàlla am na doom.
(5)              Amuñu ca benn xam-xam waxatuma la séeni Baay. kàddu gu rëy a ngook gu génne ca séeni gëmmiñ. Waxuñu lu dul aw fen.
(6)              Boo demee yaa ngi alag sa bopp ci topp ci séen gannaaw ak u naqar ngir li ñu ñakk a gëm wax jii.
(7)              Nun dey def nanu li nekk ci kaw suuf  mu koy taaral. Ngir nu nattu léen kan ci ñoom a gën a rafet jëf.
(8)              Te nun noo def la ca kowam mu dib dénd bu wow kohh.
(9)              Ndax yaakaar nga ni gaay xunti ma ak (seén xaj ba nekk nañu di lu yéemé ci sunnu kéemtaan?
(10)          Fàttalikul ba waxambaane ya làqoo ca xunti ma ne : «Sunnu Boroom noo ngi lay ñaan nga indil nu yërmande ju bawoo fa yaw, te nga yéwénalal nu sunu  mbir mii ba mu jub.
(11)          Nu nelawal léen ca xunti ma ay at yu takku.
(12)          Gannaaw lolu nu yee léen ngir ñu xam kan ci ñaari kurél yee gën a takk diir ba ñu fa sax.
(13)          Noo ngi lay  nettalli séen xibaar dëgg-dëgg ;nekkoon nañu ñu jub, nu dolli léen ak njub.
(14)          Nu takk séen fit ba ñu jógee ni : sunu Boroom a di Boroom asaman yi ak suuf si, dunu ñaan jeneen yàlla ju dul moom, bu nu ko waxee dëy, kon wax nanu lu ëpp.
(15)          Sunu nit  ñii nag ñoom jël nañu yeneeni yàlla yu dul moom; lu tee ñu joxe ci tegtal bu leer ? ku dàq a tooñ kuy duural yàlla ay fen?
(16)          Bu ngéen léen beddikoo ak la ñuy jaamu dem léen làqqu ji ca xunti ma. Séen Boroom wesaare yërmandeem ci yéen defal léen ag jàppandal ci séen mbir.
(17)          Nga gis jant bi bu fenkkee bàyyi séen xunti ma ca ndey-joor bu sowee bàyyi léen ca càmmooñ ñoom nag ñu nekk ci men lëm foofee, loolu bokk na ci kéemtaani yàlla, ku Yàlla gindi kooku moo gindiku, ku mu sànk ,doo ko amal ku koy  taxawu di ko gindi.
(18)          Dangaa yaakaar ne dañoo yewwu te fekk ne ña nga tëdd di ndaw ñu léen di wëlbati ca ndey-joor ak ci càmmooñ séen xaj ba ne wàpp ca ëtt ba, boo ne woon  jàkk ci ñoom danga ne waññet daw tiit ba fees.
(19)          Noonu la nu lèen yee ngir ñu laajante ci séen biir. Am ca ku ne : Ban diir ngéen fi sax ? Ñu ne : Bès walla as lëf ci bès; ñu ne : Séen Boroom daal moo gën a xam li ngéen fi sax. Yónni léen kenn ci yéen ak xaalis bii mu dem  ca dëkk ba, na xool ñam wa gën a sell mu ëndil léen ca lu ngéen wërsëgoo. Na teey, bu mu yëgal kenn nag !.
(20)          Ndax ñoom bu ñu léen jekkoo daañu léen jam (xeer) walla ñu delloo léen ca séen diine, te kon dungéen texe mukk
(21)          Noonu la nu léen feeñale ndax ñu xam ne digéb Yàlla dëgg la, ak it ñu xam ne àllaaxira amul lu ñu ciy sikki-sakka. (fàttalikul) ba ñuy xëccoo séen mbir ca séen diggante; ñu ne : Tabaxal léen ab tabax. Séen Boroom a gën a xam séen mbir; ña not ca séen mbir ma ne : Fàww nu tabax jàkka ci séen kaw.
(22)          Dinañu ne : ñatt lañu (woon) séen xaj baa léen ñeenteel. Dinañu ne : juróom lañu séen xaj baa léen juróm-benneel, » ci demaleek a fekkale. Daañu ne : juróom-ñaar lañu séen xaj baa léen juróom-ñatteel. Neel : Sama Boroom moo gën a xam séenub lim. Kenn xamuléen lu dul ñu néew.
(23)          Bul werante ci séen mbir lu dul werante wu leer. Bul sàkku kenn ci ñoom mu ubbil la ci séen mbir.
(24)          Bul wax dara nag ne danaa ko def ëllëg lu dul bu soobee Yàlla. Nanga tudd sa Boroom boo fàttee, te nga ne : « jombul sama Boroom won ma lu gën a jub lii ».
(25)          Sax nañu ca séen xunti ma ñatti téeméeri at ñu teg ca juróom-ñeent.
(28)          Notal sa bopp ànd ak ñi nga xam ne dañuy ñaan séen Boroom subaak ngoon namm jëmmam ja rekk. Bu sa bët jéll ñooñu, ngay bëgg taarub dundug àdduna bii, bul topp koo xam ne dañoo fàbbi ab xolam ci fàttiliku nu, mu topp bànneexu bàkkanam, mbiram nekk lu jéggi dayoo.
(29)          Texawal ne dëgg gii ca sa Boroom la bawoo. Ku mu neex na gëm, ku mu neex na weddi ! Nun waajal nanu Safara ñeel na tooñkat yi, mu peeg léen wet gu ne. Bu ñu sàkkoo wallu, nu wallu léen ak ndox mu mel ni téex ub diwlin, buy lakk xar-kanam yi ; googu naan a bon ! Boobu sóonuuwaay a ñaaw !
(30)          Wóor na ni ñi nga xam ne gëm nañu  tey def ay yiw, nun déy dunu sànk yoolu ku rafetal jëf.
(31)          Ñooñu am nañu àjjana ju sax, yu ay dex di daw ca séen ron, ñu takkaayal léen fa  ay lami wurus ; ñu sol fa yéré yu nëtëx, yu jógé ci sooy ak “wëluur” ; ñuy sóonu ci ay lal  Boobu yool a baax, boobu sóonuwaay a rafet. Nu ballal ay dex ca séen biir.
(34)          Mu ame ay meññent, mu wax àndandoom ba ne ko fekk nuy waxtaan :
(35)          « Maa la gën a bare alal, te maa la gën a dëgër mbooloo ! » Mu tàbbi ca toolam ba, te di ku tooñ boppam, te mu naan : « Man daal foog naa ni lii du yàqu mukk!
(36)          « Te yaakaaruma sax ne Saa dana taaxaw ! Te sax bu ñu ma delloo sama Boroom danaa fa fekk dellluwaay bu gën bii ».
(37)          Ándandoom ba ne ko, fekk muy waxtaan ak moom : « Moo ndax dangaa weddi ki la bind ci suuf, ginnaaw ba mu la génné ci toq, topp mu yemale la nga di gòor ? .»
(38)          « Waaye man déy kookoo di Yàlla sama Boroom ! Sama Boroom nag duma ko bokkaaleek kenn ! »
(39)          « Tee woon ba nga duggee ci tool bi nga ne : lii moo neex Yàlla ! Doole amul lu dul ci ndimalul Yàlla ! Bo gisee ma gën laa néew alal ak i doom. »
(40)          « Amaana sa Boroom jox ma lu gën sa tool bi, te (amaana) mu sànni ci sa tool bi ay dënu yu jògé ci asamaan, mu mujj nekk pàkk bu ne ñayy. »
(42)          Meññentam ma yàqu, mu mujj di wëlbati loxo, di réccu la mu ca defoon, lépp daanu. Mu naan : « Cèy! aka neexoon ma bañ a bokkaaleek sama Boroom bi kenn. »
(43)          Te amul kurél béneen bu dul Yàlla bu koy dimbali, te munu la feyyu.
(45)          Joxléen misaal ci dundug àddina gii, dafa mel ni ndox mu nu wàcce ci asamaan gàncaxu suuf si jaxasook moom, mu mujj nekk mboob, ngelaw li di ko tasaare.. Te Yàlla ku jekku lépp la.
Saaru Maryama
Saaru Maryaama Màkka la wàcc 99 laaya la
Saaru Xunti ma
(47)          Bu keroogee dananu doxloo doj yi nga gis suuf si mu ne dàηη, nu dajale léen, dunu bàyyi kenn ci ñoom.
Saaru Maryama
(1)     K. H. Y. Saad  [Lii] fàttali sa yërmande Boroom la ca jaamam ba Sàkkariyaa.
Saaru Xunti ma
(49)          Nu teg nag téeré bu, nga gis nag saay-saay si ñu tiit ca la ca nekk, ñuy wax naan : «wóoy nun ! Moo lu jot téeré bii be bàyyiwul lu tuut wàlla lu rèy lu dul rekk takk na ko ! » te nag nu fekk la ñu jëfoon mu teew. Te sa Boroom du tooñ kenn.
Saaru Maryama
(2)     Ba mu ñaanee Boroomam ndànk
Saaru Xunti ma
(50)          Fàttalikul bu nu nee Malaaka ya : « sujjòotalléen Aadama. » Nu sujjòot ba mu des Ibliis ci jinne ya la bokkoon, mu lànk bañ a topp ndigalul Borooman. Ndax yéen dangéen koy jàpp mook i sëtam far ak ñoom ba ma fii yalla ? Te ñoom ñu di séeni noon. Tooñkat yee bon kuutlaay.
Saaru Maryama
(3)      Ne ko : "Sama Boroom ! néew naa doole, te sama bopp weex na tàll ak bejjaaw. Te masuma laa ñaan be sooy.
Saaru Xunti ma
(51)          Seedeloowuma léen bindu asamaan si waxumalaak séen ug bind ñoom ci séen bopp. Te duma dëgërloo sànkekat yi.
Saaru Maryama
(4)      Te am naa am tiit ci njaboot gi sama ginnaaw, te sama soxna dafa jërméel. Kon nag yal na nga ma may kuutaay gu bawoo ci yaw
(5)      Gu may donn, tey donn njabootu Yànqooba, te sama Boroom yal na nga ko def muy ku ñu gërëm !"
Saaru Xunti ma
(52)          Bu keroogee ba mu ne : wooléen ni ngèen ma doon bokkaaleel,ñi ngèen doon gortu. Ñu wooleen,waaye du énu leen wuyu. Nu def ci séen diggante xuru alkande.
Saaru Maryama
(6)      Yaw Sàkkariyaa noo ngi lay bégale doom ju góor ju tudd Yaxyaa, kenn masu koo tudd.
Saaru Xunti ma
(53)          Saay-saay si gis safara wa, mu wòor léen ne daañu ca tàbbi te amuñu lu koy wuññi.
Saaru Maryama
(7)      Mu ne : " Sama Boroom nu may ame doom, te sama soxna jërméel, te ma màgget be kumur".
Saaru Xunti ma
(54)          Leeralal nañu nit ñi ci Alxuraan jii ci misaal mu ne. Waaye nit nag moo gën a man a dàggasante lu ne.
(55)          Dara terewul nit ñi gëm ba léen njub ga dikkalee, te ñuy jégglu séen Boroom, lu dul doxalinu ñu jëkk ña ; dafa ñëw ci ñoom walla book mbugal mu ñuy jàkkaarlool war a ñëw ci ñoom.
Saaru Maryama
(9)      Mu ne : "Sama Boroom, defal ma firndé". Mu ne : "Sa firndé moo di doo mën a wax ak nit ñi ñetti guddi yu mat sëkk".
(10)    Mu génne ca jàkka ja, yem ciy nitam junj léen ne: “sàbbaalléen suba ak goon!”
Saaru Xunti ma
(57)          Kan moo dàq a tooñ ku ñu fàttali kéemtaani Boroomam mu dummòoyu léen fàtte la mu defoon. Nun danoo muur séen xol ya be duñu ko dégg, saañ séen nopp ya, te boo léen woowee jëme léen ci njub duñu gindiku mukk.
(58)          Sa Boroomay jéggalaakoon  tey boroom yërmande. Bu leer doon jàpp la ñuy fàggu kon dana léen gaawe mbugal mi. Li am daal mooy am nañu dig boo xam ne duñu ko man a làqu fenn.
Saaru Maryama
(12)    Ak yërmande ju tukkee ci Nun, te ku fegu la woon
Saaru Xunti ma
(59)          Dëkk yooyu nag alag nanu léen ba ñu tooñee, te wutaloon nanu séen alkaande ja ab dig.
Saaru Maryama
13)      Te ku baax la woon ciy way-juram, réyul woon, daawul woon moy Boroomam.
Saaru Xunti ma
(60)          (Fàttalikul) ba Muusaa waaxee ngóoram sa : Duma deñ di wéy ba fa ñaari géej ya daje walla ma wéy ab diir bu yàgg lool.
Saaru Maryama
(14)    Yal na ko Yàlla defal jàmm keroog ba mu juddóo ak keroog ba muy dee ak keroog ba muy dekkiwaat di dund.
Saaru Xunti ma
(61)          Ba ñu yeggee fa ñu daje ñu fàtte fa séen jën wa, mu jaar ca géej ga wèy.
Saaru Maryama
(15)    Fàttalil ci Téeré bi (Alxuraan) Maryaama, ba mu beddikoo ay nitam dem ci barab bu féete penku
Léebu
Manees na a yër foofu, yennat ciy léeboo nga fa: http://www.au-senegal.com/-Proverbes-wolof-.html
Saaru Maryama
(16)    Mu doxale kiiraay diggantéem ak ñoom ; Nu yebal ca moom Sunu malaaka [Jibriil] mu feeñu ko ci melow nit ku mat sëkk.
(17)    [Maryaama ne :] Yal na ma Yàlla musal ci yaw ! Ndeem fegu nga !
Léebu
Alalu golo ca lex ba = 	Tous les biens du singe sont dans sa joue.
Am naa giléem ca Gànnaar yomb naa wax    = 	J'ai un chameau en Mauritanie, c'est facile à dire. Léébu, proverbes CILF/edicef/ACCT. 1986
Saaru Xunti ma
(62)          Ba ñu jàllee mu ne ngóoram sa : ëndil sunu añ bi, sunu tukki bii daj nanu ci coono.
Saaru Maryama
(18)    Mu ne ko: "Man sa ndawal Boroom rekk laa, lu lay maysi doom ju sell".
(19)    Maryaama ne ko : "Numay ame doom, te mbindéef laalu ma, te duma jigéen ju bon".
(20)    Mu ne : "Noonu la, sa Boroom nee na : “loolu lu Ma yomb la », Te dananu ko def kéemtaan ci nit ñi ak yërmande ju bawoo ci Nun. Mbir mi sotti na !".
(21)    Mu ëmb ko, beddeekook moom ca barab bu sori.
(22)    Mat wa dab ko ca ëkku tàndarma ga. Mu ne : "Céy ! Aka neexoon ma dee lu jiitu lii, su ko defee ñépp fàtte ma, kenn dóotu ma tudd.
(23)    Mu woo ko cag ronam [ne ko] : "Bul jàq, sa Boroom defal na la ci sag ron am yol".
(24)    Gësëmal dàttu tàndarma gi, tàndarma yu ñor xomm rot, wutsi la
(25)    Lekkal, naanal, te seral sa xol. Boo gisee kenn ci nit ñi neel : "Man kat damaa nisër a wooral Boroom yërmande ji ; kon nag tey duma wax ak nit".
Saaru Xunti ma
(63)          Mu ne : xanaa xamóo ne ba nu wàccee ca xeer wa la fàtte jën wa. Dara fàtteloowuma ko lu dul Séytaane, bé fàttalikuwuma ko. Mu toppaat aw yoonam jëm ca géej ga ; lii moo doy waar!
Saaru Maryama
(26)    Mu indil ko (liir ba) aw nitam, leewu ko ; ñu ne ko : "Céy Maryaama def nga njaaxum gu réy !".
Saaru Xunti ma
(64)          Mu ne : loolu la nu doon wut. Nu woññeeku topp séeni tànk ya woon.
Saaru Maryama
(27)    Yaw jigéenu Aaróona, sa baay dey du woon waa ju bon, sa ndey it nekkul woon jigéen ju bon !".
Saaru Xunti ma
(65)          Ñu fekk benn jaam ci sunu jaam yi bu nu jox yérmande ju tukkee fi nun, te nu jox ko xam-xam bu bawoo fi nun.
Saaru Maryama
(28)    Mu joxoñ ko (liir ba) ; ñu ne ko : "Naka la nuy waxeek liir bu nekk ciy laltaayam".
(29)    Mu (liir ba) ne : "Man jaamu Yàlla laa, jox na ma Téeré ba (Injiil)
Saaru Xunti ma
(67)          Mu ne (ko) : yaw soo àndeek man doo man a muñ.
Léebu
Bakkan waruw dàll la : fa muy dagge doo ko yëg =  La vie c'est comme une lanière de sandale : avant qu'elle ne soit rompue, on ne peut pas savoir où cela va se produire 	Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Saaru Xunti ma
(68)           « Nooy man a muñe loo xam ne peegóo ko cig xam.
Mbàmbulaan Gu-Dal
300px|right Mbàmbulaan Gu-Dal gi moo ngi nekk ci diggante goxub Aamerig ak bu Asi.
Saaru Xunti ma
(69)          Mu ne : « Dinga ma fekk bu soobee Yàlla  may ku muñ, te duma moy sa benn ndigal.
(70)          Mu ne : Boo ma toppee, bul ma laaj dara, ba keroog ma la ciy tudd li ko waral.
(71)          Ñu wéy ba yéeg ca gaal ga, mu xar ko. Mu ne : Ndax danga koo xar gir labal séen woroom ? Li nga def réy na !
(72)          Mu ne : xanaa waxuma la woon ne foo àndeek man doo man a muñ..
(73)          Mu ne : Bul ma jàppe sama fàtte gi te bul ma teg ci sa mbir mi lu ma manul !
(74)          Ñu wéy ba dajeek benn xale, mu rey ko. Mu ne : ndax dangay rey bakkan bu sell ci lu dul bakkan. Def nga bir mu juunu!
(75)          Mu ne : xana neewuma la woon boo àndeek man doo man a muñ.
(77)          Ñu wéy ba agsi ci waa-benn dëkk, ñu fekk fa wenn sàkket wuy bëgg a màbb nu jubbanti ko. Mu ne : Bu la neexoon nga jël cig pey.
(78)          Mu ne (ko) fii nag la ñuy tàqalekoo. Dinaa la firil lii nga xam ni manuloo ko woon a muñ.
(79)          Li aju ci gaal gi, ay miskiin a ko moomoon yu daan liggéey liggéeyu géej ga. Ma bëggoon  caa def sikk ndax dafa am benn buur buy nangu gépp gaal ci doole.
(80)          “Bu dee xale bi nag, ñaari way-juram dañoo gëm, Nu ragal mu teg léen ag bew ak ug weddi”.
(81)          “Te yaakaar nañu ne séen Boroom wecceel léen ku ko gën, te gën a sell, gën a am yërmande.”
(82)          “Bu dee sàkket wa nag, ñaari xaley jirim ñoo ko moom, yu nekk ca dëkk ba, te séen um koom dafa nekk ca ron ga, te baay bu baaxoon la, te Sa Boroom namm bu ñu demee ba dëgër génne séen koom ma, mu di yérmande gu tukke ci sa Boroom, te defuma ko ci sama sañ-sañ loolu mooy pirig li nga manul woon a muñ.”
(83)          Ñu ngi lay laaj mbirum « Sul-Qarnayni » Neel : “Dinaa léen nettali ci moom lu di fàttali.”
Léebu
Bala nga xam luw taat di jariñ, mbate toog jot   =	On ne connaît l'utilité des fesses qu'au moment de s'asseoir. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Saaru Xunti ma
(85)          “Mu topp yoon be àgg ca sowu jànt, fekk ko muy so ci déeg bu ñuul kuk, nu fekk fa aw nit. Nu ne : yaw « Sul-Qarnayni », benn nga mbugal léen walla nga defal léen njekk.”
Léebu
Bant, lu mu yàgg cig dex, du tax mu soppiku jasiit  = Un bout de bois, il peut rester longtemps longtemps dans un fleuve,ce n'est pas pour ça qu'il va se transformer en crocodile. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Saaru Xunti ma
(86)          Mu ne : ku tooñ nag, dananu ko mbugal topp nu delloo ko ca Boroomam mu mbugal ko mbugal mu tar.
Léebu
Bëgg-bëgg yee wuute, moo-tax njaay may jar ca ja ba  =	Les goûts sont différents, c'est pour ça que tout ce qui se vend au marché trouve acquéreur. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Saaru Xunti ma
(87)          Ku gëm nag te jëf jëf ju rafet, daanu ko defal ag yombal ci sunu ndigal.
Léebu
Bëggum ñeex duma taxa dëppoo cin lu tàng =  Ce n'est pas parce que je veux de la sauce que je vais me retourner la marmite chaude sur la tête. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Benn loxo du tàccu  = 	Une main n'applaudit pas. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Saaru Xunti ma
(89)          Naka noonu la Nu peege ci xam-xam la ne fa moom.
Léebu
Bes boo gis, day leb walla muy fey = Chaque jour est l'occasion d'une dette que l'on contracte ou que l'on rembourse. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Bët du yenu waaye xam na lu bopp àttan  =  L'œil ne porte aucune charge, mais il sait ce que la tête est capable de porter. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Bëtub mbëggeel jéll nab gàkk  = Le regard de l'amour passe par-dessus les défauts. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Béy du gëmal gënn  = Une chèvre ne croit jamais qu'un mortier est vide. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Boo bëggee xam luy laabiir, amal doom  =  Si tu veux savoir ce qu'est l'indulgence, aie un enfant Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Boo bëggee xam luy muñ, amal jabar  =	Si tu veux savoir ce qu'est la patience, prends une épouse. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Bopp du ngir karaw kessé  = La tête ne sert pas qu'à retenir les cheveux
Boroom ndékki ku ko jëkka yeewu tëddaat =  Celui qui se lève avant le responsable du petit déjeuner peut aller se recoucher. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Saaru Maryama
(30)    Mu def ma may ku bàrkeel, te mu dénk ma julli ak asaka feek maa ngi dund,
Saaru Xunti ma
(90)          Ginnaaw ba mu toopaat yoon wa. Ba mu egsi diggante ñaari xeer yu mag mu fekk fa nit ñoo xam ne daanaka duñu dégg wax.
Léebu
Boroom tubéy, bu jàngoo sol  = 	Le propriétaire du pantalon, après s'être lavé les pieds, c'est lui qui le met. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Saaru Xunti ma
(91)          Ñu ne yaw « Sul-Qarnayni », Yaajooja et Maajooja dañuy yàq ci réew mi, ndax duñu la jox galag ba nga defal nu sunu diggante dig woo xam ni dana léen téyé.
Léebu
Bu daay také ceeli yendo naaw  = L'épervier passe la journée à voler quand la brousse est en feu
Saaru Maryama
(31)    Ak baax ci sama ndey, te defuma may ku féttéerlu di ku texeedi
Léebu
Bu la am-am taxa bew, ndax ñàkk du wees  = 	Il ne faut pas être fier de sa fortune, car un revers peut toujours arriver. Léébu, proverbes wolof. CILF/edicef/ACCT. 1986
Duni Faarow
thumb Iil yu Faarow : Dun
Melosuufug Tugal
thumb|right|250px Tugal benn la juroom ñaari gox yi nekk ci àdduna bi. Ay dig yu suufi Tugal yenn saa yi day indi ay werante, su ñu xoolee ni ko waa tugal ci seen bopp jappee, ci penku ci Asi la sës, ci sowwu mi ngi yem ci Mbàmbulaanu Atlas, ci bëj-gànnaar ci dottu bëj-gànnaar, géej gu diggu gi mooy koy yemale ci bëj-saalum. Liy indi werante bi mooy Risi ak Siipër ak Tirki, réew yi ci wàllu séwógaraafi dañ leen di boole ci Tugal te xaaj bu am solo ci seen suuf nekk ci Asi.
Léebu
Bu lëk lékkee olom nako gërëmee coy  =
Duni Faarow
Wàll:Dun Wàll:Nguur-Yu-Bennoo
Melosuufug Tugal
Tay am na weneen gisiin ci ay digi Tugal. Waa Tugal yi Da ñuy jàpp ne
Saaru Xunti ma
(92)          Mu ne : “Jàppandal gi ma sama Boroom defal moo gën waaye dimbali léen ma ci doole ma def séen digganteek ñoom ab sëkk“
Léebu
ñaara mën k&nn te ñëtt du bëre  =
Saaru Xunti ma
(93)          “Ëndilléen ma daggiti weñ yoo xam ne su ñu demee be tollook ñaari walli doj wi, uppléen, bu demee ba nekk safara, Mune : Ëndilléen ma sotti ci xelliti përëm.
Léebu
Wàll:Làkk
Saaru Maryama
(32)    Yal na ma Yàlla defal jàmm keroog ba ma juddóo ak keroog ba may dee ak keroog ba ñu may dekkal may dund !".
Melosuufug Tugal
Wàll:Tugal Wàll:Melosuuf
Европа
Saaru Maryama
(33)    Kookooy Isaa doomu Maryaama, baatu dëgg bi ñuy werante
(34)    Jaaduwul ci Yàlla Muy doomoo kenn. Ëppale na ko boppam ! Su dogalee mbir da naan ko : « Nekkal, mu nekk ».
Saaru Xunti ma
(94)           “(Noonu) duñu ko man a yéeg, duñu man a bënn”.
(95)          “Loolu yërmande ju tukkee ca sa Boroom la. Bu sama dige Boroom dikkee, dafa koy def mu mokk rumbux. Te sama dige Booroom dëgg la”.
(97)          Te bu keroogee dananu gaaral Safara yéeféer ya ab gaaral.
(98)          Ñooy ñi nga xam ne séen gët ya dafa muuru woon ba duñu fàttaliku te ñu nekkoon ñu dul man a dégg.
(100)      Neel : Ndax dunu léen wax ñi gën a pert jëf : Ňooy ñi nga xam ne séen jëf ya sànku nañu ci àdduna jii, te ñu yaakaar ne ñu ngay rafetal jëf.
(101)      Ñooñu ñoo weddi séen kéemtaani Boroom ak ab dajeek Moom. Séeni jëf yàqu keroog dunu léen màndaxeel séeni jëf.
(103)      Wóor na ne ña nga xam ne gëm nañu, àjjana firdaws nekk na séen wàccu-waay.
(104)      Fa la ñuy béel, te duñu ca sàkku genn ug soppiku.
(105)      Neel : Bu fekkoon ne géej gi dafa nekkoon daa ngir bind sama kàdduy Boroom, kon Neel : kon géej ga dana jeex te sama kàdduy Boroom du jeex, dontale ëndi woon nanu geneen géej mu tëbb ko.
(106)      Neel : Man duma lenn lu dul mbindéef ni yéen mu ñuy yenkeewal ne : séen Boroom benn Yàlla là. Ku yaakaar ne dana dajeek Boroomam na jëf jëf ju yiw te bu ma bokkaale kenn ak Borooman ca jaamu ga mu koy jaamu
wàll:saari alxuraan wàll:alxuraan
Saaru Maryama
(35)    Te nag Yàllaay sama Boroom, di séen Boroom : "Jaamuléen ko. Lii yoon wu jub la".
Niseeriya
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Sowwu Afrig
Saaru Maryama
(36)    Kurél ya wuute ca séen diggante. Mbugal ñeel na ñi weddi dikkug bés bu réy
(37)    Aka ñooy mën a dégg ! Aka ñooy mën a gis ! Keroog bu ñu teewee Sunu kanam ; waaye nag tey tooñkat yi ñu ngi ci réer gu metti.
(38)    Waarléen ndax ñoom ñu ngi ci càggante ak ñàkk a gëm ; bésu réccu ba fekk dogal ba sotti na.
(40)   Fàttalil ci Téeré bi (Alxuraan) Ibraayima,
(41)   Moom dey ku dëggu la woon, te di ab Yónnent.
(44)    Sama baay, bul jaamu séytaane ; séytaane dey kuy moy Boroom yërmande ji la.
(45)    Sama baay, ragal naa mbugal mu bawoo ca Boroom yërmaande ja, laal la, ñu boole la ci ñi far ak séytaane".
(46)    Baayam ne ko : "Mbaa du dangaa bañ sama yàlla yi, yaw Ibraayiima, soo yemul, danañu la sànni ay doj. Sori ma ab diir!".
(47)    Mu ne : "Yàlla na jàmm nekk ci yaw. Danaa la jéggalul sama Boroom ; Moom dey ku baax ci man la".
(48)    « Beddeeku naa léen ak ña ngéen di ñaan ñu dul Yàlla, te maa ngi ñaan sama Boroom, xéynalee duma texeedi ci ñaan sama Boroom ».
(49)    Ba mu léen beddeekoo, ak la ñu doon jaamu ci lu dul Yàlla, may nanu ko Isaaxa ak Yànqooba, te ku nekk ci ñoom ñaar def Na nu ko muy ab Yonent.
Jàngoroy Ebola
Jàngoroy Ebola ñu gënoon koo xamee ci Jàngoroy yaram-wu-tàng ju Ebola jenn xeetu jangoro la juy dal nit walla yenn bàyyima yi te doomu-jàngoro bu ebola di ko joxe. Xàmmeekaayu jangoro ji mi ngi tàmbalee feeñ ci diggante ñaari fan ba ñetti ayubés ginnaaw bi la doomu-jàngoro bi duggee, ngay ame yaram-wu-tàng, put guy metti, sidit yuy metti ak bopp buy metti. Ginnaw feeñte yu njëkk yii, naka-jekk, yi ciy topp ñooy, xel-muy-teey, waccu ak biir-buy-daw. Su ñu àggee fii ci jàngoro ji, ñenn nit ñi dañuy tàmbalee am ay nàcc-nàcc yu man a nekk ci biir yaram wi walla ci biti. Repp gee dee ci nit ñi ko amee dina àgg ci dayoo bu réy.
Saaru Maryama
(50)    May Nanu léen ci sunu yërmande, te defal Nanu léen tagg wu rafet séen ginnaaw.
Jàngoroy Ebola
Jàngoro ji manees na koo jël ci boo laalee dereet walla wal-walaan yu yaramu ab bàyyima (golo walla njugup) walla nit ñu ko am. Ba tay jii jàppees na ne maneesul a wàllante jàngoro ji jaare ko ci ngelaw li ci ab barab.
Saaru Maryama
(51)    Fàttalil ci Téeré bi Muusaa nekkoon na di ku ñu sellal, nekkoon na ndaw lu ñu yenkeewal ;
(52)    Woo woon Nanu ko ca wàllu ndey-joor tuur [doju Siiniin], Nu jegeel ko, déeyook moom
Jàngoroy Ebola
Ginnaaw bi ko kenn nit jële, jàngoro ji man naa tas jaare ci moom. Ñi ko ame ba wér ci man nañoo wéy di ko man a wàllaate ñaari weer ginnaaw seenug wér jaare ko c seen manniwa.
Mbëj
Mbëj da di ag feeñte gu gisuwul ak bët, guy feeñ ci ag wootalante walla bëmëxante ci diggante yani mbëj yi. Ci gattal mooy gépp feeñte gu juddu ci jàmmaarloo gi nekk ci diggante: feppsaal yi, ñoom ci lu ëpp da ñuy tekkaaral, ak mbëjfepp yi nga xam ne ñoo ëpp yëngu-yëngu, ci biir xarefulwoon bi. seenuw demiin jur ab dawaanu mbëj.
Jàngoroy Ebola
Amagul genn xeetu pac gu wór gees xam ngir fac njangoroy Ebola. Xeetug pac gi gën a jàppandi ci jamono jii mooy di leen jeem a naanloo ndox mu doy (di ndox mu am tuuti suukar ak xorom) walla ñu leen di sol ay wal-walaan. Jàngoro ji ju man a rayaate la, lu ci ëpp ci 50% (juroom-fukk ci téeméer) ba 70% (juroom-ñeent-fukk ci téeméer) ci ñi muy dal ci dee lañuy mujjee. Jangoroy yaram-wu-tàng ju Ebola ñoo ngi ko njëkkeen gis ca Sudaan ak ca Kongóo. Naka-jekk njàngoro ji dafa daan faral di yem rek ci yenn barab yu ndaw yu beru ci yenn réewi Afrig yu ron-sahara yi. Ci atum 1976 (di at mi ñu ko njëkkee gis) ba 2013, lu néew 1 000 nit ci at mu nekk daan nañ ko jël. Wàllante gi gën a réy gu Ebola moo ngi ame ci ndoorteelu 2014 te barab yi mu gën a tasee ñooy réew yu Gine, Siraa Leyoon, Libeeria a Niseeria. Ci oktoobar 2014 jappees na ne lu mat 10 000 nit jot nañu koo am.
Doxalukaay bu mbëj
Doxalukaay bu mbëj, ab wuutuloxob mbëj la, boo xam ne kàttan giy duggu ci moom gu mbëj la te ga muy génne gu doolerandu la. Doxalukaay yu mbëj yi am nañu solo lool ci dundiinu jamono ju bees ji, te it dëgg la sax, ne limu doxalukaay yu mbëj yi nekk ci am réew dafay firndeel tolluwaayu jëm-kanamam. Maanaam yokkug limu doxalukaay yu mbëj yi ci am réew bokk na ci wonekaay yiy firndeel tolluwaayu yokkuteem ci wàllu xarala mu réew moomu. Ngir dëggal loolu, doy na xool ci jumtukaay yi nekk ci li ñu wër: ca saxaar ba ci watukaay ak yeneen ak yeneen, yi ngeen xam ne nit ku bees ki moo ngi koy jëfandikoo bu baax, man naa ni sax ñooy doxal sunug dund.
Mbëj
Su ñu ko boole ak bijjaakon, mu jur beneen banqaas bi ñu duppee mbëjbijjaakon. Mbëj moo yor ay feñte yu jëmm yu mel ne melax, toolu mbëj ak dawaanu mbëj (ci lu bari dañ leen di jaawale).
Doxalukaay bu mbëj
Doxalukaay yu mbëj yi dañoo bari te wuute, am na doxalukaay bu dawaan bu wéy, doxalukaay bu dawaan bu safaanu moom mu séddaliku ci doxalukaay bu demandoo ak doxalukaay bu demandoodi,. thumb|rigth|300px|Doxalukaay bu mbëj bu demandoodi
Jàngoroy Ebola
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Ebola
Mbëj
Mbëj doon na “jaamu” nit bi gën, doon tamit raññeekayu àdduna bu bees bi. Dafay leeral sunu dëkkuwaay yi di doxal sunu këri koom-koom yi te jegeele nit ñi gënoon a soriyante.
Saaru Maryama
(53)    May Nanu ko ci Sunu yërmande mbokkam Aaróona def ko mu di Yonent.
Doxalukaay bu mbëj
Doxiin
Dawaanu mbëj bi day jaar ci ag lëmës gees wëndeel ci ab dogub weñ bi tudd tekkaaralaan bi. Lëmës googu, gi ñu defare ak wëñu përëm (naka-jekk përëm lay doon waaye manees na koo defaree ak beneen xeetu wommatukaay), dafay jur ab toolu mbëjbijjaakon, tool bi dafay feeñ niki ag walug bijjaakon, di lees man a natt. Danu koy jàppee niki jenn doole di lees di wax dooley Lorentz. Toolu mbëjbijjaakon boobu dafay duggante ak toolu mbëjbijjaakon bu lëmës gu wëndeeluwaan bi jur, mi melokaanoo teewaayu ñaar walla ñetti seexi dott. Wëndeeluwaan bi tambalee wëndeelu ci ndimbalu dooley Lorentz; bëj-gànnaaru toolu bijjaakon bu wëndeeluwaan bi day bijjante ak bëj-saalumu toolu bijjaakon bu tekkaaralaan bi. Xaaju wëndeelu gu nekk, dott bi day soppeeku, ci noonu la wëndeelu gi man a wéyee.
Saaru Maryama
(54)    Fàttalil ci Téeré bi (Alxuraan) Ismaayla, doonoon na ku sàmm dëelam, te nekkoon na bu ñu yónni.
(55)    Te daan na digal ñoñam julli ak joxe asaka, te doonoon ku am ngërëmal Boroomam.
(56)    Fàttalil ci Téeré bi (Alxuraan) Idriisa, nekkoon na ku dëggu te dib Yonent.
(57)    Yékkati Nanu ko teg ko ci barab bu kowe
(59)    Mu am ñu léen wuutu séen ginnaaw, ñu sàggane julli, topp bànneex ya, ñooñu dey danañu tàbbi [xuru] safaraw “Gayy”
(60)    Ndare ña tuub, te gëm, te jëf jëf ju yiw. Ñooñu danañu tàbbi Àjjana, te déesu léen tooñ ci dara.
Doxalukaay bu mbëj
Taariixam
Ci atum 1821, lu weesu xamteg feñte gu mbëjbijjaakon gi simikat boobu di Ørsted xamle woon, la jëmmalkat bu waa-angalteer bii di Michael Faraday defar ñaari wuutuloxo ngir sàkk li mu duppee ag wëndeelug mbëjbijjaakon: ab doxub dooley bijjaakon bu mbegewu te wéy, ci lu wër ab wëñ, ci maanaa mooy faramfaceg doxalukaay bu mbëj gu njëkk.
Libarwil
Libarwil mooy péeyu réewum Gaboŋ.
Danmaark
Danmaark (Nguur gu Danmaark; da: Kongeriget Danmark) : réewum Tugal (Óróop)
Libarwil
Wàll:Gaboŋ
Àjjuma
Àjjuma : bés juróom benn (ayubés)
Danmaark
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Danmaark
Àjjuma
Wàll:Arminaat
Saaru Maryama
(61)    Àjjana yu sax ya Boroom yërmande ja dig jaamam ya ci kumpa. Moom dey digéem luy ñëw la.
Mbëj
Yanub mbëj
Yanub mbëj doon na lu ñu man a natt te man koo jëfandikoo, waaye doonul lu neex a faramface ak ay baat yu yomb a nand, ndaxte yombul leeral melokaan yi mu am dëgg-dëgg. Xayna li gën mooy wax lan la ak li muy sabab. lépp (lu mu man a doon) lu am yanub mbëj, man nañoo wootalante walla bëmëxante. Li gëstu yi wone mooy am na ñaari xeeti yani mbëj, benn bi lañuy woowe yan bu baax (+) moom mooy nekk ci biir saalu xarefulwoonu ne-ne yépp ak yan bu bon (-) (mbëjfepp) ñoo nekk ci li wër saalu xarefulwoon yi. Naka-jekk yan yu baax yu saalu xarefulwoon bi dañuy tolloo ak limu yan yu bon yu mbëjfepp yi ko wër.
Dawaan bu wéy ak bu safaanu
thumb|200px|right|Ay tegle
Ba fii danoo jàppoon ne, gépp ndombo goo jël, mbëjfepp yi dañuy yëngu saa su ne jëm ci benn jubluwaay ci biiram. Yenn saa yi nag dawaan bi du sax ci maase, muy ci doole walla ci jubluwaay bi. Ag noste mbaa ag ndombo gu ne mel lees di wax dawaan bu wéy. Am misaal man naa nekk ag noste gu ab tegle di doxal. Donte sax aajowoowul dawaan bi di am genn jubluwaay gu sax. Bari nañu ndombo yu mbëj yees di jëfandikoo yuy safaan jubluwaayu seen dawaan ci biir ndombo gi.
Gii xeetu dawaan lees di wax dawaan bu safaanu. Ndombo yu mbëj yu ëpp yi ñuy jëfandikoo, dawaan bu safaanu lañu. Cig ndombo gu dawaan bu safaanu, dafay laaj waxaale tamit baraayu ni dawaan bi di safaanoo, taraayu dawaan bi ak dend bi ci ndombo gi, moom rekk, bu mujj bi, doy na su fekkee dawaan bu wéy la. Ci baraay bi lañuy natte ñaata yoon la dawaan bi di soppi jubluwaay ci benn saa.
Saaru Maryama
(63)    Loolooy Àjjana ji Nuy donnale képp ku ragal Yàlla ci Sunu jaam yi.
Mbëj
Mbëj ak Bijjaakon
thumb|right| Lëmësug ab doxalukaay Liy wër ab mbëjfepp walla leneen lu mu man a doon lu am ab yanub mbëj day am melokaanu luy dox, moom lañuy tuddee toolu mbëj.
Saaru Maryama
(64)    Nun dey dunu wàcc lu dul ci sa ndigalul Boroom. Moo moom li ci sunu kanam ak la ca sunu ginnaaw ak li ci séen diggante, te sa Boroom du fàtte.
Mbëj
Mbëj ak Bijjaakon
Soo jallaxee ay mbëjfepp, day am benn tool bu wër seenub jublu, moom la ñuy tuddee toolu bijjaakon. Dooley tool boobu dafa aju ci limu mbëjfepp yiy daw ak seen gaawaay, maanaam, ci yeneeni kàddu, ci dawaanu mbëj bi.
Doxalukaay bu mbëj
Xeeti doxalukaay yu mbëj
Xeeti doxalukaay yu mbëj yi am, manees naa wax ne, du xaaj du jeex, waaye manees na cee lim yi ëpp yees di jëfandikoo:
Mbëj
Mbëj ak Bijjaakon
Soo jallalee ab dawaan ci ag lëmës, gu nekk wëñu përëm, ci nimu waree, lëmës googu day mel ne bijjaakon gu weñ, day xëcc walla bëmëx yeneen lëmës yi mu yemal wëñ. lëmës gu mel noonu su fekkee danga koo defaree ak ag wëñu përëm goo wëndeel cib weñ, day gën a yokk toolu bijjaakon ba cay juddoo. Su fekkee dangaa am ay lëmës yu bari, yu ñu wëndeel wëñ ci weñ, yu man a wëndeelu, nga boole leen ak yeneeni lëmës yu dul wëndeelu, yu am toolu bijjaakon bu tar, yu dawaan jaar, day jur jenn dooley doolerandu. Doole joogu moy wëndeel lëmës yu man a wëndeelu yi, mu daal di man a def liggéeyu doolerandu. Mu nekk ab jumtukaay bi ñuy woowe doxalukaay bu mbëj. Tay jii, doxalukaay yu mbëj yi ñooy doxal bépp wuutuloxo, tambalee bi ci gën a ndaw ba ca ba gën a ngande. Doxalukaay yi dañoo bari te am ay melokaan yu wuute.
Soppalikaay
Njariñ li ci jëfandikooy noste yu dawaan bu safaanu moo ngi ci li ñuy man a yokk walla waññi dayoo bu ab dendam ci jëfandikoo jumtukaay bees di woowee soppalikaay. Ab soppalikaay ñaari taxañ yu tàqalikoo lay am, yees ber, yu ay wëñ yees lëmës cib dankub weñ (saalu soppalikaay bi). Ab dawaan bu safaanu su walee ci taxañ bu njëkk bi, ab toolu bijjaakon daf fay juddoo, mu jur moom itam, ab dend buy soppeeku ci jenn jamono ju nekk ci ñaareelu taxañ bi. Su ñu jëlee benn dayoo bu saal bi (weñ gi) ak yenn limi lëmësi wëñ yu taxañ yi, dees na man a yokk walla waññi dend bi ci nees ko bëgge. Kon, ab Soppalikaay di nanu tax a man a jëfandikoo dend bu suufe, ngir sunu kaaraange, ci kër yi, te terewul nu man koo jokkale, mu jóge cib digg bu mbëj bu sori, cib dend bu kawe. Manees naa jëfandikoo ab soppalikaay ciy fowekaay yu mbëj ak ci yeneen jumtukaay yu ndaw yu mbëj ba-tay. Maneesul a jëfandikoo soppalikaay cig ndombo gu dawaan bu wéy, ndaxte dawaan bi toolu bijjaakon ba muy jur duy soppiku.
Xool it
Wàll:Mbëj
Doxalukaay bu mbëj
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Wuutuloxo yu mbëj
Saaru Maryama
(65)    Mooy Boroom asamaan yi ak suuf si ak li ci séen diggante ; jaamu [léen] ko, te ngéen sax ca jaamu ga. Ndax xamal ngéen ko kenn ku Ko niru ?
(66)    Nit a ngi naan : "Ndax su ma deewee danañu ma dekkal ?"
(67)    Xanaa nit dafa fàttalikuwul ne Noo ko bindoon ca lu jëkk, te du woon dara.
(68)    Giñ naa ci sa Boroom ne fàww dinaa léen fàng boole léen ak séytaane ya, te dananu léen dajale ca kéewal jaanama.
(69)    Te Dananu ñoddi ci kurél bu nekk ña ca gënoon a ñeme Yàlla.
(70)    Te Ñoo gën a xam ña gën a yeyoo lakk ci Safara.
Xam-xamu suuf si ak jawwu ji
Jawwu ji
Jawwu ji nak :mooy mbalaanum ngelaw li wër suuf si. Lees di gën a sori suuf si, ngelaw liy gën di néew-doole di gën di amadi, day mujj sax di lu fàddu ci ay fukki culómet cig kawe. Lii a tax ñu man a séddale Jawwu ji ci ay goxi jawwu yu wuute te tegaloo, gox bu ci nekk ami jagley boppam:
Saaru Maryama
(71)    Amul kenn ci yéen ku fa dul jaar. Sa Boroom dogal na ko, te du jaas.
(72)    Topp Nu musal ña ragaloon (Ÿàlla), Nu bàyyi ña tooñoon ñu bóof ca biir.
Xam-xamu suuf si ak jawwu ji
Jawwu ji
Fatt-jawwu walla JAWWU JU FATT ji: mooy ji gën a tal gën a fatt te gën a féete suuf; moom ngelawam day yëngu jamono ju nekk, fa lay niir yi di sosoo ak mbooleem soppaxndikuy jawwu yi; kon cig jege mooy jawwu ji ëpp ag jeexiital ci wàllug dëkk ci kaw suuf ak ci ni kilimã bi di séddalikoo
Saaru Maryama
(73)    Bu ñu léen jàngalee Sunu laaya yi ña weddi wax ña gëm ne léen : ban ci ñaari kurél yi moo ëpp màqaama te gën mbooloo?.
Xam-xamu suuf si ak jawwu ji
Jéeri ji (Lithosphere)
Mbooleem beeñ bi ak doj yi ñoo sos wàll gu tond (superficiel), gu dëgër gu kol-kolu suuf si, ñu koy woowe Jéeri ji walla aji wow ji.
bu ñu séddalee Jéeri ji, def ko ñeenti xaaj, ñatt yi daanaka ndox yee leen muur, yooyu ndox nag ñoo sos mbàmbulaan yi ak géej yi, waaye wàll yi génn ci jéeri ji; nga xam ne ndox yi muuruñu leen (gox yi ak dun yi, wàll yii ñooy wërlaay gu dëppoo te méngoo ak dundug nit, moo tax fi la nit di dunde, di fi defe ay liggéeyam, walla li ëpp ci ay cawarteem (activités).
Gaawu
Gaawu / Aseer : bés juróom ñaar (ayubés)
Xam-xamu suuf si ak jawwu ji
Jéeri ji (Lithosphere)
Jéeri ji nag day dund tey màgg ci anam gu sax, ak doonte fi nun, day mel ne ni mu nekke soppikuwul. Li ko waral nag mooy ni muy soppikoo day faral a yeex lool: doj yi bu ñu sosoo ci ron géej gi, dañuy mujj lemu, yékkatiku, màgg ànd ak Jamono yu jiyoloji yi ñooy mujj sos ay càllalay doj yu yees.
Saaru Maryama
(75)    Képp ku nekk ci cànkute, na ko Yàlla bàyyi ci cànkutéem mu wéy ca!
Gaawu
Wàll:Arminaat
Xam-xamu suuf si ak jawwu ji
Jéeri ji (Lithosphere)
Ci safaanub loolu doj yi gaaru ci kanamu jëfkay jawwu yi dañuy xolliku, di xoosu, di fellu, bu ko defee, yooyu xoosiit ak felliit (ban yeek beeñ yeek yi ni deme) ñooy mujj sottikuwaat ci géej gi
Wàll:Xam-xam Wàll:Suuf
Saaru Maryama
(76)    ba ñu gis li ñu léen dig : moo xam mbugal ma la walla bés-pénc. Bu boobaa danañu xam kan moo gën a yées daraja, te gën a ñàkk solo ab lël.
(77)    Yàlla dana dolli njub ñay sàkku njub, ay jëf yu yiw yiy des ginnaaw farata, ñoo ëpp yool ca sa Boroom te moo gën ag muj.
(78)    Xanaa gisóo ki di weddi sunu laaya yi te naan : "fàww deef na ma fa jox alal ak i doom".
(79)    Xanaa kii dafa xam kumpa, walla mu am lu mu dëelante Boroom yërmande ji?
(80)   Mukk ! Te dananu bind li mu wax, te dananu ko dolli mbugal mu baree bari.
(81)   Dananu nangu ci moom alal ji muy wax, mu ñëw ci nun ne cundum.
(82)    Jël nañu ñeneen def léen Yàlla, bàyyi fa Yàlla, ngir ñu dooleel léen
(83)    Mukk ! (séen Yàlla yooyu) danañu weddi jaamu gi ñu léen doon jaamu, nekk it séeni noon
(84)    Xanaa gisóo ni nooy yebal séytaane ya ca yéefër ya ñu léen di gësëm
(85)    Buléen yàkkamti (mbugal mi). Nu ngi léen koy waajal bu baax.
(86)    Keroog ba nuy fàng ñi ragal Yàlla, fa Boroom yërmande ja ñuy mbooloo,
(87)    Nu sëkkëtal saay-saay si jëme léen jaanama, ñu ànd ak mar wu metti
(88)    Tinu amu fa, lu dul ku fasante woon ak Boroom yërmande ji kóllare
(89)    Nee na ñooy Boroom yërmande ji dafa am doom!
(90)   Wax ngéen lu ñaaw
(91)    Asamaan xaw naa xotteeku, suuf siy waaj a xar, xeer yiy bëgg a jóoru.
(93)    Te jaaduwul ci Boroom yërmande ji muy doomoo kenn
(94)    Amul kenn ci asamaan walla ci kaw suuf ku dul ñëw fa Boroom yërmande ja ñëwinu jaam.
(95)    Dajaleléen, lim léen ba ñu mat
(96)    Ñoom ñépp danañu teew fa Moom bés-pénc, ku nekk ne cundum.
(98)    Yombal nanu ko (Alxuraan) ci saw làmmiñ, ngir nga bégal ci ñi ragal Yàlla, te xupp ci nit ñi dëng.
(99)    Ñaata lanu alag ci ay maas yu léen jiitu, ndax yégati nga kenn ci ñoom walla nga dégg kàddoom ?
wàll:saari alxuraan wàll:alxuraan
Diggu Aamerig
Diggu Aamerig mooy xaaj bi nekk ci digg goxu Aamerig, ci diggante Meksik (bokk ci Bëj-gànnaaru Aamerig), ak Koloombi (bokk ci Bëj-saalumu Aamerig). Ay melokaanam ñooy li mu nekk di ab séla ci diggante ñaari Aamerig yi, ak li mu doon it ab jàllu, ngir man a jòge ci Mbàmbulaanu Atlas dem ci Mbàmbulaan gu Dal gi. Ca réewu Panamaa la boobu jàllu nekk. thumb|200px|Diggu [[Aamerig ci àdduna bi]]
Séwógaraafi
Réew ya fa nekk:
Taariix
Ay xay yu mag juddoo nañu ci bii diiwaan, yu ci mel ne yu Maya yi. Waa Espaañ ñooy waa Tugal yi fa njëkk a ñéw. Ñoom ñoo aakimoo woon nguuri Maya yi, dal di leen di noot ci lu mat ñetti xarnu. Daanaka réew yi nekk ci Diggu Aamerig yépp làkkuw Espaañ lañuy wax.
Bi ñu amee seenug tembte, ci ndoorteelu 1800, la leen ay jafe-jafe yu bari ganesi. Looloo tax li ëpp ci taariixu réewi Diggu Aamerig yi, ba ci 1900, ay daane nguur ak ay xaree ci gën a fés.
Koom-koom
Li ëpp ci am-am yi nekk ci diwaan bi, suufu mbéy la te li ci ëpp ci loxoy ñenn nit ñu néew la nekk. Mbéy mi, ba tay, moo ëpp solo ci seen koom-koom, njudéef (produit) yi ñu soxla ngir seen dund dañu koy jéggaani bitim-réew. Seen campéefi koom-koom yi tamit li ci ëpp ay doxandéem a leen moom.
Wàll:Diwaani Aamerig
Xaralaymbëj
Xaralaymbëj Mooy xeetu xam-xam giy gëstu lépp lu jëm ci wàllug mbëj, ay jëfandikuwiinam ak ay seddalewiinam. bu njëkk dañoo foogoon ne mbëj ag wal la rekk guy dem, gu man a nekk gu baax(+) walla gu bon(-). Waaye ci ndimalu ay woroom xam-xam yu mel ne Hertz, Helmholtz, Maxwell, Heaviside, Alessandro Volta ak ñeneen ñu bari, ci lees dem ba gën a nànd, xam mbir mi. Lu mel ne yamaleb maxwell biy faramfàce tëdiinu yani mbëj yi ( feppsaal ak mbëjfepp yiy wuute ci seen jublug yanub mbëj) walla toolu mbëjbijjaakon ba ca juddoo.
Ci gàttal, ci noonu lañu tambalee gis yenn ci ay jëfandiku yu mbëj: Doxalukaay bu mbëj, soppalikaay aki niitu...
Tay xaralaymbëj moo yor wàllu sàkk ay wuutuloxoy mbëj ak ay buumi séddalekaayu kàttanug mbëj
Ay Faramface
Ay faramface ak ay àtte yi lal xaralaymbëj.
yamaleb maxwell yi, ñooy àtte yu am-solo yu ñeel mbëjbijjaakon, ci la yeneen yi soqeekoo.
Sëqët (Coqueluche)
Coqueluche, feebaru sëqët bu tar la, ñu koy faral di woowe sëqëtum100 fan, feebar la bu gaaw ci wàlle te benn doomu jàngoro (bakteri) moo koy joxe. Su lay sooga dal, dangay melni ku soj, sa bakkan di sotti ndox, sa yaram tàng ngay sëqët ndànk. Ci ayi-bis yi ci topp, sëqët mi dafay gëna tar. Nit ki su sëqëtee ba sëqët mi jéggi dayo, su nit ki noyyi dangay dégg muy riir. Sëqët mën na dem ba 100 fan, wala ba 10 ayi-bis. Nit ki mën na sëqët ba waccu, wala mu dam faaram, wala mu dem sax ba dootul amati benn njariñ. Su jàppee xale bu amagul at, du sëqët wala limuy sëqër du bari waaye nak mën na fatt seen noyyi ab diir. Diggante bi muy dug sa yaram ak bi muy feeñ mën na def juróom ñaar jàpp fukki fan. Feebar bi mën na dal ñi ñaqu ba noppi waaye ni muy feeñee du tar noonu.
Xaralaymbëj
Ay Faramface
àtteb ohm(om) yiy faramface ndëgërlu gu mbëj gi
Sëqët (Coqueluche)
Doomu jàngoro (Bactérie) biy joxe coqueluche mooy Bordetella pertussis. Feebar la buy tasaaroo ci ngelaw li, di bawoo ci kiy sëqët, tisooli ki am feebar bi. Bu nit ki xasee ba am feebar bi rek mën na ko wàllee ba keroog sëqëtam mu metti mi di am ñatti ayi-bis. Ñi ñu fajee ak ay antibiotic dootu ñu wàlle suñu weesoo juróomi fan.Suñu bëggee saytu feebar bi, dañuy xool ci ginaaw bakanu nit wala ci putam. So noppee ñu amal njàngat mu xóot ci ni chaine polymerase bi di doxee.
Xaralaymbëj
Ay Faramface
àtteb Faraday-Neumann-Lenz mooy faramface xiirtalug mbëjbijjaakon
Sëqët (Coqueluche)
Li gëna mëna aar nit ki ci jàngoro jooju mooy mu ñaqu anti-coqueluche. Liir bi su amee juróom benn jàpp 8 juróom ñatti weer dañu ko wara ñaq ngir musal ko ci feebar boobu, mu luñu wara baamtu ñeenti yoon laata xale bi di weesu ñaari at. Lu ñaq bi di gëna yàgg dooleem di gëna néew, moo tax yen xale dañu leen di faral di baamtul ñaq bi, ak yenn mag yi itam. Nit ñi nekk ci barab bu leen feebar bi mëna dale, mën nañu jël antibiotic ngir mu musal leen ci feebar bu tar bi. Ki feebar bi dug ci yaramam ba noppi mën na jël ay antibiotik diiru ñatti ayi-bis ginaaw bi feebar bi tàmbalee feeñ suko weesoo du ci mën lu bari. Sudee xale bu amagul at la, ak ci jigéen ñi ëmbmën nañu ko jël ci biir 6 ayi-bis ginaaw feeñal yu njëkk yi. Antibiotik yi nga mëna jëfandikoo ñooyerythromycin, azithromycin, walatrimethoprim/sulfamethoxazole. Ama guñu gëstu bu leer bu wane xarañteg garab giy dakkal sëqët mi. Lu tollu 50% ci xale yu bari yu amagul benn at, fàww ñu yóbbu leen hospital, 0;5% ci ñoom (1 ci 200) dañuy faatu.
Xaralaymbëj
Ay Faramface
njeexitu joule mooy leeral ni kàttanu mbëj di soppeekoo nekk tangoor ngir njeexitu ndëgërlu gi.
Sëqët (Coqueluche)
At mu nekk coqueluche dina jàpp lu tollu ci 16 milion ci nit ci àdduna bi. Waa réew yu néew doole yi lay gëna jàpp te mën na dal ku nekk, mag wala ndaw. Ci atum 2013 feebar faat 61 000 nit – wuute ak 138 000 yi mu faat ci  1990. Lii yi amagul at le am feebar lu xawa yées 2% ci ñoom lay faat.Jàpp nañu feebar baa ngi njëkka feeñ ci 16eme xarnu (siècle). Ci atum 1906 la ñu njëkka gis bacterie bi koy joxe. Ci atum1940 lañu njëkka génne ñaq bi. Wàll:Paj
Xaralaymbëj
Ay Faramface
àtteb Kirchhoff(kiirkof) mooy leeral jëflante bi nekk ci diggante dawaan ak dend ci ag ndombo.
Jóox, yóbb ak séddale kàttanu mbëj
thumb|right| ay buumi seddalekaayu kàttanu mbëj Ag wàll gu am solo moo jëm ci lépp lu ñeel yokkte ak seddalewiinu kàttanu mbëj ba ca jëfandikuwaay ya (barab yees koy jëfandikoo). Kàttan gi dees na ko jóox ci ndimbalul ay jurukaayu mbëj ci barab yees ko jagleel, li ñuy wax diggub mbëj, ci lu ëpp fa muy nekk day soree ak dëkkuwaay yi.
Buumi séddalekaay yi dañu leen a lëkkale ci seen biir ñuy jëlee kàttan gi ca jóoxuwaay ya di ko yóbb ca jëfandikuwaay ya.
Ci nii la ñuy soppee dend gu kawe mu nekk dend gu diggu, jaarale ko ci ay masin yu mbëj yees di duppee soppalikaay, ci noonu la ñuy yóbboo kàttanu mbëj gi ca ndombo gu dend gu diggu, moom ci boppam dañu koy àggal ci néegu seddalekaay yi jaarale ko cig ndombog séddaleg kàttanu mbëj, foofa lañuy defee geneen coppite jëlee ko ci dend gu diggu soppi ko dend gu suufe ngir ñu man koo jox jëfandikukat yi ci kër yi ak liggéeyuwaay yi.
Doxalukaay
thumb|right| Ay doxalukaay yu wuute Doxalukaay yu mbëj yi, ay wuutuloxo lañu yu’y soppi kattanu mbëj def ko kattanu doolerandu. Doxalukaay yi dañu leen a séddale ci:
Jurukaay
thumb|right| Jurukaayub mbëjtekkaaral Jurukaayu mbëj yi Ñoom ay wuutuloxo lañu yuy soppi kàttanu doolerandu def ko kàttanu mbëj. Yi ci gën a raññeewu:
Xoos
vignette|Nataalu xobi xoos Xoos xeetu garab la bu bokk ci njabootu Rubiaceae ak ci ñoñ Mitragyna. Afrig gu Sowwu ak gu digg lay nekk.
Xaralaymbëj
Soppalikaay
Soppalikaay, Ab wuutuloxo la, maneelam mooy soppi limu dendu mbëj gi nekk ci ab ndombo, ci yokkute walla wàññi. Lu mu néew néew di na am ñaari lëmës yu bijjaakon boole.
Xoos
Meloom wi
Guddaayam danay àgg 8 ba 10i met. Xobam ci guddaay day àgg 6 ba 9i sàntimet, ci yaatuwaay 3,5 ba 5 sàntimet. Melow xol la yore. Tóotóoram day weex te am xet gu tar. Yaatuwaayam 2 ba 2,5i met la. Cari foytéefam day yàgg ak ñoom lool.
Xaralaymbëj
Soppalikaay
Wuutuloxo yu man a yokk walla néewal taraay te di jëfandikoo benn lëmës rek, lañuy tuddee Soppiboppam
Xoos
Njariñam li
Xoos garab gees di jëfandikoo la ci pajum cosaam ngir faj xeeti tawat yu wuute.
Xaralaymbëj
Niitu
Ay jumtukaay lañu yu aajowoo soppi kàttanug mbëj mu nekk leer. Di ko jëfandikoo ngir leeral barab yi.
Xoos
Turu xam-xamam wi
Mitragyna inermis
Wàll:garab
Marok
vignette
Marook  (Ruwaayom bu Marook) : réewum Afrig
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Sao Tome (dun)
Sao Tome mooy turu dun bi ëpp ci Sao Tome ak Principe, di itam péeyu réew mi. Mi ngi féete ci tefesu bëj-gànnaaru dun.
Wàll:Sao Tome ak Principe
Santa Maria (Kap Weert)
Santa Maria benn diiwaan ci yu nekk Sal, Kap Weer.
Julius Caesar
Wàll:Taariix
Duran Duran
thumb|Duran Duran (2005) Duran Duran nak ci angale new wave buum. Wàll:Woy
.cv
.cv mooy barab bu tolluwaay bu njekk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Kap Weert.
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1996.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk