cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ñaqu Hepatite A
Waa Mbootaayu Wergi-yaram ci Àdduna bi (OMS) dañu digle ñu ñaq ñépp ñu nekk ci barab bi feebar bi bariwul noonu. Waaye digle wuñu ñaq ñépp ci barab yi feebar bi bari lool ndax ci foofa xaramu nit ki tàmm na xeex ak moom ba muy xale ba defar ay matuwaayam. Waa Kër giy Saytu ak Musalaate ci Tawat yi (CDC) waxna ñu ñaq mag ak xale yi nekk ci barab yumu leen mëna dalee. Ñaq bi dula jurul benn jafe-jafe. 15% ci xale yi ko jël dina ñu yëg tuuti metit ci barab biñ jam wala genn-wàll gi suede mag la. Ñaqi hepatite A yu bari dañuy am wirisu buñ tënk, waaye yenn ci ñoom wiris buñu wàññi dooleem lay am. Bi am wiris biñu wàññi dooleem baaxul ci jigéen ju ëmb wala ñi seen yaram gaawa jël feebar. Amna ñaq yu néew yuy jël hepatite A boole ko ak hepatitis B wala ñaqu typhoid.
Ñu ngi njëkka nangoo ñaqu hepatitis A ci Europe ci atum 1991 ak ci Etats Unis ci atum 1995. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Soo demee Etats Unis mingi fay jar diggante 50 ba 100 dolaar (USD). Wàll:Paj
Luksambuur (péy)
thumb|right|150px thumb|right|80px thumb|right|80px Luksambuur mooy péyu réewum Luksambuur.
Wàll:Luksambuur Wàll:Péy
Bahamas
Wàll:Aamerig Wàll:Réew
Seex Muhammadu Murtalaa Mbàkke
Góor Yàlla, jàmbaari Lislaam, taxawoon na ci tas lislaam ci àdduna bi bépp, moo waraloon foo ko fekk daa wul toog, mi ngi woon jamono ju nekk ci ab tukki mbaa muy door a wàcc te lepp dara du sababam lu dul taxaw ci baatu Yàlla bi di bu kawe, moo digle kër Sëñ Tuubaa yi ci biti, te lenn la ci jubluwul lu dul barabi lislaam yu jullit yi di man a daje ngir jaamu Yàlla ak dimbalante.
Wàll:Niti senegaal Wàll:Yoonu murit
Monaako (péy)
thumb|right|200px Monaako (Monaco) mooy péeyu nguurug Monaako.
Wàll:Péy Wàll:Monaako
Duni Kanaari
Duni Kanaari yi (ci wu-ispaañ Islas Canarias) ay dun lañu yu bokk ci goxu Afrig, féete ci bëj-gànnaar-sowwu Afrig nekk ci mbàmbulaanu Atlas, te bokk ci réewum Ispaañ. Ñoo ngo ko Séddale ci ñaari tund Santa Cruz gu Tenerif ak Las Palmas.
Gongikubaat
Turu duni Kanaari ngi jëlee turam ci latin Canariae Insulae (duni xaj yi); tur wi ci Kanaari gu Mag rekk lees ko doon jëfandikoo ("Canaria Insula"). Di bàyyikoo ci xaji àll yu mag ("canes") yu nemmeekukat yu njëkk yi wuññi woon ca dun ba.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Kanaari
Alaaji Alieu Ibraayma Cham Juuf
Alaaji Alieu Ibraayma Cham Juuf a ngi judd ci 22 Oktoobar 1924 ca Banjul, Gàmbi, faatu ci 2 Awril 2011 ca kerr am Bakau, Gàmbi. Alieu Ibraayma Cham Juuf ñu gen ko xame Cham Juuf, bind kat bu maak la won ci mbiir cossanie Senegambia (Senegaal ak Gàmbi). Rawati na yit, daf dan xex tubaab yi pul Afrig, rawati na Afrig gu ñuul am seen bopp. Cham Juuf maamam ya nga askan no Siin ak Saalum ci xeetu Séeréer. Buur ba Jolof Alburi Njaay ak Buur Siin Kumba Ndóofeen Famak Juuf maami Cham Juuf leng ñu.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Niti senegaal Wàll:Niti Gàmbi Wàll:Cosaan Wàll:Séeréer
Gëm Bis Pénc
NI NUY GËME BIS BU MUJJ BA,yal nanu yàlla fegal ay tiitaangeem )
Ni ngay gëme bis bii mooy nga dëggal ko,te dëggal lepp li mu ëmb,niki wisaareg teere ya,ku ci ne dees na ko won ay jëfam ci teere,ak pang ma,muy dajale gi niy dajale nit ñi,ak balaas bi, muy balaas bi niy mandaxee jëfi jaam yi,ak déegub yonant bi (j.y.m),ak ajjana ak sawara,ak siraat(aw yoon la wu deesi romb),ak romb gin ciy romb,ak hisaab(mooy seet gi niy seet jëfi nit ñi) ak rammug yonant bi (j.y.m) ak mbugal(yal nanu ci yàlla musal). Hisaab nag luy tar la ca boobale bis,ndax dees na hisaab nit ki ci lu gën a tuuti fepp suuf cib tuutaay.
Fayyantoo itam dana fa am,ndax lu waay daa jay moroomam fii, teg ko cig ëpp doole,bu yawmal-xiyaamee dees na jox aji neew ji doole, doole muy fayyu ci ki ko daa neewal doole,niki xar mi am bejjan te daa daan mi amul bejjan,bu bis baa,da niy jox aji ñakk jiy bejjan bejjani mi ko daa daan muy fayyu,loolu lepp maandute ga fay am lay wone.
Académica da Praia
Académica da Praia benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Praia ci yu dunu Santiago.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Santiago (Kap Weer) Wàll:Football
Gëm Dogal bi
NI NUY GËME DOGAL BI
Gëm dogalub yàlla bi mooy dëggal ne lépp lu am,moo xam lu làqu la walla lu feeñ,ak fu’m man a ame,sunu boroom mooy ki ko xamoon ,namoon ko am kàttanug def ko ,def ko.Moo xam lu baax la niki jëfe ndigëli sunu boroom yi,walla lu bon ,niki jëfe tere yi.Walla muy lu neex niki yoolub jullit ñi,walla lu naqari niki mbugalum yéefar yi.
Wàll:Lislaam
Soobaan
vignette|Nataalu garabug soobaan Soobaan di Sapindus saponaria garab la gu am xob yu xaw a tal, yor taxawaay bu yam rëyul ndawul. Ma nga fekk baax ca Amarig. Xeetu turam wii di Sapindus nag, mi ngi jóge ci latin di tekki saabub endo.
Melo wi
Garab gu yamamaay la guddaayam war a àgg ci 10i met. Ay xobam di xob yu sew te xaw a gudd cat yu bëñe. Guddaayam war a àgg ci 30 cm. Am ay rëdd ci biir xob wi yu sew. Meññeef di nekk ci poqi car yi.
Foytéef bi
Foytéef bi wirgo mboq lay yor. Ag ndombaam di àgg 4 cm. Day am ci biir benn pepp bu ñuul. Doom Oktoobar lay ñor, waaye yenn saa yi mu des ci garab gi ba noor. Ci waxtuw noor lay gën a meññ.
Turu xam-xam wi
Sapindus saponaria
Wàll:garab Wàll:meññeef
Bahrayni
Bahrayni (nguur gu Bahrayni) : Réew Asi
Wàll:Réew Wàll:Asi
Diiwaanu Kéedugu
thumb|400px|Tundu Kéedugu (mboq) ba 2008
Diiwaanu Kéedugu benn la ci 14 diiwaani Senegaal yi.
Wàll:Diiwaani Senegaal
Diiwaanu Kafrin
Wàll:Diiwaani Senegaal
Bern
Bern Mooy péyu réewum Suwis
thumb|300px
Wàll:Suwis Wàll:Péy
Cidade Velha
thumb|right|350px|Forte Real de São Filipe Cidade Velha benn dëkku Ribeira Grande de Santiago ci yu bëj-saluum yu dunu Santiago, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
Barbados
Barbados (Republik Popileer bu Banglaades)
Wàll:Aamerig Wàll:Réew
Taariixu Itaali
Bennal gu Itaali
Ni Itaali meloon njëkk xare yu Napoleon yi:
Piemonte nag moo nekkoon nekkteg politig gi gënoon a dëgër, te ëppoon doole ci nekkte yooyu. Ña ëppoon ca njiit ya yilifoon nekkte yooyu, ay diktaatóor lañu woon, rawati na ñi ci waa Otris jiite woon, cig jonjoo mbaa cig jonjoodi.
Jeexiital ya Napoleon bàyyiwoon ca Itaali:
Napoleon, bi mu nangoo Itaali, dafa lijjanti ba boole xaajam yu politig yu bari te wuute yooyu ci ñatti nguur rekk, ñooy: Nguurug Alp gu bëj-gànnaar gi, walla Itaali, ak Nguurug Savoia, ak Nguurug Napoli. Mu wutaloon réew mi mépp, wenn yoon, daal di dindi galag ak tënk yu koom-koom yi amoon ci wàllug ndefar ak yaxantu, ak mbay. Mu ubbi leekol yi ngir jàngal doomi réew mi, mu may waa Itaali ñi ñu man di jot ci pal yi, te kat bu njëkk waa Otris rekk a ci manoon a jot. Looloo tax ñu man a wax ne Napoleon de mooy ki ji njiyum bennoo gu xeet ci suufus Itaali, mooy ki leen def ñuy xeeñtook a gént am réew mu Itaali mu man a am, mu ñu bennal.
Itaali ginaaw ndajem Vienne:
Ndajem Vienne mi – ci xalaati njiitu jawrin ju Otris jii di Metternich-Winneburg – seddale woon na Itaali, def ko juroom-ñaari xaaj, ñooy:
Ñoom ñaar nag, mujj nañu leen boole, def leen benn, teg leen ci ron kilifteefug Otris. Ginaaw nag Metternich fexe woon na ba yay njiiti ndaje mi, gëmloo leen “dalu desal fi lu yàgg la ca yàggam ga” maanaam lu nekk, nañu ko delloo na mu meloon, loolu nag moo indi ndaje mi delloosi njiiti nguur yu ndaw yu Itaali yu njëkk ya, ñu delloosi leen ci seeni pal, tegaat leen ci seen barab.
Metternich ak gëtam yi mu tasoon ci gox yépp, jéemoon nañoo fuglu yëglekaay yi, daan naj it gépp cawarte gu politig. Ci noonu ñu daa tëj gor ñi ci kaso yi, daan xañ way dëkk yi pali ñoñ yi (siwil) yi ak yu xare yi nga xam ne bi Napoleon ñëwee jox na leen ko,mu daan leen weccee ak ay waa Otris (moom metternich), te daan leen teg ay galag yu diis te sonnle.
Yewwuteg xeetu (nationalisme) ni mu xëye rekk am te màgg ca Itaali:
Politigu noteel bi Metternich yore woon, ak li muy tar lepp, taxutoon mu man a rekki yëg-yëg bi waa Itaali yi ame woon, ak xam ngi ñu xamoon am solo gi bennal seen réew mi, te booloo ci wàllug politig amoon solo, loolu nag mi ngi am, ginaaw bi ñu ci ñamee’s lëf ci jamonoy Napoleon. Bi nga xamee ne politig bu ñaaw boobu fa amoon, mayu leen woon ñuy def seeni cawarte ak jëfi politig, ci lu bér, te nëbboodiku, bi loolu amee lañu wéeru ci di def seeni yënguy politig cig làqu ak fésadi.
Bu ko defee, ay booloo yu politig yu sekkare tàmblee sosu ci dëkki Itaali yu mag yi, li leen taxoon a jug di bennal Itaali, bokk na ci yooyu:
''' Booloo gu Karbonari, moom mi ngi sosoo ca Napoli, daan def ay jataayam - ngir làqatu - ci barabi ligeeykati këriñ yi, walla lakkati mat yi, mu mujj nag tas ci mbooleem Itaali. Mbooleem kureeli askanu Itaali wi nag bokkoon nañu ci, baykat yi, liggéeykat yi, boroom mecce yi, yaxantukat yi, boroom xel yi, añs. Li leen manke woon nag, mooy dañoo nosuwutoon bu baax, te ni ñu daan naale ak a rëdde seeni mbir tam dafa dese woon a tegu ci yoon, looloo taxoon li nu bëggoon daawul àntu, te seeni noon daa leen gaaw a noot, te daa àntoodil seeni fipp.
Waaye nag booloo gii, di gu Karbonari gi, jot na fee taal yëg-yëgu xeetu ci Itaali, te lijjanti ba mu sax fi di tàkk, ak doonte daje na’ak coona yu bari, te nu teg ko lu sakkan ciy mbugal.
Bu dee booloo gi tuddoon “Itaali gu Waxambaanee gi”, moom Jozeph Mazzini (1805 – 1872 g) moo ko sosoon, ginaaw bi mu nekkee ab cér ci booloo gu Karbonari gi. Mazzini mii, moom waay Itaali la woon ju xéroon ci réewam ak xeetam, nekkoon it ab xeltukat bu bokkoon ci ñoñ nite ñi, bu gëmoon ne xeetu nit ñepp benn lanu, te bëggoon lool goreg askan yi , moom nag jot na’a àgg ci xëcc cig wàllam boroom xel yi ci Itaali, te fàggu ñeewanteg nitug neen ku Itaali ki, akug cofeelam.
Bokkoon na ci jubluwaay yi gënoon a tax booloo gii am, goreel Itaali ci àtteg Otris, ak duma àtte gu paab gi nga xam ne Otris a ko daa dimbleek a dëgëral, ak fexee bennal réewum Itaali mi, ci ron ag noste gu pénc.
Yëngu-yëngu yii, mujjoon nañu naat, te dox, bijjaloon it boppam lu sakkan ci waxambaane yi ak xalaatkat yi, àggoon nañu ci lu toll ci juroom fukki junniy waxambaane, yu weesu ay ñeen-fukki at yooyu. Mazzini dimblante na’ak Garibaldi, moom Garibaldi, ab ab waa xare la woon, bu itaali, bu gëmoon bennug Itaali, te gëmoon ne dañoo war a gorewu ci àtte gu Otris gii bóof ci suufus Itaali si. Ci noonu lañu jot a taxawal ñoom ñaar, ag àtte gu pénc ca Rom, ca moomeeli paab ga, ak ca Venezia, atum 1848g. Waaye Otris moom, ca dooleem ju bari ja, faagaagal yëngu-yëngu googu, daal di dàq Mazzini mu daw, làqu ca Anggalteer. Ag woote nag feeñ na fa, jëm ci ñu def nattukaay yi benn, xaalis bi, ak peesekaay yi, ci mbooleem diiwaani Itaali yi aki nguur-nguuraanam, rawati na bi ndefaram tàmblee màgg, yaxantoom gën a jëm kanam. Boroom liggéey yi nag ak boroom boppi alal yi, gisoon nañu am njariñ gi gore ci koom-koom amoon njariñ, ñu tàmbli woon a sàkku ñu sosal leen ay yooni weñ , yuy taqale diggante bëj-gànnaaru Itaali ak bëj-saalumam, te nu uppi mbooleem ja yu Itaali yi, ci kanamu yaxantu gu Itaali gi, te bañ cee indi yenn jafe-jafe walla ay mbugal yu doxaliin , walla ay galag yu man a tee bennoo gu yaxantu gi am ci Itaali.
Fàttalees léen
Ñu fàttali léen ne barab yu bari de ci bëj-saalumu Itaali, yu deltu-ginaaw lañu woon ci wàllug ndefar, koom-koom, mboolaay ak politig. Looloo taxoon xalaat yi jëmoon ci bennoo, mi ngi gënoon a dëgëre ci fi ñuy wax Itaali ( di nguuru Alp gu bëj-gànnaar gi) ak ci digg bi. Foofa daal la wooteg bennoo gi gënoon a tare ci yeneen wàll yu bëj-saalum yi. Ndax kat wàlli bëj saalum yi dañoo jëmutoon kanam dara ci wàllug ndefar, yaxantu, politig ak mboolaay. Lii a waraloon woote gi, jëme ci bennoo gu koom-koom, yamoon rekk ci digg Itaali ak ci bëj-gànnaar gi. Ñi ëppoon it ci xalaatkat yi ak boroom xam-xam yu Itaali yi, ñi ngi dëkke woon digg bi, ak ci bëj-gànnaar gi.
Ak li boole Itaali, def ko menn réew doon nekk càkkuteful ñépp lépp, teewul yenn ci nguur-nguuraan yi, ak Dóox yi, kontaroon ko, ndaxte ñoom dañoo ragaloon ne loolu de, moo xam leegi la walla ci kanam, bu amee, di na fi indi ag bennoo gu politig, te loolu bëgguñu ko woon, ndax kat ñoom seeni njariñi nguur yooyu moo leen gënaloon njariñul Itaali li. Ci noonu, nguurug Paap gi kontar ko, naka noonu gu Otris gi nga xam ne amoon na kilifteef gu yaatu, ak sañ-sañ bu mag ci Itaali. Ndax moom daa gisoon ne bu Itaali bennoo ci wàllug koom, boole ay nguur-nguuraanam, aki dóoxam, loolu du wund lu dul ne moom kat (Otris) waxtuw génnam Itaaliee ngi bëgg a jot, ci lu dog. Te loolu du ko nangu mukk.
Nguurug Piemonte ak Bennalug Itaali:
Ci bëj-gànnaaru Itaali ag nguur a ngi fi woon, ñu koy wax nguurug Piemonte walla Sardeñaa, ka nekkoon ca gàngunaay ga, di woon Victor Emmanuel. Moom Piemonte nag, nguur la woon gu ame woon ci ñeenti xaaj yu taqaloowul, ñooy:
Di nanu gis fii ne Piemonte moom yorul woon nguur gu àttanoon coonay bennal Itaali, waaye nag yoroon na yenn yu rëy ci yiy taxawal réew mu mag, yu ko mayoon mu man a yanu yan bu diis bii. Ñu tudd ci yi ci ëpp solo:
Cavour ak bennalug Itaali:
Cavour mii (1810 – 1861g), nekkoon na di ku gëm bennoo gu Itaali, waaye nag ci ron ag àtte gu nguur gu sartu réew, goo xam ne buurub Piemonte bee koy jiite, moom kon ci loolu la wuute woon ak Mazzini mi nga xam ne da doon woote ag bennoo gu Itaali ci ron ag àtte gu pénc. Moom de daa gëmoon ag yéwénal gu politig, gu koom-koom ak gu doxaliin, ngir Itaali man a doon benn. Mu gisoon ne nguurug Piemonte am na kàttanug dàq Otris mu genn Itaali, ak naj nguurug Paab gi daa lënkaloo ak Otris, bu lënkaloo woon (moom Piemonte) ak jeneen doole ju réew, ju mel ne Faraas mbaa Britani.
Ci noonu mu sotti yitteem ci xarekatam yi, waajal leen ba ñu man a jàmmaarlook mbooloom xare mu Otris mi, te man leen a génne Itaali, mu jug ci suqali koom-koom bi, defar ay yooni weñ, yu lënkale mbooleem dëkki Piemonte yi, daal di jamonool mbay mi ak ndefar gi, defar ay yoon, neenal galag yeek mbir yi man a tënk yaxantu ak ndefar, tege ay galag yu nduwaan yu mag ngir aar ndefar gu barab gi, yéwénal nosteg galag gi, daal di sos lonkoo yu askan yi ak bànk yi.
Bu dee lu aju ci doxaliin, ak yéwénal yu biir réew mi, moom da fee daal di woon buddee doxaliin wu yàgg wa fa nekkoon, daal di jël ay matuwaay yoo xam ne tax nañu ba yoon ci réewum Itaali gën a jamonoo, jële fi lu bari ci ay jàngu, maanaam ay egliis, wàññi dooley politig ju paab gi, tàqale àtte geek Jàngu bi.
Kafor mii nag xamoon na ni réewam mi tuutee woon, bu ñu ko tollalee ak Otris walla Britani, mbaa Faraas, am Riisi, ak Brusiya, waaye loolu lépp teewutoon mu gëmoon ne bennug Itaali daal, mbirum aw xeet la, manul a ñàkk, te itam mbirum àdduna bépp la, laaj na réew yi sonn ci, te jeem koo faj ci nu mu gën a gaawe, mu dogu woon ci sóobu ci géewub politig bu àdduna bi, ngir yékkati kàddug Piemonte ci àdduna bi ba ñépp dégg ko, ci ndajey Tugal yi.
Ci noonu mu digal Parlamaa bu Piemonte mu nangu ñu yonnee ab kuréelub xare bu Piemonte ngir mu bokki ca xareb Xarm ba, àndoon ca ak Britani ak Faraas, ngir sàkkoo ci xaritoo ak Imbraatóor bu Faraas bii di Napoleon mu ñatteel mi, (Napoleon III), te ame ca ñeewantug Britani akug jàppaleem ci li mu bëgg.
Kuréelu xare gu Piemonte googu, ak doonte bariwu ci ñu ci dee ca xareb Xarm ba, ndax ñu bari ci ñi ci dee ci mbasum koleraa lañu deewe, teewul Kafour moom lijjanti na ba ñu yëg Piemonte ci kanamu ndawi Tugal yi, ca ndajem juboole ma ñu doon def bi xareb Xarm bi jeexee.
Kafour sàkku na fa ca Fraans mu dimbli ko ci Otris, ndaxte nguurug Piemonte moom rekk manul a dàq imbraatóorug Otris gu dëgër gii. Kavour ci njëlbeen gi, li ko gënaloon mooy Britani jàpple ko, safaan Otris, waaye Britani moom, bëggutoon a xeex ak Otris, xeex bu ko amalul njariñ.
Bu dee Fraans nag, nga xam ne péncam mi, Napoleon III moo ko jiite woon, moom Napoleon III mi nga xam ne daa jàppe woon Itaali am ñaareelu réewam, ndax moom doom la woon ca Napoleon I - ginaaw doomi mbokkam la woon - te Napolen I mi ngi cosaanoo Corsica. Moom Napoleon III, ku soppoon waa Itaali la, te xéroon ci seeni àq aki yelleef ci gore te doon benn, moom de bokkoon na ci ñi gënoon a siw ci woote ag xeetu ci Tugal. Politigu bitim réewam it mi ngi ko tegoon ci bañ Otris mi dendoon ak moom. Te ginaaw Piemonte it réew mu nekk ci wetu Faraas la, loolu taxoon na mu bëgg mu nekk réew moo xam ne yoonu Otris du ca nekk.
Cavour lënkaloo na ak Napoleon III, ñu def dëppoo ga nuy wax (Plombiere) ci 21 sulye atum 1858g, dëppoo googu, la mu yaxal mooy:
'''Ñu taxawal ag nguur gu Itaali ca bëj-gànnaaru Itaali, buurub Piemonte jiite ko, ak geneen nguur ci digg bi. Moomeeli paab gi moom ñu bàyyi leen fi, te bañ a laal dara ci nguurug Napoli, gi nekk ci bëj-saamu Itaali, bu ko defee nag, genn bennoo gu ame cig dëppoo lënkale leen ci njiitug paab bi. Fraans nag li muy ame ci loolu mooy ñu bàyyee ko Niis ak Savoia.'''
Xare yi amoon ci diggante Piemonte ak Otris:
Kafour wéy na di cokkaas Otris, rawati na bi ko Napoleon III yonnee ñaari témeeri junniy xarekat, ngir ñu xeexle ko safaan Otris, loolu nag amoon na ci ginaaw dëppoog (Polombiere) gi. Kafour am na la mu bëggoon muy jeqi Otris, yëngal ko, ndax moom kat (Otris) mujjoon na jekki-jekki rekk sàkku ci Piemonte mu nocci ay ngànnaayam ci diir bu gàtt, bu weesuwul ñatti fan, mu tóllanti loolu ci jug jawali Piemonte ànd ak ay xarekatam atum 1859g. Taarixkat yi firee nañu loolu ne ag wuyyusi la gu Otris def ci li ko Piemonte doon yàgg a cokkaas, ak a dëkk.
Nii daal la xare bi tàkke ci diggante Otris ak Piemonte, waaye nag Otris a njëkk a song, ci noonu Faraas itam jibal ab xareem ci kaw Otris. Soldaari Piemonte yi ak yu Fraas yi jot nañoo duma Otris, dàqe ko ca xare ba ñuy wax Maginta ak Salvarino, waaye Napoleon III moom daa xëyoon rekk taxawlu ci xare bi, daal di gise ak Imbraatóor bu Otris bi, def ak moom ag wéer-ngànnaay, dellu xaatim ak moom ag juboo, te diisoowu ci ak nguurug Piemonte. Wéer-ngànnaay gii nag mooy li jur ci ginaaw bi, li ñuy wax juboo gu Siyorix atum 1859g. bokkoon na ca tomb ya ëppoon solo ca juboo ga:
1 Otris bàyyee Piemonte Lombardi
2 Sos booloo gu Itaali ci njiitul Paab bi ci tur
4 Delloosi ñi yilifoon Dóox yi nekkoon ci digg Itaali ci seen barab, ak seeni pal, ginaaw bi leen askan wi follee.
5 Boole Niis ak Savoia ci Faraas.
Taarixkat yi, firee nañu taxawal xare gu bette gi nga xam ne Napoleon III, defoon na ko, ne daal li ko waraloon, mooy daa bañoon ag nguurug Itaali gu dëgër am, taxaw, rawati na bi mu tàmblee gis lenn ci Dóox yi nekkoon ci digg Itaali tàmblee bokksi ci Piemonte.
Bokkoon na it ci li ko ko taxoon a def, jeem a gëramloo Katoligi Faraas yi nga xam ne dañoo tàmbli woon a mer ci néewal gi ñuy néewal doole nguurug paab gi ci Itaali, te Otris a ko daan jàppleek a dëgëral.
Askani Dóox yi bañ nañu ne duñu nangu mukk ñu delloosi ña leen yilifoon bu njëkk, ni ko tombi juboo gu Siyorix gi yaxale(stipuler), ñu ne woon daal ñoom leegi dañuy dem bokki ca nguurug Piemonte. Ci noonu ay jeqiku am yu toftaloo, ci Parma, Modena, Romaña ak Toscana, di woote ag bokki ca Piemonte. Kafour dellusi na yoraat njiitug jawrin gi, ngir sonal gu ko askan wi sonaloon ci mu dellusi, ci biir Piemonte ak ci biti.
Nii daal la Itaali doone benn ci diiwaan yi nekk ci bëj-gànnaar gi ak digg bi. Kafour dara deseetu ko woon lu dul mu fexee nangu Venezia, ak moomeeli paab bi, ak nguurug Napoli gi boole leen ci Itaali.
Coona yi Garibaldi doon daj ci Itaali doon benn:
Garibaldi moom ku bëggoon la te gëmoon bennug Itaali. Moom nag soldaar la woon bu dëgër, jàmbaare te ñeme. Mujjoon na it bokk ci jàmbaari Itaali yi siiwe woon ag wooteg bennoo gu xeet, te daan ci liggéey. Garibaldi mii, tukkee na Genova atum 1860g, ànd ak lu jege junniy xarekat yu bokkoon ci way coobarewu(les volontaires) yu Itaali yi ñu tudde woon “Boroom simis yu xonq yi”. Daal di wàcc ak ñoom Sisil, jot faa dàqe doole ya fa nekkoon te àndoon ak buurub Napoli bi, ginaaw diirub ñatti weer. Daal di jéggi xat-xatu Sisil bi (le détroit de Sicile), dugg ak dooley xareem ji Napoli, ci lu dul jàmmaarloo gu am solo. Ci noonu Napoli mujj ak dëkk yi nekk ci ronam, dugg ci bennoo gi.
Samp Victor Emmanuel muy buuru Itaali:
Dooley Piemonte ju xare ji jawali woon na ca diiwaan ya nekkoon ca ron kilifteefug Paab bi, mu jotoon a nangu moomeeli Paab bi yépp, lu ci dul Rom. Ci noonu xarekati Piemonte yooyu jawali woon ca soldaari Garibaldi ya, ca Napoli, ci ndigalul Kafour, ñu àndandoo nag xeex ba nangu mbooleem diiwaan yi nekkoon ci ron nguurug Napoli, te Garibaldi manu fa woon àgg moom rekk. Ci noonu Victor Emmanuel ñëw, dugg Napoli, ni ku am ndam di dugge ci dëkk bu ñnu xare ba nangu ko.
Parlamaa bu Itaali bu bees bi def na ndajeem mu njëkk, ca Torino, bisub 18 feewrye atum 1861g. Ca ndaje ma lañu ndëppale Victor Emmanuel, def ko buurub Itaali gu ñu bennal gi.
Ginaaw bi Itaali taxawee di ag nguur gu ñu bennal, ba am juroomi weer la Kafor faatu, ci sulet atum 1861g. Garibaldi it bàyyi politig, ndax kat moom li ko taxoon a jug mooy liggéey ci Itaali doon benn, waaye soxlawutoon ay pali politig.
Def Rom péeyu nguurug Itaali gi:
Waa Itaali yi delloosi nañu Venezia gi Otris tegoon loxo, nangu woon ko, delloosi gi di ci atum 1866g, mu mujj nag moom Venezia di ab diiwaan ci Itaali, ginaaw ba ñu fa dàqee dooey xare ju Otris ji. Nanguwaat googu nag ñi ngi ko mane ci ñàkk a tal gi leen Otris ñàkkoon a tal, ngir xeex bi mu nekkoon di ko def ak Brusiya. Faraas it ay xarekatam génnoon nañu Rom, ngir sotti gi Faraas sotti woon yitteem ca xareem ba’ak Brusiya. Bi mu ko defee soldaari Itaali yi daal di leen fay wuutu, ci 20 sebtambar atum 1870g, ñu daal di jibal ci anam gu kilifawu (officiel) ne Rom daal mooy péeyu nguurug Itaali gu ñu bennal gi.
Noonu la mbir mi nekke woon ba 1929g, ca la genn dëppoo ame ci diggante Mossolini ak Paab bi, dëppoo googu mayoon na Paab bi mu doxe nu ko soob ci mbiri diine ji, te am ag tembte gu mat ca Vatikaan, am it sañ-sañ ci yabal ay way teewal ca bitim réew. Ñu wutal ko nag (moom Paab bi) njëlul boppam lu mu jagoo (son propre budget).
Nii nag la Itaali doone woon benn, muy lol ay doomam a ko xeex. Doomam yoy dañoo jëloon seen coona bepp def ko ci goreel ko, bennal ko, te fuqarcee ko ci ngëbug jàmbur, bu leen ruuroon, teg leen loxo. Bennoo gii de lu ñepp soppoon la, ndaxte doole la ci ñoom, di teddnga, di tembte te dig fonk sa xeet. Bennoog Itaali du lenn lu dul meññatum sellal ak gëm ag bennoo. Mooy wuyyu gu mag ga, ca woote ga Michiavelli doon woote, moom mi doon sàkku ciw nitam ca téereem ba tudd “buur bi” te looloo njëkkoon bennoo gi ci ay xarnu, mu doon sàkku ci ñoom ñu liggéey ngir bennal seenum réew.
Las Palmasu Kanaari gu Mag
Las Palmasu Kanaari gu Mag ab dëkkaanu Tunduw las Palamas la, di itam péeyam teg ci nekk benn ci ñaari péeyi Duni Kanaari yi (réewum Ispaañ) beneen bi di Santa Cruz wu Tenerif tuxalug man-man gi ñeenti at yu ne lees koy amal. Mi ngi nekk ci bëj-gànnaar-penku Kanaari gu Mag mooy dëkk bi fa ëpp, tëdd ci suufus 10 km.
Dëkkiin
left|200px|thumb|Jàngu bu Mag bu Kanaari
Wàll:Kanaari
Roog
Roog (mba Roog Seen) moi tuuri Yalla ci baati Séeréer ak Diiney Séeréer (A ƭat Roog).
Wàll:Diiney Séeréer
Novosibirsk
thumb|Novosibirsk
Krasnoyarsk
thumb|Krasnoyarsk
Tërëlin yi gënë am solo tenku ci ay kaddu jëm ci mbass mi
Li mbass di tekki ak pacc yiko lal
Mbass feebar bu dëkk le boo xamantani dafay nekk adduna wërngël këpp. Nekkul ni feebar bu law rek wala mu ray ay nit yu bëri rekk mbass la ndaxte dafa wara am ay mandarga yoo xamantani dafay wane ni feebar bi day wallaate. Ci misaal xam nañu ni feebaru Kaanser dafay faral di ray ay nit yu bari wante tekkiwul ni mbass le ndaxte nekkul loo xamanteni dafay wallaate. Xayma bi ñu def ci feebar yu dëkk yi (ak lu ci melni mbass yi) mooy ni dañuy setlu ni booko rëddee ci ay natalu xayma, dañuy nduroo lool ci lu jëm ci ni ñuy wallee ci ab diir. Jangat bi ñu def ci nataalu feebar yu dëkk yi mooy ni dafay yokk saa yu xewee ci jamono. Feebar yi di wallaate ci ñeeti faan lañuy lawee di nañu ci ñëw ci nataal bi ci suuf. Pacc bu njëkk bi mu ngi amee ci njëlbeenu jangatu nataalu mbass mi. Su fekkee amna ku jël misaal ci mbassum COVID-19 bi wallum lawaay bi ni mu gaawee li muy wane mooy ndorteel lawaayu mbass mi amagul woon sax ay nit yu bari yuko amoon. Paccum ñaareel bu nataalu jangatu mbass mi li muy wane mooy "wallante bi am ci digante nit ñi ci dëk dëkkaan yi te doo xam ku leen ko wall" Mooy jamono ji wallante digante nit ak nit gaww ci wallu nimuy lawee ndax sayunit yu bees yu am doomu jangoro bi. Paccum ñetteel bu nataalu jangatu mbass mi li muy wane mooy xeex nañu ko ba mënëtul am sayu nit yu beesyu am doomu jangoro bi.
Novosibirsk
Novosibirsk (Новосиби́рск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 473 754 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
São Pedro (Kap Weer)
São Pedro benn dekk-dëkkaan São Vicente ci yu penku yu dunu São Vicente, Kap Weer.
Tërëlin yi gënë am solo tenku ci ay kaddu jëm ci mbass mi
Doxalin jem ci mbass mi
Bari na ay matuwaay yu reew yi mëna jël ngir fagaru ci ab mbass mu leen bett. Ci atum ñaari junni ak juroom kurel bi di saytu wallu wergu yaram ci aduna werngeël këpp tënkoon në ay tërëlin yu mën di faagu, saytu ak di jammarloo jafa jafe yi mën am ci bu lawee ci diggente dëkk yi. Ci kaw loolu kureel bi ëmb wallu wergu yaram ci adduna bi yëpp bind na ben teere ngir xeex mbass um socc muy xelli. Teere boobu ñu ngi ko xamlewoon ci bu njëkk ci atum junni ak juroom ñeent teemeer ak juroom ñeent fukk wante ci atum ñaari junni ak juroom jap ñaari junni at ak juroom ñeent lañuko cambaraat andi ci ay coppi. Li ëp ci matuwaay yi ñu jël ngir xeex ak mbass um COVID-19 bi mu ngi soqqeeko ci kureelu wergu yaram gi ci addina bu atumñaari  junni ak juroom ak ci diglewu kurel gi ngank wallu wergu yaram bi ci adduna bi  ci naka lañuy waajalee mbass um socc muy xelli. Amal nañu waxtaan bu yaatu jëmëleko ci (saytu,fajj gi ak am ay jumtukaay ngir mën topp nit ki ndax bu ameee jangoro ji ñu xam ko) ndaxte dina tax ba ci njeëlbeen nu mëna xam nit yi am doomu jangoro ji ndax mën leena ber ci bamuy teel tek ci fajj leen. Doxalin boobu  dafay tax ñuy mënë raññee nit yi nga xamante ni dañu jëflante ak nit ki am doomu jangoro bi ngir mën ko ber. Doxalin bi reew yu melni Corée du Sud ak Singapour ñoo ko xamle ganaaw ndaw yu yaatu yi ñu ci am wante itam  reew yi mënoon nañu gënë waajal seen bopp ak ay doxalin gannaaw ba feebaru xëtër andi ay jiixi jaaxa ci seeni reew. Wallum soriwante ci diggante nit ak nit walla doxalinu ñi tënk wergu yaramu nit yi di daje fu mbolloo nekk ndax gis nañu ni doxalin la boo xamni dafaywañi doole feebar bi ganaaw bañu fexee ba nit yi duñu jegeente ndaxte dafay wañi wallante bi ci feebar yuni mel. Doctoor Michael J Ryan di njiit ci kureel gi tënk wallu wergu yaram ci adduna bi yëpp xamlena ci benn waxtaan bumu seqqoon ak taskatu xabaar yi ci weeru Mars ci atum ñaari junni ak juroom ñeent "wallu soriwante ci diggante nit ak nit doxalin buñu jëlandi ngir mu mëna wañi bu baax doole wallante bu doomu jangor bi wante itam gëtëm ñi nekk ci wallu wergu yaram wante nekkul pur fajj doomu jangoro bi ci boppam.Donte ni yombul wante ci xayma war nañu ko jëfëndikoo ak yeneeni xeetu doxalin ngir mënë saafara jafe jafe bi". Doktoor Ryan xamlena ni nekkul ni soriwante bi ci boppam mooy saafara feebar bi.
São Pedro (Kap Weer)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:São Vicente (Kap Weert)
Tërëlin yi gënë am solo tenku ci ay kaddu jëm ci mbass mi
Feebaru u SIDA
Bataaxal bu am solo: Jangat ci feebar bii di SIDA
Nur-Sultan
vignette|Astana Astana Mooy péyu réewum Kasakistaan
Wàll:Kasakistaan Wàll:Péy
Krasnoyarsk
Krasnoyarsk (Красноя́рск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 035 528 (2010).
Maam Yunus Jeŋ
Maam Yunus Jeŋ Maam Yunus Jeŋ (juddu 1939, faatu 2016) ab bindkat la bu dëkk Senegaal.
Dund ak jaar-jaaram
Maam Yunus Jeŋ mu ngi juddoo Tiwaawon, ci Kayoor atum 1939. Waajuram wu góor a ngi cosaanoo Kayoor, waajuram wu jigeen moom, cosaanoo Ndar (See Luwi). Jàngalekat la woon mujj nekk njiitu lekool.
Maam Yunus Jeŋ ci farañse ak wolof yépp la daan bind, moom mooy ki jëkk a bind ab téereb nettali ci wolof tudde ko Aawo bi. Téere boobu ñu ngi ko siiwal atum 1992 ci Dakaar, mu teg ci beneen téereb nettali bu tudd L'ombre en feu, ñu siiwal ko atum 1997.
Àjjuma benn fan ci weeru awiril atum 2016 la génn àdduna ci këram, ci Dakaar.
Lees jële feneen
Maam Yunus Jeŋ ci dalu web  Lire les femmes écrivains et les littératures africaines
Baku
thumb|300px|Xonk : Baku Baku Mooy péyu réewum Aserbayjaan
Krasnoyarsk
Wàll:Dëkki Riisi
Baku
Wàll:Aserbayjaan Wàll:Péy
Julli
Julli yi juroom farata la ci lu dog,ci alxuraan ak suna ak ci dajeg boroom xam-xam yi. Kepp ku ko bañ a def ngir weddi,mook ku tubbee yam cib àtte,dees koy tuubloo may ko ñatti fan,bu tuubee nu ba ko,bu tuubul,sariiya ray ko ci jaasi,te deesu ko sang,deesu ko sàng ,deesu ko jullee te deesu ko suul fa jullit ña.
Imaam daal day yonni kenn rekk, mu suul ko,te dunu ko jublule xibla,te alal ji mu am it ci baytul maal lan koy def (baytulmaal mooy (trésor publique) bu nguurug lislaam),ku nangu ne julli lu war la ba noppi lànk ne du ko def,te amul ngànt,moom danu koy bàyyi ba waxtu julli wi jot,nu digal ko,bu lànkee nu muñal ko ba doroora ji dem bay bëgg a jeex,nga xam ne lu tollu ne benn ràkkaa rekk a ciy bëgg a des,bu bañee nu topp ko,ba mu wóor ne faatiya sax xajatu fi,walla ab yamoo,loolu lepp nag ngir bañ koo ray, ñongal dereetam,bu bañee, kilifa gi ray kook jaasi ,rayug gëtën mu bañ a doon ni nuy raye ab yéefër.
Bu réccoo nag ne nan ko ba mu julli ngir ragal a dee, deesu ko nangu,dees na ko jullee nag,waaye boroom ngëneel du ko jiite,ndax da nuy bañ keneen di ko ci roy.Bàmmeelam nag dees na ko fonk,jégénal ko(jal ko) kenn du ko maasale noonu rekk,ndax moom fi boroom xam-xam yi ab julit la.Lii dey waxi imam Hawfii la
Waxi Seex Anta Jóob
Waxi Seex Anta Joob ju aju làkk
Julli
Ag leeral
Wàll:Lislaam Wàll:Ponki Lislaam
Waxi Seex Anta Jóob
Làmmiñ ak jamono
Dangeen di xam ne aw làmmiñ, jëfandikukaay la boo xam ne lu am xel dem ci àdduna aw làmmiñ man na koo tudd, am xel ay gàtt, aw làmmiñ gàtt!Waaye lu am xel man a jëm ci àdduna rekk, aw làmmiñ man na koo tudd;aw làmmiñ gàttul.
Nit kiy wax nag fi xelam yam, fi jàngam yam, fi gis-gisu àddunaam yam, foofu rekk la ay waxam man a yam...
Tërëlin yi gënë am solo tenku ci ay kaddu jëm ci mbass mi
Feebaru u SIDA
Donte ni kureel gi ëmb waalumwergu yaram gi ci adduna bi yeëpp dafay jëfëndikoo baatu feebar bu dëkk ngir tekki lii di SIDA dañuy japp ni tur bi wuyu na jëmm ji. Ci atum ñaari junni ak fukk ak juroom ñeet lu toll ci juroom ñaari teemeer ak juroom ñaari fukki junni nit ñakk nañu seen bakkan ci feebar bi di SIDA. Ci jamono jii ñu toll ña dëkkee ca Afrique Sub-saharian ñoom la feebar bi gënë yapp.Ci atum ñaari junni ak fukk ak juroom ñeet xayma nañu ni juroom benn fukk ak benn nit ci teemeer boo jël ci ñu am jangoro ji ñu ngi juge foofu.
Waxi Seex Anta Jóob
Waaye boo demee ba sam xel gis leneen rekk, làmmiñ dina ko tudd. Lu ko waral? Amul benn baat boo xam ne bii yenu nga sa maanaa ci cosaan, amul!Mooy li nga xam ne - waxoon naa ne...dinaa cuq tuuti xel yi...ndax defe naa ne, yéen jàng ngeen xam-xamub làmmiñal...xam ngeen ne De Saussure (boroom xam-xam bu mag la woon ci wàllu làmmiñal) wone na loolu.Làmmiñ du loo xam ne tay baat yi dañoo juddu rekk daal di yanu seeni maanaa. Baat bi coow luy génn ci gémmiñ kepp la! Kepp! Amul sax menn maanaa. Ndax bu ko amoon wenn làmmiñ ay am, kon lu jug rekk xel yépp nenn lañu koy tudde.Wenn tur wi di moom te loolu amul.
Jukki bii tibbees na ko ci waxtaanu Seex Anta Jóob, mu amoon ci awril 1984 ca Cees
Tërëlin yi gënë am solo tenku ci ay kaddu jëm ci mbass mi
Koronaa wirus
Koronaa  wirus yi (CoV) ay xeetu doomu jangoro lañu yoo xamante ni mën nañu jur ay feebar yu melni sojj wala yeneen xeetu feebar yu gënë garaaw yu melni mandargay feebaru noyyi ñu gën ko gisee ca reewum Moyen-Orient ñu xam ko ci (MERS-CoV) ak itam mandargay feebaru xëtër loolu ñu xam ko ci (SARS-CoV). amna beneen fasong coronavirus(SARS-CoV-2) bu ray ay nit ci atum ñaari junni ak fukk ak juroom ñeent, wala COVID-19. amna yenn ci ay coronavirus yu zogee ci mala yi muy wane ni wall ba ngi ci digënte mala yi ak nit ñi. Cambar yi ñu def wane na ni feebar bi di (SARS-CoV) mu ngi jugee ci xeetu muus yi jëm ci nit ñi,tek ci feebar bi di MERS-CoV mu ngi jogee ci hëleem yi dem ci nit ñi. Bari na nak ay xeetu coronavirus yu nekk ci mala te ba leegi demaguñu ci nit ñi.
vag bu bees bu coronavirus bayyeeko ca Wuhan,Hubei, fële ca Chine ci njeexitalu atum ñaar fukki junni ak fukk ak juroom ñeent, moo andi feebar bi ñuy wax coronavirus2019 (COVID-19) te muy japp xëtër yi.Ganaaw ba ña ca waa daara ju mag ja ca John Hopkins amalee njangat li ñu setlu mooy lu toll ci ñaari teemeeri dëkk ak liko wër am nañu feebar bi di COVID-19 wante feebar bi reew yu melni Amerik, Europ,Chine ak Iran la gënë bëri. Ci fukki fan ak benn ci weeru Mars kureel gi ngank waalum wergu yaram ci adduna bi yëpp jappee na feebar bi di COVID-19 te muy law ab mbass. Ba ci bësu Avril ñaar fukki fan ak ñett ci atum ñaari junni ak ñaar fukk nit yi am mbass mii di COVID-19 ñu ngi toll ci ñaari milyong yu toftaljuroom benn fukk ak ñett  ci ay nit yu am doomu jangoro ji,limu ñi ñakk seen bakan toll na ci teemeeri junni yu toftal juroom ñett fukk ak ñeent junni nit ak ñaari teemeer ak ñeent fukk ak juroom ñeent terk ci limu ñi wer toll nañu ci juroom ñaari teemeeri ak ñaar fukk ak ñaari junniy nit yu toftal juroom fukk ak juroom. Feeñaay bu am solo lool
Sibiru
Feebaru sibiru wër na ci reew yi nekkee ci "tropical" bi ak "subtropical" bi ak itam benn pacc ci reewu Amerik, ci reewu Asie ak Afrik. At mu nekk lu toll ci ñett teemeer ak juroom fukk japp juroom teemeeri milyong ci ay nit dañuy am sibiru. Jammarlo bi doomu jangoro bi di jammarlo ak garab yi nerkk na ay jafe jafe ci jamono. "siecle" bi ñunekk te loolu wër na ba ci yeneeni xeetu garab yëpp jëm ci xeex sibiru ba mu dess "artemisines"
Bu njëkk feebaru sibiru nekkoon lu tekk tank ci lu ëpp ci reewum Ëropp yi ak yu Amerik ci booru penku bi, wante leegi jeex nafa. Mën nañu wax ni feebaru sibiru bi moo daanel banqaas bu Romain yi. Deemoon nañu bay tuddee feebar bi "Feebaru Romain yi". Ci kaw loolu la doomu jangoro bi di joxe feebaru sibiru nekkoon jafe jafe ci nit yi fa dekkoon bi doomu jangoro bi duggee foofu ci jamonoy njaam ci Amerik.
Feebaru socc muy xeeli bi ci Espaañ
Feebaru socc muy xelli bi amoon (ci diggënte atum junni ak juroom ñeenti teemeer ak fukk ak juroom ñett japp atum junni ak juroom ñeenti teemeer ak ñaar fukk) ca reewum Espaañ walloon na  teemeeri milyong i nit ci adduna bi, bu ñu ci boole nit ñi dëkk ci Pacifique bi ak Arctique bi, ba paré ray fa lu toll ci ñaar fukk japp teemeeri milyong ci ay nit. Jangat bi ñu def ci socc miy xelli moy ni xale yi ak maggat yi lay gënë ray wante itam setlu nañu ni ñi dig doomu te am feebar bi seen dund mooy gënë yagg. Li feebaru socc miy xelli bi feeñoon fële ca Espaañ rayoon mo ëpp fuuf li xeex bu ñëkk bi wëroon ci adduna bi yëpp rayoon tek ci li mu ray ci ay nit ci diggeënte ñaar fukk ak juroom ci ayu bess doomu jangoro bii di SIDA sax rayu ko ci diiru ñaar fukki at ak juroom yu njëk ci bi mu feeñe. Mboolo yu tak der yi ay gox yi ñu tejjoon ci giiru xeex bi adduna yëpp bokkoon moo waraloon wallante jangoro ji gaawoon lool, njaaqare bu ëpp ak jaxasoo ci tak der wante itam ñam yu bon yi ñu daan lekk ak itam song yoo xamante ni ganaay yu tooke taxoon na ba tak der yi daan am doomu jangoro ji ci lu yomb. Jumtukaay yu yees jëm ci dem beek dik bi taxoon  ba yombal tak der yi ci fi ñuy bëg dem, wala takk deru geej gi ak nit ñi seen bopp taxoon na ba lawaayu doomu jangoro ji gaawoon lool.
Jamarlo bi garab yi did def
Bataaxal bu jëm ci jamarloo yi garab yi di def
Antibiotic-resistant microorganisms are sometimes referred to as "superbugs". They may contribute Micro-organism yi di jamarloo ak xeetu garab yi ñoom lañuy woowe ay superbugs.mën nañu dekkalaat feebar yi nga xamantani tegoon nañu ci loxo ba noppi. Ci misaal feebar yu ci melni sëqët mu tar mi nga xamanteni mu ngi jamarloo yenn fasong paccum wolof yi nek na njaxaree ci ñi nga xamni seen xel macc na ci wallum wergu yaram.Xaynma nañu ni  ci lu jegee xaaju milyong ci ay nit ci adduna bi di nañu  am xeetu jangoro bu melni sëqët mu tar mi(MDR-TB) at mu ne. Reewum Chine ak Inde ñooy reew yi gënë am xeetu feebaru sëqët mu tar mi ci adduna werngël këpp. Kureel gi ëmb wallum wergu yaram ci adduna bi yëpp xamlena ni ci lu tolook juroom fukki milyoong ci doomu aadama am nañu doomu jangoro ji ñuy wax MDR TB,ci kaw loolu juroom ñaari fukk ak juroom ñeent ci teemeer bo jëll ci ñiko am ñu ngi jammarloo ak lu toll ci ñett wala luko ëp ci ay garab. Ci atum ñaari junni ak juroom, teemeer ak ñaari fukk ak ñeent ci ay nit ci reewum Amerik ammon nañu feebaru sëqët mu tar mi. Ci atum ñaari junni ak ñeent feebaru sëqët mu tar mi feeñoon na ci reewum Afrik ak ci yeneen ñeent fukki reew ak juroom ñeenti reew bu ńu ci boole Amerik. Kureel gi ëmb wallum wergu yaram ci aaduna wergël këpp defna xayma bu yees ni ńi am feebaru sëqët su tar si tollu nañu ci ñeent fukki junniy nit.
Feebar bu garaw bu mënë andil nit ki yaram bi di tang wala muy waccu wala muy nacc ci gemmiñ wala ci bakkan
Feebar yu garaaw yi mëna andil nit ki yaramam di tang wala muy waccu wala muy nacc ci gemmiñ wala ci bakkan dañuy wallaate ci lu gaww tekci di raye bu baax. Ci misaal feebar bu joge ci doomu jangoro bu "Ebola", feebar bu ñuy wax "Lassa" ak itam feebar bi ñuy wax "vallée du Rift" ak itam feebar bi joge ci doomu jangoro biñuy wax"Marbug" ak feebar nacc nacc ci yenn ci ay pacc nit ki joge ci reewum" Bolivie". Feebar yu garaw yi mën andil nit ki yaramam di tang wala muy waccu wala muy nacc ci gemmiñ wala ci bakkan amna ñu kattanu nekk mbass ci adduna bi yepp ganaaw ay jangat yi ci am. Seen doole ngir ñu mën wallaate ci lu gaaw ba mënë jur mbass ci adduna bi yepp taxu ko deme nonu ndaxte fi leek nit ki am doomu jangoro ni jegewul ku ko amagul wallaate bi du am tek ci nit ki am doomu jangoro bi likoy dese ci ay bess ngir mu dund bëriwul wala mu am feebar buko sonal lool. Digante bi mandarga yi di  wane ni am nga doomu jangoro ji dina tax ba ñi ngank wallum wergu yaram ber la ci teel ndax nga baña yobbu doomu jangoro bi ci yeneeni bereb.
Doomu jangoro bi tudd Zika
Bataaxal yu am solo lool: Mbass mi joge ci doomu jangoro bi tudd Zika ci atum ñaari junni ak fukk ak juroom jëm ci atum ñaari junni ak fukk ak juroom benn, doomu jangoro bi tudd Zika, yaram yi di tang joge ci doomu jangor bi di Zika. Mbass mi jogee ci doomu jangoro bu tudd Zika mu ngi tambale ci atum ñaari junni ak fukk ak juroom  wante mu ngi am doole lool ci giir atum ñaari junni ak fukk ak juroom ben lu toll ci  benn milyong yu tekk juroom teemeer junni ci ay nit yu amoon doomu jangoro bi lu toll ci fukki reew ak ñaar ci reewum Amerik. Kureel gi ëmb wallum wergu yaram ci adduna bi artu na ni yi ni doomu jangaro bi di Zika mënoon na dem ba andi mbass mu yeemeci adduna bi yëpp  su fekkantenewoon ni jeemu ñu def dara ngir xeex ko.
References
Wàll:Paj
Banda
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Jén
Vologda
thumb|Vologda
Wàll:Dëkki Riisi
Koom-koomu Afrig
Jàpp nañ ne koom-koomu Afrig mooy gi gën a dellu ginnaw, suñu koo mengalee ak yeneen gox yi.Koom-koom dafa doon lu yaan, bariy fànn, kon fii dañ fiy junj yenn yi rekk.
Mbay
Njuddéef (production) mu mbay mi ci Afrig day wuute wuute gu mag, kem ni kilimaa bi wuutee, ndax diiwaan yu tàng yi la fay juddoo ci mbay bokkul ak lay juddoo ca diiwaan yu diggdoomu ya (yu yamuw tàngoor ya).
Belaarus
Belaarus (Republik bu Belaarus, be: Рэспубліка Беларусь) : Tugal (Óróop)
Koom-koomu Afrig
Mbay
Ëlëgu mbay ci Afrig lu am yaakaar la, ndax am na fi ay yaatu-yaatu yu mag ci suuf su nangu mbay su ñu jëfandikoogul, kon ëlëgu koom-koomu Afrig lu mat a dale‘m xel la, ndax li muy wund lépp aw yiw la ak mbégte.
Bokk na ci njuddéefi mbay yu afrig yi ëpp solo yii:
Belaarus
Wàll:Réew Wàll:Tugal *
Koom-koomu Afrig
Jur gi
Boo gëstoo dinga gis ne :
Mbell yi
Afrig gox la bu naat te woomle ci ay koom yu mbell, lu ëpp ci mbell yooyu nag ñi ngi ci bëj-saalumu Afrig, ak ci mbalkam Kongoo, ak ci réewi Maghreb gu Araab gi. Yi ëpp solo ci mbell yooyu ñooy yii :
Ndefar (industrie)
Ku gëstu dinga gis ne Afrig :
Gox bu naat la ci ay gongikuwaay yu xéewal yu gàncax, yu mbay, yu jur (dundat) ak yu mbell, niki : wëtéen, ay diwi gàncax, daakaande gi (gomme arabique ), kakaawoo, xànjar, wurus, bettax, fosfaat ak petrol, yii yépp ay njuddéef walla ay ne-ne yu ñu laalul (produits bruts) la ñu, yu am solo te manadee ñàkk ci wàllug ndefar.
Looloo taxoon gox bi di am rëbb (proie) mu réewi Tugal yu sancaan yii di woroomi ndefar (industries) yu mag doon xëccoo, ngir jot – ci anam gu yomb ak ci njëg yu jàppandi - ci ne-ne yu ñu laalul yu fees dell yii ci Gox bi te seeni ndefar di leen soxla, di leen manadee ñàkk. Bu ko defee ñu leen di indeeti giñnaaw bi ñu leen defaree ngir jaaysi leen ci ja yu Gox bi ci ay njëg yu seer te kawe.
Looloo tax it réewi sancaan yu mag yi doon def ay politig yuy tee ndefar yu barab yi (l’industrie locale) di am ak a sawar, ngir Afrig des di ab ja bu mag bu ñuy jaaye njuddéefi Tugal yi ci ay njëg yu kawe, ak it ngir Afrig bañ di jëfandikoo ne-neem yu ñu laalul yi, te loolu doon na am bu ndefaram doxoon te jëm kanam. Ci nii la Afrig di dese dib gongikuwaay bu mag buy génne ay ñumm (ay ne-ne yu ñu laalul) ñeel réewi séancaan yu ndefar yii, te it dib ja buy guux mbooleem sila (marsandiis) yiy bàyyikoo ci yii réew.
Bii politig moo lënk te takk koom-koomu Afrig bi ci koom-koomu réewi sancaan yi, bu ko defee gox bi mujj di lu lott ci amal ag tembam gu koom-koom, bu ko defee réewi gox bi mujj di yu ginnaawe, seeni tolluwaayu dund suufe, tolluwaayi dund yu réewi Tugal yi kawe.
Askani Afrig yi yewwu nanu ci mujjantal gi, jamonoy jànkoonte ak jàmmaarloo gu tar tàmbali lànk canc gi, looloo jur tembug askani Gox bi ci politig, daal di tàmbali di jariñu ci koomi seeni réew ñeel seen bopp, di liggéey it ngir mel ne ñépp ci jekk ak am dund gu neex.
Kon ëlëgu Gox bi gu ndefar ay xéewal rekk la. Ndax kat bu weesoo li gox bi nekk di lu fees aki ñumm yu wuute, teewul mu am sàq mu réy ci ay gongikuwaayi kàttan (source d’énergie), rawati na mbëjum ndox (kurãŋ buy ame ci ndox), petrol ak këriñ.
Wàllug jokkoo (communication)
Gox bi day sukkandiku - cig jokkoom – ci yooni weñ yi (raay yi), yooni jéeri yi ak ngaalug dex (navigation fluviale). Waaye nag gox bi lu deltu-ginnaaw la ci wàllug jokkoo, bu ñu ko nattee ci yeneen gox yi, loolu nag li ko waral mooy lii:
Réewi gox bi man nañoo noot jafe-jafe yii, gën a jëmale kanam seen jumtukaayi jokkoo bis bu Yàlla dogalee ndefar yewwu fi ba jëm kanam. Jamono jii ñu tollu gox baa ngi sàkk ay yooni jawwu yu am solo yu koy àggale ci mbooleem wàll yi.
Wàll:Koom-koomu Afrig
Old Trafford
Old Trafford benn staad ci football club Manchester United ci ye dekku Manchester, Angale, Nguur-Yu-Bennoo).
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Nguur-Yu-Bennoo Wàll:Staad
Tibilisi
thumb thumb Tibilisi Mooy péyu réewum Jeoorji
Wàll:Jeoorji Wàll:Péy
Arkhangelsk
Arkhangelsk (Арха́нгельск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 348 783 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Yaroslavl
thumb|Yaroslavl
Yaroslavl (Яросла́вль) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 591 486 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Diiwaanu Séeju
thumb|300px
Diiwaanu Séeju benn la ci 14 diiwaani Senegaal yi.
Butaan
Butaan (Ruwaayom bu Butaan).
Wàll:Réew Wàll:Asi
Mbànte
alt=Mbànte gi (Senna occidentalis)|vignette|Mbànte gi (Senna occidentalis) Mbànte garab la guy sax at ba at, gu sew te am car yu sew di am ay xob yu xet ga nàqari lool, mu man a yegg ba ci ñaari met ci guddaay waaye lu ci ëpp nag lu ndaw lay doon doom yi it doon doom yu sew te gudd. Garab gi ñi ngi koy watte ci àll bi ngir fajum cosaan. Doom yi leeg-leeg man nanu koo jëfandikoo ngir mu wuutu kafe. Garab gi nag, faju lees ciy gën a def.
Barab yi muy sax
Garab gi ci li ëpp mi ngi sax ci suufu sën walla fu ko jege walla ci lu xaw a kawe tuuti walla ci bërëb bu suuf sa xaw a nangu walla ci bërëb boo xam ne dex da faa jege mbaa ab àll.
Njariñ li
Garab gi manees na ciy lekk mbaa di ko jëfandikoo cim paj. Ci lekk gi: doomi garab gi bees ko jëlee weer ko ba mu wow nu wal ko ba mu nekk sunguf manees na koo jëfandikoo ngir mu wuutu kafe. Boo jëlee xob yu xaw a mag yi tay ko man koo jëfandikoo ci rëndaay noonee it doomi garab yu ndaw yi moom it manees na koo jëfandikoo ci rëndaay, xob yi soo ko jëlee takk ko ci sa bopp dana faj bopp buy metti, jigeen ju wësin itam bu wutee xob yi baxal ko di ko dàmpoo baax na.
Turu xam-xam wi
Senna occidentalis
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll: garab
Melosuufug Afrig gu Bëj-saalum
Afrig gu Bëj-saalum mooy réew mi gën a féete Bëj-saalum ci goxu Afrig, mi ngi bokk ci diwaanu Bëj-saalumu Afrig.
ci Bëj-saalum klimaa bu mel ne Gu Diggu gi la am, ci li wër Kap, ci bëj-gànnaar nag klimaab gëweel la am.
réew mi am na 47 556 900 ciy way dëkk. Ñetti dëkk yi fa gën a réy ñooy Kap mi am 2 984 100 ciy way dëkk, Duurbaan 2 531 300 ciy way dëkk, Johannesburg 1 975 500 ciy way dëkk ak Pretoriya, di péyam, am lu tollook 1 473 800 ciy way dëkk (yii lim nak ca 2004 lawoon).
Réyaayam toll ci 1 219 912 km², di 33° réew ci réyaay ci àdduna bi. Am tefes gu guddee 2 798 km. Mi ngi feggool ak Botswana, Lesoto, Mosambik, Namibi, Eswatini, Simbaawee, réew yii yépp nag ci bëj-gànnaaram la ñu ne. Pegg gi ne ci seen diggante nag toll na ci 4 862 km.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Melosuufug Afrig gu Bëj-saalum Wàll:Melosuufug afrig
Murmansk
thumb|Murmansk
Murmansk (Му́рманск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 307 257 (2010).