cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xiibon
Jéego yi ñuy def ngir yokk ferñent yi bokk nañu ci mbir yi gën a am solo ci ndimbalum yokkute. Nàmpalee ween mën na musal xale yi ci xiibon ak gaaw a faatu, te jéego yiñ def ci wàll woowu wane nañu seen njariñ. Di jox xale bi muy lekk ak di nàmpaale ba mu am ñaari at, dina tax sa xaalis du jeex ci njëndum garab. Ñépp itam gis nañu njariñ li ci jox ferñenti mottali di ay xeeti witamin yu ñuy jox jigéeni wérul yi ak xale yu ndaw yi ci réew yu néew doole yi. Niñu gën a mën a dimbalee nit ñi soxla luñu dundee dëgg, mooy nga jox leen lu ñuy lekk waaye itam joxaale leen xaalis ngir ñu mën koo jëndee ca seenub marse. Di jox xale liñuy lekk ci daara ja rekk du doy. Toppatoo xale bu xiibon bi ci kër ga mu dëkk ready-to-use therapeutic foods lu mën a nekk la. Ñi nga xam ni xiibon gi daleen sonal loolu ba indil leen yeneen jafe-jafe ci seen wérgi-yaram, dañu leen wara yóbbu lopitaal ñu faj leen. Yi ñu ciy gën a faral di faj mooy yaram wu ñàkk suukër, tàngooru yaram, yaram wu ñàkk ndox, ak diko jox mu lekk ni mu waree. Di faral di ko jox ay antibiotik lu baax la ci musal ko ci yenn doomu jàngoro yi. Ndimbal li gën am solo tey yàgg: mooy gën a dooleel mbay mi, xeex ndóol, defar wanag yu baax, ak jàppale jigéen ñi ci liggéey.
Ci atum 2010 xayma woon nañu lu tollu ci 925 miliyoŋi doomi aadama yu xiibon, muy of 80 miliyoŋ yu yokk ci limu 1990. Ak ñeneen ñu tollu ci benn miliyaar ñuñ xayma ni amuñu witamin ak lu suuxat seen yaram. Ci atum 2010 ñàkkug proteyin, cawarte jur na lu tollu ci 600,000 bakkan yu faatu, doon lim bu wàññiku buñu seetee ci 883,000 bakkan yi faatu ci 1990. Yeneen ñàkkug ferñent yu ci melni ñàkkug iod ak ñàkkug feer, jur na lu tollu ci 84,000 bakkan yu faatu. Ci 2010 xayma nañu ni xiibon moo waral 1.4% ci mbooleem ati ñàkk a mënal sa bopp yi nit di dund. Jàpp nañu benn xale ci ñatt yu faatu yu nekk, xiibon a ko ray; waaye, nit ñi duñu faral di nangu ni looloo ko waral. Ci 2010 jàpp nañu ni bokk na ci li faat lu tolloo ak 1.5 miliyoŋ ciy jiggéey ak xale teewul ba tay am na ñu jàpp ni lim bi ëpp na 3 miliyoŋ. Ak yeneen 165 miliyoŋi xale yu mënatul màgg ndax feebar boobu. Xiibon gaa ngi gën a baree ci réew yu néew doole yi.
Suraas (wirgo)
Wàll:Melo
Liggéey (jëmm)
Natt ab liggéey
Ngir xam liggéey bees def ci ag noste faww nu xam doole ji nu ci def ak dayoob digal bi mbir mees jañ doole ji randu. Jenn doole ju sax \vec{F} jees jañ menn mbir mu dox topp wenn yoon wu jub \vec{u} dina joxe benn liggéey bi W bi yam ak ab coppiteeg kàttanu nosteg gi.
Wàll:Doolerandu Wàll:Kemi jëmm
Ngóora (jëmm)
Natt ngóora gi
Segam ngóora gi mooy liggéey ci jamono, lu liggéey bi di gën a diis jamono ji mu koy di gën a néew ngóora gi di gën a bari.
Nattiinu ngóora gi mi ngi aju ci xeetu noste gees am.
Su nekkee kàttanu doolerandu lanu am, noo ngi koy nattek ab baril ci diggante doole jees ci def ak xéel yi noste gi di demee:
Sunu xamee àtte bi yor ngóora gi, anam gi muy soppeekoo ci jamono P(t) (t:jamono) ak diir bi muy amee, Kàttan gees weccee gépp ci doxug noste gi manees na koo natt:
Wàll:Kemi jëmm
Campora San Giovanni
Campora San Giovanni (Campura San Giuvanni ci waxiinu waa-campora), ab frazione la (dëkk-dëkkaan ci wolof) bu bokk ci dëkkaanu Amantea, ci tunduw Cosenza digoo ak tunduw Catanzaro ca réewum Itaali.
Taariix
Campora San Giovanni du dëkk bu yàgg, way-dëkk yi fa njëkk ci diggante 1897 ak 1899 lañu fa ñëw. Te ña ca ëppoon ñoo ngi jóge woon ca cleto, ca Aiello Calabro, ca San Mango d'Aquino, ca Belmonte Calabro, ca Longobardi, ca San Pietro in Amantea, ca Lago ak ca Serra d'Aiello. Ginnaaw ay gàddaay yu tar yu waa-dëkk bi ak ñaari xarey àdduna yi, la ay way-dëkkam waññeeku bu baax. Gàddaay gi daan am jëm ci yeneen réewi tugal yi, Aamerig gu bëj-gànnaar ak gu bëj-saalum tamit, ca Óstraali ak ca Seland-Gu-Bees. Li dalee 1989 la fa ay way-gàddaay, yu jóge penku Tugal, Maghreb, Senegaal, añs, tambalee ñëw. Way gàddaay yooyu ña ca ëpp ci mbéy la ñuy yëngu walla ci tabax.
Melosuuf
Campora mi ngi nekk ci tefesu géeju Tiren ci dóoxub Lamezia, am na 7 000 ciy way-dëkk. Campora mi ngi nekk cig joor gu maaseedi leru tefes gi. Bokk na ci li gën a raññeeku ci dëkk ba, mbéyum oliiw ak njóoxum sëng, mu doon mbaaxaay gu kawe. Waaxam ba tax na dem ca duni Eoli yi yomb, loolu tax mu doon ab jëmuwaayu nemmeekukat yi.
Koom-koom
Koom-koomu Campora mi ngi dàttu ci mbéy mi ak nemmeeku gi. Li dale ci diggu XXu xarnu la fa mbéyum soble su xonk soqaliku, di it soble su waa-itaali yi bëgg lool. Njureef li dañ koy jaayi-ji ci àdduna bépp, muy lu am solo ci koom-koomam. Ag féeteem ci melosuuf ak nosteg yooni jokkoom: yoonu weñ aki tali, ñoo tax yëngu-yënguy yaxantu ya fay am woomle.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Itaali
Jeqiku gi xam-xam amal ci Elektron
Jeqiku gi xam-xam amal ci Elektron :
Xamale lan mooy “ Elektron” :
Elektron moom yaram su sew la lool, moom daal gën na a ndawe ay milyoŋi yoon, yeneen yaram yi nga man a gise ci bët rekk, bu ñu rafleel. Moom sax manoo koo gise ci fésalukaay yu mbëjfeppal(electronique) yu bees yi am leegi. Li ko waral mooy boo jëloon ay bilyoŋi Elektron dajale leen, du nu toll ne boppu puso.
Xam-xamu Elektron ni mu sosoo:
Xam-xamu mbëj nag soppiku di xam-xamu elektron ci njëlbeeni xarnub ñaarfukeel g, loolu nag mi ngi amoon ginnaaw bi boroom xam-xamu Jëmm bu Angalteer bii di Josef TOMSON jugee, feeñal xam-xamu elektron atum 1897 g, daal di ciy ame neexalub Nobel ci xam-xamu Jëmm. Li gën a jëmal kanam xam-xamu elektron nag mooy wuññi gi boroom xam-xam yi wuññi ne fepp (saal biy wuyyu) day xëcc jëme ci boppam lu bari ci elektron yiy bañ, te moom fepp wi day seddaliku ci fepp yu bari. Ndamul xam-xam lii ab jéego la bu am solo ci doxub xam-xamu elektron. Jéego bii daal bu am solo la ci dundug nit ci kaw suuf.
Jumtukaay yu elektronig (walla mbëjfeppal) yi ak seen njariñ:
Kon daal jumtukaayi elektron yi, dugal nanu seen loxo ci yombal dund gi, nga gis nit ñi ñuy jëfandikoo raxasukaay yu mbëj yu boppu (otomatik) yi, ak fompukaay yu mbëj yu boppu yi, ak jumtukaayu seral yu wuute yi, ak rajook tele yu melo yi, ak jumtukaayu nataal yi añs.
Boo demee ci paj it fekk ko mu fees dell ak jumtukaay yu elektron, xoolal ma fesalukaay yu elekton yiy feeñal jàngoro yi gën a tuuti, ak nataalukaayu paj yi, ak jumtukaayu segg yu elktron yi. Jumtukaay yii dey tax nanu paj man a xam lu jot nit, man koo faj, te looloo tax paj jëm kanam ci sunu jamono jii.
Gis nga leegi foo dem fekk fa nosukaay, ci bank yi, lonkoo yi(les sociétés), campeefi nguur yi ak liggéeyuwaay yi. Gis nga xam-xamu fuglug jawwu ji ni mu nosoo leegi, ak xam kilimaa bi, te loolu lepp elektron a ko waral, leegi man nanoo xam nu tooyaay bi toll, nu jawwu ji selle, nu gelaw li gaawe, nu tàngoor wi tànge, nu niir yi kawee añs, te loolu lepp elktron a ko def. Waa xam-xamu suuf (jiyoloji) jariñu nanu ci jumtukaayi elktron yi leen di xamal ati doj yi ak ati suuf si, te di leen won fi am petrol, yoraniyom ak yeneen mbelli suuf yu am yi solo.
Lii nag wone na ne xam-xamu elektron, aki jumtukaayam, yi ci aju ci jàmm ak yi ci aju ci xare, def nanu fi ag jeqiku gu xam-xam gu am solo ci xarnub ñaar-fukk g bii. Nit nag jot na a man a tàggat xam-xam bii def ci li mu ci bëgg ci lu aju ci jàmm, waaye it mi ngi koy jëfandikoo ci xare yiy màbb, tey mbugale, di alag mbidéef yi.
Wàll:Jëmm Wàll:Jëmm
Eunice Adabunu
Eunice Adabunu mi juddu ci atum 1919, jigéen buy yëngatu ci wàllum jënd-ag-jaay la, bokk na ci jaaykatt yu jigéen yu Naza Benz.
Mongui juddu ci atum 1919, jugge ci gox bu tuuti. Ci 11 at la tambale nekk baana-baana di jaay beñe, suukar ag ay per.
Mu far mujj tekki ci njayum sër, ci jaba bu Lomé teksi muje doon way Nana Benz yinga xamne ño gëna siiw. Mu  am ay gëm-gëmug tembte, ngir Eweland bu boyu Tegsi Togo. Segam dafa jël alalam def ko ci limu gëm,  mu daldi bokk ci ñi ëpp doole ci parti way tembte yi bi tudd komite mboolom togo, bu Sylvanus Olympio. Ci at yu 1960, bokk na it ci way xelalaate bu gox ba teksi jiite paccu goxu Lomé bu kurel gi ëmb mboolem jigéenu Togo (UEFEMTO). Doxna it ci njangum xale yu jigéenu Lomé.
Weeri wolof
Weeri wolof, ci arminaatu gàddaay gi, walla bu jullit ñi mbaa bu Lislaam, ab arminaat bu weer la, buy sukkandiku ci doxiinu weer wi ngir xam ak natt weer wi. Jullit ñi danañu ko jëfandikoo ci bépp barab, rawati na ngir natt ak xam xew-xewi ak bisi diine yi. Ki ko sos nag mooy Omar Ubn Xattaab (g.m), daal di def gàddaayug Yonent bi (j.m) juge Màkka dem Madiina muy ab tàmbaleem, looloo waral deesi tudde ko arminaatub gàddaay gi. Ak doonte arminaat bi ci jamonoy jullit ñi lañu ko sos, teewul turi weer yi ak arminaatub weer ñu leen daa jëfandikoo lu jiitu Lislaam.
Yenn ci réewi araab yi, mu ci mel ne Araabi Sawdit, moom ci nguur geek askan wi dañuy jëfandikoo arminaatub gàddaay gi niki arminaat bu kilifawu di ci taariixe ci bindante yiy am ci diggante liggéeyuwaayi nguur gi, waaye nag lu ci dul moom, askani araab yi ci des yépp arminaatu Garegori (bi dale ci juddug Yonent Yàlla Iisaa) lañuy gën a jëfandikoo..
Arminaanub gàddaay gi mi ngi ame ci 12 weer yu weer wi, maanaam atum gàddaay gi mi ngi tollook 354 bés daanaka, maanaam 354.367056 ci ay bés. Weer wi ci arminaatu gàddaay gi, benn mu nekk 29 walla 30 bés (ndax doxug weer wu feeñ wi 29.530588 bés la). Ginnaaw nag wuuteg 11 fan am na ci diggante arminaatu judd gi ak bu gàddaay gi, ñaari arminaat yi duñu jamonoo mukk (duñu tolloo mukk) looloo waral dëppale leen di gën a jafe.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Lislaam Wàll:Arminaat Wàll:Weeri wolof
Wure
thumb|250px|
Wure ~ awale
Wàll:Fo
Bañkatu ndeer
Ana lu xew? Benn bésub talaata ci weeru nowàmbar atum junni ak juróom- ñetti téemeer ak fukk ak juróom-ñeent la nit ñi dëkkoon Ndeer (Ndeer doon suuf si buur yilif, naatoon lool ca Waalo) fippu ci caay-caayu jaaykatu njaam yi jóge ca Marog te seen njiit doonoon Amar Ulda Moxtaar. Naar yooyoo ngi bokk ci giiri tarsas doon laamaan bi jokku ci buur ak tukulëer yu jóge bët-gànnaaru Senegaal
Anam bi
Naar yi jóge bëj-gànnaar réew mi doon nañu song péeyub Waalo ci ndoorteelu fukki xarnu ak juróom-ñeent. Looloo taxoon nu toxoloon péeyub Waalo jëlee ko jurbel yóbbu ko Ndeer (soo gënee wacc ci dëkk bi) (1).
Giiri lamaan yi jokku ci buuru Marog (mbooleseeni réewi karceen yu bokk benn buur) ñu ngiy jëlee xaalis ci njaayum jaam yi ñu jàpp, jaayaat leen boroomi barke yi jóge bëj-gànnaar afrig rawatina Marakes.(1)(2)
Njaayum jaam lu yàgg am la waaye ci ndoorteelu fukki xarnu ak juróom- ñeent lañu ko gisaat. Li ko waral mooy Naar yi ragal nañu tubaab yi nekk Ndar nangu Waalo. Looloo tax Naar yi baral cong yi. Ba xew-xewu ndeer di am, booba barag Amar Farim Borso mu ngi Ndar ànd ak gàngooram yi jóge ci beneen xeex ak Naar yi, am ñu ci gaañu doon fajusi.(2) (3).
Ni mbir mi demee
Gàngoori Naar yi ànd nanu ak seeni farandoo song péey ba bésub "talaata" ci weeru nowàmbar atum junni ak juróom- ñetti téemeer ak fukk ak juróom-ñeent. Ca jamono jooju, góor ñu bare ñu ngi woon ca tool ya. Xale yi ak jigeen ñi ñoo desoon ca dëkk ba.
Ba nu séenee aji song Naar yi ak seen njiit Amar Ulda Moxtaar(4) lanu
yëgle ci saa si. Noonu jigeeni Ndeer yi taxawe temm, dogu sàmm dëkk bi ak yenn ci soldaar yu tuuti yi fa desoon.
Jigeen ña delloo nanu ginnaaw njëkkum congum naar yi. Li ci jigeen ñi ci pert bare nañu ndax doole yemul. Njiitu Naar yi sóoraale na songaat dëkk ba. looloo tax jigeeni ndeer ñi dem taal seen bopp ci dëkk ba. Loolu moo leen gënal nekk jaam.(4),(5).
FK Babrungas
FK Babrungas (Futbolo klubas Babrungas) benn football club ci "A lyga" (Lituwaani).
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Lituwaani
Esaas
thumb|200px thumb|200px Esaas : petorool
Téeméer
Téeméer : 100
Wàll:Xayma
Mbëjtekkaaral
Mbëjtekkaaral ab bànqaasu jëmm la buy gëstu feeñte yi juddoo ci yani mbëj yu tekkaaral yi, ci lu gën a jub, mooy liy gëstu doole yi ab toolu mbëj bu tekkaaral (ci maanaa bu dul soppeeku) jañ ay yani mbëj yu taxaw.
Àtteb Coulomb, di biy tax ñu man a xayma doole ji F ji benn yanu mbëj Q sàkk te sëf ko beeneen yan q bumu jegeel ak benn digal bi d. Mooy àtte bi ubbi gëstug yile feeñte, ginnaaw ñaareelu xaaju ati 1800 lees ndar-kepp léjmbët gi ak lees wax di yamaley maxwell, xam lépp lu ci laqu, jóge ci mbëjtekkaaral dem ci mbëjbijjaakon ngir gisiin wu gën a yaa ci feeñte yi.
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:mbëjtekkaaral
Junni
Junni : 1000
Wàll:Xayma
Soxna Jaara Buso
Soxna Mariyaama BUSO ñu dàkkantale ko ci jikko Jaaratu-l-Laah (dëkkandoob Yàlla bi) gane àdduna ci atum 1833 ci as ndëkk su tudd Gollere ca Fuuta, Génn àdduna ci atum 1866 ca poroxaan, di way-juru Sëriñ Tuubaa.
Soxna Jaara BUSO mom Sëriñ Hamat BUSO (baayam) ak Soxna Asta Waalo MBÀKKE (yaayam), cosaano ci askanu Sëriif gog calale ga dem na ba ca Imaam Hasan mom Imaam Aliwu mom Abii Taalib ak Faatima mom Muhammad Yonentub Yàlla (jàmmi Yàlla ci ñoom), (*xoolal callale gi fii ngir gàttal)
Mu dondoo ci loolu ag cell akub Yar ba war ci doomi Soxna jële ko ci Waa-juram wu Jigéen Soxna Asta Waalo MBÀKKE doon ab Jàngalekatub Alxuraan ak xam-xamu diine di yare ci Lislaam rawatina ci Tassawuuf, mu juddu ci loolu Yaayam yar ko ci,
Am njàngam ak ab yaram:
Soxna Jaaratu-l-Laahi BUSO jànge na alxuraan ci aji/way-juram wu jigéen wu séll wa te sàmmu, te doon senn Soxna su ame taxawaay bu mat sëkk ci Lislaam ci jàngale ak yare, niki Sëriñ si, ba mokkal ko ci anam gu sell te sax, ci jamono yi muy am fukki at ak ñeente (14 i at)
Mu jàngal ko it xam-xamu diinéem niki jennal Yàlla (Tawhiid), Àttey Lislaam akuw yoonam (Fiq), Séllal ak jaamu ngir Yàlla dong (Tassawuuf), bamu wattu ko namu ware, mu yar ko it ci Lislaam, ci jàng alxuraan, ak jëfe ab xam-xamam, yar ko it ci ngor, muñ, nangu, ak jépp jikko jees taamu.
Bamu mujj di ku xarañe bépp xam-xamu Lislaam, te it di kuy jëfe ngirum Tassawuuf ci anam gu xóot,
Jigéen ci lislaam:
Te làq leen ci ginnaaw góor ñi, ngir kenn walla darra bañ leen a lor, Yonent bi (Jàmmi Yàlla ci moom) Neena : «Ki gën ci yéen mooy ki gën ci ay jigéenam, te man maa gën ci samay jigeen»
Def ko it muy yaay, di jabar, muy ñaari wareef yi gën a diis ci àdduna, ba matal ko rekk war naa doy i yitte bépp jigéen june waliif leneen,
Yii yépp nag di lu Soxna Jaara jàng, jàpp ko te jëfe ko ca anam gamu ware, ci topp ndigëli wattukatam (Kilifaam) ak sàmm ak njabootam, yor leen yar leen ci lislaam, niki lees koko defalee woon.
As lëf ci ay jikkoom ak i meloom:
Soxna Jaaratu-l-Laah Dëkkandoob Yàlla bi ci ag céll akuk sàmmu, Di Ab jullit bu di doomi jullit, Nangu te seere ni: «Amul jenn Yàlla ju dul Allaa, (Yàlla aji sàkk ji yélloo wul Wayjur, mbaa doom, ëppante naak di bokkaale ak kenn, Mooy dégg, Mooy gis) Muhammad (Jàmmi Yàlla ak xéewalam ci kawam) ndawul Yàlla la, (ndaw lumu jox Bataaxal bu ñeel nit ak jinne,) nangu te jàpp ni Lislaam rekk mooy Diine, Gëm téerey Asamaan yépp te nangu ni Alxuraan a leen wuutu, Gëm dogal te diko rafetlu, Gëm Malaaka yi ak lépp li aju ci ngëm... nangoo julli, nangu woon a joxe Azaka ndeem war na ci alalam, nangu woon a woor, nangu woon ni Aj war na ko aw yoon.
Soxna Jaaratu-l-Laah doonoon as gor su di doomi gor, di ku sàmmu, ragal Yàlla, Gëm Yàlla diko jaamu, Sopp Yonent bi di topp sunnaam, Bëgg ab Sëriñam di wëye ay ndigëlam, fonk ay bokkam te nawloo leen, di ab jullit bu koy jëfe, di as gor su gore, Di doomi Soxna su soxnaa, Di ab jàngkat buy jàngale, di Boroom xam-xam bu koy jëfe, di boroom alxuraan ci bind ak ci wattu, doon ku nangu te man a muñ, doon ku yaru te daa yare, doon ku ñime njaboot te di leen taxawu, doon it jigéen ju maanu ci bépp anam, Ku daa dunde Lislaam, waxees nani masu la faat waxtu mukk,
Masul a julli te jàppuwul, masul a julli it te deful yi ko war ak yimu warloo ci «Wird»... niki ko waykat ba waxe: Masla julli te jàppul masla julli te wirdul  nangam nàngam..... Ci lu dul weeru koor, baaxoo woon na di woor, koor yees taamu ci at mi, ak i koor yu mu tegoo woon. tegoo woon na it di jàng téereb «Dalaa-ilul-Xayrâti» bu Imaam Jazuuli, di ab téere bees taamu, temu fees dell ak i julli ci Yonent bi (Jàmmi Yàlla ci moom) Li am daal, ay waxtoom ci jàng alxuraan ak tari ko la dëkke woon mbaa julli ci Yonent bi, ngir ndigalul Yàlla la, lu woom aki dëel.
Moom daal ci gàttal mooy Way-jur wu jigéen wu Seex Ahmadu Bàmba Xaadimul Xadiim, te aji bind ji (Yalla) neena: «Suuf su nangu dan a génne kemam ci ndigalul Boroomam» Muy li Wolof naan: «Kéwël du tëb doom jay bëtt»
kon daal loolu rekk doyna ay jikko akuw tagg, ndax Bàyyi doom ju melni Seex Ahmadu Bàmba, ci ag céll akuk sàmmu, wéetal Yàlla, te jox ko léppam, xam, xàmme di xamale, nangul Lislaam, yaru lool di yare... jigeen ju ko ame làmboo mbooleem jikko yees taamu...
Soxna Jaara BUSO ci pénc mi:
Niki jigéen ñépp, baaxoos na jigéen ju mat a dem kër, fàggu lees ko boroom kër, ak it teewal ko ngir man koo dénk wax i njariñ, ak yee ko ci àddina xamal ko ni it, fa nga jëm sa ab sang nga fay fekk, bu la Yàlla booleel, xamal ko it ni, Ngërëmul Yàlla akuk payam, ak doom ju raw i maasam, ñeel na soxna si ànd ak boroom kërëm ci li neex Yàlla, nangoo muñ, nangu, tey wéy ci ay ndigël,
neeñu ci loolu, bees koy jaarale ci yii, Mu Ubbi Kaamilu Alxuraan bi mu baaxo yor, ngir def ab natt, yam ci wax i Yàlla ji naan: «Déeti Yonent ginnaawam (Muhammad)»
Cey ! lii déy màndarga la mu yaatu te bar i maanaa te doy Kiimaan ci way-xalaat yi, Ci loolu mu dogu (ab sufiyànke la woon, te fa Suufiyànke ya, wacci séen dogu, moo gën a tar dee fi ñoom) te jaayante ci topp Ab Sëriñam ci jëmmam akuk ruuham (ndundam) kemm kàttanam ngir Yàlla dong, tey ku sàmm ay wareefam, am kersa akuk topp gu matale ñeel boroom kërëm.
Nu indi fi ak pàttali, Sëriñ Muhammadu BUSO bokk ak Soxna si yenn way-jur, bimu tollee ci wut kër daa dogu ni: «Bu ma wóorul ni doom ju ma am Wàlliyu lay doom duma samp kër» cey ! Pas-pas bu ni mel déy, la soxna si ame bi muy dem kër.
Soxna Jaara BUSO doonoon Soxna su Maam Moor [Anta Sali] MBÀKKE, Soxna jaara nag bokkoon ci askan wu di boroom Barke, Yàlla dénk leen am-am, te Yàlla def Maam Moor Anta Sali mi mujj di boroom këram bokkoon ci askan wu seen wërsëg melul noona...
Ci wax jii manees na cee xame ni Yàlla dénku leen woon alal jees man a gis. Waaye xanaa ñu di ay jaamukati Yàlla, di ay boroom i xam-xam yuy jëfe seen i xam-xam, di ay jullit te doon i gor, sàmmu te ragal Yàlla,
ci yii jikko daal la Kilifay Soxna Jaara BUSO xool, ba nangu faa maye séen doom, Soxna Jaara it ci yooyii jikko la xool ba nangul ko, loolu it masul di feeñ ci séenub ànd, xanaa àndak Moom ci dooleem ñuy dund ci sutura ak ngir Yàlla,
Mu Jàppe ko ni ab sangam di topp ay ndigëlam ci anam gu yéeme, Misaalum nittali bu siiw bii te doy kiimtaan, ñuni: Amna bis Maam moor Anta Sali di takk aw sàkket teye looko sàkket wa, dugg ci biir neeg bi, (xayna ngir jël lumu takke sàkket wi) faf Yàlla dogal mu dugg rekk, Yàlla sóob ab taw, mu far toog fa néeg ba, neeñu: ba ci fajar gi Maam Moor génn fekk Soxna si mu téye sàkket wa, Muni ko: Aaah! yaw de xanaa fii lala taw bi fekk, niko: Waaw! lu tee bimuy taw nga dugg ci biir, man de jàppoon naani yaangi ci biir, Soxna si niko: Sa ndigël a ma ko teyeloo woon te ba leegi ndigël jugewaatul ci yaw bàyyi loo mako... Haakazaa !! Eskëy ! Lii déy yéem nama, te war a man a yéem waa jamono jii, ci lii numu man a ame,
Soxna si it liggéeyub kërëm moom rekk a ko daan defal boppam, di ko def ca anam gamu ware, boole ko ak matal jaamuy Yàllaam.
Ci topp boroom kërëm ak dabu ay sàkkutéefam, ginnaaw Maam Moor ab sëriñam daa xawoon a jëm mag, te fiñu nekkoon xaw a àlle, ba tax sedd ba xaw faa tar, ci loolu daan na ko fàggul matt mumuy jaaroo, ngir mucc ci sedd boobu nga xamni baaxul ci mag,
Kër
thumb|250px|Kër gi ([[Gànnaar)]] Kër (Kër gi) : njaboot neeg.
Wàll:Kër
Soxna Jaara Buso
Soxna Jaara BUSO ci pénc mi:
noonu it lako waykat ba waxe Seex Sàmba Jaara MBAY Taalubeb Sëriñ TUUBAA
Soxna Jaara neeñu:Masul a jug ci di dimbalante ñeel waa pénc mi, ci di taxawu ak di dundal jirim yi ak néew doole yi, ci lu dul sàkku ak cant ci nangukat yi, xanaa ngir jëmm i Yàlla rekk, ba waxees nani ci loolu la jële Turam wii di Jaaratu-l-Laahi (Dëkkandoob Yàlla bi),
Soxna si ak njabootug boppam:
Ci loolu Soxna si Yàlla may nako ci sëy bu barkeel boobu, ñéenti doom, yoy dinanu sawar lool ci tudd séen i tur, ak wax as tuut ci séen i jikko, Nu lime léen nii:
1- Ab taawam moodi Maam Moor [Jaara] MBÀKKE Mom Sëriñ Moor Anta Sali MBÀKKE ak Soxna Jaara BUSO, doon ab jullit bu di doomi jullit, di as gor su di doomi gor, di ku sàmmu te ragal Yàlla, daan jàng ak a jàngale Alxuraan, ci anam gu yéeme, daan jàngale it ci bépp xam-xam bu aju ci diine.
Neeñu saxoo woon na guddi gune téeméer i ràkkaa (100 i ràkka) noppi jàng alxuraan bamu mat, bimu fi bawoo Sëriñ TUUBA seereel ko ni:«Man déy Sëriñ MBÀKKE kajoor ak Sëriñ Moor Jaara rekk laa mas a gis kuy dugg ci bàmmeel te yobbaale wu fa bàkkaar, Cey !!
2- Gi ci tegu di Sëriñ Habiibu-l- Laahi MBÀKKE Mom Sëriñ Moor Anta Sali MBÀKKE ak Soxna Jaara BUSO, doon ab jullit bu di doomi jullit, di as gor su di doomi gor, Sëriñ TUUBAA seereel na ko ni: ku amoon ab cér bu kawe ca Yàlla la, Cey ! Ba jamono yi mu nekkee moom Sëriñ Tuubaa Njaaréem (Diourbel, 1912-1927) baaxoo woon na di dem Xuru Mbàkke di Ziyaare Barabam.
3- Teg ci Soxna Faatima MBÀKKE Mom Sëriñ Moor Anta Sali MBÀKKE ak Soxna Jaara BUSO, doon ab jullit bu di doom i jullit, di as gor su di doomi gor, ndeysaan ! moom nag ag dundam lu gàtt la, dellu na ci Aji sàkk ji ci jamonoy ndaw, Seex Siidiya Gànnaar di ab Wàlliyu ca Gànnaar neena: Malaaka yi dañuy wàcc ci bàmmeelam ngir def i Ziyaar, Cey !
4- Haaa ! Teg ci nag, sunu waaji, Ki sunu làmmeñ ak sunuy cér dul deñ ci di ko tudd ak diko liggéeyal, Ki jur ko rekk doy màqaama, Seex Ahmadu Bàmba MBÀKKE Xaadim Rasuul, Mom Sëriñ Moor Anta Sali MBÀKKE ak Soxna Jaara BUSO, doon ab jullit bu di doomi jullit, di as gor su di doomi gor, Di Ab mujaddid bu Lislaam, Doon liggéeykatub Yonent bi, Gëm Yàlla daa ko jaamu, Sopp yonent bi daa roy sunnaam, Bëgg ko daa ko liggéeyal... Neena: «Yàlla wommatal nama lol mas la nekk te du mas a nekk ba fàww di ko wommatal keneen» «Du Am Sikk ba fàww ci nekk gi ma nekk di dëkkandoob Yàlla....»
Kurów
Kurów ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Poloñ. Mi ngi ne ci diggante Pulawy ak Lublino, ci dexu Kurówka. Mooy péyu gox-goxaan bii di gmina.
Soxna Jaara Buso
Soxna si ak njabootug boppam:
Héé! mani: bul ko sikk dellul ca lamu liggéey ba yélloo bii añ bu rëy. Moom daal nu bañ a sori ci jëmm jii, ndax Seex Saliwu Mbàkke neena: «Lu ñépp xam wax ci tuuti doyna» ! kon nu xelu yam foofu,
Kurów
Mi ngi yaatoo 11,32 km², ci 2008 amoon na 2.804 way dëkk.
Soxna Jaara Buso
Diggante Soxna Jaara ak Sëriñ Tuubaa:
Bees delloo ci mbindum Seex Muhammadu Basiiru «Minanul Baaxil Xadiim» manga ca naan: Soxna si ku manoon a yare la, daan a yar ag njabootam ci di leen fàttali ak a nettali Xistay gaa ñu baax ña, di leen ko jàjje ak di leen xamal lañu def ba yelloo séen may yooyii, di léen yar ci yuni mel, di léen ci nàmptal, Loolii nag mooy wareef wu jëkk wiy dox ci diggante way-jur ak doom ja, Soxna si matale ko lool,
Loolu topp na sunu Sëriñ ba waxees nani jaarul ci po doonte gone baaxoo nako, waaye neeñu am powam moodoon, julleentu, jàng alxuraan, ak a bindantu... te looli kat lako Yaay ju séll jii kune ni woon siiw muy sa jos nàmpatale,
Soxna Jaara digganteem ak Seexul Xadiim weesu na rekk Saahir (lu feeñ) soosu, waaye sar ba ci Baatin bu sax te keemtaane,
Barina ay nettali yu koy saxal sax, waaye nu Tànn ci rekk bu Sëriñ Abdu Lahad MBÀKKE bi muni: Bees dugalee Seexul Xadiim ci puq si woon ci Ndakaaru, mu xat lool, sëfees ko ak i ràbb ak i fital, ndeysaan ! Soxna Jaara fekk na ko fa diko masta wu diko ñaax, diko fàttali lamu ko yarewoon, muy di xool ca gaa ñu baax ña wéy, ak lañu dajoon ngir yelloo séen i cer, Yonent Naan ko: Xoolal Amsatu (jàmmi Yàlla ci moom) di ab Sahaaba bu jàmbaare ak rayiin wu ñaaw wees ko ray, Cey ! wii way-jur... Tax Sëriñ Muusaa KA naan: «Neena kerog gis nafa sunu maam Jaara Mu di ko ñaax te di ko dolliy daara» «Njool Màkka naan ko xalamal Sahaaba Bu tudd amsatu li leey Xitaaba»
Sëriñ bi nag, Ku fonkoon Soxna si la te di ko wormaal, Dëkk biimu nekkoon di Poroxaan daa mujjoon gent, waaye Sëriñ bee ko dekkilul, Lépp ngir worma ak fonkeel, Xabru ba it reeroon na, ba xameesul fumu nekkati, waaye Sëriñ bee jox Sëriñ MBÀKKE Gani BUSO doomi nijaayam ndigël ngir mu seetal ko te saytul ko barab boobee, Sëriñ Mbàkke Gani BUSO def ay yitte, ba dégg ab pël bees jàpp ni xam nako,
Mu ànd ak moom ñu wër ba gis ko, mu koy taxawu ci ndigëlul Sëriñ bi, ba ginnaaw bi mu tàbbi ci loxol Sëriñ Muhammadu Basiiru MBÀKKE, mu koy taxawu ba, bimu fiy juge, noonu it lako ak njabootam di taxawoo ba fimne.
Amna Sëriñ bu sàmm woon, ragal Yàlla, di ab jàngkat tey ab jàngalekat, Muy Sëriñ Sàmba Mareema Saa-kokki, doon wóllare wu Maam Moor Jaara, wayoon na ay woy ci araab, ngir seere ay jikko yu sell te rafel, yu mu gis si Soxna soosii di Soxnas Wóllareem,
Way yooyu waxees nani lu Sëriñ bi fonkoon la, daako yër lu bar, ba mujj gi mu waylu waat ko, ngir ag yaatal, Muy Xasida gu tudd «Matlabu ridwaanul mbàkkii Fii taxyiiri Nazmi Ash-Shaykhu Sàmba al-kokkii»
Loolu lépp di tektale ak cofeel akuk fonkeel gu mu am ñeel way-jur wi...
Haakazaa Sii Soxna ! Eskëy wii way-jur ! Cey bii jullit ! Aywaay ! gor sii ! ndeysaan bii yarekat ! Su làmboo lii lépp ci ay jikko akuw doxiin, Su melni nii la suuf soxla woon ! su melniiy a baax ci dénd bi ! Su melnii la Yàlla soxla ! Su melnii La pénc mi soxla ! Ju melni la doom yi soxla ! Su melnii la boroom kër yi soxla ! Su melnii la njaboot gi soxla ! Su melnii la Lislaam Soxla ! Su melnii lees taamu ! Su melnii lees di fàttali ku !
Xoolal it
Wàll:Lislaam Wàll:Yoonu murit
Waañ
thumb|250px Waañ : xaajo Kër
Wàll:Waañ
Limub njiiti Senegaal yil
Lii mooy limub njiitl réewum Senegaal la ko dale ca ba mu tembee ca Faraas 4 Awril 1960.
Wàll:njiiti Senegaal
Paaka
thumb|100px Paaka : suti waañ
Wàll:Suti Wàll:Waañ
Furset
thumb|250px Furset : suti waañ
Wàll:Suti Wàll:Waañ
Aset
thumb|250px Aset : suti waañ
Kuddu
thumb|250px Kuddu : suti waañ
Wàll:Suti Wàll:Waañ
Essbesteck
Dundat yi
Dundat yi : rab + gàncax.
Mbaam
thumb|250px Mbaam : rab
Dundat yi
Wàll:Dundat yi
Mbaam
Wàll:Rab
São Vicente (Kap Weer)
right|350pxthumb|right|350px|Monte Verdethumb|350px|Monte (Tundi) Cara São Vicente diiwaan dunu ci yu Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Duni Kap Weer
Mandinke
Mandinke, ci xeet Soose yi lanu bokk. Ñoom ñoo taxawal imbraatooru Mali, ak nguuru Kaabu, Ñaani, Wulli ci senegaal. Sunjata Kayta Mandinke la. Mandinke am nañu tuur yu bari: Malinke ci français, manding, Mandinka mooy tur wi ñu tudde seen bopp. Ci seeni làkk, Mandinka mooy: nit ku juge Mande. Mande mooy Reéwum mandinka yi, ci réewum Mali. Seeni Sant: Kayta, Jara, Siise, Ture, Kuyaate, Sumaare, Fakoli, Dumbuya, Dumbiya, Bakayogo. Buuru mandinke Mansa lay tudd.
Wàll:Taariixu senegaal
Dencukaay
Ci xam-xamu nosukaay, ab dencukaay walla ab taxañ, ab ëmbukaayu ay xibaar la. Dencukaay yi, dañu leen séeddale ci ñaar: yu ëmb ay mbind "dencukaayub mbind" ak yu ëmb aw yoon wu ñaarñaarloo "dencukaayub ñaarñaarloo". Cig xarala, njoxe yi nekk cib dencukaay dañu leen nos niki ag callalag ay bit, ñu boole leen niki benn cër bu ñu rënk cim xel mu yaa. Dencukaay bu ci nekk day am tur, naka-jekk dañu leen boole ciw ŋara wu leen di ëmb.
Waxtu
Waxtu (w-) = 60 simili = 3600 saa = 1/24 fan (bés)
Dencukaay
Ëmbiitu dencukaay bu ci nekk day am wenn melokaan wi, te melokaan wu ci nekk ak xeetu tëriin way man a firi walla soppi ëmbiitam. Nosukaay bu nekk day am li ñuy wax ag nosteg doxiin, te moom mooy am ci biiram tëriin yiy tax ngay man a ubbi, tëj, bind walla jàng ab dencukaay. Yenn nostey doxiin yi (walla doxaliin yi), yu ci mel ne Microsoft Windows ak MS-DOS, ci lawal gi ñuy yokk ci turu dencukaay bi lañuy xàmmee melokaanam ba man a firi ëmbitam, gu mel ne Mac OS moom yenn jéenginjoxe yu ñu dugalaale ci biir dencukaay bi lay jëfandikoo, geneen gu mel ne Unix moom, ngir xammee xeeti dencukaay yi, ñaari byte yi njëkk ci ëmbitam lay xool.
Waxtu
Wàll:Jamono
Dencukaay
Xeeti dencukaay
Ab dencukaayub mbind man nañoo firi ëmbitam mu doon ay mbind lees man a jàng. Safaanokg dencukaayub ñaarñaarloo, moom kenn manukoo jàng ndax ay '0' aki '1' la ëmb.
Ngir nosukaay yi man a xammee màndarga mu nekk, dañoo defar ab xaatim duppee ko ASCII, ci wu-angalteer (American Standard Code for Information Interchange) ak lawalam ISO 8859, màndarga gu nekk 8 bit lañ koy binde. Loolu tax nosukaay bi su gisee 8 bit yooyu di teewal benn màndarga, man koo xammee won la ko (misaal: 1100001 mooy arafi 'a' ).
Wàll:Xam-xamu nosukaay
Simili
Simili (b-) = 60 ñaareel = 1/60 waxtu
Wàll:Jamono
At
At (m-) = 12 weer = 365 bés (365 fan)
Wàll:Arminaat Wàll:Jamono
Sudaan gu Bëj-saalum
Sudaan gu Bëj-saalum (Republik bu Suudaangu Bëj-saalum) : réewu Afrig.
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Geño
kariim jóob  25 sàttunmbar 2010/waxtu 11:28 Alikànte Espaañ. waaw lii ngeen wax dëgg la ndaxte sama ñatti maam rekk la lañ ma limal ñeentel ba dem sudaan ak caadd  sama maam jótumaa dundak moom waaye baayu tax wax na ma ne sama maam migi juddu ca Atum 1854 ca Dëkk bu ñuy wax walaji ca waalu dexga la ne koon  mingi tudoon mañaŋ omar. ana kan mooy baayam omar Jóob mooy baayam omar a ngi juddu 1264 ca Atum gàddaay ga  maanaam Axiraa ci ati Islaam ca fuuta Dëkk bu ñuy wax Goolore. Omar Ahmmidu julde wala jumde mooy baayam mingi juddu 1203 ca gàddaay ga axiraa ca fuñuy wax Màddina Alnuubiya  fisuudaniya .Ahmmidu  Omar Ben Alii mooy baayam  mingi juddu ca Atum 1172 ca Dëkk bu ñuy wax  tikrir Altanganiya.foofu nik xawma ci baan gox wala baan ´Réew la bookku,ba tax na ku ci am xam xam  mangi lay ñaan nga gindima ci Insàllau , sama maam Mañaan omar ca 1881 ci la jugé waloo jégi dexga ñéw Njaambur ci Dëkk bu ñuy wax ñoomre lóo wante booba ay naak yu bare bari la yoroon aki xar niki bëey waante yagul darra mu xam ne boroom muk jur munta dékak baykat  mu def bu naawete mu  maangé ñéw fuñuy wax nayoobe  waante 1886 bu loli jotaan ba tawatul  jurgi sax la ndox  moo waral ñu jaal ba penkup nayoobe  fuñuy wax Dégg  Mbeeloñ wara toolu ci 10 kilometar ak  nayoobe,te foofa neekoon gottu boo xamne pekoom yéep béykat amu fa woon ñépp ay saamu lañ, mutude ko Mbelooñ Jóob  waaye pëll yi mu Dékkaloon  walla yi mu deendaloon,ñu tambuli naan sàresiik  maanaam Kër Mañaanŋ omar  minkoo sañci  1890. moom nik danabaaxoo di def atmune mu yóobante seexna seexshadibu Ëediyay maamam  yonant bi seex shadibu di koy géram ci ay bataaxal ba 1901 mu giseek moom ca lábude ga ca Kér mamaar sarr,1904 seexna ñéw ganesiko mbelooñ mu rayal ko 3 nak ak 7 gatt ba mi deem mu joxko Ëediya 10-ak 10 gatt calako waxe waxam ju siiw ja ne koo ca ba ngay am martaay seexyi booba gisee gunu ci sair waaye biss niki tay  amnga seexul muraaduya  sa Dëkk bi ñaan nañ fi Yàlla képp kuñ fi mu baña am bugalum bameel ak yaamal xiyaam mu nee ti ko waxal loo bégg ci sa Dëkk bi mune aydara ngagide ñaak Ndox reekk ko yaax  mu nee kodemal gas suuf fu seel idil mako ,bim ko inde mu ñaan ca joxko nee ko  foo bégg xéewal gi ak ndox mu bari   reekk nako suuf si wérl. lii mooy sama Tàriixu Maam Seex Mañaŋ omar.
Barbara Chiappini
vignette Barbara Chiappini (Piacenza, 2 Nowembar 1974) woy ju Itaali.
Wàll:Njàngat Wàll:Woy Wàll:Itaali
Saa
thumb|250px|10 saa Saa(s-) : 1/60 simili, 1/3600 waxtu
Wàll:Jamono
Iyon-jawwu
thumb|250px Iyon-jawwsu : Suuf < Fatt-jawwu < Yolom-jawwu < Biti-jawwu < Iyon-jawwsu
Ñent
Ñent, ñeent : 4
Wàll:Xayma
Yolet
200px|thumb Yolet : melo
Wàll:Melo
Dëkkaani ndiiwaani Senegaal
Dëkkaani ndiiwaani yi, ci Senegaal, ay dog lañu ci séddaliinu yoriinu réew mi. ci 2007 lim bu toll 43 lañu.
Taariix
Yokkug nit ñi dëkk ci Ndakaaru moo dem ba àgg ci benn dayoo bi, ba tax genn kilifag dëkk rekk manatu koo yor, tax sosug geneen nekkte gu gën a suufe waroon. Kon lii moo tax ci 1996 ñu séddale tunduw Ndakaaru ci 43 dëkkaani ndiiwaan, ni dëkk bu Paris.
Dogiin
43 Dëkkaani ndiiwaani yi dañu leen séddale ci 4 tund yi:
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkkaani ndiiwaani Senegaal
Sibiru
Sibbiru ab feebar bu yoo di joxe di dal nit ak yenn rab yi te li koy joxe di parasit protozoan (benn xeetu selil microorganism) bu xeetu Plasmodium. Ni sibbiru di faral di feeñee mooy yaram wu tàng, coono, waccu ak metitu bopp. Su demee ba tar mën na jur der bu mboq, say, komaa wala faatu. Feebar baa ngi tàmbalee feeñ fukki fan ak juróom ginaaw bu la yoo bi màttee. Ñi mu dal te faju ñu ko bu baax, mën na leen dalaat ginaaw ay weer ci kanam. Ñi mu dal bu yàggul ba ñu mucci, su leen dalaatee du metti noonu. muslaay boobu nit ki am dafay jeex su amee ay weer wala at sudee newul fu mu mën a amee sibbiru.
Sibbiru bu mën na wàññiku bu baax sudee nit ñaa ngi jëfandikoo sàñce (mustikeer) wala diw bu dàq yoo ngir moytu màtt-mattu yoo yi, wala def lu leen di dàq wala ray, lu ci melni pompu yoo ak dindi dox yi taa. Bari na garab yu ci melni prevent malaria yiñ jagleel ñiy tukki ci barab yu sibbiru bi tasaaroo. Yenn saa mën nañu bindal xale sulfadoxine/pyrimethamine xale ak jiggéenu wérul ci ñatti weer yi njëkk cib ëmb bi ci barab yi sibbiru bari lool. Fiñu tollu amagul ñakk bu ci mën a aar ni naam soxla nañu ko, teewul nit ñaa ngi ciy gëstu bu baax ngir am ko. Ñaari xeeti garab yi ñu digle ngir faj feebar bi ñooy garab yiy xeex sibbiru bi amaale ab artemisinin. Ñaareelu garab gi mën na doon mefloquine, lumefantrine, wala sulfadoxine/pyrimethamine. Mën nañu itam jël Quinine boole ko ak doxycycline sudee artemisinin amul. Mooy lañuy digle ci barab yi feebar bi bari, dañu wara xam bu baax ndax nit ki dafa sibbiru laata muy jël garab yi ndax dañuy bañ jàngoro ji dërkiis ci garab gi. Jangoro dem na ba dërkiis ci yenn xeetu garab yu daan faj sibbiru; lu ci melni, dërkiis ci-chloroquine P. falciparum barina ci barab yi sibbiru bi bari, te itam dërkiisam ci artemisinin doon na jafe-jafe bu mag ci réew Asi Gànjoolu-penku.
Fi feebar bi gënee bari mooy ci réew yu tàng yi ak xawa tàng te ñooy yi séq rëdd wiy xaajale suuf si di ekuwaatër. Bokk na ci ñoom Afrigu Suufu-Sahara, Asi, ak Amerik Latin. Mbootaayu Wérgi-yaramu Àdduna bi maanaam OMS xayma na ci atum 2012, ni amoon na 207 miliyoŋi ñu amoon sibbiru. Ci at moomu, feebar bi fatna lu tollu ci diggante 473,000 ak 789,000 doomu aadama, li ëpp ci ñoom doon ay gunéy Afrik. Fuñu tuddee sibbiru xel yi dem ci ndóol te loolu doonul lu baax ci koom-koom guy suqaliku. Xayma nañu ni at mu nekk sibbiru dina ñàkkloo Afrik lu tollu ci $12 miliyaar ciy dolaar ndax pajum feebar bi, ñàkk a mën a liggéey ak li muy yàq turism bi.
Royuwaay yi
Wàll:Paj
Fanny Cadeo
vignette
Fanny Cadeo (Lavagna, 11 Satumbar 1970) woy ju Itaali.
Wàll:Njàngat Wàll:Woy Wàll:Itaali
Soviet Yi Benno
Soviet Yi Benno (1922-1991) :
Wàll:Tugal Wàll:Asi
Oiapoque
Wàll:Breesil
Gaal
thumb|250px Gaal : moto ndox
Bët
thumb|250px thumb|250px
Bët : paar rab
Wàll:Rab
Kumba Ndóofeen Famak Juuf
Kumba Ndóofeen Famak Juuf (ci baati Seereer : Maad a Sinig Kumba Ndoofeen Famak Juuf) Buur Siin la woon toggoon ci jal bi ca atum 1853-1871. "Maad a Sinig" ci baati Séeréer moo tekki "Buur Siin". Ci meenu Gelwar la soqqeekoo - askanoo Njuufeen, kerr Semu Njeke. Maamam ci xeetu Séeréer ak Soose la juge. Màbba Jaxu Ba, Kumba Ndóofeen Famak Juuf moo ko ray aki Ceddoom, ci ndimbëlug tubaayi ca xare ba ñuy tudde Somb-Cucun ca atum 1867.
Wàll:Taariixu senegaal Wàll:Niti senegaal Wàll:Niti Gàmbi Wàll:Cosaan Wàll:Séeréer Wàll:Cosaan Séeréer
Toulouse
Toulouse  dëkku Faraas. Nitñii motnañu 447 340 (2011).
Ganaar
vignette|250px Ganaar : rab (dundat yi)
Wàll:Rab
Ceddo
Ceddo, jàmbaaru nguuru Senegaal la doonon bu jëkk, ci cosaanu Senegal. Nguuru: Kajoor, Bawal, Jolof, Waalo, Fuuta, Siin ak Saalum, Galam, lanu dekke woon. Seeni col nekkoon na mbubb ak téere yu bari ci seen kaw, njañ ak létt lañu daa am, jaaro ak takkaay yu bari it ñu ràngoo leen. Def nañu lépp, xare ba sonn, ngir tubaab man a bàyyi réewum Senegaal. Demba waar Sàll, Farba Kaba, Dammeel Lat Joor Ngóone Latiir Jóop ci ceddo yi lañu woon.
Baatu Ceddo, yaatu na. Geer yi (walla garmi), ak ku nekkoon doomi buur, Ceddo lañu ko daan woo. Yemul ci jammbaar yi rekk. Ci Pël yi ak Tukkloor yi, dañu daan joxe turu Ceddo (walla Sebbe su de dañu bare), ñu nekkoon buur. Séeréer yi tamit, Ceddo yi, doomi buur lañu woon (bino maad ci seen lakk). Ci Senegaal fepp, bu jëkk, Ceddo yi ñoo daan yor nguur yi, ñoo gënoon fete kaw, ci nos gi.
Wàll:Taariixu senegaal Wàll:Taariixu Gàmbi Wàll:Cosaan Séeréer Wàll:Cosaan
Tekuruur
Tekuruur moo doonoon benn nguur ca bej gannaaru Senegaal. Xeet yu bari tase nañu fa, juge Isipt: Séeréer si, Pël, Sooninke, Naar yi. Leeegi Tekuruur, Fuuta-tooro la tudd. Koli Tenŋela Bah, denyankobe bi, moo ko jox tuur wi. Ca nguur ga, Tukuloor ak Pël ñoo fa ëpp ba tay, waaye Séeréer si ñoo fa jëkk a nekk, ak Pël. Buur yu bari ñoo yoroon nguur ga: Ba noppi, tubaap yi ñëw ak canc gi (colonisation), ci atu 1890, jël nguur gi, elif Almaami yi, di séddale dëkk bi, ci ay - li nuy wax ci lakku fraanse (Canton) ak (Provinces).
Tukuloor, mooy ku dëkk Tekruur, da mel ni baatu Fuutankooɓe / Fuutanke, di ku dëkk Fuuta Tooro. Tur wi ñuy wax Tukuloor tubaab moo ko fi indi, yeneen yi naan Wolof yi ñoo ko sos. Nit ñi, dañu faral jaawale, Tukuloor (ku dëkk Tekruur) ak xeet wi nekk ca dëkk boobu. Ñoom, ci waaso yi lañu joge: Pël, Séeréer, Sooninke, Naar. Seeni sant ñoo ko firnde. Deeniyankooɓe ñoo tax lakku pulaar siiw dékk boobu.
Arafu S
Sutuxlul seŋes  Yàlla war sàllu  ngëm te sóobum lefam daw ba seerug  palam
Sawar am sagos ngëm te sàkkub sagam   te sëmbërtaloow  yiw ba gën sépp sem
Te sartaagal ’ag sag safoo Yàlla jëm  ca kaw sippi  ag sew  waxam mbaa jëfam
Te naan kaasi ngëm suggalee sell yaw   te bay saw sas’ak gopp sunna’s ka xam
Selanglul  te bul dox di sonjaanu  sas  te ngay sopp Yàlla’ak a santiy mayam
Te siiwal pexeem bul ko bàyyeek sa koom  dafay sooke  aw ay sexeeral  mbiram
Te siiw mbicci kaaraange semmal  ko jëm  fu sooŋooŋ  akug sooy newul ak tilim
Te bul jëf lu suufeek lu sew bul soxor nangay jëf lu set seytu sàqiy mbayam
Nangay sonne xam-xam soril luy safaan te bul sob te bul sikkal it senn cam
Te bul sóoru mbër it ndegam suq  nga  te bul soxlu  mbër soxlawoolug manam
Te bul siis itam ab siboor bul sob it  nangay seexlu ñaawtéef wa sib ag jëfam
Te bul sànj bennub jullit sopp ko  te bul koy sabooteek a salteel deram
Nangay digle ag sell bañ caa selaw  suturaal ku nekk it te sàmmub deram
Safoo sab sëriñ fàwwu dib sang yaw te sa baati seedeem ka sappug demam
Nangay faj sa jikkoy sagañ sempiku  te bul suux ci sañ-sañ yi Yàlla’a ko am
Te bul nig ci am mbir suba’akiy sibir  dafay faataluw yiw du sottal mbiram
Duggiin wu gaaw te bette Seŋe: kiiraay Aw fas wu baax Seeru: jot Ag dal Sëmbërtal ab rido mooy wàcce ko, fii mooy muuróo aw yiw Aw nit Weesu fa nga naroon a yam Tuur ;wàcce Ñaaw-ñaaw Naan naataat Dal am xel Booyal; bay ab tool booyal ko am at door koo bayaat wolli Làggi ak tàmm sabab Sexeer: gaw ci wet yépp Ŋoy Féete kaw Wéradi Tàmbali Dëkk ak cokkaas Kiy topp ci mbër Suufu : bul suufu mbër ak a top ci ginnaawam waaye jéem koo man Ab xaaraankat mere Noppi akug dal Dëgmu sëgg ngir jaaxle mbaa kersa Ka sapp ag demam : kay bëgg a faatu Jikko ju baaxut waaye cosaanam mooy tooy ju yàgg Ginnaw suba
Wàll:Mamoor Xam Sa Diine
Lourdes
Lourdes dëkku Faraas. Nitñii motnañu 15 808 (2008).
Màbba Jaxu Ba
Mabba Jaxu Ba ci atum 1809 la judd ca nguurug Saalum. Baayam Njógu Ba la tuddoon, Sëriñ bu mag la nekkoon, soog a tuxu Saalum. Yaayi Màbba Jaxu, Jaxu Jéey la tuddoon,di woon wolofu jolof. Mabba Jaxu Ba, Almaami bu Rip la nekkoon, ba atum 1867. Ci at moomu, tase na ak Kumba Ndóof Seen Juuf Buur Siin bi, ci xeex bu nu tudde woon Somb-Cucun ci nguuru Siin, la deewe. Ci xeex bi Lat Joor Ngóon Latiir Jóop ak Alburi Njaay la àndaloon.
Lourdes
Wàll:Dëkki Faraas
Màbba Jaxu Ba
Wàll:Taariixu senegaal Wàll:Niti senegaal Wàll:Niti Gàmbi Wàll:Cosaan
Gunóor
thumb|250px Gunóor (g-) : rab
Max
thumb|250px Max (m-) : gunóor (rab)
Tangor
thumb|250px|K2 ([[Suuf)]] thumb|250px|Olympus Mons ([[Mars)]] Tangor (b-) : ~ tund, jànj.
Wàll:Melosuuf Wàll:Saytubiddiw
Màndiŋ m
alt=|vignette|250x250px|Màndiŋu Saawo Tome alt=|vignette|250x250px|Màndiŋu Ñooñe ca Gaboŋ Màndiŋ (m-)
Fr: Savane
Wàll:xeeti bayaal yi
Melentaan
thumb|250px Melentaan : Gunóor
Wàll:Gunóor
Saara
thumb|250px thumb|250px Saara : yay Afrig
Arafu T
Arafu T
Toroxlul te tuub tey topp Yàlla te teet tereem te teey tabe tey tàggat bakkan beek a daw pexeem
Toŋal ko te tóngook moom te tëkku ko bul ko tëy    toroxlu ci Yàlla’akug tëyam sàkku yërmandéem
Te bul toog te bul jëf it ci maa tey mu tund lool  na tandu  te bul teeŋal ku të tukku  tuskareem
Tegul yaw ci kaw yoon wii taxañ bulk o teggi tam  te bul taga-témbéekug tàyyeel ak lu deesi yéem
Duus
thumb|upright=1.3|Defar wanag wu yomb bu am barigo ak mbañ gàcce. Ab duus wala wanag mooy xeetu wanag wi nit ñi di bàyyi seeni ginaaw kër ci pax muñ gas ci suuf. Duus yooyu duñu soxla sotti www.source.android.com/security/bullet ndox ngir jàllale neefere yi. Sudee niñu ko tabaxee baax na, ñu koy toppatoo bu baax, mën na tax ba yenn feebar yiy bawoo ci neeferey nit nefere yi ci mbedd mi wàññiku bu baax. Dina wàññi li weñ yi di jëlee ciy doomu-jàngoro yiy bawoo ci neefere di leen yóbbu ci lekk yi. Yooyu doomu-jàngoro ñooy gën a faral di indi feebaru biir bu daw ak feebaru saan. Feebaru biir bu daw faat na lu tollu ci 0.7 miliyoŋ ciy xale yu amagul juróomi at ci atum 2011 ak 250 miliyoŋ ciy fan yuñ jàngul. Xeetu duus yooyu ñoo gën a yomb ngir tàxale nit ñi ak seeni ginaaw kër.
Booy tabax xeetu duus boobu war nga def ñatti mbir: gas am pax, wut kubéer gooy teg ci kawam te wutal ko bën-bën bu xawa yaatu, ak mbañ gàcce. Pax mi war na am gën gaa néew 3 meetar (10 feet) ci xóotaay ak 1 m (3.2 feet) ci jameetar. OMS (Mbootaay Wérgi-yaram ci Àdduna bi xelal na nit ñi, ñu tabax duus fu soriwul lool waye itam fu jegewul lool bay sonal nit ñi ak xet gu bon. ndox mi ci biir suuf ak ndox mi ci kaw suuf luñu gën sorante gën a baax suku defee benn du laal moroom ma. Bën-bën bi ci kubéer gi itam warul am lu ëpp 25 sàntimeetar (9.8 inches)ci jameetar ngir moytu xale yi di ci daanu. Waru ñu ko bàyyi muy leer ndax loolu mën na indi weñ yi. Soo ko bëggee def dangay wut kubéer guy tëj pax mi su kenn nekkul ci duus bi. Sudee duus bi demee ba tollu ci 0.5 meetar (1.6 feet) ngir mu fees, dañu ko wara ŋàcci wala ñu taxab duus bu bees, daaldi ciy toxal mbañ gàcce gi wala tabax bu bees. ŋacci neefere yi ci foos lu jafe la. Mën na indi ay jafe-jafe ci seeni dëkkuwaay ak ci seen wérgi-yaram.
Arafu T
Te daw tabarondum digg njolloor mi ngay taseel  mu teggilook’ay tàbbiloo teeni tappaleem
Duus
Ginaaw buñ tabaxee duus bi, mën nañu ci yokk yeneen mbir ngir gën ko baaxal. Mën nañu yokk ab tiyo ci kaw dal bi. Dina tax ngelaw li mën a jàll boole ci di wàññi xet gu bon gi. Dina tax itam weñ yi wàññiku suñu muurée boppu tiyo bi ak sagar bu yaraax (ñu bari di faral di jëfandikoo mustikeer). Xeetu duus yooyu dañu wara am kubéer gu koy tëj ci suuf. Ngir mu gën a dëgër itam mën nañu tabax dal bi ba ndox mi yépp di dug ci pax mi ba noppi wërale dal bi ak ay birik ak simaa ndax mu gën a taxaw.
Ci atum 2013 xayma nañu lu tollu ci 1.77 miliyaar ciy nit ñuy jëfandikoo yooyu xeetu duus. Lim baa ngi ëppee ci réew yu néew doole yi ak ñi dëkk ci kaw ga ak ci àll bi. Ci atum 2011 lu tollu 2.5 miliyaar ciy doomu aadama amu ñu duus bu baax ak benn miliyaar ciy doomu aadama yu dem wanag ci seen wetu kër. Asia gu Gànjool ak Afriku suufi Sahara ñoo gën a bonle ay duus ci àdduna bi. Defarug duus ci réew yu néew doole yi dafay laaj luy tollu ci diggante 25 ak 60 USD. Njëgu toppatoo gi ci at mu nekk, tollu na ci diggante 1.5 ak 4 USD nit ku nekk waaye duñu ci bàyyi xel. Ci yen dëkku kaw yi ci réewum End am na kàmpaañ bu tudd "No Toilet, No Bride" (Ku amul duus, du am jabar) buñ fa amal ngir duus yi gën a bari, seenum pexe mooy ñaax jigéen ñi ñu bañ a sëy ak góor gu mënul am duus ci këram. https://wo.wikipedia.org/wiki/Ce%C3%B1%C3%B1eer-mbej
Arafu T
Fegug Yàlla moo gën gën ji tunkaar akiy tata   nangay tàbbi kaaraangeem te bul génn bul ko jéem
Te taafenteloo nag aw turam foofu  man di dem   te ngay tos  sa xel ba’m saf ku dul yaw nga far ko tiim
Nga totti sa xol ba’m set ci tër ak tilim-tilim  te muñ tiis akiy tar-tar ba gis tërgënub  taneem
Te daw tañaxook tànjang ci mbir moo xalaatagul   te daw tumurànkeg xam nangay tabb  cig wuteem
Nangay tànn say àndaale tey tànnu taaru jëf  te tàmmal sa làmmiñ wax ju yiw mbaa nga far ne xiim
Te tooke sa bànneex far ko tiiñal  te tanc  ko   tëjjal   ko tàbbal ko ciy pexeem
Nangay tembareel say mbir sa jëf takku am njariñ  nga lal tesarantag  muñ te bul tayle gor ci keem
Te ngay bàyyi tiisanteek a teefonke  ak tërëf   te taataar  toroxlul nag ka deesul gis’ag tëleem
Te tapp ca xéewal yee te jug tepp-tepp yii  te tàggooki tër ak taq tey fob teraanga leem
Wonante ginnaaw ragal Ñaaw ñaaw gu ëpp bari Yanu; sëf; gàddu Wéy te dem Tabarond:màggat Ay bali fett walla defukaayam Fegukaayu bali fetal; fort ci fr maanaam fi soldaar si di làqu di fa aaroo cib xare Tuddoo ak sukkandikoo fiime fóot Jeexiitu aw mettiit nekkoon Tànjang ci mbir tëb tëb tàbbi ci  Dëkk ak sax ci dara baax Posone Lakkal witt Tas ci diggante bu xat Wéradig tànk la guy tee man a dox, fas lay faral a dal Jampal Tesaranta: ag basaŋ Kee : Xaalis ak wurus Xëccoo Jaaykatu xar, mu jublu ci werante fakastalu Saaraan As taa-taa su ndaw
Wàll:Mamoor Xam Sa Diine
Ag Mottali
Ag mottali :
Laa yéene woon a indi fii nag la mate te mooy wolof ya sànku woon ba tëe jote
Ma jug dabaatalaat ko ngir mu dekkiwaat te suuxataat reen ya ba xob ya seqiwaat
Ba meññatam ma ñor njariñ la daj fu ne  ku nekk mos ca kotttéef  la daj ku ne
Ñu bokk fëx ku des ginnaaw jéem a dabe   te daw ba roppi népp nag te buñ rabe
Mu dooni mbég ci népp tey ag ségëre  te xel yi dal ba xol yi dootul fér-féri