cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Benedicta Boccoli
Benedicta Boccoli(Milano, 11 Nowembar 1966) woy ju Itaali.
Wàll:Njàngat Wàll:Woy Wàll:Itaali
Brasawil
thumb|left|Brasawil Brasawil mooy péeyu réewum Kongóo. Làkk yees fay wax ñooy Lingala ak munukutuba|
Wàll:Kongóo
Yokohama
thumb|right|300px|Yokohama
Yokohama benn dëkku di Sapoŋ. Nitñii motnañu 3.697.894.
Wàll:Dëkki Sapoŋ
Talaata
Talaata : bés ñett (ayubés)
Bunt:Melosuuf
Melosuuf Wàll:Melosuuf
Talaata
Wàll:Arminaat
Londar
thumb|right|200px Londar mooy péyu Nguur-Yu-Bennoo yi
Wàll:Nguur-Yu-Bennoo Wàll:Péy
Gine
Ginne (Republik bu Ginne) : réew Afrig
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Kinshasa
Kinshasa mooy péeyu réewum Kongóo-Kinshasa.
Feppsaal
Feppsaal (deesi ko wax ci fr : Proton)(as wàll-wàllaan la su sëfoo yanu mbëj bu baax(+) su man a féex ciy yëngoom walla mu taq cib saalu xarefulwoon . Ki ñuy wax ne moo ko wuññi mooy Ernest Rutherford, donte jëmmaan bu waa-almaañ bi Eugene Goldstein njoortoon na ag nekkam njëkk ngir manoon a dëggal ay gëstoom. Dayoob yanu mbëjam tollook bu mbëjfepp, waaye ak màndarga gu wuute: 1,602 × 10-19 coulomb. Lefam tuuti la rombee 1800 yoon bu mbëjfepp (daanaka 1836) te xawa tollook bu feppmaandu: feppsaal a ngi am lef gu toll ci 1,6726231 × 10-27 kg (9,3828 × 102 MmV).
Kinshasa
Wàll:Kongóo-Kinshasa
.tr
.tr mooy barab bu tolluwaay bu njekk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Tirki.
Feppsaal
Feppsaal yeek feppmaandu yeey ñaari wàll-wàllaan yi cëroo xarefulwoon bi, ñoom ñaar ci saal bi lañu nekk, mbëjfepp yi ci xarefulwoon lañu leen boole waaye taquñu ci dañuy nekk di ko wër.
.tr
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1990.
Feppsaal
Wàll:Jëmmu saal
Pari
280px|thumb|Pari Pari mooy péeyu rééwum Faraas. Nitñii motnañu 2 187 526 (2017).
.tr
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
Pari
1000px|thumb|Pari
Wàll:Pari Wàll:Dëkki Faraas Wàll:Péy
Budka Suflera
Budka Suflera bi Poloñ rock buum.
Furna (Kap Weert)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Brava Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Budka Suflera
Wàll:Woy Wàll:Poloñ
Stokolm
thumb
Wàll:Suweed Wàll:Péy
Feppmaandu
Feppmaandu as wàll-wàllaanu xarefulwoon bi la. Di wenn ci wàll-wàllaan yi dàtt saalu xarefulwoon bi. Ni ko turam di junjee, feppmaandu dafa maandu moo tax amul yanu mbëj (du bu baax(+) mbaa bu bon(-)). Feppmaandu yeek feppsaal yi su ñu leen boolee ñooy nekk saalu xarefulwon bi. Ngir ab xarefulwoon, dañuy bind Z limu feppsaal yi, A di limu feppsaal + feppmaandu. Kon limu feppmaandu yi dafay doon N =A-Z.
Lefu feppmaandu mi ngi toll ci 939,56533 MmV. Ki ko wuññi mooy jëmmaan bu waa-angalteer ba James Chadwick ci 1932.
Xool it
Wàll:Jëmmu saal
Àllarba
Àllarba / Alarba : bés ñent (ayubés)
Limu réewi àdduna bi
A
Afganistaan - Afrig gu Bëj-saalum - Dunu Aland - Albaani - Almaañ - Alseeri - Andoor - Angila - Angolaa - Antigua ak Barbuda - Araabi Sawdit - Armeeni - Arsantin - Aruba - Aserbayjaan - Ayiti
B
Bahamas - Bahrayin - Banglaades - Barbados - Bareesil - Belaarus - Beliis - Beljik - Bene - Benesuwela - Bermuda - Boliibi - Bosni - Botswana - Brunaay Daarusalaam - Bulgaari - Burkinaa Faaso - Buruundi - Butaan - Dunu Buwet
C
Cadd - Dunu Christmas - Ciipër
D
Danmaark - Diwaan-yu-Bennoo - Dominika
E
Ecoopi - Ekwadoor - End - Eritere - Eslowaaki - Esloweeni - Estooni - Eswatini
F
Duni Faarow - Dunu Falkland - Faraas - Fiiji - Filipiin - Finlaand
G
Gaambi - Gaboŋ - Gana - Gine - Gine Bisaawóo - Gineg yamoo - Gires - Grenada - Groenlaand - Guam - Guwaadalup - Guwaatemala - Guyaana - Guyaana gu Faraas
I
Imaarati Araab yu Bennoo - Indoneesi - Iraak - Iraan - Irlaand - Isipt - Islaand - Ispaañ - Israayil - Itaali
J
Jamayka - Jeoorji - Jeoorji gu Bëj-saalum ak Duni Islaand yi Bëj-saalum - Jibraltaar - Jibuti - Jordaani
K
Kaledooni-Gu-Bees - Kamboodi - Kamerun - Kanadaa - Kap Weer - Kasakistaan - Kataar - Duni Kaymaan - Keeñaa - Kirgistaan - Kiribati - Dunu Kokos - Koloombi - Komoor - Kongóo-Brasaawiil - Kongóo-Kinshasa - Dunu Kook - Kore gu Bëj-gànnaar - Kore gu Bëj-saalum - Korwaasi - Kosta Riika - Kot Diwaar - Kowet - Kubaa
L
Lesoto - Letóoni - Libaa - Libeeria - Libi - Liechtenstein - Lituwaani - Luksembuur
M
Madagaskaar - Makaaw - Malawi - Maldiif - Maleesi - Mali - Malt - Marok - Duni Marshall - Martinik - Mayoot - Meksik - Mikroneesi - Miyanmaar - Moldaawi - Monaako - Mongoli - Montserrat - Móoris - Móritaani - Mosaambik
N
Namibi - Nauru - Nepaal - Nguur-Yu-Bennoo - Nikaraaguwa - Niseer - Niseeria - Niue - Dunu Norfolk - Norweej
O
Olaand - Omaan - Onduras - Ongiri - Ooŋ Koŋ - Óstraali - Ótriis
P
Pakistaan - Palau - Palestiin - Panamaa - Papuwaasi-Gine-Gu-Bees - Paraguwaay - Peru - Pitkeern - Polineesi gu Faraas - Poloñ - Poortorikoo - Portugaal
R
Reiñoo - Réewum Cek - Réewum Diggu Afrig - Réewum Dominik - Réewum Lawos - Réewum Maseduwaan - Riisi - Romaani - Ruwandaa
S
Saambi - Sahara gu Sowwu - Saint Kitts and Nevis - Saint Lucia - Saint Pierre ak Miquelon - Saint Vincent and the Grenadines - Salbadoor - Samowaa - Samowaa gu Aamerig - San Marino - Sapoŋ - Saw Tome ak Preesip - Seent Eleen - Seerbi - Seland-Gu-Bees - Senegaal - Seysel - Siin - Siiri - Sili - Simbaawee - Singapoor - Siraa Leyoon - Siri Laanka - Duni Solomon - Somali - Sudaan - Surinaam - Suweed - Suwis - Swalbard ak Jan Mayen
T
Taaylaand - Taaywaan - Tajikistaan - Tansani - Timor-Leste - Tiniisi - Tirinidaad ak Tobaago - Tirki - Togóo - Tokelau - Tonga - Turkumenistaan - Tuvalu
U
Ugandaa - Ukreen - Uruguwaay - Usbekistaan
V
Duni Virgin (angalteer) - Duni Virgin (us)
W
Wallis ak Futuna - Wanuatu - Watikaa - Wiyetnaam
Y
Yaman
Wàll:Melosuuf *Réewi
Land Världsgeografi
Bëj-saalumu Tugal
300px|thumb|Xaaj gu Bëj-saalumu Tugal moo xonq 300px|thumb| Bëj-saalumu Tugal ab diwaan la ci goxu Tugal. Tekkib baat bi nak di na faral di indi ay werante, ba tax na am na ay tekki yu bari. Ci lu ëpp da ñuy wax naa Ispaañ, Itaali, Girees, ñooy réew yi ci bokk, daanaka ci lu daj réew yépp yi nekk ci Géej gu Diggu gi. Bëj-saalumu Faraas ci lu bari da ñu ko ciy boole.
Tekkeem gu séwógaraafi
Ci séwógaraafi da ñu naa Bëj-saalumu Tugal mooy xaaj bi gën a féete Bëj-saalum ci goxu bi; bii tekki nak da fa ajoo, ba tax na sax amuli pegg yu leer. Càllaleeb doj bu Alpi moom la ñuy téewee ni ab pegg buy seddatle Itaali ak li des ci Tugal, doon liy xaajatle ñaaru Tugal yi
Limu réew yi
Wàll:Melosuufug Tugal
Andorra la Vella
Andorra la Vella mooy péyu réewum Andoor
Wàll:Andoor Wàll:Péy
Tirana
thumb|right|250px Tirana mooy péyu réewum Albaani.
Wàll:Albaani Wàll:Péy
Bene
Benin (Republik bu Benin) : réewu Afrig.
Pertussis vaccine
Waa Mbootaayu Wergi-yaram ci Àdduna bi (OMS) ak waa Kuréel giy Saytu ak Fàggu ci Feebar yi (CDCP) dañu digle ñu ñaq xale yépp ci anti-coqueluche te ñu boole ko ci ñaq yi ñuy faral di def. Nit ñiVIH/SIDA bokk nañu ci ñi ko wara jël. Xale war nañu ko jël ñatti yoon, di tàmbali suñu amee juróom-benni ayi-bis. Mën nañu ci yokk yeneen sudee xale bu dëgër wala mag. Ñaq yi ci am dañu àndaale ak yeneen ñaq.
Réew yi am doole, ñaq bi amul selil lañuy jëfandikoo ndax daanaka du jural nit ki benn jafe-jafe. Diggante 10 jàpp 50% ci nit ñi jël ñaq bi am selil bi yépp, barab biñu leen ko jam dafay deretal te dañuy amaale yaram wu tàng. Ñi ciy jëlee ay say yu ndaw wala mu leen di xir ciy jooy matul 1%. Sudee ñaq bi amul selil bi la nak, yenn saa fi ñu jam ci loxo bi newwi tuuti waaye du yàgg. Ñaar yépp a mëna jur jafe-jafe waaye bi am selil bi, lu nit ki gëna nekk xale muy gëna néew. Xale bi su demee ba am 6 at, waratu ñu ko jox ñaq bi am selil bi yépp. Amul benn ñaari xeeti ñaq yooyu buy indil nit ki jafe-jafe ci wàll neer.
Ci atum 1926 la ñaqu anti-coqueluche bi njëkka am. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Amna ci xeetu ñaq bu àndaale aktetanos, diphtherie, polio, akHib vaccine ñuy koy jaaye 15,41 dolaar (USD) dose bu nekk ci atum 2014. Wàll:Paj
Bene
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Réew
500px|rightLimu Réewi àddina si
Réew
Karite
vignette|Nataalu garabug Karite Karite xeet la ci ñoñ vitellaria mi ngi bokk ci njabootug Sapotaceae ñu ngi koy fekk mu yaatu lool ci àllub Afrig sowwu jant bi ak diggu Afrig.
Ay turam
"Karite" ñi ngi koy woowe ba tay "siri" ca Bàmbara fële ca Mali loolu moo waral turu àngale wi "Shea tree"
Boo demee ci yenn goxi Afrig ñu ngi ko fay woowe "Tànga" walla "Tama".
Melo wi
Garab la gog day am ay xob guddaayam man naa jàpp 10 ba 16 ci ay met, du am ay xob li feeg amul fukk ak juróom-ñatt ci ay at, Ci boobu nag ci lay tàmbalee di am ay xob yoo xam ni dañuy yor melowu nëtëx bam am téemeeri at,  garab la gog man naa dund ñaari xarnu.
Yaatuwaay peram manees na koo jàpp ci 1,5i met.
Ay foytéefam dañuy yor melo wu weex, amug xet, di génn ci jamonoy lolli maanaam ci diggante nowàmbar, saawiyee.
Ay foytéefam juróom-benn kilo yii rekk lañuy jël def ko muy doon diw, diwug karite maanaam boo xoolee li muy ñorle buñu ko xaajee ñatti xaaj benn xaaj bi rekk lay jël.
Garab gi nag bu demee ba am juróom-fukki at jàpp téeméer ay xobam dañuy mujji doon ay doom loolu nag muy mbir mu yéeme lool ay foytéefam manees na leen a natt ci 10 jàpp 57 ci ay garaam.
Njariñ yi
Foytéef yi bari na ay witaamin lool dees koy jëfëndikoo.
Turu xam-xam wi
Vitellaria paradoxa
Wàll:garab Wàll:meññeef
Belsik
Beljik (Ruwaayom bu Beljik) : réewu Tugal (Óróop)
Malabo
Malabo mooy péeyu réewum Gineg yamoo, mi ngi féete ci bëj-gànnaaru dunub Bioko. làkk wees gën di jëfandikoo ca dëkk ba mooy wu-espaañ ak wu-gineg-yamoo. Malabo ci jamono yi weesu jotoon naa am yeenen tur:
Wàll:Gineg yamoo
Saarayego
thumb|right|83px thumb|right|80px Saarayego mooy péyu réewum Bosni.
Wàll:Bosni Wàll:Péy
Wallu sorri wante
Plang bunu rañee ci wallu mbass
Mbas yu mel ni Korona dañuy faral di law ci ñeet anam. Anam yooyu moom lanu wane  fii ci suuf. Fajj kat yi seen xam xam macc ci feebar yi di walle wane nañu fii ci suuf ñeeti pacc yi ñu jangat jem le ko ci mbass mi. Jangat bi li muy wane mooy  benn natal u limu ñi am feebar yi di walle ak itam gaaw gi mu gaaw ci wallu wallate ci ay giir.
Wallu sorriwante bi digaante nit ak nit.
Sorriwante diggante nit ak nit benn xeetu doxalin la bu ñiy saytu wergu yaramu askan wi terel pur fexe ba nit yi am doomu jangoro bi baña jeflante ak nit yi dara jotul pur wañi bu baaxa bax wallante bi. Ay terlin yu am solo loolu ñoo ko lal ci missaal tejte dek dekan yi ak rew yi fexe ba mooytu bereb yi nga xamantani nit yi danu fay dem di daje. Terelin yu ni mel, njit u rew yi dekk yi ñoo menna jel ndogal yi. Ci missaal rew mu mel ni Afrique du Sud danuleen noot bu bax ngir nu menna jeffee ndogal yi nu jel ngir xeex jangoro bi mungi tambelewoon ci ñaari fukk fan ak juroom benn ci weer u Mars bi fukki waxtu ak ñaar jote ci guddi ba fukki fan ak juroom benn ci weer u Avril  atum ñaari juni ak ñaari fukk ci fukki waxtu ak ñaar ci guddi gannaaw loolu ñu yokat ci fukki fan ak ñint. Ndogol yi ñingi tenku ci ay terelin yunu tenk ci ay mbind ci pacc ñaari fukk ak juroom ñaar ci ñaareli pacc bi jem ci wallu naka lanuy doxale jeeyo yi am ci aduna bi gannaw bañu ko tenke ci ay mbind yunu tenk ci pacc juroom ñeet te li waral li yepp du leen ludul fexe ba nit baña jeggewante.
Li leen rek la ci liñu jota tenk yepp gannaaw banu sukkandiko ci sart fukk ak benn bu reglemang bi :
Terelin yi:
Itam terelin yi may nañu ñi ngank nguur gi gir  ñu berr yenn nit yi.Matukay yi ñu jel ci wallu berr nit yi dafay tax ba nit yi ñu japp ni am nañu doomu jangoro ji wala ñu laale ak ku ko am ñu berr leen ci benn giir. Dafay tax ñu mena beddi nit yi am mbass mi ci nit yi ko amul.
Afrik du Sud- royuwaay ci wall wi.
Terelin yi ñu jel yepp tax na ba mbass mi di Korona lawam gaawul torop tek ci wañeku bu baax wante reewum Afrique du Sud ci adduna wengel kep ñoo jiitu ci wallum xeex mbass mi. Waa Afrique du Sud toppuñu njangat bi am ci wallu mbass li jem ci mungi yek wall mungi wacc. Dañu jeggi ñaarelu pacc mbass mi ndaxte amuñuwoon yokkute ci mbass mi wante itam jankontewuñu ak wallante bu gaaw ci diggante nit ak nit ci benn gox. Xayma bi ñu def ci lim u ñinga xamantani amoon nañu doomu jangoro bi joggena ci ñint fukk ak ñaar ci xayma dem ci  ñint ci xayma gannaaw bañu fonke ak jeffe terelin yooyu. Li dafa wane ni wallante ci diggante nit ak nit ci benn gox dafa wañeku bu baaxa baax loolu moo tax ba limu ñi am mbass mi wañeku bu baaxa bax. Njitum rew ma, Cyril Ramaphosa dafa wax ak waa askanam ci jumtukay bu melni televisiong ci bessu juroom ñint fan ci weer u Avril atum ñaari juni at ak ñaari fukk pur wax ci matuwaay yi dekk ba jel munileen: " Nangu ngeen bepp terelin buñu teggoon.Wante itam nangu ngeen bepp matuwaay buñuleen waxoon ngeen jel koci wall dem bi ak dikk bi ba ci sax xañ leen seen moomel ci bess bi." Fajj kat yi seen xam xam macc ci wallu feebar yi di walle neenañu mbass mi mungi fii ba tay wallante bi men na nekk ba tay. "Wante terelin yi nguur gi jel tax na ba wallante bi wañeku bu baaxa baax te loolu taxna ba ñu am jot bu baax pur jublu ci leneen". Moo tax nak dinanu jemma xol nuñuy yolomale terelin yi ñu tenkoon.
Ci tenk
COVID-19 feebar la bo xamantani werr na adduna bi yepp gannaaw banu xame ni nit yi ko njekka am ci dekk bu tudd Wuhan ci reewum Chine ci jextal u atum ñaari juni at  ak fukk ak juroom ñint. Kangam u Chinois yi senn xam xam macc ci wallu wergu yaram xay ma nañu ñaari fanna yo xamantani men na tax ñu xeex jangoro bi rawatina wergu yaram u nit yi di nekk ci bereb yi di nit yi di dajee:
(1) Saytu ak fagaru ci mbass mi itam (2) amal ay gestu ci wallu xam xam ci wallu mbass mi. « Kangamu Chinois yi ci wallu wergu yaram def nañu liggeey bu yemm manna ba tax ñu xam xeetu Coronavirus bi ba taxna bankas bi ngank wallu wergu yaram ci aduna bi fexe na ba ñu jakarlo ak mbass mi am ci atum ñaari juni at ak ñaari fukk jem ci wallu xeex ko. Wallu sorriwante bi diggante nit ak nit wane ni am na njariñ loolu ci li jem ci wallu xeex mbass mi com niko reewum Afrik du Sud defe.Kurel yi tenk wallu doxalinu mbass mi ak itam naka lañuy  fagaro neenañu am na solo torop ñuy degante ak sunuy am di jamm, sunuy xarit, sunuy njabot, sunuy waa ker ndaxte men na nek ci telephon nuy wootante wala appel video ndaxte ñaak gissante ak nit ki nga begg yombul loolu te li ko waral du lenn ludul sorriwante bi. »
Taariixu Aamerig
Feeñug Diiwaan yu Bennoo yu Amerig yi (U.S.A)
Feeñug Diiwaani Amerig yu bennoo yi
Gàddaay yi waa Tugal yi daa def juge Tugal, jëm Aamerig, gàddaay yooyu wéyoon nañu di sottiku ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi. Loolu nag amoon na, ginaaw bi Kolomboo feeñalee Aamerig ba am lu tollook xarnu. Li ko taxaoon a am nag bari na, bokk na ci:
1	Fitnay diine yi amoon ci Tugal gu diggu gi ak gu sowwu gi, li waraloon loolu di yëngu-yëngu yu diine yi jugoon di safaan Jàngu bu Katolig bi, ak la ca juddoo muy ay xeexi ngér, yu amoon ci diggante ngérum Katolig ak ngérum Protestant, ak xeex bi protestant yi doon def ci seen biir, rawati na ci Angalteer, ak la ca juddoo muy boddikoonte ci diine, loolu nag waraloon gàddaayug ab lim bu mag ci waa Tugal yi, dem Aamerig gu bëj-gànnaar gi, ngir rawale seen bakan, ak ngir man a doxal seen diine ci ag féex akug gore.
2	Fitnay politig ya amoon ca Tugal ngir xeex jaay doole ga fa amoon, ak àttee na mu la neexe ga, ak la ca juddoo muy ag ñàkk a nosu gu mbir yi ñàkk a nosu, ak ñàkk-kaaraange, ak dox gi nguur yi di doxe ni mu leen soobe, loolu lepp nag taxoon na ba lu bari ci waa Tugal yi gàddaaye woon fi nu dëkkoon dem, wuti ag goreg politig.
3	Wër gi nu doon wër mbèll yu gànjaru yi, lu ci mel ni wurus mbaa xaalis, bokk na ci li leen daa gàddaayloo, ndax kat lu bari ci ñi daa gàdday, dañoo gëmoon ne Aamerig de réew mu fees dell la ak yile mbell, te ña fa dëkk, ñu néew ag xay lañu, te ñàkk ag taaxe, te yittewoowuñu yenn liggéey yu mel ni lijanti ay wurus aki xaalis ak gasi mbèll.
4	Jëm kanam gi xam-xam am ak ndefar ci Tugal, rawati na ci wàllug liggéey ay gaal, googu jëm kanam dimblee na ci ñu man a tukki ci géej gi, bay àgg ci barab yu sori yee sori.
5	Liggéey yi nga xam ne lonkoo yu Angalteer yi def nañu leen, ngir meññal ak jariñoo suufus Amerig si ak lijanti nu ñu koy sance te dëkke ko ngir dëgërale ci kilifteefug canc gu Angalteer ci goxub adduna bu bees bii, bokk na ci li waral gàddaay gi.
Sancu yi nga xam ne waa Angalteer yi taxawal nañu leen ci Aamerig gu bëj gànnaar gi:
Waa Tugal yii bawoo woon Ispaañ, Faraas, Olaand, Suwed ak Angalteer, sancoon nañu ay barab yu wuute ci Aamerig gu bëj-gànnaar gi, ñoom lañuy wax tay Diiwaan yu Bennoo yu Aamerg yi, loolu nag di woon ci ñaari xarnu yii di bu fukk ak juroom benneel ak bu fukk ak juroom ñaareel g. Waa Angalteer yi nag ñooy ñi njëkk a taxawal ab sancu ca Jims Town, ci diiwaanu New York, atum 1607 g, mujj nañu nag ci diir bu gàtt, di ñi gën a tas, gën a wisaaroo ci barabi tefes yu penku yi, ci mbooleem ñi gàddaaye Tugal.
Barabi penku yii, maanaam yii nga xam ne la ëpp ca ña fa sancoon, dëkke woon fa ay waa Angalteer lanu woon, barab yii mooy yi mujjoon ginaaw bi (1776 g) di laaj ag temb akug dagge ca réew may nday di Angalteer. Waa Angalteer yi nag amoon nanu ñaari anam yu nu daa sance réew yi ak a yilife, bi ci njëkk mooy :
Bi fukk ak juroom ñatteelu xarnu g, di agsi ci digg bi, Aamerig mujj na yor fukk ak ñatti sancu yu Angalteer, ñooy:
Diiwaan yooyu ñooy yi sos, te amal li nuy wax Diiwaani Amerig yu Bennoo yi, ci ginaaw xareb temb gi, atum 1775 – 1783 g, ñu mujj am ag temb ci Angalteer, ci mujj gi. Diiwaan yooyu nag, bu nu leen xoolee ci Aamerig gu leegi gii nii, duñu weesu benn xaaj ci Aamerig gu ñu xaaj fukki xaaj.
Noste gi doon doxal mbiri biir yu sancu yu Angalteer yi:
''' Kaŋ bi, mooy kilifa gi yilif dooley xare ji ci sancu bi, mooy féetewoo sàmm mbiri way dëkk yi, di topptoo kaaraange gi, te am na sañ-sañu dindi saxal gu ñu defe ci ñaari jataay yii: bu yoonal bi ak bu diisoo bi. Moom nag (Kaŋ bi) buuru Angalteer bee koy fal ak a folli.
Bu dee nag jataayub yoonal bi, moom ñi dëkk ci sancu bi ñoo koy tànn, li ko tax a jug nag mooy tege galag yi ak fuglu  liggéeykat yi, ak saxal seeni payoor, ak payooru Kaŋ bi. Bii jataay nag li ko may doole mooy jële gi mu jële sañ-sañam ak kàttanam ci nit ñi dëkke ci sancu bi, ginaaw ñoo ko fal.
Jattayub diissoo bi moom, li ko taxoon a jug mooy di xelal Kaŋ bi ak jataayu yoonal bi, ak di diisoo ak ñoom. Waaye nag moom sancu bi, ak li mu jot a am lepp, muy “ag àtte gu boppu ” gi nga xam ne taxoon na ba ñu man fa’a doxal demokraasi, teewul mu nekkoon ab sancu rekk bu toppoon ci ginaaw nguurug Angalteer gi, ci gisiinu waa Angalteer.
Goornamaa bu Angalteer li mu fàttee def mooy, wut nu mu nose mboolooy yu waa Angalteer yii dëkke woon sancu yi, ñoom mbooloo yii nga xam ne mujj nañu lu jamono di gën a yàgg, ñuy gën a sori seen réewum nday ma di Angalteer, ci wàllug aada ak dundiin, loolu waral ñu tàmbli koo fàtte, di yëg nag leegi ne fii mooy seen réew, di ci tënku, te di ko fonk.
Loolu nag tàmbli woon na a wuute ak politig bi George mu ñatteel mi, taxawaloon, moo doonoon burub Angalteer ca jooja jamono, lii mooy li taaloon ab xare bu mag ci diggante sancu yi ak nguurug Angalteer gi, xare boobu moom lañuy tudde xareb temb bi.
Li waraloon xareb temb bi:
Ñi dëkke woon sancu yi, ay mbooloo lañu woon aki kuréel yu wuute, ak doonte la ëppoon ca ñoom ay waa Angalteer lañu woon yu di ay diiŋatkat (protestants). Seeni njariñi koom-koom it bokkewul woon, te niroowul woon, waaye nag, loolu lepp teewul woon amoon nañu ñatti mbir yoo xam ne kenn wuutewu ci woon, ñepp a ci dëppoo woon, ñooy:
2	 Ak sàmmoonteek yoon ak nosu, maanaam nosu gi mbir yi war a nosu.
Ëttub Aamerig bii nag mujjoon di def ay mbir yoo xam ne ñoo waraloon xareb temb bi tàkk. Mbir yooyu manees na leen tënk ci yii:
Yoon yuy tege galag ak tembar
Parlamaa bu Britani bi daa génne atum 1762 g, yoon wu ñuy wax yoon wu tembar yi, mooy wiy def ngay fay tembar ci jëflante yu kilifawu yi (officiel yi), ak wayndare yi (les dossiers), ak yëglekaay yi añs. Ci atum 1764 g, ñu farataal galag ci suukar si nu daa jële ci sancuy Espaañ yi, yu Faraas yi ak yu Olaand yi, teg ci farataalati ko ci ataaya, kayit, weer ak biteex (walla betteex).
Koppar walla kee bu kayit ak jënd suuf:
Sancu yu Britani yi danu leen a aaye woon ci yoon, ñuy génne walla ñuy defar benn koppar bu kayit ak di ko jëfandikoo niki koppar bu ofisel (kilifawu). Noonu tam lañu teree woon – ci weneen yoon (luwaa )- ñuy jënd suuf yi feete sowwu fukk ak ñatti sancu yi, ngir jàpp gu nu jàppoon ne yooyu suuf nguurug Britanee leen moom.
Nos dooley kaaraange ji:
Goornamaa bu Britani dafa sosoon jenn doole ju xare ngir aar sancoom yi nekkoon ci Amerig gu bëj gànnaar gi, doole jooju tolloon na ci junniy xarekat, mu waxoon waa sancu yi ne ñooy warlu di joxe depaas yi doole jii di laaj. Loolu nag taxoon na ba waa sancu yi mer, ñaawlu loolu lool, ngir loolu tam goornamaa bu Britani bi ne kon na ci génn, waaye nag galagu ataaya moom dindiwu ko. Loolu tam tax na ba waa sancu yi di yëg ne ñoom daal danuy jëflante ak ñoom, mu mel ne dañuy ay nit walla ag njaboot goo xam ne ñoo gën a néew solo ak daraja ñi dëkke Angalteer.
Waa sancu yi tam yëgoon nañu ne li ñuy fay ciy galag lépp, deesu leen ko defal fi ñu koy faye waaye kay ca réew mu leen sori mee di Angalteer, te loolu du leen jariñ ci seen dund gi, te du ci def dara. Nga rax ci dolli ne Angalteer mooy réew mi rënkaloon boppam ci sancoom yi, yaxantug marsandiis yu bari, maanaam bari na lool ay marsandiis yoo xam ne Angalteer da ne woon moom rekk a leen sañ a jaay ci sancu yi, lu mel niki ataaya, loolu nekkoon na lu waa sancu yi ñaawlu woon.
Ndajem waxtaan mu Filaadelfiya mu njëkk mi:
Looloo taxoon reenub réeroo bi nekkoon ci diggante Angalteer aki sancoom saxoon fi di lu ñu dogadi, ndax kat sancu yi dañoo gisoon ne di leen teg ay galag te seeni jataayi yoonal ànduñu ci, bu amee lu muy tegtale mooy dindi màndargam demokraasi mi seen jataay yooyu di doxal seeni mbir ame woon, ndax kat daa am ab dal(principe) bu nekk ci demokraasi, bu naan “doo fay galag boo amul ndaw”.
Man nañu ne ndajem New York mi mooy lu njëkk a feeñ te nosu loo xam ne waa sancu yi def nañu ko, di ci safaan ni Angalteer di àttee seen diiwaan yi.
Ñoñ sancu yépp a meroon bi Angalteer tëjee waaxub Boston bi, bu ko defee ñu taxawal am ndaje ca Filaadelfiya, atum 1774 g, jàmmaarloo fa’ak Angalteer ne ko na xam ne lépp lu mu defati benn sancu ci sancu yi, na ko wóor ne sancu yépp la ko def, daal di ñaawlu bu baax jëf yu ñaaw yi Angalteer tegoon Boston. Njiitul xare lii ñuy wax George Washington (1732 – 1799 g ) teewe woon na ndaje ma. Ndajem Filadefiya moomu, mooy dàtt bi nga xam ne ci la Kongres mujj a teggu, ci ginaaw bi.
Jaadu na ñu leeral leen ne ndajem Filadefiya mi li ko taxoon a jug du sàkku ag tembte, waaye kay yëgal Angalteer ne lu wuuteek demokraasi lii muy def ci sancu yi neexu leen, te man na a nëxal te yàq xaritoo ak jàmm ji amoon ci diggam ak ay sancoom.
Ñoom kay seeni càkkuteef weesuwutoon lii, mooy na Angalteer xam ne ñoom sancu yi kat ñoo ame àq ak sañ-sañ - ci seen jataayi yoonal yi – ci tege ak farataal ay galag ci waa sancu yi.
Angalteer nag, ci safaanub muy lijanti lëj-lëj boobu ci maslaa gu xereñ, moom daal da fee nekk di yonnee ay dooley xare yu yees ci Boston, ngir gën a dëgëral doole ja fa nekkoon. Loolu tam li mu juroon mooy waa sancu yi ñoom itam, ñu ne woon nañu waajal seen bopp, ndax kat nguurug Angalteer gi bëggul jàmm, ci noonu ñu - ñoom waa sancu yi – defaat beneen ndaje ci Filadefiya, ngir jàng mbir mi, seet nu ñu ciy def.
Ndajem Filadelfiya mu ñaareel mi:
Ndawi sancu yi defoon nañu am ndaje atum 1755 g, ca Filadelfiya, muy ñaareelu ndaje mu Filadelfiya mi, ñu wax fa ne dañuy sos menn mbooloom xare, te bennal ko, bañ a def sancu bu nekk am sa mbooloom xare, bu ko defee nag, mbooloom xare moomu ñu tànne ko ci waa sancu yi, ngir ñu aar leen ci ay wi leen dëgmalsi. Ci noonu ñu dugal doomi sancu yi ci xarekat yu bees yii nga xam ne George Washington moo leen jiite woon. Waaye teewul ñu yonnee ca buuru Britani bi, ab bataaxel buy sàkku ci Angalteer mu xoolaat ni muy jëflanteek sancu yi, te lenn baaxu ci, waaye buur bi moom jàpp fa mu jàppoon rekk, ne daal am na ag cang gu ñu joyal ci kaw mbooleem sancu yi. Ci jëfam jooju la tëje buntub jéem gi sancu yi doon jéem ngir defar – ak doonte lu néew la itam – seen diggante ak Britani, réew miy nday.
Ni xare bi tàkke :
Bi buur bii di George mu ñatteel mi, ñàkkee faale càkkuteefi sancu yi, ne daal li wér mooy moo ame cang gu joyu gi ci mbooleem sancu yi, maanaam sancu yépp ci ron kilifteefam lañu nekk, ci anam gu matale te daj, bi buur bi nekkee ci taxawaayam boobu ne du ci juge la xare bi tàkk ci diggante ñaari wàll yi, sax nag lu toll ci juroom ñaari at daanaka (1775 – 1783 g ), bu ko defee, mu tas nag ci li ëpp ci sancu yu Aamerig yi, George Washington nag jot na a man a nangu Boston, ginaaw bi mu ko gawee. Dooley gornamaa bu Britani moom, teg loxo lu bari ci waaxi Aamerig yi. George Washington ni mu doon xeexe ak ñoom nag mooy xeexub bette, ci barab yu bari, ak door-daw, foo ko fekk daawul nangoo jàmaarlook ñoom, ndax xammoon na ne ñoo ko ëpp doole te gën koo tàggatu.
Ak li xarekati sancu yi doon jànkoonteel lépp ciy coona yu tar ci biir xare bii, teewul George Washington amoon na ci kaw njiitul Anglteer lii di Burgoyne, ci xareb Saratoga, loolu mi ngi am bi mu jawalsee juge Kanadaa, jëm New York, ci oktobar 1777 g. Ca saa sa, ginaaw bi ñu gañee Britani, Faraas jug na, jibal ab xareem ci kawam atum 1778 g, Espaañ roy ko ci, atum 1779 g, Olaand topp ci atum 1780 g. Man nañoo wax ne Faraas moom jàpple na way fippi sanncu yi ci wàllug xare (militaire) ak ci alal, ba tay it dajale na way coobarewu yu Fraans yi, yobbu leen ci Diiwaan yu Bennoo yi, ngir ñu xeexle leen ci ron njiit lu xare lu Faraas lii di Lavette, safaan Angalteer noonam bu mu yàgg a noonool bii. Ci noonu Britani mujj war a xare ci jë yu bari.
Dàq gi ñu mujj a def dooley angle ji, ci sancu yi, mooy gi nu defoon seen njiit la Cornwallis, loolu di bi mu deltoo ginaaw, dem dëkkub York Town, fa dexug York di sottikoo, ginaaw ba ko fa mbooloom xarem George Washington ma songee. Xarekati George Washington yooyu nag am njaxasiitum kuréel lañu woon mu ame ci diggante ay waa Faraas aki ñoñi sancu, tollu nag ci fukk ak juroom benni junniy xarekat.
Tembug Diiwaan yu Bennoo Aamerig yi:
1	Britani day nangu tembteg sancu yi nekk ci suuf yi féete ci  penkub dexug Misisipi gi, te jàppe dex gii muy diguw sowwu wi ko tàqale ak sancu yi. Bu ko defee dig yu bëj gànnaar yi ñoom ñu bàyyi leen nañu nekke woon.
Nii daal la Diiwaan yu Bennoo yu Aamerig yi ame, xareb temb bi nag am na genn jeexiital gu rëy te xóot, ndax wal na te upp ngelawul gore ak temb ci mbooleem sancu yi.
Lii nag làppal na Britani, loofloo ko, ci wàllug xare ak politig, nga rax ci dolli alalam ju bari ji mu ci ñàkke.
Aamerig nag moom, daal di ñew, defar sartu réewam, daal di taxawal ndajem booloo mi nga xam ne Kongres moo ko digale woon, atum 1788 g, mbooleem ndawi Diiwaan yu Bennoo yi teewe woon nañu ko, ba mu des diiwaanub Rood Island. Cér ya fa nekkoon tam, tànn cig dëppoo, George Washington muy njiitul ndaje mi, ci loolu la nekke ki njëkk a nekk njiilul Diiwaan yu Bennoo yi.
Ginaaw bi lañu def Washington – ginaaw bi mu nekke péeyu koom-koom bi ak bu alal bi – la nu ko def péey bu politig bi. George Washington nag jëloon na xalaatam yepp, def leen ci nu muy def ba bennal Amerig, looloo taxoon waa Amerig yi soppoon ko, wormaal ko, waxam it weesuwutoon : (( doon leen benn, doon leen ay waa Aamerig ..)), loolu saxoon ci seen xel yi. Washington moom wàcci na jal bi, joxe njiit gi, atum 1797 g, ginaaw bi mu ko yoree ñaari yoon.
Wàll:Politig Wàll:Taariixu Aamerig
Bëtu-jaan
vignette|Nataalu garabug Bëtu jaan Bëtu-Jaan garab la gu ëppe ci réew yi ci diggu àdduna bi, fu ci mel ni: Madagaskaar, Réewu Kóngo, Endonesi, Folorit...
Melo
Garab la gog ab taxawaayam day àgg 8 ba 9i met. Ay xobam dañuy ràbbaloo defub dank.
Ay doomam dañuy defum sàq, xonq coyy te dëgër lool ba noppi nangoo bari. ( sakkan)
Bëtu-jaan bu tolloo ci di dëgër, dootul neex a sempi ndax reen yi dañuy law fu sori ci biir suuf si.
Ay loram
Garabu bëtu-jaan nag amna ay lor:
-Xoox yi dañoo am tooke. Benn xoox rekk boo ko ci yëyee man na laa faat.
-ku kay jëfëndikoo day wàññi tooke gi. Dangay baxal xoox yi ak meew ba ñu bax nga weer leen ci naaj wi ba ñu wow.
Ay njariñam
Waa pajum cosaan dañ koy jëfandikoo.
Xob yi dees koy baxal di ko naan day faj soj ak woppi sëqat.
Day yokk kàttanu góor ci néegu sëy.
Dees na ko it jëfandikoo ci sëqal kawar.
Turu xam-xam
Abrus precatorius
Dùn
thumb|fr:Carte de Dùn thumb|fr:Dùn fait pastie des îles de l'Ouest de l'Écosse''
Bëtu-jaan
Turu xam-xam
Wàll:garab
Dùn
Dùn : Dun (Nguur-Yu-Bennoo)
Wàll:Nguur-Yu-Bennoo Wàll:Dun
Sal (Kap Weert)
Sal diiwaan dunu ci yu Kap Weer. thumb|right|350px|Monte Grande thumb|right|350px thumb|right|350px
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Duni Kap Weer Wàll:Dëkkaani Kap Weer
Liisugar
vignette|Nataalu garabug Liisugar Liisugar, xeetu garabu tóortóor la. Garab la gog mi ngi cosaanoo ci penku Afrig ak bëj-saalumu réewi araab yi.
Melo wi
Garab la gog dafa am ay xob yu dëgër guddaayam manees na koo natt ci 3i met jëm kaw, peeram dafa yaatu lool te rëy. Garab la gog dafa bari ay car lool ci jeexitalu car yi da nan fa gis ay tóotóor yoo xam ne guddaayam manees na koo natt ci 5 jàpp 15 ci sàntimet walla 1 jàpp 13 ci yaatuwaay. Garab la gog dees koy jëmbët ci ay pot. Mu yaatu lool ci tund wi nga xam ne dafa digg-dóomu tàngul seddul day soxlawoo naaj.
Turu xam-xam wi
Adenium obesum
Wàll:garab
Burkinaa Faaso
Burkina Faso : réewu Afrig.
Wàll:Afrig Wàll:Réew Wàll:Burkinaa Faaso
Djibril Dio Mambéty
Filmi
Wàll:Senegaal Wàll:Sinemaa
Sinemaa
Sinemaa
São Miguel (Kap Weer)
São Miguel benn dëkkaanu ci yu dunu Santiago, Kap Weer.
Jeexiituwaay bu Orsay
right|thumb|300px Orsay (Musée d'Orsay) : Paris
Open : 1986 Dayoo : 57 400 m² Visites : 3 200 000 (2007)
Laayeen
Seydinaa Limaamu Laay :
Seyidinaa Limaamu ab nappkat la woon bu juddoo Yoof atum 1845 g.j. Ci atum 1885 g.j, mu gént gis ne mooy Mahdiyu .. mu tàmbalee woo àndandoom yi ci ñu dugg ci Lislaam, di soññ jullit ñi ci ñu sellal te jaamu Yàlla rekk, mu daa wax : (( wuyyuleen wooteb Yàlla, man de yonnantub Yàlla laa, maay Mahdiyu mi ñuy neggandiku)), daa na woo ay àndandoom jëme léen cig jub ak jàppalante. Bu ko defee nit ñu bari dikkal ko ngir déglu njàggaleem mi. Mu daal di sos kuréelug Laayéen. Siiwam gi tiitloo woon na way sanc yi ragaloon ag jeqiku kontar leen. Ci atum 1887 g.j, la sancaan yi taxaw ci jàpp ko, bi mu yëgee seen naal yooyu la ànd ak lenn ciy àndadoom génn, waaye tubaab bi jàpp ko ca wetu Caaroy. Waaye ëttu àtte bi mujj na ko setal ko ngir ñàkk lenn lu man a dëgëral tuuma yi ñu teg ci kawam. Limaamu wéyoon na ci wooteem gi, waaye daa na def jamono ju nekk muy fenqook sancaan yi ko daa jéem a sonal ak àndandoom yi. Mi ngi làqu atum 1909 g.j.
Ñaqu sëqët (coqueluche)
Ñaqu sëqët su tar (coqueluche) mooy li mëna aar nit ki ci feebaru coqueluche. Ñaari xeetu ñaqu coqueluche ñoo am: biy am selil bi yépp ak bi ko dul am. Ñaq biy am selil bi yépp amna kaaraange gu yegg ba ci 78% waaye ñaq bi amul selil bi amna diggante 71 jàpp 85% ci kaaraange. Kaaraange ñaq bi dafay wàññeeku, li ko dalee 2 ba 10% at mu nekk, waaye bi kaaraange ñaq bi amul selil bi mooy gëna gaawa wàññeeku. Suko jigéen ju ëmb jëlee dafay aaraale liir bi ci biiram. Gis nañu ni ñaq bi musal lu ëpp genn-wàllu milion ciy nit ñumu naroon faat ci 2002.
Réew yi am doole, ñaq bi amul selil lañuy jëfandikoo ndax daanaka du jural nit ki benn jafe-jafe. Diggante 10 jàpp 50% ci nit ñi jël ñaq bi am selil bi yépp, barab biñu leen ko jam dafay deretal te dañuy amaale yaram wu tàng. Ñi ciy jëlee ay say yu ndaw wala mu leen di xir ciy jooy matul 1%. Sudee ñaq bi amul selil bi la nak, yenn saa fi ñu jam ci loxo bi newwi tuuti waaye du yàgg. Ñaar yépp a mëna jur jafe-jafe waaye bi am selil bi, lu nit ki gëna nekk xale muy gëna néew. Xale bi su demee ba am 6 at, waratu ñu ko jox ñaq bi am selil bi yépp. Amul benn ñaari xeeti ñaq yooyu buy indil nit ki jafe-jafe ci wàll neer.
Ci atum 1926 la ñaqu anti-coqueluche bi njëkka am. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Amna ci xeetu ñaq bu àndaale aktetanos, diphtherie, polio, akHib vaccine ñuy koy jaaye 15,41 dolaar (USD) dose bu nekk ci atum 2014.
Wàll:Paj
Ribeira Grande (Kap Weert)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Santo Antão (Kap Weert)
Géej
Géej am mbalka mu mag la mu ndoxum xorom nekk te sës ci gox yi, mbàmbulaan yi ñoo leen di lëkkale.
Peggu ndox ak suuf la ñuy woowee tefes.
Géej yi
Wàll:Géej
Pombas (Kap Weert)
Pombas (Paul) benn dëkku Paul ci yu nekk Santo Antão, Kap Weer. thumb|350px
Alxames
Alxames : bés juroom (ayubés)
Pombas (Kap Weert)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Santo Antão (Kap Weert)
Alxames
Wàll:Arminaat
Viana (yay)
thumb|375px Viana (Deserto de Viana): benn yay ci yu bëj-gannar yu Boa Vista, Kap Weer.
Karmat ak delluwaay
Wàll:Yay Wàll:Melosuufug afrig Wàll:Boa Vista (Kap Weer)
Totaasoro
Totaasoro xeet la ci xeeti acacia. Garab gi amna Senegaal, Kamerun, ba ca Réewu Diggu-Afrig.
Melo wi
Totaasoro garab gu am ay dég te ndaw la, guddaayam man naa toll ci 8 jàpp 9i met.
Ay xobam dañuy sew, seen guddaay man naa toll ci 3 jàpp 7i sàntimet. Garab gi mi ngi jebbi ci taw yi jëkk, walla lu ko jiitu tuuti.
Njariñ yi
Garab gi dees na ko jëfandikoo ngir faj biir buy daw ak jafe-jafey mbàq, ak ku jaan màtt. Bantam dees na ko jëfandikoo ci liggéeyu tabax, di nañ ko def itam matt di ko taale, mbaa këriñ.
Turu xam-xam wi
Acacia dudgeoni
Wàll:garab
Awa Mari Kol Sekk
Porofesëer Awa Mari Kol (borom këram sant Sekk) mu ngi juddu benn fan ci weeru mee atum 1951, nekk ab doktoor di tamit way-polotig ci Senegaal. Ab gëstu la buy gëstu li ëpp ci "SIDA" bi nga xam ne, siiwal na ci ay jukki yu bare. Nekkoon na kilifag deppàrtemaa ca "ONUSIDA"ca "Genève" diggante 1996 ba 2001. Diggante 2001 ba 2003 ak 2012 ba 2017, moo nekkoon jëwriñ ji yore wér-gu-yaram bi ci Senegaal. Fukki fan ak benn ci weeru septàmbar 2017 ba léegi, jëwriñu nguur la (ministar detaa) ci wetu Njiitu repibilig bu Senegaal.
Dundug biiram
Am na borom-kër, am ñeenti doom.
Njàng ak tàggatoom
Bi mu paree njàngum kër doktoor mi la am ndam ci ab joŋante bu mu doon def ngir dem wéyal njàngam ci biir lopitaali Dakaar yi atum 1975. Atum 1978, mu am doktoraam. Atum 1979-1980, la dem ca Farãas, ca Liyoŋ di liggeey ci bérebu sowetaas bi ñi yore feebar yiy wàlle nekk ci lopitaal bu Croix-Rousse, foofa dañu ko jàppe woon ni gan gu leen jàppele ci seen liggeey ba. Bi mu ñibsee Senegaal la daldi am lijaasaam bi aju ci xam-xamu doomu jàngoro te farañse naan ko  (spécialisation en bactériologie-virologie)  atum 1982 ak beneen lijaasa bu aju ci feebar yiy wàlle tey faral di am ci suñu réewi Afrig yi ñu naan ko  (maladies infectieuses et tropicales)  atum 1984 ci iniwersite Seex Anta Jóob bu Dakaar. 1982-1988, def na ay tàggaytu yu bare ci naka lañuy defe ay gëstu ak naka lañuy jàngale ci Dakaar, Libërwiil ak Bordóo. Ci fanweeri atam ak ñett, atum 1984, la doon jigeen ji jëkk a nekk ab agerese ci njàngum paj fii ci Senegaal, loolu waral tey mu doon kenn ci jigeen ñi xàll yoon woowule ci réewi Afrig yi làkku farañse yépp boole. Atum 1987, njàngum jàngoroy mbas  (épidémiologie appliquée et bio-statique)  ma mu defoon ca Annecy, ca Farãas, te Fondation Mérieux ak CDC bu Atlanta amaloon ko, tax na koo mottali te gën a mokkal ay mën-mënam ci wàll wi, rax-ci-dolli nekk ab way-bokk ci mbootaay gi boole borom xam-xami jàngoroy mbas yiy génn lopitaal yi, di liggeeyeji ci biti  (Association des épidémiologistes de terrain) .
Ay jaar-jaaram ci liggeeyu kër doktoor
Atum 1989 lañu ko tabb porofesëer titileer bu màkkaanu feebar yiy wàlle bu iniwersite bu Dakaar ak njiitu bérebu fajukaayu feebar yiy wàlle bu opitaal Faan (Dakaar). 1989 ba 1996 la nekkoon njiitu Clinique-Counseling bu Kureelu réem yiy xeex sidaa. Liggeeyam foofee, moo doon di saytoo ka lëkkale liggeey bi aju ci toppatoo aji-feebari sidaa yi, seen yaram, seen xel ak seen nekkin ci biir askan wi, ci la sax gise aji-feebar ji jëkk a yore sidaa ci réewum Senegaal, atum 1986, tàggat tamit ay liggeeykati kër doktoor ci jëfandikoo jumtukaayi feebar yi seen wàllante di jaare ci sëy (MST)/sidaa. Ci jamono jooju, mu ngi bokkoon tamit ci kureel gi jiite bépp liggeey bu jëm ci xeex sibbiru ci Senegaal (1994-1996), bokk tamit ci kureelu réewum Senegaal gi fi nekkal Mbootaayu wér-gu-yaram gu àdduna (OMS Senegaal) (1993-1994).
Bokk na ci jaar-jaari Awa Mari Kol Sekk, Mbootaayu xeet (Nations unies) ya mu nekkoon di liggeey diggante 1996 ba 2001 ci benn tëralinu wu aju ci VIH/SIDA (ONUSIDA. Dafa fa jëkk a nekk njiitu deppàrtemaa biy jàppale réew yi. Saytu na liggeeyu kàngami àdduna yu mag. Kàngam yooyee, seen liggeey moo doon amal ay pexe ak ay doxalin ci fànni xarala, rafetal, àq ak yelleefi doom-aadam, te jiital ci ñi gën a néew-doole ; seen liggeey nekkoon na tamit fexe ba aji-feebar yi mën di faju, di jot ci garabi sidaa yi bu baax, di bind ak a siiwal jëf ju bare njëriñ ji ak di dooleel réew yi ci wàllu xeex sidaa.
Soskat wala way-bokk la ci njiiteefu mbootaay wala lëkkaloog kureeli àdduna yu bare yu mel ni : kureelu àdduna gi séq jàngoro yiy wàlle, kureelu Afrig giy gëstu ci mbiru njur (The Population Council), kureelu Afrig giy xeex sidaa (OPALS), kureelu Afrig giy gëstu ci sidaa, kureelu Afrig giy yëngu ci « Rafetal ak àq ak yelleef yi aju ci VIH » (PNUD) ak kureel gile di Jigeen ak sidaa ci Afrig (SWAA). Def na ay ceet aji-tawat yu bare ci santaaneb kureelu àdduna yu bare te wuute. Nekkoon na way-bokk ci liggeeykati kureelu wér-gu-yaram gu àdduna (OMS), doon ko bindal téere bi aju ci « Wér-gu-yaram ak suqaliku » weeru desàmbar 1993, bokkoon na tamit saytukati Global Program on AIDS (GPA) atum 1992-1993. Kenn la ci ñi jiite woon trac B (ab kilinig la) bu kureel gi doon waajal ndajeem waxtaanu àdduna mi amoon ci sidaa ca Vancouver (Canada) weeru mee 1995 ba weeru sulet 1996. Nekkoon na tamit njiitu ay naali gëstu ci sidaa te àndoon ci ak këru gëstu ci sidaa gu Farãas (ANRS), Eestiti gëstu bu Harvard, iniwersite bu Seattle, NIH, bérebi gëstuy farmasi yi wala PNUD.
Yeneeni fànni wérug yaram yu mel ni ñakku ngir aaru ci ŋas, njàmbataan, jàngoroy res B (epatit B), tetaanos, jàngoroy jàdd yi (meneesit yi) wala sëqat-su-mag si, bokk nañu ci ay tooli gëstum. Li mu bind yépp, ci jukki ak téere, siiwal leen, ëpp na téemeer ak juroom-fukk.
Ay jaar-jaaram ci wàllu pólotig
Njiitu réew mi moo ko woo mu ñibsi mee 2001 ngir nekk jëwriñ ji yore wér-gu-yaram ak fàggu gi ci ngornamaŋ bi. Ay jeego yu wóor amoon nañu ci wàllu wér-gu-yaram ndax liggeeyam. Bokk nañu ci jeego yooyu, ay coppitey campeef, coppiteg lopitaal gi, tëralinu ñakk wu ñu yaatal wi, xeexu sibbiru bi, sidaa bi, feebar yi dul wàlle, wérug yaramu mag ñi, sawarloog liggeeykat yi, caytug xaalis bi, digaale bi ak diggante yi ak ñeneen ñiy liggeey wala ñiy dugal xaalis ci wàll wi.
Li ko Maki Sàll jàppal mooy ne benn, des naa dugal ay yoxoom ci wotey deppite yu 2017, ñaareel bi, jafe-jafe bu réew mi amoon ngir am ay rajogaraafi, looloo waral sax, jëlaatu ko woon ci ñaareelu ngornamaŋ bu Bun Abdulaay Jonn bu juroom-ñaari fan ci weeru septàmbar 2017. Waaye mujj na nekk jëwriñu nguur (ministar detaa) ci wetu njiitu réew mi.
Bokk na ci njiiteefu kureelu àdduna gi yore wàllu ñakk yi (International AIDS Vaccine Initiative, IAVI).
Yeneeni yëngu-yëngum
Ku fonk tàggat yaram la, doon ci yëngatu bu baax, nekkoon na fi sax, basketkat bu daan joŋante ci àdduna bi.
Tënk
Ceet ak gëstu ci sidaa :
Lees jële feneen
Ci yeneen naali Wikimedia
Awa Mari Kol Sekk, ci Wikimedia Commons
Lenn ci taariix
Wàll:Taariix
Bunt:Diine
{| style="background:#f5fffa; width:100%; border:1px solid #F0A050"
Diiney Afrig
* Diine
Garanaat
Melo wi
Ay Tóortóoram, dañuy yor melo wu xaw a xonq, 3i sentimet la baaxoo di gudde, ñatti yoon rekk lay meññ ci at mi, weeru Ut ak Me. Melow foytéefu "Garanaat" ñoo ngi sukkandikoo ci nimuy matee, maanaam yenn saay mu yor melo wu weex, walla wu xoq, walla wu mboq.
Doonte man naa dund ci suuf su xaw a wow waaye du tee garab gi suuf su xaw a tooy la bëgg ngir mu man a jur ay foytéefam ni mu ware.
Solo si
Garanaat garab la gog manees na cee defar ay jar doom bi dees koy lekk ay tóortóoram manees na cee xeex yenn wopp yu mel ni Aasm.
Turu xam-xam wi
Punica granatum
Kamerun
Kameroon (Réewum Kamerun) : réewum Afrig
Làkku : Fulfulde, (Pular, Pulaar)
Wàll:Kamerun Wàll:Afrig Wàll:Réew
Diiney Afrig
Ca Afrig, diine yi yagg nañu fa am. Diine yi am Afrig (yawut, kirist, lislaam), ñoo bokk cosaan. Ca jamono nguuru Kuus amoon, tey di nekk wa Sudaan, nit ñoo fa nekkoon, dañu daan nekk ca diine yu jekk am ca adduna, ci li taarixkat wonee. Ca diine boobu, nit yi dañu daan gëm benn Yalla. Li ñu wax monotheisme ci nasaran.
Sporting Bisaawóo
Sporting Clube Bisaawóo/Sporting Clube Gine Bisaawóo (wu-portigee: Sporting Clube de Bisaawóo) benn football club ci "Campeonato Nacional (Gine Bisaawóo)" ci dekku Bisaawóo. thumb|375px
Diiney Afrig
Wa Misra tey di nekk Isipt, ba Sudan, diine boobu moo fa amoon. Ca diine boobu, yalla, mel ni lislaam, ay yu bare la amoon, tur bu nekk wonee benn jikko bu yalla. Ca tur yi amoon na: Ra, Amon, Atoum, Aton, etc.
Sporting Bisaawóo
Staad
thumb|375px|Staad Tundi 24 Sattumbar (Estádio Nacional 24 de Setembro)
Diiney Afrig
Taarixkat yi, ñu mel ni Seex Anta Joob, walla Sarwat Al Anis Al Assiouty, wonee nañu, diine yawut, kirist ak Lislaam, foofu (wa Misra) lañu cosaanoo. Ndax yonent yi ñu nekk ca diine yawut ak kirist, mel ni Ibrayima, Muusa, Issa, ca seen teree, biibël ak tora, deeni ne, jaar neen Misra, te foofu, jang nañu yu bare ci diine bu fa nekkoon. Ba noppi yobale nañu Diine boobu ca seen bokk yawut. Taarixkat yi wone nañu tamit, yawut yi nekkoon ca reewum nit ñu ñuul yi, di wa misra, ñoo doon nit ñi ñu wowee habiru walla hyksos, ci keyitu jamono jii ñu seet.thumb|250px|left| Bammel bu Méroé, [[Sudaan]]
Sudaan (diiwaan)
Sudan (jóge ci ab baatu araab bilâd as-sûdân "dëkkuwaayu ñu ñuul ñi", benn ci la diiwaani Afrik yi, tàmbalee ca penku Afrik ba ca sowwu Afrik, ci bëj-saalumu Sahel, tàmbalee ca Mali ba réewum Sudaan ci penku Afrik. Diiwaan bi mooy ëpp taw ci Sahel, mbay mi fa la gën a neexe. Ci bëj-saalumu Sudaan àllub Yemoo fa am.
Diiney Afrig
Turu ñu fekk ci askanu yawut ak naar, yu bare, ca diine afrig boobu la joge:
Sudaan (diiwaan)
Wàll:Melosuuf Wàll:Afrig Wàll:Diwaani Afrig
Diiney Afrig
Ca Misra, lakk bu fa amoon, ro en kemet (lakku reewum nit ñu ñuul yi), la tudde woon, seen bind di medu neter (baatu yalla). Lakk boobu moo jur ay lakk yu bare ci biir afrig, ci li taarixkat yi mel ni Theophile Obenga firndel.
Wa misra mooy fu xeet yi nekk ca biir afrig tey, cosaanoo, te diine bi fa amoon, yobu nañu ko ca fu ñu dëkk tey. Di Reew yi Afrig bu nekk ca suuf Saara. Ndax waaso yi nekkoon wa Misra, dañoo mujj gadday ca biir afrig, ndax amoon naa ay doxandem bu leen fekk seen reew, te leen noot ak di leen teg dund bu meti. Yoro Booli Jaw, bokkoon ci garmi newoon wa Waalo, wax na ci naka xeeti nekk Senegal daaw reewum Misra ba agsi dexug Senegal ca njeelbeen, te li cosaan doon wax rekk la doon tekki.
Bi ñu wacce ca Afrig boobu, xeet yi tassaroo nañu fa, te ba noppi xeet ku nekk, amoon na benn tur ngiir tudd yalla:
Diine boobu amoon ci afrig ba leegi, gestukat yi, nigritism walla kemitism, yeneen wax animism ca nasaraan, lañu ko tudd. Waaye, ñu nekk ca Afrig, te ñu doxal diine boobu, am nañu yeneeni tur ngir tudd ko. Day wuute ci xeet yi. Ndax xeet bu nekk, ci seen lakk, dinañu ko joox benn tur. Wante, diine boobu, feppu mëna nekk ca Afrig, benn la.
thumb|right|300 px|Téeré Bammel, bu Téti ca Saqqarah
Xam nañu ni, ca xeet bu nekk, Yalla wacc na ay yonent. Li mooy tax diine afrig boobu, am seen yonent.
Asar, yonente bu jekk am ca aduna ca diine boobu, boo demee ca Misra. Am na tur yu bare: Issa (ca lislaam moye Issa), Oni (ca diine nasaraan moye Ori). Taarixkat yi ne nañu, taarix bu Asar moo jur taarixu Issa bu yoonu Kirist ca Biibël. Ausar ca xeet Anu la bokkoon, benm xeet bu amoon bu jekk, dëkkoon ca Sudan (Nguruu Kush), ñoom ñoo tabax nguuru Misra, ak Buur Fari ba, mu tuddoon Narmer (Sooninke yi xam neen ko, te Nare Mari lañu ko wowee). Ay Firaouna lañu woon, di tur bu ñu fekk ci lakk yi am Senegaal (Fari, Farba, Faren, etc). Aset (turu Aïssata ci moom la joge). Moo doon jabaru Ausar. Aset ak Ausar ñoo jur Hor, seen doom. Natal bi ñu wone yaayu Yesu/Issa, mu tudd Maryama, ak domam, ca natal bi ñu wonee Aset ak doomam Hor la joge. Set. Ca diine afrig amoon Misra, mooy Seytan. Satan ca diiney kirist, wala Seytan ca diiney lislaam. Liggeeyam mooy mu sonal nit yi ca adduna, tek leen coono. Djehuty, ki moo indaale xam xam, ak bind, ca adduna. Ñu mën ko boole ak Idrissa ca lislaam, wala Henoch ca dinne nasaraan.
Amoon na ajjana (seshet iarou ci diine Afrig) ak safaara nit ñu bon doon dem, di Duat, Al-Jahim ca lislaam, l'enfer ca diine nasaraan.
Maât, doon yoon wu baax ñit ñii waroon ne suñu buggoon dem seshet iarou, am barke.