cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wersun
Wersun : Spondyliosoma cantharus (jén - rab)
Murmansk
Wàll:Dëkki Riisi
Wersun
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Jén
Séng
vignette|Garabug séng Séng di Acacia raddiana garab la gu fekk baax ca weti saara dees na ko fekk it ca réewi gànnaar. Garab gi nag day yékkatiku ba ca kaw door a mbaar foofu ay xobam. Peer bi day jóg, taawu ay wànqaas yu téen, door a baar foofu ay xob yu rankaloo mu mel ni am mbaar.
Tóortóor yi
Tóortóor yi nag, dañuy dajaloo di focc def ay dank yu ndaw yu weex te mel ni lu mboq.
Foytéefam
Foytéefam nag, nit du ko faral di lekk waaye mala yi bëgg nañu ko lool.
Njariñ yi
Séng dees na ko jëmbat ngir xeex ag tàkk (deseer). Bépp bërëb bees ragal tàkk gi agsi fa, bees fa jëmbatee ay séng moo gën a gaaw ci kar tàkk ga ba du fa yegsi. Ndax moom daa man a muñ am ndox lool, te itam ci suuf yu dëgër yi la ëpp lu miy sax, rawatina suufu Afrig yi jege Saara.
Turu xam-xam wi
Acacia raddiana
Wàll:garab
Niccolò Machiavelli
thumb|200px|right|Niccolò Machiavelli
Niccolò di Bernardo dei Machiavelli (Nikoloo Makiawelli)(3 mee 1469 – 21 suwe 1527) ab bindkat, xeltukat, aji-politig ju Itaali la woon.
Niki Leonardo Da Vinci, Machiavelli jàppe nañu ko kuy misaal dëgg-dëgg nitug yewwute. Bii tekki - ginnaaw ñu bari - di nanu xamal ci jëmm ji ak ci nitu mbind ki waaye du nu xamal ci ngérum machiaveli, mi dugg ci waxtaani bés yi di junj am xel mu yaa te ñaw waaye it di gaaw a ñaaw-xel, ami sikki-sakka ci lépp. Machiavelli jàppe nañu ko niki ki sos xam-xamu politig bu jamonoo bi.
Wàll:Njàngat Wàll:Politig Wàll:Itaali
Laab
LAAB)
Laab moom lu war la,ci alxuran ak sunna ak dajeg boroom xam-xam yi. Ku ko bàyyi ci lu dul ngànt lu xel nangu,dees koy ray rayug gëtën,gu dul gu yéefër, ndaxte julli du mat mukk lu dul dafa ànd ak lab kon ag waram lu wér la.
BUNT 1
Li aju ci laab
Cours 1 : Njariñul laab ci Islaam
Laab nag 2 xeet la : 1-	Laab ci sa jëmm 2-	Laab ci li la wër te mooy say yere wala ci barab bi ngay jaamoo Yalla
Am na jëf yoo xam ne maneesu lee na def te yoroo njàpp, lu mel ni : - Julli - Laal kaamil u Alxuraan - Tawaaf (wër kaaba gi)
Kon 3 yii kepp ku ko leen bëgga def fàww nga laab ba noppi. Laab googu nag soo ko bëggee def da ngay jàpp bu fekkee da ngaa wara jàpp wala nga sangu farata bu fekkee da ngaa wara sangu farata. Soo amul ndox moo ko defee wala nga am ngant may na ñu la kon nga tiim.
Wàll:Diine Wàll:Lislaam
Ñaqu Hepatite B
Ñaqu (vaccin) Hepatite B mooy ñaq bi mëna aar nit ñi hepatite B. War nañu ko ñaq nit ci biir 24 waxtu ci top ci juddoon, ginaaw loolu mën nañu ko baamtu ñaar ba ñatti yoon. Bokk na ci ñoom ñi seen yaram ragal feebar maanaam ñi am VIH/SIDA ak liir yi judd te seen àpp jotagul. Digle nañu itam ñiy liggéey ci barabi fajukaay yi ñu ñaqu. Di faral di ñaq ñi dara jotul dina leen may kaaraange kuy yegg ba 95%.
Ñi nekk ci barab bu feebar bi nekk, fàww ñu saytu seen defar ngir xool ndax seen ñaq baa ngi leen di aar. Ñi seen yaram gaawa daanu feebar fàww ñu baamtu ñaq bi. Ñi seen yaram amagul luy xeex feebaru hepatite B te ñu nekk ci barab bu ko, dañu leen wara joxaale immune globulin anti-hepatite B dolli ko ci ñaq bi. Ci siditu nit ki lañu lay pikiir ñaq bi.
Daanaka ñaqu hepatite B du indil nit ki benn jafe-jafe. Mën nga yëg metit ci barab biñ la koy jam. Du waññi dara jiggéen ju ëmb wala juy nàmpal. Jotewul dara ak feebar bii tuddu syndrome Guillain-Barre. Ñaq yi am jamono jii ñu ngi leen defaree xaralay ADN recombinant. Mën nga leen am ñoom kese wala ñu boole leen ak yeneen ñaq.
Ñu ngi njëkka nangoo ñaqu hepatite B ci Etats Uinis ci atum 1981. Ginaaw ga ñu génne beneen bu gëna wóor ci atum 1986. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Njëggu ñaq baa ngi tollu woon ci diggante 0.58 ak 13.20 USD dose bu nekk, ci atum 2014. Soo demee Etats Unis mingi fay jar diggante 50 ba 100 dolaar (USD). Wàll:Paj
Primeira Liga
Primeira Liga: football (Portugaal).
Wommatiinu mbëj
Wommatiinu mbëj walla Wommatiin wi moo nuy wax ci anam gi wommat wu mbëj wi di amee. Ci limam lanuy sukkandiku ngir man a xam ñaata la benn jumtukaay bi manee wommat mbëj. Safaanam di dëgërluwiinu mbëj wi di li lay wax ni ab jumtukaay manee dëggërlu jàllug dawaanu mbëj ci biiram.
Primeira Liga
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football
Wommatiinu mbëj
Tekkeem
Bennaanu nattu wommatiin wi mooy siemens ci meetar [s/m]. Nekk itam dawaanu mbëj ci kaw taraayu ab toolu mbëj [I/E]. lu bari bile araf lañu koy teewalee \sigma.
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:mbëj
Электрическая проводимость Електропровідність
Dëgërluwiin
Dëgërluwiin walla Dëgërluwiin gu mbëj mooy ni ab wommatukaayu mbëj jikkowoo di jéem a bañ ay yani mbëj di ko jàll, di dëgërlu. Ci dëgërluwiinu ab jumtukaay lanuy man a xamee nu ndëgërloom toll.
Tekki
Dëgërluwiin wi ρ bennaanu nattam mooy ohm x meetar [Ω x m], dafa aju ci ni wommatukaay bi bindoo (dijjaayam, guddaayam) waaye li ko lonkale ak Ndëgërlu gi R mooy mile mbind: Sunu wëlbëtee ci bii yamale mu jox nu nan lanuy natte ndëgërlu gu ab wommatukaay bu nu xamee guddaayam ak dijjaayam:
Dëgërluwiin gi manees na koo natte itam ak bii yamale:
ci mujjante manees na koo natte itam ak safaanu wommatiin wi:
Dëgërluwiin gu ab mbéll
Ci mbéll yi Dëgërluwiin gi dafay yokk lu tàngaay bi di gën a bari, manam a wommat dafay wàññeeku. Safaan wa su tàngaay bi wàññee koo ba àgg ci benn lim bumu manuta romb.
\rho mooy Dëgërluwiin gi T tàngaay bi, \rho_0 mooy Dëgërluwiin gi ci tàngaayu delluwaay bi, naka-jekk benn ci ñaar yii lay doon 0° walla 20°. &alpha di ab ngungu tàngoor bu aju ci ne-ne bi.
Dëgërluwiin bu ab xaaj-wommatukaay
Dëgërluwiin gu ab xaaj-wommatukaay dafay wàññeeku lu tàngaay bi di yokk, kon lu tàngaay bi yokk ñuy gën a man a wommat. Bii digaale moo koy faramface:
A, B ak C ay ngung yees jagleel ne-ne bi lañu.
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Mbëj
Cova Rodela
Cova Rodela benn dekk-dëkkaan Brava ci yu penk yu dunu Brava, Kap Weer. thumb|left|350px
Ankara
thumb|400px
Cova Rodela
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Brava Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Ankara
Ankara Mooy péyu réewum Tirki
Wàll:Tirki Wàll:Péy
Vladivostok
thumb|Vladivostok
Vladivostok (Владивосто́к) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 606 653 (2010).
Njëkk-taariix
thumb|300px|Fànn ci Njëkk-taariix Cig déggoo, Njëkk-taariix mooy jamono ju taariixu nit ji jiitu sosum mbind.
Wommat wu mbëj
Wommat wu mbëj ab tur bees jox benn feeñteb jëmm bi la ngir mu teewal nangu gu ab wommatukaay dawaanu mbëj jàll ko. Wommat wi dafa aju ci wommatiin wi. Wommat wi G mooy safaanu ndëgërlu gi R. Bennanu natt bu wommat wi mooy siemens (s). \Omega di ohm moom lañuy nattee ndëgërlu gu mbëj gi.
Njëkk-taariix
Ak juddug mbind taariixkat yi am nañu ay wayndare yu leer te yaa yees man a sukkandiku ngir man a taxawal toftaloog xew-xew yi yiy biral digalub jamonoy taariix yi.
Xaaj bu yaa bu taariixu nit njëkk sosug mbind, ci xayma, mi ngi door mat na 200 junni at, ba jëmm ji njëkk jees man a nattanleek nitu tay jii feeñee ci Afrig gu Bëj-saalum.
Wommat wu mbëj
Lëkkalekaay yu mbëj
Wàll:mbëj
Boliibi
Wàll:Réew Wàll:Aamerig
Njëkk-taariix
Donte sax mat na 2 milioŋi at, benn xeetu nit bu doon dund ci wetu Dexu Viktori (war a doon tay jii ci diggante Ugandaa, Keeñaa, Tansani) moo njëkk a jëfandikooy jumtukaay ci noonu taariixu xarala door. Cig lawal, manees naa njort ne fala xalaat, fànn, xeltu ak xam-xam dooree.
Sosug jumtukaayu liggéey bu njëkk man a tax nu jàpp ne nëkk-taariix a ngi door 2 milioŋi at ci ginnaaw, donte mbooloo yooyu maneesu leen jàppe niki nit ninu ko xamee tay, ci jëmm ak doxalin.
Wàll:Njëkk-taariix
Oleg Goltvyansky
thumb|200px|right|Oleg Goltvyansky Oleg Goltvyansky (uk:  Голтвянський Олег Миколайович; Lubotin, 8 Satumbar 1980) aji-politig ju Ukreen. .
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Niti Ukreen
Khabarovsk
thumb|Khabarovsk
Khabarovsk (Хаба́ровск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 577 441 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Ñaareelu Xareb Àdduna
thumb|right|300px Ñaareelu Xareb Àdduna bi ab xare la woon bu laaloon àdduna bi. Mi tàkk ci bi Almaañ ak Itaali ak Imbratóor gu Sapoŋ bëggee noot àdduna bi ci diggante 1914-1918 g.j. Ñaari réew yii mu ci nekk daw na wuti ndimbal ci li ëpp ci réew yi mu defal ay tappoo. Bu ko defee yàggul dara lu bari ci réewi àdduna bi duggsi ci.
Faraas sàkku woon na ci mbooleem ay sancoom ñu jàppale ko ci xeex bi, te jox koy nit. Jot naa dajale - ci ndimbalul Blees Jaañ - am mbooloom xare mu mag, mu xeex ci wetu Faraas lank sancuy Almaañ yi, ñu nangu ci Togóo ak Kamerun ak wàllug sowwu gi ci bëj-saalumu Afrik ak Tanganika (Tansani ci jii jamono).
Xareb Almaañ bi songoon na suufi Faraas yi, loolu jur Faraas séddaliku ci ñaari wàll, wàll guy jàppale Almaañ te ànd ak moom ak gu nekk ci ron kiliftéefug Jeneraal Degol, mooy giy jàmmaarloo ak a xeex Almaañ.
Xavier Rovira Rojas
Xavier Rovira Rojas - dioudo Mataró, Catalonia, si atoum 1977 si diourombénèlou wèr wi si att bobou, mathematicien la té guénè keur you mag you niouy wakh Valldemia Marist ak Autonomous University. Kou khariagne la si wal wowou tey liguéyè Plaut (Acctus) fofou sa Barcelona si atoum niari diounni ak niar ba niari diounni ak niet diougué fa dem fofou niouy wakh Northgate Arinso si atoum niari diounni ak niet sa Barcelona lègui mou ngui fi si Wiyen.
Ñaareelu Xareb Àdduna
Li laytaay xare bi
Lijjanti ak saxal ya juddoo woon ca ndajem jàmm ma ca Paris, ci ginaaw Xareb Àdduna bu Njëkk bi, ñoo jur - man nanu ne – lu ëpp ci li sooke ñaareelu xare bi. Kollareg jàmm ga fa juddoo woon sooke woon na mer wu metti akub sànj ci askani reew yi nu note ca xeex ba. Askan yooyu nga xam ne doyutoon ñu yanu coonay xare beeki musibaam rekk, waaye ñu tegati ci yan leen li ci juddoo ci ginaaw bi ciy saxal aki lijjanti yu diis yoo xam ne réew yi notoon a leen tegoon ci seen kaw. Loolu nag juroon ci ñoom ag mbañeel akug bëgg a fayyu, nekkiinu koom-koom wi jaxasoo, tegoodi ci yoon, am pax gasu ci Tugal ci diggante askan yeek seeni goornamaa, loolu tam - man nanu ne - mooy li gën a tax ay noste yu yees sosu, yoy “sañ-sañ bu joyu” lanu jëloon def ko seen raayo. Ay kureel yu neew jugoon nanu teg loxo ci àtte gi ci yenn ci reewi Tugal yi, daal di biral ne li leen tax a jug mooy xettali seeni askan ci jafe-jafe yi nga xam ne xareb adduna bu njëkk bi ba na leen fi. Ay goornamaa yu diktaatoor feeñ ci biir Tugal ak ci biti. Leegi nag jeneen jamono ju yees tàmbli ju ngànnaayu, muy wutu ngànnaay moo xam ne li ko jur mooy bëgg a fayyu ci reew yii note ci xare bu njëkk bi, te toroxal askani reew yi nu not, te diisal seen ginaaw ci ay alamaan yu saf te tar. Lii daal moo sabab xareb adduna bu ñaareel bi.
Xavier Rovira Rojas
Basketeur la tamit bou nékon si équibou Valldemia si atoum diounni diourom nièneti temer diouro nièneti niar ak niari diounni ak diourom ben fofou sa CE ak si atoum diounni ak diourom ben ba diounni ak diourom niet Argentona fofou sa CB.
Wàll:Sport
Ñaareelu Xareb Àdduna
Li laytaay xare bi
Àttey beddi yu bees yi sosuwoon man nanu ne ñooy jëfka yi jiitu ci taal ñaareelu xare bi. Ñu indil la wax ju gàtt ci ñatt ci yi gën a am solo ci noste yooyu.
Nosteg àtte gu mbokkte
Riisi mooy reew mi àtteg mbokkoo njëkk a taxaw, loolu di woon ci ginaaw fippug oktoobar ga amoon ca atum 1917g, li ko waraloon di koom-koomam ba daanu woon, te ñu dàqoon ko ci anam gu toftaloo ca xare bu njëkk ba ca kanamu Almaañ ci ñaari at yii di 1916 ak 1917g, te mu ñàkkoon it lu tollu ci milyoŋ ak xaaj ci ay xarekatam ca xare booba.
Lenin (1870 – 1924g) mi nekkoon njiitul làngug mbokkte gi (parti communiste), moo jiite woon fipp googu, daal di woon def ag juboo ak waa Almaañ yi, taxwal it ay jataay yu askan yu barab yi (soviets), daal di xeetal jumtukaayi ligeey yi, taxawal ab goornamaa bu ay ligeeykat aki baykat, daal di yëngu ci luy neewal tàqale yi am ci diggante xeet yu wuute yi. Waa Rusi yu Sofiet yi taxawaloon nanu ab jë bu yaatu kontar nosteg bopp-alal gu soww gi, ñu jiite woon kureelub mbokkoo bi kontar diine ak nostey demokraasi yi, ñu mujj nag am doole ju mag ak jeexiital gu rëy ci liy xew ci adduna bi, yàgg nanoo jëfi jëf ci yekkati tàngoor yi ci adduna bi, walla xiiroo ak ngaayoo yi daa am ci adduna bi ci diggante ñaari xare yi.
Nosteg àtte gu Nasi ca Almaañ
Làngugug mbokkoo gu xeet gu ligeeykat yi gu ( Nasi) gi (di parti national-socialiste almand des travailleurs) gii làngug politig di gu Nasi gi, daa jariñoo woon (profitoo woon) ci li daloon waa Almaañ yi, te wàcci ci seen kaw ci toroxte ak doyadal ak suufeel, te li ko waraloon di tënk-tënk yi nekkoon ci kollareg Versailles gi, ak jafe-jafe yi mu leen indil, ak ñàkk gi leen wër, peek leen, ak ñàkk-ligeey gi, ak deltu ginaawug koom-koom bi nga xam ne saxoon na fi ay at ginaaw xare bu njëkk bi, làng gii nag jariñu woon na ci lii lepp ngir fitali ca àtte ga (l’état) teg ko loxo, nangu ko, ci njiitug Adolf Hitler (1889 – 1945g), mi nga xam ne bindoon na dali làngam googu ci teereeb xeexam ba, dal yooyu nag danoo taxawoon ci ay cëslaayi waaso, ndax daa gëmon ne waasow Jermaan mooy waawo wi gën ci waaso yi, te it daa gëmoon ne danoo war a sos ag Almaañ gu mag gu ëmb mbooleem waa Almaañ yi, gëmoon it ne àtte gi (l’état) daa war a teg loxo mbooleem lonkoo yu rënk yu mag yi ci Almaañ, te danoo war a neenal kollare ga nu fasoon ca Versailles, te danoo war a delloosi mbooleem sancu yi kollare googu ñàkkloo woon Almaañ.
Hitler mujj na di njiilul Almaañ loo xam ne daa amoon sañ-sañ bu joyu (pouvoir absolu). Ñu mujj di ko wooye Fuhrer, mu tàmbli nag di doxal dali làngam yooyu ci askanu Almaañ wi nga xam ne àndoon na ak moom ngir bëgg a mucc te xettaliku ci nekkiin wu bon wi mu nekke woon, rawati na ñàkk-ligeey gi nga xam ne yaatu woon na lool ci Almaañ ngir xare bi, ak ngir tënk-tënk yi nga xam ne kollareg Versailles gi indi woon na leen fi.
Hitler def na ay jëf yu bari yoo xam ne ñoo fi sabab ñaareelu xare bi, ndax daa jëloon diiwaanu Saar boole ko ci Almaañ atum 1935g, neenal kollareg Versailles, jox sodaar si ngànnaay yu diis te xereñ, jëmale endustri bu Almaañ ci ligeey ngànnaay ak jumtukaayi xare aki bagaas yu ame solos xare. Mu jëlati reew yiy wax làkkuw Almaañ wi boole leen ci Almaañ, daal di taxawal Rayix bu ñatteel bi. Mu booleeti Otris ci Almaañ atum 1938g, jëlati goxub Sodit bi nekk ci Cekoslaawi atum 1939g, daal di jeem a nangu yoonu Danseg ci doole, seddoo ak Rusi Poloñ. Almaañ nag dundoon na ci ron àtteg Nasi la ko dale ca 1933g ba bi mu daanoo tas ci atum 1945g.
Nosteg àtte gu Fasi ca Itaali
Waa Itaali yi yëgoon nanu – te ñoom kat ci reew yi amoon ndam lanu woon ci xareb adduna bu njëkk bi – yëgoon nanu ne danu leen a naxe ca ndajem jàmm ma amoon ca Paris, màngiit yi juge woon ci xare bi it lu neew lanu leen ci jox, te kat ñoom ñu ci sonne lanu.
Ag ñàkk ligeey tas ci Itaali, nekkiinu nit ñi ñaaw, làngi politig yi fees fa dell, reew ma jaxasoo, xalaat yi tas fa, di mbokkte (communisme) fasi, ak yeneen xalaat yi. Fasi nag lu fi ñëwoon la ngir xeex mbokkte, Benito Mussolini jiite ko mi jiite woon ag làngam (1883 – 1945g). Làng googu nag danoo warlu woon ci seeni dal (principes) xeex mbokkte, taxawal ag nosteg dimblante, te jeem a jot ci ngañaayi sanc yi nga xam ne danu leen a xañoon Itaali ca ndajem Paris ma.
Ci noonu làngug Fasi gi tàmbli di jëfandikoo fitna(violence) ci xeex ak xuloowaaleem yi, bi dégug làng gi gënee dëgër, gën a ñaw, mu gën a am doole ci la Mussolini ak àndandoom yiy solsimis yu ñuul xuppe goornamaab Itaali bi, ci noonu Buurub Itaali bi di Victor Emmanuel amatul woon pexe, mu daal di jox nguur gi kii di Mussoliini, mi nga xam ne mujj na di diktaatooru Itaati, ñu ko daa dàkkantale Dotsi.
Mussolini digale na ñu neenal làng yi, aaye askanu Itaali wi ñuy def yëngu-yëngu mbaa coow, nos endustri bi, dëppale diggante njariñi liggéeykat bi ak naatug walla jëm kanamug ndefar yaxantu yi. Daal di juboo ak Paab bi, delloosi njàggalem diine mi ci jàngu yi (leekol yi).
Mussolini feeñal na mbonam gi ak mbonug làngam gi, jaare ko ci jëfam yu ñaaw yi mu jëmale woon ci askanu Libi wi, ba mu fa bëggee samp sancug Itaali gi. Mu gënoon a yaatal ag kilifteefam ca Ecopi atum 1936g, ginaaw bi ko soldaari Itaali yi tegee loxo ci doole, nangoo ko ci waa Ecopi. Yaatalug sanc gu Itaali gii merloo woon na askan yi nekkoon ci ron ag sancam, te taxoon na yeneen reewi sancaan yi kontar ko ci loolu. Lii nag mooy li jegeele diggante Nasi ak Fasi, nga xam ne mujj nanu àgg ci def ag dëppoo ci seen biir, mooy taxawal ag tapoo gu xare, nu duppee ko diggub Berlin-Rom.
Yeneen jëfka yu sabab xare bi
Am na fi yeneen jëfka yoy dugg nanu ci li fi indi xare bu ñaareel bi, bokk na ci yi ci ëpp solo:
Jamonoy xare bi
Ñaareel Xareb Àdduna bi romb na ci ñatti jamono ñooy:
Almaañ jot naa teg loxo waaxub Danseg ak yoonu Poloñ wi, ak lenn ci goxi soww yu Poloñ yi. Ag dëppoo am ci diggante Almaañ-Rusi, gu waral ñu séddoo ñoom ñaar suufus Poloñ si, loolu nag di bi Rusi tegee loxo goxi penku yu Poloñ yi, daal di def ak Almaañ kollareg ñàkk-a-noonu (non-agresssion) di gi amoon ci 23 ut 1939g. Waa Almaañ wéy ci seen xare bi, daal di nangu Danmark ak Norwej atum 1940g, ginaaw ba nu fa dàqee dooley Britani ji ak ju Fraans ja fa nekkoon. Ci geneen wàll, Rusi moom gën na a tàllal ay tànkam ci Finland, loolu nag mu jaare ko ca kollareg ñàkk-a-noonu gi mu fasante woon ak Almaañ. Almaañ daal di song Luksamburg, nangu ko ci lu yéeme cig gaaw. Songati Holand, nangooti ko, song Beljig nangu ko waaye ci ginaaw xare bu saf sàpp, bu mujjoon waral deltu ginaawug dooley Britani ji ak ju Fraans ji atum 1940g. Dooley jañ ak naj gi Almaañ doon def ci bëj-gànnaaru Fraans gënoon a dolliku, gën a tar, ci noonu goornamaab Fraans bi daal di tuxoo Paris, dem Bordeau, foofa lanu tàmbli woon a sàkku ag wéer ngànnaay ak Almaañ. Ci noonu General Deegol daw làqu ca London, fa la doon jiitee jànkoonte (resistance) gu Fraans gi kontar réewi digg yi, fa la birale it ag Fraans gu gore gu ànd ak réewi tapoo yi( les alliés). Goornamaab Fraans bi diriku woon ba Bordoo, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak Almaañ, muy gu mel ne ga Almaañ defoon ag réewi dëppoo ya ca 1918g.
Wéer ngànnaay yi
Ginaaw bi Fraans wommatoo meruw Almaañ- Itaali wi dafa sottiku woon ci kaw Britani. Bu ko defee, fafalnaaw yu Almaañ yi jog def lòkki yu toftaloo ci kaw dëkki Britani yi, la ko dale ca ut 1940g. waa Almaañ ñi nag li nu jublu woon ci loolu mooy manante Britani ci wommatu cig wàll, ak waaj ngir wàcce ay dooley Almaañ ca duni Britani ya, ci geneen wàll. Waaye taxaw gi askanu Britani wi taxaw taxawaay bu dëgër, te sax, moo tax ba waa Almaañ ñi manuñu woon a am li nu bëgg.
Réewi tapoo yi tàmbli woon nanoo ndàmmi ndam, di xaw a kawe réewi digg yi as lëf, bi Amerig duggsee ci xare bi ànd ak ñoom atum 1941g, ni ci Bennoog Sofiet gi dugge. Dooley Britani yi nag ndàmm nanu ndam lu mag ci jë bu Afrig bi ci kaw dooley Itaali yi, daal di leen dàqe ca Ecopi ak Eriteri. Looloo taxoon Hitler yabaloon ñaari kuréeli xare yu Almaañ ca bëj-gànnaaru Afrig, Marshal Rommell jiite woon leen ngir xettali-ji àndandoom ba ca Afrig. Ab xeex bu saf am ca bëj-gànnaaru Afrig ca 24 nowambar 1942g ci diggante réewi tapoo yi ak yu digg yi ci njiitug Mongomeri mi jiite woon réewi tapoo yi, ak Romal mi jiite woon réewi digg yi, ci noonu Réewi tapoo yi ndamu ci kaw yu digg yi ca xeex ba nuy wax Alamayni, ginaaw xeexub ñukkaakon (tank;char) bu mag bu sax fukki fan. Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xeex bii, nanu ci tudd:
Ndamul Réewi tappoo yi
Ginaaw bi dooley Britani yi ak yu Amerig yi lijjantee ba am ndam ca jë ba ca Afrig, ak ginaaw bi Mussoolini daanoo, la réewi tapoo yi fasoon yéenee jële fi Almaañ. Ñu wàcce woon soldaar su dul jeex ca tefesug Normandi ga, àggoon nanu cib lim ñaari milyoŋi nit daanaka, ñu tegoon leen nag ci kilifteefug Generalu Amerig bii di Dwaayet Asinhawar. Bu ko defee yii doole daal di teg loxo Fraans, Beljig, Holand (suuf yu xóot yi). Dooley Almaañ yi xëyoon nanu wëlbati një – cig deltu ginaaw - jëme Almaañ, waaye dooley tapoo yi mayuñu leen woon fu nu yakke seen nàkka, ngir ragal ñu jekkaat ba amaat doole ju nuy songeeti kenn, ci noonu ñu dab leen ca saa sa, jot a sutuxlu ca digi Almaañ yu soww ya ca fewriye 1945g.
Ruus yi nag ñoom jotoon nanoo jéego jéego yu am solo ci jëwub penku bi, ci goxi penkub Tugal bi, ginaaw ba fa dooley Almaañ yi jugee, ci noonu ñu nangu jëwub Tugal gu penku gi ci suwe 1944g. Ci nii daal la dooley Almaañ tàbbee ciy xat-xat yu jafe, ci kanamu doole yu rëyub lim te nu waajal leen ci ngànnaay yi mujj a génn, bu ko defee Almaañ xëy di ku ñu gaw ci diggante ñaari wàlli kuur, ci diggante penku ak soww, looloo juroon Almaañ faroon wommatu ci mujjantal gi, ci me atum 1945g, ñu daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak réewi tapoo yi, loolu mujj di li taxawal dooley xare ju Almaañ jii jot a miiral adduna bi sonnal ko ngir xareem yu bari yii. Leegi nag réewi tapoo yi – di Angalteer, Fraans, Bennoog Sofiet ak Amerig - nangu nanu Berlin péeyub Almaañ, jàmmaarloo gi waa Almaañ yi doon def ak a dàkku seenub dëkk taxaw te jeex.
Wommatug Sapoŋ
Waa Amerig yi yanoon nanu seen bopp coonab xare bi ci penku kontar Japon. Ginaaw bi waa Amerig nangoo suuf yu bari ci li Japon tegoon loxo ci xare bi, lanu dogu woon ci gañe xeex bi, ginaaw bi nu jotee fent bombub fepp (bombe atomique), te bëgg a xam li mu man, te bëggoon it Japon wommatoo ci seeni loxo. Ñu daal di jug ci ut 1945, sànni ñaari jum yu fepp ci ñaari dëkk ci Japon ñooy: Irosima ak Nagasaki, ci noonu Japon mujj wommatu, daal di xaatim ag wéer ngànnaay ak waa Amerig yi ci turu réewi tapoo yi, ci satumbar 1945g, bu ko defee ñaareelu xare bi daal di jeex.
Li ci juddoo
Ay ngérte yu bari juddoo nanu ci xareb adduna bu ñaareel bi, bokk na ci yooyu:
Xare bi ci Afrig
Lu bari ci xarey Afrig yi (sànnikati Senegaal yi ca lañu woon ) jawali nañu Tugal, ngir xeexal Faraas. Xarekati Afrig yii ñi ngi nekkoon ci dundiinn wu tar te wow, ci biir yeer yi ak ci sedd bu metti bi, jànkoonte nañook jafe-jafe yu bari, lu ci mel ne ñàkk a dégg làkkuw waa Faraas wi akug tumbrànke. Waaye loolu lépp teewul ñu ràññikoo woon ag njàmbaare akug dogu. Xare ba jeex na ci ndamul Faraas ak ñi àndoon ak moom, ñu dàq Almaañ, mu doxe ci ñàkk mbooleem sancoom yi ci Afrig.
Afrig gu yamoo gi Faraas yilifoon ci njiitul Flips Ibuwe dafa nekkoon di jàppale Degol, bu ko defee njiiti Afrik gu sowwu gu Faraas gi ñoom di jàppale Almaañ, ba ca tabaski 1942 g.j, booba lañu wëlbatiku jàppaleji way tappoo yi.
Waa Afrig yi yamuñu foofu, waaye yabal nañu ay xarekat ca jëwub xare ba (front de guerre) ngir jox ñam way xare yi ak jox mbell Tugal.
jeexug xare bi
Ci atum 1945 lañu daan Almaañ. Sapoŋ it daanu ngir fàccaakonub saal (bombe atomique) ba waa AameriK yi taal ca kawam. Ñaareelu xare bi dakk na - niki bi ko jiitu woon - alag dundug ay milyoŋ ciy nit.
Wàll:Xarey àdduna
Mandiraja
Mandiraja is a sub-district in Indonesia
Tabanaani
alt=Tabanaani (Jatropha curcas)|vignette|Tabanaani (Jatropha curcas) Tabanaani xeetu gàncax la gu bokk ci njabootu Euphorbiaceaete bàyyikoo Meksig.
Njariñ li
Nekkam tooke teewut ñu koy bay ngir diwam. Bokk na ci lees di defaree saabu Marsey.
Turu xam-xam wi
Jatropha curcas
Melosuufug Alseeri
right|thumb|200px|Alseeri ci [[Lonkoyoon|lonkoyoonu àdduna bi]]thumb|right|250px|Carte de l’Algériethumb|right|250px|Carte CIA de l’Algérie Alseeri doon na réew mu bariy doj. Ci bëj-gànnaar gi, boo jàppee penku jëm sowwu gépp ab càllaleeb ay doj ñoo fa ne, am na it wàll gu bari ci tàkkug Sahara gi. Ñi ngi koy boole ci Bëj-gànnaaru Afrig, di 11u réew mi gën a réy ci àdduna bi. réeyaayam toll ci 2 381 741 km², ma na 998 km ci tefes.
Volgograd
thumb|Volgograd
Melosuufug Alseeri
Ci bëj-saalum mi ngi feggook Mali, ak Gànnaar, ak Niseer, ci penku mi ngi taqalook Tiniisi, ci sowwu Nguuru Marook, ci bëj-gànnaar mi ngi yem ci Géej gu Diggu gi. Pegg gi mu amal ak yenee réew yi toll na ci 6 343 km.
Volgograd
Volgograd (Волгогра́д) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 021 215 (2010).
Melosuufug Alseeri
Wàll:Melosuufug afrig Wàll:Melosuufug Alseeri
Volgograd
Wàll:Dëkki Riisi
Astrakhan
thumb|Astrakhan
Astrakhan (Астрахань) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 520 339 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Bosni
Bosni Hersegowin (Republik bu Bosni Hersegowin; bs: Bosna i Hercegovina): réewu Óróop left|thumb
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Bosni
Sàngol
Dëkkuwaayam
Garab gi ci bërëb yu xaw a af yi, yu yaatu yi lay man a nekk walla ci àll boo xam ne ay garab yu sew ñoo fa am. Leeg-leeg it man naa nekk ci bërëb bu am ker walla it mu topp dex gi. Garab la guy yéeg ci yeneeni garab yuñ man a fekk leeg-leeg ci suuf su nooy walla ci suuf su nuy noppal.
Njariñ yi
Li ëpp ci li ñiy jëfandikoo garab gi cig paj bokk na ci wàcce tàngooru yaram moo xam it tàngooru yaram wuy dem ak ay ñëw la walla pajum sibiru doonte sax ci réew mu mel ni End garab gi bokkul ci ñaar fukki garab ak juroom yi ñu taamu ngir faj sibiru. Leneen li ci topp ci li ñiy faj ci garab gi mooy pëyiis mbaa gaana mbaa feebaru sifilis. Garab gi bokk na ci yi ñiy jëfandikoo ngir yokk ngóora.
Turu xam-xam wi
Cocculus pendulus
Wàll:Garab
Daqaaru tubaab
vignette|garub Daqaaru tubaab Daqaaru tubaab xeet la ci xeeti garab yi mi ngi bokk ci ñoñ Prosopis, ci njabootug Fabaceae. Ñi ngi koy fekk ci yenn gox yi ci diggu Sili walla ci bëjsaalum Peru, da fa bari lool.
Melo wi
Garab la gog guddaayam moo ngi tollu ci 14i met. Peeram dafay rëy, yaatuwaayam mi ngi tollu ci 1i met. Am xasam day yor melow paalmaan am ay xar-xar. Ay foytéefam dañiy wëraloo, seen guddaay di tollu ci 15i sàntimet, ci biiram ay doom yu baree fay ne, doom yi day niru ak doomi kafe. Moo ngi génn li ëpp diggante Oktoobar ak Desàmbar. Ay foytéefam mi ngi ñor diggante weeri Feewiriyee ak Awril. Garab la gog day màgg ci suuf su nooy, ci tund yi xaw a wow.
Njariñ yi
Garab gog dees koy jëfandikoo ngir màtt, ay xobam dees koy xoontee baayima yi, foytéefam jur gi bëgg na ko lool.
Turu xam-xam wi
Prosopis chilensis
Wàll: garab Wàll: meññeef
Seex Anta Jóob
vignette Séex Anta Jóob mu ngi juddu ci 29 deesàmbar ci atum 1923 ci ceytu, faatu ci 7 féwrier ci atum 1986 ci Ndakaaru. MoomlSénégala Saa-Senegaal la di gëstukat ak ku doon yëngu ci walu polotig giirug dundam, dafa doon wane ñariñu Afrig rawati na der bu ñuul ci mboorum aduna si.
Ba tay amna ci Mbidam yu ñuy ŋañ, ba taxna du ñu kay faral di féssal, rawatina li mu binda ci walu Egypte ak ciossaanu kalaama wolof.
Wayé Séex Anta Jóob bokk na ci ñi njëkk a bind ci mbooru Afrig ak kolonisationg.
Diar diar am ak ŋiagalém
Séex Anta Jóob muŋi juddu ci 29 déçambar ci atum 1923 ci ceytu, ci diwaanu Bambeï, ci ŋiaaréem.
Ci askane wu mag la soxékoo. Bi mu amé 23 att la dém farançe ŋir diaŋ physique akk chimie, wayé mu moudjé djublu ci histoire akk science sociales, rawatina ŋiaŋalém Gaston Bachelard akk bu Frédéric Juiot-Curie. Moome bokkul guiss guiss akk  ñiy xalaate ni afrik amoul histoirou bopam.
Ci atum 1951 la Séex Anta Jóob, ci dimbalu Marcel Giraule, wadjal thézou doctorat ci ñiangalé mu kawé ci université bu Paris. Ci thèze boobu ci la xamlée ni waa Egypte ay nitt ñu ñul lañiouwoone té itam lakk akk aaday afrik yi fofu la soxékoo.
Mask yii ci mbasum 2019-2020 bi
Liy yoon
Yeen yoon ci yi borom xam xam ya ca siin ci wallum wergu yaram wax ne noonu lañu wara sole mask mooy:
Ab waay bu xam xamam macc ci wallum wirus yi nekk ca université bu Leeds te mu tudd Stephen Griffin neena" bu nit ñi di sol mask mën na tax ba du ñu laal seeni kanam te loolu men na juur feebar bi su fekkantane loxo yi setul".
Fasong mask yi
Masku tisu yi mooy fasong mask yi nga xamne ñu ngi ko defaree tisu ngir mu muur gemmiñ gi ak bakkan bi, cotong lañu kay faral di defaree, lu wuuteek mask yi ñiy oppeere di sol ak nooyikaay yi, tek ci itam nekkul lu yoon nangu. Am na ay jangat yu ñu  ci amal pur xam ndax mask yu baax la pur aar nit yi ci wallante feebar bi ak xeet u feebar yi bon yi nekk ci jawu ji. Mask yi ñiy oppeere di sol mooy mask yi nga xamante ni bu  ñu ko jeffandiko ba noppi danñu koy sanni tek ci dafa woyof  ñu ngi ko defaree noo xamante ni dafay aar bakken ak gemmiñu ki ko takk ci bepp doom u jangoro bu nekk ci bereb bi mu nekk.Mask yi ñiy oppeere di sol dai ñu ko defar ngir mu mena tëye bepp tokk tokk bu baayee ko ci gemmiñ wala bakken u nit lu ci mel ni tëflid wala ñandaxit yi nga xamanate ni men na am ay wirus wala bepp xeet u doom u jangoro sufekkante ni takk nañu ko ni ñu ko santane, wante fexe itam ba doom u jangoro yooyu baña laal gemmiñ ak bakken u ki takk mask bi. Mask yi ñiy oppeere di sol dina tax itam ba ki feebar bi ay tëflitam duñu dal ci keneen ba men ko jox doom u jangoro bi. Mask yi ñiy oppeere di sol defaruñu ko pur mu segg wala tëye doom u jangoro yu ndaw yi nekk ci jawu ji te men wallate ci sëkkat, wala ñandu wala yenn ci doxalin u waa kër doktor.Mask yi ñiy oppeere di sol neekul ni dañuy aar nit yi bamu mat ci bepp xeet u doom u jangoro ndaxte mask bi ci benn pacc ci sunu kanam lay aar te nekkul lu serre ci kanam bi.Mask yi ñiy oppeere di sol tisu lañu ko defaree ci ndimbal u doxalin yu mel ni "fusion-soufflage".
Mask bi di N95 fasong mask le boo xamni dafay segg bepp xeetu doom u jangoro bu nekk ci ngelaw li tek ci dafa samonte ak saart yi waa reewu Amérique jël jem ci karange wergu yaram u liggey kat yi. Dina segg lu toll ci juroom  ñint fukk ak juroom ci teemeer boo jël. Missaal la ci xeetu nooyi kaay yi boo xamante ni dafa lay aar ci wallu doom u jangoro yi nekk ci jawu ji wante menula aar ci lu mel ni ay gaas, wala saxaar. Moom ak mask yi ñiy oppeere di sol ñoo yam ndaxte tisu bu "polypropylène" buñu rabbul lañu ko defaree Mask bi waa Union Européenne  di jëfandiko mooy fasong mask bu tudd FFP2.
Digleeg kureel gi ëmb wergu yaramu nit ñi
Kureel gi ëmb wergu yaramu nit ñi digle  nañu nit ñi ni buñuy sëqqët wala ñuy tissooli warnañu tek seen ruqqu concc ci seen gemmiñ wala ñu jël morso bu leen gënë jegee. Digal nañu ñi am feebar bi ñuy sol mask yooyu ñi faral di oppeere di sol,  ndax sol mask yi dina wañi bu baax tis tis yi nit mena nooyi te  jogge ci waxtan,sëqqët wala tissooli.
Référence
Wàll:Paj
São Salvador do Mundo (Kap Weer)
Tarrafal benn dëkkaanu ci yu bëj-gannar yu dunu Santiago, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Dëkkaani Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
Waxi Seex Anta ci lu aju ci cosaanul nit
Xam ngéen ne nite (l’humanité) mi ngi juddoo Afrig, tàqalikoog nit ak dundat (animal) mi ngi ame fii ci Afrig, loolu kenn sikkatu ko.Xew-xew bu am solo bii mi ngi am booba ak leegi toll na ci 5 milyoŋ ak juroom benn téeméeri junniy at (5600000 ciy at), Afrig ngay man a fekk mbooleem xeeti nitu pax (homme fossile), loolu doo ko gis ci beneen gox (continent).
Wàll:Taariix
Pyatigorsk
thumb|Pyatigorsk
Pyatigorsk (Пятиго́рск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 142 511 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Soligalich
thumb|Soligalich
Soligalich (Солига́лич) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 6 438 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Mbàmbulaan gu Bëj-saalum
thumb|right|200px|Mbàmbulaan gu Bëj-saalum Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi mooy mbalkaam ndox mi ne ci li wër Dottub Bëj-saalum bi. Mooy ñenteelu mbàmbulaan mi gën a réy ci àdduna bi.
Yaatuwaayam gépp mi ngi toll ci 20 327 000 km², guddaayu tefes gi di 17 968 km.
Mi nu wuteeg yeneen mbàmbulaan yi seen dig doon ay gox, moom rek mooy la ñuy tekkee ni ab mbalkaam ndox mu wër ab gox (goxub Dott bu Bëj-saalum); doon ab jaaro bu tëdd ci 60°(60 aj) gu tus-wu-gaar wu Bëj-saalum.
Mbàmbulaan gu Bëj-saalum xóotee na lu tollook 4 000 ba 5 000 m, daanaka ci tëraayam gépp, lu weesu yénn barab yi gën a néew xóotaay.
Wàll:Mbàmbulaan yi
Botswana
Botswana (Republik bu Botswana) : réewu Afrig.
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Linux
(à traduire) 80px|thumb|right|Tux 220px|thumb|right|[[ubuntu]] The Linux kernel is a Unix-like operating system kernel.
Most known distros that use the Linux Kernel:
Wàll:Xam-xamu nosukaay
Dunu Aland
Åland Islands
Wàll:Réew
Xaj
Wàll:Rab
Xarañ
Melo wi
Garab la gog peeram dafa am ay dég. Ay foytéefam dañiy lang ci kaw ab peeram.
Yaatuwaayam moo ngi tollu ci 40i met jàpp 50. Aw meloow day xaw a weex buy tàmbali ñor, bu demee ba ñor meloom wi day gel.
Garab la gu bari lu miy faj lool, day faj biir buy daw. Dees na ko jëfandikoo it ngir rafetal yenn barab yi, dees na ko sàkketee it. Leeg leeg foytéefam dees na ko lekk.
Turu xam-xam
Capparis tomentosa
Wàll:garab Wàll:meññeef
Jurukaayu mbëj
Jurukaayu mbëj ab jumtukaay la buy tax ñuy man a jël wenn xeetu kàttan wi soppi ko kàttanu mbëj. Naka-jekk xeeti kàttan yees di soppali gu mbëj ñooy gu doolerandu, gu simi, gu leer ak gu tàngoor. Jurukaayu mbëj yi dañu leen di séddale ci jurukaayu dawaan ak jurukaayu dend, bu njëkk bi manees na koo, itam, séddale ci jurukaayu dawaan bu safaanu ak jurukaayu dawaan bu wéy.
Jurukaayu dawaan ak bu dend
Àtteb ohm mooy yamale giy wone digaale gi ne ci diggante dawaan ak dend ci biir ag ndombo gu mbëj. Bu ci yokku sa moroom wàññeeku su ngóora gi soppikuwul.
Tekki:
Jurukaayu dawaan
Ab jurukaayu dawaan mooy tax nu man a am dawaan bu sax, limam ci biir ag ndombo gu mbëj gu mu nekk du soppiku ci coppiteg dend bi, limu dend bi man naa nekk lu ne te moom du soppiku.
Xool it
Wàll:Xaralaymbëj
Ngéej
thumb|Ngéej thumb thumb|Ngéej ([[Cadd)]]
Ngéej : as ngéej mooy lu mel ne géej te tuuti.
Wàll:Melosuuf Wàll:Ndox
Staad Várzea
Estádio da Várzea benn staad ci ye dekku Praia ci yu dunu Santiago ci Kap Weert.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Santiago (Kap Weer) Wàll:Staad
Melosuufug Buruundi
Buruundi am réewu diwaanu Diggu Afrig la, rëye na 27,830 km², 25,650 km² suuf la, 2,180 km² di ndox.
Melosuufug jëmm
Mi ngi digook Kongóo-brasaawiil ci lu mat 233 km ci sowwu, ak Ruwandaa ci 290 km ci bëj-gànnaar, lang ak Tansani ci guddaayub 451 km ci penku. Buruundi amul ubbeeku ci géej gi, waaye yi ci bëj-saalum-sowwu da ñoo lang ak déegub Tanganica bu rëy ba. Réew mi dafa nekk ci diggante ñaari mbandi ndox yu mag yii di Niil ak bu Kongóo
Xool it
Wàll:Buruundi
Xadi Silla
Xadi Silla
Xadi Silla mu ngi juddu ñaar-fukki fan ak juroom-ñaar atum 1963 ci Dakaar, génn àdduna juroom-ñetti fan ci weeru oktoobar atum 2013. Bindkat la woon bu doon yëngatu ci sinemaa tamit.
Dundu ak jaar-jaaram
Ginnaaw bu mu amee bakalóoreyaa ci Dakaar ba pare, Xadi Silla dafa dem Pari ngir wéyal fa ngàngum njënd ak njaay mu mu doon def. Bi mu demee, dafa mujj dakkal njàng moomee, dem jàngeji Hypokhâgne (ci néegu njàng buy waajal xam-xamu càllala), foofu la ame ab lisãas ci filosofi. Mu dakkal njàngam mi, tàmbali di ànd ak ay nit (góor ak jigeen) yuy yëngu ci mbiru uslu ak misig… Foofu sax la ko cofeel gi mu am ci mbind mi feeñoo. Ginnaaw bu waajuram wu jigeen faatoo, mu tàmbalee bind : « Dama xalaat ne bu may bind ci moom, dina am lenn lu ma mën a dekkal, dinaa ko mën a génne ci lu ma jàpp ne lu neenoon ba pare la ». Ci noonu, mu daldi bind mayeem (nuwelam) bu jëkk, tudde ko L’Univers, waaye ba tey, téere boobu kënn mësu ko siiwal. Mu wéy di bind bés bu Yàlla sàkk te mbind moomu sukkandiku ci ay xalaat yu tukke Dakaar, dëkk bi mu juddoo, « mu mujj nekk dëkk bu yéeme ndax li ma nekk di dundu feneen ».
Atum 2005, mu jël neexalu joŋante bi amoon ca festiwaalu àdduna ci mbind ak ceetaan ba amoon ca Màrsey, ndax film bu mu defoon tudde ko Une fenêtre ouverte.
Mu ngi doon jàngale almãa ci iniwersite Seex Anta Jóob bu Dakaar.
Sochi
thumb|Sochi
Sochi (Со́чи) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 343 334 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Irkutsk
thumb|Irkutsk
Irkutsk (Иркутск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 587 891 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Aw xët ci wàll gii
Diiwaani Senegaal yi ay xaaj yu yoriin yu Senegaal lañu. 250px|thumb|xaaj yu suuf si.
dogiin wi
thumb|250px|Kartu Diiwaani Senegaal ci [[2005]] Fii mu nekk, séenub lim mi ngi ci 14, la ko dale ca ba ñu sosee diiwaanu diiwaanu Matam ca 2001, teg ci yeneen ñatti diiwaan yi ci 2008 : Kafrin ci digg bi, Keedugu ci bëj-saalum-penku bi ak Séeju ci bëj-saalum, ci Kaasamaas.
lëkkalekaay yu biti
*
Louvre
Louvre (Musée du Louvre) : Paris
Wàll:Pari
Muus
thumb Muus : rab la. Bokk na ci njabootu dundat yi.
Wàll:Rab
Daara yu diggu
français
Wàll:yar Wàll:baati wolof
Saasumaan b
Saasumaan Mooy waxambaane wu tollu ci ay jamonoom. Day tolloo ak xale bu góor bi, waaye ci biir xale bu góor man ngaa nekk xale bu góor te doo nekk Saasumaan.
Dëgërlukaay
145px|thumb|njunj yees di jëfandikoo ci ndomboy mbëj yi
Saasumaan b
Ndax Saasuman dëgg dëgg day tolloo ak (booy diskoo) ci sunu jamono jii.
Royan
Royan dëkku Faraas. Nitñii motnañu 18 100 (2005).
Wàll:Dëkki Faraas
Sëriñ Muhammadu Faliilu Mbàkke
Sëriñ Muhammadu Faliilu Mbàkke (dàkkantal: Sëriñ Fallu, Sëñ Fallu, Fàllu Galas, Alaaji Fàllu) gane àdduna ca Daaru Salaam (kërug jàmm) nekk ci tundu bawol ca réewum Senegaal ci 27 ndeyu-koor (rajab) atum 1305 ci gàddaay gi yamoo ak atum 1887/88.
Mu tombe ak bis bi turandoom Sunu Sang Muhammad (jàmm i Yàlla ak xéewalam ci kawam) riñaanee ci ndingalal boroomam ànd ak sunu Sang Jibriil (jàmm ci moo) war daaba ju deesi woowe «Al-buraax», Ci rañaan googii la ko Yàlla sunu boroom joxee julliy joróom di ponk bi ëpp doole ci lislaam, waral ko ci mboolem jullit ñi, ak xeet i xam-xam yu mu fi sotti ngir nun ak ya ko ñeel ci ag jagle, Muy guddi gu màgg ci Lislaam, guddi gi nu xéewal gi dikkale juge fa Aji-Màgg gi. Sëriñ Fàllu Mbàkke génn na àdduna ci atum 1968 (dund 81 ciy at) ci ginnaaw bi mu nekke xalifab Sëriñ Tuubaa ci atum 1945 ba 1968. Sëriñ Fàllu Mbàkke mom Seex Ahmadu Bàmba Xaadim Rasuul (baayam) mi sos yoonu muriid ak Soxna Awa Buso (ndayam) doomu Sëriñ Muhammadu BUSO (Sëriñ Mbusóobe) nijaayu Sëriñ Tuubaa, Mu bawoo ci njaboot gu sell gii, di askan wu ragal Yàlla daa jàng tey jàngale, dëkkoo jaamu Yàlla te di ko jaamulu, di ay wàlliwuy Yàlla yu mat, Mu cosaano ci askanu Sëriif gog calale ga dem na ba ca Imaam Hasan mom Imaam Aliwu mom Abii Taalib ak Faatima mom Muhammad Yonentub Yàlla (jàmmi Yàlla ak xéewalam ci ñoom). Mu dondoo ci loolu (doonte ag njub déesu ko dondoonte waaye dees na ci yare, te moo baaxoo am) ag cell, Yar, xam, ngëm ak melo ya war ci doomu Soxna, ci yooyu jikko lako ay way-juram yare te nàmptal ko ci.
Am njàngam
Ci loolu mu dal jàng ci bi muy làq 8 i at, dalee ci njàngum Alxuraan téereb Yàlla bi, ci jàngalekat bu tudd Sëriñ Ndaam Abdu Rahmaan LO ca dëkkub Ndaam deesi ko woowe «Aalimun Xabiir» ak ci Sëriñ Moor Jaara Mbàkke miko tuural Alxuraanam, ba wattu Ko wattu gu yéeme ci ab taar, ba daan a wax ni:«Ku ma bokkalul jàng ci Sëñ Moor Jaara maala man ci alxuraan» ngir di wone taarub wattu alxuraan gi mu fa jële, ginnaaw bi baxoo woon na di bind ay kaamil di jox Baayam Seex Ahmadu Bàmba, ku taaru woon am mbind la, (Yàlla xéewalal na nu ba nu gis te jànge ci am mbindam), muy kaamilu alxuraan bu rafet wallaahi! te wér ci ay yàq, batay di firndéel rafetug alxuraanam, limu bind ci ay kaamil nag lotteef na ci di ko takk mbaate xayma, waaye dondoos na ci ay ñeenti fukk ci ay kaamil yu mu bind ci ay yoxoom yu bokkul, Ñaar fukk ak juróom ñatt (28) ya baayam Seex Ahmadu Bàmba la ko jox àddiya.
Dëgërlukaay
Ci yamale gees duppee àtteb ohm lees di man a xaymaa ndëgërlu gu dëgërlukaay bi. Kàttanu mbëj gi dëgërlukaay bi di soppi kàttanu tàngoor mi ngi aju ci dayoob ndëgërloom (walla ci man a wommatam), ci dawaan bi ak ci dend bi.
Sëriñ Muhammadu Faliilu Mbàkke
Am njàngam
Ginnaaw njàngum alxuraanam jàng na xam-xamu diine ca Maam Moor Jaara Mbàkke (Boroom Saam) Ak Maam Cerno Ibra Faati Mbàkke, niki jennal Yàlla ak ngëm (Tawhiid, iimaan), Àttey Lislaam akuw yoonam (Fiq), Séllal ak jaamu ngir Yàlla dong (Ihsaan, Tassawuuf), bamu xarañe ko, Ginnaaw bi sëriñ bi jugee ci tukkib géej gi la ko mottalil xam-xam boobu ci Gànnaar ci dëkk bees di wax Xumaag, Mu ànd ak Sëriñ Moodu Mustafaa Mbàkke ak Sëriñ Moodu Roqaya BUSO mom Sëriñ Mbàkke Buso.
Izifo ezidaleka emoyeni
Isifo esidaleka emoyeni siso nasiphi na isifo esibangelwa ziintsholongwane ezibhabha okanye ezihlala emoyeni nakwi zinto ezibhabhayo ixeshana. Izifo ezi loluhlobo uyakufumanisa ukuba zifumaneka kwizilwanyana kunye nasebantwini. Ezintsholongwane zizifo ngezifo ezosulela ngokuphefumla, ukuthetha, ukukhohlela, ukuthimla, ukufafazwa kwezinto ezingamanzi, kunye nayiphi na into ebangela kushiyeke izinto ezibhabhayo emoyeni. Amaxesha amaninzi izifo ezifumaneka emoyeni zibangela ukurhawuzelela okanye izilonda kwiimpumlo, umqala kunye nemiphunga, kubange ukukhohlela oko, umqala obuhlungu, kunye nezinye iimpawu ezibonakala kumzimba wonke. Izifo ezininzi ezixhaphakileyo ekuqwalaseleka ukuba zosuleleka ngokuhlala emoyeni ziquka ezi zilandelayo, kodwa zibe zingaphelelanga apha: coronavirus, measles morbillivirus, chickenpox virus; Mycobacterium tuberculosis, influenza virus, enterovirus, kunye ne-norovirus. Ezi zifo ziye zifune ukuba umntu ahlale eyedwa angadibani nabanye ngexesha lokunyangwa.
Sëriñ Muhammadu Faliilu Mbàkke
Am njàngam
Ci njàng moomu nag ak yar bi, mu fàggoo ci lislaam ju mat sëkk, ragal Yàlla maandu, bëgg alxuraan, jëfe ab xam-xamam, di boroom ngor, muñ, ak jikko yees taamu. Mu doon ku xarañe làkku araab itam, ba bind na ci ladabu araab lu sakkan, ci xeet i nose di ci ñaan ak a sant Yàlla, tey julli ci Yonent bi.
Dëgërlukaay
V di dend bi, I dawaan bi, R ndëgërlu gi
Sëriñ Muhammadu Faliilu Mbàkke
Lenn ci ay jikkoom akug taalibewoom ci Sëriñ Bi
Sëriñ Fàllu Mbàkke Di Ab jullit bu di doomi jullit, Nangu te seere ni: «Amul jenn Yàlla ju dul Allaa, (Yàlla aji sàkk ji yélloo wul Wayjur, mbaa doom, ëppante naak di bokkaale ak kenn, Mooy dégg, Mooy gis) Muhammad (Jàmmi Yàlla ak i xéewalam ci kawam) ndawul Yàlla la, (ndaw lumu jox Bataaxal bu ñeel nit ak jinne la,). As gor su di doomi gor, di ku sàmmu, ragal Yàlla lool, Gëm Yàlla diko jaamu, Sopp Yonent bi di topp sunnaam, Bëgg Sëriñ Tuubaa lool topp ay ndigalam, fonk ay bokkam te nawloo leen, di ab jullit bu koy jëfe, di as gor su gore, di ab jàngkat buy jàngale, di boroom xam-xam bu koy jëfe, di boroom alxuraan ci wattu ak ci bind, doon ku nangu dogal te man a muñ, doon ku yaru te daa yare, doon ku ñime njaboot te di leen taxawu, Ku woyof la woon te bëgg aw nit, ubbéeku lool te bari jàmm, ku manoona waxtaan te xarañ i wax, ku xeluwoon te daa xelale, ku xoromu te bari fulla, ku dégg wolof te man a tontu, ku bari yërmande tey jéggale, waxees nani daa tolloon ci màqaama mu kawe Yàlla, ba tax lu waay defat i neex nako, darra metteetu ko, lu waay def muni baax na, du sikk kenn du sikk lenn.
Ku Am ag taalibe la woon, ba waxees nani bi ñu nekkee Xomaag ci Gànnaar Sëriñ bi daa xëy bis woote, Sëriñ Moodu Mustafaa Mbàkke, Sëriñ Fàllu Mbàkke ak Sëriñ Moodu Roqaya BUSO mom Sëriñ Mbàkke Buso ne: «Duma baayub kenn, mbaa mbokkum kenn walla nijaayu kenn, Jaamub Yàlla laa bu koy liggéeyal, ñi ma topp ci yoon woowii ma yeesal, ñooy samay doom, di samay jarbaat, di samay mbokk, di samay taalube» ci loolu Yàlla xiir Sëriñ Fàllu mu ni Sëriñ bi jébbalu naa, jaay samag njuréel jënde ko ag taalube, Ba loolu sax moongi koy féddali ci ag xasidaam moom Sëriñ Fàllu naan: «Sunug yaakar moongi ci yaw, Yaw minu ubbil wunti yombte gi, Jaay naala samag njuréel jënde ko ag Taalube, Boo ma nangulee loolu, danaa sàkku defaat ko àddiya man ame ci xar-baax».
Dëgërlukaay
walla:
Izifo ezidaleka emoyeni
Izifo ezidaleka emoyeni zibangelwa kukuhamba-hamba nokubhabha kweentsholongwane emoyeni. Unobangela wazo ke kukosuleleka kwezinto ngezinto, ukususela kwiincindi zomzimba zabantu nezilwanyana, okanye kwinkunkuma. Ezintsholongwane ziye zande ngokuba zihlale kuthuli okanye emoyeni othi abhabhe lee na lee ixesha elide. Umzekelo, ukuthimla kuhamba umgama omde, omlinganiso ubukhulu ngange bhasi, onothi ubangele kusuleleke isininzi sabantu. Ukuphefumla umoya oneentsholongwane kungabangela izilonda okanye ukurhawuzelela, kwaye kuchaphazele nendlela yokuphefumla komntu. Izifo ezidaleka emoyeni aziquki iimeko ezibangelwa lungcoliseko komhlaba, kodwa ungcoliseko komhlaba kunayo indima enkulu okuyidlalayo ukwandisa izifo ezifana nesi sesifuba. Ungcoliseko komhlaba kunefuthe kwindlela ethi imiphunga isebenze ngayo. Izifo ezidaleka emoyeni zinako ukosulela nezilwanyana. Umzekelo, intsholongwane ekuthiwa yiNewcastle ukubizwa, sisifo esichaphazela iintlobo ezohlukileyo zeenkukhu zasemakhaya ilizwe jikelele, esosuleleka ngokungcoliseka komoya.
Sëriñ Muhammadu Faliilu Mbàkke
Lenn ci ay jikkoom akug taalibewoom ci Sëriñ Bi
Ku bëggoon Sëriñ Tuubaa lool, sopp ko, topp ko, yaakaar ko, roy ko, naw ko te sawar lool ci waxtaane ko, bariwaana xista yoy moo nu ko leeral, niki li xewewoon Jeewal ci tukkib Sëriñ bi ak yuni mel. Ku soppoon Seex Ibra Faal, naw ko ci ag taalubeem, daa ko roy, yittewoo aw doxiinam te daa yéem ak taalubéem, amoon it ci moom ab cer bu rëy.
Angila
Anguilla : réewu Aamerig
Sëriñ Muhammadu Faliilu Mbàkke
Lenn ci ay jikkoom akug taalibewoom ci Sëriñ Bi
Ci taalube googu la wéy di ko dunde ak way-yur wi diirub limuy dund, noonu la amewoon yitte yu màgg yu mu def ci defarug jumaay njaaréem, Ginnaaw bi fi Sëriñ bi jugee ci atum 1927, mu wéy ci yooyu tànk i taalube, topp tey déglu Sëriñ Moodu Mustafaa magam doon xalifab Sëriñ bi ca booba, ba ci ndigalul Sëriñ Moodu Mustafaa la deme demam gu siiw ga Màkka ngir aji, mottali yéeney Sëriñ bi ju ko yittéeloon te bëggoon ko ci xolam, ba daan waxni: «Loolu ñu naa góomub deeyaale, bu ma ci amee darra sama naalub dem Màkka siyaare sama soppe ba la.» Ba ci loolu Sëriñ bi tànnaloon boppam ñimu war a àndal ngir Aji, ñu doon: Sëriñ Mbàkke BUSO, Sëriñ Siidi Maxtaar Mbàkke Gaawaan (Maam Seex Anta) ak Alaaji Mayoro Faal, waaye njëkk muy matal yéene jooju wuyji Boroomam. Ci atum 1928 Sëriñ Moodu am yéeney yabal Sëriñ Fàllu mu ànd ak ñooñii Sëriñ bi tànnoon, ku ci nekk ci ñoom yobbaale kenn ci ag njabootam, ñu aji màkka Aj gu jéeme te bari ay xew-xew, ak i xar-baax yu kawe, Ginnaaw Sëriñ Fàllu dafa xeesoon pecc ni Sëriif gi mu doon, ak cell gi nekkoon ci moom, ba mu demee yéem na léen lool, mook ñi mu àndal ci séen i melokaan akug ragal Yàlla te xam Ko, ame baatin bu jege, te bari xam-xam lool niki Sëriñ Mbàkke mi doon ab mufti.
Dëgërlukaay
G di wommat gi
Waaye yii yamale duñu bàyyiwaale xel ci ne ndëgërlu gu Dëgërlukaay bi dafay soppi ci coppiteg tàngoor gi, dafay yokku su yokkoo, moo tax ñu koy woowee ndëgërlu gu xalaat, su fekkee dañu koy bàyyiwaale xel ndëgërlu gu dëgg lañu koy wax.
Izifo ezidaleka emoyeni
Ukosuleleka
Usulelo lwezi zifo kwenzeka xa athe umntu ophilileyo waphefumla umoya ekufumaniseka ugcwele ziintsholongwane, okanye xa umoya omdaka uthe wangena emehlweni, empumlweni, okanye emlonyeni. Akunyanzelekanga ukuba ude udibane buso ngobuso nomntu onaso esi sifo ukuze wosuleleke kuba sihlala kwaye sibhabha emoyeni. Ubushushu nokufudumala kwangaphakathi endlini kunye nangaphandle bunendima obuyidlalayo ekuhambiseni izifo ezidaleka emoyeni. Eminye imiba ebangela ukwanda nokuhamba-hamba kwezi zifo ezidaleka emoyeni yimvula, umoya, ubumdaka bendawo kunye nokuziphatha kakubi kwabantu.
Angila
Wàll:Réew Wàll:Angila