cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yaqq Yaqq koronaa ci linu weër ci at bi ñu nekk
Tani neena galankoor mën na am
·         United Nations: Six Nature Facts Related to Coronaviruses
Benteñe
vignette|Benteñe gi (Ceiba pentandra) Benteñe xeetu garab la gu bokk ci njabootu Bombacaceae ci nose gu yàgg ga, ci gu yees gi nag ci gog Malvaceae
Melo wi
Garab gu am jëm la gog man na àgg ba 40i ci guddaay (ba sax 60i met ci guddaay ca Afrig). Ronam day liis, am i dég te ci yaatal wàqaasam day tàlleeku ba noppi raase. Tóortóoram 5 ba 9i xob lay am, yu wërmbalu lay doon te guddee nu day ni 10 ba 18i sàntimet. Foytéefam këmbaan guy lang, 10 ba 30i sàntimet moo di guddaayam.
Turu xam-xam
Ceiba pentandra
Wàll:garab
Blackburn Rovers F.C.
Blackburn Rovers F.C. (Blackburn Rovers Football Club) benn football club ci "Premier League" (Angale - Nguur-Yu-Bennoo) ci dekku Blackburn ci Lancashire.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Nguur-Yu-Bennoo Wàll:Angale Wàll:Premier League
Yoos
vignette|Yoos (Agave sisalana)
Melo wi
Moom nag garab la goo xam ne day am ab dàtt boo xam ne dàtt bu xaw a dëgar lay doon day bindoo ni dàttu tàndarma day gàtt it waaye dafay am ker goo xam ni ker gu yaatu lay doon gu rëy ker gi it dafay dëll ndax li tax muy dëll mooy xobam yu mu am dafay xob yu tal xob yu tal yoo xam ne daf a xaw a rëy daf a xaw a yaatu su ko defee xob yooyu nuñuy ràbb a loo wee moo tax ker gi dafay xaw a yaatu doonte moom garab la goo xam ne du gudd lool waaye dafay dëll ker gi it dafay yaatu moom nag nimuy saxe dafa mel ni dafa am ay xupptali-xupptal ni ki ni tàndarma di saxe noonu lay saxe ba noppi day sax ay xob mu wër xëb yoy dafay yor melokaanu ab daba ni daba di bindoo noonu lay bindoo, Boo xoolee xob yi ci wed gi dafay mel ni dafay am ay bëñ yu mel ni ay bëñ i joolaa la am xob yi noon la mel ba noppi dafay xaw a ràbbaloo nga xam ni dafay sax ni tàndarma di saxe bu saxee day yëkkatiku wëraat amaat yaneen yu saxaat yoo xam ni dañuy teglaanto kom ay xuppatal yu teglaanto noonu lay doon guddaayam dan a toll ci met jàpp ñaar-fukki met ak sàtti met ak juróom.
Turu xam-xam wi
Agave sisalana
Wàll: garab
Dawaanu mbëj
Nattug taraayu Dawaan gi
Dawaanu mbëj manees na koo natt ak jumtukaay bees di woowee nattampere, waaye gii anam dafay laaj nga dog ndombo gi, xamees na ne du li gën ci yenn nekkiin yi. Dawaan bi manees na koo natt te du jar dog ndombo gi, ci njëlug toolub bijjakoon bi mu jur, moom. jumtukaay yees di jëfandikoo ngi bii liggéey ràññee nañu ci: yëgukaay yu sukkandiku ci njeexitu Hall ak lëmës yu Rogowski
Faramfacce
Xamees na ne ngir mbëj mi maase ci biir ab watatukaay faww toolu mbëj bi ci ëmbu di neen (tus) ci bépp tomb boo jël ci biir watatukaay bi. Su amee ag wuuteeg aj ci diggante ñaari tomb ci watatukaay bi kon dees na fa am toolub mbëj bu wuute ak tus kon dees na fa am it dawaanu mbëj. Wuuteeg aj googu lees di wax dooley mbëjdoxalukaay, di doole jiy xëcc yani mbëj yi, ñuy man di daw toppante doon ag wal, te ci la ndombo yu mbëj, mbëjbijjakoon, àtteb Ohm ak àttey Kirchhoff sukkandiku.
So jële genn yaa-yaa gu watatukaay bi, benn limu yani mbëj di daw ci biiram 'ΔQ' ci benn diirub jamono 'Δt' dees na ci ame genn taraayu dawaan
Xeex
Xeex garab la gog mi bokk ci njabootug Rhizophoraceae, bari na ca Gine gu digg. vignette|Xeex gi
Melo wi
Garab gu ndaw la gog reen yi day law ci suuf. Xob yi dañuy jàkkarloo. Doom biy sax ci garab day wërbalu te toll ci 3i sàntimet.
Fi muy ëpp di sax day am ndox, ak ndox mu am cafka xorom, walla ci wetu dex.
Njariñ yi
Bant biy juge ci garab gi day dëgër te diis moo tax ñu koy jëfandikoo ci wallu liggeeyu bant.
Xob yi dinan faral di ko fajee gaana, lakk-lakk ak taab.
Nataal yi
gauche|vignette|Tóortóor vignette|Car
Turu xam-xam wi
Rhizophora racemosa
Wàll:Garab
Sëriis
vignette|Nataalu garabu sëriis Sëriis garab gu bàyyikoo Madagaskaar la. Ci njabootu Phyllanthaceae la bokk. Doomam dees koy lekk, day wex. Xobam rënd la ci toggi yenn réew yi
Yeneen làkk
Farañse: girembellier
Wàll:garab
Musée de la mer (Gorée)
deccukay bu gecc moy deccukay buunu bole ci IFAN, gnoko deff fofou ci xeru goore bi, ci tefessu Dakkaru buu Seenegaal.
Fetuway
Kheer bi di Goore mogui cii 19 beret arodisema bu Dakaaru, Seenegaal. Benn kher sibir dokh mi mogui def 18,2 hectar moggi digg geentem ak tefessu Dakaaru 2 kilo.
Deuk bobu di Goore mogui nekk si digg dokh mi. Booko bugon khaima, Goore reyuul nonu yeep, moggi def 900 metra ak 300 metra, lolu takh ba reer fa yobbul? kuu wakh Gagnethiaw wakh ci meteo. Maanam muun ngafa niow tee soolo yeere bu diss (na fekk fananofa). tamperature yooggi kooy khaima ci 17 ak 25° buu beethiegge taangoor, ak 24 ba 30° buu taangoor gnowe. Lolu bokuna ci li kheuthie nassaran yi. Lolu takh naa muuy tangoor sakh guuddi gui sool yeere buu diss dalay waar.
Taariix
Deccukay bi niogui ko soss ci fukki weer ak niar ci atum 1959 mook daara bu kaawe buniu duppe chek Anta Joop bu Dakaaru, niogui ko ubil bolo mi ci weer bu njeuk ci atum 1960. Ci atum 1995, lagneko geene jeumeul. Cila ko IFAN dakh sokhal ko mok yeneen yu melni mom tee booku si Afrik sow janta yii lakk nassaran. buu fekeni deccukay deuk Afrik ci Dakaaru ammagut, yeenenn jeego nioggi juddu feele see niame, Bamako, Abija, ndar ak dakaaru (deccukay bacca Goore). Bobuu deccukay bokuna si jeego yuu reyy. Bokunassi ay juumtukay niu jeggi dayoo, dakh niu munna dello askan wi giss gis niu jogge ci dokh mi, manan leep luu eube dokh ak napp mi, jaraaleko beppu khett bi nekk si dokh.
Feetewaaye
Musée de Mer (Gorée)
Melosuuf
Fumufeete
Kheer bu Goree moggi bokku ci 19 Deukk yissi Arrondissema buu Dakaaru, Seenegaal. been kher la buuy def 18 hektar digg ngetem ak Dakaaru niari Kilo.
Deukk boobu di Goree moggi ci digg dokh mi manam ci digg kherr Cat Verr. Yatuway kherr bobuu moggi tollu ci 900 metre ak 300 manaam reyuul. Loluu takhna baa nitt muunuci reer. Ku wakh melossuf wakh ci meteo.
Àkkasaa
vignette|Nataalu garabug Àkkasaa Àkkasaa, garab la gu bokk ci njabootu Fabaceae, Asi gu Ngopp suuf (bëjsaalum-penku) la bàyyikoo waaye ci lu yees nit tasaare na ko, ji ko Afrig.
Njariñ yi
Dees ko jëfandikoo ngir: -Jëmbat pàkk yi booy. -Dekkil suuf su dee. -Faj mettig yenn cér yi. -Defar yenn garab yi.
Turu xam-xam wi
Senna siamea
Tur wi ci yeneeni làkk
Farañse: cassia du Siam/ casse du Siam.
Wàll:garab
Doxalukaay bu demandoo
thumb|150px|right|Gaaral gu doxiinu ab doxalukaay bu demandoo Doxalukaay bu demandoo ab xeetu doxalukaay bu mbëj la bu dawaan bu safaanu. Diir bi wëndeeluwaanam di def ag wër dañu koo yamaleek baraayu dend bi koy dundal, maanaam dañuy demandoo ndax ci jamono ji dend bi nekke tus la wëndeeluwaan bi di tambali wër gu bees, loolu wuutale ko ak doxalukaay bu demandoodi. Xeetu doxalukaay bii manees na koo jëfandikoo niki ab safaanukaay, maanaam ab jurukaayu mbëj, te sax mooy bees gën a jëfandikoo ci digg yu mbëj yi, di barab yees di jóoxee kàttanu mbëj.
Defariin
Doxalukaay bi ñaari wàll la am: benn bi di wëndeeluwaan bi, moom, mu am ci biiram benn limu seexi dotti bijjaan yees defaree bijjaan yu sax walla ay mbëjbijjaan. Ngir man a am mbëjbijjaan bi dawaan bu wéy lañuy dawal cii biir ay taxañ yees def ci wëndeeluwaan bi, naka-jekk taxañi përëm. Beneen bi di tekkaaralaan bi, moom it, am ci biiram ag lëmës gu yittewoo jur ab toolu bijjaakon buy wëndeelu ak ay dottam, segam ñaari dott yu bokk (bëj-gànnaar ak bëj-gànnaar walla bëj-saalum ak bëj-saalum) dañuy bëmëxante, ñaar yu wuute (bëj-gànnaar ak bëj-saalum) di bijjante, kon dottitoolu bijjaakon bu tekkaaralaan bi suñuy wëndeelu àndaaleek tool bi dañuy xëccaale dotti wëndeeluwaan bi ba tax moom ci boppam di wëndeeluwaale, kon nu amee ca ab doxalukaay.
Limu seexi dott yi moo ngi yam ak limu taxañ yi, benn taxañ bu nekk benn seexu dott lay am: benn bu bëj-gànnaar ak beneen bu bëj-saalum.
Ag taalam
Taal ko doon na lu xawa jafe. Su doxalukaay bi taxawee, suñu ko joxee dawaan bu safaanu biy jur toolu bijjaakon buy wëndeelu bi biy wëndeel wëndeeluwaan bi, diisaayam dafay tax ba du ko man a topp, dafay wéy di taxaw. Ngir man koo taal kon dañu koy taqale ak ab doxalukaay bu demandoodi ngir mu tambalee wëndeelu ginnaaw bi ñu dindi ko daldi koy soog a jox dawaan bu safaanu bi ngi mu man di demal boppam.
Jëfandikoom
Doon na xeetu doxalukaay bu bariwul lees koy jëfandikoo, ag njëfandikoom dañu koo rekk yamale ci yenn jëfe yi rekk
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:wuutuloxo yu mbëj
Staad Marcelo Leitão
Estádio Marcelo Leitão benn staad ci yu penku ye dekku Espargos ci yu dunu Sal ci Kap Weert.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Sal (Kap Weert) Wàll:Staad
Dawaan bu safaanu
Dawaan bu safaanu (DS walla AC ci wu-angalteer: Alternating Current) màndargoo ag walug dawaan guy soppiku ci jamono muy ci taraay walla ci jubluwaay.
Doxiin
Naka-jekk dawaanu mbëj suñu koy séddale, ci dawaan bu safaanu bu baraayam sax ci 50 Hz walla 60 Hz lees koy defe (+ ak - bi dañuy safaanu ci watatukaay bi juroom-fukki saa yu ne). Dawaan bi ak dendu mbëj bi, ci biir watatukaayu mbëj bi, seen Demiin dafay mel ne bu ab duusub sin.
Jëfandikoo gu dawaan bu safaanu mi gi jóge ci li jurukaayu dawaan yi, ci yaxanaay ci koom-koom ak seenug yomb a defar, di jur dawaan bu safaanu ci anam gu yomb, kon dawaan bi ci boppam kenn du ko soppiwaat laataa ag jëfandikoo.
São Jorge dos Órgãos
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
Dawaan bu safaanu
Doxiin
Genn Màndarga gu am-solo gu dawaan bu safaanu, ba waral ci genn wàll li tax ñépp jël ko, mooy yomb gee jëfandikoo fu nekk, yomb gee soppi ci lim yu wuute ci taraayu dawaan, ci ndimbalu soppalikaay yi, ak ñakkug kàttan gu digu.
Donte yenn jumtukaay yi dawaan bu wéy lañuy doxe, waaye loolu manees na koo ame ci dawaan bu safaanu, sunu jëfandikoo ab jubbantikaay.
Suñu jëfandikoo ag xaralag mbëjfeppal gu kàttan gu ñaw, manees naa jëfandikoo dawaan bu wéy ngir am dawaan bu safaanu, jur ko ci yenn anami baraay, melokaanu duus ak taraay jaare ko ciy jumtukaay yees duppee jallarbikaay.
Taariix
400px|thumb|right|Lonkoyoonu àdduna bi bees melool aju ci taraay ak baraayu kàttanu mbëj ci ndombo yiy séddale dawaan bi ci kër yi.
Ca njalbeenu njëfandikug kàttanu mbëj ci ndefar gi ci XIXu xarnu daawaan bu wéy lañu doon jëfandikoo, ndax li mu doonoon lu neex a rënk ciy tegle ak li mu gën a wóor dawaan bu safaanu. Tomb bu mujj bi Thomas Alva Edison mooy ki ko doon wax ci lees tuddewoon xareeb dawaan yi.
Dawaan bu safaanu, gi soloom doonoon lu beneen xaaj bi boole woon Nikola Tesla ak George Westinghouse doon aar, manul a ñakk ci njëfandiku gu ab soppalikaay, moom mi tax ñuy man jokkalante mbëj mi ci diggante yu gudd. Te itam doxalukaayu mbëj yu dawaan bu safaanu ñoo gën a wóor te gën a yaxan yu dawaan yu wéy yi.
Ci jamono jii ci àdduna bi dawaanu mbëj ci ñaari baraay lañu koy séddalee, 50 Hz(Tugal, Asi, Afrig) ak 60 Hz(Diiwaan-yu-Bennoo ak goxu Aamerig bépp ci lu daj, genn xaaju sapoŋ) ak taraay yu wuute.
Téerekaay
Wàll:Dawaanu mbëj
Jiitalug aji firi ji (preface)
Jiitalug aji firi ji:
Li ma tax a jug, jëme ma ci def bile ligéey, te ma jàppe ko muy bu am njariñ, mooy, benn: jortu ne, ci def gi, ñi ngi ligéeyal Sëriñ bi, waaye it xeet wi. Ndax jël lu mel ni jaar-jaari Sëriñ Tuubaa, ak li mu làmboo ciy njariñ, nga tas ko, teg ko ci fu loxol ku nekk àgg,yombal ko ba ku jug man koo xam, man koo dégg, man cee jariñu, ca anam ga mu gën a yombe, gënnee leere, te yaakaar naa ne def ko ci wolof , ñeel wolof yi,ci anam yiy yombal la, tey leeral. Lu mel ne lii de yaakaar naa ne amul lu ko gën di ligéeyal Sëriñ bi,waaye ag ligéeyal sa xeet it mi ngi ci, ndax ag dundal la, ñeel saw làmmiñ, te gis naa ne lu waay man a xame ci làkk, ak wu mu man a doon, ci sa wos, lay gën a dugge,lay gën a tooge,lay gën a nekke, luy dund ak yaw, ci lay doone kenn ci yaw, ngay, yaw itam, kenn ci moom, ngéen di benn bu dul ñaar, gis naa ne bokk na ci li ñiy rawe, di rawe; di jànge ci seeni làkk, di ci waxe, di ci xalaate, te di ci jokkoo.
Man de bile téere,njëkk ma koy tekki, nekkoon na di bob,dees na soxla as lëf ci waxtu,ngir yër ko,dégg ko,naan ko,waaye daa mel ni bi ma ko defee ci wolof,soxlaatunu lu dul lu néew, ngir jaar ci, jaarati ci, kon nanu fonku sunu bopp,ci fonkaat bu baax sunu làkk yii,te xam ne dug fonkadi ñeneen ñi.
Ñaareel bi mooy, gis gi ma gis téere bii,di bu jéggi dayo ba ci solo ak njariñ, di delluwaay ci delluwaayi téerey yoonu murit wi,di rootukaay ci yu xam-xam yi. Làmboo nag kem bu réy ci xam-xam, ci lu aju ci Sëñ bii, di kenn ci ñi ñu war a xam, bu ma waxul ki ëpp solo ci ñoom. Kon xam leen ne yii ak yeneen yu ma waxul, ngir bañ a guddal, ñoo sabab firi gi, nga rax ci dolli,nekkug aji taalif ji, di kenni jëlewaayi yoon wi,yu xam-xam yi. Ndax kat, boo yëree, da nga ko gis lu bari mu naan Sëñ bi nee na ma, te loolu du lu yomb. Kok bëkk-néeg la woon ci bëkk-néeg yi,bu ma waxul ngën ji bëkk-néeg , kon kooku maneesu koo gën di jëlewaay, mbaa delluwaay, rawati na muy ku ñépp xam ag sellam, akug dëggoom, yal na nu Yàlla taas ci barkeem te dolli ngërëmam ci Sëriñ sunu,Sëriñam,laafaale ko ci, ci barke ku nu ligéeyalam, ak ki muy ligéeyal moom mu mujj mi, Aamiin,yaw boroom mbindéef yi.
Aji firi ji: Abdul Xaadir KEBE
Seexi sëriñ Tuubaa yi
Sëriñ Móodu Lóo Dagana
Sëriñ Mbay JAXATE
Sëriñ Maalig Basin Si
Sëriñ Muusaa KA
Brava
thumb|320px|Fajã de Água thumb|320px|Nova Sintra thumb|320px|Furna Brava diiwaan dunu ci yu Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Duni Kap Weer Wàll:Dëkkaani Kap Weer
Baatukaay
vignette|250px|Baatukaay Latin Baatukaay :
Dugóor
alt=Dugóor gi (Annona senegalensis)|vignette|Dugóor gi (Annona senegalensis) Dugóor xeet la ci xeeti garab yi, mi ngi bokk ci njabootug Annonaceae. Mi ngi sax ci tund yi nga xam ne suuf si day xaw a wow walla ci barab yi nga xam ne day xaw a tooy.
Melo wi
Garab la gog guddaayam man naa àgg 6i met. Ab xasam day yor melo wu baam daal di liis, ci nawet bi lay faral di meññ.
Ay xobam day yor melo yu bari bokk na ci baxa, daal di muluŋ, guddaayam man àgg 7-17i sentimet. Ay fóoyteefam day liis daa di muloŋ, yor melo wu mboq walla puur.
Njariñ yi
Dugóor garab la gog dees koy lekk, saa-afrig yi bëgg nañu ko, ndax dafa neex lool, tey it bari na lu miy faj.
Turu xam-xam wi
Annona senegalensis
Wàll:garab Wàll:meññeef
Ndaté Yalla Mbodj
Lingeer Ndate Yàlla Mbóoj,am nu koy woowee Ndete Yàlla, mu ngi juddu atum junni ak ñetti téemeer ak fukk, génne àddina atum junni ak juróom ñetti téemeer ak juróom benn fukk. Nekkoon na buur bu jigeen bu mag ca réewum waalo, réew mi féetewoon ca bët-gannaar penku Senegaal.
Girees
Girees (Republik Ellenik; el: Ελλάδα, Ελληνική Δημοκρατία): réewum Tugal (Óróop)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Réew Wàll:Tugal
Salto (Kap Weert)
thumb|right|350px Salto benn dekk-dëkkaan Mosteiros ci yu penku yu dunu Fogo, Kap Weer.
Karmat ak delluwaay
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Fogo (Kap Weert)
Musée de la (Gorée)
Deccukay bunnu doppe guedj gui moy deccukay binnu def cibir dokh mi tee boleko si IFAN, tee nu tekko feulee sa Goore di teffessu Dakaaru biir Seenegaal.
Fetewukay
Kheer bobbu di Goore moggi bokku ci 19 arrondissema ci deuk bobu di Dakaaru, Seenegaal. Benn kheer buuy def 18,2 Hectar tee mo nekk 2 kilo diggetem ak teffessu Dakaaru.
Goore moggi nekk si diggi gedj gi manaam si digg kheer Cap Ver. Deuk bobbu di Goore reyuul loluu, manaam 900 metar la ak 300 lollu takhna nitt munufi reer. Kuu wakh melossuf wakh si jaww dji. Munn ngafa niow tee sollo yeere buu diss (loluu na fekk doffa fanann). Ayy temperaturam mogui nekk 17 ak 25° si sedd bi, 24 ak 30° bu tangge. Dakh lollu takhna nuu yeugeul sunu xaritu tubaab yi! Loluu takh guudi gi buu fekkeni tangoor la sakh solefa yeere bu diss.
Ngonaake
'"Ngonaake"' xeet la ci xeeti garabi dicotylédones, mi ngi bokk ci njabootug Fabaceae, ci njabootaatu Momosoideae, mi ngi cosaanoo penku Afrig ak sowu Asi, garab yu ndaw lay doon, dañuy sax fof suuf si day wow walla fu bari suuf lool. vignette|Doom|alt=|centré centré|vignette centré|vignette|Tóortóor
Melo wi
"'Ngonaake"' garab gu ndaw lay doon guddaayam man naa jàpp ñaar-fukki 20i Met, yaatuwaayu peeram dees koy natt ci 60i Met. Am xasam day yor melo wu ñuul di am ay xar-xar yoy day am ay dég.
Fóoyteefam day guus. Dinay sax foo xam ne daa bari suuf lool.
Njariñ yi
Garab la gog bari na ay njariñ lool, manees na cee dundal jur gi, man naa faj, manees na jël am peeram...
Garab la gog manees na koo jël di taaral kër walla mbedd.
Turu xam-xam wi
Acacia nilotica
Wàll:Garab
Sal Rei
thumb|right|325px|Praia de Cabral thumb|right|325px Sal Rei benn dëkku Boa Vista ci yu sowwu yu dunu Boa Vista, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Boa Vista (Kap Weer)
Groenlaand
Grönland : Dun
Wàll:Dun Wàll:Danmaark
Mborosaan
Melo wi
Guddayam man naa jàpp  150i met.
Turu xam-xam wi
Caralluma retrospiciens
Wàll:Garab
Stamford Bridge (staad)
Stamford Bridge benn staad ci football club Chelsea F.C. ci ye Fulham, dekku Londar, Angale, Nguur-Yu-Bennoo).
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Nguur-Yu-Bennoo Wàll:Angale Wàll:Staad
Ile de Saint-louis
= Dun bou nek Sénéal = Dun bou Saint-Louis mo feeté si xalu zu teud bi bu ndar. Si attum 2000 laaco UNESCO bind si momeelou adduna bi.
Dek la yitam bou makk si walum adda ah thiossan.
= Taariix = Gnogui co deff momëlou Toubab si 17e siécle, Saint-louis gnugui ko deff taxx si diguu 19e siecle. Mo neek Cpital bu dieuk bu Sénégal si attum 1872 ba 1957. Mo gui amoon taxawaay bu maak si walum koom ak adda sii afrique suwu diant bi yeupp.
miinu fëttëm si dun wi ak fu dëg bi di sanëcu si dëxu Sénégal bi ak ay xarelem you mouthi ayib, fi nap you di terr ak deug zayou toubab yii mo tax Saint-Louis am xarou kanan bu ragnëco.
= Gnogui co Tiibë =
Texel
vignette|350px Texel mooy dunu réewum Olaand.
Wàll:Dun Wàll:Olaand
Cidade do Maio
Cidade do Maio (Porto Inglês (Waax bu angale)) benn dëkku Maio ci yu nekk Maio, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer
Béer
vignette|Nataalu garabug béer Béer garab la gog guddaay gu yam la yor. Mi ngi bokk ci njabootug Anacardiacées.
Njariñ yi
-Ay foytéefam dees koy lekk ak di ci defar yenn xeeti njar yi. -Garabu ber manees na ko jëfandiko ngir doxal yenn daamar yi. -Garab la gog bari na jàngoro yu muy faj, bokk na ci sibbiru.
Turu xam-xam wi
Sclerocarya birrea Wàll:garab
Sanaar
Sanaar garab la guy ñoree ci tefes gi mi ngi gën a yaatoo ci géeju atlantig bi. Dalee ko ci Gànnaar ( Muritani) jàpp Àngolaa topp tefesug Amerig gu digg gi ba ci bëj-saalumu Amerig lu ci mel ne Beresil.
Njariñam
Ab bantam man nañ cee defar gaal, kër (baraag), ay jumtukaayu kër ( lal, Cempteŋ, toogu ak yu ni mel). Man na matt ak këriñ. Doom yi bees leen baxalee ba ñu bax ngir wàññi tooke gi manees na koo jëfandikoo ci jamonoy xiif. Xob yi walla reen yi dees koy xoromee lujum yi ak yu ni mel. Xànc mi daan na ñu ko jëfandikoo ngir wirgo wu xonq. saxaar siy jugge ci matt mi it day dàq i yoo. Xob yi daa nañu ko def cim ndox di ko sangoo; day faj i teeñ ak yu ni mel. Ca Amerig dañ koy jëfandikoo ci wàllu pajum cosaan ngir faj biir bu daw, ay nàcc-nàcc,  emoroyit, tànk yuy metti, baat buy metti...
Lor yi
Doom yi balaa nga koy lekk nanga ko baxal ba mu ñor ngir wàññi tooke gi.
Turu xam-xam wi
Avicennia africana
Wàll:garab
Estooni
vignette|Estooni 2021 Estooni (Republik bu Estooni; et: Eesti Vabariik) : réewum Tugal (Óróop)
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Estooni
Jiitalug aji taalif ji
Jiitalig aji taalif ji :
Bii mooy teereb {Irwaaun nadiim min hathbi hubil xadiim}, di ci maanaa nàndalug aji naanaale ji (ki ngay toogal di waxtaan) ci ndox mu neexum sopp jëwrinu yonant bi, di { xam-xamu jaloore bu nu gàttal} mu ñeel nag ki bëgg a am ab xam-xam ci dundug sëriñ Ahmadu Bamba yal na  yàlla dolli gërëmam ci moom ,te jariñ ñu ci,amiin. Ki ko taalif it di ku xeebu ku aajowoo ndimbalul boroomam ak yërmaandeem,tey yaakaar ci moom mu jéggal ko ay bàkkaaram,te làqal ko ay ayibam,yi feeñ ak yi nëbbu,fii ak fan jëm,di Muhammadul Amiin JOOP doomi sheex Ahmadu JOOP mu dagana,yal na leen yàlla boole jéggal. Di it taalibeb sëriñ Tuubaa, yal na ko yàlla gërëm te jariñ ñu ci moom,amiin.
Maa ngi ñaan yàlla mu musal ma ci saytaane mu nu jam mi,di tàmblee nag samay wax ak jëf ci turam wu tedd wi,moom mi yor yërmaande ju yaatu ji matale mbindéefam yi ci àdduna,te di ko jagleel ñi ko soob ca àllaaxira,yal na yàlla dolli mucc ak xeewal ci sunu sang,Muhammad,ak ñoñam aki saabaam.
Aji xeebu ju yitewoo yërmaandey boroomam,ak ndimbalam ci ligeeyal yarkatam bii dib soppeem(di sëriñ Tuubaa) - aji xeebu jooju di Muhammadul Amiin JOOP doomi Sheex Ahmadu JOOP mu Dagana, nee na: ag cant ñeel na yàlla miy leeral àddinaam ji ci wàlliyoom yi,di feeñalati ci ñoom yoonu yonantam yiy gindee,yoon woowu di wu weetal yàlla ak jaamu ko,mooy yoonuw boroom xel yiy dàq lu dul yàlla ci seeni xel,tey jànge ag njub ca yooyale imam,ci jox leen seen bopp,jébbal leen seeni mbir. Ndax kat ñooñu, ñooy ñi yàlla naan ci alxuraan:{ ulaayikal lathiina hadaahumul laahu fabi hudaahumuqtadih} muy ci maanaa ñooñu,ñooy ñi yàlla gindi kon royal ci seenug gindi.Di julli tey sëlmël ci yonant bi.
Leegi nag ginaaw yàlla day xéewale xarnu bu ne aw waliyu wu koy gindi di ko won yoonu jub ,di ko tee jàdd, nun waa xarnub fokk ñeent nag mu defal nu,xeewal gu tollu ne sunu mbég mii di sunub sëriñ tey sëriñub julit ñi, Ahmadu doomi Muhammad doomi Habiibullaah yal na ko yàlla wattu te wattul ko,te gërëmi jëfam,te méngoo ko,moom nag mbooloo maa ngi ko gën a xame ci turu sheex Ahmad Bamba MBÀKKE Xaadimur rasuul.
Bi loolu amee ma, bëggoon a leeral as lëf cig dundam, ñeel ki nar a ñëw ginaawam,te bëgg a xam dara ciy mayam. Man nag maa ngi giñ ci yàlla dellu di ci giñaat naan dey xam naa ni xawma te du ma ci man a wax mbaa indi lu dul la gën a néew,la gën a bari moom bu ko xalaat,ndax manu ma ko ba koy def. Waaye nag dinaa jéem a nooyal yoon wi,ba ku bëgg te yàlla ubbi ko, barilub xam-xamam, yinkiiwal ko jariñ jaamam yi, ngir sàkku ci ngërëmam,bu ñëwee man cee jaar,ndax kat am na ci addiiz mu sell mi: {{ mbindeef yi njabootug yàlla lanu ,ki ci yàlla gën a bëgg mooy ki ci ëpp njariñ ci njabootam gi. Nee nanu ku taarixal aw wàlliyu mel na ni dundal nga ko.
Kon am leen gàttalug jaloore (jaloore mooy taariix walla histoire) gii ma tudde {irwaaun nadiim min hathbi hubil xadiim},may ñaan nag képp ku ci gis lu ko yeemut, mu xam ne gàttub jéegoo ma tooñ,mu jéggalul ma Yàlla te suturaal ma,te bañ koo ngàññi,ndax kat da na ci gisi leneen lu bari lu koy yéem, lu man a wecci loolu ko yéemutoon, ndax téere bii ab muxaddima rekk la ( ag jiital) teere dëgg bi mooy {minanul baaqiil qadiim fii ma aathiris zheixil xadiim) muy ci maanaa xeewali aji des jiy aji jiitu,ci ngënéeli Sheexul Xadiim.Doomam ja Sheex Muhammadul Bashiir  defoon ko,yal na ko yàlla sàmmu te guddalu fanam,te jariñ ci lu bari jullit ñi, ni baayam,moom dey teere bu boole la te wattu,te dib dër bu naat ñeel ku bëgguw yiw te di ci dox. Yal na ko yàlla mottali te nangu ko,te tas ko ci àddina bi,muy ndëxëñtéefam ëlëg ca àllaaxira,tey lu nu koy fàttalikoo ginaawam ci fii fi àdduna,ci barkeem ak ci barkeb ki ko taalif ak ki mu ko taalifal,yal na nu yàlla nangul,te nangul nu sunub teere,matal ko te tas ko moom itam. Moom kat yàlla mooy aji kawe jiy boroom ngënéel ak tawfeex,tey boroom li fii ak la fee.
Sompat
thumb|300px
Sompat : Pomadasys perotaei (jén - rab)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Jén
Jëf ya
thumb Jëf – Ci faranse mooy Actes des Apôtres.
Salbadoor
Salbadoor (Republik bu Salbadoor) : réew Aamerig
Wàll:Réew Wàll:Aamerig
Way dëkki Afrig
Diiwaan yu fatt yi ci ay way dëkk
yii diiwaan nag ñi ngi ci barab yi barim mbay, mbell ak klimaa bu méngoo, ci xuru Niil wu jege wi ak Delta ak ci barabi tefes yi ci bëj-gànnaaru Afrig, ak ci Laamaaru Ngéej yu Yamoo yi, ak ci tefesug sowwu Afrig, ak ci diiwaani bëj-saalum yi ak bëj-saalumu penku ci Afrig gu bëj-saalum gi.
Diiwaan yu diggdóomu yi cig dëkk
barab yu diggdóoomu te yam ci ag fatt ci wàllug dëkk moo fa nekk, maanaam ña fa dëkk bareewuñu noonu, moom nag ay yaatu-yaatoo fa nekk yu rëy ci ay sammuwaay, ci goxi Sudaan yu sowwu yi, dale ko ci Dexug Senegaal gi ba ca ngéejus Càdd si, ak ci xuru Niil ci Sudaan ak ci Laamaaru Ecoopi ak ci Sowwu Afrig ak bëj-saalumu mbalkam Kongoo.
Diiwaan yi bariwul ay way dëkk
ñooy tàkk yu bekkoor yi, niki : Tàkkug Sahara, Tàkkug Kalahaari gi ak Tàkkug Somaali gi, ak itam gotti yamoo yu fatt yu bari yi ay ngirowaay aki tawat, ci mbalkam Kongóo ak Diggu Afrig.
Xeeti way dëkk yi
Way dëkki goxub Afrig tollu nañu ci lu jege 350 milyoŋ ciy nit, maanaam lu tollook ay fukki yoon Isipt ciy way dëkk, ñi ngi séntu bii lim àgg ci 520 milyoŋ ciy nit balaa yàgg.
Way dëkki gox bi ñi ngi sosoo ci ay ñu ñuul, ay araab, ay tubaab ak lenn ci ay xeet yu bawoo Asi, ñu ëpp ci ñoom nag ay waa Siin lañu aki waa End.
Ñu ñuul ñi
ñooy ñi cosaanoo ci gox bi, ñoom nag ñi ngi nekk ci digg bi ak ci bëj-saalum gi. Ñoom nag daje nañook ag jaay doole gu mag gu tukkee ci sancaan yi, rawati na ci jamono ji nekk ci diggante ñaari xarnu yii: VI ak VII. ñoom sancaan yi ñoo sawarloo njàppum jaam mi te di ci xiirtale, rawati na ci tefesi sowwu Afrig yi ak mbalkam Kongóo, loolu waral ñu ray lu sakkan ci waa Afrig yi, ña ca des gàddaay dugg ci biir gox bi.
Araab yi
Ñi ngi nekk ci xaaj bu bëj-gànnaar bi ci gox bi, rawati na ci réewi naar yi, di : Isipt, Sudaan, Libi, Tiniisi, Aljeeri, Marook, Gànnaar ak Somaali. Séenub lim dees na ko nattale ci 100 milyoŋ ciy nit, maanaam luy tollook 2/7 ci way dëkki gox bi. Tàkkug Sahara gi nag mooy aji tàqale ji tàqale diggante ñu ñuul ñi ci bëj-saalum ak naar yi ci bëëj-gànnaar.
Waa Tugal yi
Ñi ngi ñëw ci gox bi ànd ak Sancug Tugal gi la ko dale ca VIIeelu xarnu. Ñu seet fa gën a neex wàcc fa, muy barab yi gën a neex a dëkke, fi suuf si yekkatikoo, klimaa ba méngoo fa, ci penku Afrig, ci bëj-saalumu Afrig ak ci Rodisiyaa ak Malaawi. Teg nañu loxo bëj-saalumu Afrig, sosal fa séen bopp am pénc (republique) mu temb, ñu yor fa cang ga ak njiit la ci kaw ëppte (majorité) gu nit ñu ñuul ña, di fa doxal it politigu teqale ci biiru xeet (walla boddante ci biiru xeet). Néewte gu weex googu it (minorite blanche) ci Rodisiyaa tegoon na loxo ca nguur ga walla àtte ga, daal di jibal ag tembteem, di def it politig bu mel ne ba ñuy doxal ca bëj-saalumu Afrig, muy boddante ci biiru xeet.
Néewte yu Asi yi
Ñi ëpp ci ñoom ay waa Siin lañu aki waa End, ñi ngi ci digg ak bëj-saalumu Afrig, ñi ëpp ci ñoom it canc gi lañu àndaloon ñëw fi. Ña ca gën a bari dañuy liggéey ci yaxantu, ñenn ci ñoom dañuy def ay mecce yu ndefar (industrie).
Jafe-jafey way dëkk yi fi cosaanoo
Wàll:Afrig
Nova Sintra
thumb|right|325px Nova Sintra benn dëkku Boa Vista ci yu nekku Boa Vista, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Brava Wàll:Dëkki Kap Weer
Bipolar disorder
Feebaru "bipolaire", ñu xamewoon ko ni déteelu bu ànd ak mer gu bon, mooy ab feebaru xelguy indi ay waxtu déteelu ak ay waxtu yu du sul noono yudikkale gu kawe. Dikkale gu kawe gi bari na te ñungi ko xame ni mer gu rëywalla dikkale gu amul kersa, mungi aajo ci rëyaayam, walla ndax liy wone xel mu tagoo ak li xew mungi ci. Bu nit nekkee ci mer gu rëy dafay am jikko walla yég bu dul noon njaxlaf, bég, walla mer. Nit ñi dañuy jël ay dogal te duñu ci xalaat te itam duñu xalaat li ñuy jur. Bu nit ki nekkee ci waxtuy mer gu metti duy faral di soxla nelaw. Bu nit ki nekkee ci ay déteeloom, joy dafa koy yom, gis-gisam ci dund gi dafay ñaaw, te duy xool ñeneen ñi ci ay gët. Njàjanu xaruci ñi ame feebar bi lu kawe la agg ba 6% ci ñi ëppal ñaar fukki at, tey ci booba dagg sa bopp mungi ame ci diggante 30 ba 40 %. Yeneeni jafe-jafe yi nekk ci feebari xel yi ni feebaru ragal yu mettiakdi jëfandikoo dorogdañu leendi faraldi boole ci Feebaru "bipolaire".
Li koy indi leerul ci bopp nit ñi, wante ñaari yi yépp dili ñu wër, ak dondu am nañ ci wall. Dondu yu bari ak ay efe yu ndaw bokk nañu ci luy joxe njàjan yi. Risk yi nekk ci li ñu wër bokk na ci istuwaaru noot xale ak diir bu yagg stress. Lu tollook 85% ci wallu risk bi ñungi teg ci dondu. Feebar bi ñung ko dugal ci feebaru bipolar I bu mësoona am lumu ndaw ndaw benn waxtu dikkale, ak walla bu amul waxtu déteelu, ak ni feebaru bipolar II bu amoon lumu ndaw ndaw benn dikkale gu amul kersa (waaye bu amul ay waxtu dikkale) ak benn waxtu déteelu bu mag. Ci ñi nga xam ne ni feebar bi duy feeñ noonu bu baax lu yagg, li koy indi feebaru xel mu jaxasoo di dem ci diggante bég ak déteelu mën nañu ko xool génne li ko waral. Su fekkee li koy indi mungi joge ci ay garab walla jafe jafe ci paj mi, dañu leendi xajjale. Yeneen yi koy indi yu mëna génne yu mel noonu ñooy Feebaru yëngu-yëngu bu tar bu àndak ñakka farlu, ay feebaru nekkin, Ñi ame jangoro schizophrénie dañuy faraldi réére mbir ak li xew. Seen nekkin du méngoo ak liy xew ak febaru dorogewu ak yenn yi koy indi joge ci wallu paj mi. Saytuwër gu yaramjarul def ngir absaytu, su fekkee sax ay saytu dereet walla portale feebar yi mën nañu leen jëfandikoo ngir dindi yeneeni jafe-jafe.
Paj mi ñuy gëna jëfandikoo bokk na ci Pajum feebaru xelak jël ay garab yi mel ni Seral dikkale (naqari dereet) ak luy xeex ak ñakk àndak sago. Yenn ci yii di seral ci yi ñi gëna jëfandikkoo bokk na ci lithium ak yeneen xeet yu wute yi di xeex jangoro kiriis Paj mu ñu waajalul ci ab pajukaay war nañu ko soxla bu fekkee am na ku jege ci fexeel boppam walla ñeneen ñi te baña fajuji. Ay jafe-jafe nekkin yu jeggi dayo, lu mel ni yëngëtu walla xeex, mën nañu ko toppatoo ak yi di xeex ak ñakk àndak sago ci diir bu gàtt walla ay garabu benzodiazépines. Ci waxtub xër, dafa gën yi di xeex déteelu ñu bayyi leena jël. Su fekkee yi di xeex déteelu ñungi leendi jëfandikoo bu amee ay déteelu, war nañu leen jëfandikoo ak li di seral dikkale. Pajum feebaru xel bu ñuy jëfandikoo electrochoc (ETC), su fekkee sax gëstuwuñu ko bu baax, war nañu ko mëna jéém ci ñooñu ñu ñu mënula faj ak yeneen paj yi. Su ñu bayyee jëfandikoo ay paj, dañu bëgg ñu benn bennal ko. Nit ñu bare dañu ame ay jafe-jafe koppar, seen nekkin ci biir nit ñi walla ci seen liggééyukaay ndax li ñu ame feebar bi. Jafe-jafe yii ñeent ba ñett yoo jël saa yu nekk benn bi am na leen. Yoon yi ñi tann ci seen dundin ak li garab yi di def ci ñoom, njàjanu dee yu jogewul ci benn jàngoroni feebaru xol tollu na ñaari yoon nit ñi.
Waa Kanadaa Amerik
Amerik Canada ab baat bu mëna jëfandikoo ci waa Amerik
Bipolar disorder
Téméér boo Jël ci addina bi am na kenn ku am feebaru Bipolar. Ci Amerik, téméér boo jël ñett ñi am nañu feebar bi ci seen dund, ñi ko ame ci góór ak ci jigéén ño ko tolloole. Lu ci ëpp boo ame ñaar fukki at ak Juróóm nga koy tambale gis. Feebaru bipolaire bi tollu na ci liñu génne ci xaalis ci 45 miliyaar ci Amerik ci atum 1991. Cërcëraat gu rëy ci loolu te jóge ci woññi gu kawe ci ñakka liggééyi, dafa tollu ci Juróóm fukk at mu nekk. Nit ñi ame feebaru Bipolaire dañuy faraldi am ay jafe-jafe ak ñeneen ñi di leen gise ni ñi am lëgët.
Jaxan-jaxan
alt=Jaxan-jaxan gi|vignette|Jaxan-jaxan gi (Prosopis africana) Jaxan-jaxan xeet la ci xeeti garab yi bokk ci ñoñ Prosopis. Ñi ngi koy fekk ci gox yi nekk diggante Afrig gu naaje jàpp Sahel.
Melo wi
Garab guy àgg 12-20i met taxawaay la, jëmm ji daa jub xocc te muluŋ ba mat 1,10i met ci ndigg li, kaw gi daa ubbeeku am i xob yu sëgg te wirgoo nëtëx bu leer.
Bipolar disorder
References
Wàll:Paj
Jaxan-jaxan
Melo wi
Xasam mi daa am i paq yu sew te dëgër, nekk ci diggante baam ak ñuul.
Meññeef mi
Li ci ëpp ci ñaareelu xaaju noor walla ca taw yu njëkk ci nawet lay meññ.
Njariñ yi
Dinay faj yii: bëñ bu xomaat (walla bëñ buy metti), noyyikaay bu fatt, ay goom, deru yaram bu wopp, tawati gët. Dinay faj it metiitu biir, nopp, bopp ak biir buy dàw.
Fas, nag ak picc dinañ koy jëfandikoo (ñax).
Bantam bu tolle ci mboqee jëm mboq bu xall, mucc ci gunóor ak sax yi.
Manees na jëfandikoo bant bi ni bantu tabax (tabax kër), bant biy nekk ci jumtukaayu tabax yi.
Turu xam-xam wi
Prosopis africana
Wàll:Garab wàll:Meññeef
Soppalikaay
thumb|450px|right|Ab soppalikaay bu ñattiwéq
1 Korent
1 Korent – ci faranse mooy Première épître aux Corinthiens.
Soppalikaay
Soppalikaay ab jumtukaay la buy tax a man a soppi limu dend ak taraayu dawaanu mbëj bu jóge cib gongikuwaay buy jur kàttanu mbëj gu safaanu, ci beneen limu dend ak taraay yu wuute te bokk baraay ak melokaan. Te limuy ñakk ci kàttan ci soppali gi lu néew la. Ab soppalikaay, ci dawaan bu safaanu rekk la man a doxe, ndax ci bii xeetu dawaan la mbëjbijjaakon bu safaanu, di ci li doxam aju, man a juddoo.
Soppalikaay yi ci ndomboy jokkalekaayu dawaanu mbëj yiy lëkkale jóoxuwaayu mbëj yi (digg yu mbëj) ak jëfandikukat yi lañu leen di jëfandikoo. Bokk na yenn ci ngirte yi tax dawaan bu safaanu bu Nikola Tesla am-ndaw ci kaw dawaan bu wéy bu Edison ci liñu doon woowee xareeb dawaan yi.
1 Korent
Wàll:Leeral Biibël
Soppalikaay
Ubbite
Lim bu bari bu kàttanu mbëj bees soxla ci mboolaay yu taaxe yi tax na ñu war koo jóox ci bariwaay bu dayoowu ci jóoxuwaay yees duppee digg yu mbëj. Ngir man a xayma bariwaayu kàttanu mbëj bees jóox cib digg bu mbëj dañuy xool ci liñuy duppee ngóora gi(njunjam di P bennaanu nattam di Watt ñu koy tënk ci [W]) di luy man a nekk ci diggante ay fukki kw (kilowatt, 1 kW = 1000W) ci digg yu ndoxmbëj walla yu jant ba ci ay teemeeri MW (megawatt, 1 MW = 1.000.000 W) di yu digg yu tàngmbëj ak yu saal. Gii kàttan dañu koy yóbb ci ay teemeeri km. Ngóora (P) gi mi ngi am digaale ak dawaan (I) geek dend (V) gi ci mbindum xayma miy toftal:
Antigua ak Barbuda
Antigua ak Barbuda
Wàll:Réew Wàll:Aamerig Wàll:Antigua ak Barbuda
Soppalikaay
Ubbite
Lii dafay tekki ne man ngaa yokk walla wàññi dend gi walla dawaan bi te ngóora gi du soppeeku (te jéem a fexe ba cos \phi \, jege 1 (benn)). Lii am na solo lool ndaxte dawaan bi I dafay jur tangoor suy jaar ci biir watatukaayu mbëj bi (ngir njeexitu Joule): lu dawaan bi di gën a bari tangoor giy judd di gën a bari; ngir moytu lii faww ñu yokk dijjaayu watatukaay bi, waaye it yokk gi am na dig ci wàllu koom ak xaral, aju na tamit ci feeñte bi ñuy duppee waddug dend yu buum yi ci seen bopp. Kon ngir wàññi dawaan bi dañuy def ab soppali yokkaale dend gi ci anam gu ngóora gi dul soppeeku.
Ag sàkkam
Baaxi ab soppalikaay ki leen njëkk a taxawal mooy Michael Faraday ci 1831, waaye li mu ci jubluwoon rekk moo doonoon biral baaxi yi nekk ci xiirtalug mbëjbijjaakon, kon xalaatul woon nan la man a nekkee jumtukaay buy jariñ ci dëgg-dëgg. Lucien Gaulard ak John Dixon Gibbs ci 1881 lañu génne ca Londar ab jumtukaay bees duppee woon «ñaareelu jurukaay», ñu daaldi jaay xalaat bi këru liggéey bu waa-aamerig ba Westinghouse. Mooy soppalikaay bees njëkk a jëfandikoo ci jëfe.
Wàll:Xaralaymbëj
Ecoopi
Ecoopi (Réewum Ecoopi) : réew Afrig
Garça de Cima
Garça de Cima benn dekk-dëkkaan Ribeira Grande ci yu dunu Santo Antão, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Santo Antão (Kap Weert)
2 Piyeer
2 Piyeer – ci faranse mooy Deuxième épître de Pierre.
Wàll:Leeral Biibël
Laay
Melo wi
Garab gi peer bu ndaw la yor, day màgg jëm ci kaw, guddaayam man naa àgg ba 10 met. Garab gu bari lool ay witaamin la.
Njariñ yi
-Ay foytéefam dees koy lekk ak di ci defar yenn xeeti njar yi.
-Garabu ber manees na ko jëfandiko ngir doxal yenn daamar yi.
-Garab la gog bari na jàngoro yu muy faj, bokk na ci sibbiru.
=Nataal
centré|vignette|doom bi
Turu xam-xam wi
Sclerocarya birrea
Bijjaan
thumb|right|Bijjaan yu toolu bijjaakon taqale
Bijjaan aw yaram la wuy jur ab toolu bijjaakon. Man naa nekk ab mbëjbijjaan, moom dafay soxla ñu koy jox dawaanu mbëj ngir muy man di wéy di jur toolu bijjaakon. Man naa nekk itam bijjaan bu sax, ndax ngir jur tool bi du jële dara ci biti, Lépp ci biiram lay xewee, moo tax toolu bijjaakon bi di sax ba faww. Bii bijjaan man naa juddoo ci dénd ci yenn xeeti xeer walla it manees na koo sàkk.
Ab bijjaan di na am lu néew-néew ñaari dott, benn bu bëj-gànnaar ak bu bëj-saalum. Yenn xeeti yaram yi bijjaan da leen di xëcc, lu mel ne weñ, yeneen yi mu leen di bëmëx, lu mel ne ndox. Soo jëlee ñaari bijjaan nga jegele bëj-gànnaaru benn bi ak bëj-saalumu beneen bi dañuy xëccante.
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Mbëjbijjaakon
Taw Noru (2022)
Hurricane Noru tàmpet bu mag la bu bawoo penku bi gauche|vignette|255x255px|Taw Noru
Leopool Sedaar Sengoor
Leopool Sedaar Sengoor mi ngi juddoo ca Jiwaalo ci 9 Oktoobar ci atum 1906, génn àdduna ca Verson (ca Fraas) ci 20 Desambar 2001. Nekkoon taalifkat, bindkat doonoon it killifa aada ca Senegaal. Mooy ki njëkk a doon njiitu réewu Senegaal (1960-1980).
Wàcc na jal bi ci teeyug bàkkanam, bàyyee ko Abdu Juuf. Ñu bari ci àdduna bi dañu koy jàppe kenn ci xalaatkati Afrig yi ëpp solo, yu ñaar-fukkeelu xarnu.
Dundam
Léopold Sédar Senghor ma nga juddoo ca Jiwaalo, di ab dëkk bu ndaw bu ne ca tund wu Mbuur, ci diiwaanu Cees. Baayam di Basil Jogoy Senghor, ab yaxantukat la woon bu bokkoon ci kuréel gu diggu gi ci giirug séeréer, di genn ci néewte yi ci Senegaal.
Yaayam di Ñilaan Njéemée Baaxum, ñatteelub baayam. Bi mu amee juroom ñatti at, la tàmbali am njàngam ci ab Gospel : benn jàngu bu dëkku bu Baay yu Ruu Gu Sell gi (les pères catholiques). Ci atum 1922 la dugg leekool (mbaa jàngu bi) te booba ma nga Ndakaaru, muy ku soppoon njàngat lu Faraas, di woon ku ràññiku ci làkku Faraas, Laatin, wu Geres ak Jabru, mu daal di am Bakalooriya, daal di am ag may ngir àggale am njàngam ca Faraas.
---
Senegaal
Bariwaa na lu ñuy askanale Sengoor ag demokaraasi waaye ay fen rekk la,ndax moom indi woon na fi ci doole ag noste gu genn làng, daal di moñoxe ci doole lu sakkan ci ay yëngu-yëngu yu ñaxtu yu ay dongo (étudiants. Ak doonte canc gu Faraas jeex na ci melo wu kilifawu (officiel) teewul xiimay koppar bu Senegaal Faraas a koy saxal, njàng mi it ci làkku Faraas lañu koy defe, te Sengoor it réew mi mi ngi ko jiite woon ànd ak ay xelalkat yu Faraas yu muy diisool, (Ñooñu nag manuñoo joxe menn xel mu njariñul Faraas nekkul, Moom itam jabari waa Faraas la yoroon, te bari na lool lu mu daa xeex ngir ñu yor aaday Faraas, Taalifkat ba nee na:
Wàll:niti senegaal Wàll:njiiti Senegaal
Dunu Buwet
Dunu Buwet : dunu mbàmbulaanug Atlas
Wàll:Dun Wàll:Noorwees
Juuf
Melo wi
Garab gi peer bu ndaw la yor, day màgg jëm ci kaw, guddaayam man naa àgg ba 10 met. Garab gu bari lool ay witaamin la.
Pedra Badejo
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
Juuf
Melo wi
Danay meññ benn fooytéef bu dëgër, ñuul te neex lool.
Ribeira da Barca
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
Juuf
Njariñ yi
-Garabu ber manees na ko jëfandiko ngir doxal yenn daamar yi.
-Garab la gog bari na jàngoro yu muy faj, bokk na ci sibbiru.
Nataal
centré|vignette|Doom bi
Turu xam-xam wi
Sclerocarya birrea
Wén
vignette|Wén gi (Pterocarpus erinaceus) Wén gi xeetu garab la gu bokk ci ñoñ Pterocarpus ak ci njabootu Fabaceae. Ci Sahel gi lay meññ ci Afrig.
Njariñ yi
Mattam nekk na lu nit ñi xëntewoo.
Turu xam-xam wi
Pterocarpus erinaceus
Jibuti
Jibuti (Réewum Jibuti) : réew Afrig
Wén
Tur wi ci yeneeni làkk
Farañse: véne (wén)
Wàll: garab
Jibuti
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Jibuti
Mbëjbijjaan
right|thumb|Ab mbëbijjaan mbëbijjaan ab cëru xaralaymbëj la buy jur ab toolu bijjaakon su ñu jaaralee ab dawaanu mbëj ci biiram. Naka-jekk dafay am ab saal (ag weñ lay nekk) di fi ñuy lëmës wëñug përëg gi, walla beneen xeetu wommatukaayu mbëj, di fi dawaan gi di jaar. Man naa nekk dawaan bu safaanu walla bu wéy.
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Xaralaymbëj
Suraas g
vignette|Suraas gi (Citrus sinensis) vignette Suraas gi xeetu gàjj la gu bokk ci njaabootu Rutacées. Barab yu tàng yi lees koy bay. Asi la bàyyikoo.
Melo wi
Garab gi man na àgg ba 10i met ci guddaay. Wànqaasam day am i dég te xobam 4 10i sàntimet àgg ci guddaay.
Njariñ yi
Suraas gi soloom ci wàllu koom lu fés la. Am na solo it ci wàllug paj.
Turu xam-xam wi
Citrus sinensis
Wàll: garab Wàll: meññeef
Creating a connection
Siyazi ukuba abantu bafuna izinto ezininzi kwi-intanethi kwihlabathi lewebhu kwixesha lanamhlanje.
Le mfuneko ngoku ibe yimfuno emandla yabantu.
Siyazi ukuba iinethiwekhi ze-intanethi zibaluleke kakhulu kumntu wonke. Ezi ndaba zibonisa imisebenzi yazo kwiindawo ezininzi zobomi bethu, ziyabachaphazela kakhulu abantu namhlanje. Kuyimfuneko ukuba wazi la majelo ngokusondeleyo, ekwanokungcwaliswa kwengqondo.
= Creating a connection =
Yiba nguwe, zama ukuzigcina kude nemidiya enjalo. Kungenjalo, kukho ithuba lokuba uya kufumana umonakalo omkhulu.
Okokuqala, masifumane impendulo kumbuzo wokuba kutheni unxibelelwano lunikiwe. Indawo Creating a connection kufuneka ibe yindawo ephezulu kakhulu yokukwazi ukuyinika. Indlela enzima, njengoko izabelo ikhonkco kubalulekile kwezinye iisayithi.
Kunsay/Ngunsay
Garab gi day am ay wànqaas yu bari. Wànqaas yi it am ay dég yu jub xocc teg ci ñaw, man nanu koo bay, man nanu koo fekk it ci àll bi walla ñu koy bay ngir jëfandikoo ay foytéef am cim paj walla bant bi dees na ko soxla ngir di ko toggee.
Melo wi
Ci wàllu dëkkuwaayam, garab gi li ci ëpp noo ngi koy fekk cib àll walla di ko fekk ci suuf suy tooy suy bari ndox walla yu ni mel. Ci dëkk yi ëpp li nu koy fekk bokk na ca Amerig ak dëkk yi nga xam ne day jige xala yi yu ci mel ne Miyaami ak yu ni mel.
Garab gi it màggam gaaw na lool rawati na bu nekkee ci suuf su nangu, màgg gu gaaw nag lay màgg lu muy gën a màggat garab gi di gën a rëy ay wàqaasam di gën a yaatu ak a gudd.
Njariñ li
Li ëpp ci njariñ yi mooy lu jëm ci lu nut jëfandikoo, nee nañu doom yi man nanu cee defar diw, xob yi it bu ñoree manees na ko lekk waaye li miy am bariwul.
Foytéefam day xaw a tolloo ak suraas ci yaatuwaay. Moom it waxuñu fenn ne manees na ko lekk.
Yeneeni njariñ
Xob yi leeg-leeg bu nu ko dëbbee mbaa nu yëy ko ba mu mokk man nañu koo boole ak ndox di ko sangoo. Bant yi it man nañu koo defaree jëfandikaay yu jëm ci kër lu ci mel ni lal añs.
Turu xam-xam wi
Afraegle paniculata
wàll:garab wàll:meññeef
Dominika
Dominika (Commonwealth bu Dominika)
Wàll:Réew Wàll:Aamerig
Xiirtalug mbëjbijjaakon
Xiirtalug mbëjbijjaakon ag feeñteeg jëmm la gees di gis niki juddug ag wuuteeg aj ci diggante ñaari cati ab wommatukaayu mbëj walla ci ag ndombo gu mbëj mbaa juddug ag dawaanu mbëj ci seen biir, su wommatukaay bi walla ndombo gi nekkee ci biir ab toolu bijjaakon. Ci gii feeñteg jëmm la doxub soppalikaay yu mbëj yeek xiirtalukaay yi sukkandiku.
Wàll:mbëjbijjaakon
Achada Furna
Achada Furna benn dekk-dëkkaan Santa Catarina do Fogo ci yu bëj-saluumu yu dunu Fogo, Kap Weer.
Timoor gu Penku
Timkr-Leste  (Republic Demokaraatik bu Timor-Leste)
Déteelu
Feebaru naqar gu metti ku dara saful MDD, ñu xame ko itam ni déteelu, mooy benn feebaru xelbu ñuy xame ci ñaari ayubés ci (dikkale bu wacc bu feeñ ci yu bari. Dafay faraldi di ànd ak tuuti ci wóólu sa bopp, ñakka am yëg yëg ci yoon ci ay yëngu yëngu yu wara neex, njaxlafaay gu wacc, ak mettit bu amul lu ko waral. Nit ñi mëna nañu am yenn saay ay gëm gëm yu amul walla gis walla dégg ay mbir yu nit ñi dul gis walla dégg. Ñenn ñi am nañu ay diiru déteelu te ci seen diggante dañuy mel ñépp ay at, te ñeneen ñi ci boobu diir dañuy génne feebar bi. Feebaru naqar gu metti ku dara saful mën na japp nit ki japp bu ñaaw ci dundam, walla ci njàngam, walla ci nelawam, walla ci ni muy lekke, ak ci wér gu yaram. Ci diggante 2-8% ci magg ñi ame feebaru naqar gu metti ku dara saful dañuy dee ak xaru, te lu tollook 50% ci nit ñiy dee ak xaru amoon nañu déteelu walla beneen feebar feebaru dikkale.
Gëm nañu ne li koy indi mooy ab mbooloowu ndono ci dereet, ci li ñu wër, ak ci wallu xel. Risk yi ñooy ci wallu cosaanu waa kër gi ci li koy joxe, coppite ci dundum nit ki, yenn garab yi, jafe jafe yu metti ci wér gu yaram, ak feebaru dorogewu. Lu tollook 40% ci risk yi ñungi joge ci ndono yi ci dereet. Saytu yi ci feebaru naqar gu metti ku dara saful mungi wekku ci jaar jaar yi nit ki di nettali ak benn saytu ci fi xelam tollu. Amul benn saytu ci laboratoire ngir feebaru déteelu yu gêna bari yi. Di ko saytu, waaaye, mën nañu ko def ngir dindi fi yenn jafe jafe yi ci yaram bi yu mëna indi ay yeneen mandarga yu mel noonu. Feebaru déteelu moo gëna metti te mooy gëna yagg naqar, lu bokk ci dund nit ki la. Lii di United States Preventive Services Task Force (USPSTF) laaj na ñu saytu déteelu ci ñi am lu ëpp fukki at ak ñaari,  ci waxtu woowu ci xibaaru Cochranegis nañu ne di faraldi di laajte du jappale génne walla faj feebar bi.
Ci yoon, nit ñi ñungi leen di faj ak joxe ay tegtal ngir dimbali nit ki saafara jafe-jafeem ak garab yiy xeex déteelu. Garab yi wone na ne am njëriñ, waaye njëriñ li mën na baax ci ñi gëna mettile feebar. Leerul ndax garab yi dañuy def antum risk xaru. Yenn xeeti joxe ay tegtal ngir dimbali nit ki saafara jafe-jafeem bokk na ci pajum nekkin bu àndak xalaat(CBT) ak pajum nekkin ak ñeneen ñi bu àndak xalaat. Su fekkee yeneen xayma yi amuñu njëriñ, pajum electrochoc (ECT) mën nañu ko jëfandikoo. Tëye nit ki ci opitaal dina baax su fekkee nit ki am na risk gaañ boppam te mën na léég léég ñakka ànd ak li nit ki bëgg.
Feebaru naqar gu metti ku dara saful daloon na lu tollook 216 miliyoŋ ci ay nit (3% ci addina bi yépp) ci atum 2015. Limug nit ñi ame feebar bi ci seen dund mungi tollu ci 7% ci Japon ba 21% ci France. Lim gi ci giir dund mungi gëna kawe ci rééwi ame koom koom gu baax (15%) méngale ko ak rééw yi seen koom koom di jog (11%). Indi na ñaareel bu gëna kawe ci ay at yu ñu dund ak feebaru ñakka mën, ginnaaw ndigg guy metti. Diir gu ñu gëna raññe ni feebar bi génn na mooy ci ati ñaar fukki yi at fanweer yi. Jigéén ñi dañuy faraldi gëna nañu ame feebar bi ñaari yoon góór ñi. Lii di American Psychiatric Association di mbooloo mi nekk Amerik dajale fajkati feebaru xel yi yoq ci ne "feebaru naqar gu metti ku dara saful" ci Téére Saytu bi ak Xayma bi ngir ñi ame Feebaru Xel (DSM-II) ci atum 1980 Ab dog dog la woon feebaru déteelu bu ànd ak dikkale bu waccci DSM-II, te mënin yi bokkoon ci ñu xame ko léégi ni déteelu bu ndaw ak ay feebaru nekkin yu dajaloo ak dikkale yu bon. Ñi amewoon feebar bi ak ñi ko ame léégi mën nañu nekk ay légëtloo. Wàll:Paj
Paftan
vignette|Paftan gi (Calotropis procera) Paftan gi garabu tóotóor la gu bokk ci njabootu Apocynaceae.
Melo wi
Garab gu yam la, man na àgg ba 3i met. Doomam day wërbalu te duuf. Moom ak xob wi wirgo wu nëtëx lañuy yore. Tóortóor bi day weex. Garab gi day nacc di génne meen mu bari.
Njariñ yi
Garab gu am solo la ci wàllu paj.
Turu xam-xam wi
Calotropis procera
Wàll: garab
Calabaceira
Calabaceira benn dekk-dëkkaan Ribeira Grande de Santiago ci yu sowwu yu dunu Santiago, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)