cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dawaan gu wéy
Dawaan gu wéy (ñu man koo tënk ci DC Direct Current ci wu-angalteer, moom lees di gën a jëfandikoo), di dëddoo ak dawaan gu safaanu AC, xeetu dawaan la gu am genn jubluwaay. Dawaan gi dafay wéy di dox ci ag ndombo ci genn jubluwaay. Mbëjfeppal yi ci genn jubluwaay lauy wéy di daw.
Nattiin
Dawaan gu wéy ciy amper lees koy natt. Benn amper mooy ,24*1018 mbëjfeppal ci saa (I = Q/t), I = dawaan, Q= coulomb, t= saa).
Wenn rëdd wu wéy ak ñett yu ndaw, ci suufam, mooy njunju dawaan gu wéy; dees na jëfandikoo itam DC (Direct Current). Dawaan gu safaanu moom AC alternating current lees di jëfandikoo wall njunj wii di ~.
Jëfandikoom
Dawaan gu wéy lees di jëfandikoo lu bari la ci taraay gu suufe ak ci mbëjfeppal, rawatina ci jumtukaay yiy doxeek tegle yiy man a jur dawaan gu wéy kepp. Ci daamar yi, su safaanukaay bi juree dawaan gu safaanu dess koy soppali gu wéy. Saxaar yiy doxee mbëj itam ñoom dawaan gu wéy lañuy jël.
Taariixam
Thomas Alva Edison mooy ki fi taxawal séddaleeg dawaan gu wéy ci wetu njeextalu XIXu xarnu bi, bi ndefar gi tambalee jëfandikoo mbëj. Ci ginnaaw bi lees ko wuutaleek dawaan gu safaanu gi Nikola Tesla sakk, ndax limu gën a yomb a yóbb ci diggante yu gubb.
Wàll:Dawaanu mbëj
Timmiñ-tammañ
Timmiñ-tammañ Gàñcaxug ñax la, di it borom juróomi xob yi bokk. centré|vignette|Tóortóoru Timmiñ-tammañ
Melo
Timmiñ-tammañ day law, ab taxawaayam di àgg ba 10i sàntimet jàpp 20i sàntimet. Ab lawaayam day àgg ba 100 Mt. Ab reenam day dëgër fa miy sax it day mel ni am tàgg ( dankalikoo). Day am am peet mu mboq rafet lool. Ci béreb bi féexlukaay yi lay ëppe ak ci tooli "jardins" yi. Ci jamono yi miy lawe nag mooy ci weeru suliyee jàpp nowambar ( Naweet).
Njariñ
Ay reenam day yokk ag cawarte. Ab nàcc-nacc it boo ko ci defee day taxawal deret ji. Day faj it biir buy daw. Lawtan gi it daa nañ ko jëfandikoo di ko def ay takkun ngir di ci takk ngóob mi ci jamonay góob.
Loraange yi
Ñax mi daa am tooke gu bon ci jur gi ba tax na waru ñu koo lekk.
Nataal
vignette|Timmiñ-tammañ gi
gauche|vignette|Meññeef centré|vignette|Xob ak tóortóor
Turu xam-xam
Potentilla reptans Wàll:garab
Tuberkiloos (TB)
Tuberkiloos (TB) feebar la buy wàlle, te li koy faral di joxe mooy doomu jàngaor bi tuddu Mycobacterium tuberculosis (MTB). Cër bi tuberkuloos di ngëna jàpp mooy dënn bi, waaye mën na dem ba laalaale yeneen cër ci yaramu nit ki. Barina lu muy dal nit te du feeñ, loolu lañuy woowe tuberkuloos bu nëbbatu. Lu tollu 10% feebar yiy nelaw yaramu nit ki, dañuy dem ba daaneel nit ki, suñu ko fajul, mën na dem ba faat ki mu dal. Beneen tuburkuloos bi nelawul moom dafay wane boppam, kumu dal dangay am sëqët mu tar àndaale ak lumbi deret, yaram wu tàng, ñaqu guddi, ak yaram wuy jeex di dem. Di nañu koy faral di woowe feebaru "ŋacci" ndax limuy ŋacci sa yaram. Amna yeneen anam yu muy feeñee su laalee yeneen cër yi.
Tuberkuloos dafay tasaaroo ci ngelaw li, suede tuberkuloos bu tar moo la jàpp, soo sëqëtee wala nga tifli wala nga wax, wala nga tissooli mën nga ko wàlle. Nit ñi feebar bi di nelaw ci seen yaram du ñu wàlle feebar bi. Nit ñi gëna mëna wàlle feebar bi mooy ñi am VIH/SIDA ak tóxkat yi. Ngir saytu jàngoro ju tar ji ci yaram nit, dañuy rajo dënn bi, dañuy jël itam ndox mu bawoo ci moom ñu xool ko ci microscope wala ñu amal ci njàngat mu xóot. Sudee tuberkuloos biy nelaw nak, ci deru nit ki wala ci deretam.
Suñu bëgee aar nit ñi ci feebar boobu, nañuy saytu bu baax ñi nekk fumu leen mëna dalee, teela gis doomu feebar bi ak teel ko faj, ak jël ñaq bii di Bacile Calmette-Guérin (BCG). Nit ñi feebar bi gëna yab ñooy ñiy liggéeyandoo ak ki ko am, ñi mu bokkal kër, workplace, ak ñi muy nekkal bis bu nekk. Paj mi dafay yàgg lool, te ay àntibiotik lañu koy defee. Doomu jàngoro bi daa tàmbali ñeme garab yu bari (MDR-TB) ak doomu jàngoro yi ñeme yeneen garab bi (XDR-TB).
Ci atum 2018, ñeenti nit ñoo jël xalaat nañu ni kenn ka amna tuberkuloos. At mu nekk dina am lu tollu ci 1% ci nit ñi ci àdduna bi ñuy am doomu jàngoro ji. Ci atum 2017, amoon na lu ëpp 10 milion ci nit ñu am feebar bi, ci ñooñu amna ci lu tollu 1.6 milion ñu ci ñàkk seen bakkan. Loolu moo ko def feebar bi dàqa ray ci feebar yiy wàllaate.Lu ëpp 95% nit ñi mu faat ci réew yu néew doole yi lañu dëkk, lu ëpp 50% Inde, Chine, Indonesie, Pakistan, ak Philippines. Seetlu nañu ni li ko dale atum 2000 ba leegi wàllaate gi dafay gëna wàññeeku at mu nekk. Nit ñi saytu ndax am nañu tuberkuloos am déet, 80% ci ñoom dañuy am feebar bi suede ci Asie ak ci Afrique waaye suede ci Etats Unis 5–10% ci nit ñi ñuy saytu ñoo koy am. Ca jamonoy maam ya ba leegi tuberkuloos a ngi am.
Cosaanu gëstu bi
Wàll:Paj
Voronezh
thumb|Voronezh
Voronezh (Воро́неж) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 032 895 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Bisub Tabaski
thumb|Bisub Tabaski
Korwaasi
Korwaasi (Republik bu Korwaasi; hr: Republika Hrvatska) : réew Óróop thumb|center|300px|Korwaasi
Wàll:Réew Wàll:Tugal
Bisub Tabaski
Àtteb Tabaski ci Lislaam ?
Yàlla neena: «Jullil ngir sa boroom te rendi (lottal)» Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi neena: «Ku am dooley tabaski te tabaskiwul, kon bu mu jege sunu barabu julliwaay» (Abuu Hurayra mooko nettali, Ibn Maaja, Ahmad, Daaru Qutni ak Al-Haakim ñooko soloo. doonte barina ñu jam hadiis bi ci woroom xam-xam yi, niki Haasim ak ñeneen) Baraan nettali na ni, Yonent (Jàmmi Yàlla ci ñoom) bi neena: Li nuy njëkka def ci bis bii, moo di julli, ginnaaw ba nu dellu lottal, ku def loolu def na sunu sunna.» Ash-Shaari` neena: «Duma nangu ku am dooley am tabaski diko sàggane » Tabaski Sunna la nag su far, Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi saxaloon nako te daan ko digle. Sunna la su far ci Ñoñ-Maalig, Shafi`, ag ñenn ci waa Ahmad ibn hambal, bu dee nag ci Abuu Hanifa ñoom lu war la, Lu war ca ñoñ Abuu Hanifa nag tekkiwul ni farata la. Lu man a am nag ñépp dëppoo na ñu ci ne dina war ci ñaari mbir :
Waxtuw rendi am tabaski:
Mingi dale ci rendig Yilimaan, rendig yilimaan moongi aju ci ginnaaw julli gi, ba jant di so ca bisub ñatteel ba fu ñu ko fi rendee mu baax, bu dul guddi. La ca gën moodi boroom rendil ko boppam, bu amee ngànt mu wuutal ko moroomum jullitam, te nanga yéene yaw, Ku rendi tabaskim jàmbur te amu ci ndigal, kon du ko doy am tabaski te war naa fay boroom.
Am tabaski:
Yàlla neena ci Alxuraan: «Deesul am Yàlla ci ndawalam ga, déeti dereetam ja, waaye dees na Ko am ci ag ragal [Yàlla]» S22 L:36. Kon nanu jàpp njëkk ni yéene ju sell, te Yàlla rekk tax waliif ngistal walla wanu ci bëti nit ñi mooy maye am tabaski.
Yees nanguwul ci am Tabaski:
Bu benn béjjan dammee te wérul matul am tabaski [ci maalig], Bu weree nag mat na am tabaski, bu juddu waalewul ay béjjen nag darra nekku ci, Bees xaajee nopp ba ñatt, la ca dagg bu matee benn xaaj ba, matul am tabaski, Bu juddu waale wul nopp walla bu gàtt nag dara nekku ci, Bu nopp ba xaree lu toll ci benn ci ñatti xaajam du mat am tabaski Bees xaajee geen ba ñatt, la ca dagg bu matee benn matul am tabaski, Bu ko juddu waalee nag dara nekku ci.
Loj :
Ku koy def, day taxawal lamuy loj jubale ko "XIBLA" (Kaabag Màkka), Lem baat ba tëral ko ci wetug càmmoñ nga, Bu ragalee barig doole ja, Man naa yeew tànkub càmmooñu kanam ba, Te balaa tàmbali mu wax «Bismil Laahi», Te bu tàmbalee mu bañ a dindi loxoom lifeek noppiwul. Lees war a loj nag bees amul lojukaay Sañees na koo rendi, lees war a rendi it bu ñu amul rendikaay, Te am lojukaay sañees na koo loj. -Giléem (Galéem) loj rekk lees koy def mbaa deesu ko lekk waaye deesu ko rendi, Xanaa ñu loru ñàkk lojukaay te am rendikaay, bu boobaa nag dees na leen ko may, -Bu dee aw Nag dees na ko loj niki ñu koy rendee, kon moom lu leen jekku rekk ñu sañ koo def noona, (Fii nag rendi ko lañu gën a miin) Loj, balaa baax ñatti sidit yu mag yi daa war a dagg, kon ci ag wet lees koy defe ak kanam..
Na moytu yii:
Bu dawalee paaka ba, ba sidit ya tàmbalee dagg mu teggi ko, kon bu ko ca gaawee delloo dees na ko lekk, Bu ko ca yeexee delloo nag te lor wara lu ko, kon deesu ko lekk. Te yit mu bañ a tàngale baat ba, Bu ko defee it du ko tee dagan, waaye bañ koo def a gën. -Rendi xar ak bëy ci kanam lees koy defe, boo ko rendee ci ginnaaw walla ci wet, deesu ko lekk, -Bu dee aw nag manees na koo rendi manees na koo loj, -Bu dee Ginaar (Ganaar) nag war naa wërale paaka ba, ca gannaaw ak ca kanam, ba sidit yu sew yépp dagg te mu bañ a tàngale baat ba, bu ko defee it du ko tee baax waaye bañ koo def a gën.
Ngënéeli Tabaski:
Ngënéeli Tabaski ci lislaam lu am solo la, kenn manu koo takk, Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi xamle nani toq dereet wiy njëkk a génn Yàlla di na ci jéggale mboolem bàkkaar yees masa def, nii la dikke ci sunna ci nettalib Aysa (ngërëmul Yàlla ci moom). Jëlee nanu ci Ibn Abaas muni Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi neena : «Xaalis dugaleesu ko ci lu gën gàttub tabaski (iid)» (Daaru Qutni mooko soloo). Yonent (jàmmi Yàlla ci moom) bi bégal nanu ci ne Xarum tabaski dina njot ci sawara niki mu ko njotee woon bakkanu Ismaayla. Amul lu jëf ju nit di def ju gën a neex Yàlla ci tuur deret ci bisu tabaski, noonu lako Aysa nettalee.
Izhevsk
thumb|Izhevsk
Izhevsk (Иже́вск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 627 734 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Suuna
vignette|Nataalub suuna Suuna xeet la ci xeeti garab yi mi ngi bokk ci njabootug buwaasiis ñu di ko bay ngir ay doomam yi nga xam ni dañuy tàkk. garab la gog moom lañuy gën a bay ci xeeti garab yi.
==Melo wi== Garab la gog guddaayam man naa àgg 1 jëm 3 ba 4i met, ay doomam dañuy yor melo wu xaw a weex, walla xaw a mboq, walla xawa baam te niru ak ay fer.
Mbootaayu Réewi Jullit yi
Mbootaayu Réewi Jullit yi gii mi ngi sosu ci saxal goo xam ne buur ak njiiti reewi jullit yi jëloon nanu ko, ci waxtaanu seen daje bi nu njëkk’a daje, te defe woon ko Ribaat, peeyub reewum Marok, ci diggante 9 – 12 /8/ 1389 g.g, deppoo ak 22 – 25 /9/ 1969 g. Ñaar-fukki reewi lislaam ak juroom bokkoon nanu ca waxtaan woowa, mbootaayug goreel Falastin (OLP) it teewe woon na ko waaye niki aji fuglu rekk.
Suuna
===Solo si== Garab gu ñuy bay la lool te bari ay njariñ fële ca End ak Pakistaŋ, ca Sahel ak Afrig ci yenn barab yi. Ay doomam dañu koy jëfandikoo ni Ceeb ñu di ko tàngal bamu ñor te it dañu koy soppi di ko def Fariñ; boo demee ci yenn réewi Afrig yi am na ñu ko fay soppi am ñoll. Fële ca Órob garab la gog dañu koy jox mala yi ñu di ko jëfandiko.
Mbootaayu Réewi Jullit yi
Ndajem waxtaan moomu mi ngi amoon ci ginaaw bi nu lakkee Masjidul’Aqsaa, ci 21/8/1969 g, te ay yahuud def ko. Waxtaan wa ba muy tëj daa ñaawlu jëf ju bon jooju, nga xam ne day wone ag noonu gu nu def jullit ñi te ñàkk’a wormaal seeni gëm-gëm. ñu sàkku woon it ci Israayil mu genn ci mbooleem suufi araab yi mu tegoon loxo atum 1967 g. Te delloosi dëkkub Quds bi ci ni mu nekke woon ca xareb sue (juin) ba atum 1967 g. Mu feddali ba tay moom ndaje mi, jàpple gu miy jàpple reewi artaab yi, ci seen xeex bi nuy def ak Israayil, ak jàpple gi muy jàpple waa Palastin ci nu delloosi seen àq ak yelleef yi nu teg loxo, te goreel seeni suuf. 400px|thumb|réew yi ci bokk
Kollëreg mbootaay gi
Kollëreg mbootaay gi mi ngi genne ca ñatteelu waxtaan wa jëwrini bitim reew yu reewi lislaam yi amaloon ca Jidda atum 1392 gg, dëppook 29/2 - 4/3/ 1972 g. Mu sampu woon – moom kollëre gi - ci li taxoon nu sos mbootaay gi.
Suuna
Turu xam-xam
Pennisetum glaucum
Mbootaayu Réewi Jullit yi
Kollëreg mbootaay gi
Li nekk ci poñ bu njëkk bi ci kollëre gi mooy “reew yi ci bokk ñi ngi sos mbootaayug reewi jullit ñi (walla mbootaayug daje gu lislaam gi)” poñ bu ñaareel bi làmboo dali mbootaay gi aki jubluwaayam. Jubluwaay yooyu nag weesuwunu woon “ amal fi jawwu ju baax, ju nu man a dëgërale dimblante ak deggoo ci diggante reew yi ci bokk, ci seen biir, ak ci seen diggante ak yeneen réew yi. Waaye dal yi nag ñoom ci nii lanu taxawe:
Campeefi mbootaay gi
Mbootaay gi sos na ay campeef yu bari yu cosaanu niki :
yeneen cëslaay
Bu lii jàllee, teewul sosees na ba tay yeneen cëslaay yu bokk ci mbootaay gi, ñooy
Jagley campeef yi
Jataayu buur yi ak njiit yi, mooy campeef bi ëpp solo ci mbootaay gi. Moom nag dana faral di daje saa su ko yitey xeet wi laajee, ngir gëstu ay mbiram, ak lijanti ay lëj-lëjam.
Buur yi ak njiit yi ci bokk nag, saxaloon nanu ca seen ñatteelu ndaje ma nu defoon ca Makka (mu sell mi) ak Taayif, ci diggante 19 – 22 rabihul-awal 1301 gg, dëppook 25 – 28/1/1981g, saxaloon nanu fa ne danuy def ndaje yi ñuy luy wër ci seen diggante ci ñatti at yu nekk.
Niki nu ko waxe woon, mbootaay gi, ndajeem mu njëkk, mi ngi ame woon Ribaat, diggante 9 – 12/7/1389gg, dëppook 22 – 25 /9/1969g. Mu defaat meneen ndaje ca Lahoor ca Pakistaan, diggante 29 muharram – 01 safar 1394 gg, dëppook 22 – 24/3/1974 g. Ñatteelu ndajeem mu defe ko Makka ak Taayif, diggante 19 – 22/3/1401gg, dëppook 25 – 28/1/1981g. Mu def ñeenteelu ndajeem ca Kaasa Balanka, ci diggante 13 – 17 rabiihu-saani 1404 gg, dëppook 16 – 19/1/1984g. Juroomeelu ndajeem ame Kuwet, ci Jumaadas-saaniya 1407 gg, dëppook 26 – 30/1/1987g.
Jataayu jëwrini bitim reew yi nag, mooy ñaareelu campeef bi ëpp solo ci mbootaay gi, ginaaw jataayu buur yeek njiit yi. Campeef bii nag dana faral di daje – ci anam guy wër – ci at mu nekk, ci benn ci reew yi bokk, ngir xool mbooleen bataaxel yiy doxal politigu mbootaay gi. Ak jël saxal yi war ci mbir yi am ay njariñ yu reewi mbootaay gi bokk, loolu lepp nag, fekk mu dëppoo ak jubluwaayi mbootaay gi aki bëgg-bëggam. Jataayub jëwrin yi mooy xool saxal gi nga xam ne kureelub koppar bu sax bi di na koy def, ngir saxal ko te wéyal ko. Mooy xool it njël lu yaatu lu kooluteg mbootaay gi. Bokk na ci ay ligeeyam, di sàkku ci mbootaay gi muy daje, bu jaadoo, ngir ay xew-xew yu bette, yu yitteel jullit ñi. Jataayub jawrin yi ba tay dana faral’a daje ci anam gu xotti baax, saa su ko yitte laajee.
Bu dee koolute gu matale gi nag walla, moom mooy campeef biy wéyal jëf yi ci mbootaay gi. Mi m ngi sosoo ci saxal (resolution) gu genne woon ca ndajem jëwrini bitim reew ma nu amaloon ca Jadda, diggante 23 – 25/3/1970 g. Yiteem nag mooy def ligeey yi nu ko sant, ci biir àttey kollëreg mbootaay gi. Dina dimbli tam yeneen campeef ak bànqaas yi bawoo ci mbootaay gi, ak di dëppale seeni prograam yu wuute yi. Bokk na ci yitteem ba leegi, topp ak xeeñtu saxal ak ndenkaane yi tukkee ci ñaari ndaje yii: mu mbootaay gi ak mu jëwrin yi. Kiy saytu ligeeyi koolute gi, mooy ku nu wóolu ki nga xam ne mbootaay gee koy fal, ngir diirub ñeenti at yees manul’a yeesal, bu ko defee ñeenti dimblikat ak ñeenti ñu-ñu wóolu di ko jàpple, kenn ci ñoom, jagoo mbirum Palastin ak Quds, mbootaay gi Jidda la defandi dalub kooluteem gi, ba kero nuy goreel Quds,insallaa, ngir nu def ko dal bu sax bi. Làkk yi mbootaay giy jëfandikoo ciy ligeeyam ñooy: Araab, Franse, Angle. Mbootaay gi nag mbirum Palastin yitteel na ko lool, ak mu Quds, moom mi nga xam ne moo uuf Masjidul-Aqsa, mi Yàlla teral te teral li ko wër, ak doj wu sell wa, ak miir ba nuy wax “Miiru Buraax”. Ak yeneen mbir yi aju ci diiney lislaam te nekk ci mbooleem barabi lislaam yi. Quds nag boo gisee nu fonk ko, day suuf si Yonnant bi rañaane woon yeeg, loolu nag dana waral ci jullit ñi ñu fonk ko te yittewoo ay mbiram, te aar ko ba noon yi dunu ko tilimal. Kureelub Quds mi ngi sosu ci ndigal lu tukkee ci juroom benneelu ndaje mu jëwrini bitim reew yi, mi ame woon Jidda ci diggante 12 – 15/7/1975 g. Ndajem jëwrin mu fukkeel ma nu defe woon Faas ca Marok, ci diggante 10 – 14/5/1979g, ndaje moomu dal di denk njiitug kureelu Quds bi buuru Marok bii di Asan mu ñaareel mi.
Liggéey yi
Kureelu Quds moom, njiit la ko jiite moo ko man’a dajeloo walla lu mbootaay gi. Kureel gi nag mi ngi ame ci ndawi 15 reew, yu bokk ci mbootaay gi, yoo xam ne jataayu jëwrin yee leen di tànn ngir diirub ñatti at.
Wàll:Lislaam
Anxiety disorder
Feebaru naqar gu metti ku dara saful MDD, ñu xame ko itam ni déteelu, mooy benn feebaru xelbu ñuy xame ci ñaari ayubés ci (dikkale bu feeñ ci yu bari. Dafay faraldi di ànd ak tuuti ci wóólu sa bopp, ñakka am yëg yëg ci yoon ci ay yëngu yëngu yu wara neex, njaxlafaay gu wacc, ak mettit bu amul lu ko waral. Nit ñi mëna nañu am yenn saay ay gëm gëm yu amul walla gis walla dégg ay mbir yu nit ñi dul gis walla dégg. Ñenn ñi am nañu ay diiru déteelu te ci seen diggante dañuy mel ñépp ay at, te ñeneen ñi ci boobu diir dañuy génne feebar bi. Feebaru naqar gu metti ku dara saful mën na japp nit ki japp bu ñaaw ci dundam, walla ci njàngam, walla ci nelawam, walla ci ni muy lekke, ak ci wér gu yaram. Ci diggante 2-8% ci magg ñi ame feebaru naqar gu metti ku dara saful dañuy dee ak xaru, te lu tollook 50% ci nit ñiy dee ak xaru amoon nañu déteelu walla beneen feebar dikkale.
Gëm nañu ne li koy indi mooy ab mbooloowu ndono ci dereet, ci li ñu wër, ak ci wallu xel. Risk yi ñooy ci wallu cosaanu waa kër gi ci li koy joxe, coppite ci dundum nit ki, yenn garab yi, jafe jafe yu metti ci wér gu yaram, ak feebaru dorogewu. Lu tollook 40% ci risk yi ñungi joge ci ndono yi ci dereet. Saytu yi ci feebaru naqar gu metti ku dara saful mungi wekku ci jaar jaar yi nit ki di nettali ak benn saytu ci fi xelam tollu. Amul benn saytu ci laboratoire ngir feebaru déteelu yu gêna bari yi. Di ko saytu, waaaye, mën nañu ko def ngir dindi fi yenn jafe jafe yi ci yaram bi yu mëna indi ay yeneen mandarga yu mel noonu. Feebaru déteelu moo gëna metti te mooy gëna yagg naqar, lu bokk ci dund nit ki la. Lii di United States Preventive Services Task Force (USPSTF) laaj na ñu saytu déteelu ci ñi am lu ëpp fukki at ak ñaari, ci waxtu woowu ci xibaaru Cochranegis nañu ne di faraldi di laajte du jappale génne walla faj feebar bi.
Ci yoon, nit ñi ñungi leen di faj ak joxe ay tegtal ngir dimbali nit ki saafara jafe-jafeem ak garab yiy xeex déteelu. Garab yi wone na ne am njëriñ, waaye njëriñ li mën na baax ci ñi gëna mettile feebar. Leerul ndax garab yi dañuy def antum risk xaru. Yenn xeeti joxe ay tegtal ngir dimbali nit ki saafara jafe-jafeem bokk na ci pajum nekkin bu àndak xalaat(CBT) ak pajum nekkin ak ñeneen ñi bu àndak xalaat. Su fekkee yeneen xayma yi amuñu njëriñ, pajum electrochoc (ECT) mën nañu ko jëfandikoo. Tëye nit ki ci opitaal dina baax su fekkee nit ki am na risk gaañ boppam te mën na léég léég ñakka ànd ak li nit ki bëgg.
Feebaru naqar gu metti ku dara saful daloon na lu tollook 216 miliyoŋ ci ay nit (3% ci addina bi yépp) ci atum 2015. Limug nit ñi ame feebar bi ci seen dund mungi tollu ci 7% ci Japon ba 21% ci France. Lim gi ci giir dund mungi gëna kawe ci rééwi ame koom koom gu baax (15%) méngale ko ak rééw yi seen koom koom di jog (11%). Indi na ñaareel bu gëna kawe ci ay at yu ñu dund ak feebaru ñakka mën, ginnaaw ndigg guy metti. Diir gu ñu gëna raññe ni feebar bi génn na mooy ci ati ñaar fukki yi at fanweer yi. Jigéén ñi dañuy faraldi gëna nañu ame feebar bi ñaari yoon góór ñi. Lii di American Psychiatric Association di mbooloo mi nekk Amerik dajale fajkati feebaru xel yi yoq ci ne "feebaru naqar gu metti ku dara saful" ci Téére Saytu bi ak Xayma bi ngir ñi ame Feebaru Xel (DSM-II) ci atum 1980 Ab dog dog la woon feebaru déteelu bu ànd ak dikkale bu waccci DSM-II, te mënin yi bokkoon ci ñu xame ko léégi ni déteelu bu ndaw ak ay feebaru nekkin yu dajaloo ak dikkale yu bon. Ñi amewoon feebar bi ak ñi ko ame léégi mën nañu nekk ay légëtloo. Wàll:Paj
Kubaa
Kubaa (Republik bu Kubaa) : réewu Aamerig
Kubaa dfa nekk ben deukou Aamerig latine.
Wàll:Aamerig Wàll:Réew
1. Liig - São Vicente
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:São Vicente (Kap Weert)
Ivanovo
thumb|Ivanovo
Ivanovo (Иваново) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 408 330 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Djeumbet Gorée
Dieumbet Gorée
Deuk bi niou guéna kam ci Gorée mougui nekk ci biir guethie Atlantique jegue lol Dakaru. Bokouna ci 19 Commune yi ci Dakaru. Deuk bobou nekhna beureup bou raniékou ci kellu ninii. Nam té dé ci 1978 lako koureul bi nioy wowé Organisation des Nations Unies ci layko jeumbet. Gorée niouko guena ranie ci diamano boniou diay niit te mou guen ci feuss. Gorée nékhna tamit Deuk bu Diekh ci bou boku ci liste bu Nations Unies pour l' éducation, la science et la culture (UNESCO).
Tarikh ku Gorée.
Portuguais bouniou wakh Denis Dias mo jekka niew fi niou na Gorée ci atoum 1444 mou wowé ko "Palma". Guenaw lolou ci la Hollandais yi doora niew ci atoum 1588. Tourou Gorée mougui diogue ci "Goede Reede" moy fi terce kay bou guen. Guenaw lolou ci la Français niew ci atoum 1677. Niom ak Anglais yi amonagn ay probleme you beurii, ci lagn signe ay katiim benne accord de paix d'Amiens ci atoum 1817, français yi doraa diot thie Gorée.gauche|vignette|289x289px
yayoum niit ku nioul mo wora loone soowe dianteut africa li thie melni (Gambie, Saint louis du Séenegl, Benin, Ghana..), ci la doomu afrique yi di diogue deem Amerique. Toubab yii leen don Diaye delu Europe.
Suniu kayma ci liim ay Domu afrique you beurii laniou diaye diguente (1726 be 1848). Ni doone diaye nioniou di ay Buuru wolofs neccon ci Senegambia. Goree nekone mba di weyal diayoume doomu adam ci ay dioune att.
Dakaaru boumou dioundo ci attoum 1857, ci la Goree commence di niack place bi mou amone. Toubab yi nio amaal niarri communes Ndar ak Gorée ci Afrique soow jatt.
yetnen communes toff talou ci mouy Teeguédj ak Dakaru.
ci attum 1891, nett niou doone dundu Gorée limba gui tolou ci 2100 domu adama boba domu adama yi dundu ci Dakaru niou lolou ci 8737. lim bobou mosdi yokku boba be tey.
Soukandicou ci térre yii administration toubab mo diekk ci diamano colonisation.
Bo ba Dakaru lebou yi nio fay docale. Motakk Gorée Bocone ci ñiet commune yu niek Bu Senegaal moomé bopam ay att ci kanam, lou diapp 1996, nii done dookal guurgui, denio dioyantii dokaliin Rewmi. Niou Koy woowe "Décentralisation", moy diokk ay katann gook gokan yi. communes yi nekk ci Dakar plateau
Neekiin
Goree neekh Deuk bou diégué Dial Dial, Dakar Plateau, Bel Air, Thiaroye ak Teugue Guedj.
Meelokane Djeumbet Gorée
gauche|vignette gauche|vignette|211x211px Gorée deefa nekh ci kerr gou maag, woor ko ci biir guedj gui. suniu sett te bu baakh Gorée amout ben espace bu niit
Askaanu Gorée
askan nu Gorée comme Dakaru, niou ci beurii ay lébu la gnou. Bu fa toubab ci yewe ci la commencé di am ay diakasso, té niou wohélen ay "signares" te niu beurii ci Gorée ak saint Louis. Wa Gorée niou beuri ay Djoulit la niou mais amna aussi ay catholique. limu wa Gorée niou gui tollou ci 1102 domu adama.
Komkom
Goree nekh deuk bu beurri ut ay activité. Suniu kolle a part tourisme ak nappe ak niende nait.Tourisme
Xarey àdduna
Xarey àdduna yi ñooy ñaari xare yi réew yu bari ci àdduna bi bokkoon doon def ci seen biir. Doon xare yi ëpp ay yaqu-yaqu ak ay bakkan yu ci des.
Laataa Ñaareelu Xareb Àdduna bi bu njëkk bi Xare bu Mag bi lees ko daan woowee.
Wàll:xarey àdduna
Goxub Dottub Bëj-saalum
thumb|Goxub Dott bu Bëj-saalum thumb|Goxub Dott bu Bëj-saalum Dottub Bëj-saalum mooy gox bi gën a suufe ci Suuf si. Nekk ci dottub Bëj-saalum, Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi moo ko wër. Laal na itam géeju Ross ak bu Weddell.
Réyaayam toll ci 13,9 junni-junni km², Dottub Bëj-saalum moo gën a tuuti Asi, Afrig, Bëj-gànnaaru Aamerig ak Bëj-saalumu Aamerig. Tugal ak Oseyaani rekk la gën a réy. Lu mat 98% ci suufam galaas a ko sàng, ci dëllaay bu mat 1,6 km.
Dottub Bëj-saalum mooy gox bi gën a sedd, bi gën a wow, ëpp ngelaw. Di itam gox bi gën a yëkkatiku ci kawu tollulwaayu géej gi. Ñakkug taw ga fa am, lu dul ci tefes yi, moo tax ci biir gox la tàkk bi ëpp ci Suuf si nekk. Amul nit ñu fay dëkk lu yàgg, amul itam nit ñu fa baaxoo. Ay gañcax ak ay rab rekk a fa man a dëkk.
Melosuuf
Gox bi dafa séddaliku ci ñaari xaaj:
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Gox yi Wàll:Diiwaani dott
Xoolal loolu te seet foo ko def, Abd Xaadir K 03 11 07
Goxub Afrig
Gëstu gi aju ci ay way dëkkam:
Lii mooy am-am yi fi nekk:
Ø	Diiwaan yu fatt yi ci ay way dëkk: yii diiwaan nag ñi ngi ci barab yi barim mbay, mbell ak klimaa bu méngoo, ci xuru Niil wu jege wi ak Delta ak ci barabi tefes yi ci bëj-gànnaaru Afrig, ak ci Laamaaru Ngéej yu Yamoo yi, ak ci tefesug sowwu Afrig, ak ci diiwaani bëj-saalum yi ak bëj-saalumu penku ci Afrig gu bëj-saalum gi.
Ø	Diiwaan yu diggdóomu yi cig dëkk: barab yii lu diggdóoomu te yam ci ag fatt ci wàllug dëkk moo fa nekk, maanaam ña fa dëkk bareewuñu noonu, moom nag ay yaatu-yaatoo fa nekk yu rëy ci ay sammuwaay, ci goxi Sudaan yu sowwu yi, dale ko ci dexug Senegaal gi ba ca ngéejus Càdd si, ak ci xuru Niil ci Sudaan ak ci Laamaaru Eccopi ak ci Sowwu Afrig  ak bëj-saalumu mbalkam Kongoo.
Ø	Diiwaan yi bariwul ay way dëkk: ñooy tàkk yu bekkoor yi, niki : Tàkk gu mag gi, Tàkkug Kalahaari gi ak Tàkkug Somaali gi, ak itam gotti Yamoo yu fatt yu bari yi ay ngirowaay aki tawat, ci mbalkam Kongoo ak digg Afrig.
Ø	Way dëkki Afrig ñu néew lañu, bu ñu leen nattee ci tolluwaayam bu rëy bii (moom Afrig): sababus loolu day dellu ci ni ab déndam méngoodee, ñagase ni. Ak itam sanc gi ko Tugal sancoon te yàgg fi, giir ay xéewalam yu dénd, te loolu indil ko ag dellu ginnaaw gu mag. Lii lépp nag dox na ci taxawal màggug way dëkkam. Leegi nag duggalees na fi jumtukaayi feg yi aju ci wàllug wér gu yaram, bu ko defee way dëkk yi tàmbali di bari, di màgg. Limub way dëkki Afrig àgg na ci 350 ci milyoŋi nit, ñi ngi séntu lim bii romb ko ba àgg ci 520 milyoŋi nit ci mujjug xarnu bii.
Xeeti way dëkk yi:
Ø	Way dëkki goxub Afrig tollu nañu ci lu jege 350 milyoŋ ciy nit, maanaam lu tollook ay fukki yoon la dëkk Isipt ciy way dëkk, ñi ngi séntu bii lim àgg ci 520 milyoŋ ciy nit atum 2000.
Ø	Way dëkki gox bi ñi ngi sosoo ci ay: ñu ñuul, ay araab, ay tubaab ak lenn ci ay xeet yu bawoo Asi, ñu ëpp ci ñoom nag ay waa Siin lañu aki waa End.
Ø	  Ñu ñuul ñi: ñooy ñi cosaanoo ci gox bi, ñoom nag ñi ngi nekk ci digg bi ak ci bëj-saalum gi. Ñoom nag daje nañook ag jaay doole gu mag gu tukkee ci way sanc yi, rawati na ci jamono ji nekk ci diggante ñaari xarnu yii: 16 ak 17. ñoom sancaan yi ñoo sawarloo njàppum jaam mi te di ci xiirtale, rawati na ci tefesi sowwu Afrig yi ak mbalkam Kongoo, loolu waral ñu ray lu sakkan ci waa Afrig yi, ña ca des gàddaay dugg ci biir gox bi.
Ø	Araab yi: ñi ngi nekk ci xaaj bu bëj-gànnaar bi ci gox bi, rawati na ci réewi naar yi, di : Isipt, Sudaan, Libi, Tinisi, Alséeri, Marog, Gànnaar ak Somaali. Séenub lim dees na ko nattale ci 100 milyoŋ ciy nit, maanaam luy tollook 2/7 ci way dëkki gox bi. Tàkk gu mag gi nag mooy aji tàqale ji tàqale diggante ñu ñuul ñi ci bëj-saalum ak naar yi bi bëëj-gànnaar
Jafe-jafey way dëkk yi fi cosaanoo:
Ø	Deltu ginnaaw gi jokkoo gi (communication) def
Ø	Tas gu fa mbas yi tas ak tawat yi ngir méngoodig melokaani klimaa bi
Ø	Boddanteg xeet gi ci bëj-saalumu Afrig ak ci Rodisiyaa
Ø	Nekk gi yenn néewte yi di ay jàmbur (dëkkunu fi) nekk ci yenn ci réewi gox bi
Ø	Ñàkk a jëm kanam ci wàllug njàggale ak xereñ yi manul a ñàkk cig jëm kanam ak màggug koom-koom.
Ñaqq
Ñaqq moy ab mbir muy indi kaarange ngir daqq yeen feebar yi. An ñaqq dafay am ab microorganizm bu ñuy yaakaar ni indi feebar moko taxa jòg.ñu ngi kay defaree ci lu ëp ci mikorob yu dee,yu am tooke, wala yu am ay proteyin. Mbir moomu ñu wax nak dafay gënë doolel ni yaramu nit ki di doxee ba noppi jappe ko ni lukay bëg galangkoor,bala mu kay yaqq, tek ci yaqq yeneeni microorganizm yu lunko ak ńom. Nga ñaqq nit ki lolu nañuy wax ñaqqu. Ñaqqu moy faggu bi gën ngir moytu yen feebar yiy walle; Ñaqqu mooy li gënë gaaw ngir jëlefi febaru variol tek ci waani febar yi ci melni polio,ngass ak tetaanoos. Bokk na ci ñaqq yi nga xam ni leernaniou ni amnañ ay jeexital yi baax lu ci melni ñaqqub socc muy sotti, ñqqub HPV, ak ñaqqub febaru ginaar yi. Turu ñaqak ñaqqu mu ngi joge ci Variolae vaccinae(ngasum naq), kaddu googu Edward Jenner moko kereeye jagleelko naq yu feebar yi.
Njariñ yi
Xeetu ñaqqu yi woor nañu lool te am njariñ ngir xeex feebar yiy law. Wante, di nañu wax ni ñaqqu bi warna def ay jeego ngir gënë baax. Njariñu ñaqqu bi mu ngi aaju ci yi ñu leen di bëg limal:
Su fekke ni nit kiñu ñaqq ba pare ci been feebar dafa kontine di am yeenen galankoor ci feebar bobu mën nanu wax ni ak numu mënti deme moy gën4 neewle ay jafe jafe ci ko xamante ni mësul ñaqqu ngir daw feebar bobu. Yii ñuy bëggë lim amna ñu solo lool ci porogaraamu ñaqq.
Ñaqq yi ñu ngi ci yoonu jëlefi febaru wariyol, ben ci xeetu febar yiy walle yi ëpp ci lumuy ray doomu adama. Yeeneeni feebar yu ci melni rubewol, laago, ngass,nopp buy metti,feebaru ginaar,ak tifoyid nekuñu ay feebar yi ñiy gis leegi donte ni li siiwoon le ay teemeeri teemeeri at ci ginaw te li indi loolu yëp moy ñaqq yi ñu komaase def. Su fekke ni li ëpp ci nit ñi ñaqq nañu leen, di na jafe lool mbas mbi law. Lolu nañuy woowee faggug mbas. Ñaqqu itam dañuy dimbali ngir faggu lawaayu doomu jangoro ji. Ci misaal dafay waañi yaqqute yi febaru xëtër mën indi te ñu kay woowe Streptococcus. Porogaraamu ñaqq yi waañi nañu bu baax lawaayuk yen in feksoon yi jëm ci peneesilin ak yu ni mel. Xayma bi ñu def ci ñaqqum ngass mi mooy ni mën na faggu ci been miliyong nit yu dee at mu ne.
Gaalang koor yi
Naqq yi ñuy def nit ki ci bamuy nekk ndaw lu woor lë. Gaalang koor yi tamit su fekke ni amna lu neew lë. Gaalang koor yi ñuy faral di jangoontel moy yaram bu taang, mettit ci buñu lay pikiir, ak yaram buy metti. mën nañu ci yoqq itam ni ñen ci nit ñi seen yaram mën na bana nangu ñaqq bi. Gaalang yu tar yi lu neew le.
Fasong yi.
Yenn ci ñaqq yi am na doomu jangaro ji bunu saytu te rayko wala ay mbir yuñu ci jëlee.
Yiiy nelaw
Yeen ci ñaqq yi am nañu luñuy wax micoro-organizm yudul yëngu yoo xam ni tooke moka rayy wala tangaay wala rajaason. Mën nañu boole ci misaal yi ñaqqub poli, ñaqqup epatit A,ñaqqup doomu jangoro bu ñuy wax rabies ak yenn ñaqqub socc muy xelli.
Waañig dangar
Amna yeen ci ay ñaqq yu am ay micoroorganizm yuy waañi dangar. Fsong yooyu di nañu yagg lool ci yaramu nit ki, wante xëy në taxu ñukoo woor nonu ci bu ñu leen defee ci ñenn ñi ko seen yaram nanguwul.
Xeetu waksin
Naqqub subunit yi dañuy jëfëndiko ab dammit ci micfroorganizm bi ngir defar li ñuy wax ay soldaar.aqqub subunit yi dañuy jëfëndiko ab dammit ci micfroorganizm bi ngir defar li ñuy wax ay soldaar.
Conjuguer
Amna yeen ci ay bakteri yu am tooke yu leen di muur yu xawa woyof ay soldaar. Bu nu boole tooke yi ak ay poroteyin, yaramu nit mën na jap kome si tooke yi ay proteyin lañu woon.
Saytu
Barina ay xeetu ñaqqu yu bees yo xamantani ñu ngi kay jëfëndikoo waye itam ñu ngi ciy liggey ngir ñu gënë effikas.Naqqu yi ci ëpp dañu leen defar ci no xamantenee dañu jaxase ay micro-organizm. ñaqq yu. Amna nak ay xeetu ñaqqu yo xamante ñu ngi leen defaré ak mennef yu ute.
Tooke gi
Naqq yi mën nañoo am been wala ay mbir yu bari yu ñu më facc. Ñaqq buy facc been feebar ñu ngi japp ni li ko taxa njó mooy ar la ci ludul been doomu jangaro bi wala linu mel. Defar nañu ab ñaqq bu mënë xeex ñaar ba au walax jaan yu bari yu sosoo ci been mikoro-organizm,wala sax mu xeex ñaari mikoro-organizm wala luko ëpp.
Xarey jóoñe
Xarey jóoñe yu jamono ju diggu ji, nekkoon nañu di ay aj aki siyaareji yu ñu ngànnaayal, paab bee leen daa woote, ngarmi gu Tugal gi di leen jàppale ci alal, di leen kapparal, te di leen jëfloo, bu ko defee, ñu sóobu ci ay jiyaar yu nasaraan. yonnee yu xare, yu nasaraan yii, ñi ngi léen daa wootee ci turu goreel Quds (Sorisalem), gi waa Tirki tegaloon loxo Araabi Faatima yi, ci atum 1078
Ñaqq
Jaxase ñaqq
Yii ńooy ñaqq yiy jëfëndiko li ñuy wax patozen yuy jugee ci yeneeni mala yoo xamni du ñu indi jangaro ci yaramu doomu adama buñuy facc.
Xarey jóoñe
Wàll:Politig Wàll:Baati wolof Wàll:Taariixu Tugal Wàll:Taariixu Asi
Ñaqq
Magg ak weer
Yaramu doomu aadama ma bi nangu na ni mandarga yi ñaqq bi di utilize bokkul ci moom, yaram bi dafkay yaqq tek ci du lumuy "faate". Bu been ci:
Komprime yi ak jumtukayu sey
Naqqu yi am nañu ben wala ay komprime, yuy yokk di gawal ligeyuk yaramu nit kiñaqqu yi mën nañu itam am xeetu soldaar yu len di fagul yen walaate yiy and ak salëte.
Porogaraam
Ngir am karaange gu woor, ñu ngi diggël  xale yi ñu jël ñaqq bi jamono ji ko seen yaram nangoo.Ñuy yokk ni '' xeetu pikiir yi" digle nañuko ngir am "karange gu mat". Li digle nañuko ci porogaramu xeetu ñaqq yu doywaar yi. Bari ay xeetu ñaqq yu ñu digël ñi seen at takku wala ñiy faral di pikiiru ci sen dundu. Lu ci melni feebaru ngass, tetaanos,soj muy xelli ak feebaru xëtër. Xeetu ñaqq yi ñuy digël mak ñi mu ngi jëm ci ñi am feebaru xëtër ak soj muy xelli.
Li ci biir wergu yaram
Rangu patents yi ci ñaqq bi mën na nek galangkoor ci ñaqq yu bees yi ñuy jëmële kanam. Ci kaarange gu doyadi gi patents yi am, mën nañu wax ni yeesal yi ñu mbebet mënul jaar ci ludul def ab liggey bu xarañ jëmëleko ci aar ak di nëb yoon yi ñuy aw ngir yokk mëninam.
Ci ay waxu Mbootay Gi Ëmb Wergu Yaram ci Aduna bi, jafe jafe bi gënë mak bi reew yu neew doole yi di jankonteel ngir defar sen ñaqqu bop mooy ñakkum xaalis, ay jumtuwaay,ak ay nit yu xarañ yu mën ligeey bi.
Yenen pexe
Gis nañu ni liggey bi ñuy def ci ñaqq yi mu ngi gën di mucc ayib ba am nañu yaakar ni dina gënë am njariñ ci ñi kay jëfëndiko
Amna ay setlu yu jëm kanam ci yi ñu def ci yen ñaqq yi ñuy jox nit ñi nu naan ko. Bu ci melni bu polio bi bobu wane na ni ay ndaw mën nañ ko joxxe te ñu bañ leena taggat yeen taggat yi.
Jangat yu xoot yi ñu def ci ñaqq bi ñu tuddee needle-free ñu ngi kay yëggali ci mala yi.
Jëm jëm
Vaccine development has several trends:
Références
Wàll:Paj
Ndaybarga
Fumuy sax ?
Moom nag ci barab yi nga xam ne taw bi xawu faa bari lool lay meññ.
Barab yooyu bu ñu xaymaa li muy taw ci at mi du ëpp 500 milimet ci taw.
Melokaanam
Ndaybarga garab la goo xam ne ay xobam xobu lëmm lay doon du ay xob yu sew, ay wànqaasam da ñuy rénki doon lu lunk maanaam: da ñuy dëng wànqaas yu ndaw yiy door a jebbi da ñuy am lu mel ni ay kawari muus. Ndaybarga am na ñaari xeet.
Fan lay sax ?
Moom nag mi ngi sax ci réew yu bari fii ci Afrig fu mel ni Kongo, Ruwandaa, Sudaan, Ugandaa , Keeñaa.
Kañ lay meññ ?
Bu nawet bi di waaj a tàmbali walla buy waaj a jeex lay tóortóor maanaam cooroon ak lolli.
Fu mel ni Keeñaa wax na ñu ne bu noor bi jotee moom rekk mooy doon garab gi nga xam ne day am ay xob yu naat yu nëtëx ba tax na jur gi moom rekk la ñuy lekk ci waxtu woowu.
Njariñam:
Moom nag xob yi ak reen yi ak xas mi lépp a am njariñ.
Xobam lu am njariñ la ci nit ak mala ak jur.
Day dindi mettiit, di faj jangoroy bët, wanent ak biir buy metti, ak màtt-màttu ndox suuf ak jaan.
Xob yi batay day ray saan, batay ci wàllu pajum Tubaab xob yi am na ag diw gu ñu ciy defar ngir faj.
Ay reenam boo ko jëlee kakk ko bam def dóom boo diwee dóom bi ci màtt-màttu jaan day dindi daŋar ji, batay dóom bi soo ko jëlee diw ko koo xam ne yaramam dafay metti dana ko faj.
Batay ay reenam boo ko boolee ak xobi (nebadaay) saab-saab di na faj woppi jur ji ñuy wax (trepanosome) wopp la juy dal jur gi.
Njebbiriit li soo ko jëlee dëbb ko man nañ koo boole ak cere, yenn dëkk yi suñu jànkoonte ak ab xiif xob yi la ñuy jël di ko boole ak séen ug lekk ngir sakkanale ko séen dund bu niiw boobu.
Bu dee xas mi :
Xas mi moom boo demee dëkk bu mel ni Keeñaa dañ ciy defar ab toogu bu ñuy wax tabre ndax ay bantam dafa neex a dëngal ndax ni ñu bindoo dañoo lunku, batay xas mi am na dëkk yoo xam ni ay buum la ñu ciy Defar.
Bu dee ay bantam moom dina ñu ko def matt di ko xambee ndax tàkk-tàkkam dafa neex.
Turu xam-xam
Cadaba farinora Wàll:garab
Ciipër
Ciipër (Republik bu Ciipër; el: Κύπρος, Κυπριακή Δημοκρατία; tr: Kıbrıs, Kıbrıs Cumhuriyeti): Réewu Tugal + Dun
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Dun
Tinteira
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Fogo (Kap Weert)
Niokolo Koba
Parc bu Niokolo-Koba
2. Tarix￼
Qin Shi Huang
Qin Shi Huang moo doonoon imbraatóor bu njëkk bu Siin gees Bennal. Ginaaw bi mu bennalee Siin, moom ak njiitu xelalkatam yi Li Si, def nañu am mbooloom ay yéwénal (reformes) yu koom ak politig yu mag, def it ay sémb yu mag, yu ëmbaale sumb (version)bu njëkk bu Miir bu Mag (the great wall)bu Siin bi. Waaye nguurug jaay-dooleem ga (nga xam ne lakk na ay téere, suul ay woroomi xam-xam) tax na muy jëmm ju jeqi dàggasante ci taariixu Siin Wàll:Taariix Wàll:Siin
Dungidég
Dungidég garab la gog mi ngi bokk ci njabootug Fagara Zanthoxyloide.
Cosaan laa nga ca Senegaal ak Kamerun. centré|vignette|Dungidég gi
Melo wi
Garab la guy sax ci wetu géej ak fuy am ndox.
Njariñ li
Dungidég garab la gu bari njariñ. Garab la guy faj jàngoroy biir, jàngoroy dënn añs... Xob yi, xàncam yi ak reen yi dinay faj tawati mbàq guy metti (estomaa), tawati góom i biir ak biti, soj, biir buy daw, emoroyit, ak yeneen.
Manees na ko soccoo, dinay wàññi daŋaru bëñ buy meti ak it di ko faj.
Dinay yombal dawug dereet ji.
Reen yi bari garab yees koy def ci wàllu faj, rawatina ca Burkinaa Fasóo, ca Gana, ca Niseria, ca Mali ak ca Kodiwaar.
Turu xam-xam wi
Fagara Zanthoxyloide
Finlaand
thumb|Pielinen
Republik bu Finlaand (Wu-Finlaand: Suomen tasavalta) : Réewum Tugal (Óróop)
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Finlaand
Aminata Sow Fall
Aminata Sow Faal mu ngi juddu ñaar-fukki fan ak juroom-ñaar ci weeru awiril atum 1941 ca Ndar (See-Luwi ca Senegaal). Nekkoon na ab bindkat buy bind ay téere, rawatina yu nettali, bokkoon tamit ci ñi xàll yoonu bind càllalag Afirig ci làkku farañse.
Dundu boppam
Aminata Sow Fall est mère de sept enfants, dont le rappeur Abass Abass,.
Maio (Kap Weer)
Maio diiwaan dunu ci yu Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Duni Kap Weer Wàll:Dëkkaani Kap Weer
Almaañ
Almaañ (Republik Federaal bu Almaañ) : réewum Tugal (Óróop).
Wàll:Tugal Wàll:Réew
Manchester City F.C.
Manchester City F.C. (Manchester City Football Club) benn football club ci "Premier League" (Angale - Nguur-Yu-Bennoo) ci dekku Manchester.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Premier League
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Jeqiku ga amoon ca Faraas :
Jeqiku ga amoon ca Faraas, mooy jeqiku gi njëkk a am ci jamono ju bees jii, ci kaw nguuru ak jaay doole, ak doxale ni la neexe, doo diisoo, doo deglu xalaatu keneen. Moom nag (jeqiku googu), mi ngi ame woon ca Faraas, ca jamonoy buur ba tuddoon Luwis mu fukk ak juroom benneel ma, bokkoon ca njabootug Barbon ga, loolu nag di woon ca noorub 1789 g, saxoon it diir bu tollu ci fukki at, ba ca nawetub atum 1799 g, bi Jeneraal bi tuddoon Napoleon Bonaparte (1769 – 1821 g) defee daaneel nguur gu ñuy wax “daaneel nguur gu 18 Brumaire”, dëppoo ak 9 nowambar 1799 g, daal di daaneel doxaliin wa fa nekkon, jële fa it jataayub mag ña, mujj nag di kenn ci ñatti kilifa yiy doxal mbiri réew mi. Bonaparte mii - nga xam ne mujj na di kilifag Faraas gu njëkk gi, ci atum 1800 g, mujj it di imbraatoor ba atum 1804 g – moom Bonaparte mujj na am tawfeex ci dindi lëjug politig ga fa amoon, ñàkk-jàmm ga, tiitale ga , tuur-dereet ga, ak yeneen jëf yu ñaaw yi àndoon ak jeqikug Faraas gi. Loolu nag taxoon na ba “jeqiku gi” manu fi woon a amal dali gore(principes de liberté), yamoo, mbokkoo yi nga xam ne ñoom la yàgg a yekkati kàddoom ngir saxal leen fi. Waaye nag jeexiital yi nga xam ne jeqiku gii amal na leen fi, yamuñu rekk ci Faraas, waaye weesu nañu ko ba daj Tugal gépp, ak lu bari ci réewi àdduna bi.
Ni Faraas meloon laata Jeqiku gi:
Bu ñu gëstoo na Faraas meloon laata jeqiku gi, loolu dinañu dimbali ci ñu man a xam li waral jeqiku gi, atum 1789 g:
Melokaanu politig wa :
Buuri Faraas yi, ni ñu doon àttee Faraas, du woon nenn nu dul ni mu leen neexe. Buur bi moo daa saytu lépp, képp ku am nguur moo la ko daa jox, moo daa doon balluwaayu mbooleem doole yi, ak sañ-sañ yi, walla nga ne sax mooy nguur gi, di sañ-sañ bi, di kàttan gi, di doole ji. Loolu nag man nga koo dégge ci waxi buurub Faraas bii tuddoon Luwis mu fukkeel meek ñeent : ( Man maay nguur gi ).
Buur bi mooy ki am sañ-sañ ci def ay yoon(ay lois), ak neenal leen, tege ay galag, def ci alali reew mi lu ko soob, tabb jëwrin yi, fal ligeeykat yi, folli leen, joxe ay ndigal jaare ko ci ay bataaxel yu nu xaatim, ngir ñu jàpp ku ko soob ci askan wi, ak tëj ko ci lu dul mu koy àtte mbaa mu koy laaj dara. Buur bi daal - ci gàttal – lu ko soob mu def. Ndax moom dafa gis ne mi ngi wéeru – ci sañ-sañam boobu – ci gis-gis bi fiy indi “sañ-sañu Yalla bi”, mooy li naan buur bi daal, nguuram gi, ak sañ-sañam bi mi ngi bàyyikoo ca Yàlla. Luwis mu 16 mii nag, nga xam ne ci atum 1774 g la nekkoon ci jal bi, tey buur bi nga xam ne ciy jamonoom la jeqiku gi xewoon, moom Luwis mii, nekkoon na ku doyadi, te daan dengi-dengi.
Moom de jëwriñam yi danu koo yilifoon, ak bëkk-néegam yi, ak soxnaam si bàyyikoo woon Hongri, Mari Antuwanet (di woon doomi lingeerub Ongri ba, Mariya Tereesa), moom soxnaam soosu nag, ku yëgoon boppam la te faaleedi woon askan wi, taxoon na ba kenn manut a def genn yéwénal (reforme), kenn manul a jàpple buur bi ci luy defar. Moom daal nekkewu fi woon lu dul yàq alal, noos, ak caaxaan, nekkoon it ku diis, te rëyal boppam, looloo taxoon mu mujjoon di ku waa Faraas yi bañoon.
Njabootug Barbon gi, yàgg nañoo jariñoo seen nguur gi, ci luy lor askanu Faraas wi, ñoom daal dañu daa nangu alali ku leen neex, daan tëj ku leen soob, daan xeexloo réew mi saa su leen soobee, te xeex yooyu yu ci ëpp dañu ci daa duma Faraas. Bari na lool lu ñu daa tabax ay njénd, di ci sotti alali réew mi, ak di may seen dag yi alal ju dul jeex, seen dag yu bari yooyu nga xam ne tolluwoon nañu ci 18 junniy nit, atum 1789g, te lu ëpp ci ñoom defuñu fa woon dara, amul lenn lu ñu fay liggéey lu amal njariñ réew mi. Looloo taxoon njëlul nguur gi loofoon, mujjoon moom nguur gi fees dell aki bor.
Nguur gi kat mujj na ay sànkam (ay deppaasam) àgg ci 130 milyoŋ yu Frank, atum 1789 g. Li mu ameele woon ciy bor àgg ci 206 milyoŋ yu Frank, ngir lòtt gu njëlam li lòttoon.
Baj-baji ak doxadi amoon na ci wàllug doxaliinu nguur gi, ci wetu doxe-ni-la-neex ga amoon ca wàllug politig ga. Nattukaayi diiwaan bii daawul bokk ak bee, naka noonu yoon yi, màndaxekaay yi, galag yi. Ci noonu Faraas mujj di réew mu ay diiwaan boole, diiwaan bu ci nekk am ay yooni boppam, aki nosteem yu wuuteek yeneen ya ca feneen, loolu nag waraloon na ag lënt ci nosiin yi ak yoon yi, réew mi mujj séddaliku, doon ay doxaliin yu temb. Bu ko defee, Faraas mujj doonatul menn réew, waaye ay doxaliin yu wuute te tas.
Garmi yi
Bu ko defee kuréelub garmi yi nu teggil leen galag yi, ña ca bokk it ñoo daa féetewoo pal yu kawe yi, yu ñoñ yi (siwil)ak yu xare yi, ci nguur gi. Ñoom ba tay, daa nañu am ay cér ci mbayum baykat yi, ak ci jurug sàm si, ak seen ñanaaw yi. Amoon nanu it sañ-sañ ci rëbb ci tooli baykat yi. Baykat yi tam amuñu wonn sañ-sañ ci wal seen dugub ci lu dul walukaayi garmi yi, te seen reseñ it sañuñu ko woon a nale fu dul ci seen nalukaay yi.
Niti diine
“Niti diine yi” nag ñoom, seen kuréel moom itam bu ràññiku la woon, niki bu garmi yi, ñoom de daa nañu am ay suuf yu ñu leen dogal, yu yaatu, yu daa toll ci jurooméelu suufi nguur gi, maanaam bu ñu xaajoon suufi nguur gi juróomi xaaj, benn xaaj bi. Ñoom itam, ñu ñu teggiloon ay galag lanu. Li Jàngu bi daa ame ci suufam yooyu, ak ci galagi diine yi nga xam ne mbooloo mi daa nañnu ko ko fay, àggoon na ci 200 milyoŋ yu Farank.
Loolu lépp nag daanaka ñi ko daa jariñoo, ñu néew lañu daan doon ci niti diine yi ak seeni njaboot, bu ko defee ñu bàyyi nee way ndool ñi, ak ñi aajowoo, kenn du leen dimbali. Ña ëpp nag ca niti diine ña, taxutoon ñu féexoon, moo taxoon dañu daan ànd ak mbooloo mi, kontar garmi yi.
baadoola yi
Kuréelub mbooloo mi di "baadoola" yi nga xam ne la ëpp ca askan wa ca lañu bokkoon, ñoom jegge woon nanu, bi jeqiku gi di bëgg a door, lu tollook 25 milyoŋi nit, te kat booba garmi yi bu ñu leen boolee ak niti diine yi weesuwuñu woon 300 junniy nit. Coonab galag yépp ci ndoddum baadoola yi la daan tegu. Kuréel googu nag (gu baadoola yi), moo ëmboon kuréel gu diggu gi(Bourgeois), ak kuréelu baykat yi ak gu boroom mécce yi ak gu soldaar si.
Kureel gu diggu gi
Bu dee kuréel gu diggu gi moom, ca la boroom xam-xam ya bokkoon, xalaatkat ya, boroom xel yi. Ñoom nag amuñu woon sañ-sañ ci pal yu kawe yi. Moo ëmboon it yaxantukat yi, ak boroom alal yi daa fay galag yu mag yi, nga xam ne seen fay gu metti gi ñu daa fay galag yi, ak lamb gi amoon ci seen yaxantu gi, taxoon na ba seen koom-koom daanu woon.
Lii lépp nag taxoon na ba gii kuréel meroon lool ci nguur gi, te meroon it ci ay jëfam ak ci li ñu defaloon ñaari kuréel yii di gu garmi yi ak gu niti diine ñi.
Kuréelug baykat yi
Bu dee “Kuréelug baykat yi” nag, ñooy ñi gënoon a sonn ci kuréelug baadoola yi, ñoo ci daa njëkk a yëg aw ay bu jafe-jafe bu kopooar amee, ndax ci seen kaw lañu ko daa tegaat, ci fayloo leen ay galag, ak teg leen liggéey yi gën a tar.
Kuréelug soldaar si
Bu nu nee “Kuréelug soldaar si”, ñi ngi ci jublu soldaar su ndaw si, ak boroom ndomay xare yu ndaw yi, ndax ndoma yu mag yi ñoom, ak pal yu mag yi, garmi yi lañu leen daa jagleel.
Na fa xalaat meloon:
Ak li Faraasu njëkk jeqiku gi, di gënadi woon a nekk cib coona, ak ñaawug nekkiin yeneen reew yi mel ne : Itaali, Otris, Brusiya, ak Riisi lépp, teewul waa Faraas a gënoon a yëg yeneen réew yi tooñaange yi nu leen daa teg. Li waraloon loolu nag mooy yewwuteg politig ga fa amoon ak gu xalaat ga, ca biir boroom xel ya ca kureelub baadoola ya, di yaxantukat ya, ustaas ya, layalkat ya, doktoor ya, boroom xam-xami koom-koom ya, bindkat ya, xeltukat ya añs.
Jamono jii, dafa fiiroo ak diggante bob Faraas da cee amoon ay xalaatkat yu mboolaay, ak yu koom-koom yu leen daa yee ci coona yi nu nekke, ak bonug nostey politig ya fa amon, yu mboolaay ya, yu doxaliin ya, ak yu alal ya.
Da na jaadu nu waxtaane fi ñatti xalaatkat yoy liggéey nañu lu rëy ci tas fi xalaat yi fi indi jeqiku gi. Ñooñu ñooy: Montesqieu, Voltaire, Jean Jacques Rousseau
Montesquieu
Bu dee Montesquieu (1689 – 1755 g) - moom mi nga xam ne siyaare na Angalteer, gondiku woon it lool ca nosteg sartu réew gu buur ga fa nekkoon – moom de ay liggéeyi xam-xamam mi ngi feeñe woon ca téereem ba tuddoon “Ruug yoon yi” (1748 g), téere boobu nga xam ne téere bu jaroon la, bu boroom xeli yi fonkoon la ci Faraas ak feneen.