cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Monsoro
Monsoro (Faraañse : Montsoreau), Faraas. Nitñii motnañu 447 (2015).
Iwewewe ti idagbasoke ilu ni Monsoro
Wàll:Dëkki Faraas Wàll:Péy
Ginaar g
Ginaar g :Baayima la, di boroomi laaf te du naaw, te day miin.
vignette|229x229px|nataalu Séqug Ginaar
Baaxoñ b
Baaxoñ bnjanaaw la luy këf lu mel ni picc ak yu ni melvignette|Nataalu baaxoñ
Njàngale
Njàngale walla Yar
Tekkiy ñaari baat yi, yenn saa yi dañ leen di jaawatle. Ci maanaa, baat bu mujj bi, ci lu daj, mooy lépp lu ñuy xamal nit ki, ci bépp fànn (diine, ngor, teggin, xam-xam,añs). Baatu njàngale moom, ci wàllu boppam, day di rekk benn xeetu yariin, mooy xam-xam bi ñuy sukkadinkoo ngir taggat la ci lenn li, jàngal la lenn li.
Kon njàngale benn xeetu yarin la bu ñu man a gis ci daara yu taaxe yi, fa nga xam ne ab sëriñ, bu taxaw janook ay ndongaam, di leen taggat ci xam-xam, jaare ko ciy kaddu walla ciy mbind.
kon njàngale man naa tekki yar, waaye yar man naa bañ a doon njàngale. Baatukaay Jàngale wolof
Wàll:Njàngale
Xëtu web
Xëtu web wenn la ci Xëti World Wide Web bi, doon lu ñu sakk ngir ay nemmeekukat man kaa yër ci ndimbalu ab joowukaay. Aw xëtu web day am ab màkkaanu web bu muy àndal ngir ñu man kaa ubbi ci joowukaay bi. Ci jëmmam dëgg, Xëtu web, day nekk ab mbooloom ay mbind, ay nataal aki riir, ci gattal lépp lu gisu walla déggu.
Saytuwiin
Fànn yi ñu man a saytoo aw xëtu web bari nañu: man ngaa bind ci banqaasu màkkaan yu joowukaay bi màkkaanu webam, walla nga topp ab lëkkalekaay bu nekkoon ci weneen xët. Li ëpp ci joowukaay yi ñu gën a jëfandikoo dees la koy won cib wonekaayub nosukaay jaare ko cib palanteer bu mu lay tijjil, tax it manees koo móol. Làkkiin wu HTML mooy cëslaay gi ñu sukkandiku ngir sos xëti web yi, ba tax saytu gi man a am ak jumtukaay yu wuute: dayob wonekaay bu ne, móolukaay yi, añs.
Cëslaayi xereñ
Cig xereñ, aw xëtu web dafa cëruwoo ne-ne yu wuute yi ne ci World Wide Web bi. Ci lu daj ne-ne bi ci njëkk ab jukki bu ñu bind ci làkkiinu xibaarfeppal gu HTML. Làkkiin wii di HTML day tax ñu man a sos ay xëti web, jox leen ay màkkaani web, tax itam nu man a melowal xët wi, tëral ni ci ne-ne yi taxawee.
Wàll:Xam-xamu nosukaay
Lëkkalekaay
Lëkkalekaay yi ñooy tax ñu man a jòge ci aw xët dem ci weneen wu mu lëkkalool.
Gongikuwaay ak àgguwaay
Ab lëkkalekaay day am gongikuwaay (maanaam fa muy jóge) ak ab àgguwaay (maanaam fa mu war a àgg, jëm fa). Soo doxalee xeetu(element) lëkkalekaay bi, ca saa sa, da ngay man a jàll ca àgguwaay ba.
Gongikuwaayub lëkkalekaay day doon naka-jekk aw xeet(ab baat, walla nataal,...) bu ab jukki. Àgguwaay bi man naa doon aw xeetu benn jukki bi, loolu la ñuy wax lëkkalekaay bu biir. Àgguwaay bi man naa doon itam beneen jukki, bu dul bi mu nekk.
Jaar-jaar
Lëkkalekaay yi ñi ngi sosu ci ati juroom-benn fukk yi, waaye seenug tas mi ngi ànd ak màggug internet, di fu Lëkkalekaay yi di boole, niki ag lënd, ay junny junni dal ci Lëkkale(resaux) gi. Su dul woon Lëkkalekaay yi, xereñu Internet di na wàññiku bu baax, jafeel ag jëfandikoom.
moo lay jox: wikipedia
Tay jii sax lëkkalekaay yi ay nattukaay lañu, limu lëkkalekaay yiy jëme ci ab dal ci la ñuy xamee ñaata la siiwee.
World Wide Web
lëkkalekaay yu World Wide Web bi ci xëti web yi la ñu nekk, maanaam ci jukki yi ñu bind ak HTML (Hypertext Markup Language).
Wàll:Xam-xamu nosukaay
Internet
Internet (di jàng in-ter-net, jóge ci baatu latin bii di inter=diggante ak bu wu-angalteer bii di net=lënd) moom lañu jàppe niki lënd gi gën a rëy ci àdduna bi, te boole ay junni-junniy nosukaay lëkkale leen ci seen biir.
thumb|300px|right|Ag gaarug benn xaaj bu ndaw ci internet Mi ngi judd ci ati juroom-benn fukku yi niki ab sémb bu kuréel gi yor kaaraange ca Diiwaan yu Bennoo yi ngir sos ag lonkoo ci seen diggante, ci njeextal xare bu sedd bi lañu ci yaatal ñeneen ñu dul yëngu ci kaaraange rekk, lëkkale daara yu kawe yi gën a mag, ci lu njëkk, ba yàgg mu àgg ci yenn liggéeyuwaay yi, ci noonu lu muy gën di dem di gën a yaa ba àgg tay ci sunu kër yi.
Aw ràbbiinam
Internet man nanu koo jàppee niki ag lonkoo gu xellu te fasu teg ci, cëslaayu ci fànni jumtukaay ak xeeti lonkante gu ne, lëkkale leen ci seen biir.
Jumtukaay yiy lonku ci internet lees di wax host(di tekki gan ci wolof) walla end system (nosteg njeexte ci wolof), mbir miy jokkale host yi la ñuy wax lëkkalekaay.
Mbaalu mbaal yi
thumb|Limu jëfandikukat yi ci réew yi ci 2006, (gongikuwaay CIA). Naka-jekk Internet «mbaalu mbaal yi» lañu koy dakkantale. Naka-noonu ay lonkoo yu bare lonkante doon ko: lonkoo yu kenn, yu mbooloo, yu ay këri-koom, yu ay daara yu kawe... Ag juddoom ak ag màggam gu gaaw, bokk na ci li ko waral, mooy bennal gi am ci xeetu jokkoo ci diggante lonkoo yi, waral weccontey xibaar man a am ci diggante ay jëfandikukat yu soriyante(yu mel ne nguur-ak-nguur, daara-ak-daara, këru-koom-ak-këru-koom, ak ñoom seen, te jumtukaay yi muy jëfandikoo amuñu ci benn njeexit.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Xam-xamu nosukaay
Sahaaba yi
Sahaaba yi: ñooy ñi àndoon ak yonente bi(yal na ko Yàlla dolliy xéewal ak mucc) jamonoonte ak moom te gëm ko.
Baynuk
Baynug
Unk w
Unk w: Aw rab la wu mel ni sindax, di dëkk ak nit ñi lu bari ci seeni néeg.
Baynuk
Cosaan
Baynug yi dañu bokk ci waaso yu jëkk nekk Kaasamaas aeaaaleen na l, waiayea penku lañu joge. Foofu Kaasamaas,u enn nguur lañu taxawoon,àbu ñu naan Kansaalaa, seen peey di Mampatiŋ. Loolu, ak seeni buur di Gana Sira Bana. Li yépp, ba Imbraatóor gu Mali ame la xewoon. Ba mu yagg, Màndiŋ yi, jóge Mali, ñëw ci ñoom, di leen xeex ngir nangu leen. Ku daan jiite Mandiŋ yi mooy Tiramakan Taraaware. Ba noppi, Mandiŋ yi yilif nañu dëkku Baynug yi ak yeneen xeet ñu fa nekkoon (Joolaa, Pël...), te taxawal seen i nguur ci seen kaw, mooy nguuru Kaabu. Ba loolu xeewe, buuru Baynug yi Kikikor la woon, buur boobu la Tiramakan Taraaware taseel ci xaare.
Ñooñu daan jiite Màndiŋ yi, Naanco lañu leen tudde ci cosaan. Bi ñu yilifee moomu réew, di réewum baynug yi, dañu a sëy ak ñoom. Moo tax ci seen wallu nday, Naanco yi, ci Baynug walla Joolaa lañu bokk. Li moo tax it, Màndiŋ ak Baynug ak Joolaa yi, ay sant yu bari ñoo ko bokk (Saane, Maane, Jaabi, Jemme, Sambu, Jaata, Saañaa...). Waaye sant bi ñu leen gën a ràññee mooy: Jaandi. Tey sax, Baynuk yi, ñu bari ay Màndiŋ lañu.
Waaye, loolu yépp, taxul réewum Baynug yi nekk, ba atum 1830 ak 1867, bi ngeen xam ne, seen peey bu ñu naan Birikama tàkk te Kansaala daanu.
Seen lakk
Seen lakk, Baynuk la tuddu, te xaj na ci ñaar, am Baynuk Gunyamoolo ak Baynuk Samik. Baynuk yepp, dañu ne, 34 500 lañu.
Diine
Baynuk yi, am na ay ceddo ñu nekkoon bu jëkk, am na ay jullit ak ay katolig.
Kocc barma faal
Kocc Barma Faal  ñu ne it  Kocc barma , been kanding la woon, ca senegaal, ci jamono nguuru Kajoor am, ca XVII xarnu. Ci wallu xeltu la daan doxal.
Cosaanam
Kocc Barma, been dakkantal ñu ko daan jox la woon. Waaye,  Birima Ma Xureja Demba Xole Faal  la tuddoon. Xam xam bu mag mu yoroon, ak ndono bu rey li fi bayyi ci Senegaal, ba nit ñepp di ci roy ba leegi ca wa senegaal, moo tax ñu ko tudd tamit sunu maam kocc. Ci askanu FAALEN la bokkoon, nekk been xeet wu rey ca Kajoor, ndax ñoom ñoo nekkoon buur Dammel ca nguuru bobu. Ca jamono joju, Dammel yi, dañu daan noot mbooleem nawlee yi dekk ca reew mi. Di leen buntuxutal, boole ci tekk leen dundu bu meti. Kocc Barma Faal, xeex na ak njabootam, manaam ñoñu daan elif dekk ba, ndax coono ñu daan tekk kaw nit yi bañ am. Moo tax nit yi ñu begg ko, am kollere ci moom, ñu dek ko seen njiit.
Baayam mooy Ma Xureja Faal Demba Xole, yaayam di Ngene Kewe. Amoon na ay rakk. Ci rakkam nit yi gena xam, am na Maxanta Faal ak Demba Faal ci goor yi, Fayine ak Faatu Faal ci jigeen yi. Ak ñoom la Kocc magee, ci këru FAALEN yi, ca Kajoor. Dammel bi ñu fal ca jamono joju, Dawuur Demba Faal la tuddoon, nekk camminu Kocc Barma Faal.
Ba mu nekee xale la wajuuram gis naka Kocc Barma meloon ci wallu xam xam ak mandute. Dekkam yepp di gis ci moom nit ku ñepp raññee te ellëg sibir di mujj nekk royukaay bu wor.
Am na ñu ne tamit, Kocc Barma, tuŋngun la woon, te dafa amoon ñeenti jubb, jubb yu nekk, dencoon been artu walla leeb. Ci ubbite bi, moom ak jabaram kepp ñoo xamoon lan la jubb yi jemmal.
Ñeenti leeb yi:
Leeb yi yepp, ci xeewi Kocc Barma dund la joge, te anam yi ñoo ko faramfacce seen bopp. Am na it yeneeni leeb. Ci yeneeni xeltukat amoon ca jamono joju, am na keen ku tudd Maseeni, ci setu Kocc Barma la bokk, bayyi na fi leeb yu bare tamit, ak Biram Caam Demba koku daan jox wolof yi ay cax walla ay pasin yu bare ñu daan wara xam. Xeltu yepp, ngir yeete nit yi leen ko daan tasaaroo, siiwal.
Li yepp, ci cosaanu ñu lakk wolof la bokk, ndax ñu ko doxal ci wolof a tax kallamu wolof ak askanu wolof denc lu ko moom ci wallu aada ak cosaan. Cosaanu Senegaal la, ndax wolof, waaso yepp moo ko nos (pel, serer, sarakole, manding...). Cosaanu nit ñu ñuul la, fu ñu mëna nekk ca aduna, ndax ay nitu ñuul ñoo ko moom. Ñu bare, ñakk xam a tax, dañu foog ni, nit ku ñuul, mosul indi dara ci wallu xeltu ca aduna. Waaye, ay gestukat yu mag, mel ni Seex Anta Joob, wonee neen ak ay firnde, mandargal bu wor, gestukat yu gëna mag ci aduna nangu neen ko, ni ay nit ñu ñuul ñoo sos xeltu, ca aduna, ñu ubbite ko ci Sudan ci ay jamono yu yagg, te ñoo ko jox xonk nopp yi, ci nguuru egypt, ci seen jangu yi xonk nopp yi joge nguuru greece daan ñoo ci ay xeltukatu ñuul ngir jangu seen xam xam. Xonk nopp yi sax bind neen ko ci seen téere, mel ni been ci ñoom mu tudd Solon, ñow egypt ngir jang xam xamu nit ñu ñuul ñu fa amoon, ci been xeltukat bu mag ku tudd Sankara (Sankara di nekk sant bu siiw ci sowu afrig, ca manding yi ak pel yi). Def na ñaari fukki ak ñaar at fofu ca egypt ndax lolu.
Yamoo
right|300px Ci melosuuf, yamoo wi aw rëddu tus-wu-gar la, di ag buumug jeneer gees rëdd mu wër àdduna, jaar ci diggante dott yi. Yamoo wi moo xàjjale àdduna bi, def ko xaaju-kol-kol bu bëj-gànnaar ak xaaju-kol-kol bu bëj-saalum. Tus-wu-gaar wu yamoo wi 0° (tus aj). Guddaayu yamoo gu Suuf si mi ngi tollu, ci xayma, 40 075 km.
Kilimaa
Kilimaab barab yi ne ci li wër yamoo gi lañuy wax kilimaab yamoo. Di nañ wax itam klimaab gëwéel, di bu barab yi ne ci li wër gëwéel yi (gëwéelub Tef ak gëwéelub Sànkar).
Réew yi mu dagg
thumb|Lonkoyoonu àdduna buy fesal yamoo gi Ci sunu àdduna (Suuf si), yamoo gi ay mbàmbulaan ñoo ëpp ci li mu dagg ci yoonam, téeméer boo jël ci gudaayam ñaar-fukk ya rekk a jaar ci suuf.
Afrig
Yamoo gi jaar na ci juroom-ñaari réewi Afrig :
Wàll:Melosuuf
Mbëfër m
Mbëfër m aw rabu àll la wu rëy lool vignette|Nataalu Mbëfër
Melosuufug Senegaal
Barabu Senegaal la ngi féete ci diggante 12°8(fukk ak ñaari aj juroom-ñett) ak 16°41 ci tus-wu-gaar wu bëj-gànnaar ak 11°21 ak 17°32 ci tus-wu-taxaw wu sowwu. wàllam wi féete sowwu mooy wi gën a nekk sowwu ci goxu Afrig. Am 15.85 miliyoŋ ciy way-dëkk (2017)
Senegaal la ngi tëdd ci 196 712 km kaare, Sun ko méengale ak dëkkandoom yii di Mali ak Gànnaar, di nan gis ne réew mu tuuti la.
Kilimaa
Senegaal, li ñuy wax klimaab Sahel la am. Looloo waral mu am jamonoy taw, di ko wax nawet, ak jamono jum dul taw dana-ka, di ko wax noor. Nawet a ngi door maami-koor jeex kori, waxset di jamono ji muy gën a taw nekk ci baraxlu-koor (day aju ci fi nga nekk: bëj-gànnaar walla bëj-saalum). Noor a ngi door koor jeex maami-koor. Tangoor gi gën a kawe tangaay lay ame, ci nawet bi. Yi gën a suufe ci weeru tamxarit.
Ci li topp tefes gi, ngelaw liy bàyyeekoo ci géej gi mooy tax muy gën a sedd, tangaay bi day nekk ci diggante 16°C ak 30°C, waaye ci digg bi ak penku bi day toll ci 41°C.
Séddatle
Senegaal a ngi séddatliku ciy diwaan aki gox ak ay gox-goxaan
Lawbe
Lawbe, benn lang la. Ci xeetu Pël lañu bokk. Li ñu wuute ak yeneen Pël yi, mooy bant bi ñu liggeey. Senegaal ak Mali lañu gëna nekk.
Melosuufug Senegaal
Diwaan yi
Senegaal am na fukk ak benn ciy diwaan:
Lawbe
Lawbe (baat bi)
Lawbe walla labbo (su de kenn la), ci kallama pulaar la joge. Ci seen lakk, mooy li ñu tudde ruuj ci wolof.
Melosuufug Senegaal
Diwaan yi
Wàll:melosuufug Senegaal
Lawbe
Lawbe (baat bi)
Am na ay Lawbe ñu leen woo laana/laaɗe, mooy gaal ci wolof. Ndaxte, seen liggeey, mooy tabax ay gaal, ak yeneeni jumtukaay ñu jefandikoo ci wallu ndox mi ak napp gi. Ci wettu dex lañu daan dëkk, ak mool yi (subalɓe ci pulaar). Ku leen jitte, Kalmbaan lañu ko dakkantal.
Yeneen Lawbe yi, dañu leen tudd gorworo / worworɓe. Ñoom, bant lañu liggeey, waaye deeñi dëkk ci tukki, ngiir jaay li ñu def (leget, gënn, bolde, alluwa...). Ku leen jitte, maalaw mooy dakkantalam. Xam xam yu mat lañu am ci wallu gancax, ba di ci mëna faj.
Xeetu Lawbe yaatu na. Am na ci ñoom, deeñi woy, ndax dañu daan jegge buur yi. Ñoom ñooy lawbe gumbala wala Kontimpaaji.
Cosaan
Pël am nañu benn leeb ngir nettali fan Lawbe yi joge. Dañu ne, bu jëkk, amoon na ñeeti rakk yu goor. Taaw bi, Dikko Hamadi la tuddoon, ku ci topp Samba, cat bi Demba. Ñoom ñepp, sammkat lañu nekkoon. Waaye benn jamono, bekkoor dikk. Dikko Hamadi, mujj bayyi samm, ngir liggeey bant yi, mooy maamu Lawbe yi. Samba moom, wey ci samm bi, mooy maamu Pël yi (pullo / fulbe). Demba, soppeku bambado.
Lawbe yi nag, ay mbam sëf lañu samm, ndax ci seen cosaan, ak boobu mala lañu daan tukki. Ci ja yi, Lawbe yi ñoo daan jaay bi mala. Ci jamono xare amoon, ay addu-kalpe yu mag lañu nekkoon.
Lawbe yi, kenn sañoon leen jap ngir def leen lu bon. Ndax dañu gëm ni, ay jig lañu woon, ay nitu karaange. Rawatina seen jigeen, ku daan sey ak Lawbe bu jiggeen, jap ne, karaange la am.
Janela (Kap Weert)
Janela benn dekk-dëkkaan Paul ci yu penku yu dunu Santo Antão, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Santo Antão (Kap Weert)
Lawbe
Sant yi
Lawbe yi bokk ci Pël yi ñooy ñu sant: Sow, Jum, Taal, Wañ... .
Pedra de Lume
thumb|right|325px|Pedra de Lume thumb|right|325px| Pedra de Lume benn dekk-dëkkaan Sal ci yu penku yu dunu Sal, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Sal (Kap Weert)
Weer
Weer ab diirub jamono la, séddaliku ci ay ayubés, moom, ayubés, séddaliku ci ay bés. Ci arminaatu weer, ñu di ko wax itam weeri wolof, at mi fukk ak ñaari weer la, te weer yi am limu bés yu wuute.
Yeneen xeeti arminaat yu dul bu weer man nañoo nekk, ci misaal, arminaatu jant
Aminaatu weer
Dees na ko wax it weeru wolof
Arminaatu jant
Wàll:Arminaat Wàll:Jamono
Xaadiriyaa
Xaadiriya: wenn yoon la ci yooni Tasawwuf yi, te tënku ci sunna. Ñu ngi koy askanale ci genn góor-Yàlla guñuy wax sëriñ Abdul xaadir Aljaylaanii(471h- 561h),  ñiy topp yoon woowu nag tasaaroo nañu ci gox yu bari niki Saam, Iraã, Isibt ak la féete penku ca Afrig. Yoon la woo xam ne ay jéegoom gudd na lool ci tasaare Lislaam ci goxi Afrig yi ak Asi, ba mëdd gëm-gëmu nasaraan ci fu bari ci Àdduna bi.
Rui Vaz
Rui Vaz benn dekk-dëkkaan São Domingos ci yu dunu Santiago, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
Bés
Bés bi mooy diir bi jant bi di fenk ba ba muy sàngu; diggante ñaari guddi, jamono bi ceeñeeri jant bi di leeral asamaan si. Mi ngi door xaajaguddi, guddaayam a ngir aju ci jamonoy at ji nga ne ak tus-wu-gaar wi nga toll. Bés bi man naa mat 6 weer ca dotti Suuf si. Bési ayubés bi ñooy: altine, talaata, alarba, alxamis, ajjuma, gaawu ak dibéer.
Wàll:Jamono
Fatik
Fatik, mi ngi yaatoo 7945km, am 475.970 ciy way-dëkk. Mooy péyu diwaan bi mu bokk (diwaanu Fatik) ak goxu Fatik. Mi ngi juddu niki diwaan ci 1984, ba ñu xaajee diwaanu Siin-Saalum ñaar: Fatik ak Kawlak. Mi ngi tëdd ci lu féete Mbàmbulaanug Atlas gi, ci sowwu senegaal, ci suufu Kawlak, feggok réewum Gaambi ci bëj-saalumam.
Koom-koom
Koom-koomam mi ngi cëslaayu ci mbéyum gerte, pepp, càmm ak napp. Wàll:réewi-taaxi Senegaal
Banaana
alt=Banaana gi (musa acuminata)|vignette|Banaana gi (Musa acuminata) Banaana foytéef la gu bawoo ci garabu banaana. Banaana yi ay foytéef lañu yoo xam ne yu ci ëpp duñu am pepp bawoo ci ay xeet yu nit ñi di jëfandikoo. Yennat ci banaana yi nga xam ne nit a koy ji, amnañu ay pepp.
Banaana yi yu ci ëpp dañuy mboq am ay tupp-tupp. Banaana pàcc bu am solo la ci lekkug yenn gox yi. Fu ci mel ni Ugaandaa miy génne lu ëpp juroom-fukki mbir ci banaana.
Cosaanu tur wi nag, lu ëpp ci woroom xam-xami gongikubaat yi ñoo ngi ko delloo ci làkku Wolof ne fa la ko yeneen làkk yépp jële. Ba naa na. Amna ñu ne dafa am foyteef bu tuddoon NA te xaw a mel ni moom, bi banaana feeñee nag te gën koo neex, ñu ne: Ba naa na, maanaam bàyyi naa na.
Tur wi ci yeneeni làkk
wàll: garab wàll: meññeef
Esperanto
Esperanto - Làkk
Maandarga - joxoñ bi - joxoñ yi- Esperanto-Làkk
Internacia Lingvo Kurso - volofa lingvo Lii ndimbal: (Helpo: www. esperanto-afriko. org. (kurso en araba lingvo); www. lernu.net kursoj (= kursoj) La internacia lingvo - ESPERANTO estas lingvo facila.
Internacia Làkk - "internacia lingvo" - ESPERANTO
Ĉ = (Sili) Ĉilio, G = (J) germanio, germanujo (=Almaañ), Ĥ = Ĥemio (= ?; (Novartis, BASF), J = Junio (=Suwe); Julio (= Sulet ); J = Jordanio (Jordaani ), Ĵ = ĵurnalo (= 	surnaal ); Ŝ = ŝipo (= 	gaal / waruwaay ); Ŭ = aŭto (= 	oto ; 	ndaama; woto)
---
Alfabeto de Esperanto ESPERANTO ( fr.: alphabet)
thumb| ESPERANTO - Alfabeto de Esperanto vignette|Alfabeto de Esperanto
Iniwersite Gaston Berger Bu Ndar
' Iniwersite Gaston Berger  mooy Daara ju kawe ji nekk diwaanu Ndar ci réewum Senegaal.
Démb
Léewópóol Sedaar Seŋoor moo amal tegum xeer bu jënk ci wàllum taxawaay iniwersite wi ci 14 sãwiye 1975.
Taxawaayam mu ngi aju ci sart bu 2 sãwiye 1990, iniwersite wu Ndar mu ngi teeru limu ndongo wu njënk (600)ci 17 Desàmbar 1990 ci yoonu négandi.
Mu ngi jot gëddam ci ndogalu  bu 10 sulet 1996 ak tur bu bees jóge ci ndogalu  bu 4 desàmbar 1996.
Ku ñu ko duppe Gaston Berger, nekk na ab kàngam ci wàllum xeltu, di doomu Senegaal ak Farãs, juddo Ndar-Géej. Di baayu Maurice Béjart.
Abuu Bakar
vignette|Jàkkay Abuu Bakar
Abuu Bakar As siddiiq:turam dëgg di Habdul Laahi bun Abii Quhaafa di kojub (Taymu) di kojub (quraysi). Judd 50i at lu ñëkk gàddaay gi faatu 13i at ginnaaw gàddaay gi, tollook (573 - 634) ci juddug Iisaa (hs). Moom moo njëkk a wuutu Yonente bi (shw) ginnaawam, te bokk na ci fukk ñi Yonente bi digoon Àjjana ci jamonoom. Moo doonoon jëwriñu Yonente bi (shw) doonoon ab xaritam, moo àndoon ak moom bamuy gàddaay juge Màkka jëm Madiina. Waa Ahlus sunna danuy saxal ne moom Abuu- bakar moo gën ci nit ñi ginaaw ba yonente yi jàllee, te moo ci ëpp ag gëm Yàlla, ak dëddu àdduna, te mooy ki Yonente bi gën a bëgg ci nit ñi ginnaaw sunu yaay Haaysa. Aw turam dees ciy teg baatu Siddiiq ngir ne Yonente bi moo ko ko dàkkentalee ngirug dëggoom. wàll:diine Wàll:Lislaam Wàll:sahaaba yi
Esperanto
Alfabeto de Esperanto ESPERANTO ( fr.: alphabet)
Aa, Bb, Cc, Ĉĉ, Dd, Ee, Ff, Gg, Ĝĝ, Hh, Ĥĥ, Ii, Jj, Ĵĵ, Kk, Ll, Mm, Nn, Oo, Pp, Rr, Ss, Ŝŝ, Tt, Uu, Ŭŭ, Vv, Zz.
Nomoj de la literoj: a, bo, co, ĉo, do, e, fo, go, ĝo, ho, ĥo, i, jo, ĵo, ko, lo, mo, no, o, po, ro, so, ŝo, to, u, ŭo, vo, zo.
Ekzemploj: c = : cigaro (= ), princo ( = lingéer) s = : kiso (= ?) (baiser / kiss); v = : varma (= taanga ) z = : rozo (= ?)(Rose (fleur))
Iniwersite Gaston Berger Bu Ndar
Bërëbu tàggat ak gëstu
Iniwersite bu Ndar ëmb na juróorum-ñaari Bërëbu tàggat ak gëstu :
Esperanto
Alfabeto de Esperanto ESPERANTO ( fr.: alphabet)
(Vikipedio en Esperanto: cx= ĉ, gx= ĝ, hx= ĥ, jx= ĵ, sx= ŝ, ux= ŭ)
Iniwersite Gaston Berger Bu Ndar
Ladab ak xam-xamu nekkinu doomu àddama
Barabu tàggat ak gëstu ci ladab ak xam-xamu nekkinu doomu aadama ëmb juróomu bàqasu:
Esperanto
Alfabeto de Esperanto ESPERANTO ( fr.: alphabet)
Ekzemplo : chinia esperanta retpagho = ĉinia esperanta retpaĝo
Iniwersite Gaston Berger Bu Ndar
Xam-xamu jëmale ak xarala
Barabu tàggat ak gëstu ci xam-xam jëmale ak xaraala ëmb na bàqasu xayma jëmale, bànqaas informatig, bànqaas bitil jëmale ak tàggat ci wàllum xéy.
Esperanto
Gramatiko:
la (= artikolo )
Iniwersite Gaston Berger Bu Ndar
Xam-xamu yoon ak politig
Barabu tàggat ak gëstu xam-xamu yoon ak politik ëmb na ñett bàqaas:
Esperanto
Substantivo
(Substantivo / ?) -o domo (= 	neeg) (dom / o dom-o)
Iniwersite Gaston Berger Bu Ndar
Xam-xamu koom-koom ak doxalin
Kërug internet
Esperanto
Substantivo
-
Iniwersite Gaston Berger Bu Ndar
Caada, diine, taaral ak jokkoo
Kërug internet Barabu tàggat ak gëstu caada, diine, taaral, ak jokkoo ëmb na juróom benn bàqasu :
Esperanto
Adjektivo
(Adjektivo / ?) -a granda : (= ?)(grand / big); granda domo -
Iniwersite Gaston Berger Bu Ndar
mbóotu biti
' Iniwersite Gaston Berger  mooy Daara ju kawe ji nekk diwaanu Ndar ci réewum Senegaal.
Esperanto
Pluralo
(Pluralo / ?) -j : *malgranda domo (ndaw)/(neeg)
Adverbo
(Adverbo/ ?) -e. Eva kantas bele. (adverbo) - Eva estas bela. (adjektivo) (kantas = 	woy ); (bele/bela = 	?(rafet)	/?(taaru))
Deklinacio
(deklinacio)
(ronda = móróg)
aboot ji 	/jaboot yi - Personaj pronominoj:
---
moom - Posedaj pronomoj
posedaj pronomoj + -a:
toolaale - Komparado
--
'Konjugado - Verbo / Prezenco''
Konjugado - Verbo / Prezenco / :+  - as
muj gi - Futuro
Futuro / + -os: mi amos vin, vi amos vin, li amos vin (vin= akusativo)
Kondicionalo
Kondicionalo -us mi amus vin (vin= akusativo)
Infinitivo
Infinitivo + -i: Mi volas lerni la internacian lingvon = Mi volas lerni Esperanton (-n = akusativo)
laŋ / Demanda frazo
--
Postsilaboj
Postsilabo - 	Mallonga klarigo
wañi ñi i - Nombro, Nombrado, arabo cifero
roma cifero: I II III IV V VI VII VIII IX X C M "Bonan nokton!"
wañi ñi i - Kardinalaj numbroj
kardinalaj numbroj+ -a:
--
Baatukaay
-- (traduko en franca lingvo): -
-
Salaamaalekum
''
Iniwersite Gaston Berger Bu Ndar
Bërëbu tàggat ak gëstu
Iniwersite bu Ndar ëmb na juróorum-ñaari Bërëbu tàggat ak gëstu :
Esperanto
a
--- --
Lëng
alt=Lëng gi (Vitex doniana)|vignette|Lëng gi (Vitex doniana) Lëng xeetu garab la gu bokk ci njabootu "lamiaceae" ak ci ñoñ "Vitex". Bari na lool ci Afrig gu diggu gi,ca komoor ak ca Rewño. Mbind mii jukki la bu ñeel meññiit mi. Man ngaa bokk ak nit ñi say xalaat ci jagal ko. Meloom day ñuul, peppam dees koy lekk.
Esperanto
a
- -- - --- ---
--
c
-
o
-
thumb| oriento - O; okcidento - W ; nordo - N; Sudo - S
p
---
Lëng
Meññeef mi
alt=Lëng bi|vignette|Lëng bi Meññeef mi, ci nëtëx lay doore, ñor digante mee ba noowàmbar, daal di ñuul te saf suukar. Guddaayu garab gi ci diggante yaar ba yatti meetar lay toll. Afrig la am ak bàmbulaan Endo. Ci dunu Rewño it dees na ko fa fekk.
Esperanto
p
-
Lëng
Turu xam-xam wi
Vitex doniana
Tur wi ci yeneeni làkk
wàll: Garab wàll: Meññeef
Esperanto
ŝ
---
t
-
u
--
v
thumb|250px|right|Vesto tra epokoj
Taysiirul Hasiir
Daaray Taysiirul Hasiir bu Sñ Moor Jóob Ndar:
Taysiirul Hasiir: daaray Alquraan la ju mag, ju nekk ca réewum senegaal . mingi sosu ci atum 1953, ki ko sos mingi tudd Sëriñ Moor Jóob Ndar dëkk foofee ca Ndar.
Senegaal naka jekk da ñoo masa fonk njàngum diine moo tax diiney lislaam am fi doole lool dale ko ca bañ tànnee lislaam muy seen diine ba leegi,ci ndimbalu Yàlla jaare ko ci Sëriñ si ak nitu diine yi ñu daa taxawal ay daara ngir jàngale ak yar,daara yooya daa génne ay kurél yu takku yu Fees dell ak xam-xam ànd ak mokkal Alquraan loolu nag mujj doon jikkoy Saa Senegaal yi ba at mu jot ay téemeer i téemeer di mokkal ciy gox yu fasantikoo ak i dëkk yu ndaw-ndawaan yi.
Dëkkub Ndar nag bokkoon ci dëkk yi gënoon a fes ci xam-xam,la ko dale ca ba Senegaal moomagul boppam ba tay jii,boroom xam-xam yu bari foofa lañ jànge, te sun mag ñi ñi ëpp ci ñoom jaar nañ fa, ba leegi téewul muy dëkkub daara di dëkkub xam-wam.la fa ne ciy daara kenn xamul num toll,bokk na ca daara ya fa gën a ràññiku te gën faa rëy "di daara joj ju yàgg la ju ubbiku ju wéet ciw njàngaliinam ju cosaanu"muy:
Daaray Taysiirul Hasiir bu Sëriñ Moor Jóob Ndar
Kan moo sos daara jooju?
Amul sikk-sàkka ci ne mépp mbir mu yékkatiku am na waa ju kawe ju nekk ca ginnaaw kok boroom pas-pas la,boroom yitte ju kawe la,ndaxte Yàlla day tànn saa su ne ku ko taxawul diineem ji,di ko tasaareel ab wooteem.bokk na ca ñam tànn ngir loolu *Sëriñ Moor Jóob Ndar* mu boole ko ca ña nga xam ne dañuy sàmm ak lu leen ca man a fekk;doon ay sondeel yuy lakk seen bopp ngir leeralal jullit ñi yoon wi.Sñ Mustafaa Jóob didoomam waxam ja akay dëgg bam nee :Aji sàmm ndonol way jiitu ya,kenob dëgër ci kanamu /jafe-jafe yi,Aji yar maas gi mooy mooy Sñ Moor Jóob.
Ngir xam kuy Sñ Moor Jóob danuy tuxal jële ci doomam juñ naa Siidi Abdallaa Jóob Yal na Yàlla sàmm ko ci mbindam mum bindoon ciy jaar-jaaram duppe ko(الشيخ مور جوب مؤسس معاهد)
Esperanto
Xool it
-
Taysiirul Hasiir
Ab juddoom:
Sñ Moor mi ngi gane Àddina ci atum (1926)m,ci dëkk buñ naan Kër-MaantaJóob,digganteem ak Luga 22i Jun-ñay la(km).
Tolluwaayu daara ja ca Ndar cig nattale:
Daaray Taysiirul Hasiir mi ngi ci ndar ci kace bu tudd (Soor-Dàgg), te xaw naa jege /Gaaraas/ bu mag bi ci buntu dëkk bi. Boo demee ba jege *Ndar* da nga gis ñeenti sooroori Jumaa foofa ngay jublu, boo fa àggee rekk xamal ne àgg nga ca dara ja jumaa jooju mooy jumaay Sñ Moor Jóob boroom Taysiirul Hasiir, digganteem ak daara ja tuutee fa dox; boo ko laajee sax ñu wan la ko,foofa ba daara ja wenn yoon la. Buntu daara ja ñuŋ ca bind : "معهد تيسير العسير لتحفيظ القرآن الكريم وتدريس العلوم الشرعية" Ak waxi Yàlla jii(فلولانفرمن كل فرقةمنهم طائفةليتفقهوافي الدين ولينذرواقومهم إذارجعواإليهم لعلهم يحذرون)
Taariixu sosug daara ji ak ay Jaaruwaayam
Sëriñ bi mi ngi sanc daara ji ci ndigalal Nijaayam ji ko yar tudd(Sñ Jibriil Jóob) "yal na ko Yàlla yërëm"ci atum /1954. Mi ngi tàmbalee jàngale ci Karce bu tudd (Balakoos) ca Ndar, ginnaaw loolu tuxu na dem Karce buñ naan (Jàmm-Gën) ci atum/1957,ba ci atum/1977 mu tuxuwaat dem (Soor-Dàgg) foofu la nekk ba leegi. Kon daara ji mi ngi sosu ci atum /1954, am ñatti jaaruwaay ci biir dëkkub Ndar, ba ca mujj di (Soor-Dàgg) te foofa la nekk sax fa ba leegi, kon daara ji am na ciy at lu ëpp 60i At.
Séddalikoog Sémbi(porogram)Njàngalem daara ja:
Daara ji nag dafa séddalikoo ci ñaari jàngu ; jàngub Alquraan :muy jàngu bi nga xam ne Alquraan rekk leesfay jàng, te mooy cosaanu daara ji, jàngal ay jëmm bañ mokkal Alquraan ˊmoo xam ay mag wallay gone. Njàng mi nag jàngalekat bune ak sab géew, géew yoy dees leena séddale ci biir xaaji jànguy Alquraan bi. Xaaji jàngub Alquraan bi nag mooy yii:
Basaru lanwaar, Daarul xuduus, Daaru tansiil, Daarul haliim, Daaru salaam, Jànnatul mahwaa. Jàngub Alquraan bii nag ki ko jiite mooy Sëriñ Jibriil Jóob dibdoomi Sñ moor Jóob.
Beneen jàngu bi nag jàngub xam-xam la; maanaam Majaalis bob dees fay jàngale xeeti fànni xam-xami sariiha yépp muy: Fiq, Nahwu, Adab, Usuul, ak làkku Araab ak yeneeni fànn. jàngub xam-xam bii nag da cee wàllisi rekk waaye jubluwaayu daara ji moo doon jàngale Alquraan, ndaxte ku mokkal Alquraan ku ne da nga soxlawoo xam-xam, sëñ bi moo ko njëkk a daa jàngaleel boppam xam-xam, waaye bim demee ba Mage manatulu ko boppam, loolu waral dongo yi daa génn di ko sàkku ji feneen. Waaye bi Taawam Seex Ahmadul Xayri Jóob ñibbisee bawoo cim njàng "di boroom xam-xam bu mag dib Fóore yal na ko Yàlla sàmm, mu far gàlloo njàngalem xam-xam mi. Loolu moo sos jàngub xam-xam bi, te ba leegi moom moomu moo fay jàngale. Bam femee ba jëmmi jamono njàngiin mu bees mii xew, te aju ciy këyit mu wutal ñiy jàng xam-xam fuñuy jànge jàngum Ekool diggante Araab ak Farañse, te loolu doomam juñ naa Doktoor Seex Maalig Jóob moo koy taxawu ñu gën koo xame ci Seex Maanta, ba loola tay jii mujj na soppikub Ekool. Sñ Moor Jóob Dana farala wax lu bari naa"Amumay doom ay dongo laa am!!!
Njàngaliinu xam-xamu daara ji:
daara ji nag njàngum xam-xam mu dëgër moo fa ne, mu kawe lool it ci xeeti fànni xam-xam yees fay jàng yépp, day tàggat dongo bi ba fum dem dees koy naw ngir bari xam-xam. Loolu nag di wane ndimbalal Yàlla lum defal Sñ Moor. Képp ku fa jànge ba jeexal Sémb wa boroom xam-xam ngay doon bu mag, bu kenn dul nàttable ab xam-xamam rawatina xam-xam Fiq ak Nahwu ak luxa, téere yuvam solo lees ciy jàng, jaare ko ci yoon wu jub it ba dongo bi xëy doon Fóore ju mag, te lu ci nekk rekk day tàmbalee ci téere yu suufe yi ba ci téere ci gën a kawe.
Ëllëgu Daara ji ak ubbik gox ñeel ay Dongoom:
Daara ji tërël na ab Tëréef ngir Ëllagu ay dongoom, bu njëkk da daa génne ay ndongoom di leen yóbb ca jàngub (Hanafiya) waaye leegi ñi nga xam ne seenum njàng kawe na dees leeni may ay këyit ngir ñu man a àggale seenum njàng ca daara yu kawe ca *Marog* ñu di fa jàng ba am Mastéer Walla sax Doktooraa.ci gàttal daal mooy ba jeexal, moo ñu bari jàng nañ ba noppi déllusi ubbi seen daara, ñu bari tudde seeni daara Taysiirul Hasiir, daara yooyu yépp diy bànqaas yu cosaanoo ci daara ju mag jii *Taysiirul Hasiir bu Sñ Moor Jóob Ndar* kon nag nu tuddal leen lenn ci daara yi nga xam ne ay bànqaas lan ci daara ji tey wuyyoo aw turam.
Bànqaasi daara ji:
Sëriñ bi nag bu weesoo daaraaam ji am na ñu bawoo ci daaraji mu sampal leen daara, te daara yooyu mu sampal ay nit nag nekk ciy gox yu fasantikoo ci biir Senegaal diggante: Dakaar, Cees, Lugë, Tuubaa...am na ci yeneen it yoy ay nit a juge daara ja góor-góorlu ba taxawalal seen bopp daara tuddee ko *Taysiirul Hasiir* ngir fa la ñu jàngee ca daaray Sñ Moor. Daara yooy nag danañ ci tudd yennat tuxale ko ci Siidi Abdallaah Jóob Al Maalikii miñ tuddoon ci ginnaaw.
Bokk na ca yooya yii di ñëw:
Kon lii mooy daaray Taysiirul Hasiir ak li ci aju. Di ñaanal Sñ Moor Jóob mu yàgg fi te ànd ak wér mook njabootam gépp ak képp kuy safoo Alquraan.
Iniwersite Gaston Berger Bu Ndar
Ràññeefi barab
Diggànte iniwersite ak Ndar toll na ci fukki (10) km. Boo jóge Risaartool jëmsi Ndar di nga séen wërngalu kàggu gu mag bi. Iniwersite dafa fekk boole ñaari dëkk : Sanaar Pël ak Sanaar Wolof. Loolu tax na ndongo yi di ko woowe yenn saay Sanaar. Itam kërub internetu ndogo daara yi« https://web.archive.org/web/20080419061846/http://www.sunusanar.com/ » la ñu ko tudde.
Bërëbu tàggat ak gëstu
L'université Gaston Berger est composée d'unités de formation et de recherche (UFR équivalent des facultés). Il y en a huit au total :
Pullaar
Pulaar aw làkk la wu ñuy wax daanaka ci 20 réewi Afrig gu sowwu ak gu diggu, Dale ko ca pegi dexu Senegaal ba ci gu Niil, waaso yu pël, tukulóor ak yu lawbe ñooy ñi koy làkk.
Ci cosaan pël yi ay sàmmkat lañu, waaye tay daanaka xeeti liggéey yépp lañuy def: yaxantu, béy, njëwrin, añs.
Ci pulaar yi nekk Senegaal ak Gànnaar, ñi koy làkk lañuy wax ay "haalpulaar'en" ("haalpulaar" su dee kenn), baat baa ngi jóge ci "Haalde" di firi "wax". "Haalpulaar'en" yi ci pegu dexu senegaal ay pël lañu jàppe seen bopp donte yenn saa yi dañuy am weneen làkk. Ni ko Amadu Ampaate Ba waxe, "Haalpulaar'en" yi duñu aw waaso, waaye am mbooloom ay waaso yu bokk dëkke dex gi, tànn pullaar niki làkk wu njëkk, làkk wu ñépp bokk di wax, di ci jokkoo.
Pulaar di nañu ko wax itam pël, pular walla fufulde, ci waa faraas pël lañuy wax di baat bu ñu abbee ci wolof.
Melokaanam
Pël, ni yeneen làkki afrig, niki wolof, man nañu koo bind ak arafi araab walla yu latin. Wuute gi bari na ci waxiin yi ba ci mbindiin wi ci diggante pulaar ak pulaar. Ci misaal: baatu "nyamde" man nañu koo binde it "ñaamde".
Baatukaay
Wàll:Làkki senegaal
Esperanto
Baatukaay - Esperanto Kompaktdisko KD - CD
Wàll:Làkk
Gerte tubaab
vignette|Nataalu gerte tubaab. vignette|Nataalu meññatum gerte tubaab. Gerte tubaab xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Cambretaceae". Mi ngi soqeekoo ci réewum Gine. Barab yi bari naaj ak taw lay faral di sax.
Melo wi
Gerte tubaab garab la gog mi ngi toll ci 9 ba 25i met ci guddaay. Ci jamonoy noor, ay xobam dañuy joxe wirgo wu palmaan lu jëkk ñuy wadd.
Meññeefam nëtex lay tàmbalee, su jegee ñor day puur. Su ñoree dëgg nag day palmaan.
Njariñam
Manees na koo lekk noonu. Manees na koo jëfandikoo it ci xeetu togg yu wuute. Xooxam dees na ci sos ay fowukaay niki ay gaal yu daw
Turu xam-xam wi
Terminalia catappa Wàll:garab Wàll:meññeef
Màkkaanum mbëjfeppal
am Màkkaanum mbëjfeppal, di ko wax itam màkkaanum m-bataaxal, walla màkkaanum e-mail, am mbooloom ay araf la, muy teewal ab boyotu bataaxalub mbëjfeppal bu nekk ci ag mbaal (reseau) gu xibaarfeppal gu mel ne internet. Màkkaanum mbëjfeppal mooy tax ñu man a yónnee ab m-bataaxal (bataaxalub mbëjfeppal) kenn nit ci internet.
Ci lu bari dañuy jaawatle màkkaanum mbëjfeppal ak màkkaanum web, mi nga xam ne du lenn lu dul am màkkaan mu dalub web. Te sax am na yeneen xeeti màkkaani internet.
Baat yi
Wàll:Xam-xamu nosukaay
Ndiir
vignette|Ndiir (Cyperus esculentus) Ndiir xeetu ñax la gu bokk ci njabootu "Cyperaceae".
Melo wi
Ndiir ñax la gog ab guddaayam day toll ci diggante 25 ba 40i sànti meetar. Ay xobam dafa sew di gudde 5 ba 10i mm te tàllalu di niru ab jubb. Peeram dafa taxaw, liis te am i pàcc yu ñatti-koñe. Doom bi ci reen yi lay meññ. Ndiir bi day xaw a wurmbalu, yor wirgo wu jege mboq, ab deram ñagas. Ëmb na lu xaw a tollu ak 50% ci gilisit( sakaroos ak amido), 22% ci lipit ak 6 ba 7 poroteyin.
Njariñ li
Dees na ko jaay ci ja bi. Ca Senegaal dees koy lekk noonu mbaa soppi ko diw. Amna ñu koy soppi njar niki waa-espaañ. Amna it ñu koy jëfandikoo nib fiirukaayu jën niki waa-àngalteer.
Turu xam-xam wi
Cyperus esculentus
Tur wi ci yeneeni làkk
wàll: garab wàll: meññeef
Tukkloor
Tukkloor genn giir la gu nekk Senegaal. Ñoom ci seen bopp, Halpulaar lañu tudd. Nguuru Fuuta-Tooro mooy seen i dëkk, li moo tax dañuy wax tamit FuutaŋkooBe / Fuutaŋke (ku dëkk ca Fuuta).
Ñoom dexug Niil lañu juge, ca dëkk ba ñu tuddee Nubi / Kuus, di nekk tay ca réewu Sudaan. Foofu dañoo bokkoon ak Séeréer yi. Pël yi nekkoon wàllu tukkloor ñoo nekkoon sammkat. Boobu baatu tukkloor ñëwaguloon. Ñoom ñépp dañoo mujj a gaddaay, ba agsi dexug Senegaal. Suuf si ñu agsi ba noppi, ay Sooninke ak ay naar agsi nañu fa tamit. Moo tax tay képp kuy dem ca Fuuta Tooro, xeet yooyu yépp ngay fekk. Turu Tukkloor ci lakk tubaab la juge, tukkloor lañu doon wax, ndax tur woowu nañu daan tudde seen dëkk (Tekuruur). Tukkloor mooy ku dëkk Tekruur. Am na ñu ne, wolof yi ñoo sos baat bi. Tukkloor yi Pulaar mooy seeni lakk, lislaam mooy seen diine. Tukkloor yi dañoo teel a dugg ci lislaam ca jamonoy imbraatoor gu Gana. Sooninke yi ñoo leen duggal ca lislaam. Buuru tekruur bii di War Jaabi, moo indaale lislaam ca nguuru ga, te
Ca XVIeelu¹⁶ xarnu, benn sëriñu tukuloor mu tudd Ali Elibana Saal, ak xarekatam, Jihaaroonàñu ca Fuuta-Tooro, ndax Deeniyaŋkooɓe yi ak óoih Tegaelaamiu leen jiite, ñoo yooonr nguurgai te nekkuñu woon ay jllli, aAy Ceddo lañu woon. Waaye deeniyaŋkoɓe yi, à aq añu n Elibana Saal ak xarekatam. Ñoomñu daw ba Saalum, fooful dañu Jh yaar ca Séeréer a i waaye ñoom à aq añu  Ali Elibana ba dexug à ambi, foofu tukkloor yi tabax nañug benn nguur mooy nguur Kabada.
Konkoroŋ
Melo wi
Caram ak xobam danay àgg ba 1 met ci guddaay ba noppi yiir bànqaas yi ko meññ, teg ci gànnaayoo ay xosi yu dëng te jëm kaw. Xobam melow wuppukaay la yor, danay natt 120 ba 180i sàntimet. Tóortóoram bu góor ak bu jigeen ci garab yu wuute lay meññ.
Njariñ li
alt=Meññeefum garabug Konkoroŋ|vignette|Meññeefum garabug Konkoroŋ Xàncam dees na ci ràbb i basaŋ ak i duu. Dees na ko lekk it. Mattam dees na ko jëfandikoo ci tabax. Xàncam dees na ci jële njar.
Tukkloor
Ca XIXee xarnu, El Haaj Umar Taal, tabax na imbratoor gu Tukkloor ca Mali. Umar Taal, dem na ca Makka, foofu Xaalifa yi, def neen ko, Xaalifu Tiijaaniyaa ca reew yi nit ñu ñuul (Sudaan bu sowu jant). Umar Taal duggu na ay nit yu bare ca biir tariqa Tiijaaniyaa. Jiyaar na ca nguruu Xaaso waaye foofu tubaap yi daq neen ko. kon dem na ca Mali, xeex ak nguuru Jaara, rey fa Buur ba (Birante Karunga Jawara). Xeex na ak Buur yi Bambara yi (Fama yi), ca nguuru Segu ak Kaarta, di leen uuf ca imbratooram. Xéex na ak Amadu Bari, buuru Massina, di ko uuf tamit.
Ca XIXeelu xarnu, Maba Jaxu Ba, Almamy bu Rip la nekkoon. Rip moo doon benn diiwaan ca biir Nguuru Saalum. Ca Rip ay Buuru Mandiŋ (sant Maroon) ñoo fi nekkoon. Nguur bi Badibu la tudde woon, Maba jaxu moo ko joox tur boobu: Rip. Ndax mu mëna fa nekk Almamy, Maba jaxu jiyaar na ca badibu yepp di rey Buuri yepp. El Haaj Umar Taal, moo ko daan digal mu def loolu, ndax gis na ci moom, nit ku xam lislaam bu baax. Ca atum 1871-1875, Amadu Seexu, benn Almamy bu Fuuta-Tooro, jiyaar na ca nguruu Jolof, di fa nekk Buurba, ñeent at.
Konkoroŋ
Turu xam-xam wi
Hyphaene thebaica
Tukkloor
Nosteg mboolay
Tukkloor seeni Nosteg mboolaay ga, nii la tëdde woon:
Konkoroŋ
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Tukkloor
Nosteg mboolay
Rimbe yi (dimo su ne benn) ñoo doon:
Seeni sant: Njaay, Saal, Jeŋ, Wan, Ñaŋ, Jah, Ndoom, Cimbo, Jaw, Bah, Ndaw, Caam, Waad, Mbooj.
Seeni sant : Caam, Mbow, Jaw, Kante, Sih, Peen.
Seeni sant: Beey, Gakko.
Seeni sant: Gise, Sangott, Kume, Jonŋ, Taal.
Seeni sant: Bah, Jum, Gise.
Seeni sant: Mbum, Samb, Sek, Jeŋ, Laam, Mbay, Joob.
Jaam yi:
Tukkloor yi, bey mooy seeni dund. Ca Fuuta-Jalon am na fa ay Tukkloor. Ca Kajoor dañu jëkkoon nekk ca diiwanu Jammbuur (Luga, Koki). Am na yu bare dañu daw Fuuta, di dem ca Dakar, Kawlax, Cees, wala Ndaar, ak yeneeni peey yu mag. Ñu ci bare ca tariqa Tiijaaniyaa lañu bokk.
Xool itam
Wàll:waasoy Senegaal Wàll:Taariixu senegaal
Uul
vignette|Uul gi(Parkia biglobosa) Uul xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Mimosaeae" (walla Fabasease).
Déem
Déem garab la gu bokk ci njabootu Rhamnacées di cosaanoo ci réew yu am naaj yi ci àdduna. Bari na ay xeet lool. Déem yiy am i dég dañuy meññ, di am i doom. alt=Déem gi (Ziziphus)|vignette|Déem gi (Ziziphus) =Melo wi=
Uul
Melo wi
Garab la gog guddaayam man naa àgg ba 25i met. Garab gi man naa jur ba 100i kiloy doom at mu nekk. Doom yi ñi ngi tàmbalee màgg ginnaaw taw yu njëkk yi.
Déem
Déem garab la gog day am ay dég yu sew te ñaw. Ay xobam day nëtëx te tuuti. Guddaayu peer bi day toll ci digganta benn meetar ba ñaari meetar. Guddaayu garab gi yépp dana yegg ci ñatt ba ñenti meetar.alt=Tóor-tóor yi|vignette|Tóor-tóor yi =Foytéef bi= Foytéef bi day tàmbalee ci nëtëx foofu xoox bi day weex, bu noppee jàll ci mboq daal di mujje ci wirgo wu xonq. Day saf suukar te neex lool. Xoox bu dëgër lay am, boo ko tojee dangay fekk ca biir lu nooy lu mel ni gerte.
Uul
Njariñ li
Ay xobam dinay dimbali suuf su nanguwul. Garab gu bari ay witaamin la. Doomi uul dees na ko baxal, dëbb ko ngir am ay dank walla pëndax (ginnaaw bu ñu ko weeree ) ñi ngi ko duppe sumbala ci bambara (Mali) ak yenn ci réewi Afrig Sowwu jant yiy làkk Bàmbara. Doom bi dees na ko togg it ngir dindi xott wi, ginnaaw bi, ñu jariñoo la mu ëmboon. Ca Senegaal, dees na dëbb doom bi boole ko ak kaani gu wow togg ci lees di woowe suul.
Déem
Dafa gànjaru ci witaamin A, C. Am na it feer ak kalsóom.
Xoox bi dees koy jëfandikoo ngir defar diwu yaram. alt=Déem bi|vignette|Déem bi
Uul
Turu xam-xam wi
Parkia biglobosa
Déem
=Dénk wi=
Uul
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll: garab Wàll: meññeef
Déem
Dénku déem luñu baaxoo jëfandikoo la ca réewi katalã ya ngir defar jumtukaay yu bari yees di jëfandikoo ci misig yu xeetoo ak i xalam niki: koblaa, falabiyol, tiibal ak tenoraa. Dees na ko jëfandikoo it ngir defar xeeti pontu yi ñuy daaj ci xalam yi ngir takk ci buum yi.
Gargamboose
vignette|Garabug gargamboose Gargamboose xeetu garab la gu bokk ci ñoñ "opuntia". Ca Amerig gu digg la bàyyikoo, fi ñuy woowee Karayib.
Déem
Turu xam-xam wi
Ziziphus
Itaaliyee
Itaaliyee mooy làkk wa ñuy wax te juddoo ca Itaali.
Karmat ak delluwaay
Wàll: Làkk Wàll: Itaali
Gargamboose
Melo wi
vignette|Tóortóooru gargamboose Gargamboose garab la gog day màgg te am xeetu xob yu dijj ak ay dég yu mag te ñaw, seen taxawaay di kaaraange, am na it dég yu sew yuy jame
Déem
Turu xam-xam wi
wàll: garab wàll: foytéef
Gargamboose
Njariñ yi
Ay doomam bari nay njariñ lool.
Dees na ci defar ay tàngal, ay njar walla njambaan yu neex. Ay bantam day faj (estomaa) góomu biir. Biir buy daw it dina koy faj, ba ci sax jabeet.
Turu xam-xam wi
Opuntia tuna
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Liberewiil
Dë kku Liberewiil
Guyaab
vignette|Garabug guyaab (Psidium guajava) vignette|Xobi garabu guyaab vignette|Tóortóoru garabu guyaab vignette|Meññeefum garabu guyaab Guyaab xeetu garabu foytéef la gu bokk ci njabootu "mirtaceae". Ci gox yi gën a bari naaj ca Amerig kepp la daa sax, ginnaaw bi la tas ci àddina bi. Baatu guyaab ci làkku Arawaag la bawoo, turub dëkk la woon ci réewu saa-kolombi ya woon.
Melo wi
Taxawaayu garab gi dafa yem, man na àgg ba 8i sàntimet ci guddaay. Xobam man na àgg ba 15i sàntimet ci guddaay ak 7i sàntimet yaatuwaay
Guyaab bi (doom) xob wu nooy la yor. Wirgoom cig ñàkk a ñor nëtëx gu leer la, cig ñor nag mboq gu dër la, day amaale ay tomb yu ñuul ci yenn xeet yi.
Solo si
Guyaab garab la gu ràññeeku te am solo ci wàllu koom.
Dees na ko soppi njar, njambaanu foytéef ak yu ni mel. Xolliitu foytéef dees na ci faj biir buy daw. Manees na ko lekk it nim bindoo. Dees na ci jëlee sax gëtt.
Turu xam-xam wi
Psidium guajava
Tur wi ci yeneen làkk yi
Wàll: garab Wàll: meññeef
Gerte
vignette|350x350px|Nataalu gàncaxu gerte.
Gerte
Gerte xeetu garab la gu bokk ci njabootu lujum yi. Mi ngi soqeekoo ca réewum metsig. Dees na ko bay ci gox yi gën a bari naaj ak taw, fu mel ni réewum Senegaal.
vignette|Nataalu xobi gàncxug gerte
Melo wi
Dees koy ràññee ci suul gimuy suul ay meññeefam. Gerte gàncax la gog at ba at lees koy bay su dee du mbayum dër. Xobam day nëtëx. Mi ngi toll ak 20i ba 90i sànti meetar ci guddaay. Meññeefam a ngi tollu ak 3i ba 5i sànti meetar. Garab la it gog dees koy bay ci suuf suñu ndiraag vignette|Nataalu meññatum gerte muñu xolleegul.
Mbooram
Endoy Aamerig ya woon kepp a ko doon bay ci àddina. Ginnaaw bi la ko way-noti Ispaañ yañu daa woowe: "conquistador" tasaare. Ca Peru gisoon nanu ci seeni jalaase maam ya ay peppi gerte. Noonu la gerte tàbbee ci kembaarug Afrig law bokk ci mbayu Senegaal. vignette|Meññatum gerte muñu xolli.
Njariñal gerte
Dees na ci jële diwu gerte. Diw googu dees na ko jëfandikoo ngir togg ceeb ak yu ni mel ca Senegaal ak feneen. Dees na ci jële it tigadege. Joolaa yi ñu xereñ lañ ci liggeey boobu. Tigadege boobu dinañ koy boole ak cere ak yeneen. Kembaarug Afrig ak Aamerig nag ñoo ëpp luñ koy jëfandikoo. Garab la gog bari na ay wopp yu muy faj. Ay njariñam bari na lool waaye dinay sabab it ay tawat.
wàll: garab wàll: meññeef
Solom
vignette|Nataalu garabu solom g
Solom mi ngi bokk ci njabootu fabaceae. Fekk baaxca Afrig sowwu jant ak Afrig gu xalaa ga.
Melo wi
Solom garab la gog guddaayam man naa àgg ci 30i meetar, am peer bu tal.
Xob yi dañoo nëtëx te tóttóor yi it day weex. vignette|Garabug solom gu rëy, tóo-tóor yi di feeñ ci kawam.|alt= Moom nag ñi ngi koy faral di baye ca Senegaal, rawatina ca bëj-saalum ba di kaasamaas. vignette|Nataalu meññatum solom.
Meññeef mi
Meññeef mi nag day xaw a tàppndaar, mel ni lu gulumba. Xott wu ñuul ëmb ko ñam wi ci biir day puur di ëmb benn pepp walla ñaar ci biir.
Moom nag meññeef mu gànjaru la ci gilikóos, firiktóos, feer, mañesëm, kiifur ak poroteyin.
Lem ji ñu ciy defar nag, lem ju neex, ju ñu bari soxla. Ñi ngi koy defare ca Kaasamaas ca bëj saalumub Senegaal.
Ay turam ci yeneeni làkk
Wolof: Solom, Farañse: Tamarinier noir, Joolaa: Buparaŋ walla efrun. Kodiwaar: "Chat noir", Guinée: "Môké", Bénin: "Assissouin", Togo: "Attitoé", Àngale: "Velvet tamarind".
Fi mu am
Xeet wii nag am na Senegaal, Bene, Burkinaa Faasoo, Kamerun, Sàntar Afrig, Caat, Kodiwaar, Ginne ekaatoryaal, Gana, Ginne Bisaawóo, Ginne Konaakiri, Liberyaa, Malu, Niseer, Niseeryaa, Sao tomé-et principr, Seraa Lewon, Sudaa, Tógóo.
Turu xam-xam wi:
Dialium guineense wàll:garab Wàll:meññeef
Tiir
vignette|Garabug tiir vignette|Meññatum garabu tiir
Melo wi
Tiir garab la gu baaxoo wéet. Guddaayam danay àgg ba 25i met. Yaatuwaayam nag danay àgg 1 met, Xobam melo uppukaay la yor te guddaayam di 2i met. Feggam daa am i dég.
Tiir, day am bu góor ak bu jigéen, bu jigéen bi ay xobam dana jàpp ci 260i sàntimet ci yaatuwaay. Day jur benn foytéef bu doom ba mboq, ci biir foytéef woowu dina am benn ba ñatti doom.
Njariñ
Garabug tiir bari na ay njariñ lool ay xobam dañuy tàkk ñu man cee toggu. Manees na cee def tam it sàngara Doom bi daa neex lool nit ñi dañuy koy lekk
Turu-xam-xam
Borassus aethiopum
Wàll:garab Wàll:meññeef
Sump
vignette|Nataalu garabu sump.
Sump
vignette|Nataalu meññatum sump ak i socc yu banti sump. Sump ci garab yiy meññ te am i dég la bokk. Ab njoolaayam dina toll ci 8i ñay. Peer bi day jub, yenn saa yi mu xaaju di ñaar te day ñagas it. Wànqaas yi nag dañuy bari te rankaloo am ay dég yu ñaw jub te ñaw di toll ci 7i sànti met. Car yi it dañuy nëtëx ñoom it am i dég. Xob wi day xaw a tuuti moom it nëtëx. Keram daa yaraax, neexut a féexloo. Rax ci dolli ci ron garab gi day faral di am ay dég yuy wadde ci sump gi. Bant bi it dees na ko jëfandikoo ngir socc.
Meññeef mi
Doom bi day gulumba, der wu mboq ëmb ñam wi, ñaw it ëmb ab xoox, ca biir xoox ba it ab saal ne ca buy niru gerte. Day neex nag saf suukar. Bot wi di sump bi ñoragul bi, der bu nëtëx a koy ëmb, waaye moom neexul day wex.
Njariñ yi
vignette|Meññatum sump ci kaw garab gi. Sump bari na ay njariñ lool. Saal bi ci biir xoox bi, dees na ci defar diw gu baax, muy diwu sump. Dees na defar ci xob yi it saabu. Xob yi ak doom yi dund gu am solo la ci yenn gox yi.
Ay turam ci yeneeni làkk
Bàmbara: zeguene. Waa Càdd di ko woowe savonnier. Wolof: Sump Farañse: Dattier du désert.
Turu xam-xam wi
Balanites aegyptiaca Wàll:garab Wàll:meññeef
Xaal
vignette|Nataalu xaal vignette|Doou xaal yees xaragul Xaal genn xeetu ñax la. Mi ngi bokk ci njabootug "cucurbitacées" te cosaanoo Afrig gu sowwu jant.
Melo wi
vignette|Beref ji, di jiwuw xaal vignette|Ñamu xaal Xaal ñam wu xonq la yor, Ay foytéefam buñu matee dëgg diisaayam danay àgg 5 jàpp 20i kilo. Foytéef bi daa mbege te xaw a muluŋ. Xaal garab la guy sax at ba at (nawet lay sax). Ronam ( peer ak dàtt) danay àgg ba 3i met ci guddayam. Xobam cig yaatal day ñatti-koñe.
Njariñ
Xaal, doom bi dafa neex lool, léppam dees koy jëfandikoo. Ñamam dees kox lekk. Xoliit yi nag dees na ko jox rab yi mbaa def ci cere.
Turu xam-xam wi
Citrullus lanatus
Tur wi ci yeneeni làmmiñ
Wàll: garab Wàll: meññeef
Lingoom
vignette|Garabu lingoom vignette|Tóortóoru lingoom vignette|Meññeefum lingoom Lingoom garab la gu bokk ci njabootu "rutacées". Dees na ko faral di bay ci barab yi bari naaj.
Melo wi
Garab la gog ay xobam dafay faral di wéy cig sax ci at mépp. Danay dund lu tollu ak 50 ba 80i at. Ay tóor-tóoram day weex. Doom bi nag dafay muluŋ te cat la sew. Guddaayam di nay àgg ci 7 ba 12i sàntimet.
Wirgoom cig ñàkk a ñor nëtëx la, cig ñor nag mboq la.
Ndox mi mu ëmb, cafka gi dafay sëcc(wex). Doom bi day ëmbaale ay xoox.