cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lebu
Sant yi
Ñu sant Mbeŋ, ci li cosaan tekki, seen maam ay Mandiŋ lañu woon, seen mamaat di Jolof Mbeŋ (ab lamaanu Jolof), juge Mali.
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Ginaaw bi ma xool ci buntub ligéeykati Yonnant bi (j.y.m), ñuy juroom ñeent,ag jigéeen it nekk ci,mooy Barakatu yaayi Ayman,ma teg ci xool ligéeykati kër Sëñ bi,ca koor googee amul lu dul ñu toll ne ñoom,te ag jigéen bokk na ci, mooy Awa Saar jèbbéerub Sëñ bi,ma defati ñaari woy,kuréel gu ci nekk wenn tax la’a jug. Waaye ñaar yu saaba yi lakk,te kenn jotu leen a tuxal,ñaar yu ligéeykati ak bindkati Sëñ ba’a ngii:
.st
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
Sëriif Muhammed Aali Aydara
Doon na wax ak a binde làkku yu bari niki Àngale, Araab, Farãse, Pël, ak Wolof.
.jp
Lëkkalekaay yu biti
Toppdomän
.sc
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1997.
Sëriif Muhammed Aali Aydara
Liggeeyam
Kilifa diine ci dayoom, Sëriif Mohammed Aali Aydara mooy soskat ak njaatigel Mbootaayu IMI ak it rajo "Mozdahir FM" ci Ndakaaru ak rajo "Zahra FM" ca Koldaa.
Sëriif Mohammed Aali Aydara mooy xalifab mboolem Siyit "Mozdahir" yi nekk ci Afrig ak ci àddina si.
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Bismil laahir rahmaanir rahiimi, Muhammadu Lamiin Joop Dagana wax na di woy turi bindkati Sheexul Xadiim ca at ma mu koy woy,di leen tollale ak bindkati Yonnant bi (j.y.m) niki mu nekke loolu ci Zaadul Muhaad :
Sëriif Muhammed Aali Aydara
Téerekaay
Wàll:Niti senegaal
.it
.it mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Itaali
Dibbtóon
alt=Dibbtóon gi (Gardenia ternifolia)|vignette|Dibbtóon gi (Gardenia ternifolia) alt=Meññeefum garbug dibbtóon|vignette|Meññeefum garbug dibbtóon Dibbtóon (pos ca Saalum) as ngarab su ndaw la su man a toll ci juroom benni met. Xobi dibbtóon day xaw a dëgër. Ay wàqaasam day laxasoo di am car yu ndaw yuy am i dég. Garabu dibbtóon manees na koo góob ci àll ngir jëfandikoo ko cim paj.
.it
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1987.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
.sc
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
.st
Lëkkalekaay yu biti
Toppdomän
.tw
Lëkkalekaay yu biti
Toppdomän
.it
Lëkkalekaay yu biti
Toppdomän
Lebu
Sant yi
Da firnde ni, Lebu yi, ci ñoom ñi lañu cosaanoo. Mel ni wolof yi rekk.
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Cig gàttal daal,dundug Sëñ bi ci Njaaréem gisunu ko fenn ci nettali ak jaar-jaari kenn ci sëñ su mag si,ci sariiha ak haqiiqa,lu dul li tegoodi ci yoon ci ligéeyub buur yi,muy jéem a def àttey yoon yi,di dagg loxoy sàcc yi,di jam njaalokat yu senge yi,ak door ñu sengewul ñi,ak di leen tumbrànkeel,te loolu wuute ak àttey àtte gi (nguur gi),ndax àtte yooyu daganalunu loolu,te dëppoowul ak seenuw doxiin wu mat ci fànni politig yi.
Dibbtóon
Barab yi
Garabu dibbtóon man nañu koo fekk ci kembaaru Afrig li ko dale Seneegal ba Ecopi, Ugandaa, Keeñaa, bëj-saalumu Namibi Botswaana mbaa ca Mosàmbik, gàncax la gu man a màgg ci suuf su nanguwul, ci suuf su wow mbaa su am i xeer wala suuf suy taa nawet.
Lebu
Diine
Lebu yi, ay jullit lañu. Ñu bare bokk ci Tariqa Tijaan, ak Layeen yi (Seydinaa Limaamu Laay). Seen këru diine di Kambereen, ca Yoff.
Waaye, du tax ñu fate seen cosaan, ak li seen maam defoon, ba ñu nekke Ceddo. Manaam tuur yi. Tuur yi, am na solo ci Lebu yi, ndax ci seen jaar jaar, tuur yi, gëdd gu mag lañu yoroon ci ñoom, ci lu jëme ci xare yi, ak yeneen xeew yu amoon solo ci seen cosaan.
Ci seen tuur yi, ndëpp la nit ñi gëna xam, ngiir faj febaru ñooñu ñu xam ne, jiine ñoo tax. Jiine ci Lebu, rab leen ko tudde.
Lëk Dawwur, Maam Kumba Kastel, Maam Jaare, ak yeneeni tuur, bokk neen ci ñooñu Lebu yi seqante.
Xool itam
Wàll:Waasoy Senegaal
Keŋ
Turu xam-xam wi
Flueggea virosa
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Fatabaarakal laa,ahsanal xaalixiin,mbooloo yi bari woon nanu ci moom ca Njaaréem,ba nguur gi mujjoon aaye ko muy dox ci nit ñi ci lu dul ag diggale,loolu taxoon muy wut ay palanteer yu ndaw,ci bunt bu nekk,ci wàlli kër gi gépp,nga xam ne fu mu tooge ba ubbi palanteer,ñaari nit ci ñu jege ñi man a gise bu nu jàlle ñeneen ñaar jegesi,noonu lanu koy nekke ci suba ba bëcëg ci li gën a bari,teg ca ñu nekkaat ca tàkkusaan ba timis ak lu ëpp guddi gi.
Keŋ
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:meññeef
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Nguur gi aayeeti ko mu dem ca jàkka ja,ba mu mujj def jàkkam ca fu jege kër ga,ndax moom kat daawul wuute jullig mbooloo ca jàkka ja,du guddi,du bëcëg,du tàngoor du sedd,du xiinadi ,du xiin, mu bàyyil nit ñi ci kër gi aw yoon wu nu man a jaar julli ji,moom mu wut aw yoonu boppam,wu koy àggale ca mihraab ba,du nu ko gis mukk,ndare bu daa taxaw ca mihraab ba,ubbi bunt bi ndare palanteer bu sew bob du tee ñu seen ko,ci mbooleem julli gi, bu ko defee mu daa tëj bunt bi bu noppee ci julli gi,daan ko ubbi it ngir jàngale.
Nu aayeeti ko muy dox ci yoon yi,te kat nit moom ku soxlawoo loolu la,ba mu mujj aajowoo sàkk ab palanteer bu sew,te sori ci làkkub kër gi,digganteem ak làkk bi aw yoon wu yaatoo ñeenti xasab a nga fa,mu fay jaar bu bëggee doxontu suba ak ngoon,walla guddi.
Seere nanu loolu ndax kat bis dagg nanu ko ci baaraamam,dagguw dàllam it,ngir xér ci laal jëmmam ju tedd ja. Waaye buuxante bu metti bi mooy waral ñuy dal ci kawam,ba koy gaañ ,te dunu jublu loolu. Bu ko defee muy gaañu ci loolu ndax moom jëmm ju tuuti,te doyadib bind la waaye di ku dëgër ca Yàlla,du yoqat,te du sonnu,ba bi ko mbirum Yàlla mi dikkalee,ñu tànn ñaar ngir ñu toppatoo ko,ñuy ñaari muritam yi Muhammad mom Abdu Rahmaan Attandaxii, mi faatu,ci ginaaw bi ci sawaal,atum bahsasin,di junni ak ñatti teemeeer ak juroom ñaar fukk ak ñaar, yal na ko Yàlla yërëm, kooku moo ko doon toppatoo ak mbokkam mi bind araf yii,Muhammadul Lamiin JOOB ,ñu duggal ko ab wata guddig àllarba yobb ko Tuubaa,ci  pexe mom danu koo def ngir làq ko nit ñi.
Ñi ko doon gunge juroom lanu woon,sëñ Bashiir moo leen jiite woon. Mu dal di yonnee ca mbokkam ma,sëñ Muhammadul Faadal,xalifab ñaareel bi, te ca jamono jooja,ma nga woon ca wurumub dëkk ba,ca wetu Tuubaa, mu yonnee ca Sheex Ibraayma ca Daarul Muhtii,ak ca sëñ Mbakke BUSO,ca dëkkam ba ca wetu Tuubaa,mu yonneeti ca mag ña nekkoon Tuubaa, ñooñu daje ci diir bu gàtt,ba nu matee ñaar fukk ak juroom ñatt,sëñ Mbakke BUSO jiite leen,loolu lépp a ngi ame woon ci làqu gu tar,ngir bañ fitna, ñi ngi noppi bi fajar daataa jot,def fa ab néeg bu nuy tëj ak a  tijji, bi ko nit ñi yëgee bi suba jotee,coow li jolli,bul laaj nag wax yeek jëf yi,loolu lépp bi muy am sëñ Moodu Mustafaa ngi Njaaréem di xamal nit ñi ak di leen dalal.
Dibbtóon
Yeneeni njariñ
Bantu garabu dibbtóon manees na koo lakk ngir am xeetu sunguf su ñuy defare saabu. Doom bi manees na cee cuub.
Turu xam-xam wi
Gardenia ternifolia
Wàll:garab Wàll:meññeef
Ag génnam juge Jolof jëm Njaaréem
Bi nu noppee ci waajal gi,ma génn ci bunt bi ma njëkk a jot,laa daje ak kenn ci taalube yi,te booba moom yëgutoon li xewoon,mu ne ma man kat biig dama laa gént ,di la laaj Sëñ bi, nga ne ma: (( wamaa Muhammadin ilaa rasuulun,xad xalat min xablihir rusul)) muy ci maanaa Muhammad du lu dul ab yonnant,bu fi ay yonnant jiitu. Ma ne ko ni nga ko gente la deme de,duggal,bi mu duggee,tàmblee yéemu.
Ki boole téere bi defal na ko marsiya (marsiya = xasida gu niy waxe jëf ju baaxi ku faatu) ci ay bayit mooy bi nu njëkk a defal Sëñ bi, bi mu fi jugee,mi ngii:
(Sëñ bi wéy na jëm ca buur ba mu daa jaamu,ndax kat xamoon na ne fii kenn du fi des) (mu wogu di sàmm ndigali Yàlla yi,ngir ngërëmam tey teet li mu tere) (di tere lu bon tey digale lu baax,di def lu nu xam te du ca ëppal) (nekkoon na kenob diine ca bisi dundam,ñoñam de,moom lanu jublu woon ci sàkku dëgg) (gisoon nanu ne mooy seen baay,bu nu war a jox àqi baay,moom itam,mu gisoon ne àqi doom lu nu leen war a jox la) (mooy ki daa fàtteloo jirim yi seeni cosaan,daan faye aw ay ciw yiw ) (moom dey naataange la woon ñeel ñu ndóol ñi ko daa dikkal juge fu nekk ngir xontu) ( bu daganoon nu jote ay bakkan de,nu def ko,waaye ay sang jiitu nanu ko,juge fi,te kenn jotu leen ) (waaye de na la woor ne bu fàddoo wëlif nu ànd ak jëmm ja tam,du tee aw yiwam wiy dolliku du fàddu mukk wëliif nu).
Buurub woykat yi it ca jamonoom ak wàllam,di Muhammad mom Muhallaa Alhasani defal ko moom itam marsiya bu yéemee yéeme,mi ngii: bismil laahir rahmaanir rahiimi,wasallal laahu halaa nabiyihil kariim, Muhammadu mom Muhallaa,mi nu gën a xame Naana,mi ngi wax di marsiyaal Xutbub Xawsu bu boroomam bu mag bii di Sheex Ahmadu Bamba mi nu xame ci turu Xaadim,yal na ko Yàlla labal ci géejug yërmaandeem,te sarax nu ci barkeem, aamiin:
(yoonu dee mooy dayob kuy dund,dund daal lu dul dee toppu ca) (nit ñépp a ca jëm nag (moom dee), bu bettewul ci bëcëg gi ,def ko ci guddi gi) (moom daa mel ni ab rawante bob mooy bant ba nu samp jëm ca,ku ko jéggeegul it ca nga jëm) (ndaw dayo bii di bu yéeme !,moom de mooy saxuwaayu seeni mbooloo,tey dajekaayu seeni kuréel) (lu waay tàyyeel tàyyeel du tee mu jot boobu dayo,lu waay sawar te bariy jumtukaay du tax mu romb ko ) (dee daal daa mel ni ndabul nganale lu nu woo ñépp,woote gu matale te yaatu) (bu aji ligéey ji wuyyo wooteg dee gi ti,te kenn bégu ci ) (jotoon naa wuyyu cig njëkk wooteb Yàlla bi te booba gindikat yi jugagun) (mu daa wuyyu wooteg képp ku woote jëme ci yoonu kawe ak teddnga ) (mu nekkoon di kiy woote ak a gindee jëme ci ngérum jàmm ak mucc) (moom de bi sàmmkat yi ruuralee seenum càmm,daa féeteek aji wattu ji,sàmm am càmmam) (teg nanu ko lepp lu diis lol yanukat ba gën a mag gën a dëgër àttanu ko).
Bokk na ci jikko yi mu ko limal: (ak dagg buumi ñaawtéef yépp,ci lu dul gestu guy gàllankoor walla yoqat) (ak dundal xol yi ci sikar ak waaraate yi rafet ci waaraate yi) (yéem naa ku mel ni moom, ci niir ak tawub dundalug xol, bu nuy màng, jëme ca suuf yu bekkoor ,yu naatadi yi)
Mu neeti: (ki ko tànn daal a ko woo jëme ko ci teraanga,ngir fay ko jëfam yu baax yi) (moom itam mu wuyyu,ba mu demee fekk fa la mu doon mébat,ci ngënéef yu gànjaru yi) (mu mujj ñàkk gi nu ko ñàkk,di lenn ci way jommale yi,te di am mbamb (xew-xew bu njàng) mu lëndëme ni tàggeg tàggekat yi) (Abdul Xadiim daal wéy na,di ku nu santi jëf,di ku ay mbootam lenni gàkk-gàkk nekku ci ) (Abdul Xadiim daal wéy na, te bënul lu dul bëtub ay may aki xéewal) (wari fas daal du woon yitéem, te ji ay tàndarma yuy dott it taxu ko woon a jug) (dundug buur yi de dug dudam ,ak doonte day joxe ay bóoli yu nu feesal).
Wàll:dundug Seex Ahmadu Bamba
Guillermo Lasso
right|200px Guillermo Lasso : njiitull Ekwadoor yi (2021–2025).
Wàll:Ekwadoor
XUDAR / Xidr
XUDAR /Xadir /Xidir, mooy jëmm ji QAlxuraan di tudd ci saaru Xunti ma mu nekk ca benn boroom xam-xam, waaye indiwul turam
Mozdahir
thumb|right|300px|Institut Mozdahir International
Institut Mozdahir International (IMI) ag mbootaay gu tënkuwul ci nguur la te jubluwaayam du wut xaalis. Seriif Mohammed Aali Aydaar (Cherif Mohamed Aly Aidara) moo ko taxawal te màkkaan mi nekk ci Ndakaaru. IMI am na këyit guy yoonal nekkam ag mbootaay gu tënkuwul ci nguur te wër na àddina si ba teew ci réew yu bari ci tund wii, ñu man cee lim Senegaal, Kodiwaar, Mali, Gine Bisaawóo...ak ñoom seen.
Teew na ci fukk ak ñaari (12) réew, te di yëngu ci fànn yu bari yu mel ne suqaliku gu sax gu sofu ci fànni wëppa ak lef yii: njàng mi, Lóofóon gu xereñ, wergi-yaram, lootaabiinu askan, mbatiit, mbay mi, yasarag jant bi, dëkkuwaay, njurtéef, leble, yoriin wu jub wu koomum kéew mi, njëmbat garab ak naatalaat àll bi.
Ñi mu ci lëngool
Mbootaay gi nag sampu na bu baax ci Senegaal ak it ci Afrig sowwu jant ginnaaw bi mu fi amee sañ-sañub nekk fi ak këyit yi koy firndeel.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Lislaam
Guy
vignette|Guy gi (Adansonia digitata)
Guyug Afrig bokk na ci juróom ñàtti guy yi ñu gën a xam, mi ngi bokk ci njabootug Bombacacees. Guy garab la gog dañu koo fonk lool ci aada ak cosaan, ñi ngi koy fekk ci barab yi am naaj fu ci mel ni réewum Senegaal ak Ginne.
Melo wi
Guy, garab la gog peeram da fa yaatu lool man a denc ndox mu bari, loolu moo tax ñu di ko woowe grabug butéel. Ci guddaay mi ngi toll ci ñaar-fukk jàpp ñaar-fukk ak juróomi ñay ci yaatuwaay mi ngi toll ci juróom jàpp juróom ñaari ñay. Bokk na ci garab yi nga xam ne day jël reenam dugal ko ci biir suuf ngir wuti ndox mum dunde. Guy garab la gog manut a dékku ngelaw lu tar lool.
Satamànna
vignette|Xobi guy (satamànna) Satamànna mooy xobi guy yu ndaw yi. Moom nag dees koy jëfandikoo bu baax ci yenn barab yi. Dees koy watt di ko def laalo di ko boole ak cere. Jur gi it bëgg nañu ko lool. Guy nag nawet kepp lay sëq am i xob, waaye yeneen jamono yi du am dara. Fu mel ni Kaasamaas nag, ca Senegaal, dees na fa fekk guy yoo xam ni at mi yépo dañuy sëq. Xobu guy nag, dana yaatoo 20i milimet.
Mbotmbotaan
vignette|Tóortóoru guy (mbotmbotaan) Botmbotaan mooy tóortóori guy, moom nag day weex. Ginnaaw bu feeñee ba dem manees naa séntu wuy. Ba xiif di am daahees na ko lekk.
Wuy
vignette|Ay wuy Wuy wi di meññeef mi ñi ngi koy natt ci ñaari téemeer ak juróomi garaam, ci yaatuwaay mi ngi toll ci téemeeri milimet walla mu jàpp sax ñaar fukk i sàntimet ba ci sax fan weeri sàntimet ci guddaay. Man naa am ci biir lu ëpp 300i doomi buy.
Buy
vignette|Buy ji, di ëmbeefu wuy wi Buy, mooy ñam wiy nekk ci biir wuy wi. Doom bu weex lay doon bu neex. Manees na koo macc noonu, manees na koo def njambaan mbaa njar. Ca Senegaal dees cay faral di def cifaay di ko boole ak laax.
Gif
vignette|Xooxi buy (gif) Gif mooy xooxu buy. Boo maccee buy bi bamu set xoox ba cay des mooy wuy. Aw meloom day ñuul, boo ko tojee it day am aw kemb ci biir. Gif moomu nag moom jur guy, moom la ñuy ji. Wolof da ne: Lu guy rëy rëy gifay ndayam.
Xetax
Xetax mooy lu nëtëx liy muur xottu wuy. Bu taqee ci yaramu nit day xasan lool. Dees ci daan taal. Bu ñaar yi jonjoo, riisoonte man naa jur sawara.
Turu xam-xam
Adansonia digitata
Tur wi ci yeneen làkk yi
wàll: Garab wàll: Meññeef
Ngeer
alt=Ngeer gi (Guiera senegalensis)|vignette|Ngeer gi (Guiera senegalensis) Ngeer xeetu gàncax la gu bokk ci njabootu "combretaceae". Wenn la ci xeetam.
Melo wi
Ngeer ngàjj la gu man a àgg ba 3i met. Bari lool ci Saara bi, ci sowwu jantub Afrig, fu ci mel ni Senegaal. Garab gu yam lay doon te firiku. Di xaw a tolloo ak salaan.
Njariñ li
Ngeer garabu paj la, bokk na ci yi ñu gën a taamu ca Sowwu Afrig. Dees na ko fa jëfandikoo ngir faj xeetu wopp yu bari te wuute. Jëfandikoom danay xaw a niru ak gog kenkelibaa, te ñoom ñaar lees faral di boole, ngir faj tawatu soj, tàngooru yaram ak jafe-jafey nokki. Xob yu wex yi lees faral di jëfandikoo. Dees na ko boole ak rat it ngir faj ci soj.
Ndox mi muy ëmb, da koy tàbbal ci suuf si yeneen garab yi jariñoo ko. Kon ba ko cib tool làmboo nay njariñ.
Nataal yi
wàll: Garab wàll: Meññeef
Turu xam-xam wi
Guiera senegalensis
Tur wi ci yeneeni làkk
wàll: Garab wàll: Meññeef
Sóobare
Sóobare  (" fr : Soldat/Militaire;  ar : Soldier;  ar : جند "")
Xare b
Xare su santee B (xare b) mooy li farañse naan: armée; araab naan ko جيش, àngale di ko wax army.
Niral: Lat-Joor takk na xare bu màgg ngir xeex ak tubaab bi.
Xare bu santee G (xare g) xamal ne jëf la, mooy li farañse naan: guerre; araab naan ko حرب, àngale di ko wax war.
Xare ga doxoon diggante jullit ña ak kéeféer ya ca Badar, jullit ña a daan.
Imaam Xasaali / Gasaali
Abuu Haamidil Xasaali / Gazali
Turam moo di Abuu Haamit Muhammat Gassaalii, di ab Saa-Tuus, Saa-Naysabuur, di ab suufiyànke, ténku ci ngiiru Saafihii ak pas-pasu Asharii, di kenn ci kàngami jamonoom, di ki gënoon a siiw ci woroom xam-xami jullit ñi ca xarnu juróomeel ba; atum gàddaay ga, (450g - 505g / 1058 ji - 1111 ji) mu nekkoon ku dégg Fiq ak Usuul ak xam-xam xelale (filosofi), doonoon ab suufiyànke ci wàllu tariixa, koju-Saafihii ci wàllu Fiq, ne woon ci ngiiru Asharii ci wàllu pas-pas, muy ki sos daaray Asharii ci xam-xamu wax, di kenn ci ñattiy ponkam ginnaaw Abul Hasan Al-Asharii, (te ñooy Baaqilaanii ak Juwaynii, ak Gassaalii).
Tuus la juddoo fa la màggee, gannaaw ba la tuxu Naysabuur taqoo woon fa ak Imaam Juwaynii (ñu koy dàkkantal ci Imaamul Haramayni), mu jële ci moom xam-xam bu bari, bi mu amee 34i at, ci la lahasee dem
Xare
Xare bu santee G (xare g) xamal ne jëf la, mooy li farañse naan: guerre; araab naan ko حرب, àngale di ko wax war.
Xare su santee B (xare b) mooy li farañse naan: armée; araab naan ko جيش, àngale di ko wax army
Niral: Lat-Joor takk na xare bu màgg ngir xeex ak tubaab bi.
Ibliis
Ibliis mooy ku ñu dàq ci yërmànde sunu Boroom, di ku ñu dàkku. (Yal na nu Yàlla musal ci moom, moom ak i ñoñam.
bu ñu nee Ibliis rekk kilifag saytaane yi la ñu ci namm, moom mi féttérlu woon, lànk, moy ndigalal sunu Boroom, moom nag Ibliis ci jinne yi la bokk, jinne ñoom ñépp a ngi bàyyikoo ci Suumiyaa baayu jinne yi niki ni Aadama nekkee baayu nit ñi.
Ibliis nag am na ay sóobare ci nit ni ak jinne (Saytaaney nit ñi ak saytaaney jinne yi).
Saafaandu gi
Ag saafaandu mala la bu nekk ci àll bi alt=Ag saafaandu|vignette|Nataalug Saafaandu
Suñeel bi
Ab suñeelalt=Suñeel bi|vignette|Nataalub suñeel
Barale
vignette|Nataalu barale
Rab wii moo tudd barale ci wolof
Kax b
File%3AViverraPoortmanniSmit.jpg Kax bi
fi kax yi dëkke ci kembaaru Afrig
Kax nag bokk na ci limka gi mbootaay gii di "Booleg Réew Yi Ngir Sàmm Kéew Mi" def ci atum 2008 ñeel ràbb yi nar a raaf ci kaw suuf, maanaam sunu moytuwul dootuñu amati dañuy jeex. yenn dëkk yi li ko fay raafloo mooy nit ñi leen di rëbb ci amam yu jaaduwul ngir di ci defar ay gëtt. Kax nag rabbu guddi la, bëccëg gi yépo da koy nelaw ci diir ñax yu fatt yi, di yeww bu janti bi sowee.
Saaw mi
junj
Am Saaw
Saytaane
Ibliis nag am na ay sóobare ci nit ni ak jinne (Saytaaney nit ñi ak saytaaney jinne yi).
Mëfër mi (rabu àll)
Mëfër mi, mooy segg gu ñuul, muy segg gu bari malani ci yaramam, muy fer-ñentug ndono guy tax yaram wi ñuul kukk. Ci àll yu fatt yi te bari taw la ëppe ca bëj-saalumu Asi ak End (11% mëfër) lu jafee gis Afrig la, melo wu mel nii dina faral di am itam ca Amerig Jagwaar
Saytaane
Saytaane (ar : الشيطان ; fr : Satin/Diable; en : Evil)
Mëfër mi (rabu àll)
Menn mëfër ca géttu réewum Nagarhol, ca End.
Saytaane
bu ñu nee Ibliis rekk kilifag saytaane yi la ñu ci namm, moom mi féttérlu woon, lànk, moy ndigalal sunu Boroom, moom nag Ibliis ci jinne yi la bokk, jinne ñoom ñépp a ngi bàyyikoo ci Suumiyaa baayu jinne yi niki ni Aadama nekkee baayu nit ñi.
Mëfër mi (rabu àll)
Menn mëfër ca Soo-Henrii-Doorly, ca réewi Amerig.
Saytaane
Ibliis mooy tekki ku ñu dàq ci yërmànde sunu Boroom, di ku ñu dàkku. (Yal na nu Yàlla musal ci moom moom ak i ñoñam.
Mëfër mi (rabu àll)
Jagwaar bu ñuul ànd ak mooroomu seggam.
Menn mëfër ca Afrig Bëj-saalum.
Saaw mi
Am saaw day mel ni ab supññeel ci bindiin waaye moo koy ëpp.alt=Saaw mi|vignette|Nataalum saaw
Sëriñ Baara Mbàkke Fàllu
Seex Muhammadu Lamiin Baara, ñu gën koo xam ci Sëriñ Baara Mbàkke Fàllu!
Ag xilaafaam:
Muy sët bi njëkk a wuutu Sëriñ Tuubaa ci jamono ji nit ñi miinoon lool doomi Sëriñ Tuubaa Sëriñ Tuubaa Baara ñëw ca yar ba ak jikko ju rafet ja ak man a xajoo ga ak man a yaatal ga ak ubbiku ga xam ne fimu nekk dug moomeel waaye ab liggéey la bu népp bokk du yëfi kenn. Mu dox doxiin woowu ba jaar fu kenn foogul liggéey fi loo xam ne toogaayub juróom fukki at lay niru. Ay jëfam Tuubaa liggéey na fi liggéey bu yaatu pecci yi wër kër njabotug Sëriñ bi yépp defar na ko def fa ay yoon, fu ndox mànki mu yóbbu ba ci biir dëkk bi sax, ñu bari ci ag nekkam lañu am kër,  soxla soo ko wax bu dee luñu man a joxe mu joxe ko bu dee luñu war a lijanti mu lijanti ko daar-daar,  andi waat ñu bari ci yoon wi jox leen seen wàccuwaay, nos dëkk bi ku ne mu am lumu la jox ci dëkk bi ngir nosiin wi rafet ak doxiin wi, màggal gi mu yaatal ko bitim réew ak fépp ak biir réew mi ak waxtaan yu am solo ngir tissaare wooteb sëriñ Tuubaa wi. Nekkoon gu bëgg bennoog jullit yi, dem seet i ay mbokk i diineem yu bari daan leen nemmiku, Sëriñ Baara nekkoon nit ku woyof daawul xeeb kenn, nekkoon nit ku neex a jot di wax ak ñépp di déglu ñépp, bamu nekk a gul xalifa ak bi mu nekkee xalifa daraam soppikuwul, ña mu daan seet i lay seet i, ña mu xamoon beddiwu leen di tudd i doom di dem sarax di seet i ku tawat, màggal yépp la daan dem. Deful woon yëff yi yëfi kër, waaye yëfi ñépp la ko defoon, bëgg ay rakkam def leen ni boppam, dëddu woon àdduna lool man a jaamu Yàlla lool fonku julli lool bokk na ci ñi ëpp lunu julli ci jumaay Tuubaa ak lumu metti ci moom di xaritu ñépp. Sëriñ Baara nekkoon koo xam ne ku daan jàppale ndaw yi, dileen taxawu ci seen njàng ak seen liggéey. Sëriñ Baara amoon gëm-gëmu jiital ndaw yi ci lépp xam ne ñooy yaakaari ëllëg yi, mu teel leen a jiital, Mu nekkoon nit ku man a jaamu Yàlla daawul nelaw guddi wird ak déeyaaleg boroomam la daan fanaane,
Am njàngam
Sëriñ Fàllu moo ko dalal jàng ginnaaw ñu jox ko S Moor Sàññe mu jàngal ko bamu sori 1928 la ko Sëriñ Baara moom Sëriñ Tuubaa minu ko tudde jël yóbbu ko ci ku ñiy wax Sëriñ Móodu Amar mu àggaleel ko alxuraan ji, ginnaaw loolu la Sëñ Baara génn àdduna mu dellusiwaat ci Sëriñ Fàllu mu yabal ko Jaamal mu jànge fa xam-xam ca Sëñ Jaamal Siise, bokk na ci liy wan xam-xamam bu yaatu lumu jangoon da ko daan mokkal. Sëriñ Siidi Maxtaar ka nee na toog na muy tari. “Maqaama Al hariirii” ne ko lii dama koo mokkaloon bamiy jàng! Xel mi neexoon lool daan na wax ay lakk yu bari te wuute araab farañse angale ak yu ni mel, nekkoon nit ku man a takk daawul fàtte.
Ganeem àdduna
Mi ngi gane àdduna Ndindi ci atum 1921. Ay wayjuram : Seex Muhammadul Faadal Mbàkke ak Soxna Xari Sàll.
Am njàngam
Sëriñ Baara nekkoon ku bëgg Sëriñ Fàllu te déggaloon ko lumu am jox ko lumu am tudde ko ba tuddee na ko ci njabootam ab lim bu bari tabaaràkkal laah, fonk ay magam Sëriñ móodu miy magam noonu la ko bëgge woon topp ko daawul juuyoo ak moom ci dara daawul xëccoo ak moom dara bàyyee ko boppam bam jeex takk. Sëriñ Móodu daa na wax naan kenn rekk laa xam ci kuma gën a bëgg sëriñ Fàllu mooy sëriñ Baara!
Diganteem ak nitu nguur yi:
Sëriñ Baara daan na jëflante ak nitu nguur yi ci jëflante bu rafet te lépp lu ko laloon mooy jotalileen lépp luy ñjariñal nit ñi, teewul nag, moom daa mas a gëm ne fii lépp lu fi nekk rekk, taalibe Sëriñ Tuubaa yi ñoo ko fi def! !!! Loo fi gis ñoom la ladaan wax, kon masul sàkku ci ñoom dara lu dul ne, daa nekk loo xam ne njariñal nit ñi la. Nitu nguur yi itam yabuñu ko woon, ngir dëggoom ak pass-pass bu dëgër ba ci Sëriñ Tuubaa ak fulla ji nekkoon ci moom.
Sëriñ Baara ak aji màkka: Dem na màkka lu ëpp ñent fukki yoon, yóbb na fa nit ñu dul jeex, att mu nekk dadaan yóbb nit ñu bari, sëriñ Baara yoroon jikkoy sëriñ Fàllu, nekk nit ku woyof te bari njariñ daan dimbali ñépp, di nit ku ubbiku, ku baax te bariwoon jàmm, tabe lool am xorom lool, yéene ji kawe lool, pasteef bi ak taalube gi foo ko takk weesu na ko Yàlla nanu ko Yàlla fayal.
Wàll:nitu diine
Sëriñ Baara bàyyi koo na fi wuyji boroomam ci attum 1431, 18 rajab
Jinne
vignette
Jinne j: mbindéefu sunu Boroom la, Yàlla ngi ko binde ci sawara, ki nga xam ne moo la Yàlla jëkk a sàkk ci jinne yi mooy Suumiyaa baayu jinne yi nga xam ne niki ni Aadama doone daayu nit ñi noonu la mel ci jinne. Y Jinne yi nag ñoo jiitu nit ñi ci kaw suuf, ñoo nekkoon xalifag kaw suuf njëkk ñuy sàkk nit, woroom xam-xam yi dañuy wax ne amoon na ay xeeti bindeef yu jiitu jinne yi ci kaw waaye wuute nañu ci seen tur la ca gën a siiw mooy ne "Xin ak Bin" lañu tudd, waaye ñu daan yàqate ci kaw suuf Yàlla wuutele leen ak jinne yi. Jinne yi seen njëlbeenug jamono nekkoon nañu ñu daan wéetal seen Boroom daan sellal, dundaloon kaw suuf; ciy tabax i njénde defar ay dër(jardin) yu naat, sàkk ay bëtti ndox yuy wal, ñu doon dund cig teddnga, ba mu yàgg, ñu tàmbalee bew, yëg seen bopp, di rëy-rëylu ci kaw, di lottal ñi néew doole, di rayante seen biir, mujj dëkkewuñu ci kaw lu moy yàq. Yàlla yabal ci ñoom xareb Malaaka am ñu wàcc ci kaw suuf ngir xeex ak jinne yi, ray ci ñoom lu takku, ñu néew a mucc ci ñoom làqatuji ca lëgg-lëggi ndox ya ak ca xunt ya ak ca kaw njobbaxtalu doj yu mag ya (montagne). Amoon na ci ñoom waay ju baaxoon daan leen waar ba bi Malaaka ya doon xeex ak jinne yi moom ci xareb Malaaka ya la faroon, ñu koy wax "Hasaasiil" (boo ci bëggee lu gën a yaatu, yëral Mboor Ak Diine"
Alxuraan Ak Jinne
Alxuraan, tudd na leen lu bari ba am na Saar wow Saaru Jinne Ya la tudd (Suuratul Jinni)
Till gi
Ag till mala bu nekk ci àll bi la alt=Till gi|vignette|Nataaug till
Njuuj-njaaj
Njuuj-njaaj, Sëriñ Muusaa KA a ko way, di ci tagg Sëriñ Tuubaa di ko melal, kañ ci it Sëriñ Móodu Mustafaa Mbàkke ak Sëriñ Fàllu Mbàkke ak Sëriñ Baara Mbàkke Ak Sëriñ Basiiru Mbàkke. Galanug way wi nag bokkul ci galanu araab yi, gii moo ko jëkk a wayee, mi ngi ko dikkee ci ñu doon waral ab séet doon ko taasul naan: "Ku ànd ak ki ma àndal lu la neex laaj, ku jiital ki ma jiital lu la neex laaj".
Ci la ci fent galan gii tuddee ko NJUUJ-NJAAJ; galanug Njuuj-njaaj. Mi ngi ko tàmblee:
Ma faf jug ne ko tuubal malaaka day gaañ
"*Na ngeen déglu ma dellooti fent ab daaj Ba saahir sa di baatin jullee gën ug maaj
Faral jébbalu moo gën torox su boobaa,
Ba feem yépp di baatin ba jar di seetaan
Ku jiital li ma jiital lu la neex laaj
Mu bokk ci way yi mu way ginnaaw bi Sëriñ bi làqoo.
Sëriñ bee jar a àndal bu leen njuuj njaaj
Te yonnen di sa wommat nga jublu tuubaa... BMJ(Ba Mu Jeex)"
Maalaaka
Malaaka, ay bindeefi sunu Boroom yu mu teral la, binde leen ci leeram, manuñoo moy seen Boroom (noonu la leen binde), seen i tolluwaay ak seen i melo wuute; dañoo am i laaf wuute lim ba, ku ne ak na muy jaamoo Yàlla, duñu ay góor walla jigéen, duñu lekk duñu naan, walla kon sàbbal seen Boroom ak sellal ko mooy seen lekk ak naan.
Gëm Malaaka yi mooy ñaareelu ponki ngëm ci jullit bi.
Lislaam Ak Malaaka== ====== Islaam jàngale na lu bari ci Malaaka yi, ñuy ñu ñu selle fi jullit yi. Jaamu Yàlla rekk ay seen yitte, te duñu ko moy mukk, jullit bi war dàq lépp lu yellul ci ñoom (luy dàqonte ak sellam jullit bi waru koo gëm), ku ne ak yiite ga nga war a dox.
Alxuraan Ak Malaaka Yi
Alxuraan indi na lu bari ci ñoom tudd turi ñenn ñi, niki seen jëwriñ Jibriil ak ñeneen ñu dul moom. Alxuraan day nettali Maalaaka yi ñuy wax ak seen Boroom niki bi muy nettali bi Yàlla nee : "Day sàkk ku Koy wuutu ci kaw suuf", Maalaaka yi dañu ne ko ndax danga fa teg ñuy yàqate kaw suuf di tuurante dereet? Te nun nu lay sàbbaal ak a sant te it di la sellal. Yàlla ne leen Xam Naa lu ngeen xamul.
Gëm Malaaka Yi== == NI NUY GËME MALAAKA YI (yal na Yàlla dolli xeewal ak mucc ci ñoom)
Malaaka yi ñoom nga gëm leen mooy nga dëggal te am koolute ci ne ñoom kat ñu am lañu, te ñu ñu musal ciy bàkkaar lañu, (duñu moy Yàlla), duñu xayta (duñu tuur dugub) duñu saw it, ñu sunu Boroom laabal lañu. Duñu lekk duñu naan –jàmm yal na sax ci ñoom - ñoom daal jaam yu Yàlla teral lañu ba fàww, kenn du ci moy Yàlla, ku ci ne li ko Yàlla digal rekk lay def. Ci leer la leen Yàlla binde. Sàbbaal seen Boroom mooy seenug naan, sellal Ko mooy seenug lekk.
Alxuraan Ak Malaaka Yi
Naka noonu la nuy Alxuraan di xamalee ci ne kenn ku ne ci nun am na ñaari malaaka yu nekk ci yaari wàllam di bind ay jëfam.
Alxuraan di nu xamal batay ne Maalaaka yi dañuy soppaliku ba mel ni ay doomi Aadama niki ni mu nu ko doon nettalee ca Maalaaka yabdoon bégalsi sunu maam Ibraahiima ci ag amam doom, jàlloon ca dëkk Luut ba ne ay ganam la...
Ak yeneen i nettali...
Turu Yenn Malaaka Yi Ak Seen i Liggéey
Ka ca jiitu mooy:
Maki Sàll
Maki Sàll, mi ngi judd ci 11 desambar 1961 ca Fatik, ab nitu Càmmu Senegaal la. Mooy njiitu réewum Senegaal dale atum 2012.
Mi ngi bokkoon ci làngug politig gu PDS, doonoon ci ñi doon jàpple Abdulaay Wàdd ci palug njiitu réew mu Senegaal ci atum 2000. Ci ginnaaw bi doon na fi jëwrinu Mbéll yi, Yasara gi ak Jafaan yi dale 2002 ba 2003, doonoon fi jëwrinu Biir réew meek gox-goxaan yi dale 2003 ba 2004, Jëwrin ju njëkk 2004 ba 2007, ginnaaw bi njiital Ngomlaan gu Senegaal dale 2007 ba 2008.
Cig palam ci 2012 la taxawal Plan Sénégal Émergent di xalaat bi liggéeyam ngir suqalu Senegaal sukkandiku. Soloos xalaat boobu mi ngi sukkandiku ci tabaxi jumtukaay (ay yoon, naawuwaay aki waax, ...), taxawal ag Ndefar guy man a jox liggéey waa-réew mi, suqalu càmm geek mbay mi.
Ci 2008, ginnaaw ay jàppante yu mu amoon ak njiitu réew ma woon Abdulaay Wàdd la génn PDS dem sos APR, làngug boppam gi koy yóbb ci ndam li mu am ci palug njiitu réew mu 2012.
Ci atum 2019 lañ ko falaat ginnaaw palug njiitu réew mi amoon ca at mooma. Ci atu 2024 la war a jeexal pal gu mujj googu giy war a yam ci juróomi at.
Wàll:Way politig yu Senegaal Wàll:Njiiti Senegaal
الخضر
Ag Askanoom
woroom xam-xam yi dëppoo wuñu ci fu mu askanoo, amna ay nettali yi bari ci wall googu, bokk na ca:
Xudar walla Xidr mbaa Xadr
Xudar, mooy jëmm ji Alxuraan di nettali ci Saaru Xunt Ma {65. Ñu daje ak ab jaam ci sama jaam yi boo xam ne may Nanu ko yërmaande lu jóge ci Nun, te jàngal Nanu ko xam-xam bu bàyyikoo ci Nun.} [Saar 18 : Xunt Ma], Muusaa toppoon ko ca dajewaayu ñaari geej ya {66. Muusaa ne ko : “Ndax ma topp la ci kaw nga jàngal ma ci lu xamaleef na la ko ci luy gindee [ak xamle] ? ”.} [Saar 18 : Xunt Ma]. Wuute nañu ci ne ndax ab Yónnent la am déet, am ñu nitu Yàlla la woon, ba moo tax jullit ñi sunu tuddee turam teg ci (HS) (Halayhis Salaam/ yal jàmm ne fa moom). Sahaaba bii di Ibnu Mashuut nee na moom (Xudar) lañu namm ci laaya:'''{40. Ka ame woon xam-xamu Téere ba ne ko : “Mën naa la koo indil ba la ngaa xef”. [Ne ko mingi nii], ba ko Suleymaan gisee ci kanamam, dafa wax ne : “Lii dey ngënéelul sama Boroom bi la. Dama ciy nattu ndax damay sant walla damay xarab... képp kuy sant yaw caak, ku weddi nag, sama Boroom moom di Ku doylu, di Ku tedd”.} [Saar 27 : XORONDOM YA] loolu wuute ak waxu Ibnu Abbaas ja te mooy li gëna siiw, nee na ki ñu namm ci laaya ji mooy Aasif doomu Barxiyaa.''' woroom xam-xam yi dëppoo nañu ci ag faatoom, waaye ñiy wax ne moo ngi dund ba leegi bari na loolu ci waxi fere yi.
Xudar nag ku ñu jix dato la ci ag sellal ci diine yu bari niki diiney Masiih, Darsi ak Yahuut yi. Ci baaxi Lislaam ak yu dul Lislaam yu bari dañuy melal Xudar ci Yónnent, Nabii, Walliyu, Jaamu Yàlla, Malaaka, Kiy wattu géej gi ak Sëriñu bóoti xam-xam, muy kuy jappale ñi nekk ciy nattu. Dëppale nañu jëmmi Xudar ak ay jëmm yu wuute ciy jamono yu fasantikoo, niki rekk nu tudd ci Saruus ca Irãn, ku sell ka Sarkiis gawar ba ak ku sell ka Jarjes ca Asi gu ndaw ga ca réewi Saam, ak Yuuhanaal Mahmadaan ca Armeen. Am na ñu bari ñu ko jàppe ne mooy Iiliyaa.
XUDAR /Xadir /Xidir
Ag Askanoom
Ibnu Kasiir wax na ca téereem ba "Al-Bidaaya Wan Nihaaya" ne Xudar, Aadama a ko jur ci geñoom: « Al-Hafis mom Hasaakir nee na: waxees na ne mooy: Xudar mom Aadama(HS) ci geñoom. ginnan ba mu nettali awale ko ci Ad-Daaruqutnii ne: Muhammat mom Al-Fathul Xalaanisii nettali na nu, Al-Habbaas mom Abdul Laah Ar-Ruumi nettali na nu, Ruwaat mom Aj-Jarraah nettali na nu,Muqaatil mom Sullaymaan nettali na nu jële nañu ci Dahaag, jële ci Ibnu Habbaas mu ne : Xudar doomu Aadama la ci geñoom, ñu dooli ay fanam ba muy fenloo Dajjaal, lii nag Hadiis bu ddog la te yéeme.» _Ibnu Kasiir, Al-bidaaya Wan-Nihaaya- Pàcci bu njëkk bi.
amna ñu wax ne mooy Xadiruun mom Haayiil mom Mahmar mom Hiisuu mom Ishàq mom Ibraahiima, waxeew na ne mooy ka Yàlla rayoon téeméeri at ginnaaw ba mu dekkal ko dootul deeti ba ba ñuy ëf buftu ba ci Saaru Nag Wa Laaya '''{259. Walla ka romboon ab dëkk bu ràppoon ba ruus, mu ne : “Waa naka la Yàlla di dundalee lii ak ni mu dee te wow ? ”. Yàlla daldi koy rey moom lu tollu ci téeméeri at. Daldi koy dekkalaat, ne ko : “Sab yàggaay fii nu mu tollu ? ”. Mu ne ko : “Benn bis walla sax matu ko.”. Yàlla ne ko : “Am nga fi téeméeri at. Xoolal sa lekk gi ak sa naan gi : soppikuwuñu ; waaye xoolal sa mbaam mi... Te ngir nu def la kéemaan ci nit ñi, xoolal ni nuy dajalee yax yi, ba noppi wodde ko yàpp”. Ba mu ko leeree nàññ nag, mu daldi ne : “Xam naa xéll ne Yàlla mën na lu ne”.}'''
Lu Waral Tur Wi(Xudar)
soloo nañu ci Abii Hurayrata ci Sahiihul Buxaarii “Tuddee nañu ko Xudar ngir ne dafa toog ci...”
Poson
Poson Kayit bi ñuy raññee poson bi ñu duppe (Estewaad
Estewaad) moy poson bi ñu jëfëndikoo ci ndoorteeli pomp mi ba 20 fàn ak juroom ci wéeru Ut Sax yi ko tax a jog mooy yii lékk tontòor yi ak doomi sàpp yi te ñu gën ci raññe (Eliyotis, Eyariyas), Diparopsis walla yiy lekk xòb yi (Espodoptera)
Bidoq (Estewaad) mooy pomp ñeenti buumu sàpp
Noonu  muy def  sax yi nak du ko def xaaritu baykat bi yi demee ni yàmb yi ak meelentaan yi
Nii  la ñu koy jëfëndikoo :
Xaajal bidoq poson bi juroom ñet xaaj. Jëlal bénn xaaj sotti ko ci  bidoq bu mag bi. (Ngiir yombalal natt gi, jëlal nattukaay bu mag bi bi ñuy duppe doset, tëyéko ak so loxo  ndey jòor te sotti ci  poson bi ba mu egg ci ñennteelu rëd bi). Yëngalal bu baax njaxas mi bala ngay feccali bidoq bu mag bi ak ndox (njaxas mi juroomi liitar la wara doon)
Su dee bénn buum la ñuy pomp
Sax yi ko taxa jóg mooy yiy lekk tontòor yi ak doomi sàpp mi te ñu gënn ci raññee Eliyotis, Eariyas, Diparopsis walla yiy lekk xòb yi (Espodoptera). Mën na xeex itam Piisroq ak weññ yu weex yi (Bemisiya)
Kayit bi ñuy raññe poson bi ñu duppe Tiriyoonf
Tiriyoonf moom la ñuy jëfëndikoo ngir aar sàpp mi li ko dooree ci 20 fànn ak juroom mbénn ba ca njeexteel pomp mi.
Naka la ñuy jëfëndinkoo Tiriyoonf
lékk itam. La cay tegu mooy ñu dee.
= Ci diir bu gàtt gannaw ba nga pompee, sax yi dootuñu mën a dem. La cay tegu mooy ñu dee. =
Poson bi nekk ci bidoq bi jël ci génn wàll gi (xoolal fi ñu ko màndargale) sotti ko ci bidoq bu mag bi
Jëlal nak ñeenteelu xaaju bidoq  poson bi (baayil sa xel ci màndarga bi koy wone). Yengalal bu baax njaaxas bi balaa ngay dolli ndox ba ci xaaju bidoq bu magg bi. Boo bu nàtt mooy pomp buumu sàpp.
Su dee ñaari buum la ñuy pomp :
Duyàl bidoq bu mag bi ak ndox mu set ba mu diggi doomu
Xaajal poson bi fukki xaaj ak juroom mbénn. Jëlal bénn xaaj sotti ko ci bidoq bu mag bi. (Ngiir yombalal natt gi, jëlal nattukay bu mag bi ñuy duppe doset, tëyeko ak sa loxo ndey jòor te sotti ci  poson bi ba mu egg ci ñaareelu red bi). Yëngalal bu baax njaxas mi bala ngay dolli  ndox ba ci xaaju bidoq bu mag bi (foofu mooy mengoo ak  ñaari liitar ak génnwall). Boo bu nàtt mooy pomp buumu sàpp.
Jëlal ndox mu set sotti ko ci bidoq bu mag bi ba mu diggu doomu
Na ka la poson bi di xeexee ak sax yi
Jàngoro Koronaawiris 2019
Fagaru
Guir wañi jangâro-ji dañu wara sorenté suñu biir, wañi dèm berep you fess ak nit. Kouy guène si biti, dafa wara sol mask bouy fate bakanam ak guèmem teksi "gant". Nit ñi dañu si wara bolé-di raxass sen loxo ak sabou ndir 20 simili, aye yoni yone. Ño gui wax nit ni ñu moyou di lal sen kanam ak seni loxo.
Màndargay feebar bi ak pac-mi
Bokk na ci Màndargay Jàngorooy Koronaawiris sëqat, xeetu sibbiru, sonn ak xiixët. Léé- léé ki feebar am metitu yaram, baqata yuy tuuru, biir buy daw, metitu boli, metitu naq ak it dara dootu ko xeeñ. Ñi koronaawiris wàll, ci diggënte ñaar ak fukk-ak-ñenti fan la ñuy key tàmbale yég, waaye ñi ci ëpp, bu weeso fukki fan ley tàmbale feeñ. Ñu bare nak feebar bi di na leen dal te du metti noonu. Ña feebar bi sonnal dëgg lée-lée ñu jëlé ci Pneumonie, mu yàq seeni xëtër, seeni xol, ak yeneen. Ña feebar bi sonnal li leen war mooy ñu teela jublu ci doktoor.
Poson
Ñaari ba ñeenti waxtu gannaaw ba nga pompee, sax yi dootuñu mën a yënngetu te dootuñu
Ak poson bi ñu duppe Tiriyoonf, diggante pomp ak pomp 10 fànn la
Boo bu natt mooy pomp ñaari buum
Sottil ndox bi ci ñeenteelu xaaju bidoq bu magg bi ;
Bidoq Tiriyoonf moom la ñuy pompee fukk i buum ak juroom bénn (maanam ñeenti ektaar)
Duyàl bidoq bu magg bi ba mu fees ak ndox mu set
Yëngalal bu baax njaxas mi bala ngay feccali bidon bu mag bi. Njaaxas juroomi liitar la wara doon. Boo bu nàtt mooy pomp buumu sàpp.
Jàngoro Koronaawiris 2019
Koronaawiris 2019 (COVID-19) Jàngoro la buy wàlle saa su nitt ku mu dal jege ñeneeni nitt. Jàngoro ji li key ubbil buntu ci ab doomu aadama mooy mu jege ku feebar, walla mu tekk loxoom fu ku feebar jotoon a laal ba pare dàldi laal at bëtam, walla bakkanam walla gémminñam. Li ci ëpp, wiris bi li koy tasaare moodi tox-tox yiy juge ci tissóóli ak sëqëtu ku mu wàll ba pare. Képp koo xamantene yaa ngi jege ku feebar bi wàll, muy tissóóli mbaa di sëqët te sori wu loo ko lu ëpp ñaari meetar, li gën woor mooy di na la wàll. Neneen nu la wiris bi mënees wàll mooy nga laal fu mu teggu ba noppi, raxasuloo sey yoxo ak saabu, ba pare nga laal sey gët, sa nopp walla sa bakkan.
Poson
Su dee ñaari buum la ñuy pomp
Ak poson bi ñu duppe Estewaad, diggante pomp ak pomp 10 fànn ak ñeent la
Jàngoro Koronaawiris 2019
Ndoorte
Jàngoro ji Wuhan, capitaalu Hubei ca Chine, la njëkk feeñ bi atum 2019 di door tàmbale. Diggënte boobu ak léégi, wiris bi law na ci aduna ci yëpp. Ba tax na OMS, bisu 11 mars 2020, diggele ñu jappee Koronaawiris ab pandemie. Pandemi doon feebar boo xamantene da fa tasaaro bu baax ci aduna ci yëpp. Rééw yi feebar bi gën sonnal, ñi mu fa rey bari neñ tek ci seeni dispañseer ak loppitaal li ñu leen yan ci ay ñu tawat dootu ñu ko àttan. Njiitu OMS, Dr. Tedros Adhanom Ghebreyesus, wax na ni “lii du mbirum wér gu yaram doŋŋ, ndax bépp xeetu liggééyukaay da na ko yég moo tax it ñëpp a war a japp ci xeex mi.
Poson
Naka la poson bi di xeexe ak sax yi
Jàngoro Koronaawiris 2019
Màndargay feebar bi ak pac-mi
Nit mun naa am jàngoro ji te lenn du ko fesal, du metit bu muy yég, du lu ñi ko jege mën tek bët. Loolu la ñu naan "asymptomatique". Waaye ña feebar bi wàll te yégu ñu ko, ña "asymptomatique", mëness ne ñu wàll jàngoro ji képp ku leen jege. Loolu moo waral jàngoro ji gaaw law ci àdduna.
XUDAR
XUDAR /Xadir /Xidir
Xudar nag ku ñu jox dayo la ci ag sellal ci diine yu bari niki diiney Masiih, Darsi ak Yahuut yi. Ci baaxi Lislaam ak yu dul Lislaam yu bari dañuy melal Xudar ci Yónnent, Nabii, Walliyu, Jaamu Yàlla, Malaaka, Kiy wattu géej gi ak Sëriñu bóoti xam-xam, muy kuy jappale ñi nekk ciy nattu. Dëppale nañu jëmmi Xudar ak ay jëmm yu wuute ciy jamono yu fasantikoo, niki rekk nu tudd ci Saruus ca Irãn, ku sell ka Sarkiis gawar ba ak ku sell ka Jarjes ca Asi gu ndaw ga ca réewi Saam, ak Yuuhanaal Mahmadaan ca Armeen. Am na ñu bari ñu ko jàppe ne mooy Iiliyaa.
Ag Askanoom
waxees nañu ne mooy Xaabiil mom Aadama, am ñu ne mooy Bilyaa mom Milkaan (/Kilmaan) mom Faalix, doomu Saalix mom Haamir doomu Arfaxsat, amna ñu ne mooy Al-Mahmar doomu Maalig doomu Abdul Laah mom Nasr doomu Asd, am ñu ne mooy : Doomu Hamaa-il mom Nawaat mol Hiis mom Ishàq. ñenn ñi ne moom sët la ci Ndawu Yàlla lii di Haaruun miy magu Yónnet Yàlla Muusaa, jële nañu ko ci Kalbii mu jële ci Abii Saalih mu jële ci Abii Hurayrata mu jële ci Inbu Habbaas,te moom ku sori la, am ñu ne doom la ci doomu Fihawn ju jigéen, am ñu ne sax doom la ci Firhawn, loolu Nuqaas nettali na ko, amna ñu ne mooy Yónnent Yàlla Ilyasah, am ñu ne mi ngi bokk ci doomi Faaris, doom la ci kenn ci ñi gëmoon Yónnet Yàlla Ibraahiima te gàddaayoon ànd ak moom juge Baabil (Babilõ) waxees na ne baayam ab saa-pers la woon yaayam di ab saa-rom, am ñu wax fasaan wi.
Lu Waral Tur Wi(Xudar)
soloo nañu ci Abii Hurayrata ci Sahiihul Buxaarii “Tuddee nañu ko Xudar ngir ne daa fa toog ci...”
Ag Askanoom
amna ñu wax ne mooy Xadiruun mom Haayiil mom Mahmar mom Hiisuu mom Ishàq mom Ibraahiima, waxeew na ne mooy ka Yàlla rayoon téeméeri at ginnaaw ba mu dekkal ko dootul deeti ba ba ñuy ëf buftu ba ci Saaru Nag Wa Laaya '''{259. Walla ka romboon ab dëkk bu ràppoon ba ruus, mu ne : “Waa naka la Yàlla di dundalee lii ak ni mu dee te wow ? ”. Yàlla daldi koy rey moom lu tollu ci téeméeri at. Daldi koy dekkalaat, ne ko : “Sab yàggaay fii nu mu tollu ? ”. Mu ne ko : “Benn bis walla sax matu ko.”. Yàlla ne ko : “Am nga fi téeméeri at. Xoolal sa lekk gi ak sa naan gi : soppikuwuñu ; waaye xoolal sa mbaam mi... Te ngir nu def la kéemaan ci nit ñi, xoolal ni nuy dajalee yax yi, ba noppi wodde ko yàpp”. Ba mu ko leeree nàññ nag, mu daldi ne : “Xam naa xéll ne Yàlla mën na lu ne”.}'''
Seere yi ko mag ñi seereel ag màgg akug wilaaya
Doggantal :
Ñatteel bi
Moom xasida gi,gu yéeme la,téewlootuma ko fii mu nekk, wax na ci, ci wenn bayit wu muy waxante ak Sëñ bi,naan ko:
( tubaab ya’a ko jële woon ca mbellam ya,mu mujj ca géej yooyee di wurusu ngalam ) (mu feeñe ca xori géejug mbàmbullaan ga,di wurus wow ag leeram akug xuy-xuyam tax na ba bët yi gëlëm) (mu di weer wu leer,wu fàddu ci sowwu bi,feeñaat ci dib jant cig yékkatiku ak ak tasaaroo ) (yéemu naa ci wurus wii nu jaarale cig nattu, mu mujj di wurusuw yaaxoot,wu deesul jaayante ab taar ak moom) ( yéemooti naa,na ngeen xam ne buntub tuub ak njéggal de,ubbi nanu ko,ñeel bépp murit,bu sàkku ci moom ag dëkkaale )) (ag ndokkeel ñeel na diine jii, nga xam ne mujj na di puukarewu ci yaw,ngir mbégte ak ndamu ) . Esklëy,eskëy,xoolal ma wàlliyu wu tedd wii,ga xam ne làqul lu dul ag dëggu.
Sunu mbokk moomu nu tuddoon nee na ci téerem bi nu tuddoon : bokk na ci karaamay Sëñ bi,yal na ko Yàlla wattu,dellusi gi mu dellusi bawoo ca dun booba,nga xam ne kenn la fa tubaab yi masul a yobb mu dellusi. Sànni nanu fa nit ñu bari,waaye de kenn a ci dellusiwul,loolu mooy firnde li gën a mag ci ne moom demam gi moo ko tànnoon,dëgg naa ne Sheex Mustahiin mom Talha Alkumaylii,nee na : moom de bu bëggutoon a dem du dem,dunu ko man a génne it dëkkam. Te kooku doy na ndëërlaay. Sëñ bi bindal na ko ag laabiire gu mu tudde, “Diyaafatul qudoos,wa laa yashummu raaihatahaa dayfu ibliis” muy ci maanaa nganaleg Aji sell ji,ag xetam du xeeñ ganug ibliis.
Nee nanu bis laaj nanu ko turu buur bii,mu ne Latjoor,buur bi bég lool ci waxam jooju,bi loolu jàllee ba teg lu tollook ñaar fukki at,walla lu jege,ginaaw bi Sëñ bi jugee ci tukkib géej gi,la ñëw ci moom jébbalu,fàttali ko la xewoon bu njëkk,mu yéemu lu bari,nettali nanu ne bokk na ci li tax mu jébbalu,daa am bis mu ànd ak Sëñ bi cib tukki,ñu yendu ci ron genn garab,dëgg naa ci Sëñ bi,mu ne Alhaaji moomu booba mi ngi tux,mu génne gënn gi,am lu mu sotti ci loxoom,daa di ne ma loo wax ci lii ? Ma ne ko defal te bul laaj,mu ne ma ,duma man a ñàkk a laaj,ndax wuute gi da cee bari,ñii di ko daganal,ñee di ko araamal,ma ne ko ,bu dee noonu la deme de kon lu lënt la ci yaw,mu ne waa-waaw,ma ne ko xanaa gisoo Axdariyu,mu ne ma ahakay,gis naa ko,ma ne ko moom de nee na ca njëlbéen ga,daganul ci mukàllaf mu def dara te xamul la cay àtteb Yàlla,kon doo ko bàyyi,ba xam li ci Yàlla wax?.
(( Képp ku ma jorte lu dul kuy ligéeyal Ku nu tànn ki,man de dama koy ligéeyal ca la mu tànn)) ((dama koy ligéeyal ba kero may dugg àjjana,kërug sax ga,ak mébat ak xéewal )) ((képp ku yaakaar ne man na koo bégale ni,ni ko sama ligéey biy bégale )) ((na xam ne réer ak réeral wor na ko,te ci moom la ma lu dagan di dikkale juge fa boroom ba)) ((taggoon naa ko bu njëkk ca Libarwali,ag tagg gu wàlliyu yépp a ci lòtt )) ((taggoon naa ko ca Maayomba,tagg wu far samay ayib te dindi samay bàkkar)) ((taggoon naa ko fa niti Kalwaa,tagg wu ma fegali noon ak musiba)).
Mu bëgg a wax foofu ne,cam sii de ab taar la,tey ag mat ñeel cosaanam.
Boroom xam-xam bu màgg bi ,Sheex Abdul Laah Attandaxii Albohbiinii,nee na bi mu siyaaresee Sëñ bi Njaaréem:
( yaw xarit bi,ndaw sa bunt bii,bari lu ko siyaaresi,ci buur ak jaraaf,ak jinne ak malaaka).
Ñaari bayit yii de maa ngi ko mokkale ci Sëñ bi,ndax bis da ne ma ndax xam nga ñaari bayiti Abdalla yi,ma ne ko déedéet,mu jàng leen ma dal di leen mokkal,xam it li mu doon junj ci dëggal wax ji ci nekk di “xawsub jamonoom”.
Bokk na ci kilifa yu mag yi seereel Sëñ bi,Sheex Abdalla Attamkali Addaymaani,wax na te dëggal te rafetal: (dama ne jéngal jëm Daaru Salaam ak Tuubaa,boo ragalee ay mbamb,aki coowi jamono) ( ngir nga ame fa’b xool bu tukkee ci xawsub jamono ji,bob da nga ci ame njéggal ak’ag texe)
Li Sheex Mustahiin waxoon rekk, la sunu baay Muhammad Alkuntiyyu,mi nu gën a xame ci turu Bu Kunta ca Njaasaan wax, ca wetu Tiwaawon. Kenn ci taalube yi nee na ,booba dafa’a demoon di ko siyaareji,mu laaj ko Sëñ bi,te booba xam na ne mi ngi ci tukki bi,ne ko ana Sëñ bi,mu ne ko moom de tubaab yee ko yobbu,mu ne déet,bul wax loolu,mu ne ko lu may wax kon ? Mu ne ko,moom kay daa dem ligéeyi,fa ligéey ba neexe,murid bi nee booba maa ngi fi ma toog di dégg nit ñuy wax te xamuma dara ci li niy wax,mu ne ma ndax dégg nga làkkuw gaa yooyu ? Ma ne ko déedéet,mu ne ma li ko waral da dul seenuw làkk,ndax Sëñ bi njëkk muy tukki,daa samp ab làkk wërale réew mii,kenn du fi man a am benn taalube,ba kero muy ñëw,man nag samay taalube maa ngi leen jële ci ginaaw làkk bi,samay taalube dunu ñëw li feek ginaaw weer walla ay weer.
Bokk na ci kilifa yi seere,sang bu màgg ba Alhaaji Abdulaay SIISE,mom Saalum,nekkoon na di ku rafeti wax,ak pas-pas ci Sëñ bi,am na bis aw nit di wax cib jataayam ba tudd Sëñ bi,ak jële gi mu jële wirdam wi ci Yonnant bi (j.y.m), am ci ñi teewoon ,ku ci waxe ni kuy weddi,Alaaji gëdd ko,ne ko looy wax nii ?,xanaa Sheex Ahmad Tiijaan waxul ne lenn ci ay wirdam Yonnant bi moo ko ko jox (j.y.m) ? mu ne ko ahakay, mu ne ko moom de,nekkutoon lu dul boroom xam-xam,bu jëfe xam-xamam,bu ragal Yàlla,te doon jëfe sunna, rafet gi nu rafet njot ci moom moo waral nu dëggal ko,kii nag di Sheex bamba,xanaa melul ni moom rekk,di boroom xam-xam buy jëfe xam-xamam,ragal Yàlla tey ku sunnawu,ndax kon du nu ko dëggal,ngir rafet njort gi nu dëggale woon kee ?,waa ja wedam, amul lu mu tontu. Hasbunaal laahu wa nihmal wakiil,nihmal mawlaa,wa nihman nasiiru.
Xoolal Sheex Siidiya mii ak màggam gi mu màgg lépp,téewul mu tegoon Sëñ bi fu mu tegul kenn,bind na ci moom,woy ci moom wesar ci moom,bu waxutoon lu ëpp ñatti xasida yii tam,ci xasidaam yu bari yi,loola da na doy,ñooy yii:
Ñatteel bi
bokk na ci li nu koy askaneel,aw bayit wu yéeme,yaakaar naa ne tàmblig ag xaasida la : (tukkee na ci man jëm ci Ahmadu Bamba,mi bàyyi nit ñi,ngir Yàlla ,mujj far di sangub nit ñi ).
ci yu mujj la,da fa mel ni danu koo wonoon ne ab digam daa jotoon :
Yàlla dogal, bi Sëñ bi nekkee Cëyéen yonni woon na ma Dagana,ba ma fa àggee,Ustaas Haamid dégg ma, booba da fa’a ganesi woon Alhaaji Bekaay SEKK,yàggul dara mu seetsi ma,bég ci dikk gi ma fa dikk,yendook man ca sama kër waajur,di ma laaj ci mbiri Sëñ bi,aki xibaaram ,yi ci di yu nu man a tas,ak yi ci di yu ñu bari mant a xam,bu ko defee muy ree rekk,bég lool ci Sëñ bi, aki mbiram, ci noonu ma won ko teereb Sëñ bi tudd “Masaalikul Jinaan”,mu sëgg ci,siggiwul ngir dara,ba kerook ngoon di jot,mu ne ma Sëñ bi de ñëw gi mu ñëw ci jamono jii nu nekk de,firndéel na yiwam wu bari wi.
Lii nii juge ci sang bu màgg bii,ag laabiire la ñeel xeet wi,di it ag tegtale gu muy tegtale aw yiw, di ko junj,junj gu nooy,te làqu. Mu ne ci ag xasidag ndokkeel,bi Sëñ bi dellusee ci tukk bu nu barkeel ba,ginaaw bi mu defalee Sëñ bi ag seede ci bayit,wu yàgg,muy: