cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Way-dëkk
Maanaam ña dëkk ca réew mà ñoom lanuy woowe way-dëkk budee kenn nak aji-dëkk lanu koy wax
FK Banga
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Lituwaani
Way-dëkk
Wàll:Melosuuf
Penduduk
Nasaraan
Diiney nasaraan, Diine la ju bawoo ca Yàlla, jaare ko ci Yonent Yàlla Iisaa, mooy diine ji Kurmet (Catholique) yi di topp, baat bi nag ci Araab la bawoo di Alnnasaaraa.
Wàll:Diine
FC Džiugas
FC Džiugas (Futbolo klubas Džiugas) benn football club ci "A lyga" (Lituwaani).
Xolaxol
Xolaxol (Lamprotornis caudatus) picc la ci néegu Sturnidae.
Wàll:Picc
Al Bayda
Al Bayda ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Libi.
Mi ngi yaatoo 155,54 km², ci 2010 amoon na 250.000 way dëkk.
Wàll:Lybia
Kiswahili
thumb|Kiswahili Kiswahili, walla làkku suwayli aw làkk la wees di wax ci anam gu yaatu ci Penku Afrig gi. Ci Suwayli turu làkk wi mooy Kiswahili. Moom nag aw làkk wu Bantu la.
Suwayli nag dees na ko wax ci gox bu yaatu ci Afrig, la ko dale ca bëj-saalumu Somaali ba ca bëj-gànnaaru Mosambik ak Keeñaa gépp. Lu tollook juroomi milyoŋ yu muy seen làkk wu njëkk a ngi fi (yu muy seen làkk wi ñu nàmp), ak juroom fukki milyoŋ ciy nit yu muy seen ñaareelu làkk (làkk wu ñu jàng). Suwayli mujj na di làkk wow nit ñi man nañu ciy jokkoo ci penku Afrig ak barab yi ko wër.
Suwayli tàmbali naa nekk làkk wees di wax ci Sansibaar, benn dun ci Tansaani. Suwayli làkk wu kilifawu la (officiel) ca Tansani ak Keeñaa. Moom nag làkk wu jeexiitalu la ci yeneen làkk yu bari niki wu araab. Niki làkk yu bari ci Afrig Suwayli nekkoon na di lees di binde ci arafi araab waaye leegi ci yu laatiin yi lañu koy binde.
Bennaani baat
Lii ci suuf ay misaal la ci làkkuw Sàuwayli:
yeneen dali web
Wàll:Làkki Niseer-Cóngoo Wàll:Làkki Afrig
Angela Cavagna
vignette Angela Cavagna  (Genova, 6 suwe 1966) woy ju Itaali.
Wàll:Njàngat Wàll:Woy Wàll:Itaali
Moroni
Moroni mooy péeyu Bennoob Komoor yi, baat baa ngi jóge ci araab موروني
Wàll:Péy Wàll:Komoor
Maad a Sinig Ama Juuf Njeelane Faye Juuf
thumb|right|300px|Maad a Sinig Ama Juuf Njeelane Faye Juuf (1850) Maad a Sinig Ama Juuf Njeelane Faye Juuf buur la won ca Siin (1825 - 1853). Mamaam ya Seereer lenge woon ak Gelwaar. "Maad a Sinig" moy "Buur Siin" ci làkki Seereer. Ama Juuf nak kerr Semu Njeke la joge ca waali Njuufeen.
FA Šiauliai
FA Šiauliai (Futbolo akademija Šiauliai) benn football club ci "A lyga" (Lituwaani).
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Lituwaani
Tembte
Wàll:Politig Wàll:Taariix
Arafu N
Arafu N
Di nëbb tey jëf te neexum xel di néewali wax di noppi cig neen soriy nëx-nëx matal naalam
Di nemmikug naat te nargan bakkanam bañ a nay   nërméel itam néegi niig-niigal  ngirug naayam
Fu’m tollu nay naabu tey nàmpal xelam bañ naw tey natt boppam ci ag néewam akug naatam
Waxam nëtax neex ngirug nooyam nosub bakkam  di ñoddi muy nàcc’ak’ay nef  daw sorig naagam
Te néeg ci bakkan bi ay tànkam na nooj  bumu dem    mu naj ko bu’m nàngi faaw  bay nuur ci ag naanam
Nemmat ko  ba’m nenn  noflaay bum ko xam na ko not  ba’m naagu bay niir  te bum noppal ci ag naabam
Te yeew ko cig naw di dóor ciy nengateŋ  te mu nal   dëgër ca ba’m siit mu naaxsaayal ko ciw naajam
Te dee du néggandiku’s lëf, nës-nësal  aki nax   du tax mu dem, nagg-naggal  yit du dog naalam
Naj ak forse Yeexe jëf ju am njariñ Jeng akug joy Sotti bu baax, nef it day firi njur mu jegee Xeetu lafañ mooy wóom yi jegee tànk yi soree Nàngi faaw:saaraan ak teg jë   yedd Sàppi;bàyyi Miir ak waccu Fàmb;suufu faar naw Daas;ñawal Bànneex bu diine lalul Tëyye bu dëgër ak jàpp gu gaaw Jéllale Waxi tappale yu nosuwul
Wàll:Mamoor Xam Sa Diine
Nukleon
Dees na ko tekki:
Le terme nucléon désigne de façon générique les composants du noyau atomique, i.e. les protons et les neutrons qui sont tous deux des baryons. Le nombre de nucléons par atome est généralement noté « A », et appelé « Nombre de masse » Jusque dans les années 1960, les nucléons étaient considérées comme des particules élémentaires. On sait maintenant que ce sont des particules composées de quarks et de gluons. Les propriétés de ces particules sont régies en grande partie par l'interaction forte. Le proton est le plus léger des baryons, et c'est le seul qui soit stable. Plus exactement, les mesures qui ont été faites montrent que le proton a une durée de vie supérieure à 1030 années, ce qui apporte une contrainte forte sur les théories spéculatives qui essaient d'aller au-delà du modèle standard. De son côté, le neutron a une durée de vie moyenne d'environ 1/4 d'heure) et se désintègre par interaction faible en proton, électron et antineutrino électronique. Le proton et le neutron forment un doublet d'isospin I=1/2.
Wàll:Jëmm
Toq
Toq yi (Tockus spp.) picc lañu ci néegu Bucerotidae.
Giir yi
Wàll:Picc
Santiago (Kap Weer)
right|350px right|350px Santiago diiwaan dunu ci yu Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Duni Kap Weer
Tan
Tan yi picc yu mag lañu ci néegu bu ndao Aegypiinae ci néegu Accipitridae.
Maryaama Ba
Maryaama Ba
Maryaama Ba mu ngi juddu fukki fan ak juroom-ñaar ci weeru awiril atum 1929, faatu fukki fan ak juroom-ñaar ci weeru ut atum 1981 ci Dakaar. Bindkat la woon. Ci ay téereem, Maryaama Ba dafay ŋàññ ñàkk a yemale gi am ci diggante góor ak jigeen te aju ci aaday Afirig.
Dundu ak jaar-jaaram
Mu ngi juddoo Dakaar atum 1929 ci njaboot gu am alal. Way-juram wu góor liggeeykatu nguur gi la woon.
Ginnaaw bi way-juram wu jigeen faatoo, ci teel sax, ay maamam a wéyoon di ko yar. Ñooñu ñoo ko yar ci diiney lislaam. Way-juram wu góor, ñu doon ko wax Aamadu Ba mujj nekk jëwriñ ji yore wér-gu-yaram bi ci ngornamaŋ bu Senegaal atum 1952.
Mu daldi dugg ci lekool farañse bi, nekk ku ci ràññeku lool ndax ay jallooreem. Bi mu amee sàrtikaa  (certificat d'études primaires)  ci fukki at ak ñeentam, la dem ca Lekool Normaal bu Tëngeej (Rufisque) atum 1943. Lekool boobu mu nga fa jóge atum 1947 ginnaaw bu mu fa amee lijaasab njàngale. Mu nekk di jàngale diiru fukki at ak ñaar laata muy ñaan ñu jële ci njàngale mi, yóbbu ko ca Eespeksiyoo bi yore wàllu njàng mi ci gox bi  (Inspection régionale de l’enseignement) , loolu wéradig yaramam moo ko waraloon.
Am na ñetti doom yu jigeen ci sëyam bu jëkk ak Basiiru Njaay, am beneen doom bu jigeen SMK[Quoi ?] ci ñaareelu sëyam ak Ablaay Njaay. Yàlla wéddi sëyam ak ñetteelu borom-këram di Obéey Jóob, nekkoon fi deppite ak jëwriñ te mu amoon ak moom juroomi doom. Ginnaaw jaar-jaar yooyu yépp mu am ci sëy, Maryaama Ba dafa mujj dugg ci kureeli jigeen yu bare, ngir jigeen ñi jàng te mën tamit di jot seeni àq ak yelleef. Loolu moo waraloon mu yëkëti ay kàddu, siiwal ay jukki yu aju ci wàll wi ci bérebi tasekaay xibaar yi.
Iren Kokki Mutungi
Iren Kokki Mutungi
Maryaama Ba
Dundu ak jaar-jaaram
Atum 1979 la siiwal téere bile di Une si longue lettre di téere nettaleem bu jëkk ci këru móolukaay téere gu ñu naan Nouvelles éditions africaines. Ci boobu téere, nettalikatam bi di Ramatulaay mu ngi ciy nettali, ci ab baataxal, dundam gi weesu ginnaaw bu borom-këram faatoo. Téere baa ngi fësal bëgg-bëgg bu mag, bu yeewu ngir nekkal fi jiggeeni Afrig yi war a jàmmaarloo ak aada ak cosaan ak tamit diine. Bi ñu ko génnee rekk, la téere nettali bi siiw lool, ñépp di ci wax ; ñu tappal ko ci neexal bu ñu naan « Prix Noma de publication en Afrique » ca Fuwaaru téere bu Francfort atum 1980. Lu moy Une si longue lettre, mu ngi doon taxawu ak a yëkëti àq ak yelleefi jigeen ñi, rawatina jigeen ñi nekk ci buumu sëy. Muy wax ak a bind ay jukki ci nekkinu jigeen ñi, rawatina ñi seen yoxo jotul seen ginnaaw.
Iren Kokki Mutungi
Dawalkatu ropplaan bu mag bi, Iren Kokki Mutungi, ñu koy woowe Kokki Mutungi tamit, dawal ropplaan, koom gi gën a rëy ci mbooleem Penku Afrig, ci la xam-xamam màcc. Moom mooy jigeen ji jëkk a dawal Boeing 787 Dreamliner ci déndu Afrig. Kenya Airways, di këru liggeeyukaayu Keeñaa guy yëngu ci dem bi ak dikk bi ci jaww ji lay liggeeye,.
Maryaama Ba
Dundu ak jaar-jaaram
Mu ngi génn àdduna ginnaaw bu ko ab kãaseer daanee, laata ñaareelu téere nettalim bii di Un chant écarlate di génn. Téere boobule dafay nettali ñàkk a antu gu ab sëy bu doxoon diggante ab waa-senegaal ak ab waa-farãas ñàkk a antu. Loolu li ko waral yépp mooy, bopp-sa-bopp gu jëkkër ji di wéye ak wuute gu ñaari mbatit yi wuute.
Iren Kokki Mutungi
Ati tàggatoom yu jëkk
Ay waajuram Keeñaa lañu dëkk, mu ngi juddu atum 1976. Waajuram wu góor dawalkatu ropplaan la woon ci Kenya Airways. Àllaterete na bu yàgg, léegi koosiltaŋ la ci wàllu dawal ropplaan. Lekool  Moi Girls School Nairobi   la Kokki doon jànge. Atum 1992, bi mu paree ci njàng mu digg-dóomu mi, fekk mu am fukki at ak juroom-ñaar, la tàmbale jàng ci lekool bi ñuy tàggate dawalkati ropplaan yi ci Neerobi, ci aydapoor Wilson, Foofu la ame lijaasa bu ñu naan  licence de pilote privé , maanaam lijaasab dawalkatu ropplaan bu ndaw. Mu dem wéyali tàggatum ci dawal ropplaan ca Oklaahoma Siti ca Etaasini  (USA) , foofee nag la ame lijaasab dawalkatu ropplaan bu mag te kureel gile di  Federal Aviation administration , di ko jébbale.
Maryaama Ba
Dundu ak jaar-jaaram
Liise bu Gore (Këru yar Maryaama Ba) moom lañu ko tudde.
Iren Kokki Mutungi
Ay jaar-jaaram
Atum 1995 mu dellu, Keeñaa, ñu jël ko Kenya Airways muy liggeey, moom rekk sax dée, moo fa nekkoon dawalkatu ropplaan bu jigeen diiru juroom-benni weer. Atum 2004, mu doon jigeenu Afrig ji jëkk a am ndigalu dawal ropplaan, bi ñu ko nangulee mu nekk dawalkatu ropplaan bu mag bu mel ni Boeing 737. Ginnaaw gi lañu ko nangul muy dawal Boeing 767.
Li ci topp mooy, mu def ab tàggatu bu koy tax a jàll ci ndawalum Boeing 787 Dreamliner. Kenya Airways wóolu ko booba ba léegi, teg ciy yoxoy ab B787, mu koy dawal, loolu tax mu nekk tey, jigeenu Afrig ji jëkk a dawal xeetu ropplaan boobu ci àdduna bi. Fukki fan ak juroom ci weeru awiril atum 2014 la njaatigeem xamle loolu.
Maryaama Ba
Dundu ak jaar-jaaram
Ay téereem dañuy fësal anam yi ñi ko wër ak doomi Afrig yi di dunde ay jafe-jafe yiy tukke ci yile yépp : denc jabar yu bare, waasoo, teg jigeen lu mu àttanul ci téereem bu jëkk bi ; ñàkk a àndug mbokk yi, ñàkk a mën a dund ci am mbatit mu dul sa mos, te sëyu ñu bokkul der fësal ko ci ñaareelu téereem bi.
Iren Kokki Mutungi
Yeneeni mbiram
Pasteef bi mu amoon ci nekk dawalkatu ropplaan benn bés, mu ngi yeewu ci moom bi muy nekk xale, di gis waajuram wu góor  nekk Kenya Airways di fa dawal ropplaan. Komandaŋ Mutungi am na doom ju góor ju juddu ci ati 2006 yi, bëgg na di naaw ci jaww ji, di ci jàppale ay nit, rawatina dawalkati ropplaan yu jigeen yi. Septàmbar 2014, Mutungi kenn la woon ci fanweeri jigeen ak juroom-ñeent yi doon dawal ropplaan ci Kenya Airways, ci lépp lu tollu ci juroomi téemeer ak fanweer, moom moo doon dawalkatu ropplaan bu mag bi ci B787 yiy jóge Neerobi, jëm Pari. Mu ngi xalaat ci sos ag këru liggeeyukaayu dawal ropplaan gu mu moomal boppam, goo xam ne, genn wàllu dawalkat yi yépp, ay jigeen la bëgg ñu doon.
Téere, jukki wala dali web yi ñu yër
Genn wàllu jukki bile wala lépp sax, jëlees nañu ko ci jukkib Wikipejaa bu ñu bind ci àngale te tudd « Irene Koki Mutungi » (seetal ci limu bindkat yi)
Maryaama Ba
Ag ràññeekum
Bindkat bile di Maryaama Ba bokk na ci ñi xàll yoonu càllala ci Senegaal. Téere bi ñu naan Une si longue lettre, nekk téere nettaleem bu jëkk, moo ko siiwal. Téere baa ngi wax ci ñàkk a yemale gi am diggante góor ak jigeen, mbiri waasoo, ngëmi diine yi, aada ak cosaan yi, rawatina lu jëm ci anam yi ñuy dëjale nit. Mu ngi wax tamit ci mbiru denc jabar yu bare, nga xam ne dafa dem ba yàq lu bare ci dundinu askan wi, ñu ciy toroxal jigeen ñi lu ci ëpp, mu leen di jural ay naqar su fekkee ne dañu la wutal wujj wu maase ak say doom. Gëdd, njëriñ ak siiw gi Une si longue lettre am tax na ba nguuru Senegaal jël dogalu boole ko ci téere yi ñuy jàngale ci lekool yu digg-dóomu yi, ay at a ngi nii, booba ba léegi. Dafa jël téere bi, def ko muy téere buy jëmmal taxawu askan te gàlloo ak wareefu dimbalante lal ko, loolu sax moo tax tey, mu bokk ci bindkat yi gën a siiw ci Senegaal, ñu tudde ko tamit lekoolu xaley jigeen ba nekk Gore ngir sargal ko.
Lees jële feneen
Dundu ak jaar-jaaram
Aakimoo jawwu ji
Aakimoo jawwu ji, (walla xare bi ngir teg loxo ci jawwu ji sanc ko):
Li ci alxuraan wax
Sooratu Rahmaan, aaya 33:
«yaa mahsharal jinni wal’insi inistatahtum an tanfuzuu min’axtaaris’samaawaati wal’ardi fanfuzuu, laa tanfuzuu illaa bisultaanin»
Maryaama Ba
Lees jële feneen
Balluwaay bu aju ci ag dundam
Aakimoo jawwu ji
Li ci alxuraan wax
Tekki: yeen jinne yeek nit ñi, su ngeen manee dem, ba soobu ci goxi asamaan yi ak suuf, def leen ko, waaye fu ngeen fi àgg rekk na leen wóor ne Yàlla a leen may ngeen àgg fa. Fu ngeen fi àgg rekk, ci sultaan ngeen fa àgge, sultaan nag mooy: lay, ndigal, kàttan, nguur. Di kon fu ngeen fa àgg, sunu boroom a leen fa àggale moom mi leen may xel, may leen kàttan, ubbil leen wunti yooyule gox, man a layal lu tax ngeen àgg fa.
Ci lu daj
Ci ati juroom fukk yi, ci ñaar-fukkeelu xarnu bi, gisees na nit mu jéem ay yoon nu mu yéege ci jawwu ji, ngir làmb ko te xam la fa nekk, loolu nag faalewu ci woon jafe-jafe yi mu ci doon man a dajeel, ak ay wu rëy wi loolu làmbool, bokk na ci ay woowu: man cee ñàkke bakkanam, ñàkk a wóor gi, ci bu ñuy boy (départ), bu wuutuloxo (masin) biy wëndéelu ak buy wàcci.
Li Sofiet yi def ci xareb jawwu ji
Sofiet yi de njëkk nañoo nattu jawwu ji, jarbu ko, làmbtu ko, loolu ñu jaare woon ko ci jëfandikoo ay bayyima, ngir ragal nit di ci loroo.
Sofiet yi ñi ngi njëkk a joyal seen gaalu gu jawwu gi tuddoon Fostok – 1, ñaari soobukati jawwu yu sofiet nekkoon ci biir – di Yori Jajarin ak Alaan Shabard, ci subag bisub 12 awril 1961 g. loolu nag bettoon na adduna bépp. T ukkib jawwu bii nag yobbu woon na lu tollook téeméer ak juroom ñatt-fukki simili, ci biir diir boobu, gaalug jawwu gi wër na ci suuf si benn yoon ak xaaj.
Tukkib xam-xam bu jawwu bii xew-xew la bu am solo ci taarixu nit ci jamono ju yees jii, ndax kat moom ubbi na fi ay gox yu yees yu yaatu ci wàllug xam-xamu jawwu.
Sofiet yi wéyoon nañu ci seen liggéeyi jawwu yooyu nga xam ne am na ci yu jàmm taxoon a jug ak yu xare taxoon a jugg. Seen jumi jawwu (satellites) yi gënoon nañoo yokk seeni cawarte rawati na ci lu aju ci xare, ci diggante ati juroom-ñaar-fukk yi ak juroom-ñatt-fukk yi, ci xarnu bii.
Li ci waa-Amerig def
Waa Amerig yi - ci ati juroom fukk yi, ci ñaar-fukkeelu xarnu g – def nañu ay jéem aki pexe yu am solo ci wàllug xareb jawwu ji walla aakimoo ko. Seen cawarte ci wàll googu dolliku woon na ci ati juroom benn fukk yi ci xarnu bii, ndaxte seen liggéey yu jawwu yi gënoon nañoo ràññiku te gën a fés ci diggante bii, ndax ci la kërug jawwu gu Amerig gi, ñu koy wax NASA, jot a joyal ay waruwaayi jawwu, yoo xam ne ay jum ñoo leen di jañ, jañax leen ñu naaw, bu niy dellusi ci suuf si nekk ay fafalnaaw yu yor ñaari laaf, ñu leen di man a jëfandikoowaat ay yooni yoon. Lii nag tax na ba li nu daa ñàkk ci tukkiy jawwu yi gën a néew, te itam indi na ay ngérte yu am solo ci xareb jawwu ji.
Waa Amerig jot nañoo sànni waruwaayu jawwu wii di Apolo ci 20 sulye 1969g, ñaari soobukati jawwu nekkoon ca, ñooy: Aarmustrong ak Adwin Drin, Aamustrong nee na “ Amoon naa yëg-yëg bu tumbrànke, bi may dox ci kaw weer wi, damaa yëgoon ne sama màndaxe daa woyofoon lool”. Waa Amerig yi sàmp nanu ci kaw weer wi ay jumtukaay yu xam-xam yu bari, jële nañu fa it ay còmp (échantillons) yu juge ca weer wa, teg fa it ab juddalkaayu mbëj bu saal.
DFK Dainava
DFK Dainava (Dzūkijos futbolo klubas Dainava) benn football club ci "A lyga" (Lituwaani).
Aakimoo jawwu ji
Li ci waa-Amerig def
Kongres it dëppoo - ci 5 samwiye 1972g – ci prograamu jawwu bi nu tudde woon (baaganteg jawwu) ngir barig li nu daa dem ci jawwu jeek a dellusi. Tukki bu jawwu bu njëkk bi nuy wax Kolombiya tàmbli na ci 12 awril 1981g, yeneen tukki topp ci yu jawwu yu àntu.
Waa Amerig yi defati tukkiy jawwu yu Carlinger, bi ci njëkk di ci 4 awril 1983g, juroom ñeenti tukki topp ci, bi mujj di ci 30 oktoobar 1985 g.
Musibam Carlinger:
Musiba mii du mooy mi njëkk a dal Amerig ci wàllug jawwu gi, mu ni mel njëkkoon na ko fi ci lu tollook ay at, loolu mooy bi sawara tàkkee ca joyaluwaayu waruwaay ba tudd Apolo 11, ci samwiye 1967 g, ci noonu ñatti soobukati jawwu ya ca nekkoon yepp dee.
Sofiet yi ak waa Amerig yi ku ci nekk sóobu nga ci jawwu ji ngir ay xemmemteefi xare, jawwu ji mujj di lef mu stratejig mu yaatu ñeel ay liggéeyi xare, la ñu ca jublu it di door ak jam ay barab yu nekk ci kaw suuf, jaare ko ci seen jumi jawwu yi nekk ci asamaan si, yi ci yanu ay boppi fepp (tête atomique), cig wàll, walla nu jaare ko ci ngànnaay yu wuute yi nu man a joyale ñu tukke ci jawwu ji, ci geneen wàll.
Xareb jawwu ji, yamatul rekk ci diggante Sofiet yi ak waa Amerig yi, leegi kay lu sakkan ciy réew bokksi nañu ci, mu ci mel ni Siin ak Fraans. Am na yeneen réew yuy waaj ngir sànni seeni jumi jawwu walla satalit ci jawwu jii nga xam ne mujj na di barab bu yaatu ngir rawanteg xam-xam, ak gëpplante ci wàllug xare.
Wàll:Aakimoo jawwu ji
Arafu F
Arafu F
Fegul te fog te foogu tey ku fendi  far  ci lépp luy fëkke te am fulla ju far
Te femm bakkan bi te fàndaañu  te fëx   ba fagg  bul fipp ba far tàbbi ci pax
Te bul di féttéerlu ba fiirook sa bakkan    facanteel  ak moom te far ak Yàlla ba fen
Fépp fu saytaane ñëwee nga fénati   te xam ne lépp lu’m la wax day fenati
Yàlla ku fiir la kon faral féete fa moom adduna daa fuytu  te ag sax du jikkoom
Te fiir la guy ferngali  fàdd lay fexe  ku ci ne fóox  sa tànk far ñàkk pexe
Nga rët sa faalanqe gi  fettax ne falañ   te fekk fomb wéy nga fande nib fariñ
Nga fande fii ak fële feccikul ca teel  lépp lu lay musal ca fiir googa fexeel
Sa faayda firndéel ko ci fonkug fagaru fab jiwu fit te dem ca tooli xol faru
Faxas sa fuuy gi tey fésal sa yéene nag   te ful sa jëf mu feese yiw nga falu nag
Fodoŋ sa bakkan bi te folli ag palam  te fecci kóllareem ga fas nag sa kanam
Faramlikug tenq ga  bu’m la fif  ba tax   nga far  ko kon nga fuuti fequl te nga fëx
Fobul te fas yéene mu foñ la foñ ko it  te bul ko faale it na fàndaañu ba rët
Cig follikoom ngay falu fàwwu fëll it ca maas ga formànko ci coona fës ci sut
Wàll:Mamoor Xam Sa Diine
Arafu X Q
Arafu X ak Q
Xarit xélul te xellu aw ci xàllu xam te xér ci xëntewoo lu lay xiir ci xalam
Te xettalil ku nekk xiirtal ko ci xay  te bul xatal sa xol bi it ba xëy di xay
Te say xalam na dooni xiig nga xuuyi mbéey   te bul di xotteente te xér nag ci liggéey
Melal ne xettar ci ku dëng mel ne xaal  ci soppe yépp ku xulóo nga xañ ko paal
Te bul xulóok a xeex ak’ay xasante yaw te bàyyi xiirook a xëccóo lu man di xew
Te bàyyi xeebante xaroo xoddiku  yaw    te ngay xereñ te jéem a xejj  jëm ca kaw
Te xeet xumaagi xol bi xembi  ay xalam  xerawlu yiw wa faj sa xóndóoñi  xalam
Sa xel mi bu’m xuuge na jub xocc te wér   xëlóob ya  buñ la gën di aaru kon nga ñor
Bu say xalaat xajam nangay xajoo ku ne te bul ko xumtoo te xemmeem njariñ lu ne
Te bul di xàddi bul di xàcc  xàllalal  ku nekku xàll bul di xallal  it sa xol
Te xippi gët yi xoole bul di xuuse it  te bul di xand  xur  wu xéewal ga newut
Te ngay xareek adduna xas ko xupp ko  te xoqatal  ko  xuuxle  it ci xeexi ko
Te xam ne màggat mu Jigéen mu xubbidaas  te xettebee xettebe   xàŋ  gët ya laas
Moo di misaalam bu ko xoymet sa kanam  xab  ko  te far ci xol bi xoolu  ag bëggam
xalaat Set ak cilwiise yuuxu Jigéen Nga man gan: xuuy mooy tàkk, mbéey doj wu ñaw lay doon ñu koy kosale ak moroom ja ngir taale ci, ñu jublu ci nit ku baax ku yor almetam di taal rekk ngir ganale Lu mel xaal te ndaw te wex Yitte;xel;faale Dëkkoo Waajal sa bopp Am ab cér xoos rocci Mar wu tar lemu Doomi gaynde Tàyyi Dellu ginnaaw ci mbir Tilimal yamadi Jege ;tàbbi; dem ragalloo Tiital ko Taxaw temb;lëjle witt Kumur ak ras Bët yu tooy xipp Lu mel ne ab jégén lay doon ci ndodd mi Yuurtala yuy yuy génn ciy gët Won tuuti Ttital ko Xool mooy rëdd wi nekk ci ginnaawug mbaam
Wàll:Mamoor Xam Sa Diine
Looy
thumb Looy : dundat yi
Wàll:Rab
Gaynde
thumb|Gaynde g (Panthera leo) Gaynde g : dundat yi,
Wàll:Rab Gaynde mooy buuru àll ba
Tene
thumb Tene m : rab (dundat yi)
Omar Blondin Diop
Omar Blondin Diop, mu ngi juddu fukki fan ak juroom-ñett ci weeru septàmbar atum 1946 ci Ñaame, faatu ci kaso ci dun bu Gorée ci Senegaal fukki fan ak benn ci weeru mee atum 1973, nitu xam-xam la, di jàmbaar ak way-pólótig bu Senegaal. Way-bokk la woon ci yengu-yengu bu weeru mee atum 68 ca Farãas te doon na jàmbaar ci yengu'engu-yëngu yi amoon ginnaaw juróom-benn-fukki at ak juróom-ñett te doon xeex njiitu Senegaal Léopold Sédar Senghor.
Dundu ak jaar-jaaram
Daanaka ati 1960 yépp Bolondeŋ mu ngi woon Farãs. Foofa ca Pari, mu doon fa wéyal am njàngamci wàllu mbind ak di xóotal xam-xamam ci xeltukati tugal (philosophes occidentaux) yu mag yi, melne Aristod (Aristote) ak Kànt, ba ci Éegal (Hegel) au Rusóo (Rousseau). Bi muy dugg Lekool Normaal Supeeryëer yemoo ak mu tàmbalee teew ca jotaayi ñiy xeex ba sax di wàlli ca béj (débats)ya ca féete càmmoñ (la gauche) doon amal. Jamono la ju kuréel yi doon xeex koppartu (capitalisme)gi doon roy ci jàllarbi ci wàllu mbatiit (révolution culturelle) ca Siin (Chine) ba noppi di ŋàññ(dénoncer) xareb Amerig ba dugg Wiyetnaam (la présence de l’armée américaine au Vietnam). Dongoy Afrig yi (les étudiants africains) ca Farãs, tolloon ci limub 10i junni ci atum 1968, seentaxawaay mu ngi gënoon a jëm ci xeex ngir seen réew ak ngir bennoog Afrig (unité africaine).Bolondeŋ moom tegoon benn tànk ci ñaari wàll yépp. Diir bu gàtt ginnaaw bi mu déggee waxibañkatu saa-senegaal bi, filmokat (cinéaste) bii di Sãa Lik Godaar tabb (choisir) ko mu bokk cifilmoom bi tuddu “Saa-siin bu jigéen bi” ci 1967.
Mbind ak xalaati Espinosaa (Spinoza), Maks(Marx), Fanon, yëbbee (déteignent) ci moom, Bolondeŋ doon saxal am njaxas ci wàllu xam-xam yi- boole aju-ci-tër-gi, dàq lépp luy gàllankoor ag péexte, xalaati Maawo (Mao) ak bu Torotskii(Trotsky). Xalaatam ci politig mu tanke woon ko ci yoonu gis-gis yu bari, booleek wéy di jàngàdduna bi ak gëti boppam
Ay yëngu-yëngoom ci wàllu politig tax ñu dàqe Bolondeŋ Jóob Farãs yóbbu ko mu ñibbi Senegaalci njeextalu atum 1969. Moom ak yeneen mbokk-mbaar (camarades) yu jànge Tugal (Europe) ñubokk ci yënguy ndawi saa-Maks-ak-Lenin yi (les marxistes-léninistes) te benn pàcc ba ca daggee jurTaxaw xeex nooteel “Ànd Jëf”. Bolondeŋ Jóob dàq lootaabewin (structurations) yu tëju yi, jiitaljéegoy pasin (démarches artistiques) yi jaare ko ci taxawal sémbub (projet) “tiyaatar yuy am cimbedd mi tey wax nit ñi li leen soxal”. Muy lu ànd loolu ak “Tiyaataru ñi ñu not” bu Ógustoo Bóol.Bi mi seetloo pasin mi (l’art) ak li mu mën a jàppee ci jàllarbi gi (la révolution), Bolondeŋ Jóob daaldi bind ne : “Balaa ñuy def tiyaatar ci ab gox, fàww ñu xam njëkk ña fa dëkk, jaxasoo ak ñoom, rawatina ndawña [...]. Sunu tiyaatar bi dina dem fépp fu nit ñi di dajaloo (ja (marchés) yi, senemaa (cinémas) yi,estaad (stades) yi) [...]. Fexe ba jox wëppa (thème) wu ne, tër (contexte) gu ne, aji-jëmmal (l’acteur)ju ne, màndargay Afrig. [...] Rawatina di defar lépp lu nu mën a defaral sunu bopp [...]. Ci tënk : deewaaye dunu nangu tàbbi ci njaam”.
Ndaw ñu bari jàpp nag ne lu ëpp tuuru, dalal giñu dalal njiitu réewum Farãs ab cokkaas (uneprovocation) la bu leer. Ay ayu-bis lu jiitu loolu, gàngoor guy roy kureélug Balaak Pànteer guAmerig, ak geneen gu tudd Tupaamoros ca réewum Uruggey, ànd taal Këru mbatiit gu Farãs (centreculturel français) ci Ndakaaru. Biñuy amal ngan gi, xale yi jéem a dal ci daamari njiitu réewum Farãsyi, waaye ñu teg ñenn ci ndaw ñi loxo.
Ñaari rakki Omar Bolondeŋ Jóob bokkoon ca. Moom tamitboobu ab xeexin la gëmoon, muy dóor mu daanu, waaye bokkulwoon ci song moomu. Fekk na ayweer lu jiitu loolu mu delluwoon Farãs ginnaw biñu teggee dogal bi ko dàkkewoon ca réew ma. Ciyëngu-yëngu yooyu ci la Bolondeŋ ànd ak yenn ciy xaritam ne dañuy dem jàngi nu ñuy xeexee akay ngànnaay. Noonu ñu dugg ci saxaar gii di “l’Orient-Express”, wër Tugal gi yépp, mujjee ci dalubay saa-siri (syriens) fekk fa ay fippuy Palestin ak Eritëre (Érythrée). Seen pexe moo doon gëf(kidnapper) farayaŋas (l’ambassadeur) bu réewum Farãs weccee ko ak seen mbokki-mbaar (leurscamarades) yi ñu tëj kaso. Biñu fa defee ñaari weer ci la Bolondeŋ Jóob ak ay àndandoom jóge citàkk (le désert) gi dellu taax. Amoon nag yaakaar ci ndimbalu Balaak Pànteer yi ubbiwoon ab dal caAlse (Alger), gëblag réewum Alseri. Waaye fàntasiroo (conflit) gu am ci kuréel gi tax ñu soppidoxalin. Ginnaaw biñu defee diir bu gàtt ci Konaakiri (Conakry) ñu jóg wutali Bamako gi lenn cimbokki Bolondeŋ dëkk. Foofa ñu lootaabewu (réorganiser) waat.
Elen Jonson Sërliif
Elen Jonson Sërliif mu ngi juddu ñaar-fukki fan ak juroom-ñeent ci weeru oktoobar atum 1938 ca Morowiyaa (Liberyaa), doon jigeenu nguur ju Liberyaa, nekk fa njiitu réew, dale ko fukki fan ak juroom-benn ci weeru sãawiyee atum 2006 ba ñaar-fukki fan ak ñaar ci weeru sãawiyee atum 2018.
Omar Blondin Diop
Dundu ak jaar-jaaram
Ñu fekk ci gafag (sac) Bolondeŋ bataaxal butënk pexe yi mbokki-mbaaram (ses camarades) yi wara rëccee ci kaso ba ñu leen tëj. Biñu kojébbalee Senegaal, ñu tëj ko ràpp ñatti ati kaso. Bis yiñu def ci kaso Gore bi yépp, diir bu néewloolu lañu leen doon may ñu génn ca fañu leen tëj. Ngir moytu jokkalante ci diggante ñoom ñi ñu fa tëye, ñaari yoon rekk lañu doon gis jant bi, suba si 30i simili, ngoon gi 30i simili. Xàmmeetuñu guddi ak bëccëg, guddi yàgg loolu, booleek ñu leen di metital.
Elen Jonson Sërliif
Borom xam-xamu koom-koom la bu jànge Etaasini (USA), moom mooy jigeen ji jëkk a falu njiitu réew ci déndu Afirig bi..
Atum 2011, kenn la woon ci ñi jël neexalu jàmm bi, ñu tudde ko prix Nobel de la paix.
Njàng ak cosaanam
Ñaar ci ay maamam, ñu ngi juddoo Liberiyaa. Way-juram wu góor, Jahmal Karney nga xam ne ag njaboot gu dëkk Liberiyaa te cosaanoo Amerig moo ko doomoo woon, lekool bu ñu naan College of West Africa ci Morowiyaa la ame woon lijaasa, daara joojee, iniwersite làbbe yi la. Ab laykat (awokaa) la woon. Bokk na ci maamam, Hilary R. W. Johnson, njiitu réewu Liberiyaa bu fa juddoo bu jëkk. Li waral deram bu xees bi mooy ne dafa am maam ju góor ju bokk ak yaayam te dëkk Almaañ. Ci ay way-jur yu am alal la juddoo, yaroo ci. Bi muy am fukki at ak juroom-ñaar la am borom-këram. Borom-kër baa ngi tudd Jems Sërliif, féete ko mag, doon liggeeye ca njëwriñu ji yore mbay mi, moom moomee sax, moo ko yombalal am njàngam ca Etaasini (USA). Jems Sërliif ab naankatu sàngara la te dafa ko doon tëkku moom ak ay doomam. Dafa ko doon fekksi sax ci njëwriñ ji yore gafakag réew mi, fi mu doon liggeeye, di ko pes, ndaxte nee na soxna si dafay gudde ñibbi. Bi mu amee juroom-benni at ci boobule sëy, la Yàlla wéddi ginnaaw bu ko borom-këram tiimale fetal ne dafa koy faat ci kanam doom ji.
Mu def njàngam ca Amerig ba pare daldi fa am bakalóoreyaa ci xam-xamu waññ (kontaabilite) ci Madison Business College, nekk ci dëkk bu ñu naan Madison (Wisconsin) atum 1964 ; am ab lijaasaab xam-xamu koom ca iniwersite bu Colorado atum 1970 ak benn mastë ci njàngum njiiteef ca iniwersite bu Harvard atum 1971. Way-bokk la ci kureel gu boole ay waa-Afrig ak waa-amerig yu jigeen Alfaa Kappa Alfaa  (Sororité afro-américaine Alpha Kappa Alpha) , nekk kureel gu ni mel gu ñu jëkk a sos atum 1908.
Way-bokk la ci ab jàngu bu ñu naan  Église méthodiste unie ,.
Ag njëlbeenam ci pólotig : kujje gi
Ab sekerteer detaa koppar yi la woon diggante 1972 ba 1978, laata muy nekk jëwriñ ji yore gafakag réew mi diggante 1979 ba 1980. Ci menn at mi, Samuel Doe foqati nguur ga, raylu ka fa nekkoon njiitu réew di William Richard Tolbert ci biir këram ak li ëpp ci ay jëwriñam ci ag tefes. Yàlla def Elen Jonson Sërliif mucc ca ndax li mu doon jigeen ak tamit li Samuel Doe bëgg mu des fa yenn njiit yu koy mën a gunge ci liggeeyam bi. Waaye Yàlla dimbale ko mu rëcc, dem tóxuji feneen, dellu ñibsiwaat ginnaaw gi, ne dafay def ay yëngu-yënguy pólotig ngir kontar nguur ga. Ci lañu ko tëkku ne dañu koy ray. Atum 1985, ñu daldi ko teg daan bu tollu ci fukki ati kaso ndax li mu àndul ak nguuru takk-der gi Samuel Doe jiite. Bi mu defee diir bu gàtt ci kaso gi, lañu ko may mu génn réew ma dem feneen. Li mu àndul woon ak nguur ga, di ko ŋàññi saa su nekk moo tax sax, ñu demoon ba tudde ko « Jigeen ju mën góor »  (« Dame de fer »)  ».
Akisi Kuwaame
Akisi Kuwaame
Elen Jonson Sërliif
Ay jaar-jaaram ci liggeeyu borom xam-xamu koom-koom
Mu delluwaat Etaasini (USA) ngir wéyal liggeeyam bi ci wàllu koom, di liggeey ci bànku àdduna bi  (Banque mondiale)  ak tamit ci Citibank. . Mu jiite fa,  ci misaal, PNUD bu Afrig (Tëralinu mbootaayu xeet yi ngir suqaliku gi).
Mandabi
Li ci xew
Mandabi dip filmi ci Wolof bou Ousmane Sembène bokhamni dathiye netali: jen way jo khame mi da am jarbaatam bouko yoone manda nguir mou jokhko ndayam legui ay soxnam tekko allal ju bari ba tambale lep luune ndekkete yoo mandabek thiowli jounii ak niari temeer rek la ndekeyoo amouloup dentite boumou ko jeulije.
Akisi Kuwaame
Dundu ak jaar-jaaram
Seneraal Kuwaame Akisi mu ngi tàmbali am njàngam ci Singrobo, bi mu fa jógee, mu dem Agnibilékrou ci ag mbootaayu katolig. Bi mu jàllee ba war a wéy ci njàng mu digg-dóomu mi, lañu ko yóbbu ca liise Sainte-Marie, ginnaaw bu mu paree foofu, mu dem jàngi paj ci daara yu kowe yi. Fukki fan ci weeru sãawiyee atum 1981 la dem làrme, fekk mu ngi ci juroomeelu atam ci njàngum kër doktoor mi, ci iniwersite bu Abijãa. Diggante sulet ba septàmbar 1981, mu ngi doon def benn tàggatu bu boole ñépp ci lekoolu takk-der bu Kódiwaar ci Buwaake. Ñaar-fukki fan ak ñett ci weeru suyee  (juin)  atum 1983, mu wone teesam bi mu bind ba pare. Diggante suyee  (juin)  ba sulet atum 1983, mu delluwaat ca lekoolu takk-der ya nekk Kódiwaar ngir def fa tàggatub ófisiyee. Ginnaaw tàggatu boobu, mu am garaatu fajkat liyëtnãa. Ci weeru ut atum 1983, mu nekk ki jëkk a am, ci làrme bu Kótdiwaar, ab bërëwe bu wàcckatu paaraa ci mbooloom komandóo mu bataayoo Akouédo bu jëkk.
Elen Jonson Sërliif
Ay jaar-jaaram ci liggeeyu borom xam-xamu koom-koom
Atum 1997, mu dugal xaalisam ci kàmpaañu wotey njiitu réew ba ngir jàppalee ko Charles Ghankay Taylor, jëf jooju, dafa mujj jàpp ne sax njuumte la woon. Kureel gi yore « Waxtaan, waxante dëgg te juboo »  (« Vérite et reconciliation »)  dëgër lool ci ñu tere Elen Jonson Sërliif am ay ndombo-tànk ca réew ma ci diiru fanweeri at ndax li mu jàppale ay way-fippu ci xaalis,,.
Mandabi
Nit gni thi ne
makhouradia gueye isseu niang
Elen Jonson Sërliif
Wotey njiitu réew yu 2005 ak diiru palam gu jëkk
vignette|Ellen Johnson Sirleaf ak njiitu réewu Amerig George W. Bush (2008). vignette|Ellen Johnson Sirleaf ak sekerteer detaa Amerig Hillary Clinton (2010). Elen Jonson Sërliif moo teewaloon pàrti bile di Parti de l’unité ca wotey njiitu réew ya, jàll ci sumbu wote bu jëkk ba oktoobar 2005, dem daje ak George Weah ci ñaareelu sumbu wote ba, juroom-ñetti fan ci weeru nowàmbar. Li tukke ci waññ yu mujj yi ñu siiwal ñaar-fukki fan ak ñett ci weeru nowàmbar mooy ne, moom mi nekkoon jëwriñ ji yore gafakag réew mi, moo am juroom-fukk ak juroom-ñeent kos ñeent ci téemeer boo jël (59,4 %) ci falaakoon yépp, ci ñaareelu wote yi amoon ci juroom-ñetti fan ci weeru nowàmbar, George Weah mi fi nekkoon futbalkat bu àdduna yépp ràññe, moom daldi am ñeen-fukk kos juroom-benn ci téemeer boo jël (40,6 %) ci falaakoon yépp.
Elen Jonson Sërliif daldi jël lengey njiitu réew ya ñaar-fukki fan ak ñett ci weeru nowàmbar atum 2005. Guleet ! Afrig am jigeen ju falu njiitu réew ci benn ci réewam yi. Fukki fan ak juroom-benn ci weeru sãawiyee, la waat ci kanam Henry Reed Cooper, di njiitu ëttu àttekaay bi gën a mag ca réew ma. Ca ndaje mooma sax, ay junney junney doomi réew ma, njiiti Afrig yu bare ak ndawi yeneen réew, teewoon nañu fa. Joseph Boakai lañu toftal ci moom.
Fukki fan ak juroom-ñaar ci weeru màrs atum 2006, ci am ndaje mu kureelu kaaraange gu mbootaayu xeet yi, Elen Jonson Sërliif dafa ñaan ñu teggi daan yi tegu ci kow réewam te aju ci jamãa bi ñuy jaayeji bitim réew ak tamit mbootaayu xeet yi des ca réew ma, bañ a dem. Dellu na fa biral ne pexeem ngornamãa bi ci wàllu saxal jàmm mu ngi sukkandiku ci ñeenti kenu : kaaraange, jiitug àq, yelleef ak njiiteef, doxalaat koom gi ak defaraat ay tabax ak yeneeni jumtukaay yuy ñoŋal nekkinu askan wi. Diiru palam gu jëkk gi yépp, genn-wàllu yoon yi wër Morowiyaa yépp defaraat na leen, nit ñi di am bu baax ndox ak kuraŋ saa yu ñu ko soxlaa, waaye ci wet gi nag, ndóol gi ak ndaw ñu amul liggeey (juroom-ñett-fukk ci téemeer boo jël (80 %) ñu ngi fa woon ne xas . Ba léegi nii, Liberiyaa bokk na ci fukki réew ak juroom yi gën a ndóol ci àdduna bi. Mu daldi jiital xeexu ger bi ci xeexam yépp, jëfandikoo ay xameem ci wàllu koom ak koppar ngir mën a leb xaalis bu mu suqalee réewam.
Juroomi fan ci weeru nowàmbar, la ko njiitu Etaasini (USA) George W. Bush tappal medaayu njiitu réew bi aju ci moom-sa-bopp gi. Juroom-ñaari fan ci weeru oktoobar atum 2011, ñu jox ko neexalu jàmm ji (prix Nobel de la paix) mu bokk ko ak doomu réewam jile di Leymah Gbowee ak waa Yemen bi Tawakkul Karman. Kujjeg pólotig ga fa nekkoon anduñu woon ci ràññatle boobu ndax ñenn ñi sax dañu gisoon ne, Hillary Clinton moo ko ci jàppale ndax wotey njiitu réew yu 2011 yiy jegesi.
Wotey njiitu réew yu 2011 ak ñaareelu diiru palam
Moom moo jël ndam li ci wotey 2011 yi, li ko ko yombalal mooy, wujjam Winston Tubman dafa ŋàññi doxalinu wote wi ba pare sant ay ñoñam ñu bañ a wote), falaakoon yi néewoon lool ndax ci téemeer boo jël, fanweer ak juroom-ñaar kos ñeent rekk a ci wote woon (37,4 %).
Fukki fan ak juroom-benn ci weeru sãawiyee atum 2012, ñu jox Elen Jonson Sërliif lengey njiitu réew ya, ci ñaareelu diirug palu njiitu réew, mu war a jiitewaat réew ma. Hillary Clinton, sekerteer detaa bu Amerig ak njiiti réewu Afrig yu bare, yu bokk ak Liberiyaa fu ñu féete ci dénd bi, teewoon nañu ca ndaje ma..
Fukki fan ak juroom-ñeent ci weeru màrs atum 2012, muy jàppal tànk yoon yiy    def ngóor-jigeen ag jagalti sàrti gu ñu war a daan ñi koy def ca Liberiyaa.
Atum 2014, lañu wax ak moom ci li jigeen ñi mënagul a jot ci suuf si, maanaam nekk borom suuf ca réew ma, te loolu doonoon ab dige bu mu defoon ci këru yéglekaay gile di Reuters atum 2013.
Oktoobar 2014, mu woote ndimbal fépp ci àdduna bi ngir ñi ko am te mën ko jàpp ci dakkal lawug jàngoroy ebolaa. Ñaari weer lu jiitu wooteem boobu, dafa ñaanlante woon ak jëwriñ yi nekkoon ci ngornamãam bi te ñëwaatuñu woon ca réew ma ngir bokk ci xeexu ebolaa bi.
Atum 2017, ñu tudd ko ci luubal alal ba woon ca Paradise Papers.
Diiru palam gaa ngi waroon a jeex ñaar-fukki fan ak ñaar ci weeru sãawiyee atum 2018 bi George Weah mi ñu fal ñaar-fukki fan ak juroom-benn ci weeru desàmbar atum 2017, di jël lenge yi ci yoxoom. Wote yooyule, George Weah mu ngi leen séqoon ak ka ñu toftaloon ca njiitu réew ma di Joseph Boakai
.
Ay ndombo-tànkam yu nguur
prix Nobel de la paix
Yeneen nbombo-tànk yu bokkul ak yu nguur
vignette|Jëwriñ ju jëkku Àngalteer David Cameron, Ellen Johnson-Sirleaf, Bill Gates ak Andrew Mitchell (2011).
Atum 2006, moom moo nekkoon juroom-fukkeelu jigeen ak benn ji ëpp doole ci àdduna bi ci gis-gisu Magasin  bi ñu naan Forbes. Atum 2007, mu jël téemeereel, atum 2008, mu jël juroom-benn-fukk ak juroom-benneel.
Dundug biiram
Elen Jonson Sërliif am na ñeenti doom, ñaar ñi mu jox liggeey yu am ñam ci nguur gi. Bokk na ci doomam yooyu, Robeer Sërliif, mi nekkoon njiitu kureelu njiiteef gu këru liggeeyukaay gi yore petorolu Liberiyaa, nekkati xelalkatu yaayam jiy njiitu réew mi, Moom moomu di Robeer Sërliif, dafa ñàkkoon atum 2014, ay wote senaatëer yu mu doon def ak George Weah ngir jiite diiwaanu Montserrado ; Jeneen doomam ji moo doon jiite caytug lépp luy xiibaaru biir réew mi : ñetteelu doomam ja nag moom, moo toppoon ci njiitu bànk sàntaral ba.
Biir bu daw
Biir bu daw wala Jaare mooy ngay dem wanag gën gaa néew ñatti yoon ci bis te li ngay génne ginaaw kër yi dafay ndoxe. Yenn saa mu jàpp la ay fan, te loolu mën na tax sa yaram ñàkk ndox. Su yaramu nit ñàkkee ndox deram dootul nooy te it mën a soppiku. Mën nga dem ba dootoo saw lu bari, sab der furi, sa xol di tëf-tëfi, te sam xel dootul dox ni mu waree wala say jëf yeex, su demee ba gën a tar. Ginaaw kër yu tooy te bañ a ndoxe mën dal liir yiy nàmp, waaye, loolu du dara.
Elen Jonson Sërliif
Toftal yi
Ci yeneen naali Wikimedia
Biir bu daw
Li koy gën a faral di joxe mooy jàngoro yiy jàpp butit yi te di bawoo ci ab wiris, bakteri, parasit, wala feebar bu ñuy woowe gastroenteritis. Yooyu jàngoroo ngi faral di bawoo ci ndox wala ñam wu am doomu jàngoro ji, wala ku am jàngoro ji wàll la ko. Mën nañu ni ñàtti xeeti biir bu daw ñoo am: biir bu daw bu yàggul, biir bu daw bu ànd deret bu yàggul, ak biy weesoo ñaari ayi-bis, muy biir bu daw bu yàgg. Biir bu daw bu yàggul te ndoxe mën na nekk kolera. Su àndee ak deret, ñu gën ko xame ci disànteri. Amna yeneen mbir yu wuute ak jàngoro yu mën a joxe biir bu daw, muy lu ci melni: Ipertiroyidism, biir buy bañ soow, feebaru biir buy metti, yenn xeeti garab yi, ak sendoromu biir buy metti ak yeneen mbir. Yi gën bari ci ñoom soxlawu ñu ñuy amal njàngat mu xóot ngir xam li leen waral.
Elen Jonson Sërliif
Toftal yi
Elen Jonson Sërliif, ci Wikimedia Commons
FK Nevėžis
FK Nevėžis (Futbolo klubas Banga) benn football club ci "A lyga" (Lituwaani).
Biir bu daw
At mu nekk dina am lu tollu ci 1.7 ba 5 miliyaar ciy biir yuy daw. Fi mu gënee bari mooy ci réew yu néew doole yi, nga xam ni xale bu nekk biiram dina daw ci xayma ñatti yoon ci at mi. Ci àdduna bi yépp, ci atum 2012, mooy ñaareelu jàngoro juy faat xale yi yi amagul juróomi at (0.76 miliyoŋ wala 11%). Biir bu daw bu bari mooy faral di indi xiibon te itam mooy li ko gën a faral di joxe ci xale yi amagul juróomi at. Su yàggee mën na jur jafe-jafe yu ci melni ñàkk kàrtan wala xel mu neex.
FK Nevėžis
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Lituwaani
Arafu R
Arafu R
Nguri
thumb Nguri : gunóor (rab)
Arafu R
Raxas sa réeri xol ba roppi gépp raw te roof ca rus Yàlla te rembatal  ko yiw
Te rëcc saytaane raxal fiir ga mu yor te rat  ko rinkil  ko du ruur génnati far
Te bum la rambaaji defal rukk ci moom    ratt daŋar ja rekki  mbooleemi naram
Te rënk gëm ca róok te bul raf ba mu rot  te rikk bum la xoqutal ba tax nga rët
Bakkan bi ruuj ko rijji  reen ya riije  ko  te rëq ndiggam la te ray ko robi ko
Adduna rusloo ko te raaf rëddi faram   te bul di ruusaanu  ak’ay ronni  yëfam
Tey raju bànneex di ko rog, ràññiku moom     raggal téram ba ba mu set rësal pexeem
Sa noon yi buñ ree bu ci kenn rëcc tam    na seeni reefu  ne ci yaw bu leen yërëm
Na seen dereet yi riix ci suuf si rungleen        te ràngleen  lu rëy te metti rombleen
Nangay rañaan di jàggi ruur  di daw fu rëb     di tuubi rëcc-rëcc roñ ca yiw ya ŋëb
Te riggalal ngënéel ci xol bi  yu’ñ ca riim     te bul di reggal it sa kàddu  dee ko riim
Te bul di ràppal ak a reesal lu lewul    doonte lu ras  nga am te am rooy  rafetal
Te bul di rannamtalu ngir rëbb ci wor   ngir jëfi ku’ñ rëbb la daw ko jiitu far
Fees bay tuuru yeew Tànk yu rinki mooy yu wóom ya jegee tànk ya soree jàkk xool bu baax Dindi;summi Mooy Yàlla ci séeréer, bu ko wolof waxee li mu ci jublu mooy dégéj ba gën a sori gajj Buddi; sulli Daggate far Diibal ay tànk ngir bëgg dara Rog Raju : sàcc xibaar Digub dee maanaam jotug waxtuw dee Taq Boole mbooloo jiital gàll ak yan song Daaneel ci suuf Feesalal Sësale Reggal kàddu: diisal ko Wax wax ju suufe te teey Yéré yu tàlliwul Cere ju amul ñeex Wax wax ju neex
Wàll:Mamoor Xam Sa Diine
Faatu Sow
Faatu Sow Faatu Sow borom xam-xam la ci wàllu askan, di kuy taxawal jigeen ñi, nekk tamit ab gëstukat ci mbirum pàcci-pàcce askan ci Afrig.
Maymuna Kan
Xew- xewi dundu Maymuna Kan
Faatu Sow
Dundu ak jaar-jaaram
Bokk na ci jigeen ñi jëkk a jàng ba yegg iniwersite ginnaaw jamonoy moom-sa-bopp gi. Mu daldi wone teesam bi mu bind ci borom xam-xam yi gën a mag ci Senegaal laata muy wéyal ay gëstoom ci xam-xamu askan (sosiyolosi).
FK Jonava
FK Joanava (Futbolo klubas Jonava) benn football club ci "A lyga" (Lituwaani).
Faatu Sow
Ay jaar-jaaram
Faatu Sow mujj nekk jàngalekat ci iniwersite Seex Anta Jóob bu Dakaar. Ci njeextalu ati 1980 la sos tëralinu njàngale wu aju ci wàllu wuuteeb nekkinu góor ak wu jigeen ci gëstuwaay bu ñu naan Conseil pour le développement de la recherche en sciences sociales en Afrique. Atum 1999, mu daldi amal am ndaje mu yaatu ci gëstu yiy taxawu jigeen ci diggante réew yi ñuy làkkee farañse yépp (Congrès international des recherches féministes dans la francophonie).
FK Jonava
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Lituwaani
Faatu Sow
Ay jaar-jaaram
Atum 1993, mu daldi nekk ab gëstukat ca CNRS, ca iniwersite Paris-Diderot, ci màkkaanu gëstu bu tudd « Société en développement dans l’espace et dans le temps », nga xam ne ku ñu naan Catherine Coquery-Vidrovitch moo ko sos.
Maymuna Kan
Jamono ju mu juddoo: fukki fan ak ñett ci weeru mars atum junni ak juróom  ñeent teemeer ak fanweer ak juróom ñaar ca Ndakaaru
Faatu Sow
Ay jaar-jaaram
Mu dugal loxoom bu baax ci boole wuuteeb nekkinu góor ak wu jigeen ci gëstuwaay yi ak daaray Afrig yu kowe yi ak tamit, fexe ba siiwal mbootaayi jigeeni Afrig yi ak li ñu bëgg. Yemu ca, ndaxte fexe na ba ag lëkkaloo dox diggante jigeeni Afrig ak ay daaray Amerig yu kowe.
Moom mooy njiitu gëstuwaayu IFAN ci wàllu wuuteeb nekkinu góor ak wu jigeen ,.
Maymuna Kan
Turam: Maymuna Ndongo
Faatu Sow
Ay jaar-jaaram
Lu moy liggeeyu gëstukat bi muy def, moom mooy lëkkalekatu kureelu jigeen ak sàrti lislaam ci Afrig sowu jant ak tamit kureel gi ñu tudde ci àngale Development Alternatives with Women for a New Era, nga xam ne dafay yegge mbiri jigeen ñi ci yeneen kureeli àdduna yu mag yi, ngir ñu mën di am saafara.
Maymuna Kan
Yëngu-yëngoom: jigeen juy def politig, àttekat la
Turu jëkkëram: Mamadu Ture
'''Maymuna Kan a ngi juddu fukki fan ak ñaar ci weeru mars atum junni ak juróom-ñeent- téemeer ak fanweeer ak ñaar ca Ndakaar(Senegaal) (1). Mu ngi génn àdduna benn fan ci weeru mars ci atum ñaar junni ak jukk ak juróom- ñeent ca Pari (farãs) (2). Bokkoon na ci àttekat yu mag ci rééw mi. Loolu terewu ko takk ndombal tànk ba doon ministar.'''
Kàttanug imbiku
ci jëmm, kàttanug imbiku, mooy kàttan gi menn mbir di soloo suy yëngu. Mooy liggéey bees laaj ngir man a jëlee wenn yaram wi cig tekkaaralam doxal ko, muy daw walla di wëndeelu.
Maymuna Kan
Xew- xewi dundam
Maymuna Kan nekkoon na óditëer ci ëttub àtte bu mag bi. Nekkoon na itam ki nu toftal ci porokirëeru ndakaaru. Doonoon na déeyaakoon ci ëttu àtteb àttewaat ca ndakaaru(3). Mu ngi dugg ci nguurug Abdu Juuf ci fukki fan ak juróom ci weeru mars atum junni ak juróom ñeenti téemeer ak juróom ñaar fukk ak juróom ñett. Fekkoon na fa moroomu jàmbaar ju tudd Karolin Fay Jóob. Noonu lanu ko tabbe mu doon sekereteeru nguur gi nu toftal ci jëwriñ ju mag jiy toppatoo nekkinu jigeen ñi, nekkinu nit ñi ak a
Suraas (wirgo)
thumb|150px
Maymuna Kan
Xew- xewi dundam
yëkkëti taxawaayu nit ñi. Tur woowu dina am coppite(4). Ba nu tabbee Mustafaa Ñas jëwriñ ju mag ji juróomi fan ci weeru awril atum junni ak juróom ñeenti téemeer ak juróom ñetti fukk ak ñett lanu ko dénkee jëwriñu cuqali nekkin wi.
Doon nanu ko woowee Ndongo. Nekkoon na soxnas Yaya kan. Kooku nekkoon na ku doon yëngatu wi wàllu koom. Amoon na ak moom juróomi doom. Ba jëkkër ja gaañoo, la sëyaat ak ku xam-xamam màccoon ci koom-koom, ku nu naan Mamadu Ture, moom mi nekkoon jëwrin ji nu dénd koppari réew mi diirub weeru me atum junni ak juróom ñeenti téemeer ak juróom ñetti fukk ak ñett ba weeru me atum junni ak juróom ñeenti téemeer ak juróom ñetti fukk ak juróom ñett (5).
Kàttanug imbiku
Ngir man a natt kàttanu wenn yaram wi faww nu xam dayoom m ak xél v yi muy daw.
Wàll:kàttan Wàll:doolerandu
Xiibon
Xiibon wala xale bu xiibon mu ngi bawoo ci lekk loo xam ni amul wala bariwul ay ferñent wala ñu bari ci bay indi loraange ci wérgi-yaramu nit ki. Mbir yiñ mën a woowe ferñent ñooy: kalori yi, proteyin, karbo-idrate yi, witaamin wala ndox miy suuxat sa yarams. Loolu lañuy faral di woowee lekk gu doyul nga xamni ay kaloreem ak proteyinam duñu doy ferñent yu ndaw yi; waaye, dafa ànd itam ak ferñeent yu ëpp. Sudee nit ki amul lekk gu doy ci diirub ëmb bi wala laata muy am ñaari at, loolu mën na ko jural jafe-jafey xel ak ñàkk a mag. Ñàkk a lekk gu tar, ñu koy woowe xiif bu tar, mën na indi jafe-jafe yu ci melni: gàttaay, sewaay, tàyyel, tànk ak biir buy newwi. Dina am itam tawat gu leen di faral di jural soj. Ni ñàkkug ferñent di faral di feeñee ngi aju ci ferñent yu ndaw yiñ ñàkk.
Liy faral di indi xiibon mooy ñàkk a am lekk gu baax te doy gu jàppandi. Li mën a waral mooy dund gu seer dóol. Ñàkk a nàmp weenu nday mën nako waral, mën a waral itam feebaru jàngoro yu ci melni: gastroenteritis, pnëmoni, sibbiru ak ŋas yiy tax sa yaram di gën a soxla ferñent. Ñaari xeeti xiibon ñoo am: xiibonu ñàkk proteyin-cawarte ak ñàkk lekk gu baax. Xiibonu ñàkk proteyin-cawarte ñaari xeet yu metti la am: marasm (ñàkkug proteyin ak kalori) ak kwasiorkor (ñàkkug proteyin kese). Yenn ferñent yu ndaw yi nit ki mën a ñàkk ñooy: ñàkk feer bu doy, ñàkkug iyod ak ñàkkug Witaamin A. Ku nekk jigéenu wérul, sa yaram dafay soxla mbir yu bari, loolooy waral sa yaram di ñàkk yenn yi. Ci yenn réew yi néew doole lekk gu ëpp pataa mingi fi tàmbalee bari ni ki nifi xiibon gi baree. Yeneen mbir yi mën a waral xiibon ñooy baña lekk ndax ragala am yaram ak opeere ngir wàññi yaram. Sudee ci mag ñi yi mën a waral seen xiibon ñooy ni seen yaram bindoo, xel mu ñàkk a dal ak jafe-jafey àdduna.