cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Taariix
Njëkk-taariix
Ci ngënéelul jeexiit yii lanu xame njëkk-taariix. Nit ci jamono jii da daan tuxu rekk, di jëfandikoo ay ngànnaay aki jumtukaay yu njëlbéenu (primitive) (doj yu ñu yatt, ay ngànnaay, ay xeej aki xepp). Bi jamono gënee dox, seen dund gi soppiku, ñu xam leegi sawara, jëfandikoo ko ci togg ñam yi. Ci jamonoy doj wu ñu xacc wi, lañu tàmbalee dajaloo, sóobu ci mbéy, sàmm ak ràbb ak liggéey jumtukaay yu xànjar yi, tàmbali it di def yenn liggéeyi fànn yi niki bind ci doj (ciseler ;graver), ak yatt. La ko dale ca 3500 n.j.g (njëkk judd gu yonnant Yalla Isaa), la weñ feeñoon, ñu fent it mbind. Bi weñ feeñee, fentees it mbind la njëkk taariix jeex, taariix daal di tàmbali.
Ñenn ci ay taariixkat
Seex anta Joob(Cheikhe Anta Diop)
Paate sow
Téerekaay
paate sow (wo): Dembi Senegaal, 1998
*
Suweed
Suweed (Ruwaayom bu Suweed; sv: Sverige, Konungariket Sverige) : réewu Tugal (Óróop)
Sowwu Tugal
300px|vignette|Suwwu Tugal ci lonkoyoonu àdduna bi Sowwu Tugal benn la ci diwaani Tugal yi, waaye tekki gi ñu ko jox taxu kaa jub. da ñuy jàpp ne mi ngi toll ci diggante Mbàmbulaanu Atlas yem ci peggu Bëj-saalumu Tugal ak Penku Tugal.
Suweed
Wàll:Réew Wàll:Tugal
Sowwu Tugal
Waaye ci lu ëpp da ñuy boole Diggu Tugal ak Bëj-gànnaaru Tugal ci Sowwu Tugal. Soo nee waa sowwu dafa mel tugal gépp ngay wax, ba mu des gu penku. Kon ay peggi Sowwu Tugal leerul
Gis-gis yi ñuy jàppee sowwu tugal da fay wuute.
Ay réewam
Bii gisin moo ngi judd ci ñaari dank (bu sowwu ak bu penku) yi juddoo ci xare bu sedd bi.
Ñaareel bi
300px|gauche|vignette|Gisin bu Kureelu Mbootaayu Xeet yi (KMX) Sunu xoolee ni ko Kureelu Mbootaayu Xeet yi jàppe réew yi fa ne ñooy Faraas, Almaañ, Beljik,...
Wàll:Melosuufug Tugal
Berenis
Ci angale mooy Berenice; Ci faranse mooy Bérénice
Doom bu jigéenu Erodd Agaripa I la woon, di magu Dursil. Ci 28 g.K. la juddu. May nañu ko magu baayam, Erodd bu jóge Calkis (Chalcis), bi Berenis amee 13 at. Jëkkëram gaañu na bi mu amee woon 20 at, Berenis séy ak magam Erodd Agaripa II (ñu bokk ndey ak baay). Gannaaw loolu mayoon nañu ko Polemon, buuru Silisi. Berenis dëddu na jëkkëram dellu ci magam Erodd. Mujjoon na nekk coro Tit, laataa muy nekk buuru Room.
Berenis moo feeñ ci Injiil ci Jëf 25:13,23; 26:30.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Peru
Peru (Republik bu Peru) : réewu Aamerig di Sid.
Wàll:Réew Wàll:Aamerig
Imaaraat yu Araab yu Bennoo yi
Imaarati Araab yu Bennoo : réew Asi
Wàll:Réew Wàll:Asi
Beril
Ci angale mooy beryl; Ci faranse mooy béryl
Per bu wert ni géej la.
thumb|250px|right|
thumb|150px|left|
Gis nañu ko ci Injiil ci Pe 21:20.
Wàll:Per yi ak Xeer yi ci Kàddug Yàlla
Rajab
vignette|Nataalu rajab Rajab manees naa wax ne ci xeetu garab yi la bokk. Amna ñu ko ber it ne du garab. Bari na ay xeet lool nag, amna lu ëpp téemeeri xeet.
Saxiin wi
Moom rajab nag ci ngelaw li rekk la aw jiwoom di jaar. Jiwu wu góor wi mooy naaw daje ak wu jigeen wi ñu joxe doom. Amna ci yoy, day yàq garab da koy ray. Pëndax lay doon bu weex tuuru ci garab gi ne ci ñàpp. Pëndëx boobu it bu laalee kawari nit, da koy xus moom la ñuy wax mbay-wataan. Rajab yi tuuti ba kenn manu koo gis ak bët moo koy def. Lu bari looy gis mu xuur nag, bu dul bagteri rajab a ko waral.
Tur wi ci yeneeni làkk
Wàll:Garab Wàll:Meññeef
Biên Hòa
Bien Hoa ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam.
Mi ngi yaatoo 268 km², ci 2011 amoon na 800.000 way dëkk.
Fewirie
thumb|200px|rigth|Fewirie, [[Leandro Bassano]] Weeru Fewirie mooy ñaareelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul.
Baat baa ngi jóge ci latin: februarius, ngir màggale ko yàllay waa-rom ja: Februa. Ca jamono ju yàgg ja, moo nekkoon ñaareelu weer ci arminaatu waa-rom, at mi 15 Maars la daan door.
Mooy weer wi gën a gàtt ci at mi, mooy wenn wi dul àgg mukk 30 fan.
Wàll:Weeri at mi Wàll:Fewirie
Fëtt
Fëtt / Tuunuun : Pseudotolithus senegalensis (dundat yi)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Jén
Laman
Laman, walla lamaan, benn tur la, ñu ko daan joxe ñu yorewoon suuf si, ci jamono ju yagg ya, ca Senegaal.
Cosaanu baat bi
Foofu, baat bi di laman, leppuy jemewoon ci suuf si la tekkiwoon (suuf si ci boppam, walla lu doon jem ci wallu bay).
Séeréer yi ak Pël yi, ñu xam ne ca dexug Nil lañu cosaano, fu amoon Isipt gu yàgg ga, ñoo indi tur bi di Laman, ca Senegaal.
Laman yi ca Senegaal
Nguuru Waalo, Fuuta-Tooro, Jolof, Kajoor, Siin-Saalum, Bawol, foofu yepp, ay Laman moo fa jëkkoon nekk, di yore seen nguur.
Ca cosaan, dañu fattaliku LAMAN JAW, LAMAN NGOM ak JOLOF MBEŊ ñu nekkon ca Waalo ak Jolof, bokkoon ci Seereer yi ak Pel yi, ñu nekkoon fa ay jamono yu yagg sooga Njaajaan Njaay ñow.
Ca Kajoor ak Bawol it, dañu fattaliku laman yi fa nekkoon, ñu bokkoon ci njabootayu ñu sant Jaañ ca Kajoor, Juufeen yi ca Bawol (lamanu Bawol di doon Teeñ), sooga Dammel yi ñow, ak PAALEN yi.
Ci nguuru Fuuta-Tooro, dañu fattaliku LAM-TOORO bu fa nekkoon buur, ca dëkk bu ñu naan TOORO, mu gënoon am dole dëkku Fuuta yepp, ba ñu woowe Fuuta, Fuuta-TOORO. Kooku, ca peey bu tudd GEDE la dëkkoon (wolof yi di woo LAM-TOORO bi BUUR GEDE). Ci ñu sant SAAL la bokkon, bokk ci ururbe yi. LAM ci pulaar, mooy buur (LAMƁE - LAMƊO - LAMIƊO).
Ba jamono Jolof uuf nguur yi yepp, laman yi nekoon ca nguur yi, dootuñuwoon ay buur, ndax buur-ba Jolof rekk moo nekkon buur (buur fari). Waaye laman yi, dañu mujj nekk ay kanŋam bu mag, ak ay jaambur ju mag, bokk ci xeet yi buur-ba yi juge woon ci seen meen.
Dëkk yi yepp, ay lamana lañu ko doon seddële, di firnde ni laman yi, dañu wey am doole, ba canc gi ame ak tubaap yi, ci jeexitu fukk ak juroom ñeenteelu xarnu.
Mbootaay yu àdduna yi
Mbootaay yu adduna yi: kureelug xeet yi, mbootaayu xeet yi (walla xeet yu bennoo yi), mbootaayug reewi Lislaam yi  (walla mbootaayu daje gu lislaam gi).
Ñatti mbootaay lanu bëgg’a waxtaane ci doggantal gii, ñooy : Kureelu xeet yi, Mbootaayu xeet yi, Mbootaayu reewi jullit ñi.
Wàll:Adduna
Amsterdam
Amsterdam mooy péyu réewum Olaand.
Wàll:Olaand Wàll:Péy
Abadon
Ci làkku ibrë (אבדון) la tur wi jóge. Ci angale mooy Abaddon; Ci faranse mooy Abaddon
Turu malaakam kàmb gu xóot gi la, ci làkku ibrë bi ñu sotti ci làkku gereg. Tur wi ci gereg mooy Apolyon. Dafa tekki 'yàqkat'. Dafay wax ci buuru njéeréer yi ñu gis ci téere Peeñu ma ci Injiil (Pe 9:1-12). Lu ëpp ci boroom xam-xam Injiil yi xalaat nañu ne ci Ibliis lay wax.
Ci Injiil dañuy gis Abadon ci Pe 9:11.
Doolerandu
Doolerandu mooy xam-xam biy gëstu lepp lu ñeel wuutuloxo yi, doxalkat, ndaamar, ci gattal, lepp luy jur walla di yòbb ab jalaxu, doole, ag soppeeku. Da nuy wax tamit doolerandu gu daj, doolerandug ndaamar, taggat-yaram gu doolerandu, doolerandug gaal, doolerandug asamaan, doolerandub kàttan-ferñent…
Cosaanam
ci taariix, doolerandu mooy boole, gi Newton def; jëmm ak gëstubidiw. Kon su nu ko xoole ci wallu taariix jëmm walla fisiyaa ci doolerandu la joge. Ci sunu besu tay yi, day lu noppale, ci daara yu kawe yi, ne atte doolerandu yi ci jëmm la ñu joge.
Xam-xam yi ci lënku
Doolerandu ab banxaas la ci xam-xam yiy gëstu jalaxu yi ak soppeekuy neen yi, ci lu tukkee ci doole jiy man a indi googu jalaxu walla googu coppiku. Man nan koo xoolee ni ag wàll ci xam-xamu jëmm. Kon aajoom mooy leeral, xalaatjiitalu jalaxug neen yu tekkaaral yi, ak yaram yu asamaan si walla jëmm yuy dund (dun-doolerandu) ëbb na tamit:
Wàll:Doolerandu
Maars (weer)
Weeru Maars  mooy ñetteelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul.
Baat baa ngi jóge ci latin: Maars, ngir màggale ko yàllay waa-rom ja: Martius (yàllay xare yi), ci weer wii daanaka la xare yi daan door, ndax ci la tangaay bi di tambalee. Ca jamono ju yàgg ja, moo nekkoon weer wi njëkk ci arminaatu waa-rom.
Aaroona
Man nga jàng jalooreem ci Ex 4:14-16; 4:27-31; 5:1-4; 15-21; 6:28-7:13; 19-22; 8:5-12; 16-19; 9:8-12; 16:2-10; 19:23-24; 24:1-2,9-15; 28:1-12,29-30; 32:1-8,14-28,35; 34:29-33; Le 8:1-9:24; 10:1-4; Nu 3:1-4; 12:1-15; 14:2-5; 16:1-35; 41-50; 17:1-10; 18:1,8,20; 20:1-12; 23-29; 26:58-61.
Ci Injiil dañuy wax ci Aaroona ci Lu 1:5; Jëf 7:40-41; Yt 5:4; 7:11; 9:4.
Wàll:Diine Wàll:Yonenti Lislaam Wàll:Diine Wàll:Yonenti Lislaam Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Madrid
Madrid : mooy péeyu rééwum Ispaañ.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Ispaañ Wàll:Péy
Abba
Ci làkku gereg \~Abba\~; Ci làkku ibrë \^aba\^. Ci làkku yawut la baat bi jóge. Ci angale mooy Abba; Ci faranse mooy Abba
Ci Injiil dañuy gis Abba ci Mk 14:36; Ro 8:15; Gal 4:6.
Wàll:Baat yi jóge làkku yawut
Tarrafal
Tarrafal, Kap Weert:
Atali
Ci angale mooy Attalia; Ci faranse mooy Attalie
Dëkk la woon, di teeru bu gëna am solo ci diiwaanu Pamfili fa diiwaan bi digalook diiwaanu Lisi. Tey jii Antalya ci réewu Turki (Turquie) la.
Man nañu koy gis ci Injiil ci Jëf 14:25.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil Wàll:Tirki
Yoro Booli Jaw
Yoro Booli Jaw (Yoro Jaw), taarixkat la woon ca cosaanu Senegaal, gane adduna 1847, te dee ca atum 1919. Bokk naa ci ñu jëkk nettali cossanu wolof yi, ci kallamu nasaraan, ca Senegaal. Ci wallu taarix, ci liggeeyam lañu gëna sukkandiku ngir faramfacce cossanu wolof yi.
Cosaanam
Yoro Jaw, Waalo la juge woon, juddu ci dëkk bu ñu naan Xuuma, dëkk bi di musa nekk peeyu Waalo. Yoro Jaw, géer la woon, bokk ci xeet yi Brak (buuru Waalo) waroon juge ngir mëna falu. Ñeeti negg ñoo yoroon Waalo, géer yi bokk ci, ci seen meen. Amoon naa Tejeek yi (Yoro Jaw, ci la bokk), ñoom seen maam di ay Pël, amoon naa Joos yi, seen maam di ay Séeréer, ak Loogar yi, seen maam di ay Naar. Ci geñoom, ci ñu sant Jaw la bokkoon, askan woowu baawo ci Jaa Ogo yi. Baayam mooy Fara Penda Majaw Xoor Jaw, yaayam di Booli Mbooj.
Jaar jaaram
Bi mu nekke xale, yoobu neen ko ci li ñu wax l'ecole des otages, ci wolof mooy daara ji ñu denc jaam yi. Ndax, boobu jamono, Waalo, tubaap yi ñoo ko nangu woon, ak canc gi. Tubaap yi ñoo daan jël doomi buur yi ñu jaamloo, di leen yobbu ci daara yooyu, ngir xale yi ñu leen jang lakku nasaraan, aaday tubaap yi, ngir xale yi mujj nekk dag tubaap yi. Li yepp xewoon naa ci dundu Yoro Jaw ca Ndar, diggante atum 1856 ak 1860, mu gén ci, ca tegu, tubaap yi teg ko li ñu wax chef de canton ca Waalo, ci dëkk bu tuddu Foos ak Xuuma tamit, ca atum 1860. Yoro Jaw, tubaap yi la daan and ba mujjam.
Liggeeyam
Yoro Jaw, yagg naa yengu ci wallu taarix. Bi mu nekke xale, da daan bind cosaanu wolof yi, ci li baayam ko daan nettali, ak ci li gëwël yi daan nettali. Li yepp ba indi bind yu bare mu jagleel cosaanu Waalo, Kajoor, Bawal, ak Jolof. Tubaap yi, dajale bindam yepp, te ñu tambali def ko ci benn teere moniteurs du senegal et dependances, ci atum 1864, ca li Yoro Jaw bindoon ci Kajoor. Henri Gaden, benn tubaap, ca atum 1912, moo genoon yeneeni bindu Yoro Jaw ci yeneen nguur yi, mu tudd ko legendes et coutumes senegalaises.
Yoro Jaw, jiite naa Seex Anta Joob ci adduna, waaye Yoro Jaw, daan na bind ci fu xeet wi nekk Senegaal juge, di Isipt gu yàgg ga, ay jamono yu yagg sooga Seex Anta Joob gane adduna, te da daan faramfacce li cosaan wax doŋ. Wax naa ci fukk ak benn njabootay juge Isipt, te ñow dëkk Senegaal. Abubacry Muusa Lam, taarixkat ak isiptolog (egyptologue) bu mag nek IFAN, liggeey naa ci seede Yoro Jaw ndax begg tekki li cosaanu rekk wax. Seex Anta Joob sax, musul wax ci Yoro Jaw lenn, mel ni xamul ko woon.
Yoro Jaw, Xuuma, dëkku cosaanam la gene adduna atum 1919.
Segg
alt=|vignette|403x403px|Segg g (Panthera pardus pardus Segg g : rab la ci rabi àll yi
Suwis
Suwis (Komfederaasioŋ Suwis) : réewu Tugal (Óróop)
Segg
Wàll:Rab
Suwis
Wàll:Réew Wàll:Tugal *
Ba Ria
250px|right|thumb|Bà Rịa
Bà Rịa ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam.
Mi ngi yaatoo 91,5 km², ci 2011 amoon na 224.988 way dëkk.
Wàll:Wiyetnaam
Shenzhen
thumb|Shenzhen
Shenzhen (深圳市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 11 908 400 (2016).
Wàll:Dëkki Siin
Abel
thumb|250px|Abel + Kayin
Ci làkku ibrë (הֶבֶל / הָבֶל) la tur wi jóge. Ci angale mooy Abel; Ci faranse mooy Abel
Abel mooy ñaareelu doomu Aadama ak Awa. Magam, Kayin, moo ko réy (Ge 4:2-8). Ci Lislaam mooy Haabiil.
Ci Injiil dañuy wax ci Abel ci Mc 23:35; Lu 11:51; Yt 11:4; 12:24.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Abilen
Ci angale mooy Abilene; Ci faranse mooy Abilène
Diiwaan bu ndaw la woon, ci Siri ci diggante Libaŋ ak Damas. Diiwaan ba wër na dëkk bu tuddoon Abila. Abila sore woon na Damas ca sowu kaw lu tollu 29 kilomet. Bi Yeesu juddoo Lisañas moo ko yilifoon. Gannaaw loolu bokk na ci nguuru Erodd Agaripa II ba noppi ñu boole ko ak diiwaanu Siri.
Ci Injiil dañuy wax ci Abilen ci Lu 3:1.
Mustafa Kemal Atatürk
Atatuerk Atatuerk
Awril
Weeru Awril mooy ñeenteelu weer ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul. Ca njalbeen moo nekkoon ñaareelu weer ci arminaatu waa-rom ba.
Baat baa ngi jóge ci latin : Aprilis.
Wàll:Weeri at mi Wàll:Awril
Filmi ci wollof
Emitai  (1971)
Faat Kiné  (2000)
Fary l'anesse  (1990)
Garga M'Bosse  (aka Cactus ...aka Kaktus) (1975)
Guelwaar (1992)
Haine de la fille, La (1996)
Ramatou  (aka Hyènes ...aka Hyenas) (1992)
Jom  (aka Dignity ...aka Jom ou L'histoire d'un peuple)  (1982)
Karim (1971)
Ken Bugul (1990)
Kodou (1970)
Lambaaye (aka Graft) (1972)
Lettere dal Sahara (2005)
Mandabi  (1968)
Mossane (1996)
Même le vent (aka Even the Wind)  (1999)
N'Diangane  (aka Student)  (1974)
Ndeysaan (aka Price of Forgiveness, The...aka Prix du pardon, Le ) (2002)
Option, L'  (aka Mon beau pays ...aka Option, The ) (1974)
Parlons grand-mère (1989)
Petite vendeuse de soleil, La (aka Little Girl Who Sold the Sun, The ) (2000)
Picc Mi  (1992)
Pièces d'identités  (aka Identity Pieces )  (1999)
Police Beat  (2005)
Reou-Takh  (aka Big City ) (1972)
Saaraba (1988)
Sadaga  (aka Sadaga le M'Bandakatt ...aka Troubadour, The ) (1982)
Seye Seyeti (aka Man, Some Women, A ...aka Un homme, des femmes ) (1980)
Tableau ferraille  (aka Tableau ferraille) (1998)
Taggoo (1975)
Tauw (1970)
TGV (1998)
Touki Bouki  (aka Journey of the Hyena ) (1973)
'Waalo Fendo - Là où la terre gèle  (1997)
Xala  (aka Curse, The ...aka Impotence)  (1975)
Xew Xew  (aka Let the Party Begin ...aka Que la fête commence ) (1984)
You, Africa! (1994)
Links
Wàll:Filmi ci Wolof
Melosuuf
thumb
Xamale Melosuuf
Melosuuf mooy xam-xam biy settantal ak a leeral feeñtey yaram yi walla jëmm yi ak yu dundat yi a yu nit ñi ci kaw suuf si ak gëstu gi aju ci ni ñu séddalikoo.
Li muy wund ak li mu doon
Séwogaraafi baatub gereg la, boo ko doon firi ci wolof muy “melal suuf si”, maanaam wax ni mu mel, ni mu nekke.Moom nag baat la bu tukkee ci (Geographica): baatub gereg bob cosaanam mooy (Geography),muy ñaari baat yu ñu boole ñuy benn bu njëkk bi mooy tekki melo, walla nataal (Graphica), ñaareel bi di Geo di tekki suuf.
Bu nu sukkandikoo ci loolu danu naan Sewograafi walla Geographia mooy “melal suuf si” walla wax ni mu mel, xam-xam bii noonu la tàmblee woon, ndax ca njëlbéen ga, tukkikat yi daa wër di gëstu dañu daa bind li ñu gis ci dëkk yi nu romb ak gox yi ak diiwaan yi ñu siyaare, leeral, melal ni ñu leen gise, fekke leen ni. Sewogaraafi nag déggoo nanu ci séddale ko ay xaaj ñooy yii: Séwogaraafi bu dénd bi (nature), mooy biy sonn ci gëstu ni suuf si mel, ni mu bindoo ci wàllug jiyoloji, ak feeñte (fenomene)yu jawwu yi ak gàncax yeek dundat (animal) gu dénd geeg gu jeeri ji. Bokk na ci xaaj yooyu Séwogaraafi bu bidiw, li ko tax a jug di: jàng ni suuf si bindoo ak ab kemam, ni muy yëngoo, ak ni mu buloo ak séqoo gi mu am ak yeneen bidiw yi. Bokk na ci xaaj yi ba tay, Séwograafi bu nit: moom nag daa séddaliku ci :Séwogaraafi bu way dëkk yi (abitant), ak séwogaraafi bu koom koom ak bu politig, mooy gëstu ci goxi àdduna bi aki pegam (frontiere) yu politig, aki jafe-jafeem ak ña fa dëkk. Ak bu nataal yi walla bu lonkoyoon yi: moom mooy xam-xam biy yittewoo lonkoyoon sewogaraafi yi ak ni nu leen di sose. Bu yàggul bànqaas bu yees sosu na ci xam-xamu Sewogaraafi, mooy biy nos xam-xam yu sewogaraafi yi ak yëglu cig sori
Njariñul xam-xamu melosuuf
Melosuuf moom nekkatul rekk xam-xam boobu di melal feeñte yi (les phenomenes) di leen melal ak a leeral ci anam gu tond, gu soreek li am, waaye mujj na di xam-xam bi jagoo dox ànd ak jëm-kanamug xam-xam bu bees bii sukkandiku ci gëstu ak nattale, ak làmb ba daj, ak jëfandikoo misaal yi ak gis-gis yu yees yi, ci noonu la mujje di lu nuy doxal ci anam gi nuy tudde séwogaraafi bu kem ak séwogaraafi bu doxal walla dëppale “bu pratique” bi nga xam ne du nangoo beru wëliif soxlay nit yu mag yi, loolu nag li ko waral mooy li séwogaraafi làmbool yor ko ci man–manu dëppoo ak mbooleem xam–xam yi, moom mooy aji jokkale ji nekk ci diggante xam–xam yi di leen booleek a jokkale, bu ko defee di leen tàggat ngir ñu liggéeyal ko, di jël ci ñoom lu koy jariñ, di ko ràññale ak yeneen yi. At yu mujj yii seere nanu ag soppiku gu mag ci gérum séwogaraafi ak xam-xam bi mu ëmb, ak ci anam yi muy jaar ngir amal ay jubluwaayam aki xemmemtéefam. Man naa am nag mu bokk ci li indi coppiku gii: jëm gi nit ñi gën a jëm kanam, nga xam ne sax boroom xam-xami séogaraaf yi mujj nanu di gëstu ay mbir yoy bu njëkk xamuñu leen woon, ba sax kuy seetlu liggéeyu boroom xam-xam yii dana gendiku yittewoo gu dolliku gi nu sotti ci mbirum gëstu feeñte yi /phenomenes/ ak masala yu wuute yi aju ci dénd bi ak nit, ci anam gu wuuteek ga nu ko daa gëstoo bu njëkk, sababus loolu nag mooy jëfandikoo gi nuy jëfandikoo leegi ay jumtukaay yu xarañ te aaytal ci seeni gëstu, di dimbadikoo xam-xami takk yi (statistiques) ak yu xibaar yu jumtukaay yi ak mat ak misaalukaay yi (echantillon) ak xam-xamu xarala ak dénd (nature bi) ak kimya (simi). Jëm kanam gii am nag ci jëfandikoo jumtukaay yii ak ker-keraan yii (ces moyens) tax na ba ngérte (resultants) yu am solo juddoo ci, yu jañ séwogaraafi mu jëm kanam, def ko muy xam-xam bu jamonoo. Loolu sax tax na ba ñenn ñi di woowe jëm kanam gii am ci xamu melosuuf ((jeqiku walla fipp gu kemu ci xam-xamu séwogaraafi)), Jeqiku gii walla fipp gii waa melosuuf yi teeru nanu ko te màggal ko, ndax ngérum kem ay ngënéelam lu bari la, man naa am li ëpp solo ci ngënéel yooyu mooy ngérte yi mu lay àggale yépp ñooy gën a sew, gën a am maanaa, ngir seggat (analyse) gu xam-xam gi muy amal ñeel toftaloog mbir yi. Ceggat gu xam-xam gu melosuuf gii mooy wone noste (systeme) yi amal ay jeexiital ci amug feeñte yu wuute yi melosuuf di gëstu. Moom du doylu ci leeral feeñte yi rekk waaye day sukkandiku ci sabab yi sos feeñte yii.
Ëttub gëstu gu melosuuf
Ngir melosuuf man a génne, feeñal lëj-lëj ak jafe-jafe yi gawu cib gox walla ab diiwaan, li muy njëkk a def mooy digal ëtt boobu walla barab boobu, maanaam wutal ko aw dig ba ñu xam ne fii la, bu ko defee mu fésal séqoo (les relations) yi am ci diggante mbooleem xeet (element) yu wuute yu kojug dénd yi (naturel) ak yu kojug nit yi, ak nu ñu man a duggantee ci seen biir, ràbbaloo ni. Looloo tax séwogaraafi fi di boroom jikoo ju ràññiku, ndax danu koy gis mu tegub tànk ci xam-xami dénd yi, tegati beneen ci yu nit yi. Bu fekkee ne xam-xam yu wuute yi ci atum 1972 lanu leen raŋale, nos leen, séddale leen ñatti kuréel ñooy : xam-xami seggat yu nattu yi, xam-xami firi yi ak taawiil, ak xam-xami jam yi (yu critique yi), bu fekkee ne noonu la it melosuuf moom jël na mbooleem jikkoy yii kuréeli xam-xam. Jàng ëttub melosuuf dina feddali amug ay way nekk yu bari yu dénd ak yu nit yu lënkaloo yuy ràññikoo ci jëflante yu bari yuy am ci diggante way nekk yii, loolu moo lay won foofu solos boroom xam-xamu melosuuf, looloo tax nga gis gëstu ëttub melosuuf du yam rekk ci menn mbir walla benn feeñte bàyyi ya ca des, ak doonte ëttub melosuuf làmboo na mbooleem feeñte yépp, teewul gëstug feeñte yii day am cig beru tey natt tolluwaayu jëflante gii seggat ko, yillaal ko, ci lu dul muy sàggane benn xeet (element) ci xeeti ëtt bi. Ngir solos ëttub melosuuf Unesco saxal na ni nu koy jàngalee ci Tugal ci donga yiy door a dal, bu ko defee ñuy def aw doxaliinam ; sukkandiku ci dégg te xam juroomi laaj loolu nag mooy : ëtt biy jóox (biy produire) : bu ñu laajee njàggaan li jéego yi aju ci déggiinu ëtt biy jóox loolu man naa doon yoon wi ngir xam dëgg gi maanaam yewwu ci ne ëtt boo gis du lu dul melo ci meloy yëngu yi (maanaam mi ngi ci melow jóox) kon nag ngértel saxal yu tukkee ci nit ñi la (jeexiitalu jëfi nit)
Lonkoyoonu adduna bi
Boo gëstoo lonkoyoon (carte) adduna bi bu baax di nga ca gis dëgg yii :
- Kaw kol-kolub suuf si mi ngi ame ci jéeri ji ak ndox mi, bu ko defee jéeri ji yóbb ci benn ñeenteel, maanaam bu doon ñeenti xaaj la benn bi, ndox mi moom yóbb ci ñatti ñeenteel.
- Jéeri nag mi ngi ame ci juroom benni gox walla kontinã ( ci lu dul goxub dott (pole) bu bëj-saalum bi nga xam ne kenn dëkkewu ko ngir jawwu ak dénd bu méngoodi ba), juroom benni gox yii danu leen a toftale kem ni nu yaatoo :
1 – Goxub Asi : moo ëpp ci gox yi, ab tolluwaayam toll ci benn ñaareel 44 milyoŋi kilomet yu kaare, way-dëkk ya tollu ci 2200 milyoŋ ciy nit.
2 – Goxub Afrig : ab tolluwaayam di benn ñeenteel 30 milyoŋ ciy kilomet yu kaare, way-dëkk ya tollu ci 350 milyoŋ ciy nit.
3 – Goxub Amerig gu bëj-gànnaar gi: ab tolluwaayam tollu ci benn ñeenteel 24 milyoŋi kilomet yu kaare, way-dëkk ya tollu ci 270 milyoŋi nit.
4 – Goxub Amerig gu bëj-saalum gi: tolluwaayam toolu ci ñatti ñeenteel 17 milyoŋi kilomet kaare, way-dëkk ya tollu ci 300 milyoŋi nit.
5 - Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi, ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj-saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi, ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi. Rëdduw Grinits ( longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal, moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.
6 – Goxub Ostraali : ab tolluwaayam tollu ci ñatti ñeenteel 7 milyoŋi kilomet kaare, way dëkk ya tollu ci 15 milyoŋi nit.
- Ndox yi nekk ci kaw kol-kol bi (globe) ñi ngi ame ci mbàmbulaan yi : ñoom ay diggante yu rëy lañu yu ndox, ak ci géej yi : ñoom ay diggante yu gën a ndaw lañu yu ndox. Bokk na ci mbàmbulaan yi : màmbulaan gu dal gi (moo ci gën a rëy) ak gu atlas, ak mbàmbulaan gu end gi ak gu bëj-saalum gi ak gu dott bu bëj-gànnaar bi(pole nord). Bokk na ci géej yi :géej gu diggu gi (mediteranee) gu xonq gi, gu araab gi, gu ñuul gi añs.
- Adduna ju njëkk ja walla ju yàgg ja – moom mi ngi ci xaaj bu penku bu kol-kol bi – mi ngi ame ci ñatti gox yu taqaloo, daal di sos nag benn dank (bloc) walla jóor, ñatti gox yii ñooy : Asi, Afrig ak Tugal, dara taqalewu leen lu dul yenn ci ay feeñte yu dénd yu néew : niki géej yu xat yi ak càllalay doj yi ak tund yu yaatoodi yu néew yi ag yékkatiku.
- Nit dundal na goxi adduna ju yàgg ja la ko dale ca ba mu tegee tànkam ci kaw suuf rekk, bu ko defee ay xay (civilisation) yu mbay, yu kawe, yu yàgg daal di am ci xuri ay dexam yu naat ya, lu ci mel ne xay ya amoon ca xuri dexug Niil ga nekk Isipt ak dexug Dijla ga ak Furaat ca Iraag ak dexug Sand ak Gangas ca End ak dexug Sigyang ak Yangci ca Siin.
- Goxub Ostraali –moom moo gën a tuuti ci gox yi, te gën a rëy ci duni adduna bi- mi ngi nekk ci xaajub kol-kol bu bëj-saalum bi, ca bëj-saalum gu penku gu dankub adduna ju yàgg ja.
- Rëddu yamoo wi (équateur) di ( rëdduw tus wu gaar wi (latitude) ) mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaar : benn xaaj bi bu bëj-gànnaar la, bi ci des di bu bëj-saalum, moom rëdd woowu dafa romb ci wàlli bëj-saalum yu goxub Asi, ak ci digg Afrig ak bëj-gànnaaru Amerig gu bëj-saalum gi. Bu ko defee gëwéelub sànkar bi (Tropique du cancer) romb ci bëj saalumu Asi ak bëj-gànnaaru Afrig ak bëj-saalumu Amerig gu bëj-gànnaar gi, ci noonu gëwéelub tef bi (Tropique du capricorne) ñëw moom itam jaar ci digg Ostraali ak Afrig gu bëj-saalum gi ak digg Amerig gu bëj-saalum gi. Rëdduw Grinits ( longitude;meridien) di (rëddu tus wu taxaw wi) moom it jaar ci sowwub ñaari gox yii di Afrig ak Tugal, moom rëdd woowu nag mooy wi séddale àdduna bi def ko ñaari xaaj bu penku ak bu sowwu.
Abiya
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Abijah or Abia; Ci faranse mooy Abia
Ci Injiil dañuy gis ñaari nit ñi bokk tur Abiya.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Kongóo-Brasaawiil
Kongóo (Gàwu Kongóo) : Réewum Afrig
Wàll:Afrig Wàll:Réew
Golo
thumb|right|300px|Golo Golo : rab la ci rabi àll bi
Wàll:Rab
Kirgistaan
Kirgistaan (Republik bu Kirgistaan)
Wàll:Réew Wàll:Asi
Bujumbura
Bujumbura mooy péeyu réewum Buruundi.
Wàll:Buruundi
Ñay
vignette|Ñay w (Loxodonta africana) Ñay w: rab la ci rabi àll yi, bokk na ci rab yi gën a rëy ci àll bi,
Wàll:Rab
Abiyatar
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Abiathar; Ci faranse mooy Abiathar
Saraxalekat bu mag ba la woon, ci jamano nguuru Daawuda. Man nañu ko gis ci 1Sa 22:20-21; 2Sa 15:24-29; 20:25; 1Ki 2:22-27,35; 1Ch 15:11-13; 27:33-34.
Ci Injiil dañuy wax ci Abiyatar ci Mk 2:26.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Abiyudd
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Abiud; Ci faranse mooy Abiud
Téere Irwaun Nadiim ci Sëriñ Tuubaa
Wàll:Yoonu murit
Abiyudd
Doomu Sorobabel (mi bokkoon ci njiiti Israyil yi, bi ñu génne ci Babilon) la woon. Benn ci maamaati Yeesu ci Macë la woon (Mc 1:13).
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Libaa
Libãa (Republik Libanee) : réewu Asi.
Wàll:Réew Wàll:Asi
Liggéey (ci muridulaa)
Bii jukki bu am solo la, ñu def ko ci cawarte gi murit yi ame ci wàllug fàggu ak koom-koom, ñi ngi ko jële ca yëglekaay gu siw googu di The Economist, di genn këyitu xibaar gu gore guy génn ayu bis gu nekk, te adduna bepp xam ko, muy wax nag ci mbiri adduna bi bepp, moom nag mi ngi njëkk a génn ci satumbar 1843.Economist Newspaper Limited (Filiale de Pearson) ca London moo ko génne. Li ñu ci gën di wax nag mooy koom-koomu adduna bi, politig, jëflante, xaalis, xam-xam, xarala ak fànn (art). Lim bu ci génn, di nanu ci defar lu ëpp milyoŋ, te 80% ba ca biti Angalteer lanu leen di jaaye-ji. Yëglekaay gi tas na ci lu tollook 1.138.118 ciy yax ci xaaj bu njëkk bi ci atum 2006, ci li gëstug bureau of circulations wax, di jumtukaayub natt bu nekk ca Angalteer. 53% ci ñiy jënd yëglekaay bii ak di ko yër ay waa Amerig lanu, 14% ay waa Angalteer, 19% di ñu dëkke Tugal gu goxe gi (continentale). Yëglekaay gi dees na ko yër ci lu tollook 206 réew.
Faith in the market (ngëm ak yaxantu)
19 desambar 2006 / Rom ak Tuubaa (Senegaal)
Ci ginaaw luumay Itaali yi nuy defe fu lenn dul tiim lu dul asamaan si, am mbooloom jullit mu Afrig a ngii di indi ay tontu ci li nuy tudde “addunaal” di (mondialisation)
Shanghai
Shanghai (上海市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 24 152 700 (2015).
Liggéey (ci muridulaa)
Kepp kuy door a teg tànkam ci suufus Rom, péeyub Itaali, dana gis ne dëkk bii de sol na mbubb mu bees mu mel ne du manu ko xame woon, mbubb mii nag mujj na di mu ñu ko xàmmee ni nu ko xàmmeek baaram yeek tànganaam yi nga xam ne dees na fa faral a guuxe leeg-leeg as lëf ci lii di Cappuccino, di kafe gu nu jaxaseek meew te nu gën a miinew jëfiinam ca Itaali. Bu ngéen jëlee yoon wi jëm Vatican, jaare ko ci Via Della Conciliazione mu dim mbedd mu ca jëme, da ngéen gis ne lu bari ca peggi tëli ya de danu koo muure aki jaaykat yu bawoo Afrig yu lay wër aki maska yu ndaw yu (waso), ay saag, ay der (ceintures) walla ay weeri jant yu nu roy, maanaam yu doonul piir. Bu ngéen fa taxawee as ndiir nag di léen seetlu, bu ngéen moytuwul, da ngéen fa seetaan powum muus ak jinax, mi nga xam ne jaaykat yii baaxoo nanu koo def ak takk-der yi, mu dig (dàqante gu xoromu te yërëmtalu). Nii daal lanu koy nekke, saa su nu léen yëgalee ne takk-der yaa ngoog, da nga leen di gis ñu taxañ seeni bagaas cis lëf cig gaaw daal di laxas, seeti nu nu man a mucce, bu Yàlla dogalee rëccuñu, bu booba a seen yoon du nekkati ci seen njaay moomu, moom kay danu ko fay bàyyil takk-der bi leen jàpp mu dajaleel ko boppam, daal di leen yobbu. (…)
Shanghai
Wàll:Dëkki Siin
Thanh Hoa
250px|right|thumb|Thanh Hoa
Liggéey (ci muridulaa)
Ca dëgg-dëgg, jaaykat yii nekk ci yoon yi jëme Vatican man ngaa wax ci ñoom lu nekk lu dul nosuwunu (organisewuwunu). Ñoom de ñi ngi bokk ci kuréel gu nosu, gu nu xame ci adduna bi ci gëm-gëmu diine ak bu koom-koom, te am it ab barabam ca beneen dëkk bu tedd di Tuubaa, nekk nag ci digg Senegaal, boo fa jëmee nag juge Dakar péeyub Senegaal ñatti waxtuy tukki rekk lay tollool.
Thanh Hoa
Thanh Hoa ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam.
Liggéey (ci muridulaa)
Niki yeneen imigire yu bari yu Senegaal (yi nga xam ne yenn yi ay dawalkati taxi lanu ca New York, walla ñu diy wattkati suraas (orange) ca Espaañ) jaaykat yii di wëndéelook seeni njaay ca Rom ñi ngi bòkk ci genn kuréelug jullit gu tasawuf nu koy wooye “yoonu murit”, mooy yoon wi ëmb taalubey Cheikh Ahmad Bamba yi, kii nag ag kilifag diine la gu làqu atum 1927. ñoom nag ci jeexitalu gi nu def ci njàggalem Sëñ bii, indi nanu ay tontu yu am solo ci laaj yi ja yu adduna yi di indi aju ci ay marsandiis aki ligeey (maanaam dugal nanu seen loxo bu baax ci yaxantu gi ci adduna bi).
Thanh Hoa
Mi ngi yaatoo 141 km², ci 2011 amoon na 393.224 way dëkk.
Liggéey (ci muridulaa)
Li ëpp ci 11 milyoŋ yi dëkke Senegaal ay jullit lanu waaye lu ci ëpp danuy bokk ci benn ci ñaari yoon yu mag yii di wu Murit mbaa wu Tiijaan, moom nag (yoonu Tiijaan) moo fi jiitu wu Murit. Bamba moom leeral na am njàggaleem mi nga xam ne ñi ngi ko xame leegi ci turu ((ag murit)) leeral na ko ne mooy ag dellu rekk ca cosaanul Lislaam, gas reen ya, xame ko na ko Yonnat ba indee woon. Waaye nag moom Lislaamam lu néew la nirooleek ju xaw a tar ja bawoo Araabi Sawudit. Lenn nag am na mooy murit yi danuy xaw a def li nuy wax (culte des saints et de leur tombeaux ) muy ci maanaa jaamu wàlliyu yi ak seeni bàmmeel ba ci bu seen sëriñ boobu sax, te loolu ñoñ Wahaab ñi danu koy weddi, di ko kontar. Waaye murit yii nga xam ne danoo doylu ci seen bopp yëgunu sax ne ñi ngi wax ak a weddi (ñoom wahaabit yi), ñoom daal danuy dajale seen alal def ko ci li nu bëgg, tabax seeni jumaa aki jàkka te dunu soxlaal ñii di waa Araabi Sawudit dara ba dara booloo jeex. Sheex KA di sët ci Bamba, ca biir këram ga nekk Tuubaa, di dëkk bu fees dèll ak ragal-Yàlla, waaye it di bu nu bàyyikoo fu nekk dëkksi fa, ag yaxantu gu lokaal di fa dox bu baax ak a naat ci wàll goo wëlbati sa bët jëme, moom Sheex KA mii leeralal na nu gisiinu sëñ bii nga xam ne mooy sukkandiku ak wéeru ci sa bopp: (( bu ngéen wéeroo ci keneen)) mi ngi nuy leeral (( du ngéen gore mukk, lii mooy sunu gisiinu dund)). Bi mu fi daataa juge Bamba mébetoon na ay mbir yu bari: bëggoon na Tuubaa, dëkkam bi mu sanc, nekk dëkk bu sell. Njabootam gi – ci déggiin wu yaatu wi – Mbàkke-mbàkke yi, ëmb na lu sakkan ciy sëriñ wallay jànglekati xam-xami diine, yuy boole jàngale liyeey bu tar ci seenum njàngale ak temb, maanaam bañ a wéeru ci kenn ak dimbalnte. Xalaat yii nag moo jàñ murit yi ci ñuy faral a tukki ak a tuxu di dem ci yeneeni réew ngir wëri ligéey, ngir man a yonnee seeni njaboot lu nu man a dunde man cee suturloo, ak ngir man a jox àddiya seeni sëriñ (sii nga xam ne ñu ci ëpp danuy faral a tukki di wër adduna bi, ngir nemmeeku-ji seen taalube yi) ak ngir suqali dëkkub Tuubaa bi.
Thanh Hoa
Wàll:Wiyetnaam
Liggéey (ci muridulaa)
Teewul Aliyun nangu ne am na leeg-leeg ay jaaykati imigre yu juge ci yeneeni réew yu gën a muus murit yi ci di indi njaay walla jaayiin wu bees. Moom nag Aliyun, ku naw ñenn ci ñiy wujjeek moom ci njaay mi la te juge Banglaades, ndax nee na ((ñoom danuy déglu xibaari jawwu ji (meteo) ba bu nu nee suba di na taw rekk ñu gaaw wuti parasol jaayi ! )). Am na benn yoon ci mbedd mi, Sang Ka def fa nuyyoob taalube bu tàng ak ay mbokki muritam yu def am mbooloo mu rafet tey jàpplante. Jaaykati saag yii ak der, nga xam ne yu ci ëpp Siin lanu juge, ñu ligeeye leen fa, danuy faral a daje ngir weccante seeni xalaat ak xam-xam yi aju ci ni nuy lijjantee bay mucc ci takk-der yi. Bi añ jotee, gan dikkal na Sang Ka, di benn waa reewam N. GEY, mi nekk ci bunt bitigam tey jaay ay tòggi Senegaal yu tàng, plaat bu nekk 5 euro.
Benn yoon ci ayu bis gi, lu ëpp ci murit yi nekk Rom dananu daje ngir def daayira (julli, jàng Alxuraan aki Xasida), gisante, siyaarante,xool ci seen biir ki ci yayoo ndimbal. Leeg-leeg as mbooloo ci ñoom danuy déggoo ci bokk luye ab kontaneer, yonnee ci seeni njënd aki bagaasi jëfandikoo, ngir nu jaayaat leen ca Sandaga, ja bu nekk ca Dakaar, te murit ya ëpp fa. Ay anam yu wuute it am nanu yu niy yonnee xaalis, looloo tax këri ligeey yiy yëngu ci wàllug yonnee xaalis yu tas lanu ci mbooleem ruqi Senegaal. Waaye imigre yi ñoom li gën a noppale ci ñoom te nu gën koo taamu ak a def mooy: woo seenub xarit walla xame ca Sandaga ngir mu joxal leen seen mbokk ma soxla.
Lu bari ci murit yi danu lay wax ne di jaay di wër moo leen gënal ñu sax fi barab di ligéeyal kenn. Loolu nag ci genn anam day wone ni njàngalem sëñ bi jeexitale ci ñoom, te mooy sukkandiku ci sa bopp. Lu man a xew nag, ñu néew ci ñoom a mas a def ay tooñaange yu mag. Bis bu amee ay këyit ak visa day daal di dellu kër ga, def fay weer. Te sax ci mujjug at mii rekk ñu bari di nanu dellu réew ma ngir tëbëski-ji, bu ko defee ñu ci ëpp danu fay des ba weneen xewu diine wu mag wa ñëw di Màggalug Tuubaa, bu ko defee nag bu jàllee ñu door a dellooti Tugal ci jamonoy lòlli. Jenn ci dooley murit yi mooy seen nosu gi nu def ci wàllug njiit. Ñoom de bu ñu doon ab jal da nga naan Xalifa ba a nekk ca njòbbaxtal la, di aw turu njiit wow ki ko yanu fii mu nekk mooy Sëriñ muhammadu lamin baara mu Sëriñ Fallu. Kii daal mooy ki nga xam ne lu mu wax rekk ñu def ko. Cig ayam Tuubaa gis na ag yaatal gu jéggi dayo ba. Ci atum 1958 bu ña fa dëkk weesuwutoon 2000 nit, leegi àgg nanu – man nanu ne - ci ay 700,000 nit. Alkol nag ak Póon danu leen a aaye ca Tuubaa, moom dëkk bii nga xam ne daa xaw a moom boppam ci biir Senegaal. Ña nga fay taxawal daara ju mag (ab université). Boo ko doon nattaleek yeneen dëkki jullit ñi fa la ag féex ëppe ak doxe na la neex ci diine. Jigéen ña dunu sol pantaloon waaye dunu muuru it, ñu ci bari it dunu musóoru. Xale yu góor ya’ak yu jigéen yaay demandoo jàngu ba (école). Saa su nu wootee ngir ñu defar ab fajuwaay (hopital) mbaa woote bi jëm ci lu defar ndox mi, ay milyoŋi eurooy dajaloo, ngir ne murit yu bari ay way woomle lanu, ku ci mel ne Elhaaji JUUF may futbal ca Bolton (Angalteer), ndax moom joxe na ca la ñu doon laaj ngir ligéeyub Tuubaa ba (…) Xamagunu leen de bu baax, waaye murit yii bari na lu adduna bi man a jànge ci ñoom de, du rekk ni nu war a def ba jàmmaarlook li nuy wax mondialisation (di ci maanaa jël adduna bi bepp def ko daanaka menn réew, benn xalaat, xatal soreente yi, jegeele gis-gis yi añs), waaye it warees na a jànge ci ñoom ni nuy doxale diine ci anam gu teey te jàmme… Wàll:Yoonu murit
Letóoni
Letóoni (Republik bu Letóoni; lv: Latvija, Latvijas Republika): réewu Tugal (Óróop)
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Letóoni
Jeoorji gu Bëj-saalum ak Duni Islaand yi Bëj-saalum
80px|left 400px|right South Georgia and the South Sandwich Islands : Dun
Wàll:Dun Wàll:Nguur-Yu-Bennoo
Libeeria
Libeeria (Republik bu Libeeria) : réewum Afrig.
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Phan Thiet
Phan Thiet ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam.
Mi ngi yaatoo 206 km², ci 2011 amoon na 350.000 way dëkk.
Wàll:Wiyetnaam
Guangzhou
thumb|Guangzhou
Lesoto
Lesoto (Ruwaayom bu Lesoto) : réewu Afrig.
Guangzhou
Guangzhou (广州市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 14 043 500 (2016).
Lesoto
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Lesoto
Guangzhou
Wàll:Dëkki Siin
Ben Tre
300px|right|thumb|Ben Tre
Ben Tre ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam.
Mi ngi yaatoo 67 km², ci 2011 amoon na 116.000 way dëkk.
Wàll:Wiyetnaam
Adi
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Addi; Ci faranse mooy Addi
Benn ci maamaati Yeesu ci Luug la woon (Lu 3:28).
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Libi
Jamaaiiria Araab bu Liibiee (Jamaaiiria Araab liibiee Popileer Sosiaalist) : réewum Afrig.
Admin
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Aram or Ram; Ci faranse mooy Admin
Doomu Esrom la woon, di maamaatu Daawuda (1Ch 2:10; Ru 4:19). Benn ci maamaati Yeesu ci Luug la woon (Lu 3:33). Mooy Aram itam ci maamaati Yeesu ci Macë (Mc 1:3,4).
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Adiratig
Géej la, ci diggante dunu Kereet ak dunu Sisil (Sisile). Tey jii géej ga mingi tudd Géeju Iyoniyeen (Mer Ionienne). Bokkul ak li ñu wax Adiratig tey ji. Adiratig tey mooy géej ga nekk ci diggante Itaali ak Yugosalawi (Yougoslavie).
Ci Injiil dañuy wax ci Adiratig ci Jëf 27:27.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil Wàll:Itaali
Cees
Cees (fr. Thiès) benn dëkku Senegaal.
Mu ngi ci bëj-gànnaar Senegaal.
Wàll:Dëkki Senegaal
Aram
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Aram or Ram; Ci faranse mooy Aram
Doomu Esrom la woon, di maamaatu Daawuda (1Ch 2:10; Ru 4:19). Naka noonu, bokk na ci maamaati Yeesu ci Macë (Mc 1:3,4). Aram mooy ki ñu tudd Admin itam ci maamaati Yeesu ci Luug (Lu 3:33).
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Liechtenstein
Liechtenstein (Pirinsipóote bu Liechtenstein) : réew Tugal (Óróop)
Wàll:Réew Wàll:Tugal
Tianjin
thumb|Tianjin
Tianjin (天津市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 15 469 500 (2015).
Wàll:Dëkki Siin
Biibël
droite|400px|
Biibël Mooy tur bi ñu jox mboolem mbind yu sell yu Yàlla yi, ci diiney yawut ak Kirist. Baatu biibël la ngi jòoge ci kallaama gerek gu yagg ga, di tekki “teere yi”. Ci’g neen, day ab teere bu ñu boole, ay mbindi cosaan, mbindi atte, mbindi xew-xewu demb, mbindi cellte, yu yonent, taalif ak ay bataaxal, yoo xam ne ci diiru junniy at lañu leen bind. Biibëlu kercen yi dañ koo seddale ci ñaari pacc: Seede bu Yag bi, bi ñu boole teere yi ñu dondee ci diine yawut yi ak Seede bu Bees bi, di ay mbind yu’y seede dundu Yeesu-Kirist. Ci Jàngu yi, Biibël kaddu Yalla lañu koy wowee.
Lëkkalekaay biti
Wàll:Diine
Afiya
Ci angale ak faranse mooy Apphia.
Jenn jigéen ji dëkk Kolos la woon. Bokkoon na ci këru Filemon. Man na nekk sax jabaram la woon.
Ci Injiil dañuy wax ci Afiya ci Fm 1:2. Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Jurbel
|right|200px Jurbel (=Njaaréem) (fr. Diourbel) benn dëkku Senegaal la.
Wàll:Dëkki Senegaal
Mamoor Xam Sa Diine
Maamoor xam Sa Diine mooy Moor MBÀKKE Gànnaar, maanaam doomi Sëriñ Jiili Gànnaar, di ku yëngoom jëm ci yar ak jàngale. Taalif na lu bari ci wolof, firi ci it ay téere jële léen ci làkkuw araab, yooya nag yu ci ëpp yu diine lañu, woy na it lu sakkan ci wolof, yii woy firndé lañu ci, ku fonk wii làkk la, looloo ko bijj ci def wile taalif, sànki ci baat yu naroon a sànku, mu jëfandikoo arafi abajada ngir toftale leen, Yal na ko Yàlla gërëm, moom nag day faral di def ay waxtaan ci diine ak làkku wolof ci rajo (siwalukaay) Làmp FM
Wàll:Yoonu murit
Caxat
alt=Caxat gi (Leptadenia hastata)|vignette|Caxat mi (Leptadenia hastata) Caxat lawtan la, xeetu ñax guy law. Ñax la gu man a muñ bekkoor. Dees na fekk ca Afrig gu naaje gi: Senegaal, Kamerun, Keeñaa, Ugandaa, Ecoopi.
Melo wi
Guddaayam danay àgg 20i met. Ag ndomaam di mat 10i sàntimet. Dafa nguuni-ngaana, te ag meññam daa yeex, ci njeexiitalu noor mbaa nawet bi lay faral di meññ.
Chongqing
thumb|Chongqing
Caxat
Njariñ li
Fi muy sax fépp, xobam yi, meññeefam mu yees mi ak tóortóoram bi dees leen fay lekk ni ay lujum yu ñorut mbaa nu supp leen. Dees na ko xonte gàtt yi. Garab la guy faj tawat yu takku ci lim: góom, biir buy daw añs.
Chongqing
Chongqing (重庆市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 49 165 500 (2015).
Caxat
Turu xam-xam wi
Leptadenia hastata
Chongqing
Wàll:Dëkki Siin
Caxat
Tur wi yeneeni làkk
Wàll:garab Wàll:ñax
Luksambuur
Luksambuur, am réew la mu nekk ca Sowwu Tugal péyam tuddu Luksambuur itam. Moom as dëkk su tuut la.
Wàll:Réew Wàll:Tugal
Adaramit
Adaramit (Ἀτραμύττιον) – Ci angale mooy Adramyttium; ci faranse mooy Adramyttion.
Benn dëkku ak teeru la woon, ci diiwaanu nguuru Room bu tuddoon Misi. Tey jii mooy dëkk bu tudd Edremit ca réewu Tirki. Waaye ci dëgg-dëgg, ci bérabu dëkk bi tudd tey jii Karatash la nekkoon. Ma nga fare woon dun bu tuddoon Lesbos. Ci jamano Injiil ji nekk na ci diggante dëkku Torowas ak dëkku Pergam.
Ci Injiil dañuy wax ci Adaramit ci Jëf 27:2.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil Wàll:Tirki
Lituwaani
Lituwaani (Republik bu Lituwaani; lt: Lietuva, Lietuvos Respublika): réew Tugal (Óróop)
Wàll:Réew Wàll:Tugal
Yoon
Yoon moom lanuy wax ci tubaab (justice) dees na wax it yoon jublu ci li nuy wax (loi)walla (code) yoon tam dina tekki fi nit di jaar, dees na ci jublu it lu nosu maanaam tegu na ci yoon.
Yoon nag it ci nosteg penc (systeme republicuain) benn la ci ponk yi àtte gi (l'etat) di tegu di ci doxe, ponk yooyu ñaare ñatt lañu
Agabus
Toppkatu Yeesu la woon ci Yerusalem, ku Yàlla mayoon mu mana yégle lu wara ñëw (yonent). Am na benn aada bu wax ne Agabus bokkoon na ci 72 taalibe yi Yeesu yónni ci Lu 10:1.
Ci Injiil dañuy wax ci Agabus ci Jëf 11:27-28; 21:10-12.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Betani
Ci làkku ibrë (בֵּית עַנְיָה) la tur wi jóge. Ci angale mooy Bethany; Ci faranse mooy Béthanie
Ñaari dëkk ñoo bokk turu Betani:
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Yéesu-kristaa
thumb|right|400px| Yéesu-kristaa mooy ji ëpp solo ci diiney krist. yeesu moo yëut:   « Yahweh est salut », kristaa di baatu gerek bi'y tekki ci yëut  « ku sell ki »). moom la ñi daw  yalla tek ci. Catolig yi, ortodoks yi ak li ëpp ci jàngu ñaxtukat yi dañ  ni nit dëgg te di yalla tek ci.
Wàll:Diine
Mbuur
Mbuur (fr. M'bour) benn dëkku Senegaal.
Wàll:Dëkki Senegaal
Akas
Ci làkku ibrë (אחז) la tur wi jóge. Ci angale mooy Achaz or Ahaz; Ci faranse mooy Achaz
Li dale ci Robowam, fukkeelu buur ak benn la woon ci Yuda. Doomu Yowatam la woon, di benn ci maamaati Yeesu ci Macë (Mc 1:9). Dañuy gis jalooreem ci 2Ki 15:38-16:20; 2Ch 27:9-28:27; Isa 7:1-25.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Nag
Nak: mala la ci mala yi dëkk ak nit ñi dees nako lékk.... thumb|right|300px|Nak
Wàll:Rab
Ajara
Ci làkku ibrë (הָגָר) la tur wi jóge. Ajara moo ni ñu waxe tur wi ci Lislaam. Ci angale mooy Hagar; Ci faranse mooy Agar
Jaamu Saarata la woon, ñu mayoon ko Yonent Yàlla Ibraayma ni jabar, mu am ci Ismayla. Misra la bawoo. Man nañu jàng jalooreem ci Ge 16:1-16; 21:9-21.
Ci Injiil dañuy wax ci Ajara ci Gal 4:24,25.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Xi'an
thumb|Xi'an
Xi'an (西安市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 8 705 600 (2015).
Wàll:Dëkki Siin
Nowel
right|thumb|250px| Nowel
Ci bu jekk, xeetu Wolof yii maggaluwoon bësu nowel. Waaye leegi ak comercialization du lépp. Yeeneen nit ni ci Ndakaaru ak yeeneen dëkk yu mag yi dañuy maaye ay cadeew ak di def lamp yu rafet ci seen kër. Li ci genn bari ci Wolof yii du nu ay catoliq walla talibe Insa, kon dunuy fonk bësu nowel.
Ci sunu jamanoo dañuy tambali di am ay talibe Insa. Te noom noo jël bësu nowel ngir maggal judug Insa (ki nu wax nee Yeesu Krist ci faranse). Seen maggal mingi aaw ci ay woy, ak i ñaan ak lekkando.
Wàll:Diine
Réewum Maseduwaan
Masedwaan gu Bëj-gànnaar, Republik bu (Republik bu Yugoslaawi bawoon di Masedwaan) : réew Tugal (Óróop)
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Réewum Maseduwaan
Makaaw
thumb|Makaaw thumb|Makaaw thumb|right|80px thumb|right|80px
Makaaw (澳門) (澳門特別行政區, Resiyoŋ u Administaraasioŋ Espesiyaal u Ciin bu Makaaw).
Wàll:Dëkki Siin
Akayi
Ci angale mooy Achaia; Ci faranse mooy Achaïe
Diiwaan la woon ci nguuru Room. Mooy genn wàllu Geres bu féete bëj-saalum.
Ci Injiil dañuy gis Akayi ci Jëf 18:12,27; 19:21; Ro 15:26; 1Ko 16:15; 2Ko 1:1; 9:2; 11:10; 1Tes 1:7,8.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil Wàll:Girees
Samowaa
Wàll:Oseyaani Wàll:Réew
Agaripa
Ci angale ak ci faranse mooy Agrippa.
Buur Erodd Markus Yulyus Agaripa II bokkoon na ci juróomi buur ya tudd Erodd. Baayam itam Agaripa la tuddoon, mooy sëtu Erodd bu mag ba. Ci 27 g.K. la juddu. Yónni nañu ko Room ngir mu jàng. Ci 44 g.K., bi mu amee daanaka 16 at, baayam gaañu na. Ci 48 g.K. Erodd bu jóge Calkis (Chalcis), magu baayam dee na itam. Buur Këlódd Sesaar moo ko faloon buuru diiwaan yi baayam bu ndaw yilifoon, ba noppi ci 53 g.K. dolli ko ak yi maamam Filib ak Lisañas yilifoon. Mu nguuru ci Yude 48 ba 66 g.K.. Dafa séy ak rakkam Berenis (ñu bokk ndey ak baay). Dëj nañu Pool ci kanamam (Jëf 25:13-26:32) bi Agaripa amee daanaka 30 at te sooga jóge woon Room ngir sampu ci Yerusalem ak Sesare. Ci 65 g.K. Agaripa mënul noot yengu-yengu Yawut yi. Ci xeex bi mujj am, xare Room tas na réew mi ba dara desu ci 70 g.K.. Ci 75 g.K. nguuru Room may na Agaripa mu yilif wàll ci Siri. Gaañu na daanaka 100 g.K..
Ci Injiil Agaripa moo feeñ ci Jëf 25:13,22,23,24,26; 26:1,2,19,27,28,32.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Thiékem
Thiékem / Sikket mbàw : Galeoides decadactylus (jén - rab)
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Jén
Madagaskaar
Madagaskar (Réewum Madagaskar) mi ngi nekk ci bëj-saalumu Afrig, di dun bi ëpp ci Afrig
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Madagaskaar
Akim
Ci angale mooy Akim; Ci faranse mooy Achim
Malawi
Malawi (Republik bu Malawi) : réewum Afrig.
Wàll:Afrig Wàll:Réew Wàll:Malawi
Akim
Benn ci maamaati Yeesu ci Macë la woon (Mc 1:14). Turam feeñul ci Kóllëre gu jëkk gi.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Maldiif
Maldiif (Republik bu Maldiif) : réew
Wàll:Asi Wàll:Réew Wàll:Maldiif
Luga
Luga (fr. Louga) benn dëkku Senegaal.
Luga benn la ci 14 diiwaanu yi nekk Senegaal. Mi ngi féete ca penkub bëj-gànnaaru réew mi. Péeyum diiwaan ba mooy taaxu Luga. Luga am na lu tollu ci 835 325 doomu-aadama ci atum 2013.
Wàll:Dëkki Senegaal
Malt
Malt (Republik bu Malt) : dunu + réewu Tugal
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Dun Wàll:Malt
Alegsàndar
Ci angale mooy Alexander; Ci faranse mooy Alexandre
Turu 4 nit ñi wuute ci Injiil:
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Albaatar
Ci angale mooy alabaster; Ci faranse mooy albâtre
Xeer wu weex ni kew la, te rafet. Daan nañu ci yett ay njaq.
Dañu ciy wax ci Injiil ci Mc 26:7; Mk 14:3; Lu 7:37.
Wàll:Per yi ak Xeer yi ci Kàddug Yàlla
Akaykus
Akaykus – Ci angale mooy Achaicus, ci faranse mooy Achaïcus.
Ci Injiil dañuy gis Akaykus ci 1Ko 16:17.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Aadama
Aadama ci Biibël ba
Nettalib Aadama feeñ na ci Ge 1:26-30; 2:4-8; 15-20. Aadama dafa toppoon jabaram Awa ci bàkkaaram. Bàkkaar boobu mooy lu indi musiba yépp yi nu gis ci àddina si (Ge 3:6-21). At, ya Aadama dundoon, 930 la. (Ge 5:5). Ci Injiil dañuy wax ci Aadama ci Lu 3:38; Ro 5:14-19; 1Ko 15:22,45; 1Tim 2:13,14; Yu 1:14.