cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Màggalug Tuubaa
Nees ko baaxoo Màggale:
Dees na ci daje ngir dundal ag bokk, Dees na ci Jàng Al-xuraan ngi dundalee ko bis bi, Dees na ci Jàngi Xassida ngir jollee ko ci Yonent bi (Jàmm ci moom) akit dolli koo ci, Dees na ci def ay bernde yaatal ko ci lekk ak naan, ci anam gu matale, Ba ku fa teew xeewlu ca namu ware, Ngir ñépp beg ak wone ci it xeewali Yàlla aji xeewale jees fay sant, ci bis bi ngir jéem a wone xeewal yi Yàlla defal seen Sëriñ te defal leen ko. Dees na ca daje it ci ay barab, ngir fàttali njàngalem Sëriñ Tuuba ak a dundal ay jëfam, di dolleente ci diine, di fàttli ña fa teew it di ay taalube mbaa ay Jullit, li Sëriñ bi woote lumu ? ba kune gis ci sa bopp. Ak yeneeni mbir yuy jariñe te dëppoo ak njangalem Sëriñ Tuubaa mi di diiney kase.
Ngënéel li ak njariñ yi:
Wàll:Yoonu murit
Wayu cosaan
Doole doole mani Amina yaax nako Doole doole mani Kay waay doole doole Mani amina yaax nako Maam khar suul na ba deem Mane sini ray na waaja Doole doole mani Doole doole mani Amina yaax nako Mame khar suul na ba dem Mani kaay waay doole doole Mani sini ray na waaja Aaya karka yimbe Aaya karka muñal Mbaa demo geej karka yimbe Sa baay booy def raw na ba dem Sa yaay booy jef na ba dem Mbaale karka muñal
Àdduna
thumb|333px|right|Àdduna (projection plate carrée)
Wàll:Melosuuf Wàll:Suuf
Gànnaar
Gànnaar (Republik bu Lislaamu bu Gànnaar) : réew Afrig.
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Gànnaar
Kongóo-Kinshasa
Kongóo, Republik Demokaraatik bu : réewu Afrig
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Kongóo-Kinshasa
Nguur-Yu-Bennoo
Nguur-Yu-Bennoo walla Nguur Yu Bennoo yu Brëtaañ gu Mag ak Irlaand gu Bëj-gànnaar (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland), ñenn ñi di ko wax angalteer, am réewu bëj-gànnaaru Tugal la.
Nguur gaa ngi judd ci 1800 ci booloog Nguurug Brëtaañ gu Mag ak Nguurug Irlaand. Ci 1922 la wàll gu yaa ci Irlaand dagg, tudde boppam Réewum Irlaand. Nguur gi dafa séddalikoo ci ñeent: Angalteer, Irlaand gu bëj-gànnaar, Wales ak Ekos
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Nguur-Yu-Bennoo
Tàng-tar
Tàng-tar
garabu yomb xeet la ci garab yiy law ñu leen di bay at ba at te ñuy meññ. Foytéefam dees koy jëfandikoo cig wowam ci lu toll ci lu nit manul xayma cig yàgg, ak réew i Àddina bi yépp ak di ci defar ay jëfekaay yu bari mbaa ci lu neew nu koy lekk niki lujum.
Melo wi
Yomb garab guy sax at ba at la, di law ci suuf walla ci kaw,am ay car yu gudd teg si di laxasoo. Xob yi dañuy juwwaloo, wërngëlu, lemu teg si nooy ci laal.
Foytéefam day am ay melokaan yu wuute, mel ni xala walla mu gudd. Leeg-leeg day niru ag (buteel) am benn wàll gu yaatu ak beneen bu xaw a gudd. Foytéef bi man naa àgg ba ci benn met... walla mu ëpp ko ci guddaay. Kog gi ko wër su wowee day mujj dëgër ba mel ni bant.
Cosaan wi
Garabu Yomb mi ngi cosaanoo ci tund yu xala yi dénd i Afrig ak Asii waaye kenn xamul fan la dëgg-dëgg ndax fu nekk lañu ko mujj fekk ci Àddina ndax daa mujj doon mómeelu xeeti doomu Aadama gépp, ñu di ko jëfandikoo ci seen i tukki teg si ñoŋal ko.
Mbayam
Mbayum Yomb de yomb na lool ndax garab gi li mu soxla mooy suuf su wow ci barab bu am naaj ñu man faa ji jiwu garab gi. Man nanu sampaat garab gi su dee am nanu tiitaange ci ñu bañ a màgg mbaa suuf si bañ a tàng. Màggu garab gi gaaw na lool. Dina soxla itam ab sàkket leeg-leeg ngir mu man a law ci kawam. Mbayum yomb nag mi ngi ñor ñaari weer képp ginnaaw ji gi
Njariñam
Su weesoo ñam wii di yomb nu man koo boolee ci sunuy togg, li ëpp ci njariñu yomb mooy joxe ay jëfandikaay yu nit di soxla niki Koog, Leget, mbàttu, añs. Amna ñu koy jëfandikoo it yeneen i xeetu jumtukaay yu jëm ci woy niki Koraa, Xalam, añs. Leeg-leeg itam nga gis ku ko jël taaral ko ngir jëmal dëkkuwaayam.
Njàppum jaam
Waa Tugal yi ci tefesug Afrig gi :
Yaxantug ñatti koñ yi :
Ci lu tollook juróom ñatteelu xarnu g.j, jaayees na ay jaam yu waa Afrig ci ay yaxantukat yu daa def yaxantug tàkk gi, ak gu tefes gi ci tefesug mbàmbulaan gu End gi (ocean indien).
Jaam yi jógewoon nañu nguuri Sowwu Afrig: nguuri Senegaal, Gana, Niseeria, Kamerun, Gaboŋ, nguurug Kongóo, nguurug Ndongo ak yeneen nguuri Angolaa.
Ñu màng jaam yooyu yobbu leen ca Afrig gu bëj-gànnaar ga (naar yi), fa la ñu leen jaayaat, ngir ñu doon fay mbindaan aki surga aki soldaar.
Gii yaxantu moom lañuy woowe njaayum jaam yi. Njaayum jaam yi gën naa yaatu bi xarnub fukk ak juroom benn tàmbalee g.j : Waa Tugal yi dañoo aajowoo woon ay loxo yuy liggéey ngir jariñoo mbell yeek suuf yi ñu moom ci Amerig. Looloo taxoon ñu gaawoon dem ca tefesug Afrig gi ngir jëndi ay jam. Ginnaaw nag jaam ya nekkoon ca tefes ga doyuñu woon, ñoom waa Tugal yi dañoo yabaloon ay ñu leen wuutu ñu Afrig ngir ñu gëstujil leen ay way néew-doole ci biir gox bi.
Ndawi tubaab yu Afrig yooyu dañu daan song dëkk-dëkkaan yi di leen lakk, di ray mag ñeek ndaw ñi, bu ko defee yobbu góor ñeek jigéen ñi am kàttanug liggéey. Dañu leen daan jéng, jiital leen ñuy liiru jëm ci digg yii : Gore – Owida – Luwanda. Foofa lañu leen di jaaye tubaab yi leen di sëf ci gaal yi, dem ak ñoom Amerig ci ay nekkiin yu metti te wow, yuy far a ray li ëpp ci ñoom ba lañoo àgg fa ñu jëm. Bu ñu àggee Amerig rekk ñu jaayati leen way meññilu yi (les investisseurs :exploitants), bu ko defee ñenn ci ñoom ñu tàggale leen ak seeni njaboot, te daa leen manante ci def liggéey yu diis yi. Sang bi nag daa na am àq ak sañ-sañ bu mat ci def lu ko soob ci jaam bi. Bu moyee ay ndigalam sang bi daa na digale ñu mbugal ko ba loolu leeg-leeg daa na waral ag faatam. Ci atum 1787 g.j, lañu jël ay matuwaay ngir aaye yaxantu gu ruslu gii. Ci jooju jamono la ay mbootaay sosu yuy safaan ag njaam, gu ci mel ne mbootaay ga amoon ca Angalteer ngir jële fi njaam, ak lonkoo gu xariti ñu ñuul ñi ca Frãas. Waaye njaayum jaam moom dañul ndare ca mujjug xarnub fukk ak juroom ñeent g.j. Afrig ñàkk na ay milyoŋ ciy doomam ngir njaayum jaam yi. Moom de – njaayum jaam – ag tooñaange gu mag la ñeel ag nite ci lu dul gën jaa néewi sikk.
(( Li ñu jublu ci yaxantug ñatti koñ yi mooy jaay gi ñu daa def doomi Afrig yu am yi kàttan, ngir ñu bayi te tabaxi Amerig te waa Tugal yi ko daa def, di jël njëg ga’ak di ko yobbooti Tugal, ngir suqali ko ca. Kon muy yaxantu gu ñatti koñ séq : Afrig gi ñuy jële njaay mi, Amerig gi ñu koy jaayeji, ak Tugal gi koy jëndsi walla fëkksi ci  Afrig, jaayeji ko Amerig, yobbu njëg ga Tugal. Fii ba tay man nañu fee gis ne Afrig jëf na ay jëf yu am solo ci jëm-kanam gu koom-koom, gu mboolaay, gu fànn ak ak ak, gu ñaari gox yii, te yii ñaari gox ñoom it dox nanu bu baax cig deltu ginnaawam, ndax ŋacc nañu ciy ponkalam, yi ko manoon a jëmal kanam aki xéewalam, yi ko manoon a liggéey, ci ginnaaw bi ñu ko sancee (coloniisee), teg ko loxo, muucu ay gongikuwaayi xéewalam, yobbu defare seeni réew))
li juddoo ci njàppum jaam yi
Njuréefi njaayum jaam yi (les conséquences) :
-	Ay gëpplante aki xare ci diggante réewi Tugal yi
-	Barig ñi dee ak ñi ñu ray ci xare yi ak ci biir dox bu gudd bi ngir jéggi mbàmbulaan yi
-	Jeqikug askani Afrig yi ngir jàmmaarloo : looloo fi jur ay jafe-jafe yu mboolaay, yu koom-koom yu tar, niki néew dooleg dëkk yu mag yi, tasug ab xiif, wañse, ak yàqug jikko yi, ak amadig kaaraange ak tasug njaboot yi.
-	Ŋacc Afrig ciy doomam yu am yi doole, ak ci kàttanam yu nit yi, looloo ko doyadiloo woon ba manul woon a jàmmaarlook canc gi (colonisation).
Nettali wu aju ci njaayum jaam
Aw dogiit wu ñuy yër (lire):
Suñu maam yi ci teraanga ak jàmm lañu nekkoon, ami gétt aki tool. Bis gis nañu ca biir géej ga lenn njanaaw lu mag, lu ami laaf yu weex. Aw nit wu weex bàyyikoo nañu ca ndox ma, tudd ay baat yoy kenn ci ñoom déggu leen. Booba la sunu maam yi tiit: ñu jortu ne ñoom de ay jinne lañu, ñu leen di jéem a delloowaat ci géej gi jaare ko ci jëfandikoo ay fett, waaye jinne yi soqi nañu ci seen kaw sawara sos kàddu gi daa mel ag dënnu. Rayees na ñu bari ci ñoom. Sunu maam ya ca dees daal di daw.
Jukki yi ci lonku
*
Mongoli
Moŋgooli : réew Asi
Wàll:Asi Wàll:Réew
Njàngat
Baatu Njàngat day tekki mbooleem ay mbind yuy wax ci ay koj. Ni ko Ñenn ñi di gisee du yem rek ci mbind yu ñu taaral waaye am na it njàngatu kàddu, maanaam yu yemm ci ay kàddu. Sunu xoolee mboolaay yu mel ne yu waa Afrik yi xamul woon bind, seenum njàngat ci kàddu la yemoon.
Tekki
Ci lu ëpp dañ koy jàppee ni ag fànn. Waaye itam doon na lu jafe rëdd ay peggam rawatina su nuy bind ci xeltu, ci xarala walla yeneen.
Ladab
Njàngat day di ab fànn gu am genn melokaan gi ci jokkoo, muy ci mbind walla ci kàddu, di tax ñuy man a jëfandikoo làkk bi bu baax te di am njeexit ci baatukaay bi. Njàngat da fa yaa te bariy fànn, li leen di wuutale mooy mbindin walla ndefu téere yi. Taaral gi am na ci lu am solo.
Ci lu ëpp dañ koy jàppee ni ag fànn. Waaye itam doon na lu jafe rëdd ay peggam rawatina su nuy bind ci xeltu, ci xarala walla yeneen.
Ladab baat la bu bawoo ci araab, di ci araab adab. Adab nag ci araab am na ñaar ba lu ko ëpp ciy tekki, waaye ñaar yi ci gën a siiw, bi ci njëkk mooy Adab: di baat bu Sëriñ Tuubaa (y.y.g) bari lu mu jëfandikoo ci téereem bii di Nëhju, di téere bu tëriit li (sujet bi) jëm ci yar ak dugal ci nit ñi ay teggiin (aadaab) di mbooloo(pluriel) ci adab. Bi ci des di bi ñu tax a jug, moom nag adab la nu laaf ci ag L muy leegi ladab, lu tax nu laaf ci L gi, loolu ñi ngi ci roye Lislaam te bu njëkk Islaam la woon, waaye ginnaaw ak L gi la ko wolof yi di gën a man di wax ak a tudd, moo waral - ci li nu wax - nu koy boole ci baatu araab bi, lii nag làkk woo gis ci àdduna bi am na ko, boo demee ci araab da cee fees dell, ay baay yu nu lem ba manees koo wax ci làkku araab, te doonuñu woon ay baati araab ñu mujj bokk ci làmmiñu araab te bu njëkk bokkuñu ci woon. Lu ni mel fees na dell ci Alquraan, am it ci làmmiñu araab wu jamonoo wii, sundus, istabraq ak yu ni deme duñu ay baati araab te ñi ngi ci Alquraan, lu mel ni qubtaan, di capitain dees koo jengal ba araab yi man koo wax waaye juddoowu ci añs. Waaye nag Ladab ca daaray majaalis ya, maanaam fa mag ña daan jànge, nga xam ne seenuw jàngiin da daan tegu ci firi baat topp baat, maanaam pirim baat-baat, nga `xam ne lees la wax tekkil la ko ci wolof bu ñu nee bismil-laa ne la : maa ngi tàmbalee ci turu Yalla, ar-rahmaani: kay aji yërame ci àddina añs. Bu dee ci tekkiin wii, Adab di baat bi nuy wax Ladab: njàngat lees ko daa firee, walla xam-xamu mbind.
Buñu bëggee muy wolofi kese ñu ne: Njàngat, walla xam-xamu mbind
Ci: Farãse:
Ci làkkuw Angalteer:LITERATURE
Xeeti njàngat
Ci mbindin mi walla waxin wi la ñuy sukkandiku ngir man a xammee xeeti njàngat yi: Su nu jàppee ne njàngat ab mbooloom ay baat yu am bopp di wax ci lenn li la. Kon man nanoo wax Njàngatu xam-xam, Njàngatu koom-koom, Njàngatu diine, Njàngatu woy, añs.
Tekkiinu njàggat
Njàggat benn la ci anam yi nit di génnee ak a feeñale li nekk ci moom ciy yëgg-yëgg aki xalaat aki ñeewant aki gis-gis, jaare ko ci ay mbind walla bindiin yu rafet te wuute, moo xam woy la ( maanaam poesie) walla wesar (bind ci lu dul di ko nos, maanaam safaanub woy) walla wesar wu ñu nos. Loolu nqg di ubbil nit ay bunt ngir mu am man-man ci feeñal ak génne li ñu manul a génne walla ñu koy man a feeñale ci geneen anam walla melo. Njàggat nag day takku takku gu dëgër ci làkk. Dëgg-dëggi njuréef walla ngérte li juddoo ci làkk ñu bind ko, walla caada ja ca juddoo, day nekk di lu dencu walla lu wattuwu ci biir melokaani njàggat yi aki peeñ-peeñam, te ñoom danuy wuute kem ni gox yi di wuutee jamono yi di ko wuutee. Jamono ju nekk tam ay soppiku da ciy sosu akug jëm kanam akug wuute ak xeetu ànd ak jamono yi
Waxi Seex Anta Joob ju aju làkk
Làmmiñ ak jamono
Dangeen di xam ne aw làmmiñ, jëfandikukaay la boo xam ne lu am xel dem ci àdduna aw làmmiñ man na koo tudd, am xel ay gàtt, aw làmmiñ gàtt!Waaye lu am xel man a jëm ci àdduna rekk, aw làmmiñ man na koo tudd;aw làmmiñ gàttul.
Waaye boo demee ba sam xel gis leneen rekk, làmmiñ dina ko tudd. Lu ko waral? Amul benn baat boo xam ne bii yenu nga sa maanaa ci cosaan, amul!Mooy li nga xam ne - waxoon naa ne...dinaa cuq tuuti xel yi...ndax defe naa ne, yéen jàng ngeen xam-xamub làmmiñal...xam ngeen ne De Saussure (boroom xam-xam bu mag la woon ci wàllu làmmiñal) wone na loolu.Làmmiñ du loo xam ne tay baat yi dañoo juddu rekk daal di yanu seeni maanaa. Baat bi coow luy génn ci gémmiñ kepp la! Kepp! Amul sax menn maanaa. Ndax bu ko amoon wenn làmmiñ ay am, kon lu jug rekk xel yépp nenn lañu koy tudde.Wenn tur wi di moom te loolu amul.
Jukki bii tibbees na ko ci waxtaanu Seex Anta Jóob, mu amoon ci awril 1984 ca Cees
Wàll:Njàngat
Bisu Tamxarit
Ammaa nag yeneen yees ciy def niki, jal suuf di ca këpp bool bañu doon reere, ak bàyyi ca bool ba ab danku cere ak tuuti ndox bu ñu xëyee di ci sëlmu, mbaa tusngalu di séentu asamaan ngir ni dañuy gis Faatimata bintu Rasuulilah, (Tusngalu nag sopp nañu ko ci), Yooyu yépp ku koy def walla ku koy deflu mbaa ku gis ku gis ku koy def, na ko jàppe ni baax (aada) la rekk xamu ma nag séeni cosaan waaye tegeesu ko ci diine. Tamñërit di bisub fukkéel ci wéeru Tamxarit, bis bu màgg la ci xew-xewi àddina rawatina ci Lislaam li ko dale ci sosug nit ba léegi, Yàlla defal naci ay jaamam xéewal yu rëy aki ngënéel, jéggal ci it ay jaamam,
Xew-xew ci bis bi:
Yii yépp nag ay ngënéel yu nekk ci bis bi lay wone, ngir ni Yàlla a tànn xew-xew yii jagleel bis bi waliif yeneen yi, kon manees na cee tegoo ak jaamu kem sa kàttan te ñaan say aajo, ngir dabu ngënéel li ci ne. nuy Yakaar nangug séeni ñaan.
Soppees na ci bisub Tamñërit di bisu 10eel ba yii:
Sopp nañu kuko Woor, Sopp nañu ku ci julli ñeenti (4 i) ràkkaa yu boloo, bu ca ne mu jàng ca Saaru Faatiha benn yoon ak Saaru Lixlaas (Xul huwal laahu) fukk ak juróom, Sopp nañu ku ca jokk ak bokk, Sopp nañu ku ca seeti dëkkandoo bu di aji wopp te dëfal ko. Sopp nañu ku ca sangu, Sopp nañu ku ca saraxe, Sopp nañu ku ca lewwi ku dagg say wee, Sopp nañu ku ca raay boppum jirim bu di ab jullit te jox ko dara, jirim moodi ku baayam dee te amagul 18 ci ay at, ngir won ko ak cofeel mu man a jàppe boppam niki ay moroomam, Sopp nañu ku ca tusngalu, Sopp nañu ku ca siyaare boroom xam-xam,Sopp nañu ku ca yaatal ag njabootam ci lekk ak naan niki soppi sa cin temu matale, Sopp nañu ku ca jàng Saaru Lislaas (Xul huwal laahu) junniy yoon (1000), Sopp nañu ku ca jàng ñaan gii:70 i yoon «حسبناالله ونعم الوكيل نعمالمولي ونعم الموكيل», teg ca ñaan gii «سبحان الله ملء الميزان ومنتهي العلم ومبلغ الرضي وعدد كلمات الله التامات كلها أسألك السلامة برحمتك ياأرحم الراحمين ولاحول ولاقوة إلابالله العلي العظيم وهو حسبي ونعم الوكيل نعم المولي ونعم النصير وصلي الله علي سيدنا محمد وعلي ءاله وصحبه وسلم تسليما» jullig ñeenti ràkkaa gi nag manees na koo def ci ag booloo, rawatina ñu ko man la defal séen bopp, te it ginnaaw julli gi Yilimaan ji jàng ñaan gii ci anam gu leer bu ko defee maamoon ya man koo roy lu mu wax ñu wax ko, Njariñi yenn ci yii: Sangu ci bis bi day dàq ag ràgg, Tusngalu ci bis bi day jañ Gumba, Soppi sa cin temu matale day yokk wërsëg. Koor gi Sunu Yonent Muhammad (Jàmmi Yàlla ci moom) wax nani «Woor léen Tamxarit bisu Juróom ñeenteel ba ak bob fukkéel ba ndax day far bàkkaari atmi»
Li waral baatu "Tamxarit":
Ñaari baati Wolof lees ci boole ñuy "Tam" di tekki jiiñ nit ak miim-deel (dëmmu) ak baatu "xarit" am ñaari tekki: benn, Xarit niki xaaj dara ca digg ba benn xaaj ba moodi xarit, ñaar, Xarit niki nit kooy àndal di diisoo ak yuni mel, (bii nag amaana mu jóge ci bu jëkk bi niki taqaloo gi), bees boolee tam ak xarit mu joxe Tamxarit, di jiiñ sa xarit ag miim-deel, ñu tuddee ko bis bi/weer wi, kon ana lu ko waral ? waaw, ndax waxees nani waaja daa woo ab xaritam ci reeru bis bi (fekk waaji daa Buun) xarit ba ñëw ñu taaj reer bi (cere ji) xarit ba topp ab ndeyjooram duy biir ba ci cerey yàpp ji ba mu fees dell, ñibbi biir ba di metti ci guddi gi tax ñu tamxarit ba mu demoon kërëm mu jox ko lekk ni mooko jàpp, bañu xëyee nag cere ja rees biir ba sedd ñuni aah Tamñërit, manaam tam ja wéy na, neena mërr, ñu tuddee bisub juróom ñeenteelu fan ba Tamxarit (ci lees tamoon xarit bi), bu ca goon gaa ñu baaxoo toggi cere aka Taa ja buun, tuddee bisub fukkéel ba Tamñërit (ci la tam ja weddi boppam) di ca julli ak di ca tusngalu ak yees lim ci kow... Wàll:diine Wàll:Lislaam
Bangi
Bangi mooy péeyu Réewum Diggu Afrig, way-dëkkam ñoo ngi koy xayma ci 622 800 ci 2003.
Wàll:Réewum Diggu Afrig
Rio de Janeiro
thumb|right|300px|Rio de Janeiro
Rio de Janeiro benn dëkku di Bereesil. Nitñii motnañu 6.453.682.
Wàll:Dëkk Wàll:Breesil
Kore gu Bëj-saalum
Koore, Republik bu (대한민국, 한국) : réew Asi
Wàll:Réew Wàll:Asi Wàll:Kore gu Bëj-saalum
Locri
Locri (Locri ci waxiinu waa-locri), ab dëkkaanu, ci tunduw Reggio Calabria digoo ak dëkkaanu Gerace ca réewum Itaali.
Wàll:Itaali
Penku Tugal
Séwógaraafi
Wàll:Melosuufug Tugal
Radio Studio 54 Network
Radio Studio 54 Network beg istasiony rajo Itaali, nëkk dëkk Locri Calabria. vignette|Logo Radio Studio 54 Network
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Station Rajo Itaali Wàll:Rajo
Dun
right|200px
Dun : île (fr)
Kyoto
thumb|right|300px|Kyoto
Kyoto benn dëkku di Sapoŋ. Nitñii motnañu 1.474.570.
Wàll:Dëkki Sapoŋ
Riga
thumb|left|200px Riga : mooy péyu réewum Letóoni
Wàll:Letóoni Wàll:Péy
Nagoya
thumb|right|300px|Nagoya
Nagoya benn dëkku di Sapoŋ. Nitñii motnañu 2.283.289.
Wàll:Dëkki Sapoŋ
Sagamihara
thumb|Sagamihara
Sagamihara benn dëkku di Sapoŋ. Nitñii motnañu 720.986.
Kamakura
thumb|Kamakura
Kamakura benn dëkku di Sapoŋ. Nitñii motnañu 174.314.
Wàll:Dëkki Sapoŋ
Campeonato Nacional (Gine Bisaawóo)
Campeonato Nacional: football (Gine Bisaawóo).
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Afrig
Kajoor
thumb|250px|Kajoor Ci wàllu xay Kajoor moo doonoon seetub Senegaal. Dammeel moo nekkoon ca kaw di seddale ay ndomboy tànk.
Cosaan
Kajoor mooy kàdd ab garab gu nekk Senegaal ak joor, suuf si. Moo jur baat boobu kajoor ci wolof. Ñi jëkka yor suufi kajoor, ay séeréer lañu woon, ñu doonoon ay lamaan te sant JAAÑ. Ba pare, xeetu wagadu ak jafunu, soqi ci sooninké yi, jóge ca penku, ñoo sos meeni jëkka ilif nguuru gi, ak ñu sant FAAL. Gàddaay moo leen tax ñëw Kajoor. Kon ñooñu mujj nekk Dammeel Kajoor, ay doxandéem lañu nekkoon ca réew moomu ca njëlbéen. Dammeel mooy damm, ndax ku jëkka jël dakkantal boobu, di Decce Fu Njogu FAAL, dañu naan damm na li Kajoor seqante woon ak Jolof, ndax Jolof moo nangu woon Kajoor. Li mu def a tax Kajoor jël yoonam te yore boppam. Loolu, ca jamono Lele Fuli Fak NJAAY nekkoon buur-ba Jolof la xeewe. Buur-ba boobu moo tase ci xare ak doomu Decce Fu njogu, di Amari Ngone Sobel FAAL, ca benn dëkk bu ñu naan DANKI. Ca xare boobu Kajoor jël yoonam, te damm li ko Jolof nangu woon. Ba noppi Amari Ngone, jox baayam Decce Fu Njogu mu jiite Kajoor. Ca tegu, Kajoor di gëna am doole, Amari Ngone dem naa Bawal ak ay jammbaaram, nangu reew moomu. Li tax Amari doonoon ku jëkka nekk Dammeel-Teeñ. Bawal, njabootu ndeyam ñoo fa nekkoon buur, ak nijaayam, Ñoxor Njaay Kuli Njigan. Amari moo duggal aada bi ñu fal buur bu ñu tudd xulixuli, di fateliku bi NJAAJAAN NJAAY (ku jëkka nekk buur-ba Jolof) nekkoon biir dex gi, ca Waalo.
Koom-koom
ci lu jiitu ñëwug tubaab yi, Kajoor doonoon na rèew mu ay am-amam newoon. Mbay ak liggéey u loxo ak camm ak napp ak yaxantu ñoo nekkoon fànni liggéey yi ëppoon solo ca rèew ma.
Mbay
Mbay moo doonoon liggèey bi ëppoon solo ci koom-koomam. Loolu moo taxoon ba su baykat yi amul woon jàmm doon na feeñ cakoom ga, manoon naa andi sax ab xiif. Dugub moo ëppoon ca mbay ma ak ca dund ga. Barile woon nañ ay garabi tiir yu daa indi diw tiir ak sëng. Xamoon nañu mbayum. wëtteen.
Liggéey u loxo ak yaxantu
liggéey ak loxo ñeeño yi la ñu ko feetale woon. Napp gi amoon na solo lool ci dund gi. Waaye njaay moo naka-jekk tubaab yi ñoo ëppoon ci ñi ñu ko defal. Mujj na ba yoon yi jòge bëj-gànnaar ñakk solo lool njëgg mi.
Booba fekkoon na géej gi di gën a am solo, Fekkoon na Kajoor da jaay ay der ak ay bëñi ñayy mu dal cay dolli njaayum jaam, ngir am ay fas, ay piis, ay dibi,...
Suuf moo nekkoon jumtukaay bi ëppoon solo, moom ñépp a ko bokkoon. Ñi ñuy wooye Kangam yi mbaa Laman ñoo ko doon saytu. benn nit amu ci woon moomeel. Loolu terewul woon ku mu neexoo mu jariñoo ci kèem kàttanam.
Doole ju bees ji
Nguur gu bees moo fa jële woon ña daa saytu suuf sa ca diiwaan ya. Ñiy doora falu ñoo yoral seen bopp suuf si walla boog ñu dénk ko ay ceddo. Looloo waraloon jalgati gi ak bundxatal gi taroon, ñu tegoon ca kaw gor ña ay njotti bopp yu kenn àttanul, rax ci dolli mayuñu leen fu ñu yakke seen nàkk
Yoriin
Nguur gu bees gi tax na ba ñu andi tër yu bees ci ay àtte yu bees. Dammeel moo feete woon ñépp kaw. Moom mu ngi daan sant Faal ci geño ak ci meen. Man naa am ñu tànn dammeel ci lu dul geño mbaa meenum Paaléen. Waaye loolu su xewee li koy waral mooy fullay waa ja ak faydaam ak tabeem. Yii yépp ñiy tànn daa nañu ci bàyyi xel.
Su ñaar dee xëccoo nguur gi war na ci ñoom ñaar ñépp ñu nekk Jaambur, mbaa ay Bummi mbaa ay Beñ-jéem. Su ñu bokkee lu ñuy nekk, boroom baat yi nekk ci kaw, yiy tànn dellu seet seen jikko ak nu ñuy àttee ak su mbir nee këtt ne jonn nu ñuy taxawe. Lii doy na tegtal ci leerug seen tànniinu buur.
Loolu terewul nguur gi nekk ndono ci kaw bu amee ku ko war a donn.
Kajoor nekkoon na juroomi tund: Gànjóol, Njaambur ci bëj-gànnaar, Ndéet ca penku, Sañaxoor ca digg Kajoor, Jandeer ca diggante sowwu ak bëj-saalum. Su ñu falee Dammeel dafa war a séddale ndomboy tànk yu mag ya ba ku nekk xam foo féete. Ci mujjug xarnub XVII la Dammeel joxe woon ndigal ngir ndomboy tànk yooyee, ñu man koo takkal rekk ñi cosaanoo Ngàllo te féete ci kër buur.
Delluwaay
Paate sow, Démbi Senegaal: ci làmmeñu Wolof, Dakaar, 1998
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Taariixu senegaal Wàll:Afrig Wàll:senegaal Wàll:nguuri senegaal
Wilniyus
Wilniyus (lt: Vilnius) Mooy péyu Réewum Lituwaani
Wàll:Lituwaani Wàll:Péy
Njamena
Njamena mooy péeyu réewum Cadd, di itam dëkk ba fa gën a rëy.
Wàll:Cadd
Seerbi
Seerbi : Tugal
Wàll:Réew Wàll:Tugal
Povoação Velha
thumb|right|325px |thumb|right|325px Povoação Velha benn dekk-dëkkaan Boa Vista ci yu penku yu nekku Boa Vista, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Boa Vista (Kap Weer)
Sendai
thumb|Sendai
Sendai benn dëkku di Sapoŋ. Nitñii motnañu 1.063.103 (2013).
Wàll:Dëkki Sapoŋ
Trojany
Trojany ab dëkku-kaw la ca Poloñ. Mi ngi ne ci diggante Wołomin ak Warsaw, ci wetu Dąbrówka.
Mi ngi ci 2014 amoon na 490 way dëkk.
Osaka
thumb|right|300px|Osaka
Osaka benn dëkku di Sapoŋ. Nitñii motnañu 2.668.586.
Wàll:Dëkki Sapoŋ
Tukkib géej gi
Sëñ bi,bi mu jotee ndigalul Yàlla ak Yonnant bi (j.y.m),Yonnant bi (j.y.m) jox ko kiiraay luy dox diganteem ak tubaab yi,te loolu wax na ko ci genn xasida:{ ku nu tànn ki,jàmm ak mucc yal nanu nekk ci moom,wutal ko kiiraay lu koy aar wëlif lor,ne ko doxal te bul ragal woru,}}, bi loolu amee mu genn ca këram ga mu sancoon Jolof ngir jàng ak jàngale,ci bisub gàwwu fukki fan ak juroom ñatt yu safar,ci atum junni ak ñatti téeméer ak fukk ak ñatt g. Ci jummaada saaniya walla sahbaan ci at mii,la sheex Bashiiru gane àdduna di doomi sëriñ bi,bi miy genn daje ak ki jiite mbooloom xare moomu genn moom itam juge wàllug Luga, ñu daje ca Jeewal ca ngoonug bis booba,sëñ Banji NJAAY,nee na ma - moom ci ñi àndoon ak Sëñ bi kerook la, ñu gënoon koo xam ci Banji Xuja - am na benn karaama bu feeñ Jeewal,mooy bi nu àggee Jeewal , danoo jeexaloon ndox,te foofa ndox bariwu fa,satalag Sëñ bi jeex,bi nu nekkee ci jaaxle googu nag,jenn waay ju yor ab baag bu fees dell ak ndox jege,nu wax ak moom xamul li nu koy wax,nu jox ko ab defukaay, mu duy ko ba mu fees ak ndox,nu naan,Sëñ bi jàpp,ndax moom daawul tiim,waa ja jàll,te déggunu aw làkkam,xamunu ci moom dara.
Sëñ bi nee na :ginaaw bi nu jullee tàkkusaan,nasaraan boobu di njiitul soldaar yi,dikk na, bëgg a wax ak moom,mu wëlbati kanamam wëlif ko ,jublu Yàlla,jàng Bismil laahir rahmaanir rahiimi juroom fukki yoon,waa ja nooy,aw xalam fay,mu gaaw genn,jëm ci ay aajoom,mu fanaan foofa,ak jaraaf ju ñuul jooja,ci loolu Sëñ ba’a ngi naan: {ginaaw bi nu dajee’k ña génnoon jëm ca këram,te njàqare nekk ci seeni dënn)) (Dox nanu àndandoo di way gaaw,jëm ca jaraaf ja,ba tàkkusaan jotee ñu julli fa cig ragal yàlla ) (Ginaaw bi la jaraaf ji daje ak moom,mbooloom xareem mi wër ko,am ca ñuy siyaare ) (Mu jubale kanaman ca Yàlla mu tedd ma,bañ koo jubale jaraaf ja,ngir am li mu bëgg ) (Wax juroom fukki bismil laahir rahmaanir rahiimi,cig toroxlu jëm ca ka nga xam ne,fu mu daaneele ab noon mu nërméelu) (Jaraaf ja génn cig gaaw jëm ca aajoom,mu fanaan fa di boroomi xéewal.}}
Waxam ji mu naan am ca ñuy siyaare ,Sëñ bi nee na mi ngi ci jublu woon,taalubeem ba Omar NJAAY,sheexub Konjoru Njaay,di dëkk bu nekk ci wetu Luga,moom nag am na wàccuwaay bu kawe ci sëñ bi,bi mu faatoo sëñ bi seereel na ko yiw wu rëy,dig ko it yiw wu ko ku dul moom di ñeewe,ngir rafetug njortam,ak waxam ju rafet ci sëñ bi, ñi ngi ko denc Njaaréem.
Sëñ bi nee na: ( Omar mii mi ngi génn,ngir siyaaresi ma,daje ak soldaar siy génn,fekk nu xamoon ko,te fonkoon ko, ñu kontaan ci ànd gi mu ànd ak ñoom,jàppe woon ko kenn ci seen kilifa yi,waaye Yàlla moom xam na la nekk foofa). Sëñ bi nee na (nasaraan boobu jiite woon soldaar yi,moo doonoon ki yoroon Luga (gouverneur) ca jamono jooja,doonoon gorob buuru ndar (boroom ndar),looloo waraloon ñu déglu woon ko ci samay mbir,mooy ku rëyoon, ki daawul wax ci man lu baax,daawu ko def,daawul ànd ak ku koy def,dogu woon it ci tumbrànkeel ma,nu ne ko du fi ame,mu ne kenn du ko tee am,dogalub yàlla bi dëppook li mu dogu,looloo taxoon,ma yàggoon Ndar ñuy xool samay mbir,looloo taxoon mu wird aayay {wa iz yamkur bikal laziina kafaruu liyuzbituuka aw yaxtuluuka aw yuxrijuuka,wa yamkuruuna wa yamkurul laahu wal laahu xayrul maakiriina}}muy ci maanaa ,bi la ñi weddi di fexeel,ngir saxal la fi,walla ñu ray la,mbaa ñu génne la, ñu nekk di fexe,Yàlla itam di fexe,te Yàlla’ay ki dàq a fexe.Sëñ bi nee na :(Ndar, ña fa nekkoon ñatti kuréel lanu woon, ñu bëgg ñu bàyyi ma fa,bu ko defee,nu di leen sonnal ca daanaka-dun ba bépp (daanaka-dun mooy Presqu’ile) ,di yàqq seeni kër,ak ñu bëgg ñu faat ma, ñooña amunu lanu bëgg,ak ñu bëgg ñu tumbrànkeel ma, ñooña Yàlla dëppale dogal bi ak seeni xalaat). Sëñ bi wax na ci loolu lii: { Yàlla tàbbal ci xoli ñi sababoon ag tuxalam,ca jooja jamono)) (Mu tàbbal ci seeni xol,ag génne ko,jëme ko ca réew yu sori ya,mu ame fa lu kawe déggub Saariya}}
Yàlla (t.s) dëggal na ba mu naan {wal laahu xayrul maakiriin}}muy yàlla’ay ki dàq a fexe. Ndax xéewale na ma ñatt yu gën seen ñatti kuréel ya,ndaxte bi may tukki,amoon naa martabay dëgg-dëggi sëriñ,ci gëm ak lihsaan ak lislaam,waaye dese woon naa lu ma yitewoo woon lool ba mu daa ma jaaxal ak a fogloo (fog mooy ñàkk a nelaw guddi) ,te ñàkk ko, ñu may jam ay xeej a ma ko gënal,di daggate samay baaram,loolu moo di matug gëm Yàlla gi nga xam ne mooy dëgg-dëggi xam Yàlla,ak matug lislaam gi nga xam ne mooy yaqiin ( mooy mu wér la ne li nga nekk ay dëgg,ni ngay xame ne aw xal day lakke boo ko joggee) ak matu lihsaan gi nga xam ne mooy àgg ca Yàlla mu kawe mi, ñatti mbir yile,amewu ma leen, ci lu dul jaxasoo gi ma jaxasoo’k ñoom,te loolu moo daa doon sababu rékki gëm,yal nanu ci yàlla musal.
Ab nettali bu yéemee ngii ma, dégge ko ci Sëñ bi,ci mbirum àttekatub (goornoor) Luga bu rëy te bon,te yoroon woon mbirum tukkib Sëñ bi te taxawoon temb ci mu am. Sëñ bi nee na :( àttekat boobu ,bi ma nekkee ci tukki bi ,laa dégg ñu ne danu koo mujj mere,gëstu ay mbiram,gis ci luy waral ñu génne ko,tumbrànkeel ko,bi niy xalaat,mbugal mi nu ko war a teg,am ku ne kii daal,ginaaw moo taxoon nu génne Sëñ bi tumbrànkeel ko,nanu ko yobb,fa waayam ja nekk, ñu dëppoo ca loola,muy fayyug sunu boroom,yëguma lu dul ñu ne ma àttekat baa ngi ci dun bi ma nekkoon,mu nekk foofa ab diir di ma làqatu ngir ragal ak rus,loolu moo waraloon mu dem gis goornoor (àttekat walla saytukat) ba fa nekkoon,ne ko moytul ma Sëñ bii fi yaw,bu ko jéem a def lenn lu ko naqari,ndax lii ma dal de dara waralu ko lu dul sama yéene ju ñaaw ci moom,kon daal bul def lu dul,di ko jox li nga ko war di fay weer rekk te yam ca.
Loolu moo waraloon àttekat boobu nooyoon mel ne galas fi man,tukki bi, li ci jafe woon lépp mujj yomb. Bi Yàlla sottee ndox ca sawaraam wa doon jëf-jëfi (moom goornooru Luga bi), mu mujj di ku sedd,la nu ko delloo fa mu juge woon,ginaaw bi ñu yobbooti ko ci penku bi,ca wàllug Xaay,foofa la ko ab njabarkat bu bàmbara njabare,ci génn kërug bàmbara, mu dee di ku nu dàkku, di ku nu ngàññ, xoolal ma rekk mujjug ñiy tooñ. Mbirum noonam boobu,niroo’k lool,mbirum noonub ki miy ligéeyal di Yonnant bi (j.y.m),noonam booba di woon Haamir doomi Tufayli,ba mu nee jamono ja ko tawat ja sonnalee ci génn këru jenn jigeen ju Salool: (ndax lii day am mbas mu mel ne mu  giléem, te di ag dee ci néegub jigéeni Salool ?).
Sëñ bi def na ag xasida,gu mu tënke arafi {mazalul jannatil latii wuhidal muttaquun, ba ca, tilka huqbal laziinat taqaw }} ne; { tooñ gu nu ma doon tooñ,jeex na,aji not jee ko jeexal,ji damm ngànnaayul ki doon puukarewu, te mu damm)) (Moom de yàlla am na samag cant,ndax rayal na ma ka doon fexe ci atum junni ak ñatti téeméer ak fukk ak ñatt g,te deem gi dolli xalaat yi)) (Amewul ca la mu doon def,lu dul am mbugal,te ginaaw bi mu farloo,ba yaakaar ne moo ci nekk,daa daal di giim,tawat ji gàllankoor ko)) (Fayyug sunu boroom da koo tiital mu daw, ci géej gi ak ci jéeri ji,te am mbooloom wor ko }}.
Jaraaf ju ñuul jooju,xam naa aw turam xam giir gi mu bokk,waaye du ma sobeel sama xalima ci bind aw turam,moo’k mbokkam mu nasaraanu, mi daa ñaawal Sëñ bi ak a saboote,fu mu masa’a daje ak moom,moo nekkoon Garambasaa.
Gis naa li sëñ bi bind ci ñoom ñaar, ñu bari it, ci ñi xam seenug mujj,nettali nanu ma ne ku ci nekk dee gu ñaaw la dee,kenn ki mooy ku jéeri ji,mi ngi Ndakaaru,ki ci des,di ku géej gi,nekk Konaakiri,yal na nu Yàlla musal ak jullit ñépp,ci nattu bi mu leen tegoon.
Nu dellu ci mbirum tukki bi,Sëñ bi nee na kerook wird wi mu gënoon di def,mooy { Inna wàlliyiyal laahul lazi nazzalal kitaaba,wahuwa,yatawallaz zaalihiin}} muy ci maanaa :kiy méngoo samay mbir,mooy Yàlla mi wàcce téere yi,te mooy kiy méngoo mbirum ñu baax ñi. Loolu mooy maanaam waxam jii: {Yàlla naagul na ci man ibliis,fa Jeewal,bi ma ko woowee ci turu walii,(muy kiy méngoo mbir yi) }}.
Sëñ bi fanaan foofa,bi mu julle suba,laxas jëm Kokki, ñu yendu fa,mu tàmbli fa’a woy xasidag Asmaau Ahlul Badri, Sëñ baa ngi wax ci loolu: {ganaaw bunu fa yendoo,moom tàmbli na fa di woy lol ubbil na ko ab bunt }}.
Ndaw li dem ànd ak mbégte,man ma ne kooku Sëñ bi daf ko doon leeral haalam (haal mooy melo walla mbir walla aw nekkiin) ak ni mu donne Yonnant bi (j.y.m),Yonnant bi (j.y.m) nee na {wàkkiirlu mooy sama haal,fàggu di sama sunna,ku lòtt ci sama mbir,bu mu lòtt ci sama sunna}},Sëñ bi moom dònn na ci haalam ak sunnaam ab cér bu mag,ak ci haalu Ibraahiim (j.y.m)  bi nu ko sànnee ca sawara sa,malaaka yi ñaan ko mu sàkku ci ñoom ndimbal,mu bañ,Jibriil (j.y.m) ne ko ñaan ko,mu ne xam gi mu xam sama haal doy na ma ba du ma ko ñaan.
Sëñ bi Yonnant bi la ciy jikko,di Ibraahima ci yite (j.y. ñ),day jëf haalu Yonnant bi ak sunaam,gis nga haal ji noonu,mu jëfe ko,ma won la nag ag jëfeem sunna si,bokk na ci loolu,moom defal nanu ag xasida gu nu tënke harafi {hasbunaal laahu wa nihmal wakiil}muy ci maanaa Yàlla doy na nu sëkk,te moom de wéeruwaay bu baax la. Mu ne ci xasida gii laa sengewoo woon (senge mooy ta-ta,walla ci tubaab fortification,muy miir bi ñu njëkk ña daan tabax wërale seen dëkk yi,ngir mu leen di aar ci song gu bette,kon sengewu mooy aaru ) ca ngoonug bisub àjjuma ba,ba ma dogoo ci ànd ak ñoom ca gàwwu ba,ginaaw bi ma Yonnant bi (j.y.m) aaree,digal ma ma dem,ne ma wéyal te bul ragal lor.
Xasida gii nag mooy muslaay li,juttit bu ne war na koo jeem a am di ci musloo li mu ragal,bu leen fàtte li ñenn ñiy wax naan,waxtuw ajjuma mi ngi dale ca ginaaw tàkkusaan,ba bu jant bi sowee,xasida gi nag mooy gi tàmblee hamidtu man yahsimunii minad darar, muy : {maa ngi sant ki ma musal ci lori jépp saytaane ak jinne ak nit) (Tudd naa sellam ga,muy buur,buy aji wattu,may sàkkoo aaru ci wattoom gi wëlif musiba yi ak mbugal yi)) (Maa ngi sàkku ci moom mu musal ma ci bànneex,ak ibliis,ak ci mbooleem yiy lore ci jamono ju nekk)) (Yéene naa koo ñaan di sàkku am ramu,ci darajay soppeem bay ramu ñiy ramu)) (Mooy Ahmad,sangub mbindéef yi,may julli ak a sëlmal ci moom,te di ko def aw yoon jëm ca sama boroom)) (Maa ngi ñaan ,sama boroom,ci darajaam,mucc ci saytaane ak ciy ñaawtéef,ak way bew yi di ma xëccoo)) (Ya’a moom mbindéef yi ,yaw sama boroom,may ma ag mucc ci ñoom,ak bépp balaa ak mbugal)) (Yaw laa jox sama bopp de,yaw aji wattu ji,ba fàww it ya’ay sama wettal)) (May ma li ma bëgg ci adduna ak alaaxira,na nga ma musal it ci gàccag àdduna ak gu allaaxira)) (Jubale naa la sama kanam,yaw sama boroom,ya’ak sama wasiila,te loolu doy na ma)) (Musalal samag wàll ci mbooleem luy ñaaw,te nga fegal ma mbooleem luy jax-jaxiloo)) (Soril ma mbooleem noon yi ,ci barkeb Yonnant bi,ak Ahlu Badri ñu tedd, ñiy ay tànnéef)) (Na nga ma xeewale ci ma dugg ci sa senge (kaaraange) lu aaru li,te dëkk fa,di ku am kóolute ci samay noon)) (Yaw’ay kiy musal kuy muslu ci yaw,ci lépp lu ko man a jublu ciy mbugal)) (Samay mbir ba fàww da ma koy joyal jëme ci yaw,ndax ya’ay ki nga xam ne ku wéeru ci moom deesu ko jalax)) (Yaw aji baax ji,fegal nga ma ag kéefar,ak lori ñoñam,ak jépp fitna)) (Fegal ma loxol way bokkaale yi,ci darajay Ahlu Badrin,te nga def leen ñuy sama senge)) (Yaw aji baax ji,nekkal ma te bu ma gàccaal,ci àdduna ak àllaaxira,te dee ma jéggal)) (Bindalal Yonnant bi ag xéewal ak mucc,ak ñoñam aki saabaam,ci anam gu sax.}} Mu tëje ko { fanqalaboo bi nihmatin minal laahi wa fadlin,lam yamsashum suuhun,wattabahuu ridwaanul laahi wallaahu zuu fadlin haziim}}: muy ci maanaa, ( ñu dellu ànd ak xéewalug Yàlla ak ngënéelam,lu ñaaw laalu leen, ñu topp ngëramul Yàlla te Yàlla’ay boroom ngënéel lu mag li).
Mu neeti { alhamdu lillaahil lazii hadaanaa lihaazaa,wamaa kunna linahtadiya law laa an hadaanaal laah,wa aaxiru dahwaanaa anil hamdu lillaahi rabbil haalamiina}} muy ci maanaa : ( maa ngi sant Yàlla mi nga xam ni,moo nu gindi jëme nu ci lii ( muy lislaam) ,duñu doon gindiku bu nu Yàlla gindiwutoon,sunu wax ju mujj,mooy ag cant ñeel na Yàlla,miy boroom mbindéef yi). Xoolal ni mu aaroo woon ci baat yii nga xam ni,Yàlla da leen a tagg,tagg it nit ñi ciy aaroo.
Mu wax:{allaziina xaala lahumun naasu innannaasa xad jamahoo lakum,faxsawhum,fasaadahum iimaanan,waxaaluu hasbunaal laahu wa nihmal wakiil ba fam yam}}muy ci maanaa :( ñi nga xam ne nit ñi dañu ne leen: nit ñi kat dajaloo nanu ngir fexeel leen,kon tiit leen te moytu,loola dolli leen ag ngëm, ñu maase ne Yàlla doy nanu ,te doy na sëkk ku ñu doyloo). Nga boole ca loola juroom fukki bismil laahir rahmaanir rahiimi, yi mu jàngoon ca Jeewal,ba ndawul nasaraan bi bëggee wax ak moom.
Waxees na ma ,te loolu lu wér la,ne rakkam ja sheex Ibra Faati, ci bis bi Sëñ bi tukkee,ba bi mu dellusee,masul a dañ di def junniy salaatu alan nabii ci melo wii:( allaahuma salli halaa sayyidinaa muhammadin,wa halaa aali sayyidinaa muhammadin,salaatan tunajjiinaa bihaa min jamiihil ahwaali,wal aafaati,wa taqdii lana bihaa jamiihal haajaati,wa tutahhirunaa bihaa min jamiihis sayyiaati,wa tarfahunaa bihaa hindaka ahlad darajaati wa tuballixunaa bihaa aqsal xaayaati min jamiihil xayraati,fil hayaati wa bahdal mamaati)). Maanaa mi di:( yaw buur bi jullil ci sunu sang Muhammad,ak ñoñi sunu sang Muhammad,ag julli gu da nga nu ci musale ci mbooleem tiitaange yi,ak gàkk-gàkk yi,fajale ñu ci mbooleem aajo yi,laabale ñu ci, ci mbooleem ñaawtéef yi,yekkatil ñu ci gën jaa kawey daraja fa yaw, àggale ñu ci ca dayo ya gën a sori ci mbooleem yiw yi,cig dund ak ginaaw ag dee).
Mu ko daan def ginaaw bu wàccee kaamil bi,waaye kaamil bi moom lu saxoon la,suba ak ngoon,naka jekk, njëkk Sëñ biy tukki,waaye salaatu halan nabii gi moom saxal gi,man na a nekk muy ndigalul Sëñ bi, mbaa xalifaam bu baax,bu sell ba,ngir xér gu mu defoon ci muccug Sëñ bi ak ag delluseem ci jàmm,mu sàkkaloon ko mbooloo mu ci daawul sàggan suba ak ngoon,waxambaane wu ragal Yàlla,wu dëkkoon Kokki wii di Samba Joop nu gënoon koo xam ci Samba Asta daan leen jiite.
Ku baaxoon la te gudoon aw fan,mi ngi faatu ci atum waafiris sitri,di junni ak ñaat téeméer ak fukk ak juroom ñatt,bokk na ci loolu woy gi mu def Ahlu Badrin,ak aaru ci ñoom,bi mu nekkee Ndar,mu mottali ko, tudd  itam ànd gi mu defoon ak ñoom ci tukkeem boobu, ñu daa toroxal képp ku ko daa jéem a lor,téere boobu,jotoon na koo won ca magi Ndar ya ka ñu naan Alhaaji Muhammadu Maabéey,ne ko mu mokkalandi bayit wu njëkk wa,ba ñu dajewaat ginaaw bu ñibisee.
Te kat dajewaat nañu ginaaw juroom ñaari at ak ay weer,bi nu dajee sëñ Maabeey jàngal ko bayit wi,daal di daanu ab jéll,jooy. Ak leneen ak leneen ci li mu aaroo woon te xamunu ko, degg naa ko bis mu naan: bi mu nekkee ci géej gi,masul a dañ di jàng Hisbul Bahri,bu imaam Shaazalii,muy lu am njariñ,li koy wone mooy yitewoo gi ko Sëñ bi yitewoo woon,bayit wi mu digale woon mu wattu ko,mooy njëlbéenug xasidag Asiiru gu yéeme,gi nga xam ne Sëñ bi feeñal na ci njëlbéen gi,ba ci fukk ak juroomi bayit,lenn ci mbóoti tukkeem bi ci diganteem ak noon yi,ak wone ci mucc gu mu mucc ci seeni lor,xamale ne saytaane moo leen wor ci moom,tax ba ñuy am njort yu ñaaw ci moom,waaye seen njort yi sooy nañu,te Sëñ bi dellusi na ci jàmm,bayit yee nekk nii: {maa ngi dox ànd ak ñu baax ñi (waa Ahlu Badri),bi may dox (bi may tukki),waaye noon yi jort ne man booba ku ñu njaf (jàpp) laa )) (Sama dox bi may def, ci wommatug Yonnant bi, ànd ci ak gaa yu baax yi,Yàlla rekk a ko tax a jug,ba fàww it samab dox du jëm ci ku dul Yàlla)) ( Bijji gi ma wommat (bijji mooy jazbu,di lol day xëcc,kon man nanu koo jàppe yitewoo sunu boroom gi nga xam ne daa mujj mel ni ab asyee bu koy ñoddi jëme fa Yàlla) jëme ma ci aji tedd,joj lu ma sàkku ci moom mu jàppandi,mooy liy dox ak man )) (Samag cant ci xalima,ak ci xol ak jëmm, ñeel na ki ma nekkal cig tab ( ki nga xam ne jamono ju nekk mi ngi may sottil ay xéewalam ) te mooy ki di ab santaakon (ku soxlaalul kenn) )) (Sama ndimbal,samag dëgëral,sama kaaraange ca noon ya,mi ngi bawoo ci Aji yaatu,ji di ab Mayewaakon,(ku tabe lool) kooku mooy aji dimbali sama )) (Sama kilifa nag, ci bu may dox ak bu ma taxawee,mooy sama kerkeraan,di Yonnant bi,te mooy ki may ligéeyal,te moom dey day xont (mooy jox ab dund) ku koy ligeeyal)) (Samab yool ci ligéey bi may defal Ku nu tànn ki,di Yonnant bi, mayewaakon (Yàlla) bee ko warlu,te moom ku am lu mu faye la)) (Li ma nesar nag mooy nekk jaamub boroom Aras rekk,di ligéeyal gën ji mbindéef,te moom Yonnant bi mooy samab xuppkat (Yonnant bi day bashiir tey naziir,di kuy bégale tey xuppe ngir jaam yi bañ a sàggan bañ a naagu ) )) (Aji feg jii di Yàlla,moo may fegal ci Yonnant bi,ayi noon yi,ak lépp lu ñaaw te mooy ki may xettali)) (Samag mujj mooy nekk dib jaamam,di ligéeyal Yonnant bi,mbiri mbindéef yépp nag ca Yàlla lay mujj )) ( Samay weer aki bis ëlëg ñoo may seedeel nekk gu ma nekk di jaamub Yàlla,te moom siw na )) (Samay sutura ci adduna ak allaaxira,mooy tagg Yonnant b,ci woy ak wesar,te moom suturaalkat bu baax la )) Samaw jiwu mooy téereb Yàlla bi ak sunna si nga xam ne ci laay aaroo ci li yaqkat bi jublu (muy saytaane) )) (Samay kër wéet na, ñoñ ñi tas,ngir tagg Ki nga xam ne,noo ko man a tagge,du tax tagg wi mat )) (Woru gi nekk ci mbindéef yi,wor na nasaraan yi,ciy pexeem, ñu jort ay njort,te njort ak woru la}}.
Nee nanu bi nu ko taxawalee ci seen kanam,wax ak moom,ci teewaayu kilifay nasaraan yi,te booba moom ku wéet la woon ci seen biir,amu fa ab xarit du caagéenug aw wéttal,nu ne ko wax nañu nu ci yaw nàngam ak nàngam ? Sëñ bi ne leen indil leen ma ki leen ko wax,ba xam ma’ak moom ku ciy ki wax dëgg!. Te booba li nu doon wax naan moo ko def,ab dof bu amut am xel sax du ko def,waxantu ma la’ak ku mel ni moom, li am daal rambaaj la gu juge ci ñu kañaan lëjal,ba ñu mujj amatuñu kersa ci Yàlla,saytaane yàq seeni xel,jox leen xalaatam yu ñaaw,ba nu mujj di rambaaj ak a tudd ciy ñaawtéef aki caaxaan lol ñi gën a dof ci wutkati àdduna yi sax,xalaatunu koo bëggal seen bopp,mbaa ñu koy soxla,waxantu ma la’ak boroom xel yu dëddu yi àdduna.
Ca bis ba ma war a juge Ndar jëm Ndakaaru,te booba ma nga woor, àgg fa njëkk jant biy so, ñu wàcce ko fa, ca genn kër,mu tàmblee waajal dog ak julli,waaye ñu jekki-jekki rekk lenn ndaw teew,ne ko ayca ñu dem,Sëñ bi jug ànd ak moom,waa ja yobb ko ci néeg bu deesi muslu,lëndam kariis,tàng jérr,xeeñ xunn.
Bi Sëñ bi gisee li wàcc ci moom,mu xam ne mooy nattub Yàlla bi ko doon xaar,amu ci am pexe mu dul gàddu ko,te muñ te sant Yàlla te gëram ko,ndax doon na sentu lu gën a réy loolu,mu dal ni innaa lillaahi wa innaa ilayhi raajihuun. Sëñ bi nee na ma fanaan fa dundal guddi gi ci saari Baqara ak Aali Himraan, ñu feg ma ñoom ñaari saar yooyu,ci ñaari sawara yi ak ñaari gàcca yi,ma teg ci julli ci Yonnant bi (j.y.m) ki may ligéeyal,sama dënn leer,sama xol dal,kóolute gi dolliku ci Yàlla’ak Yonnant bi,ndax {{ alaa bizikril laahi tatma-inul xuluub } ci tudd Yàlla ak fàttaliku ko,la xol yi di dale.
Wàll:Dundug Seex Ahmadu Bamba
Romaani
250px|right|thumb|Les [[:fr:Carpates|Carpates]] 250px|rightr|thumb|Vue des [[:fr:Carpates|Carpates]]
Romaani (ro: Romania): réew Tugal (Óróop)
Wàll:Réew Wàll:Tugal
Sapporo
thumb|right|300px|Sapporo
Fukuoka
thumb|Fukuoka
Sapporo
Sapporo benn dëkku di Sapoŋ. Nitñii motnañu 1.918.096.
Fukuoka
Fukuoka benn dëkku di Sapoŋ. Nitñii motnañu 1.550.626.
Sapporo
Wàll:Dëkki Sapoŋ
Fukuoka
Wàll:Dëkki Sapoŋ
Gàmbi
Gàmbi (Pénc mu Gàmbi) : réewum Afrig.
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Gàmbi
Jéemantu wi
maa ngi bég lool ci jotaay bi ngéen ñu baaxe!
Ayubés
Ayubés : 7 bés = altine, talaata, alarba, alxamis, ajjuma, gaawu ak dibéer.
Wàll:Arminaat
Melosuufug Bene
right|200px|thumb|Lonkoyoonu Bene Bene aw rëdduw suuf wu sew la, nekk ci diggante yamoo gi ak Gëwéelub Sànkar bi. Rëddu tus-wu-gaar wu bene mi ngi ci diggante 6°30'bëj-g ak 12°30'bëj-g, tu-wu-taxawam moom mi ngi ci 1° P ak 3° 40'P.
Ay digam
Ay digam ñoo ngi yem ci Togóo ci sowwu, yem ci Burkina-faso ak Niseer ci bëj-gànnaar, ci Niseeriyaa ci penku, janook mbàmbulaanug Atlas gi ci bëj-saalum. Mi ngi am yaatuwaay gu tollu ci 112.622 yu kaare. Bene ngi bawoo ca dexub Niseer bi ci bëj-gànnaar yem ci mbàmbulaanug Atlas ci bëj-saalum ci ab tallalub 700 km. Diggante bi gëna guddu ci réew mi 325 km la.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:bene Wàll:melosuufug afrig
Oslo
thumb|upright=1.2|Oslo Oslo : Mooy péyu Réewum Noorwees
Wàll:Noorwees Wàll:Péy
Ukreen
Ukreen (uk: Україна): réew Tugal (Óróop)
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Ukreen
Whooping cough
Coqueluche, feebaru sëqët bu tar la, ñu koy faral di woowe sëqëtum100 fan, feebar la bu gaaw ci wàlle te benn doomu jàngoro (bakteri) moo koy joxe. Su lay sooga dal, dangay melni ku soj, sa bakkan di sotti ndox, sa yaram tàng ngay sëqët ndànk. Ci ayi-bis yi ci topp, sëqët mi dafay gëna tar. Nit ki su sëqëtee ba sëqët mi jéggi dayo, su nit ki noyyi dangay dégg muy riir. Sëqët mën na dem ba 100 fan, wala ba 10 ayi-bis. Nit ki mën na sëqët ba waccu, wala mu dam faaram, wala mu dem sax ba dootul amati benn njariñ. Su jàppee xale bu amagul at, du sëqët wala limuy sëqër du bari waaye nak mën na fatt seen noyyi ab diir. Diggante bi muy dug sa yaram ak bi muy feeñ mën na def juróom ñaar jàpp fukki fan. Feebar bi mën na dal ñi ñaqu ba noppi waaye ni muy feeñee du tar noonu.
Doomu jàngoro (Bactérie) biy joxe coqueluche mooy Bordetella pertussis. Feebar la buy tasaaroo ci ngelaw li, di bawoo ci kiy sëqët, tisooli ki am feebar bi. Bu nit ki xasee ba am feebar bi rek mën na ko wàllee ba keroog sëqëtam mu metti mi di am ñatti ayi-bis. Ñi ñu fajee ak ay antibiotic dootu ñu wàlle suñu weesoo juróomi fan. Suñu bëggee saytu feebar bi, dañuy xool ci ginaaw bakanu nit wala ci putam. So noppee ñu amal njàngat mu xóot ci ni chaine polymerase bi di doxee.
Ndajem Berlin
|thumb| Ndajem Berlin mi ngi am ci 15 diggi tabaski 1884 au 26 diggi gamu 1885.
Whooping cough
Li gëna mëna aar nit ki ci jàngoro jooju mooy mu ñaqu anti-coqueluche. Liir bi su amee juróom benn jàpp 8 juróom ñatti weer dañu ko wara ñaq ngir musal ko ci feebar boobu, mu luñu wara baamtu ñeenti yoon laata xale bi di weesu ñaari at. Lu ñaq bi di gëna yàgg dooleem di gëna néew, moo tax yen xale dañu leen di faral di baamtul ñaq bi, ak yenn mag yi itam. Nit ñi nekk ci barab bu leen feebar bi mëna dale, mën nañu jël antibiotic ngir mu musal leen ci feebar bu tar bi. Ki feebar bi dug ci yaramam ba noppi mën na jël ay antibiotik diiru ñatti ayi-bis ginaaw bi feebar bi tàmbalee feeñ suko weesoo du ci mën lu bari. Sudee xale bu amagul at la, ak ci jigéen ñi ëmbmën nañu ko jël ci biir 6 ayi-bis ginaaw feeñal yu njëkk yi. Antibiotik yi nga mëna jëfandikoo ñooyerythromycin, azithromycin, walatrimethoprim/sulfamethoxazole. Ama guñu gëstu bu leer bu wane xarañteg garab giy dakkal sëqët mi. Lu tollu 50% ci xale yu bari yu amagul benn at, fàww ñu yóbbu leen hospital, 0;5% ci ñoom (1 ci 200) dañuy faatu.
Ndajem Berlin
Réewi Tugal yi tàmbali nañu di sanc Afrik, maanaam di ko koloniise, ay réeroo nag daal di tàmbalee am ci seen biir ñoom waa Tugal yi, yoy xaw na leen a yobbu ci ay xare, loolu mooy li xewoon ca Isipt atum 1869 g.j, ndax kat Faraas ak Angalteer, ku ci nekk daa bëggoon a teg loxo ci yonalub Suwes.
Whooping cough
At mu nekk coqueluche dina jàpp lu tollu ci 16 milion ci nit ci àdduna bi. Waa réew yu néew doole yi lay gëna jàpp te mën na dal ku nekk, mag wala ndaw. Ci atum 2015 feebar faat 61 000 nit – wuute ak 138 000 yi mu faat ci  1990. Lii yi amagul at le am feebar lu xawa yées 2% ci ñoom lay faat.Jàpp nañu feebar baa ngi njëkka feeñ ci 16eme xarnu (siècle). Ci atum 1906 la ñu njëkka gis bacterie bi koy joxe. Ci atum1940 lañu njëkka génne ñaq bi.
Ndajem Berlin
Ca Tiniisi, Faraas ak Itaali xat-xatloo nañ fa ngir jéem faa teg tànk.
Ci mbalkam Kongóo (bassin du Congo), (diggu yaxantu bu mag bi) ag xëccoo amoon na fa ci diggante Faraas, Portugaal ak Buurub Beljik ngir féetewoo ko. Ngir tee xare am, njiitul Almaañ li di Bismark daa woo woon kilifay réewi Tugal yi cim ndaje ca Berlin.
Réew yii nag ñooy : Faraas, Angalteer, Beljik, Almaañ, Poortugaal, Ispaañ ak Itaali… Liggéeyu ndaje mi nag wéy na ñatti weer (la ko dale ca diggi tabaski 1884 ba diggi gamu 1885 g.j). Ndaje mii jël na ay saxal yu am solo :
Ndaje mi nag bàyyi na fi ay ngérte (résultats) yu naqari: réew mu nekk di njëkkantee teg loxo wàll gi gën a rëy ci Afrik, ngir ragal ay dëkkandoom di ko fa xatal. Lii moo doonoon tàmbalig rawante gi ci wàllug sanc. Ci atum 1900 (maanaam bi ndaje mi amee ba am fukki at ak juroom) la mbooleem suufi Afrik yi rot ci ŋëbug waa Tugal yi.
Koju lëkkalekaay bi
Hamamatsu
thumb|Hamamatsu
Hamamatsu benn dëkku di Sapoŋ. Nitñii motnañu 789.407.
Wàll:Dëkki Sapoŋ
Dibéer
Dibéer/Dimaas : bés benn (ayubés)
Wàll:Arminaat
Mali
Mali (Republik bu Mali) : réewum Afrig
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Anna Rita Del Piano
Anna Rita del Piano(Cassano delle Murge, 26 sulet 1966) woy ju Itaali.
Wàll:Njàngat Wàll:Woy Wàll:Itaali
Fajã de Água
Fajã de Água benn dekk-dëkkaan Brava ci yu penku yu sowwu yu dunu Brava, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Brava Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer
Altine
Altine : bés ñaar (ayubés)
Bochotnica
Bochotnica ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Poloñ. Mi ngi ne ci diggante Puławy ak Lublino, ci wetu Opole Lubelskie, ci dexu Bystra.
Mi ngi yaatoo 20 km², ci 2010 amoon na 1.500 way dëkk.
Wàll:Poloñ
Benedicta Boccoli
thumb|200px|right|Benedicta Boccoli