cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stanley, Dunu Falkland
Port Stanley mooy péeyu rééwum Dunu Falkland. Nitñii motnañu 2 121 (2012).
Wàll:Dunu Falkland Wàll:Péy
Tàkk g
vignette|Tàkkug Saharaa/Marog. Tàkk g
Waax bu Bisaawóo
Waax bu Bisaawóo (wu-portigee: Porto de Bissau, wu-faraansi: Porte de Bissau, wu-angalteer: Port of Bissau) ben waaxu mi ngi Bisaawóo mi ngi sowwu ci Gine Bisaawóo.
Tàkk g
Fr: désert
Waax bu Bisaawóo
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Waax Wàll:Afrig
Maami-koor
Maami-koor, (ci araab jumaadal aaxira جمادى الأخيرة), njëkk Lislaam (jumaadaa sitta ) lañu ko tudde woon, moom nag turam woowu mi ngi ko jële ci fiiroo gi mu defoon ak sedd bi, tur wa daal di koy topp (way).
Baay Faal
thumb|right|350px|Benn Baay Faal walla kenn kuy woote ag Mbaay-Faal, ca njañam ma'ak léttam ya Ca la ñu ca xamoon ku daan jàmbaare la daan doon ci toolub lislaam bi, di liggéey di joxe ngir sémbi yoon wi man a jëm kanam, ak doonte bari na ci ñoom ñoñ duñu julli, duñu woor, waaye teewul bu ñu doon laal diiney lislaam ñooy njëkk a jug ngir aar ko, kon daal man nañu leen a tudde dofi lislaam, walla yu murit, bari na lu ñu leen man a jame waaye it lu ñu leen man a tagge.
Maami-koor
Mooy juroom-benneelu weer ci at mi, di itam ñetteelu weer laataa koor gi.
Baay Faal
Kenn ci ñi gën a siiw ci taalubey Bamba yi mooy Seex Ibraayma Faal. Bàyyi na fi ay dongo yu ñuy wooye Baay Faal yiy wottee seenug ñàkk a julli ak woor, liggéey bi ñuy def ci seen loxo ak yalwaan, looloo tax yeneen jullit ni ñoom di leen jam tey naqarlu seeni jëf. Seen njañ yi ñu yore ak seen létt yi yobbe na leen way nemmeekusi yi (touristes) di leen jaawale aki rastamen. Maam Seex nag nekkoon na di ku dëggu te liggéeyal lislaam lu réy, waaye ñàkk a jullit gi ñu bari firee nañu ko ci ne daa amoon ngànt, ndax daa meloon ne ku àndul woon ak sagoom, booy xool it ci ni mu daa waxe mbaa mu koy jëfe lépp da daa wund loolu, mu mel ne ku sóobu la woon ba sóobu gi yobbu ko ci mu nekkoon di ku àndadi akum xelam te loolu lislaam boole na ko ci sart yiy tee julli di war. Bokk na ci sart yiy tax julli di war nit ki ànd akum xelam. Sëriñ bi bind na ko bataaxel bob Sëriñ Abdul Ahad 3eelu xalifa génn woon na ko móollu ko ca téere ba ñuy wax majmooha, muy téere bu dajale waxi Sëriñ Tuubaa yu bari, ma nga cay wax naa :« Yaw Ibraayma Faal boo jotee ci sama bataaxel bii nanga digal sa ñoñ ñuy julli te nga sax ci te muñ ko, laajuñu la wërsëg ñoo la koy jox, te mujj gu rafet ñeel na way ragal Yàlla yi,» lii di aw laaya wu alxuraan wu mu ko yonnee ngir délloosi ko ci, kon day mel ne Sëriñ bi moom wàcci na ak ku nekk, Maam Seex nag ak ni mu gëme Sëriñ bi bu julliwul ngànt a tax, ndax daawul jëfeedi ndigal te loolu ndigal la woon. Seen gëm-gëm nag amul lenn lu ko wuuteel ak bu lislaam, ñu jàmbaare lañu ci lislaam di liggéey di joxe, ngir lépp lu ñu war a kopparal ci lislaam man a kopparu, lépp luy sémb man a àntu, foo leen fekk dañuy sikkar (maanaam tudd Yàlla) di woroomi pastéef yu kawe aki jéll, bu koor gee ñuy joxe ay ndogu ñeel way woor yi, di tabaxi jàkka aki jumaa, lii rekk mooy li ñu leen man a doyodale ci lislaam te du ñépp ñooy ña ca dul julleek a woor, am na ci ñoñ dañu koy def, doonte ñu néew lañu it.
Daaray Sëriñ Tuubaa
Daaray Sëriñ Tuubaa lu ñu sos la ngir fas yéene cee yakk cig piri mbooleem walla lu ëpp ci téere yi Sëriñ bi def, muy lol lu war la ngir ne Sëriñ bi ay mbindam aki taalifam ci araab la leen defe te nu war leen a xam, ñu tàmbalee ci yii:
Maami-koor
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:weeri wolof
Daaray Sëriñ Tuubaa
ak yeneen yu nar a ñëwi Wàll:Yoonu murit
Baay Faal
Ñàkk a julleek a woor it du gëm-gëëm fi ñoom ba ku koy def toppoo seeni sart, waaye ag feeñte (phénomène)la gu nekk ci ñoom gu man a xéy dañ
Gëstubiddiw
Gëstubiddiw mooy mboolem aada ak gëmgëm yi japp ni fi jawwu yi féete ci nosteg jant bi ak biddiw yiy feeñ ci asamaan si ci yenn jublu yi, ci yenn bis yi, ak ci yenn waxtu yi, manees na cee jaar jàngat lu xew walla lu nar a xew, moo xam muy lu ñeel kenn nit mbaa mbooloo. Ginnaaw nag xam-xam la boo xam ni ci aaday aki gëm-gëm la aju, aada ju nekk am na nu mu ko gise.
Boroom xam-xam yiy tënku ci lu xel nangu nag, dañu koo jàppe ni xam-xamlu, ñenn ñi yegg ci jàppe ko gëmgëmu Yëeli (Yàlla ju wérul). Mboolem gëstu yees ci mas a def ca jamonoy yàggte ga ba léegi ci dàq ko lay mujj.
Ñi koy layal nag dañuy wax ni wax luy xewi ëllëg taxukoo jug, ndax man naa nekk luy bijji nit ki ba mu def lum jortulwoon ni man na ko ngir am yaakaar ci ëllëg.
Français:astrologie Eglish:astrology
Wàll:Gëstubiddiw
Siddeem pom
vignette|Nataalu garabu Siddeem pom Siddeem pom xeetu garab la gu bokk ci njabootu Rhamnaceae yi. Xeetu siddeem yu baree am.
Melo wi
Doom bi dees koy lekk, wirgo wu mboq lay yor te muluŋ danay toll 1 ba 1,5 sàntimet.
Turu xam-xam wi
vignette|alt= Ziziphus lotus
Mbëjfeppal
thumb|Ag ndombo gu mbëfeppal
Mbëjfeppal, di ci wu-faraas "électronique", "إلكترونيات" ci araab, ab banqaasu jëmm la buy saytu, gëstu, jumtukaay yu mbëj yi seen dox wékku ci walug ay mbëjfepp. Ci maanaa, baat bi tay dafay tekki mbooleem lees xam di ko jëfe ak di ko xalaat muy tax a man a xalaat ak a nekkal jumtukaay yuy dox ak mbëj. Li mbëjfeppal di amal mooy ay ndomboy mbëjfeppal yu ñuy defar ak cër yu bari yees di lëkkale ci ndimbalu ay wëñ, naka-jekk wëñi mbéll, yu dawaanu mbëj di jaar ci seen biir.
Mbëjfeppal ak xaralaymbëj nekk nañu ñaari banqaasi jëmm yu jegeente, seenug wuute mi ngi ci seen solo: su xaralaymbëj yoree li ñeel jóox dawaanu mbëj, seenug jokkale ak defari wuutuloxo yu mbëj, Mbëjfeppal moom, li ko yitteel mooy jëfandikoo mbëj ngir man cee weccee ay xibaar.
Wàll:Mbëjfeppal
Chelyabinsk
thumb|Chelyabinsk
Chelyabinsk (Челя́бинск) dëkku di Riisi. Nitñii motnañu 1 130 132 (2010).
Wàll:Dëkki Riisi
Waxtaani sëriñ tuubaa
Waxtaani Sëriñ Tuuba, xaajub ñaaréel bi
Ag jiitël alaaji mbakke xaadimul xadiimi mooko dajale fii ngir bëgg muriit yépp jariñu ci, yàl nako Yàlla nangu ci barkeb Sëriñ Tuubaa te békloo ko ci àdduna ak allaaxira aamiin.
Ahoozu billaahi minash shaytaanir rajiim, wa inniya uhiizuhaa bika wa zurriyatihaa minash shaytaanir rajiim, rabbi ahuuzu bika min hamazaatish shayaatiini wa uhoozu bika rabbi ay uahdhuruun.
Waxtaani Sëriñ Tuuba قادله الله مااختارله
Waxi Sëriñ Tuubaa ci yéene:
Sëriñ Tuubaa -Qaada lahuu Al-Laahu maa Axtaara Lahuu- Néena: Boo bëggée jàng Alxuraan Nanga ci yéene "Génn ci lépp lula sunu Boroom tànnalul; Ak dugg ci mboolem limu la tànnal. Boo dee jàng ak Xasida ci sama Xasida yi, Man nga cee yéene lula neex, Kon danga ko am, Bu fekkee ci yima def ginnaaw bima jugee jolof la walla ca at mama fa jugée, Waayé Xasaayid ya ko jiitu moom déedéet", Bu dee Wirdu, nanga ci yéene Yàlla jariñ la ci Àdduna ak Allaaxira, ci lu dul Lor, Ak jege Yàlla ak Yonent bi (Jàmmi Yàlla mu kawe ma ci kawam, ci aw ñoñam aki àndandoom ak mucc) jege gu lay jariñ te dula lor, Boo dee Naafila nanga yéene Dundal Sunnas Yonent bi (Jàmmi Yàlla mu kawe ma ci kawam, ci aw ñoñam aki àndandoom ak mucc) Saar yu gàtt yi, yu la ci neex jàng, (Wér na lool)
Sëriñ bi Néena: Ku bëgg Yàlla jox ko limu bëgg ci Àdduna Ak Allaaxira, Nay toppi ndigëlam, Ku bëgg a toppi ndigëlam nay yéene, Ndax yéene moo koy Wommat jëmé ko ci [Ag] Topp. Ku bëgg Yàlla diko fegal lumu ragal ak lumu Sib, Nay teet (sori, bàyyi) ay tereem, Ku bëgg a teet ay tereem nay Yéene, Ndax yéene moo koy wommat jëméko ci teeti Tere. [Wér na lool]
Sëriñ bi mas nay laaj, kenn ci ñi mu fi waccoon (bàyyiwoon), kooka nangu koo wax la am lool (sawar ci nettali ko), Sëriñ bi neko "Loolu Wolof di wax saan wu déllu si Xam nga koo! ?", Mu neko "Waaw", Mu [Sëriñ bi] neko "Xanaa ba ñu koy Wax, Saan wu baax taxul" ? Mu neko: Déedéet, Saan wa ca des kay lañuy wax, Sëriñ Bi neko: Saan wu baax déy, wa ca gën a rëy a gën. (Wér na). [Boroom Téere bi néena:Loolu mooy li Wolof di wax ne: «Yéene Néeg la; Boroom a cay fanaan»]
Waxi Sëriñ Bi ci fonk ay waxm ak bañ koo waxal lumu Waxul:
Sëriñ Tuubaa -Qaada lahuu Al-Laahu maa Axtaara Lahuu- Néena: Waxal waaju baax, lumu waxul leegi la, Waayé bu jëggoon, Ku ko defaa, bu ñu xëyee, dañu lay fekk nga doon GOLO, Binga xamee ne Yonent bi -Jàmmi Yàlla mu kawe ma ci kawam, ci aw ñoñam aki àndandoom ak mucc- ñëw na, Lako Yàlla terale du defati loolu, Waaye ba leegi, ku ko def àtte boobu mingi daw ci yaw.
Sëriñ Bi neena: Des na diir bu gàtt, Ku man a wax ne: «Sëriñ Tuubaa neena, Te muy dëgg duñu nangu, nga diko waxe fi suuf, Fu kawe nga koy waxe» (Siiwna),
Sëriñ bi neena: fekke sama waxtaan, jarna sol dàlli weñ, Di dox ba bamu Xar.
Sëriñ bi neena: Damaa wax sama boroom, neko: Mbooloo mii ma topp, di wuyyoo samaw Tur, di taasu ci sama barke, Damaa bëgg nga wax ma, Li nga gën a bëgg, Ma sant léen ko ñu defal lako ? [neena:] Saa boroom ni tekk, ba mani bu doon, kuy fàtte mani fàtte na, Ma dellu waxaat koko, Mu [Yàlla] neeti tekk, Ma dellu waxaat koko, Mu ne ma «Fu ñu tollu dila waxtaane, Fu ñu lay waxtaanee, danaa léen fa tiim, ak waamew (taw bu matale) xéewël, Di léen sotti, Ba kero ñur bàyyi Ma door a Séwét» (Siiwna).
Waxi Sëriñ bi ci Julli:
Sëriñ bi neena: Ubbikoo ci Julli gu Farata, Ludul ALHAMDU LILLAH (FAATIHA), Mingi melni nga dem ci Kilifa ga nga gën a fonk, neko "Dama laa soxla", Mu ànd ak yaw, ba ca barab bamu, gën a fonk, Àgg suuf nela: Waxal sa Soxla ? Loo wax ludul ALHAMDU LILLAAH, mingi melni nga séen Janaab (Muus) foofa, Wacci ko fa, daw topp ca. (Wér na)
Sëriñ Bi masnaa sëlmal Jullig Timis, Wax ni: Barab bañuy dekkee ak Bañuy deggee daa soree lool, Koo xamni daana taxawal Julliy Juróom, Dees koy Defaral, Lumu war ci yoolub ay Julléem, Ba àgg fa ñuy dajee, Ku daawul taxawal Julliy Juróom nag, Bu dekkee, dañuy jàppu, ci ay tànkam, diko diri, ci Kanamam wuti Taxawaay ba. (Wér na lool)
Sëriñ bi mas naa sëlmal [Jullig] Gee ne: «Dama ni, Koo xamni Julli dakoo soxlaal waliif (bàyyi fi) mbir yi, Dana jariñ ci julli gi, ak ci mbir yi, Koo xamne nag, Mbir yi dakoo soxlaal waliif Julli gi, Du jariñu ci mbir yi, Du jariñ ci julli gi» [daa di ne:] Jaamu Yàlla mooy laggéey, Biñu nu sant, Aada yi nag, dañu leen di dimbandikoo rekk ci Jaamu gi, [Teg ci ne:] «Fa Quuluu Anfusakum Wa Ahliikum Naaran» [Wér na lool]
Waxi Sëriñ Bi ci koor ak Laylatul Qadri:
Sëriñ Tuubaa -Qaada lahuu Al-Laahu maa Axtaara Lahuu-: Weeru Koor daawul yonni ku woorul, Daawu ko def Darra, Weeru Koor yit ci la daan, gën a bari lumuy joxe. (wér na lool) (Mani: xayna day xamle ni, Ku woorul deful ak moom nenn).
Amna Taalube yu doon dundal [Guddig] Laylatul Qadri, Ci tënk bi Sëriñ bi def, Ba mu ko yëgee, Ni léen du tay, Wax[aat] léen ca beneen bis, [ni léen:] tay jii la. (Siiwna) [Boroom téeré bi ni: Lii nag, Limuy war a tegtale, mooy Lëm googu Yonent bi - (Jàmmi Yàlla mu kawe ma ci kawam, ci aw ñoñam aki àndandoom ak mucc)- Wax la, Waayé térewul ñu war di topp tënk bi Sëriñ bi def,] (Mani: Ginnaaw Xam-xam bi ci ñeel Sëriñ bi noonu ñeelu nu banu man koo ràññee, nanu tënku ci tënk bi Sëriñ bi def, Dàkke koko)
Waxi Sëriñ Bi ci ASAKA:
Amna ku mas a juge fu sori, Ñëw jox Sëriñ bi Xaalis bu bari, niko Asaka la, Dellul Fanga jugewoon, Amna juróom ñatt ñu Alxuraan Tudd, Koo ci gis nga jox koko.
Waxi Sëriñ bi ci Tuub:
Sëriñ neena doomu aadama ñaari rekk la am: Yéene ak Tuub, Li baax bu fekkee daa bari ba maneefut a def lépp, La nga man léppu danga koy def la ca des, nga diko yéene, Bu ko defee ñu def langa yéene ni la nga def dila ko fay. Li bon yitam bu fekkee daa bari ba maneefuta ba (bàyyi) lépp, Dangay bàyyi la nga man la ca des nga diko tuub, Su ko defee dana ñu ko far, Te lu ñu far ak lu ñu bindul ñoo yam. (Wér na)
Sëriñ Tuubaa -Qaada lahuu Al-Laahu maa Axtaara Lahuu- Neena: Ki nga xamni dañu koy jëmale ci lu amul njariñ ginnaaw tuub gu sell, Mingi melni ku waccu ba noppi, ñu lekk loo koko, Ki nga xamni dañu koo jëmale ci lu Haraam walla lu ñu sib ginnaaw Tuub gu sell, Mingi melni ku ñu lekkloo ay xal walla ay jiit, Bu léen ku baax woowee ci ñam wu baax, na ngeen lekk, Waaye ku leen bëg a lekkloo am waccu walla ay xal walla ay jiit bu léen nangu. (Wér na lool)
Waxi Sëriñ bi ci ndigël yi ak tere yi:
Sëriñ bi masnaa laajte ndax xam ngeen «Al-Iimaan» ak «Al-Islaam» ak «Al-Ihsaan» ? ñu neko: Degg nañu ñu di ko wax, Muni: «Al-Imaan» mooy léppu lu am nga gëm ni Yàlla a ko dogal, «Al-Islaam» mooy léppu loo am nga génne ca wàllu Yàlla, «Al-Ihsaan» Mooy lumu dogal mu neex la. (Wér na lool)
Sëriñ Tuubaa -Qaada lahuu Al-Laahu maa Axtaara Lahuu- Masnaa laaj, «Wa Af`aloo Al-Xayra:S22,V77,وَافْعَلُوا الْخَيْرَ» Nu ngeen koy firee ? ñu ni ko: Wa Af`aloo, nangeen def, Al-Xayra, aw yiw, Mu ni: ñu koy def ? ñu ni cell, Mu ni: Wa Af`aloo, juróom ñaari Haraf la, Al-Xayra juróom i Haraf la, Juróom ñaari cer yii lañu wax ni saxal leen ci juróom i ponki Lislaam yii, te bu leen ko ba. (wér na)
Sëriñ bi masnaa laaj ndax xam ngeen, «Waajib» ak «Manduub» ak «Mubaah» ? ñu ni ko: ñi ngi koy dégg, Muni ndax xam ngeen luy seen «waajib» yéen ? ñu ni ko: déedéet ! Mu ni:mooy wàcc lal yi te dem ci der yi jaamu ji Yàlla, Daa di ni: Xam ngeen luy seen «Manduub» ? ñu ni ko: déedéet ! Mu ni: Wacc a ndiku ndamu ba ñu ni démb la bis pénc, Daadi ni: Xam ngeen luy seen «Mubaah» ? ñu ni ko: déedéet ! Mu ni : Darra, Darra, Darra, daadi ni: Ndax moo boole «Xudratu» (Kàttan) Ak «Iraada» (nammeel) te bu yékkatee yaram ba kenn du ko tere, Ku xam ci moom Darra doofa dawal Darra ba naw ko, ndax Darra du fa doy.(wér na)
Am na koo xamni da daan def, bu togee ci wetu Sëriñ bi di bind «Kun Fayakuun» am bis Sëriñ bi jàppu ci mbangam, neko:«MIN HUSNI ISLAAMI AL-MAR I TARKUHUU MALAA YUXNII», (Bokk na ci liy rafetal ak njullit bàyyi lépp lula am a lul njariñ) ni ko: "boo manta ñàkka bind deel bind «AL-KADHIBU HARAAMUN, (fen haraam na) WA-L-XIIBATU HARAAMUN, (jëw haraam na) WA-AlN-NAMIIMATU HARAAMUN (rambaaj haraam na)» KA DHAALIKA (niki noonu)". (Wér na)
«فاقصص القصص لعلهم يتفكّرون
ماكان حديثا يفترى و لكن تصديق الذى بين يديه وتفضيل كلّ شي ء وهدى ورحمة لقوم يومنون.»
Waxi Sëriñ Tuubaa ci diggante boroom kër ak soxnaam, ni ñuy dëkkee
Am na ku doon jambat soxnaam ci ci Sëriñ Tuubaa ▬قادله الله مااختارله ▬ Sëriñ bi ni ko nangu naa ànd'ak yaw ngeen jaamu Yàlla ? Mu ni ko waaw, Mu ni ko kon nak damaa bëggoon nga xamni la taxoon ñu jox la ko moo di am nga jàngoro joo xam ni moom rekk, moo yor saafar sooko man a saafaraa te doo ci am bàkkaar bu ko defee nga jàppee ko muy saafaras jàngoro jooju, saafara nak bu yàggee nga bëgg koo jàppe ab dund, dang ci'y gis sikk, ndax day jur jàngoro, barina yu ngeen di jàmbat te noonu dóng la .'. wer na
Am na ku amoon ñatti soxna, ñaar ña xëy-xëy dem (melni dañ koo takkoo), Mu yónnee ci Sëriñ Tuubaa ▬قادله الله مااختارله ▬ ni ko bama demee batóllu ci àdduna dama koo bàyyi tóppu ko, bama demee ba am lama doon wut ñaw sampu kër ba am ñatti soxna, ñaar ña xëy-xëy dem melni dañ koo takkoo ma bëggoon bu dee sikk si ci man la nékk nga wax ma ko ma ñawaat ndax ma defaru, bu fekkee ci ñoom la nékk nga wax ma ko ma bàyyi leen, Sëriñ bi wax ndaw la dem a ngun nafaa ? mu niko déedéet, Sëriñ bi ni ko neeko booba ba tay sikk si ci moom la nékk, nafa dem buñ nangoo ñëw mu xam ni sikk si ci moom la nékkoon, buñ nangu wu la ñëw mu xam ni sikk si ci ñoom la nékk.'. (Mu dem fa ñu daal di ñëw) wer na
Ay dénkaane
Bu ngeen xëyatee:
Wàll:Yoonu murit
Njël
right|300pxNjël : Guddi-> Fajar -> Njël -> Suba (bés)
Wàll:Bés
Sëriñ Maalig Basin Si
Sëriñ Maalig Basin Si gane na àdduna atum 1871 génn àddina 1955 (am 84ci ay at ci ag dundam) baayam tudd Sëriñ Maxtaar Penda Si ndayam tudd Soxna Xadi Ñang, di ab jullit bu jëfe ag njullit te it di ab sufiyanke bu mag di taalubeb Sëriñ Tuubaa jébbalu ci atum 1905
bindub jëmmam
Ndaama la woon su xees te am bët joti cer am xorom lool ci waxiin ak jëfiin
ku woyofal àdduna a la woon
daa na wax ni: mbirum àdduna loo ci rëyal ba woote ko mu diis ba doo ko àttan, Sëriñ Abiibu nee: gis naa mu sëyi loo ab taawam te defeesu ca darra batey it sëyi loo na doomam bisub talaata ñu ni ko ah Sëriñ Bi tey dey day bisub talaata, mu ni aah talaata day bañ ku ci def lu baax ñu ni ko déet mu ni kon dey di naa ko ci def, maye na doomam jàpp ca loxo ba yegg ca boroom këram ni ko dénk naa ko Yàlla te dénk la ko,
Ku am ag taalibe la woon
Sëñ Abiibu nee mas naa dégg mu ni boroom man Boroom Tuubaa laa jëkk a xam Yàlla, ngir bamay ndaw nekk mbakke laa gis Boroom Tuubaa xam ko, bëgg ko te booba xam a gu ma Yàlla, Mas nay waare bisub bër/hiid (tabaski, korite, mbaa tamxarit) mu ni : garab gale bu fa rasuulul laahi صلى الله عليه و سلم (ndawal Yàlla xéewalug Yàlla yal na ko ñeel ak jàmmam) taxawoon garab gale Boroom Tuuba taxaw fa, garab ga rasuulu laahi taxaw du ma fa dox, bu masaana jëm kër Sëriñ bi balaa nuyoo day jàpp, ku bëgg alxuraan (teereb Yàlla bi Muhammed indi) la woon te di ko jàng, Sëriñ Abiibu nee Sëriñ Maalig mas na koo wax ni mas naa toog ak Sëriñ Bi (Sëriñ Tuubaa) ni ko: man dey mbàkke damaa degg nga ni digal képp ku man alxuraan (ku ko man jàng bu wer) mu saxal yaari isib (benn ci 60 dogi alxuraan) ak yaari robo (benn ci 4 dogi isip) di ko jàng bëccëg, ak di ko naafilaa (jullig coobare) guddi, bama ko deggee bëgg gi ma la bëgg tax ma saxal ko madoon laaj ndax di naa ci am ab yool (pay) ? Sëriñ Bi ni ko loolu dey moo ngi mel ni for bu dajee ak boroom bu ko neexee jël bu ko neexee ba ak moom waaye yaw sax alxuraan joxeef na la, Sëriñ Maalig neena ma tiit ni ko ah mbàkke kon nu ma koy def mu ni ko xanaa di jàng rek foo yam tay bu ëllagee nga dale fa,
Ay Waxtaanam
Sëriñ Maalig li mu daa ubbi koo ci ay waxtaanam mooy: ndegam/segam moos Yàlla rekkay buur walla Sëriñ Tuubaa moos ken xamul lu mu doon ! fum ko masaa waxe rek xamees ni mo ngay tàmbali, <ol> <li>Mbirum àdduna loo ci rëyal ba woote ko mu diis ba doo ko àttan</li>
<li>Donga buy tërbiyawu moongi melni mbuus muñ duyi leer/ndox bu jegee jigeen manga cay jami ràbb muy seeb, bu ko laalee mu bëtt tuuru</li>
<li>Kilifa balaa war a digle day def balaa war a tere day ba</li>
<li>Liy yàq kilifa, ñàkk njariñ, ñàkk a jëf.</li>
<li>Lepp looy santaane na fekk nga manal ko sa bopp ba su ñu gàntoo yit nga defal ko sa bopp, ngir nit ñi ku léen yaakaar ñu wor la.</li>
<li>Lees yarul kenn du man a jaxasook moom, loo bëgg a jaxasool danga koy tàqaleek moroomam ya yaruwul.</li> <li>Kilifa daa war a yar doomam, moo gën jikki ba fiy bëgg a juge, naan sama gannaaw na ngéen topp ci diw. (nde loolu ku yar sa doom bam man a yor mbooloo dooko wax), te nit ñi boo nee léen topp léen diw mii, bu diw jubul it duñ ko topp. </li>
Géej gu Diggu
Géej gu Diggu mooy géej gi ne ci diggante goxu Afrik ak bu Tugal ak bu Asi. Guddaayam di 2,51 milyioŋ ciy km² te yaatuwaayam toll ci 3700 km.
Sëriñ Maalig Basin Si
Ay Waxtaanam
<li>Yàlla mooy ndox ma Rasoolu Laahi mooy teen ba sab Sëriñ mooy goj ba pas-pasu taalube ba mooy baak ba yitteem mooy di yoor aka jukki ba barim ndox.</li>
Géej gu Diggu
Ci sowwu mi ngi yem ci Mbàmbulaanu Atlas, ci penku ci Géeju Marmara ak Géej gu Ñuul gi. Yenn saa yi Géeju Marmara dees koy boole ci Géej gu Diggu gi, waaye Géej gu Ñuul gi moom dees koy tàqale ak moom.
Sëriñ Maalig Basin Si
Ay Waxtaanam
<li>Li tax kuy wut Yàlla ay mbokkam di ko yedd, jaam buy wut boroomam talut moroomam, bu amee boroomam bëggul moroomam.</li>
<li>Ku dul mer mbaam la, Kudul mar xaj la,</li>
Xartum
Xartum (ci araab al-Khartûm الخرطوم ñu man koo tekkee «ñoxub ñay») mooy péeyu réewum Sudaan, féete ci wetu Niil bu weex, bi jóge Ugandaa, ak Niil bu baxa, bi jóge Ecoopi.
Wàll:Sudaan
Arsantin
thumb|left|Salta Argentiin (Republik bu Argentiin) : réewu Aamerig
Wàll:Réew Wàll:Aamerig
Géej gu Diggu
Karmat
Wàll:Géej Wàll:Diiwaani Tugal
Sëriñ Maalig Basin Si
Ay Waxtaanam
<li>Ku gis sa baay, gis sa nijaay, gis sa taawub baay war a xam sa bopp.</li> </ol> ak yeeneeni waxtaan yu am solo dees na ko mottali... insaa allaa
Delluwaay
waaxtaan yi ak jaar-jaar yi moo ngi bawoo ci téere bu am solo Sëriñ Abiibu Si doomi Sëriñ Maalig Basin Si bind ko ngir dajale as lëf ci jaar-jaari Sëriñ Maalig Basin Si aki waxtaanam, muy waxtaan yu am njariñ ngir lépp yeete la, yare, laabiire, ak waare, ngir li alxuraan wax ni: فَذَكِّرْ إِن نَّفَعَتِ الذِّكْرَىٰ (saaru 87, laaya 9) - فَإِنَّ الذِّكْرَىٰ تَنفَعُ الْمُؤْمِنِينَ (saaru 51, laaya 55) ak hasiis (waxtaanu yonnent ba) bay wax naan: الدين النصيحة = diine laabire la, ag càkkutéefug Sëriñ Muntaxaa Mbàkke mom Sëriñ Basiiru Mbàkke mom Sëriñ Tuubaa, Tuddee Téere ba " النصيحة لاخوان, للترشيد و التنبيب" ( Laabiire bokk yi, jubal yeete .)
Wàll:Niti senegaal Wàll:Yoonu murit
Podgorika
thumb|right|80px Podgora mooy péyu réewum Montenegro.
Wàll:Montenegro Wàll:Péy
Penda Mbow
Penda Mbow
Dundu ak jaar-jaaram
Penda Mbow mu ngi juddu ci weeru mee atum 1955.
Atum 1986 la am ab doktoraa ci tarixu jamono ji farañse tudde moyeenaas  (histoire médiévale)  ca iniwersite bu Porowãas  (Provence)  ci ab teesu ñetteelu fànn bi mu bind ci « Nguuru takk-der gu askanu mameluke ci ni ko téereb nattu suuf bu Ibn al-Ji’an ñu dendale ko ak li am Farãas ngir xam li ñu niroole ak li ñu wuute »  (L’aristocratie militaire mameluke d’après le cadastre d'Ibn al-Ji'an : éléments de comparaison avec la France .
Ndeyi-koor
Ndeyi-koor,(ci araab rajab رجب ) moom nag ci weer yi am worma la bokk. Tuddees na ko nag Rajab ci araab, ngir ne ci weer woowu dees ci daa wéer ngànnaay yi, nocci ñawka yi wëlif xeej yi, daawuñu ci xeex, dees na wax (rajaba) maanaam taxawlu na wëlif xeex bi.
Mooy juroom-ñaareelu weer ci at mi, di itam ñaareelu weer laataa koor gi.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:weeri wolof
Baraxlu
Baraxlu, (ci araab sahbaan شَعبان ), tuddees na ko noonu ndax aw ñall la (shahb ci araab) ci diggante "rajab" ak "ramadaan". Waxees na ne nit ñi daño cee baaxoo woon a tàqalikoo ak a ñallu (tas) ngir sàkku-ji ndox, mu daal di jël tur woowu. Mooy juroom-ñetteelu weer ci at mi, di itam weer jiitu koor gi. Bokk na ci weer yi baax a woor ci jullit ñi
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:weeri wolof
Afrig gu Bëj-saalum
Afrig gu Bëj-gànnaar (Réewum Afrig gu Bëj-saalum) : réewu Afrig
Wàll:Afrig Wàll:Réew
Seere
Seede: wax Laa Illaaha Illal Laah, Muhammadun Rasuulul Laah, muy ci maanaa Yàlla rekk mooy buur, Muhammad (j.m) moo di ndawam li mu yonni ngir mu wuutu ko fi, di jàngal nit,ñi di leen xamal li Yàlla bëgg ci ñoom.
Loolu nag di tekki dugg ci diine ju bees, wommatu ñeel Yàlla, bàyyi la nga nekkoon, nekk leegi ci lu bees lii la Yonnant bi woo, tënku ci ak lu mu metti metti, ak lu jamono soppiku soppiku.
Wax laa illaaha illal laah
Wàll:Lislaam Wàll:Ponki Lislaam
Ñaqu meningite
Ñaqu meningite mooy bépp ñaq bi ñu mëna jëfandikoo ngir mucc ci feebaru Neisseria meningitidis. Amna yeneen xeetu ñaq yu mëna musal nit ki ci yenn ci xeetu meningite yii ñuy lim: A, B, C, W-135, ak Y. Baaxaayu kaaraange ñaqu gi mingi ci diggante 85 ak 100% mën na yàgg gën gaa néew ñaari at. Li mu jur mooy wàññikuy méningite ak sepsie ci barab yiñ leen jëfandikoo lu bari. Mën nañu la def ñaq bi ci sa sidit wala ci suufu der bi.
Waa OMS (Mbootaayu sàmm wérgi-yaram ci àdduna bi) waxna ni ñi nekk ci barab yu bari meningite wala yu ko xawa am, dañu wara ñaqu ngir mucci ci feebar bi. Sudee gox yi feebar bi bariwul, nañu ñaq ñi nekk ci wetu ñu am feebar bi. Ci goxu afrique yi nekk ci ndomba meningite, ñu ngi def jéego yu mag ngir ñaq yi am diggante 1 at jàpp 30 at, muy ñaq bi boole ak méningocoque A. Ci Kanada ak ci États-Unis, dañuy digle ñuy faral di ñaq ci saasi bépp xale bu nekk ci barab bi feebar bi nekk te bari fa. Waa Arabi Saudi dañuy sàkku ci képp kuy aji Màkka mu jël ñaq bi koy aar ci meningite.
Ñaqu meningite (Meningococcal), daanaka ñaq bu wóor la. Ci ñénn ñi, barab bi ñu leen ñaq mën na xonk wala mu metti tuuti. Jiggéen ju ëmb mën na ko jëfandikoo. Néew la lool lumuy indi nit ki ay jafe-jafe, matul benn ci 1milioŋi ñaq.
Ci atum 1970 lañu njëkka génne ñaqu meningite. Ci limu garab yu am solo yi waa OMS def, mooy ñaq bi gëna am solo bu yaramu nit ki soxla. Ñu ngi jaaye ñaq bi 3,23 ak 10,77 USD dose bu nekk (en gros) li dalee atum 2014. Ci États-Unis, ñu ngi koy jaaye ci diggante 100 ak 200 USD.
Wàll:Paj
Lisbon
thumb|right|80px thumb|right|80px Lisbon (Lisboa) moy péyu réewum Portugaal.
Wàll:Portugaal Wàll:Péy
Xelkoom
Jenn la ci daara yi Sëriñ Saaliwu sancoon ngir liggéey ak jaamu Yàlla, moom nag mi ngi sosoo ci 15 daara yu ñu defar ci anam gu xereñ, tali yi xotti ko, indees fa ndox, ñu fay bay lu sakkan ci gerte ak dugub ak yeneeni mbay ngir ag sukkandiku gu poppu ci wàllug mbay ak xam.
Wàll:dëkk-dëkkaani Senegaal Wàll:yoonu murit
San Marino (péy)
San Maarino : Moy péyu réewum San Marino
Wàll:san Marino Wàll:Péy
Waxi Sëriñ Maalig Basin Si
Waxtaani Sëriñ Maalig Basin Si, njariñ, yare, laabire, yeete, ak waare
<ol> <li>Mbirum àdduna loo ci rëyal ba woote ko mu diis ba doo ko àttan</li> <li>Donga buy tërbiyawu moongi melni mbuus muñ duyi leer/ndox bu jegee jigeen manga cay jami ràbb muy seeb, bu ko laalee mu bëtt tuuru</li>
<li>Kilifa balaa war a digle day def balaa war a tere day ba</li>
<li>Liy yàq kilifa, ñàkk njariñ, ñàkk a jëf.</li>
<li>Lepp looy santaane na fekk nga manal ko sa bopp ba su ñu gàntoo yit nga defal ko sa bopp, ngir nit ñi ku léen yaakaar ñu wor la.</li> <li>Liy yàq kilifa, yatt la: 1. Lu mu xam wax ko; 2.Luñ ko wax, mu waxaat ko; 3. Lu mu mer, xul ko.</li>
<li>Ku la jaay yatt (3), jënde ko yatt (3): 1. Ku la jaay xam-xam, jënde ko maandu, mu ne ndax as gor bu maanduwul du teree moy Yàlla; 2. Ku la jaayub juddu, jënde ko ngor, ngir juddu bu rafet du teree dem kaso; 3. Ku la jaay alal, jënde ko doylu, ngir bu doyluwul dina sàcc</li> <li>Lees yarul kenn du man a jaxasook moom, loo bëgg a jaxasool danga koy tàqaleek moroomam ya yaruwul.</li> <li>Kilifa daa war a yar doomam, moo gën jikki ba fiy bëgg
a juge, naan sama gannaaw na ngéen topp ci diw. (nde loolu ku yar
sa doom bam man a yor mbooloo dooko wax), te nit ñi boo nee léen
</li>
mooy goj ba pas-pasu taalube ba mooy baak ba yitteem mooy
di yoor aka jukki ba barim ndox. </li>
<li>Li tax kuy wut Yàlla ay mbokkam di ko yedd, jaam buy wut
boroomam talut moroomam, bu amee boroomam bëggul moroomam. </li>
<li>Ku dul mer mbaam la, Kudul mar xaj la,</li>
<li>Nit ku yiw, na joxe dooleem, joxe alalam, waaye bumu joxe
ngoram, ndax ku joxe sa ngor dootoo dara. </li>
<li>Ku gis sa baay, gis sa nijaay, gis sa taawub baay
war a xam sa bopp. </li> </ol> 15. Danga gis boroom judd buy taxawaalu akub juddoom; Boroom xam-xam buy taxawaalu akub xam-xamam ;
Waaye doo gis mukk boroom liggéey buy taxawaalu akub liggéeyam.
Kori
Kori (ci araab شَوّال), ci la jullit ñiy wori ci seenug koor, mi ngi tudd nag ci araab "Sawaal" ngir ne sawaal day tekki ci araab ag jeex akug ñàkk meew, te ci weer woowu seen naaga yi (giléem yu jiggéen yi) dañu ci daan jeex, ñàkk ci meew.
Waxi Sëriñ Maalig Basin Si
Delluwaay
waaxtaan yi ak jaar-jaar yi moo ngi bawoo ci téere bu am solo
Belgrad
thumb|right|200px|Belgrad, 2012
Waxi Sëriñ Maalig Basin Si
Delluwaay
Sëriñ Abiibu Si doomi Sëriñ Maalig Basin Si bind ko ngir dajale
Belgrad
Belgrad Moy péyu réewum Seerbi
Kori
Mooy fukkeelu weer ci at mi, di itam weer wi njëkk gannaaw koor gi.
Waxi Sëriñ Maalig Basin Si
Delluwaay
as lëf ci jaar-jaari Sëriñ Maalig Basin Si aki waxtaanam ci càkkutéefug Sëriñ Muntaxaa Mbàkke
Belgrad
Wàll:Seerbi Wàll:Péy
Waxi Sëriñ Maalig Basin Si
Delluwaay
mom Sëriñ Basiiru Mbàkke mom Sëriñ Tuubaa, Tuddee Téere ba
Kori
Xew-Xew
Wàll:weeri wolof
Waxi Sëriñ Maalig Basin Si
Delluwaay
" النصيحة لاخوان, للترشيد و التنبيب لرحمة" ( Laabiire ñeel bokk yi, ngir yar yeete ngir
Yàlla.)
Armeeni
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Asi Wàll:Armeeni
Waxi Sëriñ Maalig Basin Si
Delluwaay
Sëriñ Maalig Basin Si
Bawoo :Sëriñ Habiibu Rasuul SI
Wàll:Senegaal Wàll:Yoonu murit
Tuberculosis
Tuberkiloos (TB) feebar la buy wàlle, te li koy faral di joxe mooy doomu jàngaor bi tuddu Mycobacterium tuberculosis (MTB). Cër bi tuberkuloos di ngëna jàpp mooy dënn bi, waaye mën na dem ba laalaale yeneen cër ci yaramu nit ki. Barina lu muy dal nit te du feeñ, loolu lañuy woowe tuberkuloos bu nëbbatu. Lu tollu 10% feebar yiy nelaw yaramu nit ki, dañuy dem ba daaneel nit ki, suñu ko fajul, mën na dem ba faat ki mu dal. Beneen tuburkuloos bi nelawul moom dafay wane boppam, kumu dal dangay am sëqët mu tar àndaale ak lumbi deret, yaram wu tàng, ñaqu guddi, ak yaram wuy jeex di dem. Di nañu koy faral di woowe feebaru "ŋacci" ndax limuy ŋacci sa yaram. Amna yeneen anam yu muy feeñee su laalee yeneen cër yi.
Tuberkuloos dafay tasaaroo ci ngelaw li, suede tuberkuloos bu tar moo la jàpp, soo sëqëtee wala nga tifli wala nga wax, wala nga tissooli mën nga ko wàlle. Nit ñi feebar bi di nelaw ci seen yaram du ñu wàlle feebar bi. Nit ñi gëna mëna wàlle feebar bi mooy ñi am VIH/SIDA ak tóxkat yi. Ngir saytu jàngoro ju tar ji ci yaram nit, dañuy rajo dënn bi, dañuy jël itam ndox mu bawoo ci moom ñu xool ko ci microscope wala ñu amal ci njàngat mu xóot. Sudee tuberkuloos biy nelaw nak, ci deru nit ki wala ci deretam.
Suñu bëgee aar nit ñi ci feebar boobu, nañuy saytu bu baax ñi nekk fumu leen mëna dalee, teela gis doomu feebar bi ak teel ko faj, ak jël ñaq bii di Bacile Calmette-Guérin (BCG). Nit ñi feebar bi gëna yab ñooy ñiy liggéeyandoo ak ki ko am, ñi mu bokkal kër, workplace, ak ñi muy nekkal bis bu nekk. Paj mi dafay yàgg lool, te ay àntibiotik lañu koy defee. Doomu jàngoro bi daa tàmbali ñeme garab yu bari (MDR-TB) ak doomu jàngoro yi ñeme yeneen garab bi (XDR-TB).
Ci atum 2018, ñeenti nit ñoo jël xalaat nañu ni kenn ka amna tuberkuloos. At mu nekk dina am lu tollu ci 1% ci nit ñi ci àdduna bi ñuy am doomu jàngoro ji. Ci atum 2017, amoon na lu ëpp 10 milion ci nit ñu am feebar bi, ci ñooñu amna ci lu tollu 1.6 milion ñu ci ñàkk seen bakkan. Loolu moo ko def feebar bi dàqa ray ci feebar yiy wàllaate.Lu ëpp 95% nit ñi mu faat ci réew yu néew doole yi lañu dëkk, lu ëpp 50% Inde, Chine, Indonesie, Pakistan, ak Philippines. Seetlu nañu ni li ko dale atum 2000 ba leegi wàllaate gi dafay gëna wàññeeku at mu nekk. Nit ñi saytu ndax am nañu tuberkuloos am déet, 80% ci ñoom dañuy am feebar bi suede ci Asie ak ci Afrique waaye suede ci Etats Unis 5–10% ci nit ñi ñuy saytu ñoo koy am. Ca jamonoy maam ya ba leegi tuberkuloos a ngi am.
Wàll:Paj
Tunis
Tunis (ci araab تونس ) mooy dëkk bi ëpp ci Tiniisi, mooy péeyu réew ma dale 20 sattumbar 1159 (di 5 koor 554 ci arminaatu jullit ñi). Nekk ci bëj-gànnaaru réew mi, ci dóoxub Tunis bi ko tàqaleek déegub Tunis bi. Ña fa dëkk waa-tunis lees leen di woowee, ci suuf su yaa la tëdd man ngaa daw 30 km laa ngay àgg ca anéer ba.
Wàll:Tiniisi
Afrig
right|thumbnail|250px|Afrig Afrig, Afirig, moom la ñu jàppee ne mooy gox bi nit cosaanoo, su nu ko xoolee ci yaatuwaayam ak bariwaayu askanam (lu weesu gox bu Asi), mooy ñaareelu gox bi gënn a rëy ci àdduna bi. Yaatuwaayam tollu na ci 30.065.000 km², nekk 20,3% ci jéeri ji ci àdduna bi. Ay way dëkkam tollu ci lu ëpp 800.000.000, muy benn juroom ñaareel bu way dëkki àdduna bi. Afrik a ngi yem ci bëj-gànnaaram ci Géej gu Diggu gi, ci sowwu ci Mbàmbulaanug Atlas, ci bëj-saalum ci Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi, ci penku ci Mbàmbulaanug End. Asi rekk la taqalool ci yeneen gox yi. Yamoo gi jàll na ko. Ci jëmm doon na gox bu bari'y melokaan, te wuute teg ci.
Cosaanam
Baatu «Afrig» moo ngi jóge ci turu Afridi yi, doonoon ag giir gu dëkkoon ci Bëj-gànnaaru Afrig ci diwaanu Kaartaas.
Beneen cosaanam moo bàyyikoo ci Berber Taferka «suuf», «boroom suuf». Ki fay dund la ñuy woowee Aferkiw, Latin yi soppi ko africanus, mu doonoon aw tundu waa rom ci Afrig. Araab yi di ko wax إفريقيا ifrīqīyā, mu doonoon Tiniisi gu tay gi.
Ñeneen ne ci baatu waa geres bii di aphrike («amul sedd»), latin di ko waxaprica («Bari naaj»), la jóge.
Taariix
Afrik la ñuy jàppee ne mooy cosaanu nit, ndax desiti nit yi gën a yàgg ci àdduna bi fa la ñu ko gisee, ci Afrig gu Bëj-saalumu-Sahara.
Sahara cëru na bu baax ci màggug gox bi. Taariixu askani Bëj-gànnaaru Afrig yi day tolloo ak bu Tugal ak bu Penku gu Diggu gi. Li ëpp ci Afrig gu Bëj-saalumu-sahara amul woon genn jëflante ak li des ci àdduna bi, da ñoo beru woon.
Jamono ju yàgg ja
Xay yi juddoo ci goxu Afrig, boole nañ leen ci yi gën a mag ci taariixu nit. Xayu Esipt ak bu Gana ak bu Mali, ak bu Kuush ak bu Songaay, añse.
Jàppum njaam
Ci li taariixkat yi wax, jàppum njaam mi ngi tambali ci xarnub VII ak araab yi. Ci lu gën a leer ci atum 652 ba Ab njiitu araab takk-taxawalee waa Nubi yi ngir ñu jox leen 360 ciy jaam at mu jot. barab yi njaay mi doon amee mi ngi dale ca Mali ba Penku Afrik, ci wàll gi féete bëj-saalumu Sahara.
Ci xayma nee nañ ci diggante xarnub XVIII ba ci xarnub XIX, benn ñenteel ci nit ñi ay jaam la ñu woon, walla ñu ñu manante (takk-taxawal) ci liggéey bu ñu sañut a bañ. Nee nañ njiitu waa afrik yi ci seen bopp ñoo doon jàppaate ak a jaayaate.
Waa tugal lu weesu bi ñu aakimoo (walla sancee) suufi Aamerig yi da ñoo soxla woon ay loxo yuy liggéey ci seen tool yi. Def nañ ko ci 400 at (1500-1888), ay jaam yu bari jënd nañ leen walla jàpp nañ leen ci tefesi afrik yi: Sowwu Afrig gépp, ak ci bëj-saalumam itam. Donte tereg jàppum njaam gi mi ngi waddoon ci lu jege atum 1850 (réew yépp bàyyeendoowuñu ko) amoon ay nit yu wëyoon di ko def cig làqatu ba ci 1900.
Aakimoo gu waa tugal
Jamonoy aakimoo gu tugal ci Afrig moo ngi tambalee ci Ndajeem Berlin (1884-1885) ba ci tembte yi ci atum 1960, sedatle gu réew yu tay yi ca la jóge. Ecoopi moo doonoon menn rèew mi ñu masut a teg
Réewi Gox bi
thumb|400|Pàcc yu tembte gu réewi Afrig yi
Cosaan ak diine
Xool: Diiney Afrig
Làkk
Gëstukatu-làkk yi ci xayma nee nañ 2 000 làkk ci goxu Afrik, ñu boole leen ci ñeenti mbooloo, làkk yi fa cosaanoowul bokkuñu ci.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Afrig
Niimaa
vignette|Nataalu garabug niimaa Niimaa xeetu garab la gu bokk ci njabootu "Azadirachta", End la bàyyikoo. Ci barab yu naaje yi ak xaw a naaji yi lay sax.
Melo wi
Garab gu gaaw a sax la, man na àgg ba 20i met ci guddaay, ci lu neew nag 35 ba 40i met. Xobam day wéy waaye danay ruus ci jamonoy bekkoor gu taar. Bànqaasam daa yaa te tàlleeku.
Xobam danay àgg 20 ba 40i sàntimet ci guddaay.
Tóortóoram daa weex te gëtte.
Nataali niimaa
alt=Tóortóori niimaa|vignette|Tóortóori yi
alt=Garabu niimaa gu ndaw|vignette|Niimaa gu ndaw
Turu xam-xam wi
Azadirachta indica
Gëm Yàlla
NI NUY GËME YÀLLA
Rat
vignette|Nataalu garabu Rat Rat Rat xeetu gàncax la gu bokk ci njabootu "Combretum". Dees na ko fekk ca Senegaal, ca Burkinaa, ca Gana, ca Mali, ca Gàmbi, ca Niseer, ca Niseryaa ak ca kamerun.
Gëm Yàlla
Yàlla moom ni nga koy gëme mooy : nga dëggal ni am gi mu am lu wóor la, te aji jiitu la joj jiitoom gi amul fu mu tàmblee,aji des la te desam gi amul fu muy yam, aji wuuteek mbindeef yi la,aji doylu ci boppam la,kenn la kok amulub kem,aji wéet la ci jëmmam- maanaan amul kenn ku mel ni moom- ak ciw meloom, aki jëfam.
Rat
Meññuwaayam
Rat cib gott lay faral di sax ak ci yeneen xeeti suuf yu bari, waaye ci beeñ la gëne. Day muñ bekkoor te ci barab yiy sotti lu toll ne 200 ba 700 milimet cib taw cim at lay meññ. Màggam daa gaaw.
Gëm Yàlla
Kàttan (man-manu jëf) ak nameel (maanaam bëgg di def) ak xam-xam akug dund ,ak gis ak dégg, ak wax,yooyule yu war ci sunu boroom lanu. Kon nag mu nekk di aji am kàttan lu war la, tey ku am nameel ,di aji xam, di aji dund,tey kuy degg di kuy gis, nekk it di kuy wax yu war lan ci moom. Ni yooyu nekke di ay melo yu war ci sunu boroom, la ame yeneen melo yu waradi,te jomb ci moom,niki ñàkk, (maanaam sun boroom bañoon a am) ak sosu (ci maanaa muy ku nekkam gi am na lu ko fi jiitu,nekkul di ku fi mas di ne),ak jeex (maanaam muy ku fi dul des),ak niru,(ci maanaa yamoowut ak dara ci jëmm du caageenug ci meloom mbaa ay jëfam,kon niroowut ak dara te loolu jomb na ci moom)ak aajowoo (jomb na ci sunu boroom muy aajowoo kenn ci lenn),ak limu (maanaam mu bañ di kenn di ay ñaar aki ñatt) ak lott (maanaam ñakk man-man ci def li ko soob) ak sibeel ( def dara cig sibeel mooy safaanub def ko cig nameel,mooy def goo xam ni andul ak teeyug bakkan loolu jomb na ci sunu boroom) ak tëx (mooy safaanub degg) ak réer ( di safaanub xam) ak dee di (safaanub dund)ak gumba di (safaanub gis) ak luu di (safaanub wax).
Rat
Melow wi
Rat gàncax la guy àgg ba 12 met. Bànqaasam day wàcc, ronam dëng, xàncam day dége te baam, ñuul. Xobam day dijj, nëtëx te mel ni ndàbb bu mboqe. Ci noor lay tóortóor.
Gëm Yàlla
Yile yepp jomb nanu ci yàlla sunu boroom ,tudd naa sellam ga,kon daal jomb na ci moom mu ne di aji lott,mbaa muy aji tëx mba muy aji jëf cig sibeel walla muy aji réer mbaa muy ku gumba mbaa ku dee -soril naa ko loolu- walla muy aji luu,yii daal melo yu jomb lanu ci boroom asamaan.Moom daal sunu boroom deful dara cig war,lu mu man a def cig nameel la koy def ak cig baax ak coobare,loo fi gis daal,ci mbindeef yi, seenug jëf ak seenug ba, ñoo yam ca sunu boroom,lenn du ci lu war, lu dagan rekk la ci moom, (dagan mooy lu man a nekk man a bañ a nekk).
Rat
Melow wi
Doom bi dana àgg ci 2,5 ba 4i sàntimet ci guddaay. Ak 1,5 ba 3i sàntimet ci yaatuwaay. Saawiyee ba nowàmbar lay meññ ci yaatal.
Gëm Yàlla
Wàll:Lislaam
Rat
Njariñ yi
Dees na ci jële ay melal yu mboq. Aw dénkam dees na ci defar ay jumtukaay. Dees na ko jëfandikoo ci wulli. Ñam la ci yenn mala yi. Dees na ko lekk te di defar ay ndimo.
Day yokk kàttanu góor, ñaari xob yi ngay baxal ci genn wàllu kaas ñatti waxtu.
Day yokk dereet it juroomi xob ngay wut def ko ci liitaru ndox baxal ko di ko naan 3i waxtu bu dee mag, bu dee gone kaasu attaaya
Day faj dagg-dagg bu bees, jëlal xob wu tooy mokkal ko, boo ci noppee nga tay ko ci, gaaw na ci lool.
Day faj sibiru bu àndee ak sexaw ak ngeer, baxal ko di ko naan suba, bëccëg ak ngoon.
Dana maye pàppin (àppeti).
Reen bi day faj feebaru sëy ak nduxum siti. Ak feebaru ngaana bu dee gu bees.
Boo amee doom mu yeex a dox wutal ñaari liitar baxal ko ci ndox mi di ci naan kaas 3i waxtu.
Turu xam-xam wi
Combretum glutinosum
Turam ci yeneeni làkk
Araab: Pulaar: dooki Hawusa: kantakara
Seex Ibraayma Faal
Kenn ci ñi gën a siiw ci taalubey Bamba yi mooy Seex Ibraayma Faal. Bàyyi na fi ay dongo yu ñuy wooye Baay Faal yiy wottee seenug ñàkk a julli ak woor, liggéey bi ñuy def ci seen loxo ak yalwaan, looloo tax yeneen jullit ni ñoom di leen jam tey naqarlu seeni jëf. Seen njañ yi ñu yore ak seen létt yi yobbe na leen way nemmeekusi yi (touristes) di leen jaawale aki rastamen.
Jëf yii nag yu ci ëpp du yu bawoo ca Maam Seex, moom kay day yu bawoo ci seen bopp, li leen jur di am njaxas mu ag dëddu àdduna ak ginaawal ko ak yëngu bu bari bi ñu taqool ba duñu talati seen bopp ñu far ba seeni kawar noonu duñu leen topptoo, duñu leen tal.
Maam Seex nag nekkoon na di ku dëggu te liggéeyal lislaam lu réy, waaye ñàkk a jullit gi ñu bari firee nañu ko ci ne daa amoon ngànt, ndax daa meloon ne ku àndul woon ak sagoom, booy xool it ci ni mu daa waxe mbaa mu koy jëfe lépp da daa wund loolu, mu mel ne ku sóobu la woon ba sóobu gi yobbu ko ci mu nekkoon di ku àndadi akum xelam te loolu lislaam boole na ko ci sart yiy tee julli di war. Bokk na ci sart yiy tax julli di war nit ki ànd akum xelam.
Seen gëm-gëm nag amul lenn lu ko wuuteel ak bu lislaam, ñu jàmbaare lañu ci lislaam di liggéey di joxe, ngir lépp lu ñu war a alalal ci lislaam man a alalu, lépp luy sémb man a àntu, foo leen fekk dañuy sikkar (maanaam tudd Yàlla) di woroomi pastéef yu kawe aki jéll, bu koor gee ñuy joxe ay ndogu ñeel way woor yi, di tabaxi jàkka aki jumaa, lii rekk mooy li ñu leen man a doyodale ci lislaam te du ñépp ñooy ña ca dul julleek a woor, am na ci ñoñ dañu koy def, doonte ñu néew lañu it.
Wàll:yoonu murit Wàll:niti senegaal
Jubaljana
Jubuljana Moy péyu réewum Esloweeni.
Wàll:Esloweeni Wàll:Péy
Gëm Malaaka yi
NI NUY GËME MALAAKA YI (yal na yàlla dolli xeewal ak mucc ci ñoom)
Malaaka yi ñoom nga gëm leen mooy nga dëggal te am koolute ci ne ñoom kat ñu am lanu,te ñu nu musal ciy bàkkaar lanu,(dun moy yàlla),dunu xayta (dunu puup) dunu saw it,ñu sunu boroom laabal lanu. Dunu lekk dunu naan –jàmm yal na sax ci ñoom - ñoom daal jaam yu yàlla teral lanu ba fàww,ken du ci moy yàlla,ku ci ne li ko yàlla digal rekk lay def.Ci leer la leen yàlla binde. Sàbbaal seen boroom mooy seenug naan,sellal ko mooy seenug lekk.
Wàll:Lislaam
Otris
Ótriis (Republik bu Ótriis) : réew Tugal (Óróop)
Wàll:Réew Wàll:Tugal
Watikaa (péy)
Watikaa mooy péyu réewum Watikaa.
Wàll:Watikaa Wàll:Péy
Gëm Téere yi
NI NUY GËME TEEREY ASAMAAN YI
Ni ngay gëme teere yi mooy nga dëggal ne wacce gi leen yàlla wacce lu wér la,te lepp lu ne ci teere yooyu ag dëgg la gu deesul sikk.Seenub lim nag teemer ak ñeent la. Fukk yi nu wacce leen ci yonant yàlla Aadama (j.y.m), juroom fukk yi nu wacce leen ci yonant yalla Sihsa(doomi yonant yalla Aadama), fanweer yi nu wacce leen ci yonant yàlla Idriisa,fukk yi nu wacce leen ci yonant yàlla Ibraahiima miy xaritub yàlla bi(j.y.m). Bu ko defee Tawreet ñeel Muusa(j.y.m),Injiil ñeel Hiisaa,saboor Davood (j.y.m)Alxuraan jii nag wacci ci sunu sang bi Muhammad yonant bi tëjj yonant gi,yal na yàlla dolli mucc ak xeewal ci moom,ak ci ñoom ñepp
Wàll:Lislaam
Ndëgërlu gu mbëj
Ndëgërlu gu mbëj ag jagle gu jëmm la guy tax nu man a natt bañ gi ab wommatukaay di bañ su ko dawaanu mbëj di jéem a jàll. Lànk googu dafa aju ci ne-ne bi ñu defare PENISwommatukaay bi, dijjaayam, tàngaayam, ak, su fekkee dawaan bu safaanula, baraayu dawaan bi. Genn ci njeexiitu jàllug dawaanu mbëj ci ab wommatukaay mooy yokkug tàngaayam, di liñuy wax njeexiitu Joule.
Ndëgërlu gi ci gii yamale nga koy xamee:
Tekki:
Ndëgërlug ag wëñu wommatukaay
Ndëgërlu R gu ab buumu wommatukaay nii lañu koy xaymaa.
Tekki:
Misaal: dëgërluwiinu përëm mooy 0.0175 ohm x mm² / m, kon lii da lay wax ne ag wëñu përëm gu gudde 1 m dijjee 1 mm² Ndëgërloom gu mbëj day doon 0.0175 ohm.
Ajoom ci tàngaay
Ninu ko biralee ci kaw, Ndëgërlug ab wommatukaay nii lañ koy xaymaa. waaye ak bii yamale, dëgërluwiin gi dafay aju ci tàngaayu wërlaay gi mu ne. Su fekkee fésaluñu ko, dangay jàpp (ninu ko waxee ca kaw-a-kaw) ne ci tàngaayu 20° la. Mbindiin wii moo koy wone R_{20}. Ci maanaa mooy ne ndëgërlu gi dafa aju ci tàngaay bi, lii man nañ koo wax ci bépp wommatukaay.
Lëkkalekaay yu biir
babyolie gwn kersensaus ja
Wàll:Mbëj
Beeco Cuun
Seex Beeco Cuun taalubeb S Saaliwu la, mu nekkoon kenn ci ñi daan liggéey ci yoriin wu Senegaal (administration sénégalaise), ku bari ñu aju ci moom la ciy murit, moom nag woote na ag ceexal gu bawoo ca S Saaliwu, waaye aw nit rawatina ci biir murit gi dañul di ko sikk ak a diiŋat
Wàll:yoonu murit Wàll:niti senegaal
Wiyen
Wiyen : Moy péyu réewum Ótiris
thumb|700px|center|Wiyen Wàll:Ótiris Wàll:Péy
Burusel
Burusel Moy péyu réewum Beljik
Wàll:Beljik Wàll:Péy
.ac
.ac mooy barab bu tolluwaay bu njëkk bu réew (ccTLD) bees jagleel dunu Asensio
Moo ngi njëkk dugg ci net bi 1997
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Barab bu tolluwaay bu njëkk
Toppdomän
Bisaawóo
Bissawóo (wu-portigee: Bissau) mooy péyu réewum Gine Bisaawóo.
Wadus
Wadus : Mooy péyu réewum Liechtenstein
Aserbayjaan
Aserbayjaan (Republik bu Aserbayjaan) : réewum Tugal / Asi
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Asi
Tabaski
Tabaski, (ci araab "sul-hajja" ذو الحج), tuddees na ko noonu ngir ne mooy boroom aj gi, ci la araab yi daan aji Màkka, ci la tabaski gi it nekk, moom nag bokk na ci weer yees wormaal.
Mooy weer wi mujj ci at mi.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Weeri wolof
Darkase
vignette|Darkase gi (Anacardium occidentale) Darkase xeetu garab gu bokk ci njabootu Anacardiaceae. Ca Amerig gu naaje ga la bàyyikoo, te ci barab yu naaje yi lees koy baye ngir foytéefam.
Melo wi
Garabu darkase danay àgg 12 ba 15i met ci guddaay. Buut bi di reenam bi ëpp solo danay àgg ci xóotaay bu sori ci suuf si. Pànguur yi di reeni wet yi danañuy àgg fu sori lool. Xobam wirgow nëtëx bu dër la yor. Danay àgg 10 ba 20i sàntimet ci guddaay ak 10 sàntimet ci yaatuwaay. Xobam wi puur ci noor lay feeñ. Daa gëtte am xet gu neex te day xëcc yamb yi, ci la lem di bàyyikoo.
Doom bi
Doom bi ci njeexteelu noor lay mat. Bu ñoree day xonq mbaa mu mboq. Bu ñorul nag nëtëx. Am ub saal ca biir bu ñuy wax ndaamaraas mu bari ay njariñ lool.
Njariñ li
Doom bi dees na ci njar, dees na ci defar sàngara te dees na ci faju. Garab gi nag dees na ci jële am matt dees na ci faju.
Turam ci yeneeni làkk
Wàll: garab Wàll: meññeef
Diggi-tabaski
Diggi-tabaski,( ci araab "sil-qihda"  ذو القعد, moom nag ci weer yees wormaal la bokk: tuddees na ko noonu ci araab ngir ne "qahada" ci araab giy tekki jekki la baat bi juge, li ko waral nag di jekki gi ñu ci daan def wëlif xeex, wëlif it ñax, daawuñu ci laxas ngir sàmmi, daawuñu ci xeex, ngir wormaal ko, araamal ci xeex.
Mooy fukk ak benneelu weer ci at mi, di ñetteelu weer gannaaw koor gi, di itam weer wi Tabaski toftal.
Wàll:weeri wolof
Gëm Yonnant yi
NI NUY GËME YONANT YI,mucc ak xeewal yàlla na nekk ci ñoom)
Wàll:Lislaam
Melosuufug Botswana
Botswana li ëpp ci suufam mi ngi ci tàkku Kalahari gi. Mi ngi nekk ci Bëj-saalumu Afrig, ci bëj-gànnaaru réewum Afrig gu Bëj-saalum. Ay xammekaayu melosuufam ñooy: 22° Bëj-g 24° Bëj-s.
Wàll:botswana Wàll:melosuufug afrig
Lubotin
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Ukreen
Boa Vista (Kap Weer)
thumb|350px|Deserto de Viana Boa Vista diiwaan dunu ci yu Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkkaani Kap Weer Wàll:Duni Kap Weer
Ñaqu Hepatite A
Ñaqu (vaccin) Hepatite A mooy ñaq bi mëna aar nit ñi hepatite A. Wóoraayam yegg na ba 95%, te dina la aar lu tollu ci fukki at ak juróom amna sax ñu muy aar seen giiru dundu. Ku nekk war na ko ñaqu ñaari yoon, bu njëkk bi mooy su xale bi amee benn at. Ci siditu nit lañu koy pikiir.