cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Penku Afrig
Ruwandaa ak Buruundi yénn saa yi dan leen di boole ci Diggu Afrig, ndax li ñu nekk ci diggante ñaari diwaan yi.
Jibuti, Eritere, Ecoopi, Somali, ñooy réew yi ñuy woowee Bejjenu Afrig.
Melosuuf
Yénn barabi penku Afrik,siiw nañ ndax seeni rabi all yu bari, yu mel ne segg, gaynde, ñay,... Li ëpp ci diwaan bii nak ñaay la. Doju Kilimanjaaro ak doju Keeñaa, ñooy yi gën a kawe ci Afrig.
Ci gii xaaju Afrig, làkk yu bari lañ fay wax, kàllaama waa angalteer ak gu waa faraas ñooy yi fa gën a tas, waaye bu nu fatte kiswhili di itam làkk bu tas ca diwaan ba; baati bantu ak yu araab ñoo booloo doon ko. Diiney krist mooy bi fa gën a tas rawatina ca Ecoopi. Doon na diwaan bu bari ay xare yu junniy nit faatoo: ca Sudaan lu mat ay fukki at a ngii ñu ne ci xare, ca Ecopi ba buur ba daanoo ba tay ñu ngi xare ci seen biir. Moom Ecoopi am beneen xare bu mu sexxal ak Eriteere mi ko doon laaj tembteem te jot ko ci 1993, am na fanweeri at. Ca Somali itam ay at a gii ñuy xeex ci seen biir.
Taariix
Penku Afrik teewee na ay nguur yu mag, rawatina gu Ecoopi. Man nan wax ne mooy nguur gi njëkk ci Afrig. Am na yénn taariixkat yu naan sax ña sosoon Esipt gu yagg ga fa la ñu jòge woon. Nguuru Ecoopi moo tegoon tànk ca diwaan boobu ci jamono ju yagg ja. Lu ko daleen ci xarnub XIX ba bu XX waa tugal yi ñoo leen nootoon, aakimoo woon seniy suuf. Waa portigaal yi ñooy ñi fa njëkkoon a ñéw, waa faraas yi ak waa angalteer yi dal di ci tegu.
Wàll:Diwaani Afrig
Aten
Ci angale mooy Athens; Ci faranse mooy Athènes
Aten dëkk bu mag la, ci réewu Geres mooy péey ba sax, te siiw na ngir xam-xam ba'ak njàng ma, ak caada ja. Yaakaarees na ne lu ëpp téeméeri junni ciy way dëkk ñoo fa dëkke. Nekkoon na péeyu nguuru waa Geres, bi tuddoon Atig (Attique). Tey mu tudd Aten.
Sancees na Aten daanaka 3.000 at Nj. Is (njëkk Iisaa). Daanaka 500 at njëkk Iisaa fekkoon na mu am nguur gu yaatu lool. Waaye Geres dafa ñàkkoon suuf. Moo tax waa Geres yi tuxu, di sanc ay dëkki Geres yu bari ca Tugal ak Asi gu ndaw gi.
Moone ca jamonoy Pool dafa ñàkk xaalis. Amatuñu nguur, te diiwaanam Atig dafa tuuti - dénd bu tollook 2.600 kilomet kaare matul sax benn departemaŋ ca Senegaal. Amul feneen ca Atig fu gën a sore Aten 40 kilomet. Seen suuf musuñoo doy seen soxla. Taw bi barewul woon, lu tollook taw bi ñu am ca noru Senegaal. Ñetti cér ca ñeent ca suuf si amul njëriñ ci bey te yu bare ci yi des amoon njëriñ ca bey garabu oliw rekk. Amoon nañu mbélli xaalis waaye fekk nañu ne jeex nañu tàkk laata jamono nguuru Room. Tamit seen doole ci jaay wàññiku na, ndax doole yeneen dëkk yu mel ni Ancos, Korent, Efes, ak Alegsàndiri.
Dëkku njàng la woon, bu amoon jenn daara ju kawe 'iniwersite'. Naka noonu siiw nañu ndax seen xam-xam ak seen waxin, ndaxte waxin lañu ca gën a jàngale. Wax ak a déglu lu bees rekk lañu daan xinte. Amoon na ay mbooloo boroom xam-xam. Benn ca mbooloo boroom xam-xam moo tuddoon Epikuren. Kureel la woon, bi sës ci njàngalem Epikuur (mu faatu 270 at lu jiitu jamano Kirist) te fonk bànneex, ba mucc ci bépp tiis. Gëmuñu Yàlla, waaye ñu gëm ne àddina dafa sàkk boppam te amul boroom. Te boo deeyee amul dara lu ciy topp. Nekkatuloo daal. Beneen mbooloo dafa tuddoon Estowisen. Kureel la woon, bu sës ci njàngalem Senon (mu faatu 265 at lu jiitu Kirist). Fonk nañoo naagu, ba bañ a yég dara, muy bànneex mbaa naqar.
thumb|250px|right|Akëropool ca Aten. Dëkk bi fees na dell ak màggalukaayu yàlla yi ñu defare marbar, yu réy-a-réy te rafet, nataal ya ñu yett, kenu ya, robine ndox bi ñu tudd 'fonteen' ak yeneen rafetaay. Ca diggu dëkk ba amoon na benn tund wu am ay màggalukaay rekk. Ëpp nañu fukk. Nekk na daanaka 100 meetar ca kaw niwo dëkk ba. Ca ñetti boor am na mbartal bu jub xocc mel ni miir. 'Akëropool' la tudd.
thumb|250px|left|Lu des tey ji ca màggalukaayu Sës ca Aten. thumb|200px|right|Kenu ya ca màggalukaayu Sës ca Aten.Benn ca màggalukaay ya moo doon màggalukaayu Sës, yàlla ju gën a mag ca diine Gereg. Àggaleeguñoo tabax màggalukaay ba ca jamono Pool. Waaye ba noppi amoon na 104 kenu marbar, bu nekk am kawewaayu 17 meetar ak yaatuwaayu 2 meetar! Kawewaayu màggalukaay ba moom ca boppam moo doon 27 meetar. Ca biir amoon na nataalu Sës bi ñu defare wurus ak iwaar. Bokkoon ca ñeenti màggalukaay yu gën a réy ca àddina si ca jamono.
Kopiapo
Kopiapo dëkku di Sili.
Aten
thumb|250px|right|Parténon ca Aten. thumb|250px|right|Parténon ca Aten.Màggalukaay bu gën a am solo moo doon li ñu tudd 'Parténon' bi ñu defaroon ngir yàllay dëkk ba, maanaam, Atena. Guddaay 72 meetar la, yaatuwaay 34 meetar, te kawewaay 20 meetar. Ca kaw kenu ya amoon na nataal bu ñu yett bu wëroon tabax bépp ca 92 wàll. Wàll bu ne indi na benn ca seeni nettali yàlla. Amoon na beneen nataal bi ñu yett ca diggante kenu ya bu amoon 600 melo ya - ay góor, ay jigéen ak ay bàyyima yi bokk ca ña indi seen yàlla Atena benn yére wurus at bu nekk. Guddaayu nataal bi mooy 160 meetar. Te def nañu nataal yi ngir ñi taxaw ca suuf di ko xool yaakaaroon nañu ne dañuy jàkkaarlook nataal ba, fekk na ne nekkoon na 10 meetar ca seen kaw.
Kopiapo
Wàll:Ciili
Aten
Waa Aten jaamu nañu ay yàlla yu bare. Waaye yàllay dëkk ba moo doon Atena. At bu nekk ci weeru yuuliyoo, amoon nañu benn màggal lu diir 8 fan. Ca fan yu jëkk ya def nañu ay joŋante, rawante gaal ya, fas ak sareeet ya, rawante ca woy ak nettali, ay mbumbaay. Ca juróom-benneel ba fan, ca fajar, saraxalekat ya ak magi dëkk ba, jiitu nañu mala ya ak waa dëkk ya yépp, ñu dox ca biir dëkk ba, ba egg Panténon fu ñu def sarax ya, te ñépp lekk yàpp. Sarax nañu 100 mala, mooy nag ak xar, at mu nekk.
Amoon na bérab ci biir dëkku Aten bu tudd Areyopas. Nekkoon na ci kaw wenn tundu xeex wu kawe. Amoon na ay siis yi ñu defare woon doj ngir kureelu dëkk ba manoon faa daje. Indi nañu Pool foofu ngir mu waareji.
Ni dëkki Gereg yépp amoon na pénc bu ñu tudd 'Agora'. Amoon na ñaar sax - benn bi waa dëkk ba tabaxoon ak benn bi waa Room tabaxoon. Ay péncu doj lañu yi ñu rafetal ak kenu yu réy ak nataal ya. Ñoo doon maase, ak grand palaasu dëkk ba, te fu ñu doxale nguur. Foofu itam amoon na ay màggalukaay ak ay saraxalukaay. Ci dëgg-dëgg mënuloo dem fenn ca dëkk ba te gisul benn màggalukaay walla nataalu yàlla. thumb|250px|right|Powukaayu Erodd Atikus ca Aëropool, Aten. thumb|250px|left|Powukaay bu Room ca Aten. Amoon na ay powukaay itam. Ñoom itam dañuy kéemaane. Benn ca ñoom woyuwaay la bi ñu teg ne mooy bu gën a rafet ca àddina si. Beneen mënoon na toogal 17.000 nit, te léeg-léeg dina fees ba ëpp loolu sax! Amuñu jot a lim bépp tabax bu yéeme bu nekkoon ca Aten bi fa Pool ganesi.
Dëkku Gereg la woon waaye amoon ay Yawut itam.
Aten dafay feeñ ci Injiil ci Jëf 17:15,16,21,22; 18:1; 1Tes 3:1.
Ruwandaa
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Ndar
thumb|200 px|Nappkat Ndar (fr. Saint-Louis-du-Sénégal) béne deukkou Senegaal.
Mu ngi ci bëj-gànnaar Senegaal.
Arara
Arara : dëkku Breesil
Wàll:Breesil
Taariixu Senegaal
Ngir xam taariixu Senegaal, taariixkat yi am nañu ay gongikuwaay yu bari : gongikuwaay yu gimiñ, yooyu nag yu bari lañu waaye soxla nañu ay gëstu yu xóot, ndax dañuy faral di jaxase diggante dëgg ak léeb (mythe). Ak jeexiit yi, ñoom nag bariwuñu te lu tas la, ak gongikuwaay yu mbind yi, ñoom it yu néew lañu, ndax askan yi dëkke woon Senegaal ca jooja jamono xamuñu woon mbind.
Senegaal nag suuf su ñuy gàddaaye génn la ak su ñuy gàddaaye jëm. Aw askanam, diirub ay xarnu, dañoo nekk ci diggante sax ak laxas. Senegaal nag taxawal na ay séqoo yu am solo ak aw askanam ak itam réew yi mu feggool. Daa na jëflante ci wàllug yaxantu ak gox yu sori yi. Loolu lépp nag tax na ba réew mi am aada ju cosaanu. Nguur gi njëkk ci Senegaal ñi ngi ko taxawal ci lu tollook juroom ñaareelu xarnu g.j, man naa am sax mu jiitu loolu. Nguur yooyu nag amuñu woon doole lu dul ci ñaari xarnu yii, bu fukk ak ñatt ak bu fukk ak ñeent, maanaam ci jamonoy imbraatóor yu ñuul yi (yu nit ku ñuul yi), gu Gana, Mali ak Songaay. Nguur yii ci ron kiliftéefug imraatóor yii lañu nekkoon.
Ci xarnub fukk ak ñeent Jolof soppiku na di nguur gu mag gu am ay sañ-sañ yu yaatu, teg loxo ci ay wàll yu mag ci nguur yooyu. Ci xarnub fukk ak juroom ak bu fukk ak juroom benn, yenn nguur-nguuraan yi tàmbali woon nanoo daggu ci Jolof ndànk-ndànk, ci noonu Jolof mujj di nguur gu yamamaay niki yeneen nguur yi rekk. Nguur gu ci nekk ab buur a ko daan jiite, ab jataay (conseil) moo ko daa jox sañ-sañam, jataay boobu moom lañu dénkoon muy fuglu ay saxalam aki ndigalam, ay foŋsaneer daa nañu dimbale buur bi, di def liggéey yi aju ci saytu alal ji, wattu kaaraange gi, taxawal yoon, ñenn ci ñoom it daa nañu dooni kaŋ (gouverneur) ñeel lenn ci diiwaan yi.
canc gi
Cada Mosko mooy tubaat bi njëkk a tek tànkam ci suufi Senegaal ci atum 1442, buur ba nekkoon Poortugaal moo ko yónni woon. Ci noonu la waa Poortugaal tambalee jëflante ak waa senegaal yi fa nekkoo, yaxantu judd ci seen diggante. Ci nii ba mu yàgg waa angalteer dal di ñëw, waa faraas tegu ci ak waa Olaand. Dem na ba waa faraas rek a fi desoon sanc réew mi yépp; def Ndar péyam tek fa ab Laman buy yor réew mi. Laman yooyu ay tubaab la ñu daa doon yu daa jóge ca Faraas.
Jàmmaarloo ci ngànnaay lànk canc gi
Lu ëpp ci goxi Afrig yi waa Tugal yi tegoon loxo ci jàmm lañu ko defe woon, li ko waral mooy waa Afrig yi dañoo jortoon ne tubaab yi de dañu fee jaar rekk waaye duñu fi yàgg. Waaye ci ginnaaw bi lañu gis ne canc gi (la colonisation) de mi ngi defi sémb ngir nar fee sax, te it mi ngi liggéey ci soppi séenuw dundiin.
Ci yenn barab yi ( niki Senegaal ), waa Tugal yi daje nañook ay jàmmaarloo yu tar. Nguuri Afrig yi amoon nañu ay xare (larme) yu ñu waajal, looloo leen dimbali woon ci ñu man a xeex jàmbur yii. Bu dee giir yeek dëkk-dëkkaan yi, ñoom dañu doon xeex ci séenug anam, maanaam di def ay cong yu tàqalikoo, fii ak fee (dóor-làqu ;guérilla).
Waa Afrik yi def nañu ay jàmmaarloo ci ngànnaay, yu jur ay ñàkk yu tar ci sàppes waa Tugal yi. Yenn jàmmaarloo yi wéy nañu ba ci atum 1930 g.j. Ca dëgg-dëgg waa Afrig yi ñoo gënoon a limu, te ëppooni xam-xam ci toolu xare bi. Soldaari Tugal yi nag yoroon nanu ay ngànnaayi sawara yu aaytal, waaye dañoo xawoon a doyadi, ndax manuñu woon a dékku tàngoor wu tar wi ak tawati rëddu yamoo wi (maladies tropicales).
Man nan lim ñenn ci ay way lank canc gi ci Senegaal: Lat joor Joob, Alburi Njaay, Alaaji Omar Taal, Muhammad Lamin Daraame, Saamóori Ture, Alaaji Maalik SY, Seex Ahmadu Bamba, Seydinaa Limaamu Laay, Aliin Situwe Jaata,...
Gongikuwaay
Téere taariix Senegaal bu Abdu Xaadir KEBE
*
Esloweeni
Esloweeni (Republik bu Esloweeni) : Réewum Tugal (Óróop)
Wàll:Réew Wàll:Tugal
Andare
Ci angale mooy Andrew; Ci faranse mooy André
Benn ci fukki taalibe Yeesu ya ak ñaar la woon, di rakku Simoä Piyeer. Ñu bokk ndey ak baay. Nappkat bu bawoo ca dëkk bu tudd Betsayda ca diiwaanu Galile la woon. Bala mu topp ci Yeesu nekkoon na taalibe Yaxya.
Dañuy gis Andare ci Injiil ci Mc 4:18-20; 10:2; Mk 1:16-18,29; 3:18; 13:3,4; Lu 6:14; Yow 1:35-44; 6:8-9; 12:20-22; Jëf 1:13.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Prag
thumb|300px
Wàll:Réewum Cek Wàll:Péy
Niccolò Cusano University
300px|thumb|Campus Unicusano Niccolò Cusano University - Unicusano ab university Rom, Itaali.
Wàll:Itaali
Diiwaanu Kawlax
300px|thumb|right|Diiwaanu Kawlax ci lonkoyoonu Senegaal Diiwaanu Kawlax benn la ci juroom-ñenti diiwaani Senegaal yi. Réewu-taax mu kawlax mooy péeyu diiwaan bi, te ëpp ci solo it. Mi ngi réye 16010 km2, am 1 066 375 ciy way-dëkk
Féeteem ci Melosuuf
thumb|right|300px|Diiwaan bi ak ay tundam Mi ngi peggook:
Ay tundam
Ba ñu defee tunduw Kafrin diiwaan ci 2008, diiwaan bi ñetti tund rekk la am:
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:diiwaani Senegaal
Tus-wu-gaar
300px|thumb|Lonkoyoonu àdduna bi ak yenn ci ay tus-wu-gaar. Tus-wu-gaar wenn la ci ñaari xammikaay yi (beneen bi mooy tus-wu-taxaw). Tus-wu-gaar wi ci bëj-gànnaar walla bëj-saalumu yamoo gi lay nekk.
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Melosuuf
Antipas
Ci angale ak ci faranse mooy Antipas.
Toppkatu Yeesu bu jóge Pergam la woon, bi ñu reyoon ndax ngëmam ci Yeesu.
Dañuy mana gis Antipas ci Pe 2:13.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Anet
thumb|240px|right|Anet Ci angale mooy dill or anise; Ci faranse mooy aneth
Jiwu walla doomu gàncax gu saf la. Boroom xam-xam yi xam nañu ko ci turu Anetum graweyolensë (Anethum graveolens). Jëfandiku nañu ko ngir safal ñam ak faj feebar.
Ci Injiil dañuy gis baat bi ci Mc 23:23.
thumb|left|anet bi ñu wowal
Wàll:Gàncax yi ak garab yi ci Kàddug Yàlla
Xaralay xibaar ak jokkoo
Xaralay Xibaar ak Jokkoo (XXJ) walla Xaralay Xibaar ak Jokkoo yu Yees yi, ci wu-angalteer Information and Communication Technology, ci wu-faraas Nouvelles technologies de l'information et de la communication, moo ëmb mbooleem xarala yees jëfandikoo ngir yor ak jokkale ay xibaar. Yitteem mooy sos ay noste yuy yor ay xibaar, yor seenug suqaliku, seenug dencu, seenug jokkale, ak seenug kaaraange.
Yombul joxe ci ab tekki bu daj ndax amul benn tekki bu ñépp ànd déggoo. Ñi ciy liggéey raññee nañu leen niki ñu seen xam-xam daj, dañoo nekk ñuy xam lépp lu laal: mbëjfeppal, xam-xamu nosukaay, jokkoosoryante.
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Xam-xamu nosukaay
Mbàmbulaan
350px|thumb|Xumbalub lonkoyoonu mbàmbulaan yi[[Dencukaay:Mappemonde_oceanique_Serret.gif|thumb|The world (global) ocean mappemonde océanique Serret]]
Mbàmbulaan am mbalka mu réy la mu def ndoxum xorom, te wër ab gox.
Mbooleem mbàmbulaan yi ak géej yi ñoo jël 70% di ñatti ñeenteel ci li ci Kaw kol-kolub suuf si, maanaam 360.700.000 km². Ci lim bii 154.800.000 km² ñoo ngi ci xaaju kol-kol bu bëj-gànnaar, 205.900.000 di km² ci xaaju kol-kol bu bëj-saalum.
Mbàmbulaan yi juróom lañu:
Waaye waa-Angalteer yi ci seen gisinu melosuuf da ñuy jàppee mbooleem géej yi ne ci li wër ñaari goxi dott yi, duppee leen Mbàmbulaan gu Bëj-gànnaar ak Mbàmbulaan gu Bëj-saalum.
Martinik
Martinik : dunu Faraas (Géejpeek u Atlantik)
400 px|left 100px|right
Wàll:Faraas Wàll:Dun
Daawuda
Ci làkku ibrë (דָּוִד) la tur wi jóge. Daawuda mooy ni ñu ko waxe ci Lislaam. Ci angale mooy David; Ci faranse mooy David. Moo doon buur bu mag ci bànni Israyil, di yonent bu bind lu bare ci Sabóor. Man nga jàng ci jalooreem ci Kàddug Yàlla gi ci 1Sa 16:1-30:31; 2Sa 1:1-24:25; 1Ki 1:1-2:10; 1Ch 3:1-9; 10:13-11:19; 12:1-23:32; 28:1-29:30. Benn ci maamaati Yeesu ci Macë ak ci Luug. Ci Injiil Daawuda moo feeñ ci aaya yii: Mc 1:6,17; 12:3; 22:42,43,45; Mk 2:25,26; 11:10; 12:36,37; Lu 1:27,32,69; 2:4,11; 3:31,32; 6:3; 20:42,44; Yow 7:42; Jëf 1:16; 2:25,29; 4:25; 7:45; 13:22,34,36; 15:16; Ro 1:3; 4:6; 11:9; 2Tim 2:8; Yt 4:7; 11:32; Pe 3:7; 5:5; 22:16.
Sëtu Daawuda:
Turu Kirist la, muy wone ne, ci lu jëm ci juddoom wàcc na ci yonent Yàlla Daawuda, di wone it ne, Almasi bi la. Sëtu Daawuda moo feeñ 15 yoon ci Injiil ci aaya yi: Mc 1:1,20; 9:27; 12:23; 15:22; 20:30,31; 21:9,15; Mk 10:47,48; 12:35; Lu 18:38,39; 20:41.
Wàll:Diine Wàll:Yonenti Lislaam
Mbëjfepp
Naka-jekk ab mbëjfepp njunj bees koy jëmmale mooy e-. Xarefulwoon yi li booloo nekk leen ñooy ab saal (bi dajale ci biiram ay feppsaal aki feppmaandu) aki mbëjfepp yu koy wër. Dayoo mbëjfepp yaa ngi tollook daanaka 1/1836 yu feppsaal ak yu feppmaandu). Mbëjfepp yi cër yu cëslaayu lañu ci ne-ne yi, ñooy wàll-wàllaan yi gën a tuuti cib ne-ne ba tax kenn maneesu koo séddalewaat yeneeni cër.
Wàll:Jëmmu saal
Kom-kom
Kom-kom :mooy xam-xam biy leeral lu aju ci wutiinu alal, tey li nga am ci alal, sa koom-koom man naa tekki sa alal, lépp nag lu aju ci yëngu gu nit di def ngir am dara loolu ci xam-xamu koom-koom lay bokk, moo xam mbay la mba yaxantu mbaa liggéeyu xarala(fr : économie ; en : economics) = koom-koom
Antipataris
Ci angale ak ci faranse mooy Antipatris.
Benn dëkk ci diiwaanu Samari la woon. Nekkoon na 42 kilomet ca bëj-saalumu Sesare ca joor gu nekk ca wetu Géej gu Mag ga. Ci yoon wu mag wa tudd Yoonu Maris (Via Maris), wi jaaroon ci diggante réew yi ci Palestiin, la nekkoon. Tey jii dëkk bu tudd Ras el Ain moo fa nekk.
Dañuy gis dëkk bi ci Jëf 23:31.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Budapest
thumb|right|250px|Budapest Budapest mooy péyu réewum Oonguri
centré|vignette|362x362px
Wàll:Oonguri Wàll:Péy
Diiwaanu Koldaa
thumb|300px|Diwaanu Koldaa ci lonkoyoonu Senegaal Koldaa ngi bokk ci Kaasamaas, ci digg-bëj-saalumu Réew mi. Benn la ci fukk ak ñenti diiwaan yu Senegaal. Mi ngi yaatoo 21 011 km2 te am 847 243 ciy way-dëkk. right|300px|Ay goxam
Vesoul
Vesoul mooy péeyu rééwum Franche-Comté (Faraas). Nitñii motnañu 15.920 (2009).
Diiwaanu Koldaa
Ay tunduw
Ba ñu defee goxub Séeju diwaan ci 2008, la diwaan bi am ñaari gox rekk:
Vesoul
Wàll:Dëkki Faraas
Diiwaanu Koldaa
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:diiwaani Senegaal
Apeles
Ci angale mooy Apelles; Ci faranse mooy Apellès
Benn toppkatu Yeesu ca Room la woon. Turam feeñ na ci Injiil ci Ro 16:10.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Dalmanuta
Dalmanuta – Ci làkku yawut la tur wi jóge. Ci àngale mooy Dalmanutha, ci faranse mooy Dalmanoutha.
Diiwaan la woon, ci penku dexu Galile fu Yeesu demoon. Xamuñu ne tembe fan la nekkoon. Man nañu ko gis ci Mk 8:10.
Wëttéen
Wëttéen garab gu ndaw lay doon mi ngi bokk ci njabootug Malvacéesvignette|Wëtteen gi (Gossypium hirsutum)
Melo wi
Wëttéen garab la gog day màgg sax ci yenn gox yi nga xam ne day am naaj te suuf si xaw a wow.
Ci noonu ci lay amee lu mel ni mbaxana bob day dëgër, bob day màgg daa di ubbeeku daa di bàyyi doomi wëtteen yi ñu génn  ci doom yooyu ci la fiibar bi di génnee nga xam ne moom lañuy jëfandikoo.
Te wëttéen yi bari nañ lool waaye bi ci ëpp liñuy jëfandikoo mooy bi ñuy woowe Gossyium hirsutum
Ngir bay Wëttéen danuy soxlawoo ab diir bu xaw a yàgg. Fu bari naaj, dees na jàpp diir bi ci 520i fan yoo xam ne danu koy suuxat ngir màggal ko ba noppi nga as ndiir ngir mu wow, as sos doo ko nàndal ngir may Wëttéen wi mu xaw a wow.
Garab la gog dees koy bay ci mbayum nawet ci Afrig, ak End, ak Amerig.
Njariñam
Garab la gog ay at a ngii ñu koy jëfandikoo ngir di ci de far ay yéere yu nooy.
Turu xam-xam wi
Gossypium hirsutum
Wàll:garab
Dex
400px|thumb|Ba Dimma (fr : fleuve Gambie)
Dex (fr : fleuve, rivière ; en : river)
Wàll:Melosuuf Wàll:Ndox
Kisinawu
Wàll:Péy Wàll:Moldaawi
Bëj-saalumu Aamerig
thumb|300px|Bëj-saalumu Aamerik ci lonkoyoonu àdduna bi Bëj-saalumu Aamerig ci yenn sedatle yu àdduna bi dees koy jàppe ni ab gox, walla ci yeneen sedatle, ab ron-gox bu yamoo wi jaar, te li ëpp ci suufam ci xaaju kol-kol bu Bëj-saalum la nekk.
Melosuuf
Bëj-saalumu Aamerig mi ngi ne ci diggante Mbàmbulaan gu Dal gi ak Mbàmbulaanu Atlas gi. Doon na gox bu bariy dun, yi ci ëpp nag ci réew yi ci gox bi lañu bokk. Li ko lëkkaleek Bëj-gànnaaru Aamerik mooy Panamaa. ag càllale gu ay doj moo leru penku gox bi bépp, ci kaw ba ci suuf; li ëpp ci penkoom àllub yamoo la. Amasoni mooy àll bi ëpp ci àdduna bi, ca réewum Bereesil la nekk.
Cancug waa tugal gu gox bi
La ko dale ca xarnub XVI la way dëkk yu Bëj-saalumu Aamerig tàmbalee am ay jàmmaarloo ak waa Tugal yi. Waa Ispaañ ñooy ñi fa njëkk, waa portugaal tegu ci, ci noonu ndànk-ndànk boroom doole yu waa tugal yépp tase fa di xëccoo suuf sa ak way dëkk ya fa cosaanoo, ak tam it ci seen diggante, ay jàmmaarloo yu metti juddoo na ca.
Ñetti réew yu tembul yi
Wàll:Gox yi Wàll:Aamerig Wàll:Diwaani Aamerig
Mamudsu
Mamudsu mooy péeyu Mayot mi bokk ci Faraas.
Wàll:Mayot
Toolu mbëj
rigth|thumb|200px|ab toolu mbëj ak jubluwaayu doole yi Toolu mbëj, ci jëmm, ab tool la bu ay cër yees yan mbëj sàkk. Ab tool bu ne mel mooy tax ñu man a natt dooley mbëj bi ci bépp tomb boo jël ci barab bi. Ci anam gi ñu koy gëstoo su fekkee ay yan yu tekkaaral lañu, toolu mbëj bi dafay doon toolu mbëjtekkaaral.
Ubbite
Lii yépp li ko waral mooy melokaanu biir ne-ne yi rawatina cër yi dàtt xarefulwon bi. te itam sax xarefulwon bi li booloo doon ko mooy saal bi, bi ëmb ci biiram feppsaal yi ak feppmaandu yi, ak ab barab bu biti bu mbëjfepp yi nekk. Ci nekkiin gu jaadu ab xarefulwon dafay maandu, maanaam limu mbëjfepp yeek feppsaal yi ñooy tolloo. Ngir xayma dayoob yanub mbëj dañuy jël mbëjfepp bi gën a tuuti bu am ci dénd bi, dayoo bu mbëjfepp bu bon (-) moo yem ak e = 1,602 189 2 ∙ 10-19 C, tolloo te safaanoo ak bu feppsaal, C mooy bennaanu natt bu yan bi te ñu koy woowee Coulomb. feppmaandu yi ñoom amuñu yanu mbëj.
Toolu mbëj bi fa mu man a àgg amul dig, taraayam ci bépp tomb boo jël ci biiram mi ngi aju ci ni ci yan yi séddalikoo walla xeeti ne-ne yi ne ci barab bi. Naka-jekk njunjam mooy \vec{E}\,, te tasaaroom yamaleb Maxwell moo ko faramfacce. ci Taariix Michael Faraday mooy ki ko njëkk a indi ci diggu XIXu xarnu bi ci ay gëstoom. Su ñu ko boolee ak toolu bijjaakon bi mu doon toolu mbëjbijjaakon.
Toolu mbëjtekkaaral
Su fekkee teg nga ci ab barab ab yanu mbëj Q manees naa natt doole ji muy teg ci beneen yan qo bu ko gën a ndaw bu ñu jël, ci déeggoo qo bu baax (+) lay doon, su ñu tegee Q ci wetu qo. Niki nees koy gise ci gëstu yi, jooju doole dafay aju ci qo ba tax manees naa taxawal bii yamale: Toolu mbëj bi E, doole ji Q di teg qo F. Ci bii tekki lees di sukkandiku ngir jox toolu mbëj bi bennaanu natt \frac{N}{C}, maanaam Newton/coulomb. yam itam ak \frac{V}{m}, maanaam volt/metar).
Ci tënk, toolu mbëj bi mooy liy jëmmal xëccante bi nekk ci diggante ñaar mbaa ay yani mbëj yu wuute yu taxaw, te tekkaaral, ci ñaari wet yu jakkaarloor, lu doole ji ñuy xëccantee di yokku toolu mbëj bi di yokku. Dig-digal bi nekk ci diggante yani mbëj yu jakkaarloo yi, yu baax (+) yi ci genn wet yu bon(-) yi ci geneen wet lees di wax lankmbëj. Lankmbëj bi mooy tax ba ab yanu mbëj du man a jóge ci genn wet dem ci geneen. Di fattali ne dawaanu mbëj du lenn lu dul ay yani mbëj yuy toppante, di daw; yu baax yi ñooy xëcc yu bon, su fekkee ab lankmbëj nekk na ci seen diggante dawaan du fa man a am. Su lankmbëj bi dëggëre ba tax dawaan manu faa judd, maanaam doole ji yan yu baax yi di xëcce yu bon yi amul taraay bu doy ba tax ñuy man a romb lankmbëj bi, ñoom yu bon yi, toolu mbëj daadi fai juddoo. Ba tax toolu mbëj du lenn lu dul doole jees sëf ab yanu mbëj.
Xool it
Wàll:Mbëj
Apiyus, péncu
Ci angale mooy (Forum of) Appius; Ci faranse mooy (Forum d')Appius
Xaaju kol-kol
Ci xam-xamu falag xaaju kol-kol mooy benn xaaj ci ñaar yi ñu sedatlee kol-kolu àdduna bi. Rëddub yemoo bi moo ko xaaj ci digg bi, benn bu tudd xaaju kol-kol bu bëj-gànnaar ak bu bëj-saalum.
Apiyus, péncu
Benn dëkk ci réewu Itali la woon, bu amoon ja bu mag. Nekkoon na lu tollu 40 kilomet ci bëj-saalumu Room ci yoon wu mag wa tudd Yoonu Appien (Via Appienne).
Dañu koy gis ci Jëf 28:15.
Bëj-gànnaaru Aamerig
300px|droite|Bëj-gànnaaru [[Aamerig ci lonkoyoonu àdduna bi]] Bëj-gànnaaru Aamerig ab gox la bu nekk ci Bëj-gànnaaru xaaju kol-kolu àdduna bi, féete, ci penku Mbàmbulaan gu Dal gi, ci sowwu Mbàmbulaanu Atlas, ci bëj-saalumu Géeju Dottub Bëj-gànnaar gi, ak ci Bëj-gànnaaru Aamerig gu bëj-saalumu. Mooy làccu bëj-gànnaar wu goxu Aamerig.
Wàll:Gox yi Wàll:Aamerig Wàll:Diwaani Aamerig
Hepatite B
Hepatite B (HB) feebar la buy wàlle, li koy joxe mooy doomu jàngoro (wiris) bi tudd virus hepatite B (VHB) te dafay jàpp resu nit ki. Mën na wàlle ci lu sew ak ci lu tar. Li gëna bari suy sooga dal nit ki du feeñ ci moom. Amna ci ñoo xam ni da leen duggee dañuy feebar di waccu, der bi furi, tàyyeel, saw mu nëx ak metitu biir. Yenn dina faral di def noonu ay ayi-bis waaye bariwul lumuy faat nit ki su koy sooga dal. Feebar bi mën na nekk sa yaram 30 ba 180 fan laata muy feeñ. Xale yi feebar bi dug bi ñuy sooga judd, 90% ci ñoom dañuy yegg ci hepatite B bu tar bi (kronik) waaye xale yi am 5 at, 10% ci ñoom rek ñooy am bu tar bi. Lu gëna bari ci hepatite bu tar bi du feeñ; waaye mën na dem bay egg ci, cirrhose ak yàq resu nit ki (cancer du foie). Cirrhose ak res wu yàqu dina daaneel 25% ci ñi am njàgoro ju tar ji.
Lila mëna jox doomu jàngoro ji mooy nga laal deretam wala bépp ndox mu jogee ci yaramu ki ko am. Fi feebar bi di ëppee li muy dug ci nit ki mooy ci liir buy gane si àdduna wala laal deretu ku am jàngoro ji bi muy nekk xale, noonu lañuy faral di jàppee Hepatite B ci barab yi mu gëna bari. Sudee ci barab yi jàngoro ji bariwul, li ko fay gëna joxe mooy pikiiru grog ci yoonu deret wala ci sëy. Nit ñiy liggéey ci barabu fajukaay yi itam mën nañu ko am, may nit deret, dialyse, dëkk ak ku am doomu jàngor bi, tukki di dëkk bu feebar bi bari, wala dëkkandoo ak ñu bari ci këru buur. Ci jamonoy 1980, nit ñi daan nañu ko jëlee ci jamu (tatouage) wala pajum puso (acupuncture); waaye, loolu bareetul leegi ndax pexe yi ñuy rayee doomi jàngoro yi ci jumtukaay yi dafa gëna xarañ. Jàpp loxo nit ku am hepatitis B joxewul feebar bi, bokk ndab, foon, akolaat, sëqët, tosooli, wala nàmpal itam du ko joxe. Mën nañu gis feebar bi ci sa yaram su amee 30 jàpp 60 fan ginaaw bi mu la duggee. Ni ñu koy faral di saytoo ci sa yaram mooy xool ci sa deret ndax amul lenn lu bokk ci doomu jàngoro ji, wala ndax sa yaram tàmbiliwul defar luy xeex jàngoro ji. Hepatite B benn la ci juróomi wirisi hepatite yi am: A, B, C, D, ak E.
Ci atum 1982 lañuy defar ñaq bu ci mëna musal nit ñi. Waa OMS santaane nañu ñu ñaq xale yi ci bis bi ñu juddóo. Ginaaw ga dina ñu ko baamtu ñaar ba ñatti yoon ndax moo ëpp kaaraange. Baaxaayu ñaq bi yegg na ba ci 95%. Amna lu tollu ci 180 yu ko boole ci seen prograamu xeex feebar ci atum 2006. Wax nañu itam ni balaa ñuy may kenn deret nañu xool bu baax ndax amul wirisu hepatite B, te nañuy jëfandikoo kawas (kapot) sunuy sëy. Su lay sooga dal, paj maa ngi aju ci ni feebar bi feeñoo. Sudee ñu feebar yàgg lool ci ñoom, dañu leen di jox garab guy ray wiris bi lu ci melni tenofovir wala interferon; waaye nak garab yu seer lañu. Sudee ku feebar bi yàq resam, dañu koy defal beneen res.
Ñatti nit ñoo jël ci àdduna bi kenn ci ñoom mus na ko am, te ci ñi ko am, amna 343 ñu feebar yàgg ci seen yaram. Amna yeneen 129 milion ciy nit ñu feebar biy sooga dal ci atum 2013. At mu nekk hepatite B bi dina ray lu ëpp 750 000 doomi aadama. Ci limuy ray amna ci 300 000 nit yumu yàq seen res ñu dee. Feebar baa ngi gëna baree ci Asie gu Penku ak ci Afrique gi si suufu Sahara, ñi fa am feebar hepatite B bu tar bi yegg na 5 ba 10% ci mag ñi. Sudee ci Europe ak Amerik du Nord, seen taux yeggul 1%. Bu njëkk ñu ngi xamee woon ci "serum hepatitis". Ñu jéema fexe nuñu defaree ñam yuy amaale ñaqu VHB. Feebar bi mën na dal golo yu mag yi itam. Wàll:Paj
Riisi
Federaasioŋ bu Riisi (ru: Российская Федерация): réewu Tugal (Óróop)
Pey : Mosku
Wàll:Riisi Wàll:Tugal Wàll:Asi Wàll:Réew
Ni Sapoŋ jëme kanam
Ni Sapoŋ jëme kanam
Japon njëkk fukk ak juroom ñeenteelu xarnu g:
Sapoŋ de wéyoon na diir bu yàgg, di beru ak a sori xayug Tugal gi, yam ci bobbam, doyloo aadaam, ba ci digg juroom ñeenteelu xarnu g, gii beru gu xay, ak deltu-ginnaaw gu mag raxoon na ci, ci wàllug koom-koom, rawati na ndefar.
Mu roye nag ci réewi Tugal yi, gisiinu canc ak yaatal ko, ci réew yi mu dendal, ngir wone ci dooley àddinaam ji mu yor, ci wàllug xeex gi ñuy def ngir teg loxo ay réew, sanc leen.
Sapoŋ nag ak li muy yeex a jot ci xayug tugal gi lepp, boo ko dee xool ci réewi Asi yeneen yi - ndax dëppoo gi mu njëkk a def ak Aamerig ci wàllug joqalanteg yaxantu weesuwul atum 1854 g gii rekk -  teewul mu tàmbli woon na jege nànk-nànk xayug Tugal gi, di ci jariñu, di ci niitu.
Loolu jural ko mu tabax ay isin yu mag, xotti ay yoon, defar ay yooni saxaar, gën a jëmale kanam aw yaxantuwiinam. Réewum Sapoŋ ca saa sa mu tàmblee gis ag yëngu-yëngug ndefar gu mag, gu nirook ga Tugal romboon ba mu ciy door a dugg.
Bu ko defee, Sapoŋ xëy di réew mu dox, mu jëm kanam, raw nag ay maasam ci réewi Asi yi, ci wàllu ndefar, xam-xam ak xarala.
Mu mujj am, moom Sapoŋ, mbooloom-gaal (flotte)mu yaxantu tax a jug, mu mag, moo xam ne moo jël limub ñatteel ci àdduna bi, ci diggante ñaari xarey àdduna yi. Marsandiisi Sapoŋ yi, nga mujj foo dem fekk leen fa, ci Asi ak Afrig.
Sapoŋ, ginnaaw bi ñu ko gañee ci ñaareelu xareb àdduna bi:
Sapoŋ dumaas na ko ci ñaareelu xareb àdduna bi, te booba moo nekkoon laafum penku mi ñeel réewi digg yi (axe), ñooy: Almaañ, Itaali ak Sapoŋ. Sapoŋ nag mujjoon na nangu ne amees na ndam ci kawam, mu wommatu, joxe loxoom ci kanamu njiitul xare lu Aamerig lii di Mark Arthur, atum 1945g. Ci noonuñnu taxawal benn jataay bu way tapoo yi, ngir doxal mbiri Sapoŋ, ñu dénk ko kii di Mark Arthur, ci diggante 1945 – 1951 g.
Waa Aamerig yi nag rëddaloon nañu Sapoŋ benn strateji, dugal fa demokraasi, jële fa dal bi aju ci jaamu imbraatóor bi, ñu soppi woon it seeni njàngaliin, maanaam ni ñuy jànge ak li ñuy jàng, wutaloon leen sartu réew bu bees, ray it lonkoo yu mag yi (les grandes sociétés). Ñu fuqarci ay moomeel yu rëy ci loxoy njabooti Sapoŋ yi, sëddale leen ci lim bu mag ci baykat yi, daal di it taxawal ab parlamaa bu bees.
Ci noonu Sapoŋ jot na a tàmblee nosaat dundug koom-koomam., gu plitigam ak gu mboolaayam, te tàmblee dab nànk-nànk, réewi ndefar yu jëm yi kanam.
Suqali nag gën na a yokk ci wàllug ndefar ak yaxantu ci diggante bi topp ci 1955g. Sapoŋ mujj di ñatteelu réew mi ëpp lu muy liggéey weñ, bokk it ci réew yu njëkk yiy segg petrol, ak yi ëpp lu ñuy defar gaal. Mbooloom gaalum yaxantoom mi gën na a jëm kanam, ay ngañaayam gën a dolliku, liggéey bi aju ci jumtukaayi mbëjfeppal “elektronig” yi gën a jëm kanam, ba mujj Sapoŋ àgg ci, ci fi nu man a yam ci raw gu xam-xam. Ja yi ñuy jaaye liggéeyi Sapoŋ yi gën a yaatu, gën a bari ci àdduna bi. Bu ko defee Sapoŋ mujj nag di réewum ndefar mu mag, mu dox, te jëm kanam.
Wàll:Sapoŋ
Apoloni
Ci angale mooy Apollonia; Ci faranse mooy Apollonie
Benn dëkk ci diiwaanu Maseduwan la woon, ci wetu géej ga tudd Géeju Ese (Mer Egée). Nekkoon na ci diggante dëkki Filib ak Tesalonig ci yoonu wu mag wa tudd Yoonu Eŋaca (Via Egnatia), wi jaaroon ci diggante Asi Minër ak Itali.
Man nañu gis turu dëkk bi ci Injiil ci Jëf 17:1.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil Wàll:Girees
Somali
Somali (Republik bu Somali) : Réewu Afrig.
Wàll:Réew Wàll:Afrig
Maputo
Maputo mooy péeyu réewum Mosambik
Wàll:Mosambik
Kataar
Wàll:Réew Wàll:Kataar Wàll:Asi
Jëm kanam gu xam-xam
Jëm-kanamug xam-xam
Sapoŋ
Wàll:Réew Wàll:Asi Wàll:Sapoŋ
Jëm kanam gu xam-xam
Jeexiitalu gi waa-Orob defoon ci yooni gëstu yu xam-xam yu jullit ñi:
Jamono ji xam-xam néewe lool te amadi xiima ci Tugal, ci jamono ju diggu ji, di (ju ag laman), moom xam-xam nekkoon na ci mbooleem réewi jullit ñi di lu naat, te meññi.
Xay gu lislaam gi di woon gi gënoon a kawe ca booba, ngir coona bi boroom xam-xami jullit ñi daa génne ak’a daj ci dundal ko, ak ngir soññe gi nguurug lislaam gi daa soññee ak’a jàmbaarloo ci xam-xam ak boroom xam-xam yi.
Bi waa Orob yi dee ñu yittewoodi xam-xami Gres yi ak yu leen moy, fekkoon na jullit ñi ñoom ñu nekkoon ñu xam-xami xay yu yàgg ya ñoroon, ñu taxawoon ci firi leen ci araab: xay yooyu di yu Gres, Faaris End, rawati na ci Paj, Saytubiddiw, Xayma ak yeneen yi. Ñu jotoon’a naan nag ci xam-xami Ubuqraat, Iqlidis, Aflaaton ak Arustoo ak ñu leen moy ci boroom xam-xami Gres yu mag yi. Boroom xam-xami jullit ñi yamuñu woon rekk ci naan ci xam-xami Gres yi ak tuxal leen yobbu leen ci araab, waaye kay danu leen’a toppoon, wéral leen, te dolli ci lu bari ci li nu feeñal, wuññi ko ciy xam-xam, aki gëstu aki nattu yu nu amal ci wàllug paj ak xayma, simi ak xam-xami dénd yi, Saytubiddiw, melosuuf ak yu leen moy, ginaaw bi nu amee jikko yu mag yiy joxe xalaatub xam-xam bu sell.
Ngérum walla yoonu gëstu wu xam-xam ci jullit ñi:
Boroom xam-xami jullit ñi daal doxoon nanu ci seen gëstuy xam-xam yi ci ngérum xam-xam mu wuutewut ak mu xam-xam mi am ci jamono ju yees ji. Ñi ngi sukkandiku woon ci yooni xam-xam yoy bokkoon na ca yii: Xeeñtu, raññale xaaj yi, jëfandikoo yooni natt yi, jàkkarloo, làmb, misaal ak jeem a àgg ca jëmuwaayu xam-xam ba, maanaam xam-xam bi la tax’a jug, ak xam ngérte yi, muy liy juddoo ci boo ko xamee ba noppi.
Ngir coona yii nu daa daj nag mujj nanu di ñi jiitu ci lefum gëstu mu xam-xam, walla li nuy tudde “yoonu xam-xam wu nattu”, ci noonu lanu fi sampe woon kenoy gëstu gu xam-xam, ngir yeesal gi nu yeesaloon xam-xam ci seen jamono. Waa-Tugal yi nag jariñu nanu ci wii yoonu nattu wu xam-xam wi nga xam ne jullit ñi rawoon nanu ci. Ki jiitu woon ci ñi ci jariñu mooy waay- Angalteer jii di Roger Bacon ( 1214 g 1297 g), mooy ki waa Tugal yiy jàppe ki raw ci gëstug xam-xam ci Tugal, ndax mooy ki jeemoon’a wutal xam-xamu dénd ag noste guy sukkandiku ci nattu ak jàkkaarloo. Loolu nag mbir la moo xam ne boroom xam-xami jullit ñi ñoo ko ci jiitu.
Jaadu na ñu leeral fi ne Roger Becon mii kat ku jotoon a jàng làkku Gres la ak wu yahood yi, ak araab, jariñu woon it ci xam-xam yi nu ci bind. Moom nag daa gëmoon ne li tax ñu war’a jàng jëmm ak simi ak xayma ak saytubbidiw ak xeltu mooy ligeeyal xam-xamu Yàlla (théologie).
Digg yi “xayug lislaam gi” jaaroon bi muy dugg Tugal:
Jullit ñi dañoo nekkoon ñu rawoon ci lefi xam-xam yu bari, ci noonu ñu yanu woon seen xay googu yóbbaale ko ci mbooleem àdduna bi, ci penku bi ak sowwu bi. Tugal jariñu woon na bu baax ci xam-xami jullit ñi, ña fa dëkk it jokkoo woon nanu ak jullit ñi, jaare ko ci ay ker-keraan yu bari, bokk na ci yooyu:
(1) Andalusi :
Waa Orob yi jonjoo woon nanu ak digg yu xayug lisaam gi ci Andalusi, moom gox bii nga xam ne daa mujjoon fees dell ak leer guy jòlli tukkee ci xayug lislaam gi ko róofu woon.
Moom bii gox barabu jòlli la woon ñeel xam-xam ak dañ-kumpa, rawati na ci dëkki Tugal yi mu dendaloon. Bu ko defee nga gis sàkkukati xam-xam yu Tugal yi daa jariñu ci xam-xami jullit ñi, di jawalsi ak a jublusi dëkki Andalusi yii di Talitala, Kordoba ak Sewija, ñu jële woon ci ñoom ngérum nattu mi ñu daa jëfandikoo ci gëstu gu xam-xam, loolu mujj yëngal bu baax xalaatiinu waa-Tugal yi.
(2)Dunub Sisil :
Araab yi jotoon nanoo teg loxo Sisil, ki joxe woon ndigalul jëf jooju di Siyadatul Laahi Bun Al Axlab, buurub nguurg Axaaliba yi, waaye mu ame ci loxol kapitenam bu siw boobu di Asad Bun Alfuraat atum 212 ginaaw gàddaay gi, mu ame woon nag ci jamonoy xalifa bu nguurug waa Abaas, bi tuddoon Maamun. Ca saa sa xayug lislaam tàmblli fa’a sutuxlu, Sisil mujj di gilin ci gilini xam-xami lislaam yi, sàkkukati xam-xam yepp jublisi ko rawati na ñi dëkke woon Tugal, ngir sàkkusi fa xam-xam. Bi Norman yi nangoo Sisil ci Araab yi, yaquñu woon xayug lislaam gi, ñoom kay dañoo sawarloo woon boroom xam-xam yi, soññ leen, ci noonu firi teerey araab yi yobbu leen ci latin daal di fay tàmblee am ak’a sawar, waa Tugal yi tàmblee yër li ci yii téere ak’a jariñoo, rawati na Itaali mi ci gënoon’a jege Sisil, looloo waraloon muy mberum yewwute gi.
(3)Xarey jooñe yi
Bokk nanu bu baax ci li tax waa Orob yi manoon’a jokkoo ak xayug jullit ñi. Jokkoo gi it saxoon na fi lu tolloo ak ñaari xarnu, ci biir ñaari xarnu yii Tugal jot na cee tuxal lu bari ci xam-xami lislaam yi, ame ci it, walla tege ci loxo lu bari ci téere yi nu taalifoon ci araab, ak yi ñu firi woon jële leen ci làkku Gres, End ak Faaris.
(4)Jokkoog yaxantu gi amoon ci diggante reewi jullit ñi ak Tugal.Rawati na li ci Itaali jotoon’a def, mu bokk ci li sababoon jonjoog xay ci diggante ñaari dëkk yi.
(5)Siyaare gi nasaraan yi daa defsi ci seen barab yu sell yi nekk Palastiin. Nga rax ci dolli tukki yi waa Tugal yi daa defsi ci réewi jullit ñi, ak la ca juddoo muy ñu gis te jariñu ci xam-xami jullit ñi ak seeni xay. Jullit ñi daal ñoo waral jëm kanam gii nga gis ci Tugal ci jamonoom ju bees jii.
Xam-xam yi bàyyi ay jeexiital ci waa Tugal yi:
Xayma:
Jullit ñi naanoon nanu ci xam-xami xayma yi nekkoon ca waa End yu yàgg ya, ñu jotoon’a jànge ca ñoom ni nuy defe ay lim (numero) waaye nag nu seggat ko, sellal ko, gën koo teg ci yoon. Boroom xam-xami jullit ñi ñoom defoon nanu ay ndollent yu am solo ci xayma, ñoo dolli woon tus ci lim  yi, ndax amu ci woon bi nu leen di jël. Ñu indi màndargam “al-kasr al-hasarii” di ci wolof (damat gu fukk), ñu taalif ci xayma ay téere yu waa Tugal yi firi ci seeni làkk, te jariñu ci.
Boroom xam-xamu jullit bii di Muhammad bun Muusa Alxuwarsamii, nekkoon na di ku aay ci xayma, moom de lañuy sant bu lim (mumero) yi nekk ci xayma duggee Tugal tay. Xawaarsamii mii aayoon na it ci beneen xam-xam bu yees mooy aljabr, moom sax mooy ki ko sos far. Taalif na ci tollale ci aljabr, nu tekki ko ci ginnaaw bi ci làkki Tugal yu bari. Boroom xam-xami Tugal yi jariñu ci.
Dalmasi
Ci angale mooy Dalmatia; Ci faranse mooy Dalmatie
Jëm kanam gu xam-xam
Xam-xam yi bàyyi ay jeexiital ci waa Tugal yi:
Boroom xam-xami jullit ñi jëfandikoo nanu ay junj ci xayma, ñoo njëkkoon waa Tugal yi ci wàllug xayma gu yees gii. Bu dee nag ci xereñ(ingénierie), ak xam-xamu ñattal yi , jullit ñi ñoom yamuñu woon ca la woon ca waa Gres yi rekk , nga xam ne seen boroom xam-xam bi ñu naan Iqliidis moo ko feeñaloon, waaye jotoon nañoo feeñal ay masalay andasa yu bees. Ñu duggal li nuy wax “al mamaas” ci xayma gu ñattal. Nu jël li nuy wax “juyuub” = poos, wuutale ko ak li nuy wax “awtaar” = buum. Nu fecci itam toolale yu nu kaabaal yi. Nu xóotal bu baax tam ci xam-xam yu nuy wax “maxruutaat”. Boroom xam-xamu jullit bi nuy wax Omar Alxiyaam defoon na lu mag ci wàllug xayma, moom de bokkoon na ci ñi gënoon’a ràññiku ci boroom xam-xami jullit ñi ci wàllug xayma ci ñeenteel bu njëkk bu xarnub fukk ak ñaar g.
Dalmasi
Ci jamonon Injill diiwaan la woon, ci sowu-suufu diiwaanu Room bu tuddoon Iliri ci penku géeju Adiratig. Maanaam mooy daanaka réew mi ñu waxoon Yugosalawi (ex-Yougoslavie), te ñu wax léegi Korwaasi, Bosni-Ersegowin ak Montenegëro.
Jëm kanam gu xam-xam
Jëmm :
Li nga xam ne sikk amu ci mooy ne jullit ñi jariñu nanu ci xam-xamu jëmm ci waa Gres yi, bi nu ko tekkee ci seen làkk , waaye ñu gën koo yaatal, dolli ci ay masala yu yu jëmm yu bari. Nu màndaqe walla natt diisaayu yolaakon yi, nu fent ay màndaqekaay yu xereñ, ñu xamale ay gisiin yu bees ci xam-xamu “kàddu” ak “gis” (basariyaat ) ak “xool” (almariyaat ).
Dalmasi
Dañu ciy wax ci 2Tim 4:10.
Jëm kanam gu xam-xam
Jëmm :
Boroom xam-xam bu jullit bii di Abo Yuusuf Yahquub Ishaq Alkanadi, mi nga xam ne mi ngi faatu atum 873 g, moom ku aayoon ci xam-xami gis yi la, taalif na ci ab téere bu am solo, mooy téereb yu nu xool yi, nga xam ne waa Tugal yi mujjoon nanu koo tekki ci làkku latin. Roger Becon jariñu ci ak Liyonardo Da Vinci, ak boroom xam-xam bu Poloñ bii di Copernice (1473 – 1543 g).
Dalmasi
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil Wàll:Tugal Wàll:Dalmasi
Jëm kanam gu xam-xam
Jëmm :
Boroom xam-xamu jullit bii di Abo Aliyu Muhammad Bun Alhasan Bun Alhaysam  (965 – 1038 g), moom mu nekkoon di ku aay ci xam-xamu jëmm, mu soppi xam-xamu leer bu yàgg ba, indi fi xam-xamu leer bu yees bi. Mu amoon ndam ci indi fi gisiinu xam-xami seen yi, mu firi feeñteg xònn, ak safaanu gi ag leer di safaanu, ak ni muy dammoo.
Saytubiddiw:
Jullit ñi yittewoo woon nanu saytubiddiw, Xawarsimii moom defoon ay natt ci yëngug biddiw yi, xam fi ñuy fenke ak fi ñuy sowe. Jullit ñi jariñu woon nanu ci saytubiddiw ci waa Geres yi, ci noonu ñu firi woon ci araab lenn ci téerey biddiw yu Geres yi niki téereb Batlimos bi tuddoon ñeenti wax yi.
Boroom xam-xam bi ko tuxaloon ci araab di Aboo Yahyaa Albatriix, ci jamonoy Abo Jahfar Almansuur. Doomi Muusaa Bun Saakir ñoom itam taalif téere bi ñuy wax Aljadaawil Alfalakiya, yeneen boroom xam-xami saytubiddiw it feeñ, niki: Saabit Bun Xurra, Haniin Bun Ishaqa Alhibaadi, ak Bataani mi faatu atum (929 g) ak ñu dul ñoom.
Jullit ñi tabaxoon nanu ay fuglukaayi biddiw ca Dimasq, Baxdaad, Kordoba ak Sawija di woon ay dëkki lislaam. Abo Abdillaa Albattani mii dees na ko lim muy ki gën’a bàyyi ay jeexiit -ci anam gu xóot- ci waa Tugal, ci boroom xam-xami bidiw yu jullit yi. Waa Tugal yi ñoom jariñu nañu bu baax ci saytubiddiw ci jullit ñi,ak ci li jullit ñi jot’a gennewaat ci anam gii ciy wuññiy xam-xam.
Kimya:
Jullit ñi fésoon nanu ci xam-xamu jëmm, Jaabir Bun Hayyaan Alkoofii bokkoon na ci ñi gënoon’a siw ci wàll googu, moom mi doon def simi te taalifoon ci ab jimblang.
Jabbir leeraloon lu bari ci way toggale yu simi yi nu xamutoon bu njëkk, niki: aji wex ju nitrik, ruug nasaard, botaas, soda al kawiya ak aji wex ju asotik ak yeneen.
Mu leeraloon ba tay jefi simi yi niki: seebal ak leeru ak yeeg ak toqqal.
Waa Tugal jariñu nanu bu baax ci xm-xamu simi bi ci jullit ñi, ci noonu nu firi taalifi jaabir yooyu ci seeni làkk, xam it lu bees li ci jullt ñi dolli.
Paj :
Boroom xam-xami jullit ñi rawoon nanu ci paj. Sartoon nanu ci seen boroom xam-xam, mu xam siddi, xam jëf ak warteefi cer yi, ak noyyi ak soppikum saw. Ñoom de ñu sonnoon ci xam-xamu siddi lanu woon. Firi woon nanu xam-xami Geres yi ci aju woon, ci làkku araab. Bi nu noppee ñu taalif ci. Teereb Ibnu Nafiis bi tudd Tasriihul Xaanuun dolli na ay xam-xam yu am solo ci xam-xamu siddi. Jullit ñi jàngale nanu doxug dereet, sonn it ci mbooleem xeeti tawat yi, xamale itam deewal bi nuy faral a def ci ligeeyu xotti. Ki niy wax Razi te faatu atum (923g) feeñ na te raw ci paj, taalif na ci lu sakkan.
Ak Ibnu Sinaa mi faatu atum (1037g), moom de kenn la ci boroom xam-xami jullit ñi gën’a siw ci paj, téereem ba tudd Xanuun Fit Tibb de benn jimblang bu xam-xamu paj, bu waa penku ak sowwu ñepp xam, ak Abo Xaasim Xalf mi gënoon’a fes ci xottikati xarnub fukk ak benn g. Ak Ibnu Zahr, boroom teere bi tudd Mubtakaraat Fil Jiraaha. Waa Tugal yi jariñu nanu ci xam-xamu paj bi nga xam ne jullit ñi rawoon nanu ci. Ñu jariñu ci ni nuy siddee, ak ni nuy gennee tawat yi, ak ni nuy faje, ak ci xam-xam yi nga xam ni teerey jullit yi làqoon nanu leen ci wàll gii, ginaaw bi nu leen firee ci làkki Tugal yi. Waa Tugal yi jële nanu ci jullit ñi tabax ay fajuwaay ak jëfandikoo deewal ak li nuy wax Kaaw  su nuy opere (xotti).
Waa Tugal yi ba tay jariñu nanu bu baax ci xam-xamu xeltu bi nga xam ne jullit ñi ñu ci rawoon lanu. Ci noonu nu jàngoon taalifi Kanadii, Faarabii, Ibnu Sinaa ak Ibnu Rusdi ak ñu dul ñoom, ginaaw bi nu leen firee ci seeni làkk. Bokk na ci boroom xam-xami Tugal yi gën’a siw ci jariñu ci jullit ñi ak seeni xalaat : Paskaal, Dikart, Hiyom ak Becon ak ñu leen moy.
Waxtu wi yaatuwul ngir nu man leen a indil ngértey xam-xam yu bari yi nga xam ne jullit ñi àggoon nanu ci, ci seeni gëstu te booba Tugal a ngi ci ngëmmeenam li ak lëndëmug réeram gi, ci ron nosteg laman ak cangug Jàngu bi.
Dana yell ñu leeral ne xam-xam yi ak ngértey xam-xam yi nga xam ne jullit ñi àggoon nanu ci, dañoo tàmbli woon’a tuxu ndànk-ndànk jëm ci reewi Tugal gu sowwu gi, ginnaaw bi ab kureel ci waa Tugal yi xamee solos xam-xam yii, te taxawoon ci firi leen ci seeni làkk. Ay firikati Tugal yu bari feeñoon ci loolu ku ci mel ni: Costantinus Africanus, Herman The Cripple ak Eugenius mu Parlermo mi ak ñu dul ñoom.
Kon lu nu war’a xam la ne [[yewwuteg xam-xam]] ak gu ndefar gii am ci réewi Tugal yi, ci ginnaaw yewwute gi, du lu moy meññat ci meññati nattu ak gëstu yu xam-xam yi nga xam ne Tugal tuxale na leen ci xam-xami lislaam, ci digg jamonoy xayug lislaam gi. Coonab gëstu yooyu nag ñooy cëslaay yi nga xam ne ci la jëm-kanamug xam-xami dëppale yi ak yu xarala yu bari yii tegu ci àdduna ju xay jii ngay gis tay.
Wàll:xam-xam Wàll:Endustri
Yoonu Eŋaca
Yoonu nguuru Room wu mag wu tudd Yoonu Eŋaca (Via Egnatia) dafa demoon ci diggante Asi Minër ak Itali. Tàmbale na fu dëkku Istanbuul nekk tey ji ca Géej gu Ñuul ga, jàll Maseduwan ba egg géeju Adiratig. Bokkoon na ca yoon wu ñu jaaroon ngir dem Itali ak Room.
Tali doj la woon. Maanaam defaroon nañu ko ak ay xeex yu ñu yett ba kaare ngir seen ànd jege. Yoonu Eäaca jàll na diiwaanu Maseduwan diggante Géej gu Ñuul ak Géeju Adiratig. Dafa tàmbali woon ca Géej gu Ñuul ca dëkk bu tuddoon Bisansë (Byzanse), mooy dëkku Istanbul, jaar ca dëkki Neyapolis, Filib, Amfipolis, Apoloni, Tesalonig, ak Pela ba noppi dem ba Dirxasiyum (Dyrrhachium) ak Apoloni ca Géeju Adiratig. Guddaay ga mooy tollook 800 kilomet. Nit ñi doon nañu dugg gaal ca Dirxasiyum walla Apoloni ngir jàll géej ga te fekk yoon wa jëm Room.
thumb|800px|centre|Yoonu Eŋaca ca jamono Linjiil
Sëriñ Abdul Ahad Mbàkke
Mooy ñatteelu xalifa ginaaw Sëriñ Fallu
Dundam
Wàll:Niti senegaal Wàll:Yoonu murit
Dottub Bëj-saalum
thumb| Dottub Bëj-saalum Baatu dottub Bëj-saalum daa am ñaari tekki: ci benn bi ab gox (Dottub bëj-saalum) la di ci beneen bi ab tomb.
Dottub Bëj-saalum mooy puju àdduna bi ci Bëj-saalum, maanaam tomb bi gën a féete Bëj-saalum ci àdduna bi. Moom ci boppam am na ñaari tekki: di nan wax dottub Bëj-saalum «gu melosuuf» ak dottub Bëj-saalum «gu bijjaakon» (dottub bijjaakon). Ñaari tomb yi bokk ñu ndaxte fi dottub Bëj-saalum gu bijjaakon di ne day aju ci coppiteeg toolu bijjaakonu àdduna bi.
Gu melosuuf
Ki fa njëkk a tek tànkam mooy nemmeekukat boobu di Roald Amundsen di waa Norweej, ci 14 weeru tabaski atum 1911. Ca seenug dëpp la Robert Falcon Scott, di ki mu doon njëkkanteel, aki ñoñam ya mu andaloon saayee.
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Diiwaani dott
Diiwaan
Baat bi man naa tekki lu bari:
Fuuf
vignette|Nataalu fuuf Fuuf xeetu gàncaxu tóortóor la gu bokk ci njabootu "polygaceae". Dees na ko jënfandikoo ngir ay jagleem ci wàllu njaay ak paj, ci pajum coosaanu Afrig.
Melo wi
Ñax la gees di buddi ngir ay reenam. Barab yi tàkke lay faral di ne: Burkinaa Fasóo, Sudaan, Senegaal. Beru la baaxoo te guddaay danay àgg ba 5i met.
Njariñ li
Xooxam danay jariñ ci wàllu aniin, ginnaaw biñ ko dëbbee te togg ko toggu ko yem. Diwam suñ ko nalee, njariñ la ci jagal kawar ak der. Dawam siiw na ne tooke la ci biir.
Reenam lees di fajoo la ci pajum cosaanu Afrig.
Kigali
Kigali mooy péeyu réewum Ruwandaa
Tuubaa
Tuubaa, dëkku murit yi,ab gox-goxaan la, mi ngi nekk ci diiwaanu Njaareem (jurbel), ci tunduw Mbàkke. Diggam ak Ndakaaru tollu na ci 150 km.
Fuuf
Njariñ li
-Toppatoo mettiitu gëñ. -Xeet egsemaa -Xam, ngénnaliku der. -Néewle dereet
Tuubaa
Baatu Tuubaa mi ngi jóge ci làkku araab di tekki ci wolof : « texe ».
Fuuf
Turu xam-xam wi
Securidaca longipedunculata
Tuubaa
thumb|right|Daaray alxuraan