cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aminata Ture
Tàggatoom
Waajuram wu góor doktoor la, waajuram wu jigeen di ab saasfaam, moom mu ngi defe njàng mu suufe mi ca Tàmbaakundaa (gi waajuram wu góor doon liggeeye), wéyale njàngam mi ca liise Gaston Berger bu Kawlag. Atum 1981, moom moo doon ki jël ndam li ci koŋkuur seneraal bi ci wàllu koom, am bakalóoreyaa séeri B, ca liise Van Vollenhoven bu Dakaar. Ginnaaw gi mu dem jàngi Farãas, daldi di fa ame metiris ci wàllu koom-koom ca Dijon, DESS ci wàllu caytu këri liggeeyukaay ca Aix-en-Provence ak benn PhD ci manasmãa enternasiyonaal ca International School of Management (ISM), Pari ,.
Atum 1988 la tàmbale liggeeye SOTRAC, këru liggeeyu dem-ak-dikk ci Dakaar, foofee moo fa doon jiite siiwal gi ak jokkoo bi.
Njëlbeenam ci pólotig
Way-bokk la woon ci làngu pólotig gi ba muy am fukki at ak ñeent ba tey. Muy yëngu ci iniwersite Farãas yi féete càmmoñ, maanaam waa góos yi, nekk it way-bokk ci Ligue communiste des travailleurs (LCT), kureel gi mujj soppeeku Mouvement pour le socialisme et l'unité (MSU). Moom moo nekkoon, ci kàmpaañi wotey 1993, jigeen ji jëkk a jiite kàmpaañu wote te doon ko defal Làndiŋ Sawane, ci pàrtim bi sax la mujj dugg at mi ci topp.
Pas-pasam ci xettali doom-aadama
Aminata Ture daldi nekk ginnaaw gi, njiitu tëralini mbootaayu Senegaal giy taxaw ci taw-féexu njaboot gi[kañ ?]. Atum 1995, mu tàmbali di liggeeyal kureelu mbootaayu xeet giy taxawu askan  (Fonds des Nations unies pour la population (FNUAP) , mu jëkk fa nekk xelalkat bu jëkk ca njëwriñu njaboot ak ndimbalu askan ju Burkinaa Faaso laata mu fay doon xelalkat bu FNUAP ci réewi Afrig yi làkku farañse boole, nekkati lëkkalekatu tëralin wu ñu naan « genre et VIH » ci Afrig sowu-jant ngir màkkaanu kureelu mbootaayu xeet gi fi nekkal jigeen ñi ci dénd bi. Mu nekkoon fa di ñaax jigeen ñi ci soreel njur gi ak wérug yaram gi aju ci njur gi. Atum 2003, ñu fal ko ca New York njiitu deppàrtemãa bu àq ak yelleefi doom-aadama bu  FNUAP .
Digganteem ak Maki Sàll
Aminata Ture jóge New Jersey atum 2010, ñëw nekksi njiitu màkkaanu Maki Sàll (direktëer de kabine), mi doon njiitu Alliance pour la République, te bokk ci at mi ci topp, ci mbindum tëralinu Maki Sàll ngir kàmpaañu wotey njiitu réew yu 2012.
Mu wuutu Seex Tijaan Si ci njëwriñu yoon ji ci ngornamaŋ bu Abdul Mbay. Li doon sasam foofee, moo doon andi ay coppite yuy gën a woyofal, gën a gaawal doxinu yoon wi, gën a jegeel nit ñi ëttu àttekaay yi, yaatal kureelu sàrtu réew gi  (Conseil constitutionnel) . Ci weeram yu jëkk yi la tàmbale doxal xeexu ger bi Maki Sàll bëggoon, ak ay lëñbët yi mu doon def ci doxalinu njiiteef gi weesu ak tamit ni kilifay nguuru Abdulaay Wàdd yi daan yore alali askan wi. Bokkoon na ci kilifay Abdulaay Wàdd yooyu, Kariim Wàdd, doom ji.
Alalam ji nga xam ne ñaari taax (etaas) yu mag la ci Senegaal ak beneen bu nekk Etaasini (USA), ñu ngi ko xayma ci juroom-ñaar téemeeri milyoŋ ak juroom-ñaar-fukk ak juroom-ñaari dërëm ci CFA  (777 millions de francs CFA) .
A lyga
A lyga football (Lituwaani).
Aminata Ture
Jëwriñ ju jëkk
Ñeenti fan ci weeru sulet atum 2014 la ko njiitu réew mi ñaanal, ginnaaw bu Xalifa Sàll jëlee ndamal wotey meer yi ci gox bi mu dëkk ci Dakaar,. moom Aminata Ture. Mohamet Jonn, mi fi doon liggeeye ca Mbootaayu xeet ya, moo ko wuutu foofee mu nekkoon juroom-benni fan ci weeru sulet.
A lyga
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Lituwaani
Aminata Ture
Jëwriñ ju jëkk
Féewiriyee 2015 la ko Maki Sàll tabb ndaw lu sës ci njiitu réew mi ngir mu koy doxal ay yonnent ci biir réew mi ak bitim réew yépp.
Jukki yi ñu ko tudd
Wàll:niti senegaal Wàll:way politig yu Senegaal
Jalambaan
vignette|Garabug Jalambaan Jalambaan as ngarab la su am ay xop yu sew yu toll ci ñeent ak xaaj, ba ci juróom-ñaar ak xaaj, ci ay met waaye néew na lool lu muy yegg fukki met ak juróom. Garab gi noo ngi koy fekk lu ci ëpp ci àll bi di ko jëfandikoo ci wàllug paj walla ci ay jumtuwaay. Bantu jalambaan bokk na ci li ëpp dayo ci liy jóge ci Afrig boole ko ak ay jumtuwaay yu bari yu nu ci man a jële. Bokk na ci it yi ñu gën a jox cër gën koo yittewoo ci wàllug yattum bant ci wàllum defar ay jumtuwaay yu jëm ci wàllu misig ñu di ko jaay ci àdduna bébb ci lu ndaw waaye ci njëk lu kawe.
Dëkkuwaayam garabu jalambaan man nañu koo fekk ci gox yu bari ak ci dundiin wu wuute man nañu koo fekk ci suuf su wow walla suuf su xaw a tooy dana ñu ko fekk it fu am i xeer waaye fi ëpp ci fi ñu koy fekk mooy cib àll ci àll boo xamentani lu ëpp ci garab ya séeni xop day sew walla fu jége géej.
Yussofa
Ayuba Sulaymaan Jàllo (ñu gën  Koo xam ci turu  Jòobeen Solomon) , mi ngi judd jamonoy 1701 fëla ca  Bundu,  mi ngi dee atum 1773 .Nekkoon Imaam , waaye ba tay bokk ci  ñi loru  ca njaayum jaam yi  tubaab yi doon def nit ñu ñuul  ñi.
Nekkoon ab jaam ci ay weer ju bari fee ca  Marilaand , moom mooy Benn jaam bi njëkk bi   dellusiwaat ci  njaayum jaam ñi  nekk Kenn ci   "Spalading Gentleman' s Society "
Jalambaan
Melo wi
Xooxi jalambaan yi buñu leen génnee ci koog yi ñu nekk ba ji leen dina ñu gaaw a sax. Da ñu leen di teg ci kaw ub car ngir ñu wow ba laa ñu leen a weer ci naaj wi. Dina ñu sax juróom-ñatt jàpp ñaar fukki fan bu ñu ko jiyee ak it lu tolloog juróom-fukk ci téeméer bu ne ñu man a dund séen ug màgg nag gaawut lool ndax man nañu dem ba ñaari at toll ci fukki sànt-met ak ñaar yépp ci reen yi lay nekk.
Yussofa
Ayaub Sulaymaan Jàllo , bindul ay jaar-jaary fundamental moom ci jëmm mi boppam, waaye ñi kuy xam ci dimbalug téereb tomaas  Bulett bii génn ca atum 1734
Judd atum 1701. Ci réewum Senegaal  , Ayuba  bi ngi bokk ci njabtoog gog ay julit lañu,  doon ay woroom xam-xam ci mag, Bi bu nekkee gone ci la jàng làkkuw Araab ak alxuraan  ,moo àndoon ak  buurub Fuuta ba bu siiw ba  Sàmba Gelaajo Jéggi .Bi Amee 29i at,  ci la ko Mandige jàpp. Ñu Njaay ko benn "kapiten" bu ñuy woowee  Piki
Jalambaan
Ay ñariñam
Batay ci wàllug paj xas mi ku ko jël dëbb ko ba mu mokk ba mu xaw a nooy man nañu koo faje góom ku jël xop yi it dëbb ko ba mu nooy man naa faj ay metiitu yax walla ay teq ak yu ni mel ndox miy génnee ci garab gi nu koy wax njoy-njoy ak ci xop yi man naa faj gémmiñ guy nàcc mbaa gu sofe walla it put guy xasan Batay ci xas mi as lëf ci xas mi wane nañu ni man naa faj lu jëm ci ay mikrob te it man nañu cee faj ay gaañu-gaañu.
Ci wàllu jëmbat garab gi, garabu jalambaan man naa doon luy gën a dundal suuf yokk ak mbaaxam man nañu koo jëfandikoo it ngir fàggandiko dees na ko jëfandikoo it ci sàkket yu dëggar.
Yaneen i njariñ ci jalambaan, léppam day jëm ci bantam ndax bant la bu njool xaw a jàpp ... leeg-leeg mu dër lool walla mu jël yeneen wirgo. ay bantam man na dem ba ci fukk ak ñaar ci ay sànt-met, bantam nag dana niin dëgar lool duy gaaw a dammu, man naa it fàggandiko ci ay yàq-yàqu yu mel ni ay max añs teg ci it neex a jëfandikoo te rafet lool ba tax na dañu koy jëfandikoo ci jumtuwaay yi ñuy defe misig ak bant bi ñuy doxe nu koy wax dokk dees na ko jëfandikoo fii ci Senegaal ci yu bari lu ci mel ni kurus ak yat ak jaaro añs.
Turu xam-xam
Dalbergia
Wàllu garab
Sàmba-sayar
vignette|Sàmba-sayar Sàmba-sayar garab la gog mi ngi bokk ci njabootug (Entada Africana). mi ngi faral di sax lu ëpp ca Sudã. Dina sax it ca Burkinaa Fasoo, ca Kóngo, ca Niseriyaa, ca Senegaal ak ca Ugàndaa.
Melo wi
Garab la gog amna tolluwaay 4i ba 10i metar ci taxawaay ak 90i cm ci wërngal (diamètre). Der wi dafa dóomu taal jàpp brune ba jël ñuul, dëgër, am ay raya yu taxaw, mel ni xollit. Xob yi da ñuy tegaloo ñatt ba juroom ñeent. Doom yiy sax ci garab gi yu dëgër lañu, te dañuy lang ay weer i weer, 12i (millimètres) la ci guddaay.
Meññeef
Sàmba-sayar mi ngi sax ci àll walla barab yuy taw lu bari, walla bari ndox.
Njariñ yi
Xob yi manees na cee defar ay basaŋ. Xob yi, reen yi ak wànqaas yi day jur want yu gudd yu nu man a defare ay buum ak i takaayu bant i tabax. Xob yi ak gàncax gi bari na luñu koy jëfandikoo ca Niseriyaa ak Gana ci wàllug paj.
Turu xam-xam wi
Wàll:garab
Béegile
Béegile Garab gii di béegile : turu xam-xamam di ( cordia senegalesi ) mu bokk ci njbootu  "borazina cea"  di sax ci dëkk yi nga xam ne taw bi da faa yem a maay, ak foo xam ne it taw bi da faa bari lool ,fu mel ni Afrig torópikaal ,  maanaam ay Sengaal, Gambi , Kodiwaar , Gana , Kamerun.
Melo wi
Béegile ; garab la goo xam ni gudaayam di na àgg ci juróom ñaar walla juróom ñatti meetar ci kaw. ay wànqaasam boo ci gis rekk muj ga maanaam cat la day lunk, dàtt bi it man naa rëy ba egg ci juroom-benn-fukki meetar 60i ci ag wëram , ker gi man naa dem ba egg ci 25i meetar ci yaatuwaay , ndax moom day sëq lool. Moom nag garab la gog Tubaab yi bindu ñu ci lu bari boo xoolee di na ñu la wan ntaal bi wax ci tuuti waaye du doon lu bari, maanaam daal dafa mel ni gëstoogu ñu ci.
Njariñ yi
Ay bantam di nañu ko def matt ngir di ko xambe, batay garab gi di nañu koy taarale kër ndax naataayam dafa rafet. Di nañ ko jëfandikoo it ngir faju, wax na ñu ne di na faj biir buy metti, xob yi lañuy jamb ngir di ci faj biir buy metti boo xam ne jàngoroy kuli moo ko waral, dees na ko naan it ngir dànk mettiitu dëmbéen , xob yi batay dees na ko jamb di ko sangoo ngir faj yarm wuy metti walla yaram wu fasu , bantam di na ñu ci defar ay dënd ak ay gaali géej , xas mi di na ñu ci defar ay buum , amna it daakande.
Turu xam-xam wi
Cordia senegalensis
Wàll:garab
Santa Catarina (Kap Weer)
Santa Catarina benn dëkkaanu ci yu dunu Santiago, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Dëkkaani Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
FK Panevėžys
FK Panevėžys (Futbolo klubas Panevėžys) benn football club ci "A lyga" (Lituwaani).
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Lituwaani
FK Žalgiris
FK Žalgiris (Futbolo klubas Žalgiris) benn football club ci "A lyga" (Lituwaani).
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Lituwaani
Wuññi yu melosuuf yi
Wuññi yu juxraaf yi walla yu melosuuf yi.
Luy wuññi yu melosuuf yi ?
Yëngu-yëngu gu wuññi gu melosuuf, walla feeñal gu melosuuf, yëngu-yëngu gu yàgg la. Waa-Isipt ñu njëkk ña ak Finiix yi ak jullit ñi defoon nañu ko bu yàgg, njëkk waa-Tugal di ko def ci jamono ju yees ji. Lu am soloo ngii nag ñu war koo xam, mooy wuññi'y juxraaf yi, bi muy am it li ko taxoon’a jug mooy ay xemmemteefi sañc, ak doonte daa mbubboo woon gëstu gu aju ci xam-xamu melosuuf.
Yëngu-yëngu gu wuññi gu melosuuf gi ñuy waxtaane ci doggantal gii, danañu ko man’a xamalee ci nii:
Mooy mbooloom liggéey yi jéngukat (aventurier) yu Tugal yi daa def ci ñaari xarnu yii : bu fukk ak juroom ak bu fukk ak juroom benn g. Yenn nag ci réewi Tugal yu nasaraan yi, ñoo leen doon soññ ak’a jàmbaarloo ak’a xiirtal ci loolu.
Sabab bu diine
Sababu diine moo jiitu ci sabab yi waraloon yëngu-yëngu yu wuññi yu melosuuf yu Tugal yii am. Sababu diine mooy li gën’a waral ñaari réewi katolig yii di Espaañ ak Portigaal defoon liggéeyub wuññi boobu.
Ñoom yile ñaari réew dañoo jortoon ne danañu man’a sutuxlu ci biir Afrig ak fu dul moom, def ko barab bu dëppoo ak li ñu bëgg muy tas fa ag katolig, ak nangu ko teg ko loxo jaare ko ci diine. Réewum Portigaal moom daa gisoon ne réewum Ecopi, - mii di mu nasaraan, waaye di mu yoroon ngérum Xibt, mu ortodoksi - man na koo soppi def ko mu yor ngérum katolig. Loolu nag da nga ci gise diinewu gu dëgër gi amoon ci waa-Espaañ ak waa-Portigaal ca jooja jamono. Paab gi moom da daa soññ réewi nasaraan yi ci ñu dugg bu baax ci wuññi yooyu, ngir tas ag katolig, ak xatal Lislaam te sonal ko,tee koo tas, ngir néewal dooleem, xottite ko,giir ko.
Ci noonu mu ( moom Paab gi) génne ay santaane yuy jox àq ñaari réew yii ci ñu moom diiwaan yu yees yi ak mbooleem yu nu wuññiwaat, moo xam géej yi la mbaa jéeri yi. Paab gi ak nasaraan yi ci ginnaawam, dañoo ragaloon lislaam ak ñoñam, looloo taxoon ñu daa wut nu ñu mucce ci ñoom, ñu ne woon kon nañu leen fi jeem’a jële.
Sababu politig
Am na yeneen réew yu yees yu feeñ ci ëttub politig bu Tugal bi, yu ci mel ni Espaañ, Portigaal, Angalteer, Faraas, Holand ak yu dul yooyu. réew yii nag, dañoo tàmbli woon di xalaat bu baax ci tas ak wisaare seeni kilifteef ak jeexiital ci biti seen, rawati na ci réew yi ci yeex ci séenu'g nekku walla sosu gu  yees. ñu gisoon it ne bu ñu fa tasee, wisaare fa seeni xay aki ngéri diine,loolu da na man a nekk ay raas yu ñu man'a jaare ngir sampu fa, sanc leen. Réew yii nag joŋante woon nañu te gëpplante ci mii lef, loolu bokk ci li daa soññ ak’a xiirtale ci yëngug wuññi gu melosuuf gi.
Sabab bu koom-koom
Waa Tugal yi ñoom dañoo gisoon ne àddunay jullit ñi daal, mooy ji ngëp ci loxoom nosub yaxantu bi, ndaxte ñooy ñi notoon, tegoon loxo ci kaw yooni yaxantu yu penku yi. Ci noonu xalaatu wacci fi yooyu yoon, te gëstuji yeneen yu leen man’a àggale End ak Siin tàmblee feeñ, ngir bañ’a fay njëgi nduwaañ yi ak galag yeek yeneen yi cig wàll, ak ngir néewal doole koom-koomu jullit ñi ci geneen wàll, ginaaw bi ñu soppee yoon yooyu def leen leegi ñu jaar Afrig ak màmbulaan gu atlas gi, loolu lépp ngir bañ’a jaar fi jullit ñi dëkke.
Yenn ci réewi Tugal yu yees yi dañoo gisoon ne li gënoon ci ñoom mooy seeni séqoo yu yaxantu ak réewi penku yi, ñu koy defal seen bopp, ngir mucc ci rënkug yaxantu  gii dëkki Itaali yi ame woon te daan ko def, yu ci mel ni Venezia ak Genova añs. Xalaat bii nag taxoon na ba yii réew demoon gëstuji aw yoonu yaxantu wu bees, nga xam ne ñoo ciy nekk ci wenn waxtu wi di yaxantukat biy jëli ,tey tuxal, tey kiy dox ci diggante yi.
Lori waa Tugal yi tàmbli woon na’a yol, ñu tàmbalee ñammasle ak a manadee tëyye seen bopp, bi ñu déggee xibaari wurus ak xaalis ci Afrig, ndax kat mbell yu gànjaru yi  dañoo muuroon seeni gët, fees seeni xel, ñoom ñi nga xam ne dañoo tàmbli woon di faale ak a yittewoo wàllug ne-ne gi  rekk (maanaam lu aju lu ñu man a jariñoo ci ay suuf, wurus mbaa lu ni mel), bayyi nee yeneen wàll yi, loolu moo tax ñu sawaroon lool ci def wuññi gu melosuuf gi bi ñu déggee tono  gu ne-ne gu rëy gi nga xam ne am mbooloo ci wuññikati Tugal yi ndàmmoon  nañu ko ci seen tukkiy wuññi yooyu, rawati na bi ñu jàngee xisay tukkikatu Itaali boobu di Marco Polo (1254 - 1324 g ), mi wuññiji woon ba Siin (1271 - 1275 g), nga xam ne bi muy dëpp, daa indaale lu sakkan ciy doj yu tedd, ba mujj waa Venezia daa ko wooye boroom milyoŋ yi.
Sababu xam-xam
Xalaat yi boroom xel yi ci Tugal amoon ci suuf si, ak ab bindam dafa soppiku woon, ginnaaw bi ay tukki yu melosuuf yu kenn-kenn amee ak yu mbooloo yu nasaraanal, juge Tugal, génn, rawati na ginnaaw bi jamonoy xarey jooñe yi jàllee, nga xam ne boroom xam-xam yu bari leegi dañoo am koolute ci ne suuf si dafa bulu  walla  mu mel ni ab kol-kol, wuute ak la ñu jàppoon, gëm ko, muy dafa tàllaliku mel ne basang gu ñu lal, loolu nag mooy li muuroon xeli waa Tugal yépp ci jamono yu diggu yi.
Ag jèng jëm ci sopp ag jéngu, ak bëgg xam-xamu melosuuf, feeñ ci ñoom, ginnaaw ba fa ruug gëstu gu xam-xam gënee suuxatu, gën fa’a jëme kanam, ak li ñu jële ci jullit ñi - ci biir xarey jooñe yi ak ginnaaw bi - ci xam-xam bu melosuuf bu jëm kanam, ak ginnaaw bu xam-xamu Saytubiddiw ak liggéeyiinu gaal ak buusal biy won gaal yi seeni yoon gënee jëm kanam.
Wuññiy melosuuf yu Portigaal yi
Portigaal moom la ñuy jàppe réew mi jiite woon wuññi yu melosuuf, yu Tugal yi. Buur bii di Henri, mi nekoon ab mool (1394 – 1460 g), doonoon doomi buur bu Portigaal bi tudoon John mu njëkk mi, moom mooy ki njëkk’a def ay wuññi ci waa Portigaal yi. Mu nekkoon ku soppoon moolu(dugg géej), ak yër xisay mool yi, ak téerey taariix yi. Muy ku aayoon ci rëdd lonkooyooni melosuuf yi, moom la baayam sàmpoon mu yor Sawuta, ginnaaw bi ñu ko nangoo ci julliti Marog yi atum 1415 g.
Henri daa xalaatoon’a wesaare diine’y nasaraan ju katolig ji ci Afrig, ci noonu mu ne kon na jokkoo’k buuru nasaraan bu Ecopi bii di Prester John, ngir ñu ànd, xeex waa Marog yii di ay jullit cig wàll, ak ngir man’a àgg ca waaxi géej gu xonq ga  ci geneen wàll. Ci noonu mu yabal ay mool yoy ci seen tukkiy wuññi yooyu, àggoon nanu ba ca duni Kanaari ya, ak Madira ak Osoras ci Mambulaanug Atlas , atum 1402 g, naka noonu ñu wëy ci seen tukki yooyu ba agsi Senegaal, atum 1445 g, ginnaaw bi Henri deewee tam teewul seen tukki yooyu wëyoon ba ci sottiwaayu dexug Kongoo gi ak Niser. Bu ko defee mool bii di Bartholmew Diaz, moom àgg ba ca wàllug bëj-saalumu Afrig, di fa ñuy wax Boppub Callmeer, atum 1486 g, moom la buurub Portigaal bi soppi tur wi tudde ko «Boppub Yaakaar Ju Baaxi Ji» ngir mool yooyu man cee ame yaakaar ba man’a wuññi yoonu yaxantu wi jëme End. Mool bu siw bii di Vasco De Gama moom, jug def tukkib wuññi, atum 1497 g, daal di àgg End, ginaaw bi mu wëree Afrig jaare ko ci yoonu tefesug Marog gi, romb Bopp Yaakaar Ju Baax Ji, ak Mosambig ak Mombasa ak Malandi, ba àgg (Jawa) ca tefesug sowwu gu daanaka-dun bu End.
Vasco De Gama mii jot naa xamante ak Ahmadu’bnu Maaja mii di woon ab mool bu jullit bu araab, moo ko dimbli sax ba mu man’a àgg End, ndaxte mooli jullit ñi ñu xamoon géeji penku yi lañu woon, ak yooni yaxantu yu jéeri yeek yu géej yi.
Naka noonu beneen mool jugati bu tudd Kabraal, def ab tukki bu géej bu aju ci xare, dem End ,tàmblee naj ak’a sonnal Samirin,mi daa àtte ak’a saytu fi ñuy wax Kalikuta gu End gi, ngir mu jox Portigaal ab barab bu yaxantu ci tefes gu sowwu gi, Kabraal mii xeex na fa’ak jullit ña, song  barab ya ak mbooloom gaalam ma. Vasco De Gama moom itam delluseeti End ci ab tukkib xare ngir faagaagalsi Samirin, ak mbugalsi yaxantukati araab yu jullit yi, ak defsi ay déggoo  ak buuri diiwaani End yi nekk ci tefesug sowwu gu daanaka-dun  bu End bi.
Li wuññiy melosuuf yu Portigaal yi jur
Wuññiy Portigaal yi jur nañu ay ngérte yu bari, yi ci ëpp njariñ ñooy yii di ñëw :
1) Waa Portigaal, ñi ngi tàmbli woon di teg loxo ci tefesi Afrig yu sowwu yi, ci noonu njàppum jaam siiw, te tas ci Tugal gépp, di jaam yi ñu daa jàppe Afrig, te daan ci yaxantu.
3) Waa Portigaal yi mujj nañu xam yoonu yaxantu wu géej, wu dul romb ci réewi jullit ñi,mooy wi jaar ca Boppu Yaakaar Ju Baax ja.
Loolu nag mooy li doyadiloon koom-koomu jullit ñi ci penku bi, maanaam koom-koomu nguurug Mamaalik ci jëmmi boppam. Lii moo taxoon nguurug Mamaalik mujjoon néew doole ci kanamu nguurug Portigaal gi ak ci kanamu ñoñ Usmaan ñi nga xam ne jot nañoo fexe ba xaw’a woyofal naj ak ñàkkal-jàmm gi Portigaal defoon araab yi, ak nguuri araab yi nekkoon ci tefes gi, yàqoon nañu it mbooleem jéem yi ñu daa def ñoom waa Portigaal ngir taxawal ab jë  bu nasaraan safaan (kontar) doole yu lislaam yi nekkoon ci peggu géej gu xonq gi, ak tefesug Afrig gu penku gi.
Wuññi yu melosuuf yu Espaañ yi
Li ci dugaloon Portigaal, moo dugal it Espaañ ci wuññi yooyu. Ci noonu boroom xam-xam yi daa yëngu ci mbiri wuññi gi, danoo jàppoon ne suuf si daa bulu, moo waraloon ba ñuy dem End ñu jaare woon ko ci sowwu bi. Moolub Itaali bii di Cristoforo Colombo (1451 – 1506) moom defaloon na waa Espaañ ñi benn tukkib wuññi atum 1492 g, juge Espaañ jem End jaare ko ci sowwu bi, ci màmbulaanug atlas gi. Ginaaw tukki bu tar te sonnle, moom Colombo àgg na ca duni Bahamas ya mu mujjoon’a tudde San Salvador, juge fa dem ca tefesug Kubaa gu bëj-gànnaar ga ak dunub Ayiti bi mu faroon tudde Espaañ gu ndaw gi.
Mu delluwaat nag Espaañ ci atum 1493 g, ànd ak jort ne moom de jot na’a àgg End ci yoonu sowwoom woowu. Ci atum 1493 g, Colombo defaat na ab tukki, bu li ko taxoon’a jug mooy teg loxo ci suuf yooyu mu jotoon’a wuññi ci atum 1492 g, ak wisaare fa katolig, ca ña fa dëkk te mu tudde woon leen ay « endo ».
Ci tukki bii la jotoon’a wuññee Jamayka, daal di delluwaat Espaañ ci atum 1496 g. Mu defati ñatteelu tukki atum 1498 g, waaye amu ca woon tawfeex. Mu dellu defaat bu ñeenteel atum 1502 g, taxul ba tay mu am ca la mu ca doon wut. Bu ko defee nag ñaari sooy yii mu def ci ñaari tukkeem yi tax ba buuru Espaañ bi Ferdinand ak soxnaam lingeer bi Isabela, begadi woon ci loolu, ag siiwam suux, ñu folli ko ci njiitul geej gi, daal di koy delloosi Espaañ ci ay jéng, ngir mere gu ko meññilukat yi mere, ñoom ñi seen yaakaar tas. Colombo faatu na atum 1506 g, te xamul sax ne wuññi na àdduna ju yees ju dul End.
Ginnaawam it wuññikat yi doon liggéeyal Espaañ wëy ci seen liggéeyi wuññi yooyu, ka cay Amerigo Vispucci jot ca’a àgg ca diiwaan ya Colombo àggoon ak yeneen yu mu àggutoon, ci njëlbéeni xarnub fukk’ak juroom benn. Moom mool bii di Amerigo, moo am teraangay ñu tudde ko Adduna ju bees jii di Aamerig tay.
Li wuññiy Espaañ yi jur
1) Ñoom de ubbil nañu tukkiy wuññi yi aw yoon wu bees wu jëm ci àdduna ju yees ji, di ko jaare ci màmbulaan gu atlas gi. Bu ko defee Espaañ tàmblee sanc  gox yi mu jotoon’a àgg ci Aamerig gu diggu gi ak gu bëj-saalum gi, ñu wisaare fa seenug xay ak diine, ubbi fa ay mbelli  wurus ak xaalis.
2) Saxal gu ñu saxal ci xam-xam ne suuf si daa “bulu”, te li waraloon loolu di tukki bi Magellan defoon. Buur bi ñu daa wax Shark mu juroomeel mi (Sharlakaan) di woon buurub Espaañ, daa digaloon mool bii di Magellan atum 1519 g, mu def ab tukki jëm penku jaare ko sowwu, ci noonu moom Magellan jug, moolu (war geej), jawali sowwu, te jëm penku, ci kaw màmbulaan gu atlas gi, bi mu ko defee daal di àgg ca tefesug Breesil ga, fa Riyo De Janero, mu wëy nag ca doxam ba, ba ca sottiwaayu dexug Labalata, daal di wër Aamerig gu bëj-saalum gi, tàbbi màmbulaan gu dal gi nga xam ne moom moo ko tudde « pasifik » di wund lu dal, mu àgg Filipin atum 1521 g, foofa nag mu songoo fa’ak ñoñ réew ma, ci’y xeex yoy ca la ñu ko raye, waaye kenn ciy nitam, tuddoon Dianco, moo mujjoon jiite boobu tukki, dem ak ñoom ba ci Boppu Yaakaar Ju Baax ji, juge fa dem Espaañ, gi nga xam ne ma nga fa àgg atum 1522 g.
3) Weddi gisiin yi daa wax ci bindu suuf si ak ab kemam ( ni mu tollu), ndax kat tukki bii nga xam ne dafa dox, wër àdduna bi, firndéel na ne suuf si daal moo ëpp fuuf li ko Colombo jàppe woon ak ku dul moom. Beneen gox feeñ na, bu mag diggante Tugal ak Asi ci wàllug sowwu gi, di Aamerig gu bëj-gànnaar gi, nga rax ci dooli geneen gi’y gu bëj-saalum gi, te ag màmbulaan gu yaatu, gu yees’a ngii gu ñu xamutoon. Kon suuf desatutoon su ñu xamutoon su dul Ostrali ak ñaari dott yi.
Wuññi yu Angalteer
Ñoñ Angalteer ñoom itam sóobu woon nañu ci wuññi yi, bi Buur bi Henri mu juroom ñaareel, mi nekkoon buurub Angalteer digalee mool bii di John Cabot, mu tukki dem End, jaare ko bëj-gànnaar gu suwwu gi, ca saa sa mu géeju, tukkee Bristol atum 1497 g, jéggi màmbulaan gu atlas, àgg tefes gu bëj-gànnaar gu Amerig gu bëj-gànnaar gi, ca New Fondland, ginnaaw bi mu jéggi Librador, dellu Angalteer. Cabot mii delseeti na leru tefesu’g penku gu Aamerig gu bëj-gànnaar gi, ba àgg Florida, loolu nag moo doonoon tàmblig sancug waa Angalteer yi, ñeel Aamerig gu bëj-gànnaar gi ak Kanadaa. Ba tay it, kii di Jams Kook di woon ab mool bu dëkkoon Angalteer, defoon na moom it ñatti tukki yu wuññi ca tefesi Ostrali yu penku ya ak Newsiland.
Wuññi yu Oland yi
Lonkoo (société) gu End gu penku gu Oland gi, dafa joxoon ndigal moolub Angalteer bii di Henry Hadson, da ko’o joxoon ndigal ci mu defal Oland ab tukkib wuññi, ngir man koo gisal aw yoon wu bëj-gànnaaru penku wu ko man’a àggale Asi, ci noonu mu géeju moom Hadson juge Angalteer, jaare ko ci bëj-gànnaaru atlas gi, jawali dóoxug New York, ak dexug Hadson gi mu tudde woon boppam. moolu Oland bii di Wilyaam Shotin moom, moo wuññi yoonu Boppub Horn bi nga xam ne mujj na di yoonu géej wu am njariñ. Waa Oland yi jéemoon naño’o wuññi Ostraali ak Newsiland ci diggante 1622 – 1624 g.
Li wuññiy melosuuf yu Tugal yi jur
Li wuññiy Tugal yi jur man nañu koo tënk ci lii di ñëw :
1) Njiitug yaxantu gi tuxu na tukkee ci li wër géej gu diggu gi dem ci màmbulaan gu atlas, mu mujj moom yaxantu gi nekk ci loxoy réewi Tugal gu sowwu gi, bu ko defee ñu nos fi ay yooni géej yu yaxantu ci ñaari màmbulaan yi, gu atlas ak gu dal gi (pasifik). Yëngu-yëngu gu yaxantu gu yees gii, ñi ngi ko tudde woon « soppi ci anamug yaxantu ».
2) Wuññi yu melosuuf yi amal nañu fi jawwu yu gëpplante ak wujje, ak as lef cig noonoo ci diggante réew yi doon def wuññi yii, loolu moo yokkoon xemméemtéefi sanc yi ci diggante réewi Tugal yi. Ci noonu aw gisiin wu sanc  tàmbli woon’a feeñ wu Tugal jëm ci askani réew yii ñuy door’a wuññi.
3) Xam-xami melosuuf yi soppiku woon nañu bu baax, li ko waraloon di yaatu gi wuññi yii yaatu woon te bari. Ci noonu yëngu-yëngu gu nasaraanal yokku ci anam gu fés, rawati na ci Afrig ak ñaari Aamerig yi.
4) Ag jëm kanam feeñoon na ci wàllug yaxantug mbèll yi, di wurus ak xaalis, nga xam ne sax xarnub fukk ak juroom g, dañu koo tudde woon « xarnub xaalis », ni nga xame ni jëm kanamug koom googu taxoon na ba dundiin wi gën’a kawe, njëg yi it gën’a yekkatiku, ni fi ay njaay yu yees dugge, lu ci mel ne kakaawoo, póon, kiinaa, batata ak mbòq.
5) Wuññi yi de lenn lañu ci màndarga yiy wone yewwuteg Tugal gi, ni nu la ko leerale woon ci doggantal gu njëkk ga.
6) Réew yii ñu wuññi, ruu gu fees ak bëgg’a fayyu moo leen ubale woon, muur leen, jëm ci yii leen wuññi, ndax ñoom tubaab yi xalaati sanc lanu yoroon, daan ci doxe ci mbooleem seen doxi wuññi yi, lepp lu nu gis aakimoo ko, ngartaajoo ko, lii mooy li waral askani réew yi nu wuññi, jugoon ci jànkoonte ak ñoom, taxaw ci xeex canc gu Tugal gi, ci anam gu tar, jëfandikoo ci li nu yor lepp ci kàttan.
7) Wesaare diiney nasaraan ci bepp gox bu ñu wuññi.
Taab
Taab nu ngi koy faral di gis lu ci ëpp ci àllu Sayel bi, fi muy sax itam danuy seetlu ne suuf si day dëgër.
Senegaal ba Kamerun ak Somali, amna ñu koy jàllale ci diggante réew yooyu. Boo deme Niseria it di nga koy faral di gis ci boori "Sud-Ouest".
Melo
Taab garab la goo xam ne guddaay bi dina dem ba ay 12imeetar ci kaw. Te ay wànqaasam day am lu ci ëpp ay dég yu xaw a dëng. Loolu moo tax muy man a jàppanteek yeneen garab yiy nekk ci wetam. Ba laa man a sax dëgg nu nekk ci njeextalu noor bi walla ci biir nawet bi. Dina am ay xob, dina am ay meññeef.
Njariñ
Garab gi nag day faj ay feebar yu bari, yu ci mel ne: biir buy daw, saan, day yokk cawarte, tegsi di ubbi biir ngir ngay man a lekk bu baax.
Turu xam-xam
Combretum Nigricans
wàll: Garab
Fundo das Figueiras
Fundo das Figueiras benn dekk-dëkkaan Boa Vista ci yu sowwu yu dunu Boa Vista, Kap Weer.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dekk-dëkkaani Kap Weer Wàll:Boa Vista (Kap Weer)
Xoriit
vignette|Garabug Xoriit Xoriit ag garab la gog xob yi dañuy sew tey am mbaar muy gën a yaatu lu garab giy gën a màggat. Man naa njool ba ci 3i met ba ci 10i met. Peeru garab gi day dëng. Jafe-jafe yi ko daay yiy indil dagg yi nuy dagg ay xobam tax na garab gi bokk ci yu ñeme coono yi. Xoriit garab la guy sax ci àll, nu man koo jëfandikoo ci lu nuy lekk mbaa di ko fajoo
Arafu W
Shaytaane day wëtt ci xol wudd  la am - wattu  ko bul ko wàcc muy war di ku lëm
Ñibbisi gi jugge Gànnaar
Ba mu fa nekkee ba guddig gàmmug atum haksasin,di junni ak ñatti téeméer ak ñaar fukk ak juroom,di guddig àjjuma,la fa Sheex Ibra FAAL ñëw,tukke Ndar,indaale këyit wu juge ca  tubaab ya di ko may mu dellu réewam Senegaal,murid boobu it dikk jàpple ko ci tuxu gi,mu tàmbalee waaj,di tàggu waa dëkk ba ,ba àjjuma ja dellusi,di fukk ak juroom ñeent ca weer wa,mu génn këram googa sóobu yoonu Ngaanjaar,maanaam Gaaya,dib dëkk  bu nekk ci penku bëj-gànnaaru Dagana,dex gi romb na fa,ñooña sàkku ci moom mu julli ci seen jàkka ji nu doon yeesal ,ngir barkeelu ci,mu ànd ak seen imaam ja Muxtaar SOW, julli ñaari  ràkkaa ci njëlbéenug yoor-yoor,jëggi dex gi dem dagana,nekk fa ba bisub gàwwu ñaar fukki fan ak juroom ñatt ci weer wi,mu dugg gaal ci tisbaar ji jëm Ndar.
Arafu W
Dafay woreek a wèddilooy werenteloo - di wàjji ngëm di wònni  mbas mbas du welu
Wor ko te wòdd xol bi ngëm waaru  bu wér - sotti ci waame tudd Yàlla xol bi wér
Xoriit
Dëkkuwaayam
Garab gi ci àll bu bariy garab lay dëkk, walla ci kaw dëkkuwaay yuy max, leeg-leeg ci peggu penkug Afrig.
Ñibbisi gi jugge Gànnaar
Jamono yi mu nekke woon Dagana,nganale gu nekk defal nanu ko ko fa,ci bëcëg gi, bu guddi masaan a jot,ñu daa indi ay làmp yu leer ci kanamu bóoli yi. Mu wax ci loolu ne loolu mooy liy dëggal waxam ja mu waxoon ca lenn ca xasaayidam yi mu defoon ci arafi ((walil laahi mulkus samaawaati wal larli))di ci maanaa Yàlla’ay boroom nguurug asamaan ak suuf,muy li mu mujj a bind ca Daarul Mannaan ca Tuubaa,ba mu àggee ca arafu daad wa mu waxoon ca :
Arafu W
Weeral sa wañsu diine def say warugar - bu ngëm gi woos ni waddbéer  wu gar  ya wër
Xoriit
Mbayam
Garab man naa nangu ab sedd yuy am leeg-leeg. Waaye li mu gën a nangu mooy tàngoor, soxla na it suuf su tooy, te it àttan na aw wal(inondation).
Njariñam
Lu jëm ci lu nuy lekk, xob yi dees koy togg boole ko ak supp mbaa ay pepp. Foytéefam day am caas bu weex bu nu man a lekk boole ak doom yi nu togg. Foytéefam bi man naa àgg ba ci 4-5i sàntimet ci xala.
Arafu W
Werante wottee ko lu war, lu wóor  itam - na wuutu wor te worma wecci wane  tam
Ñibbisi gi jugge Gànnaar
((gane ji naa aji Tedd ji,mu teeyalal ma ganale gi,te du ma dañ ci nganale gi mel ni ay làmp))
Xoriit
wàllug paj
Xob yi man naa faj bopp buy meti. Saxaaru ndox mu tàng mi dees koy suuroo ngir faj ay jafe-jafey gis. Xob man naa faj it payiis. Xas mi day faj biir buy metti, ak tële. Sungufam ku ko boole ak diw man naa nekk forote buy faj ay yax yuy metti. Reenam day faj sifilis (febaru sëy)
Arafu W
Nga weex sa xol wèkki ca luy wòllimiku - te bàyyi weeje it welal tayle  ba ko
Ñibbisi gi jugge Gànnaar
Bi mu àggee Ndar ca guddi ga,daa dal di wàcc ca Sheex Ibra FAAL,sax fa ay guddi,juge fa dem Luga, wàcc ci Alhaaji Masamba Soxna,foofa la yabale ligéeykat yi ñu dem  Njiheen,maanaam Cëyéen,ca Jolof,jiitu ko fa,defaral ko fa ag kër njëkk muy agsi,dal di jàll Ngaajax,fanaan ca jàkka ja,fa seen xabrub wàlliyu nekk,dal di jàll ca kër sëñ  Asan NJAAY,yendu fa ,fanaan fa,yendooti fa,laxas dem Kokki,wàcc ca Sheex Muhammadu Maam ,maami Sheex Bashiiru,demati Duriga,faSheex Madun Samba,maami Sheex Murtadaa,juge fa àgg Kër Baasin ca Sheex Muhammadu Amina Xuma JOOB,doo nga dem Cëyéen ci bis yu néew,di njëlbéenug rabiihus saanii,fekk yenn kër yi noppi,bi mu agsee ca kër ga,ca njëlbéenug rabiihus saanii,atum haksasin,di junni ak ñatti téeméer ak ñaar fukk ak juroom,daa wàcc tudde ko Daarur Rahmaan,mu nekk fa mbiram akuw doxiinam di gën a jub,di dolliku waxtu wu nekk,ba ci benn ci ñaari jumaada yi ,ci atum saksasin,di junni ak ñatti téemèer ak ñaar fukk ak juroom ñaar,mu taxawal Daaru Xudoos ci sowwub dëkk bi,soree ko lu tolloo’k ñaari kilomet walla lu ko yées,mu sax fa ,bul laaj nag mbiram,moom daal na ma la ko waxe woon rekk ci bépp barab,waaye fii sax gën na fee dolliku,ba  ca àjjumay ñaar fukki fan ak ñaar ci weeru muharram,atum lasasin,di junni ak ñatti téemèer ak fanweer.
Xoriit
Melo
Yeneen njariñ. Wirgo wu mboq man naa génn ci garab gi. Bantam ci dagg bi man naa niru lu dëgër waaye amul lenn njariñ ludul ay jumtukaay yu ñàkk solo.
Ndombo gu mbëj
thumb|304px|ag Ndombo gu mbëj
Ñibbisi gi jugge Gànnaar
Ca sahbaani sakasin ja,di junni ak ñatt téeméer ak ñaar fukk ak juroom ñaar,walla ca ramadaan ja,la sëñ Abdul Laahi gane àdduna,wax nanu ma ne Sëñ bi daa bind Abdul Laahi ci aw këyit,yonnee ko Sheex Muxtaar Binta LOO,nijaayi sëñ Moodu Mustafaa,digal ko mu tudde ko noonu,mu defe ko ni mu ko binde woon ci këyit wi,mbooloo mi nag leegi danu koy wooye Abdul Laahil Haziizi,te xawma fu nu jële loolu,ah waa-waaw xanaa denu cee jublu ne Haziz turu Yàlla la.
Xoriit
Turu xam-xam
Crateva
Wàll: garab
Ndombo gu mbëj
Ndombo gu mbëj dees koy tekkkee niki lëkkalante gu ay cëri mbëj ci wenn yoon wu tëju ci genn anam guy tax ba dawaanu mbëj ga cay jaar di man a wéy di wal, maanaan du am benn dog-dog.
Gëstug ag ndombo
Solos gëstu ag ndombo gu mbëj mooy génne ca dayooy dawaan ba ak dend ba. Sukkandiku ci melokaani cëri ndombo gi ak àtte yi ñeel ndomboy mbëj yi.
Noste gu wéy
Ag ndombo gu mbëj guy dox ci ag noste gu wéy (maanaam kem yi ajuwuñu ci jamono, seen dayoo du soppiku ci jamono, dees na ko woowee itam jamono-soppeekudi) dina am lumu néew-néew ag ndëgërlu, ab jurukaayu mbëj di luy joxe ab dend (walla ab dawaan) bu wéy, man naa am it, yenn saa yi, ab doxalukaay. Manees naa gëstu ag ndombo ak yii àtte:
Noste gu jàllu
Batay dawaan bu wéy lees di dundale ag ndombo gu ami fattalukaay walla xiirtalukaay mbaa ñaar ñépp. Kem yi U ak I dañuy bawoo cig noste gu jàllu dem ci geneen noste gu sax. Kon nosteg jàllu du luy wéy, luy nekkandi la rekk. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay.
Noste gu sin
Ci gii noste ndombo gi dawaan bu safaanu lañu koy dundale. Àtte yees bind ci kaw yépp manees na leen fee jëfandikoo batay, waaye ak coppite yi ci war.
Wàll:Mbëj
Arsenal F.C.
Arsenal F.C. (Arsenal Football Club) benn football club ci "Premier League" (Angale - Nguur-Yu-Bennoo) ci dekku Londar.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Premier League
Arafu W
Te wòlli nag wëlli kañaan’ak weli  rëy - wetañ yu ñëw weñ ko te wetti far ko ray
Te wacc weerante te wéer fa wòllare - wareef akug wegeel te wicc njàqare
Te waggar it sa bopp tey waaru bu wér - te bul di wëndëng wa wogul  wàqi  te war
Di waaj di walli weddi bakkan’ak loram - te wéer ko bul weng ci moom ak ci wujjam
Di waslu àq woor ci caaxaan aki nar - wekku ci Yàlla def ko waay jëf la la war
Te fònku waxtu xam ne daa wund lu rëy - te bul di wuññi awra bul di wóoyu ay
Na ngay woyof te bul di wex ci kenn tam - ku dul ku bon te fònk worma tey xalam This is funny.
Wàll:Mamoor Xam Sa Diine
FK Kauno Žalgiris
FK Kauno Žalgiris (Futbolo klubas Kauno Žalgiris) benn football club ci "A lyga" (Lituwaani).
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Lituwaani
Ñibbisi gi jugge Gànnaar
Wàll:Dundug Seex Ahmadu Bamba
Fepp
Fepp mooy xaaj bi gën a tuuti ci aw yaram wu neen (simple), wu man a booloo ak weneen ci simi. ñaare day ame ci ab saal bu sosoo ci ay Proton aki Notron yu ay Elektron di peek (di wër).
Wàll:Jëmm
Bijjaakon
magnétisme fr: xeet la ci juddalkaayu mbëj
Wàll:Jëmm
Nuwaaksot
thumb|250px Nuwaaksot (Nouakchott) : mooy pééyu réewum Gànnaar.
Wàll:Gànnaar Wàll:Péy
Boavista FC da Praia
Boavista Futebol Clube da Praia benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Praia ci yu dunu Santiago.
Staad
thumb|right|350px|Staad Várzea
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Santiago (Kap Weer) Wàll:Football
As yaram
lu tuuti te xeebu ci yaram, deesi wax ko ci fr particule,
Wàll:Jëmm
Amman
thumb|250px Amman : mooy péeyu réewum Jordaani
Wàll:Péy Wàll:Jordaani
Tunduw Ndakaaru
Ndakaaru wenn la ci 35 tund yees séddalee Réewum Senegaal, di it benn ci 4 tundi diiwaanu Ndakaaru, dëkku Ndakaaru mooy péeyu tund week diiwaan bi te am 1 030 594 ciy way-dëkk
Séddaliinu tund wi
Tund wi dees koo dog-doge ci 19 dëkkaani ndiiwaan, di:
Téerekaay
Wàll:tundi Senegaal
Turu Way-Dëkk
Turu Way-Dëkk : maanaam ña dëkk ca réew mà ci (Fr Gentilé) lañ koy wax
Wàll:Réew
Ndiiwaani Senegaal
Ndiiwaani Senegaal yi ay dog lañu ci séddaliinu yoriinu Senegaal.
Ndiiwaan nag ag nekkte (entité) gu suuf la, gu ñuy faral di gis ci réew yiy làkk wu-fraas. Soo demee ci ñiy làkk wu-angalteer weneen dogiin nga fay fekk.
Ci Senegaal, ndiiwaan yi dinañu leen waññi ci lim bu tollook 92 ci 2007.
Tunduw Géejawaay
Géejawaay moom, benn Ndiiwaan la am muy moom ci boppam. Tund la ndiiwaan la
Ñu séeddale ko ci 5 dëkkani ndiiwaan
Tunduw Kafrin
Dogiinu tund wi dañu koo soppi gannaaw sosug tunduw Kungeel ci 2006.
Kon mu des :
Tunduw Kungéel
Mi ngi judd ci 2006 (amul lonkoyoon bu jàppandi nii-nii)
Tunduw Luga
Ndiiwaanu Raawo, biy feeñ ci lonkoyoon bi, ci tunduw Ndar la bokk 2002 ba tay.
Tunduw Ndakaaru
Ndakaaru moom, benn Ndiiwaan la am muy moom ci boppam. Tund la ndiiwaan la
Ñu séeddale ko ci 19 dëkkani ndiiwaan.
Tunduw Ndar
Gannaaw dogaat ga waraaloon juddug Diiwaanu Maatam, tund wi, wenn ndiiwaan rekk la am muy bu
Tunduw Pikin
Pikin moom, benn Ndiiwaan la am muy moom ci boppam. Tund la ndiiwaan la
Ñu séeddale ko ci 16 dëkkani ndiiwaan.
Tunduw Raneru
Tund wi, wenn ndiiwaan rekk la am muy bu Welingara
Tunduw Tënjéej
Tund wi, wenn ndiiwaan rekk la am muy bu Sebixotaan, moom ci boppam ñu séddale ko ci 3 dëkkaani Ndiiwaan.
Njabootug lepton
Njabootug lepton yi mi ngi ame ci Elektron yi, Muon yi, Tauon yi, neutrinos yu boppam yi ak seeni safaan-yaram (antiparticule). Baatub « lepton » mi ngi bawoo ci baatub Geres biy tekki « lu woyof » biy jublu ci wf gi doyodig jóor (faible masse) gu lepton bi ñu njëkk a wuññi, Elektron bi, bu  ñu leen nattee ci nukleon yi ( nucléons).
Wàll:Jëmm
Lepton
lepton : yaram su cosaanu la su woyof, su dul dékku ay defante yu dëgër (interactions fortes)
Wàll:Jëmm
Fattalukaay(mbëj)
Fattalukaay ab cër la bees di jëfandikoo ci biir ndombo yu mbëj yi, di fees di rënk kàttanu mbëj niki toolub mbëjtekkaaral, yani mbëj yi ñoo fay tase dankaloo fa.
Dafay am ñaari làcc, yu tapp yees defaree ak lu man a wommat mbëj, yu làng ak benn diggante bi. Ñaari làcc yi yani mbëj yu dekkarloo fay nekk, wenn làcc wi yan bu ëpp (+) lay am weneen wi bu yées (-), segam ñaari yan yu dekkarloo dañuy xëccante, waral juddug toolu mbëjtekkaaral bi. Taraayu tool bee ngi aju ci limu yani mbëj yi nekk ci diggante làcc yi, moom itam aju ci dendu mbëj bi. Ngir bañ benn yan jóge ci wenn làcc dem ci weneen, faww ñu def lenn ci seen diggante, lenn loolu lees di woowee ab lankmbëj, man naa nekk ngelaw rekk walla këyit mbaa lépp luy bañ mbëj jàll ko. Ab fattalukaay bu nekk dafay am ab def (C) ñu koy natt ciy farad (F), dayoom a ngi aju ci lankmbëj bi, mooy li nuy wax dayoob toolu mbëj bi gën a rëy bi nga xam ne su ko weesoo yani mbëj yi man a jóge ci wenn làcc dem ci weneen, di luy waral itam yàqug lankmbëj bi.
Wàll:Mbëj
Njëkk-xaymà
Njëkk-xaymà : maanaam li gay njëkka dugal bala gay dugal xayma(numero)yi (fr Indicatif téléphonique)
Wàll:Réew
Bagdad
thumb|Bagdad Bagdad : mooy péeyu réewum Iraak
Wàll:Iraak Wàll:Péy
FC Hegelmann
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Lituwaani
Maam Maajoor Bóoy
Maam Maajoor Bóoy mu ngi juddu atum 1940. Jigeenu nguur la ci Senegaal, nekkoon fi jëwriñ ju jëkk, moom sax mooy jigeen ji jëkk a nekk jëwriñ ju jëkk ci Senegaal.
Cosaan ak njàngam
Maam Maajoor Bóoy mu ngi juddu atum 1940 ci Ndar (See-Luwi). Ñenn ci njabootam, xam-xamu yoon lañu jàng. Way-juram wu góor gerefiyee la woon laata muy nekk isiyee (huissier de justice). Kenn ci ay càmmeñam toppekat seneraal (pólokirëer seneraal) la woon ca ëttu àttekaay bi gën a mag ci Senegaal (Cours suprême du Sénégal). Keneen ki ci nekkoon jàngalekat buy jàngale lii di droit international privé, moo mujj doon njiitu iniwersite bu Dakaar.
Praia
right|350pxthumb|right|350pxthumb|right|350px|Farol D. Maria Pia/Farol da Ponta Temerosa Praia fimne mooy péeyu réewum Kap Weer. Ben dekku mi ngi dunu Santiago (Kap Weer).
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Péy Wàll:Dëkki Kap Weer Wàll:Santiago (Kap Weer)
Maam Maajoor Bóoy
Ay jaar-jaaram ci wàllu yoon ak yoonal
Dafa jëkk a nekk ki ñu toftal ci toppekatu repibilik bi (procureur de la République), teg ci nekk ki topp ci njiitu tirbinaalu gox bu jëkk bu Dakaar  (première vice-présidente du tribunal régional de première classe de Dakar)  laata muy nekk njiitu néeg ca àttekaayu dabaatal ba  (présidente de chambre à la Cour d'appel) .
1990 ba 2000, amoon na ay ndombo-tànk ci ab bànku Afrig sowu jant ñu naan  Compagnie bancaire de l'Afrique occidentale .
Ay jaar-jaaram ci wàllu pólotig
Maam Maajoor Bóoy bokkul ci benn pàrti. Bi Abdulaay Wàdd jëlee ndam li ci wotey njiitu réew yu 2000, la ko tabb jëwriñ ji yore wàllu yoon awiril 2000, ginnaaw loolu, mu def ko jëwriñ ju jëkk ñetti fan ci weeru màrs 2001, ginnaaw bu Mustafaa Ñas jébbalee lenge yi. Moom mooy jigeen ji ñu jëkk a tabb jëwriñ ju jëkk ci réew mi. Ci ayam gi, la tabb ay jigeen jëwriñ ji ñu toftal ci wetu gox-goxaat yi (Cewo Siise), jëwriñ ji yore wér-gu-yaram bi (Awa Mari Kol Sekk), jëwriñ ji yore njaboot gi ak tuut-tànk yi (Awa Géy Kebe) ,jëwriñ ji yore njënd, njaay, këri liggeeyukaay yu ndaw yi ak yu digg-dóomu yi (Aysa Aañ Puuy) ak njiitu kureel gu mag giy saytu liggeeyu tele yi ak rajo yi  (Haut-Conseil de l'audiovisuel)  (Aminata Ñaŋ Siise). Moom ci boppam, moo daloo Kàggug réewu Senegaal  (Bibliothèque nationale du Sénégal) . Ñeenti fan ci weeru nowàmbar lañu ñaanalante moom ak njiitu réew mi ginnaaw taxawaay bu mu amoon bi bato Lë Joolaa suuxee, septàmbar 2002.
Septàmbar 2004 la ko Alfaa Umar Konaare tabb teewalkatu Kureelu gu mbooleem réewi Afrig yi (Commission de l'Union africaine (UA), mu gàlloo aar nit ñi demul ca toolu xare ba te nekk ci bérebi ayoo yi. Dakaar la féete waaye dafay dem lu bare ci yeneen réew yi, fu mel ni Darfuur, Repibilig bu Sàntar Afrig, Kótdiwaar, Repibilig Demokaratig bu Kóngoo, Ruwandaa, Burundi wala Ugandaa, nga xam ne dafa fay daje ak ñi séq xeex bi (xeexkat yi ak way-pólotig yi).
Arafu y
Yaraanga’a ngi may yeerook a yedd ak a yunk far - yërëm leen ma saag yées yées na yòqat a ngii di yër
Te yiiruñ ma may yoppoorlu yërmaande far na jee - ma namp yanaatub ñàqareek yëjji xol bi mer
Feebaru stress buy wëy
Feebaru stress buy wëy (PTSD) mooy benn feebaru xel bu nit mëna am ginnaaw bi mu fekkee benn tiitangejoge ci xew xew, ni yëfu saay saay, xare, ay bëkkante ci tali bi, walla yeneen xëbal ci dund nit ki. Yi koy wone bokk na ci jaaxle ci xalaat yi, yitte, walla ay géntjoge ci ay xew xew, ci xel walla ci yaram itteci(traumatisme) feebaru joge ci fekke xew xew bu yëngul xel-yiy tegtalaate, jééma moytu traumatisme joge ci yiy tegtalaate, ak yoqute ci xeex walla daw. Mbir yii di wone feebar bi dañuy yagg lu tollook lu ëpp benn weer gannaaw xew xew bi. Xale yu ndaw yi duñuy faraldi wone tiitange, wante mën nañu génne li nekk seen xol ci ay po. Nit ku am PTSD dafay nekk ci risk bu kawe ngir xaruak bëgga gaañ boppam.
Ñu ëpp ci ñi fekke ay xew xew yi indi tiitange dañuy ame PTSD. Nit ñi dund tiitange ak yeneen nit (ni siif wallanoot xale) ñoo gëna mëna ame feebaru PTSD, méngale leen ak ñi dundul-su ñusukkandikoo ci tiitange, yi mel ni ay aksideŋ ak yaqu yaqu yu joge ci jawu ji. Lu tollook génn wall ci nit ñooñu dañuy am feebaru PTSD gannaaw siif. Xale yi ñoo gëna nééwle ci am feebaru PTSD ginnaaw tiitange, rawatina bu ñu amagul fukki at. Saytu bi mungi tegu ci feeñaayu yenn ci yi koy indi joge ci gannaaw tiitange bu ñu jële ci xew xew.
Arafu y
Te yombul samay mbir yemp yenkeewlu naa itam - ci yammug yaras maa yay di yuuxook samaw naqar
Feebaru stress buy wëy
Fagaru mën na nekk bu fekkee pajum xel mici nit ñi génne feebar bi ci teel waaye amul njëriñ su ñu ko defee ci ñépp ñu génne feebar bi walla ñu ko génnewul. Paj yu gëna am solo ci nit ñi ame PTSD ñooy joxe ay tegtal ngir dimbali nit ki saafara jafe-jafeem ak ay garab. Ay paj yu wute dina ci am njëriñ. Lii mën na am kenn rekk jakkarloo ak fajkat bi walla ci ab mbooloo. Yiy xeex feebaru déteeluci garabu Serotonine buy faj xel mu lééj ñoo garab yu gëna baax yu xeex PTSD tey njëriñ génn wall ci nit ñooñu ame feebar bi. Njëriñ yooyu ñoo gëna nééw yooyu ñu gis ak pajum feebaru xel. Leerul su fekkee buñu jëfandikoo garab yi ak pajum feebaru xel ndax dina am njëriñ. Yeneen garab yi amuñu seede gu doy ne dinañu mëna am njëriñ bu ñu leen jëfandikoo, te ci wallu benzodiazepines, dina indi jafe jafe ci njëriñ li.
FK Riteriai
FK Riteriai (Futbolo klubas Riteriai) benn football club ci "A lyga" (Lituwaani).
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Lituwaani
Arafu y
Te saa meññatum yaakaar mi yuntul ma yeene yiw - ku nekk te teewul may yokkuw naqar’ak lu tar
Feebaru stress buy wëy
Ci Amerik lu tollook 3.5% ci mag ñi am nañu PTSD ci benn at moo jël, te 9% ci ñoonu dinañu gis feebar bi ci seen dund. Ci li ëpp ci li des ci addina bi, xayma bi mungi ci diggante 0.5% ba 1% ci benn at moo jël. Xayma yu kawe yi mën nañu am ci yenn gox yi am xare. Ci jigéén ñi la gëna ëppe ci góór. Yi di feeñal tiitange bokk ci feebaru xel bind nañu ko ci jamono Grece yu njëkk ya. Ci jamonoy Xarey Addina bi mënin bi xamewoon nañu ko ci tur yu bare ni "ragal ba mënul yëngu" ak "xarekat bu tiit". Baat bi di "Feebar bi joge ci gis walla fekke tiis ni dee, yu deme noonu" ñungi ko tambali woowe noonu ci ati 1970 lu ci ëpp ndax li ñu ko génne ci U.S. soldaa yu bayyi yici xare Vietnam bi. Ñungi ko dugal ci yoon joge ci Mbooloo mi dajale ñi di yëngatu ci wallum pajum xel ci Amerik ci atum 1980 in seen ñetteelu ndaje ci wallu Saytu ak Xayma ci Téére bu Feebaru Xel yi (DSM-III). Wàll:Paj
Koppar
thumb|250px|Koppar Gàmbi Koppar : maanaam xaalisu réew mà (fr Monnaie)
Arafu y
Ba saa kawarug mettiit wa yiif na ba yéegi yéen - ba ronqoñ di yol saaw fit ni yèjji ni laaxu gar
Koppar
Wàll:Koom-koom bokk na ci xaalis yi gënn a néew doole ci afrig
Arafu y
Ma yeewat ci yittey gaa yu yeeme mu të’a yewén - ma yoongan ko yootug yokk fàww ci ngën ji yar
Ma daw yaafus ak yunj’ak di yeex’ak di yox-yoxi - te def yuww aw ciw yoon ba def yunn cig cigar
Ma mujj di yeer muy yabbalum xel di yaag xalam - te muy yaradal am xel ku yewwu du sóoru mbër
Wàll:Mamoor Xam Sa Diine
Nguur-gi
maanaam mooy ña yor réew mà lanu yor moo tudd nguur (fr État)
Arafu M
Maandul te man yaw ci sag maas bul di mànke mukk it bul def sa màndiŋ1  mi muy ab miinuwaay2  tubayul
Yaatuwaay
Maanaam yaatuwaayu réew mà waaye maneesukoo jëfëndikoo ci réew mu xat (wu-faraas : superficie, wu-angalteer : area).
Arafu M
Xeebal masëy wa te muurloo waame moo ami may  sa fit bu muy màcc jëm cig maax  lu mànke nga ful
Yaatuwaay
Wàll:Melosuuf
Arafu M
Bul mëdd may, yeete nang koy sante Yàlla bu wér  te say wax ak say jëf it nay màndaxoo  matalal
Bul makk-makkal sa bakkan nang ko miinali yar bul mer te bul metti, màbbal moy te muñ lu la dal
Metlànk far ko mu def menteñ ne meŋ ne mes   nga muure ko’g dëgg gàttal say mebët di jagal
Tey muñ mettiit moom la Yàllay méngaleek musalam bul mel ne maaka  ma cig bañ-tàng dund saxul
Mokkal te màggal, sa jëf bul màggal it matalal bul yàq nig max te bul def makk  màmm gënul
1 Àll bu sori 2Dëkkuwaay Tawub wick-wiccal Ñawka lu tëlee dagg: ag ñawadi Nëbb Nay dëppoo, màndaxe mooy tollale gi nuy def ay balăs bu ñuy peese Neexal ak a nbb-nabbee Man a nax ak man a baab Ne mes;naaxsaay Mbaxana mu ñu ràbbe bant ngir feg aw naaj Ne cell
Wàll:Mamoor Xam Sa Diine
FK Sūduva
FK Sūduva (Futbolo klubas Sūduva) benn football club ci "A lyga" (Lituwaani).
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Football Wàll:Lituwaani
Coronel Fabriciano
Coronel Fabriciano : dëkku Breesil
FK Banga
FK Banga (Futbolo klubas Banga) benn football club ci "A lyga" (Lituwaani).
Way-dëkk
thumb|upright=1.5|Suufi Way-dëkk(1994)