cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Politig
Politig
hola iñi
Natt asaka
Wàll:Ponki Lislaam Wàll:Lislaam
Muriidulaa
Wàll:Yoonu murit
Jum
Wàll:Xarala
Yaman
Yaman (Republik bu Yaman)
Wàll:Réew Wàll:Asi Wàll:Yaman
Jawwu ji
atmosfeer
Wàll:Xam-xam Wàll:Melosuuf
Baal
Ci làkku ibrë (בעל) la tur wi jóge. Ci angale mooy baal; Ci faranse mooy baal
Xërëm la woon; waa Kanaan defoon ko Yàlla. Israyil daan na ko màggal itam. Ci Injiil man nañu gis Baal ci Ro 11:4.
Seland-Gu-Bees
Nuweel Selaand : réew, iil (Géejpeek u Pacifik)
Wàll:Réew Wàll:Dun
Iraan
Iraan (Republik Islaamik bu Iraan) : Réew Asi
Wàll:Réew Wàll:Asi Wàll:Iraan
Iraak
Iraak (Republik bu Iraak) : Réew Asi
Wàll:Réew Wàll:Asi Wàll:Iraak
Kaledooni-Gu-Bees
Nuweel Kaledooni : Dun Faraas (Géejpeek u Pacifik)
Wàll:Dun Wàll:Faraas
Biti-jawwu
Biti-jawwu : exosphere
Wàll:Suuf
Ag féex gu joyoo
Wàll:Xam-xamu suuf si ak jawwu ji
Babilon
Ci làkku ibrë (בבל) la tur wi jóge ci Biibal. Ci angale mooy Babylon; Ci faranse mooy Babylone
Ni ñu jëfandikoo Babilon ci Injiil mooy ñett.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Balaam
Ci làkku ibrë (בִּלְעָם) la tur wi jóge. Ci angale mooy Balaam; Ci faranse mooy Balaam
Injiil moo wax ci Balaam ci 2Pi 2:15; Yu 1:11; Pe 2:14.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Faratay Tiim
FARATAY TIIM
Faratay tiim juroom ñatt la: 1 yeene 2 pakk bu lab 3 gaaw 4 door gi ngay njëkk a door say loxo ci suuf 5 masaa sa kanam 6 masaa sa tikkujara 7 jokkale ko ak julli gi 8 defe ko ci biir waxtu wi,ndax du baax bu jotul.
Faratay Cangaay
FARATAY SANGU
Faratay sangu joroom la : 1 yeene booy tàmbli 2 jonj 3 gaaw 4 xaliil kawar gi 5 nal ay lett ci kepp ku lettu
Sunnay Cangaay
SUNNAY CANGAAY
Jordaani
Jordaani (Ruwaayom Aasemi bu Jordaani)
Rab
Rab (farãse: animal) : Dundat yi
Jordaani
Wàll:Asi Wàll:Réew
Sunnay Cangaay
Ay sunnaam ñeent la: 1 raxas loxo cig tàmbli 2 galaxndiku 3 saraxndiku 4 masaa ker nopp yi.
Sunnay njàpp
SUNNAY NJÀPP
Sunnay njàpp moom itam juroom ñatt la,ci li imaamul Hawfii wax :1 raxas say loxo ca tàmbli ga 2 galaxndiku 3 saraxndiku 4 fiiru 5 masaa sa ñaari nopp 6 tooyalaat say loxo bala ngaa masaa say nopp 7 boo masaa sa bopp ba ci doq gi,delloosi gi nga koy delloosi 8 toftale gi.
Felipe Camargo
Luiz Felipe de Camargo e Almeida Neto (1 agosto 1960, Rio de Janeiro): Breesilian
Faratay Njàpp
Faratay njàpp juroom ñatt la, ñooy: 1 yeene 2 raxas kanam gi 3 raxas loxo yi ba ci conc yi 4 xaliil baaraami loxo yi 5 masaa sa bopp 6 raxas sa tànk 7 jonj 8 gaaw
Sawara
thumb
ci frãse : combustion.
Benesuwela
Benesuwela (Republik bu Bolibaar bu Benesuwela) : réewu Aamerig di Sid
Wàll:Réew Wàll:Aamerig
Sunnay Tiim
SUNNAY TIIM
Sunnay tiim ñatt la : 1 toftale ga (mooy jiital li war a jiitu li ci war a top topp ci) 2 doorub ñaareel bi ngay door sa loxo ci suuf 3 masaa li top ci tikkujara yi. Na nga ba tiim nag tey jàpp,boo weree waxunu boo weredee walla nga am ngànt lu wér,kon bu boobaa nga man a tiim.
Saambi
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Saambi
Nataal
50px|left Nataal : foto
Nataalkat
Wàll:Xarala Wàll:Fànn
Kattanug përëg
fr : force musculaire
Wàll:paj
Yolaakon
Yolaakon (wu-faraas : liquide)
Téerekaay
Wàll:Simi Wàll:Jëmm
Maatam
thumb|200px|Maatam ([[1890)]] Mataam (fr. Matam) : benn diiwaan ci yu Senegaal yi, fenn ci fi Pël yi ëppe.
Wàll:Dëkki Senegaal
Kasakistaan
Kasakistaan (Republik bu Kasakistaan) : réewum Tugalasi.
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Asi
Sunnay Julli
SUNNAY JULLI
Ay sunnaam 18 la, 1 liqaam 2 saar wi ci ginaaw faatiya (sunna sun feddali la) 3 taxaw gi gay taxaw di ko jàng (sunna sun feddali la) 4 birël fi mu ware 5 yalu fi mu ware 6 kàbbar bu dul bu njëkk bi 7 taaya ju njëkk 8 taaya ju mujj 9 julli gi ngay julli ci yonant bi ca taaya ju mujj ja 10 jataayub taaya ju njëkk ja 11 jataayub taaya ju mujj ja 12 li dolliku ci dal gi ngay dal 13 li dolliku ci sëlmël bi 14 birël sëlmëlub farata ba 15 delloo sëlmël Imaam 16 delloo ko ki ci sa wet 17xerawlug maamoom bu imam dee birël 18 am saatir bu dee imaam walla kenn ku beru,waaye kuy roy moom imaamam doy na ko saatir.
Israayil
Israayil (Etaa bu Israayil) : réewu Asi
Wanuatu
Vanuatu (Republik bu Vanuatu) : réew Oseyaani
Ongiri
Oonguri  (Republik bu Oonguri, Magyarország) : réew Tugal (Óróop)
Wanuatu
Wàll:Réew Wàll:Dun Wàll:Oseyaani
Ongiri
Wàll:Réew Wàll:Tugal
Aj Màkka
Wàll:Lislaam Wàll:Ponki Lislaam
Junj
thumb|Junj yu Diine
Poortorikoo
thumb|100 px thumb|400 px Poortorikoo Ab dun la bu nekk ci mbàmbulaanug Atlas gi te bokk ci Réew yu Bennoo yu Aamerig.
Junj
Wàll:xam-xam Wàll:Njàngat
Sahara gu Sowwu
Sahara Oksidantaal : Afrig (bëj-gànnar)
Faratay aj
Faratay AJ
Sahara gu Sowwu
Wàll:Afrig Wàll:Réew
Gàncax
vignette|Gàncax Gàncax (la : plante)
Faratay aj
Aj ñeenti farata la am :
Kowet
Kuwet (Etaa bu Kuwet) : réewu Asi
Wàll:Asi Wàll:Réew
Wiyetnaam
Wiyetnaam (Republik Sosiaalist bu Wiyet Naam) : réewum Asi
250px|thumb|left|[[Phong Nha-Ke Bang.]]
Wàll:Réew
Liggéeyiinu mbell
fr : Processus métallurgique
Xeet
vignette|upright=2
Endoneesi
Indoneesi  (Republik bu Indoneesi) : réew
Liggéeyiinu mbell
Wàll:Jëmm Wàll:Xarala Wàll:Endustri
Endoneesi
Album
Wàll:Réew Wàll:Asi Wàll:Endoneesi
Xayma
Xayma yi ay xamuwaay la ñu yuy tabaxu ciy xalaat-jiital, ci ay fook naa, yu aju cig xellu. Doon na itam xam-xam biy seet aka biral ay xamteef, di itam ki leen di jangale.
70px Xayma
Teerekaay
* Xayma
Cuub
vignette|Cuub Pentuur
Keeñaa
Keeñaa (Réewum Keeñaa) : réewu Afrig.
Ngelaw
Wàll:Simi
Cuub
Senegaal
Wàll:Cuub
Islaand
Islaand (Republik bu Islaand; is: Lýðveldi Ísland) : Dun + Réewu Tugal.
Ngelaw
Atmosphere of Earth
Islaand
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Dun
Kol-kolu suuf si
thumb
Fr : globe terrestre
Usbekistaan
Usbekistaan (Republik bu Usbekistaan) : réew Asi
Kol-kolu suuf si
Wàll:Suuf
Usbekistaan
thumb|800px|center|Xiva
Wàll:Réew Wàll:Asi Wàll:Usbekistaan
Tirki
Tirki (Republik bu Tirki) : réew Tugal / Asi
Gallery
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Asi
Dooley ñoddi
thumb
fr: force de gravitée
Wàll:Jëmm
Faratay aj
3 dox diggante safaa ak marwa
4 taxaw arafa.
Wàll:Ponki Lislaam
Wuutuloxo
Wuutuloxo walla masin mbooloom ay cër la, yu am lu bon-bon benn bu man a yëngu, yees lëkkale ngir jublu ci mu def jenn jëf ji jees tëral-jëkk, kon muy lu man a def liggéey bu nit dul man, ndax xéj-na dafa laaj jenn doole ji walla mu koy war a defe ci wërlaay gu nit manuta dund.
Way
right|70px
Wuutuloxo
Xeeti wuutuloxo yi bari nañu te itam dañu leen defar ngir njariñ yu wuute: ci misaal, wuutuloxo bu mbëj, wuutuloxo bu mbay, wuutuloxo bu yóbbte ak yëkkati, ak yeneen.
Kiribati
Kiribaati (Republik bu Kiribaati) : réewu
ANAFA
ANAFA (Mbootaay la ma jublu ci mbirum jàngale ak tàggat ñeel muskàllaaf) mi dalu Dakaar Senegaal, sóobu na ci liggéey bi jëm ci tekkib xelteef booloo-bokk, na ka SPIP (aw doxiinu ciiwal ci lënd-jokko Internet ngir gën a mën a saytu dalub jagal yi).
Réewum Dominik
Republik Dominikee : réew, dun (Géejpeek u Atlantik)
Wàll:Réew Wàll:Dun Wàll:Aamerig
Yatt
Senegaal
Wàll:Fànn
Farata ak sunnaay asaka
Asaka moom ñeenti farata la am : 1 yéene 2 matug at 3 matug nisaab 4 bañ koo joxe feneen te fi nga ne ku ko yayoo nekk fi. Am na ñatti teggiin nag yuy waralub yool : 1 nga ànd ceek teeyug bakkan 2 mu bañ a doon la gën mbaa la yées ci sa alal 3 joxe ko ci sutura ngir daw gistal.
Wàll:Ponki Lislaam
Wuutuloxo
Jëfandikoo gu wuutuloxo yi dimbali na nit ñi ba ñu man a def liggéey yoo xam ne weesu nañu dooleem, kàttanam. Bu dul woon wuutuloxo yi, nit ci dundiinu nit ñu njëkk ña lay des ba tay, te du am nenn numu man a def ba jëm-kanam. Kon wuutuloxo day tekki bepp jumtukaay buy yokk sa doole, di wàññi sa coono, te di gaawal aka gënal sa liggéey.
Xeet
Wàll:Simi
Kiribati
Wàll:Réew Wàll:Oseyaani
Ugandaa
Ugaanda (Réewum Ugaanda) : réewu Afrig.
Yëglu cig sori
Mooy xam ni yaram yi mel walla jëmm yi, walla seen dëgg-dëgg ci lu dul laalante gu fisya (fisi) walla gu kimya (simi) gu jonjoo ak yaram yii. Bokk na ci ni nu ko gënee doxale, ëpp ko nee defe ci jamono jii: nataali jawwu yi nuy defe ci satalit yi (jumi asamaan yi) walla ci fafalnaaw yi. Bokk na ci li nuy doye ligéey bii:
Ugandaa
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Ugandaa
Réewum Diggu Afrig
Réewum Diggu Afrig : réewum Afrig
Yëglu cig sori
Wàll gu jëm ci jiyoloji: wuññi petorol(feeñal ko), ndox, mbell yi, añs... sopparñiku gu jiyoloji. Mbay: xam tawat yi ci gàncax yi, xam xeeti gàncax yi nekk cib barab. Xam-xamu galaas yi: xeentu walla topp ak gëstu yëngu-yëngu gu jóori galaas yi ak ni nuy seeye.
Tiniisi
Tiniisi (Republik bu Tiniisi) : réewum Afrig.
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Tiniisi
Berlin
thumb|right|250px|Berlin Berlin mooy péeyu réewum Almaañ. Nit ña ña nga tollu ci 3 440 400 (2010).
Uruguwaay
Uruguwaay (Republik bu Peeŋku bu Uruguwaay) : réewu Bëj-saalumu Aamerig.
Simbaawee
Simbaabwee (Republik bu Simbaabwee) : réewum Afrig.
Uruguwaay
External links
Wàll:Réew Wàll:Aamerig Wàll:Uruguwaay
Berlin
Wàll:Péy Wàll:Almaañ
Wuutuloxo
Wàll:Doolerandu Wàll:Xarala
Simbaawee
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Simbaawee
Montserrat
100px|left 300px|right Montserrat : dun (Géejpeek u Atlantik)
Tuvalu
Tuvalu : réew, dun (Géejpeek u Pacifik)
ANAFA
ANAFA, ànd na ci ak benn MNJ (Mbootaay mu Nguur NGànkul) ca reéwum Kanadaa Alternatives, te fas yéene, ci lu yàggul, jagal ay sumb ci Wolof, Pular ak Màndey ci Wikipediyaa ak itam jokko ak bépp MNJ (ci Afriq mbaa feneen) yu farlu ci yëkëtiinu làkki Afirig ci Lënd-jokkoo bi.
Montserrat
Wàll:Aamerig Wàll:Dun
Tuvalu
Wàll:Réew Wàll:Dun
ANAFA
Wàll:mbootaay yu Senegal
Mayoot
left|100 px right|349px Mayoot : dunu Faraas (Géejpeek u Indian)
Wàll:Dun Wàll:Faraas
Tokelau
400 px|right
Tokelau : dun (Géejpeek u Pacifik)
Wàll:Dun
Mbàmbulaanug Atlas
right|300px thumb|right|300px
Mbàmbulaanu Atlas moo nekk ci diggante Afrig ak Aamerig.
Wàll:Mbàmbulaan yi
Ne-ne
Ne-ne, ñu xame ko ci faraañse ci((matière))mooy li toggale (li composer) wépp yaram wu am ag nekk gu nu man a laal (une réalité tangible. Ñatti melokaanam yi ñu gën a miin nag, ñooy melokaan wu dëgër(l'état solide), wuy yol (l'état liquide) ak wu gaasu (l'état gazeux). Moom day jël barab(elle occupe de l'espace)te kemub ne-ne (la quantité de matière) ñi ngi koy natte ci jóor(la masse) (bu fekkee ne mbir mi dafa aju ci waññ xaajiiti ne-ne(particules de matière), deesi jëfandikoo mol(la mole) ).Ci noonu, ci xam-xamu jëmm, lepp lu am ab jóor rekk ne-ne la. Ci biir loolu, ne-ne yu ñu miin yi ñu wër, ñi ngi sosoo ci ay bariyon,kon ci waxiin wi nu baaxoo, boo ci déggee baatub ne-ne, nanga xam ne ne-ne bu bariyon lañu jubloo wax. Tekkiin wii kon boolewuñu ciboson yu dàttu (les bosons fondamentaux), yi nga xam ne ñooy tuxal ñeenti doole yu dàttu yi ak doonte am nañu ab jóor ak/walla genn kàttan.
Wàll:Jëmm Wàll:Simi
Duni Solomon
Iil yu Solomon : réew, dun (Géejpeek u Pacifik)
Wàll:Réew Wàll:Dun
Mbàmbulaanug End
Wàll:Mbàmbulaan yi
Way
Mbuug ak Way Mbuug nag mooy Misig (fr musique en music) mbuug nag ñu bari xamuñu baat bi ci wolof ba tax na misig rekk lañu koy wax ndax daa bokk ci baat yi nga xam ne ñépp a ko bokk niki lu mel ni widewo(video). WAY, baatu way mi ngi juge ci nit ku way maanaam nit ku yeww li tax ñu tudde nit kookii waykat dafa way ba man a sos ay wax mbaa ay nose yoo xam ne nit ñi mu nekkal bàyyiwuñu ci xel mbaa sax xamuñu ko woon, kon moo leen gën a way ba tax muy way kon ku ñuy tudde waykat dafa war a doon kuy yeete
Way batay man na tékki poesie ci wolof
Ay Mbuugkat ci Senegaal
Ay nosekat/Taalifkat ci Senegaal
Wàll:Woy Wàll:Woy
Beer
Beer (fr. Gorée) : dun (Senegaal)
Wàll:Dun Wàll:Senegaal
Balag
Ci angale mooy Balak; Ci faranse mooy Balak
Balag, buur ci jamonoy yonent Yàlla Musaa la woon. Moo yilifoon waa Mowab. Fey na Balaam, ngir mu rëbbal ko bànni Israyil. Man nañu jàng ci jalooreem ci Nu 22:1-24:25.
Injiil moo wax ci moom ci Pe 2:14.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Tirinidaad ak Tobaago
Tirinidaad ak Tobaago (Republik bu Tirinidaad and Tobaago) : réew Aamerig
Wàll:Réew Wàll:Aamerig
Tonga
Tonga (Ruwaayom bu Tonga) : réewu Oseyaani.
Wàll:Tonga Wàll:Réew Wàll:Oseyaani
Balastus
Ci angale mooy Blastus; Ci faranse mooy Blastus
Turam feeñ na ci Injiil ci Jëf 12:20.
Ndakaaru
Ndakaaru (Dakar) Nekkoon reewu Afrig gu sowwu gu Faraas (ASF, walla AOF ci FR), Ndakaaru fimne mooy reewum Barug Senegaal akit goxub Ndakaaru, tolluwaayam ci péeteg sowwu bu Afrig, ci jegeem Daanaka-dun bu Kap-Wert, waral na sancug notaakon yu jëkk yi, Akit yaxantu ak Àdduna bu bees bi, te ame na peetewaayu ngëneel ci jëflanteg cosaani Saa-Afrig yi ak Saa-Tugal yi. Fa lees Taxawalee woon Xumbalu Àddina bu fànni ñuule (jaam yu ñuul) bu njëkk bi ci xalaatu Leopool Sedaar Sengoor atum 1966, Dëkk bii mooy toogu bu Këru-gëstu bu dàttu bu Afrig gu ñuule (KDAN, walla IFAN ci FR) akit bu Bànk bu diggu bu guuri Afrig gu sowwu (BDGAS walla BCEAO ci FR) alt=|gauche|vignette|300x300px|Ndakaaru
Wàll:Dëkki Senegaal Wàll:Péy
Taaylaand
Wàll:Réew Wàll:Asi
Saint Lucia
Saint Lucia : réew Aamerig, dun (Géejpeek u Atlantik)
Wàll:Réew Wàll:Dun Wàll:Aamerig
Artemis
Ci angale mooy Diana; Ci faranse mooy Artémis
Artemis mooy turu jenn yàlla ju araam ju jigéen ci làkku gereg. Ci làkku waa room Diyana la tuddoon. Ñaari yàlla yu araam bokkoon nañu tur Artemis. Benn mooy li ñu gis ci Injiil, maanaam yàllay Efes (Jëf 19:23-41). Beneen yàllay gereg la woon ki ñu foog ne jigéenu yàlla ju araam ja tudd Apolo. Diine Artemisu Efes niroo na diine Astarte, yàllay waa Sidon.
Tur wi feeñ na ci Injiil ci Jëf 19:24,27,28,34,35.
Dunu Norfolk
left|100px right|400px
Artemis
left|thumb|250px|Nataalu Artemis (Archeological Museum, Efes, [[Tirki.]]
Dunu Norfolk
Norfolk Island :
Artemis
Wàll:Yàllay xeet yi
Dunu Norfolk
Dun (Géejpeek u Pacifik)
Wàll:Dun
Yuusu Nduur
Youssou Ndour (Born: Ndakaaru, 1959), nit Bokk na ci ay waxam : Fital mbubb a ma ko gënal, mburoo ma ko gënal
Wàll:Woy Wàll:Nit
Itaali
Itaali (Pénc mu Itaali; it: Italia, Repubblica Italiana) réewum Tugal (Óróop) Itaali men la ci réew yi nek ci Bëj-saalumu tugal,
ngir xootal Taarixu Itaali xoolal Fii
Ni Itaali meloon njëkk xare yu Napoleon yi:
Itaali laata a Napoleon di ko teg loxo, di ko nangu, nekkutoon réew mu ñu bennal, nekkutoon it di mu am ag temb, moom kay daa seddaliku woon, doon fukki xaaj ak ñaar, yu doon topp ak a nekk ci ron kiliftéefug ay nostey politig yu wuute: nosteg nguur ca Savoia, Piemonte, Napoli, ak nosteg pénc ca Venezia ak Geneva, ak ag àtte gu paab ca Rom, ak gu Dóox ca Toskaana ak Parma, ak xaaj yoo xam ne dañoo nekkoon ci waawug imbraatóor gu Otris gi, ñooy Milano ak Lombardia.
Piemonte nag moo nekkoon nekkteg politig gi gënoon a dëgër, te ëppoon doole ci nekkte yooyu. Ña ëppoon ca njiit ya yilifoon nekkte yooyu, ay diktaatóor lañu woon, rawati na ñi ci waa Otris jiite woon, cig jonjoo mbaa cig jonjoodi. Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Itaali
Dunu Falkland
100px|left 400 px|right Dunu Falkland (Malvinas) : dun (Géejpeek u Atlantik)
Wàll:Dun Wàll:Nguur-Yu-Bennoo
Réewum Lawos
Republik Popileer Demokaraatik bu Laawos : réew Asi
Wàll:Réew Wàll:Asi
Togóo
Togóo (Republik bu Togóo) : réewum Afrig.
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Togóo
Barsabas
Ci làkku yawut la tur wi jóge. Ci angale mooy Barsabas; Ci faranse mooy Barsabbas
Ñaari nit ñoo bokk dàkkental bi:
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Soxna
Soxna mooy baat bu ñuy jox kilifa gu jigéen, bu doon góor la sëriñ lees di wax.
Dees na tudde soxna itam ndayu nitug Yàlla gu ñu ràññee, ngir màggal ko, ci misaal : Soxna Maryaama (yaayu Yeesu iisaa).
Dees na faral it di woowe soxna yeneen jigéen, ndax rekk séen jikko yu rafet walla rekk ngir wormaal gu ñu leen wormaal.
ci gàttal soxna jigéen ju baax. Ñi ëpp bu ñu koy jëfandikoo jabar lañu ciy jublu
Dalu Archimède
thumb|right thumb|right
Soxna
Dees na wax it doomu soxna jublu ci Sëriñ, nitug Lislaam:kër doomi soxna yi,
Wàll:Lislaam
Dalu Archimède
yii ak yeneen seetlu yu ni mel ñooy wone ci anam gu leer jikko ju daj (comportement général) ji nga xam ne nekkul rekk ci ndox, waaye nekk na ci yeneen yolaakon yi(les liquides)ak gaas yi,ñu duppee ko Dalub Archimède, moom Archimède nag benn boroom xam-xam bu Gres bu yàgg la
Wàll:Doolerandu
Faratay Julli
FARATAY JULLI
Faratay julli fukk ak juroom la, ci li faqiih bii di Hawfii wax. Ñooy yii: 1 yeene 2 kàbbarub armal ba 3 taxaw ngir kàbbar ko 4 jàng faatiya 5 taxaw ngir jàng ko 6 rukoo 7 siggi ca rukoo ba 8 sujood 9 siggi ca sujood ba 10 yeenee roy imaam boo ko amee ca njëlbeen ga 11 toftale gi 12 dal gi 13 yamoo gi 14 sëlmël bi 15 jataayub sëlmël bi tàmblee ca alifug al gi ba ca miimug kum gi.
Sunnaay aj
SUNNAY AJ
Sunnay aj fukk ak ñaar la :am na ci ñeent yoy ñi ngi ame ca armal ga,1 sangu gu jokkook armal gi 2 rafle ci lunu ñaw 3 solub ñëkk akug làmbaay aki dàll 4 labbayka.
Tawaaf gi am ñeenti sunna : 1 dox gi 2 fóon gi doj wa ci loxo walla gimiñ 3 ñukk gi ci ñatti yoon yu njëkk yi 4 ñaan gi ngay ñaan ci tawaaf bi.
Dox gi safaak marwa it am ñeenti sunnaam : 1 foon doj wi bu dee daa juge ca jàkka ja jem safaa 2 ag yéegam diggante safaa ak marwa 3 gaaw gi niy def ci batnu masiil 4 ñaan gu amulub àpp gi ngay def ci kaw safaa ak marwa.
Wàll:Ponki Lislaam
Elimas
Ci angale mooy Elymas; Ci faranse mooy Élymas
Man nañu gis tur wi ci Jëf 13:6.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Fatt-jawwu
upright=2|thumb upright=0.9|thumb
Fatt-jawwu (Wu-faraas:Troposphère) : Suuf < Fatt-jawwu < Yolom-jawwu < Biti-jawwu < Iyon-jawwsu
Wàll:Jëmm Wàll:Suuf
Xët wu njëkk
Wàll:Xët wu njëkk
Wikipédia:Yorkat/Woloflover
Project and language
I request sysop access.
The Wolof Wikipedia does not currently have any Wolof speaking contributors. Thus far I have been unable to contact the administrator who also does not understand Wolof. Although I am new to Wikipedia, I would like to be able to set up a sub-project on the Wolof site (Bible Encylopedia in Wolof) which I would like to moderate personnally, and also develop a Wolof user interface. Thus I would like to have temporary administrator access. I live in the bush with a poor internet connection. This would be sufficient to keep an eye on new contributions, but not for major new development. Thus, most of my work will be done on monthly visits to the capital. Therefore I would appreciate at least a period of 6 months, with a view to an eventual permanent administrator status.
Wàll:Yorkat
Seent Eleen
right|400 px Seent Eleen : dun (Géejpeek u Atlantik)
Wàll:Dun Wàll:Nguur-Yu-Bennoo
Wërlaay
Wërlaay gi di ci tubaab (environnemt) mooy dénd bi maanaam (nature bi) ak li ci nekk ciy way dund ak yu dundul, ci gàttal daal adduna bi nu wër ci kaw suuf si. Xam-xamu wërlaay mooy biy jéem a indi ay tontu ci yenn laaj yi aju ci nan la dénd biy jëfe ak a jëflanteek way nekk yiy dund ak yeneen way nekk yi, walla nan lay jëflanteek digg bi ko wër moo xam digg bu kimya la (simi) walla bu dénd (nature). Digg bii moom lanuy tudde “Noste gu wërlaay”. Looloo waral nuy gis noste gu wërlaay muy luy ame ci ay way nekk yuy dund ak yu dee walla yu way. Xam-xamu wërlaay mooy jàng ak gëstu way nekk yiy dund ak séenug séqoo ak li leen wër ak jeexiital gi nuy def ci sunug séqoo ak suuf si. Nosteg wërlaay mooy mbooleem jëfka (facteurs) yu dundul ak mboolaay (société) yiy dund yu xeet yi nekk ci benn gox walla barab. Dénd bi day wëndéel mbir yi mu jëfandikoo woon ngir delloo leen ñu mujjaat di mbir yu am solo ak njariñ. Càllalag ñam ci kaw suuf si, aw melo la ngir wone ni kàttanug ñam di dugge ci wërlaay gi. Foofu ñam da fiy juge ci aji nekk dem ci jeneen n gir jox kàttan dundat boobu di sàqami ñam wi ak a reesal, gépp càllalag ñam nag ci jant bi lay tàmbalee. Dundat yi - nit ci la - munuñoo liggéey seenub dund, looloo tax manul a ñàkk mu jot ci dundam boobu jële ko ci gàncax yi walla yeneen dundat yi, looloo waral ñuy jàppe dundat yi ay way lakk walla ay way jëfandiku (consomateur), mujjantalu dundug dundat it mooy ag feccikoom (ag tasam) jaare ko ci ay mikrob walla ay gàncax ngir mujjati di suuf, gàncax gi muucooti ko ngir liggééyati ci ñam wu beesati. Lii nag moom lanuy tudde “Càllalag ñam”, bokk na ci jëfkay dénd yi ci nosteg wërlaay gi te am ci jeexiitalm it: leerug jant bi ak ker gi ak tàngoor wu diggdóomu wi ak séddalig sewogaraafi gi ak ngelaw li ak barab yu yékkatiku yeek yu suufe yi ak melokaanu suuf seek ndox mi. bokk na ci jëfkay kimya yi yiy bàyyi ay jeexiital ci nosteg wërlaay gi: tolluwaay (niveau) bu ndox yi ak ngelaw li walla jawwu ji ci suuf si ak kem ni way dundal yu gàncax yi di seeye ci suuf si ak ndox yi ak tooke yi ci nekk, ak xoromus ndoxum géej ak oksijiin bi ci seey.
kay diang wolof
Wërlaay
Bu dee ci wàllug dundat (biyoloji) rawati na ci wàllug dénd (ecoloji)day tekki lépp lu man a def ay jeexiital yu jonjoo ci doxug walla màggug mbaa jëm kanamug mbir yi (metabolosmo)walla nekkiinu jëmm walla xeet wuy dund ( SPECIE VIVENTE), loolu nag leer ci la, ngelaw, ndox, suuf ak yeneen nekktéef yiy dund.
Albert Einstein
thumb|Albert Einstein ([[1921)]]
Lu weesu doon gi mu doonoon kenn ci jëmmkat ak xaymakat yi gën a siiw ci àdduna bi ci taariixu xam-xam, doonoon na xalaatkat, ku bari yëggu-yëggu ci yeneen fànn (tambalee ca xeltu ba ci politig). Boole nañu ko ci gëstukat yi gën a màgg ci xarnub XX.
Bokk na ci li ko gën a siiwal gisiin wi mu def te duppe ko gisiinuw ajoo. Dugal na it loxoom ci li jëmale-kanam doolerandub kàttan-ferñent, doolerandug tekkaaral, añse.
Jotoon na Neexalub Nobel ci jëmm ci atum 1921
Dundam
Albert Einstein Ulma la juddoo ca Almaañ aji juram ju gòor mooy Hermann Einstein, doonoon booroom këru liggeéyukaay bu doon defar ay wuutuloxo yu mbëj, Pauline Koch doonoon aji juram ju jigéen.
Wàll:Jëmm
Bartelemi
Ci làkku ibrë תולמי‎‎‎‎‎-בר‎‎; Ci làkku yawut la tur wi jóge. Ci angale mooy Bartholomew; Ci faranse mooy Barthélemy
Benn ci fukki taalibe Yeesu ak ñaar la woon. Am na ñi xalaat ne Bartelemi ak Nataneel (Yow 1:45-51) kenn nit la.
Bartelemi feeñ na ci aaya yi ci Injiil: Mc 10:3; Mk 3:18; Lu 6:14; Jëf 1:13.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Papuwaasi-Gine-Gu-Bees
Papwa Nuweel Ginne : réew, dun (Géejpeek u Pacifik)
Wàll:Réew Wàll:Dun
Saint Kitts and Nevis
Saint Kitts and Nevis : réew Aamerig, Dun (Géejpeek u Atlantik)
Wàll:Réew Wàll:Dun Wàll:Aamerig
Pitkeern
100px|left 300px|right
Barabas
Ci làkku ibrë בר-אבא; Ci làkku yawut la tur wi jóge. Ci angale mooy Barabbas; Ci faranse mooy Barabbas
Pitkeern
Pitcairn : dun (Géejpeek u Pacifik)
Barabas
Bóomkat ak taskatu réew la woon. Nekkoon na ci kaso bi ñu jàppee Yeesu. Pilaat bàyyi na ko bi ñu àttee Yeesu. Man nga ko jàng ci Mc 27:16-26; Mk 15:7-15; Lu 23:18-25; Yow 18:39-40.
Pitkeern
Wàll:Dun Wàll:Nguur-Yu-Bennoo
Barabas
Turam moo feeñ ci aaya yii: Mc 27:16,17,20,21,26; Mk 15:7,11,15; Lu 23:18,19; Yow 18:40.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Afritugalasi
thumb|rught|200px|[[Lonkoyoonu àdduna bi, Afritugalasi lañu fésal]] Afritugalasi, ci séwógaraafi ngandam gox la, mooy bi gën a ngande ci àdduna bi. Suuf Yépp yi làng doon ko, am na fenn fu ñu tàqaloowe. Moom la ñuy faral di woowee Àdduna ju yàgg ji.
Ci lu daj
Daanaka suuf si ëpp ci àdduna bi moom la, di 55% ci lépp. Am 5,5 miliari way dëkk, maanaam di daanaka 83% gu way dëkk yu àdduna bi.
Mooy barab bi gën a yaatu ci àdduna bi soo ko mengalee ak Aamerig ak, Oseyaani, ak Dottu Bëj-gànnaar.
Seddalinam
Ni mu amee ci bépp seddale, ay deggoo rek la ñu. Lu bari dañ koy xaaj ñetti gox: Afrig, Aamerig, Asi
Wàll:Gox yi
Lihsaan
LIHSAAN (rafetal)
Ayóoba
Ci làkku ibrë (אִיּוֹב) la tur wi jóge. Ayóoba mooy ni ñu koy waxe ci Lislaam. Ci angale mooy Job; Ci faranse mooy Job
Cosaan
Cosaan baati Seereer-Safen la. Moo teki "début" / "origine" / "commencé" ci làkki Seereer.
Ayóoba
Benn nit ku fonkoon Yàlla la woon. Yàlla may na Ibliis mu man koo fitnaal. Naka noonu daje na ak coono yu bare. Ay doomam yépp dee nañu te mu ñàkkoon li mu am lépp ci benn fan, ba noppi ànd ak feebar bu metti. Waaye nangu na lépp ak muñ. Man nañu jàng jalooreem ci téere Ayóoba (Job 1:1).
Xay
Baatu xay day tekki mbooleem ay mbaax ak ay melokaani aw askan. Maanaam xamug àdduna, ci wàllu yar ak teggin ak xam-xam, yewwute gu nit ñi ci aw askan. Su ñuy wax xay dañ ciy nat tolluwaayu sag dundin, ndax jëm na kanam walla déet; baat bi dafa ëmb mbooleem ay yëngu-yëngu yuy am ci aw askan: diine, cosaan, xamteef, politig,...
Ayóoba
Ci Injiil ci Sa 5:11 la feeñ.
Saint Pierre ak Miquelon
100px|left Saint Pierre ak Miquelon : dun (Géejpeek u Atlantik)
Cosaan
Wàll:Cosaan
Ayóoba
Wàll:Diine Wàll:Yonenti Lislaam
Saint Pierre ak Miquelon
Wàll:Dun Wàll:Faraas
Cosaan
Ci xëtt wi, see fas  tekki. Sama weerukay ci walu xam-xam moodi jangat-nit. Bile baat, manko tëggé ci (anthropologie), manaam anthro=nit ak pologie=jangat. Cosaan, aada, ak luñuubaaxo daño fasoo. Waayé, ci sama gis-gis, cosaan moy r, manaam fu aw askan bayee koo. Bilep firi daa ajju si walug bërëp (espace). Cosaan, mana firi batay luñu donnu ci makk ñi. Kon ci tënkk, cosaan, moy reenu askan, lunġa   länkalee, di luñu baaxo def, loolu moo lay jox "culture" wala mu xeltu ko ta mu jem ci walu dundam, man nañ jappé "culture". Kon, suma suka ndikoo ci lii ma fessäl. Cosaan nak, ci walu xeltu, baat bu jaxaso la. Gëstukat, dalee ko ci jamano yu yàg ya, kon luy walbatiku. Nittu jamano boo jel, dañu tànn ci seen cosaan ay lëffin. Rax ci dooli, dañuy fen. Waaye timit, nguuruk reew munek war jôkaar. Cosa, don te mengo tul ak. Cosaan ak aaday Reew yi eup dañu wali ci cosaanu reew yi new doolee, ak dileendi nasaxal.
Bartime
Ci làkku yawut la tur wi jóge. Ci angale mooy Bartimaeus; Ci faranse mooy Bartimée
Cosaan
Bu njekk, borom xam-xam yi bayoo tuggal ta see gëstu ajju ci walu jangat-nit. Li lalloon bilee weddi moodoon ne see dëkk yi ñoo noot,   seeni kom-kom. Bi aduna doxee ba nootagee bi jeex, bu afrik moom boppam,, ñeppu nagu nagn ni askan. Nit ku nuul yam wanee ne nit Lolu di ndam lu rey si xeetu nit .Ndax te bo xamul, do xam. SEEX LO
Xay
Su ñu nee nit kii dafa xayadi, day tekki ne xamul àdduna. Kon xayug aw askan ñoo ngi koy natt ci doxaliin, dundiinu cër bu ne ci askan wi
End
End : réewu Asi
Bartime
Gumba ci dëkku Yeriko la woon, bi Yeesu gisloo woon. Man nga jàng ci Bartime ci Mk 10:46-52.
Lihsaan
Lihsaan mooy nga jaamu yàlla di ko teewlu ba mel ni da nga koy gis,ci lepp li ngay def,te mu wóor la ne boo ko gisul it moom mi ngi lay gis.Kon na ngeen koy fuglu.
Bartime
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Lihsaan
Bu ngeen bëggee àgg ci martaba yu kawe yi,na ngeen di jëfe ndénkaane bile: maa ngi leen di denk xam-xam,ak kersa,ak sant yàlla ak sellal,ak tabe,ak noppeek lewet booy xamlu, ak muñ ak ragal yàlla ak degg-degglu maanaa yi,na ngeen di farlu ci top aji yërëme ji, fu ngeen man a ne te sori noonoo,bu leen baril wax aki nelaw, na ngeen di teet luy waral yaq, di moytu ngistal,fu ngeen man a ne,ak rëy ak mbañeel, tey sàkkug leer,maa ngi leen di denk ag dëggu, ak wakkiirlu ci yàlla,ak toraxlu ak neewi mebët,denk naa leen bariy teggiin,loolu da na waralub yool,barib xam-xam ci lu duli teggiin ay akub coona rekk lay waral.
End
Wàll:Réew Wàll:Asi Wàll:End
Lihsaan
Yeen gone yi bu leen di toog ak ku dese cim xel,dee leen toog ak kuy gindee. Kuy gindee kat mooy kiy genne aji toogaale ji jële ko ci juroomi mbir jëme ko ci juroomi mbir,moo koy jële ci ngistal jëme ko ci sellal te du naafeq,moo koy jële cig rëy yobb ko cig toroxlu ak muñ,moo koy jële cig noonoo,jëme ko cig laabiire,moo koy jële ci sikk,yobbu ko ci yaqiin gu ko man a dollig kawe,moo koy jële ci bëgg lu koy lor,jëme ko ci lu koy jariñ.
Xay
Limub ay xay
Yenn ciy xay yu doomi aadama:
Cosaan
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Séeréer
Xay
Lëkkalekaay yu biti
Taariixu xay yi (ab lonkoyoonu xay yi ci Flash)
Diggu Afrig
Diggu Afrig (di wax tamit Afrigu yamoo) doon ab xaaju Goxub Afrig bu nekk ci diggante ndand féy-féy gu Sahara ci bëj-gànnaar ak ndand fey-fey gu Kalahari ci bëj-saalum; ci penku mi ngi yem ci peggi dexu Rift ca Ecoopi, ci sowu ci mbàmbulaanu Atlas.
Xay
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Xay
Diggu Afrig
Su nu sukkandikoo ci sedatley àdduna bi Mbootaayu Réew(MR) yi def, Diggu Afrik benn la ci diwaan yi ñu sedatlee Afrig.
300px|thumb|right|[[Diwaan gu Diggu Afrig ]]
Juroom ñenti Réew yi ci nekk:
Melokaan
Ci biiram di nga fa fekk barabu Afrig yi nga xam ne mandiŋ nga fa am, fekk fa réew yi am klimab ndand féy-féy, ay réew yu am ci allub yemoo bi, yu tàq ci dexu Niseer ak wu Kongòo.
Doju Kamerun (4070m), doju Ruwenzori (5119m), doju Elgon (4321m), doju Keeñaa (5200m), doju Kilimangiaro (5895m, di doj bi gën a kawe ci Afrig) ñooy doj yi nekk ci Diggu Afrig.
Doon na diwaan bu bariy nit.
Wàll:Diwaani Afrig
Wallis ak Futuna
400px|right
Wallis ak Futuna : Dun Oseyaani + Faraas.
Wàll:Dun Wàll:Wallis ak Futuna Wàll:Faraas
Aamerig
Réewi
thumb|right|Map showing date of independence of country in the Americas. Black shows areas not yet independent.
Multinational organizations in the Americas
Wàll:Adduna Wàll:Melosuuf Wàll:Aamerig
Fay Faat
NI NGAY FAYE LI LA FAAT CI GINNAAW IMAAM
Lu war la ci maamoom mu fay li ko faat ci ginaaw imaam.Suba waxtoom a ngi tàmblee ca dëgg-dëggi fajar ba bu tàmblee leer,bu la cib ràkkaa faatee jugal ci lu dul kàbbar jàng faatiya’akuw saar cig birël te bul xunoot.
Waxtuw tàkkusaan a ngi tàmblee ci matug taxawaay bu njëkk ba,ba ca waxtuw gel wa (mooy bu jamono tàmblee mel ne lu mboq). Tàkkusaan mook tisbaar a yam ci ni nu koy faye araf ci araf.
Timis moom waxtoom a ngi dale ci jànt bu so ba ca fàddug safaq. Bu la cib ràkka rawee jugal,kàbbar ,jàng faatiya’akuw saar cig birël,bu la ci ñaari ràkkaa rawee,jugal te bul kàbbar, jàng faatiya akuw saar te birël ko,taaya, defaat ràkkaa bu ni mel te sëlmël.
Gee moom mi ngi tàmblee ca fàddug safaq ba ca ñatteelub guddi (guddi gi bu nu ko xaajoon ñatti xaaj benn xaaj bu njëkk bi) bu njëkk bi. Bu la ci benn ràkkaa rawee jugal, bul kàbbar,jàng faatiya akuw saar te birël ko,bu jàllee nga jekki te taaya te sëlmël. Bu la ci ñaari ràkkaa rawee,jugal kàbbar te jàng faatiya’akuw saar,cig birël,te bul toog,nga defaat na nga defoon ca bu njëkk ba. Bu la ci ñatt rawee,jugal birël faatiya’akuw saar,ci lu dul kàbbar,jekki,taaya,te jugaat defaatub rakkaa ànd ak faatiya’akuw saar,cig birël,waaye doo toog,da ngay wéy ca ba ca des, jàng ca faatiya rekk te yalu ko.
Boroom xam-xam yi ñoom, jotub rakka ñi ngi ko teg ci am ab rukkoo cib ràkka ànd ak Imaam. Ku amul ab rukkoo ci ràkkaa ànd ak imaam ,na ko woor ne jotul ràkkaa ba.Ku jot Imaam ci taaya,daa war a dooraatug julleem.
Turks and Caicos Islands
left|80px right|400px
Turks and Caicos Islands : dun (Géejpeek u Atlantik)
Wàll:Dun
1 Musaa
vatti faen looko mosa porent jege
Wàll:Diine
Paj
thumb|200px
Paj walla ndoktoor mooy xam–xam biy yittewoo faj nit, di ci nasaraan “medecine”
Wàll:Xam-xam Wàll:Paj
Tajikistaan
Taajikistaan (Republik bu Taajikistaan)
Wàll:Réew Wàll:Asi
CS Mindelense
Clube Sportivo (Klub/Club Sportif) Mindelense benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Mindelo ci yu dunu São Vicente.
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:São Vicente (Kap Weert) Wàll:Football
Swalbard ak Jan Mayen
80px|left Svalbard and Jan Mayen (Noorwees)
Baraki
Ci làkku gereg \~baraciav\~; Ci làkku ibrë (\^hykrb\^) la tur wi jóge. Ci angale mooy Barachias; Ci faranse mooy Barachie
Baayu Sakariya ki ñu reyoon ci këru Yàlla gi la woon.
Turam feeñ na ci Injiil ci Mc 23:35.
Barag
Ci làkku ibrë (בָּרָק) la tur wi jóge. Ci angale mooy Barak; Ci faranse mooy Barak ou Barac
Njiitu xarekatu bànni Israyil ci jamano Debora ji la woon, lu tollu 1.100 at j.K.. Man nañu jàng ci jalooreem ci Jud 4:1-5:31.
Ci Injiil dinga fekk turam ci Yt 11:32.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla
Tugalasi
thumb|200px|Tugalasi ci lonkoyoonu àdduna bi Ci Séwógaraafi Tugalasi ab gox la bu mbooloo bu ñaari gox yii di Tugal ak Asi jëmmal, walla benn xaaj ci Afritugalasi, ni ko ñenn ñi di waxee.
Yaatuwaay: 54 000 000 km kaare
Tugalasi ak Afrik, ñoom la ñuy woowee àdduna gu yàgg ga, ndax li fa xay yi gën a yàgg juddoo. Baat bi day safaanoo ak àdduna gu yees gi, di ñaari gox yii Aamerig ak Oseyaani
Wàll:Gox yi
Aana
Ci angale mooy Anna te ci faranse mooy Anne.
Yonent bu jigéen ku màggat lool la woon. Jëkkëram gaañu na waaye Aana séyaatuloon. Guddi ak bëccëg dafa doon jaamu Yàlla ca këru Yàlla ga ca Yerusalem. Bi waajuri Kirisit indi woon Yeesu ni liir, Aana waxoon na ci moom ci kanamu ñépp ñi fa nekkoon. (Lu 2:36-38).
Ci Injiil dañuy gis Aana ci Lu 2:36,38.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Linjiil
Kawaarig
Kawaarig mooy benn ci ñaari way toggale yu dàttu yi ñeel ne-ne gisiinu walla tewori bu roytéefu natt bi ci xam-xamu jëmm bu yaram yi (beneen bi ci gisiin wii mooy libton yi).
Wàll:Xam-xam
Asaf
Ci làkku ibrë (אָסָא) la tur wi jóge. Ci angale mooy Asa; Ci faranse mooy Asaf
Doomu Abiya la woon. Li dale ci Robowam ñetteelu buur ci Yuda la woon. Dafa nguuru lu tollu 41 at ci diggante 913 j.K. ba 873 j.K.. Man nañu jàng ci jalooreem ci 1Ki 15:8-24; 2Ch 14:1-16:14. Benn ci maamaati Yeesu ci Macë la woon (Mc 1:7,8).
Beelsebul
Ci làkku ibrë בעל זבוב; Ci làkku yawut la tur wi jóge. Ci angale mooy Beelzebub; Ci faranse mooy Béelzébul
Man nañu gis tur wi ci Mc 10:25; 12:24,27; Mk 3:22; Lu 11:15,18,19.
Wàll:Yàllay xeet yi
Asànkirit
Ci angale mooy Asyncritus; Ci faranse mooy Asyncrite
Benn toppkatu Yeesu ci Room la woon. Turam feeñ na ci Injiil ci Ro 16:14.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Polineesi gu Faraas
100 px|left 100px|right Polineesi Faraañse : dunu Faraas (Géejpeek u Pacifik)
Wàll:Faraas Wàll:Dun
Beliyar
Ci làkku ibrë בְּלִיַּ֫עַל la tur wi jóge. Ci angale mooy Belial; Ci faranse mooy Bélial
Weneen turu Ibliis walla Seytaane la. Man nga ko gis ci Injiil ci 2Ko 6:15.
Wàll:Yàllay xeet yi
Asor
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale ak ci faranse mooy Azor.
Benn ci maamaati Yeesu ci Macë la woon (Mc 1:13,14).
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Rotuwaay:GAM
Gaambi
Jëmm
Jëmm “fii muy tekki physique” baat la bob ci gereg mooy φυσικη maanaam «fisikus» di ci wolof“kojug dénd”,moom nag mi ngi juge ci reenub φύσις «dénd». Kon «jëmm» mooy xam-xamu dénd. La ko dale ca kawaarig yi nga xam ne nu ñu tuuteewul amul ba ci nekk(àdduna)gu màgg gu tàlleeku gii,xam-xamu jëmm liy liggéeyam mooy jéem a tëgg ay àtte walla ay yoon yu matematig yuy àtte àdduna bii di bu ne-ne bu dénd,ak lambutu xóot-xóoti ne-ne ak dëgg-dëggi jikkoom ak way toggale(composants)yu mag yi ko toggale, ak doole yu dàttu (fondamental)yi nga xam ne yaram yu ndaw yi dinañu koy joqalanteek yaram yu ne-ne yi, nga boole ci njuréefi doole yii. Leeg-leeg ci xam-xamu jëmm bu bees bi danu ciy boole gëstug “xam-xamu ndendoo” ak bu “wattuwu” niki xam-xamu wattu kàttan ak “jañu”( Momentum ),ak cefkag mbëjj,looloo waral boroom xam-xami jëmm yi lu bari lanuy faral a gëstu ci feeñtey jëmm yi, dale ko ci ëtt yu yaatoodi yi ba ci yu yaatu yi, dale ko ci yaram yu ndaw yi nekk ci ron saal walla xartil, nga xam ne ca la mbooleem ne-ne yu baaryon yi di ame “jëmm bu yaram yi” ba ca gëstug sóobu walla jikkoy yaram yu jëmm yi ca adduna ju yàgg ja, ba ci jàng yëngu-yëngu gu bidiw yi ci asamaan su ne-ne si, moo xam ci biir gaawaay yi nu xam la walla yi jege gaawaayu leer, ci mujjantal gi, gëstu nekk gi (adduna bi) ci léppam.
Siri
Pénc mu Araab mu Siri : réew Asi
Wàll:Réew Wàll:Asi Wàll:Siri
Aser
Ci làkku ibrë (אָשֵׁר) la tur wi jóge. Ci angale mooy Asher; Ci faranse mooy Asser
Benn ci giiri bànni Israyil la woon, ñi soqikoo ci Aser, mi doon juróom-ñetteelu doomu Yanqóoba bu góor.
Giiru Aser moo feeñ ci Injiil ci Lu 2:36; Pe 7:6.
Asos
Ci angale mooy Assos; Ci faranse mooy Assos
Aser
Wàll:Nit ñi ci Téere Linjiil
Asos
Benn dëkk ak teeru la woon, ci diiwaanu Misi. Tey jii, mooy dëkk bu tudd Behramkale ci réewu Turki (Turquie).
Dañuy wax ci Asos ci Injiil ci Jëf 20:13,14.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil Wàll:Tirki
Paraguwaay
Paraguwaay (Republik bu Paraguwaay) : réewu Aamerig di Sid.
Wàll:Réew Wàll:Aamerig Wàll:Paraguwaay
Reiñõo
80px|left right|thumb|200px|Reiñõo Reiñõo : dun (Géejpeek u Indian)
Wàll:Dun Wàll:Faraas
Samwie
Weeru Samwie mooy weer wi njëkk ci arminaatu Gregori ak ci bu Suul.
Baat baa ngi jóge ci latin januarius, ngir maggale ko yàllay waa-rom ja: Janus (yàllay bunt yi). Ca jamono ju yàgg ja, moo nekkoon fukk ak benneelu weer ci arminaatu waa-rom.
Wàll:Samwie Wàll:Weeri at mi
Qingdao
thumb|Qingdao
Qingdao (青岛市) dëkku di Siin. Nitñii motnañu 9 046 200 (2014).
Wàll:Dëkki Siin
Sëriñ Muusaa KA
Bëyit yii ci jigéen la jëm, sabab yi tax ñu koy tànn niki soxna, mu jël araf ya araf wu ne mu def ciy bëyit
Jiim gi
jigéen ju ndaw araf ya lan ko tënke - tënk ba bis pénc ba lan koy tinkee
jiimug jigéen mooy jekki bum jàllantu - ndaxte bu jàllantoo asal njaaloontu
jaamu boroomam jaamu it boroom këram - moo war jigéen su ko manee dàmmey ngëram
jam tuñ ma, jam siiñ ma'ak njamal-yàllaam la - jaalu-yàllaam wa ne Yaasin Salla'a
Jàmm ak juddook jikkoo waral ñuy tànn - ne xur wi wenn la te jiim yiy jenn
Kaaf gi
Nha Trang
300px|right|thumb|Nha Trang
Bere
Ci làkku gereg Βέροια; Ci angale mooy Berea; Ci faranse mooy Bérée
Sëriñ Muusaa KA
Bëyit yii ci jigéen la jëm, sabab yi tax ñu koy tànn niki soxna, mu jël araf ya araf wu ne mu def ciy bëyit
kaaf nga na baax gaaf, bari ngor, toog fa këram - na bari kersay kër-këriy sàkku ngërëm
Bere
Benn dëkk ci diiwaanu Maseduwan la woon. Nekkoon na ca joor ga nekk ca taatu tund wi ñuy wax Bermio lu tollu 35 kilomet digganteem ak Géeju Ese (mer Egée). Dëkku Gereg la bu amoon ay Yawut yu bare. 70 kilomet moo nekk diggante Bere ak Tesalonig. Tey jii dëkk bi Weroya (Véroia) la tudd.
Sëriñ Muusaa KA
Bëyit yii ci jigéen la jëm, sabab yi tax ñu koy tànn niki soxna, mu jël araf ya araf wu ne mu def ciy bëyit
nay gone bum def mag te bum gàtt kutuj - bum gudd lool fum toll ànd ak latkoloñ
Curitiba
300px|right
Sëriñ Muusaa KA
Bëyit yii ci jigéen la jëm, sabab yi tax ñu koy tànn niki soxna, mu jël araf ya araf wu ne mu def ciy bëyit
Yaa gi
Curitiba
Curitiba, benn dëkku bëj-saalumu Bereesil. Nitñii motnañu 1 808 969 (2007).
Jokkoo-cig-soree
Wàll:Xarala
Bere
Man nañu jàng ci Bere ci Jëf 17:10-14; 20:4.
Curitiba
Lëkkalekaay yu biir
Wàll:Dëkk Wàll:Breesil
Asot
Ci làkku ibrë la tur wi jóge. Ci angale mooy Azotus; Ci faranse mooy Azot
Bere
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Nha Trang
Nha Trang ab dëkku-kaw la ca bëj-saalum-penkug Wiyetnaam.
Asot
Man nañu ko gis ci Injiil ci Jëf 8:40.
Wàll:Bereb yi ci Téere Linjiil
Nha Trang
Mi ngi yaatoo 251 km², ci 2010 amoon na 392.244 way dëkk.
Wàll:Wiyetnaam
Sëriñ Muusaa KA
Bëyit yii ci jigéen la jëm, sabab yi tax ñu koy tànn niki soxna, mu jël araf ya araf wu ne mu def ciy bëyit
yaa ga na yaatu ŋàpp, yaatal dëkkandoom - yaatal boroom këram ci lépp lu mu moom
yaru te yomb te yéwén te yaatu - cib sëriñam te la mu yor bum laatu
Arafu nuun gi
arafu nuun gii ku ko boole xejj - ci sa boroom kër gaa ya duñ la xàjji
jigéen na maandu, man a muñ te mokk - di muñ di muuñ di mooñ cereem ne mekk.
Jikko yu aju ci arafu baa jëm ci jigéen
baax baay te booleek bari bayreek barile - ba su boroom këram amul muy defale
bëñam ya weex tàll ba mel ne perkaal - bët ba ne bàq bakkanam bay safu jaal
day neexu làmmiñ, neexu ñam te mokk lool - lewet te nooy ku mu dajeel sukkal la teel
bokk nq ci li mu wax di ci tagg sëriñam ba Sëriñ Tuuba
lilee tax mu daa tuubloo dameel ak maxa'aki teeñ  ku mel nii ku amleek moom na leen wóor ne yaa ko tooñ
du tooñ nit te soo tooñee mu jéggal la tin la ko  xamul jaamur ak mbokkam, mag ak ndaw ci aw meloom
wurus mbaate ab xaalis bëy ak nag xar ak gëléem  la daa buub di jox ñiy laaj du kuy néegaleek a léem
añs
Ngir déglu te yér as lëf ci woyi Sëriñ Musaa Ka xoolal foofu:
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Niti senegaal Wàll:Yoonu murit
Ben-yamin
Ci làkku ibrë (בִּנְיָמִין) la tur wi jóge. Ci angale mooy Benjamin; Ci faranse mooy Benjamin
Caatu Yanqóoba la woon, moom mi sos giir ci bànni Israyil, mu jàpp ci Yude, ba réew ma xàjjalikoo. Sóol mi doon buur bu jëkk ci Israyil, ca la bokk.
Gis nañu tur wi ci Injiil ci Jëf 13:21; Ro 11:1; Fb 3:5; Pe 7:8.
Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet Wàll:Nit ñi ci Kàddug Yàlla Wàll:Nit ñi ci Téere Tawreet
Olaand
Wàll:Olaand Wàll:Réew Wàll:Tugal
Taariix
thumb|200px|Afrik, 1812
Mooy Mboor ci làkk wolof dëgg, di xam-xam bi'y gëstu la xewoon demb. Di itam mbooleem ay Jëf ak ay xew-xewu demb, la ko dale ca ña nu jiitu woon ba ci nun. Taariixkat mooy ki'y gëstu di bind ci wàllu taarix
Xam-xamu taariix moo nuy melalal mbiri dëkk yeek dëkk-dëkkaan yu yàgg ya, ci biir jamonoy taariix, ak mbiri seen way dëkk. Da na nu waxal it ca dund ga fa amoon. Ci gàttal daal, xam-xamu taariix day gëstu li-wéyi nit (dembam) cig matale. Da na wuññi (feeñal) it nekkiin ak dundiin yi nga xam ne nit jaar na ci jànkoonteek ñoom ci dundam gu gudd gi, ci biir ay jamono yu dabante te toftaaloo, bu ko defee mu gëstu anami jëm-kanam yi nga xam ne nekktéef bii (di nit) amal na leen ci taariixam bu gudd bi, ci noonu loolu jural ñu ñu jange ci daj-dajam (li mu jot a dund) yooyu wéy, aki ndamam, te jéem a moytu ay pakkastalam aki rëcc-rëccam ya jàll.
Bu lii amee nag dina nu gis njariñ ak ngënéeli gëstug xam-xamu taariix.
Li ñu jublu ci jàng taariix
Taariix dinanu ko jang ngir mu yombalal ñu xam mboolaayi nit ñi ci anam gu xereñ, te dégg (nand, gis), xàmmee it buum yi leen boole.
Gëstu dundug buur yeek imbraatoor yi rekk du lenn rek li nu war a yitteel ci taariix, li ci gën di farata kay mooy gëstu dundug mbooloo yi ak bennaan yi (benn-benn nit ñi). Ak gëstu jafe-jafe yi daa yeesu ci seenug dund bis bu Yàlla sàkk, te jéem leen a wutali saafara yu dëppoo, ba maas giy ñëwi ëlëg man cee jariñu.
Digal taariix (wutal ko aw dig)
Ngir digal ab xew-xew fàwwu mu am ab tombub boy (fa muy dooree). Ay tombi boy yu bari nag am nañu te taariix man na cee tàmbalee. Nasaraan yi ñoom seen tombub boy mooy juddug Yonnant Yàlla Isaa, ca lañuy taariixe seeni xew-xew, bu dee jullit ñi ñoom seeni xew-xew ñi ngi leen di wutaluw dig wu bawoo ca gàddaayug Yonnant bi(j.m) juge Màkka ga mu ganee àdduna, dem Madiina. Xew-xew bii nag mi ngi fiirook (dajeek) atum 622 ci taariixu juddug Yonnant Yàlla Isaa.
Jamono yi
Donte taariix mooy la xewoon ba àdduna sosoo ba léegi, taariixu nit ñi, suuf si, jawwu ji,... Waaye ci déggoo taariix ñu ngi koy tàmbalee ca ba ñu sàkkee mbind, séddale ko ci ay jamono. Li nga xam ne ay téere yu ñu bindoon moo ñu ko xamal.
Tansani
Réew mi tollu na ci 947 303 te am 51 820 000 ciy way-dëkk, ay bantu rekk a fa dëkk. Péeyam mooy Dodoma, mi ngi nekk ci biir réew mi, waaye dottub koom-koom bi dëgg mooy Dar es Salam gi doonoon péey bi, féete ci tefes gi. kiswahili ak wu-angalteer ñooy làkki nguur ga, teewul ne itam araab am na fa doole, rawati na ci duni Sansibaar ak bu Penda.
Taariix
Jamono yi
Njëkk-taariix(mooy taarixu ñi fi nekkoon laataa sàkkug mbind)
Tansani
Tansani ju tay jii a ngi judd ci booloog Tanganyika ak Sansibaar ci 26 awril 1964, gannaaw, ci lu yàggul dara ñu am seenug tembte ci Nguur-Yu-Bennoo yi. Bokk na ci Commonwealth dale ci atum 1961, bokk na itam ci Mbootaayu Xeet yi dale ci 14 desambar 1961.
Taariix
Jamono yi
Taariix( mooy lépp li xewoon ca ba ñu sàkkee mbind ba leegi). Taariix ci boppam dañu koo sédale ci ay jamono.
Tansani
Taariix
thumb|right|Julius Nyerere, [[4 ut 1977.]] Ci 1953, Julius Nyerere, ab jàngalekat la woon bu judd ci 1922, ci bi muy am 31 at la ñëw ci boppu TAA (Tanganyika African Association, mbootaayu waa-afrig bu Tanganyika), mu daldi koy soppi ag làngu politig dëgg, ci lu gaaw, tudde ko Tanganyika African National Union doon woote ngir ag tembteg seenum réew. Ci 9 desambar 1961 la leen ko Nguur-Yu-Bennoo yi jox, ci jàmm. Ci ndoorte li jëwrin ju njëkk la doonoon, ginnaaw pal gu desambar 1962 gi, mu doon njiitu réew ju njëkk ju Tanganyika.
Taariix
Jamono yi
Jamono ju yàgg ja: (feeñug nit ci suuf ba daanu'g nguuru rom gu mag ga ci 476)
Tansani
Taariix
Ci 10 disambar 1963 la Sansibaar ak Pemba am seenug tembte, 26 awril 1964 la Tanganyika ak Sansibaar booloo ngir sos li tudd tay Réewum Tansani. Nyerere doon njiitu réew ma, Abeid Karume mi doonoon njiitu réewum Sansibaar nekk jëwrin ju njëkk ji, ci Tansani. Donte booloo gi amoon na, waaye ba-tay jii Sansibaar moo yoral boppam yenn yi. Njiitu réewum Tansani moo ko yoral li ñeel politig, kaaraange, mbiri biti-réew, añs, moom mu yural boppam njàngale mi ak koom-koom,..
Melosuuf
Tansani réew la mu nekk ci xaaju kol-kol bu bëj-saalum féete ci Penku Afrig. Ay digam yu dénd ñooy mbàmbulaanug End gi ci penku, dojuw Kilimandjaro ak déegub Victoria bi ci bëj-gànnaar,  déegub Tanganyika bi ci sowwu, déegub Malawi ci bëj-saalum-sowwu ak dexub Ruwuma ci bëj-saalum
Lëkkalekaay yi biti
Wàll:Réew Wàll:Tansani Wàll:Afrig
Taariix
Jamono yi
Jamono ju diggu ja: ( ba feeñug Amerig ci 1492)
Jamono ju bees ja: (ba fippug waa-frãs ci 1789)
Saint Vincent and the Grenadines
Saint Vincent and the Grenadines : Dun (Géejpeek u Atlantik), réew
Taariix
Njëkk-taariix
Boroom xam-xam yi, ginnaaw gëstu gu ñu def ci suuf si, wuññi nañu ay jeexiit (reste;vestige;trace) yu yàgg: ay jumtukaay, ay xor, ay doj, añs yuy tegtale ne suuf sii déy aw nit dëkke woon na ko njëkk ay junniy at, jamono jooja la nuy tudde njëkk-taariix.
Saint Vincent and the Grenadines
Wàll:Dun Wàll:Aamerig Wàll:Réew
Taariix
Njëkk-taariix
Moom nag mi ngi séddaliku ci ñaari xaaj: