cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Montesquieu
Xalaati Montesquieu yi ñi ngi tënku ci fexee tënk nguur gi, te fuglu ko ak tàqale diggante dooley yoonal ji, ak ju wéyal ji(mbaa ju doxal ji, ak ju laman ji.
Moom Montesquieu nag li mu doon wut ci téereem boobu mooy taxawal ag àtte gu tegu ci sartu réew ca Faraas. Ndax kat moom dafa gondiku woon lool ca sartu réew bu buur ba amoon ca Angalteer.
Voltaire
Bu dee Voltaire (1694 – 1778 g), moom de woote na jëme cig coppi ci nekkiinu askanu Faraas wi, jaare ko ci taalifam yi mu defoon ciy woy, nga xam ne taalifi jam lañu woon ak yéjj(saboote). Moom de jamoon na nosteg politig ga amoon ca Faraas ak gu Jàngu ga, ak sañ-sañ yi garmi yi amoon ak niti diine yi.
Wolteer
Wolteer de ak li xalaatam yi doonadee woon lu yees lépp, teewul seen solo ñi ngi feeñe woon ci nekk gi nu nekkoon di luy laal yëg-yëgi waa Faraans yi, ngir nekk gi ñu nekk di ay xalaat yu nit yuy jeexiital.
Wolteer de gore ga peéxte ga waa Angalteer amoon da koo neexoon lool, yéemoon ko, mu jeexiitalu ci, ginnaaw ba mu fa amee ñatti at, li waraloon mu nekk fa nag, mooy dañu koo dàqe woon Faraas. Gore googu mu gisoon ca Angalteer, ak xalaat ya mu fa ame woon, feeñal na leen ca téereem ba tudd “bataaxeli xeltu”, walla “ay bataaxel yu bawoo ca waa Angalteer”, atum 1734 g. Wolteer nag dàq gi ñu ko dàqe woon Faraas, yobbu ko Angalteer ak tëj gi nu ko tëjoon lépp ca kasob Bastil bu metti, bu raglu ba, teewu ko woon a wéy ci jam  garmi yi ak niti diine yi. La desoon ca dundam ga lépp it da koo jeexaloon ci nekk di ku yoon di wër.
Jean Jacques Rousseau
Bu dee Jean Jacques Rousseau (1712 – 1778 g), mooy boroom téere ba tudd “kollareg mboolaay”, mooy téere bi doon woote jëme ci goreg nit ak yamoo gi nit ñi war a yamoo ci wàllug mboolaay, mu neeti nguur gi daal li ko war mooy mu sonn ci yittey nit ñi. Jeqikug Faraas gi, mi ngi sukkandiku woon – bi muy lim yelleefi fraas-fraas bi – mi ngi sukkandiku woon ci xalaati Rousseau yu mboolaay yi nekk ci téereem boobu nu doon wax leegi.
Jafe-jafe bu koppar ba:
Atum 1789g, mooy at mi jeqiku gi ame woon, nekkutoon at mu ya ko jiitu woon tane, ci wàllug koom-koom, waaye la waraloon jeqiku ga am ca, mooy ñàkk a taw ga mu àndaloon, ga juroon bekkoor ba ak xiif ba, nit ñi mujjoon di ñu ñàkk, aw ñam jafe, dundiin wi naqari te tar. Bokkoon na ci li gënoon a mettil mbir mi, galag yu bari yi nga xam ne tege woon nanu leen, te lepp di woon ci ndoddum baadoola yi, ngir mëdde ci depaas yu bari yii nga xam ne nguur gi daa na leen def, ngir boram yu bari yii mu daa jële ci xare yii mu daa faral a def ci biti, ci jamonoy Luwis 14 ak Luwis 15, te loolu ci li daa jeexal ay koomam la woon.
Luwis 16, bi mu ñëwee jéem na ba sonn, ngir lijjanti jafe-jafe bii amoon ci mbirum alal mi, ak loppanti njëlul nguur lu loof lii te sonn, jaare ko ci tege ay galag yu bees, waaye mujj na di ku manutoon a ñàkk a woo “jataayub kuréel yu xeet wi” – bii nga xam ne dañu koo tasoon ci jamonoy Luwis 14 – ngir mu daje.
Naka la Jeqiku ga ame woon :
Doomi kuréel gu diggu gi, begoon nanu lool, bi Luwis 16 woowee jataayu kureel yu xeet wi, ngir mu def am ndaje ngir gëstu yoon yi man a lijjanti jafe-jafe bii aju ci lòtt gi njëlul réew mi lòttoon, ñu gisoon ne loolu daal pose bu mag la ngir ññu indil seen bopp, saafara si ko man a faj, te fajal ko seen bopp. Ñi daa woote yéwénal it jàppe woon loolu pose ngir def seen yéwénal(reformes) yi nu yeene woon, ak soppi yi nu bëggoon ngir Faraas man a baax, man a tegu ci yoon, bañ koo yamale ci loppanti njël li rekk.
Ci noonu ag wuute am ci diggante kuréelug garmi yi ànd ak gu niti diine yi ci wàll, ak kuréelug baadoola yi ca geneen wàll.
Bu ko defee waa kuréelug baadoola yi sàkku woon ñu def woote bi mu sukkandiku ci cér yi te bañ a sukkandiku ci ay néeg, ndaxte la doonoon aada foofa mooy kuréel gu nekk ci ñatti kuréel yooyu, da daa am genn kàddu, bu ko defee yenenn ñaari kuréel yi (gu garmi yi ak gu niti diine yi) gu ci nekk am ñaari kàddu, bi ñaari kuréel yii lànkee, ne deesu fi wootee, di ko teg ciy cér, ne daal ay néeg ñooy woote, bi loolu amee, céri kuréelu baaloola yi dañoo daje ñoom nee, cig beru, ñu néew ci garmi yi ak niti diine ñi jàpple leen, dëgëral leen, ku ci mel ni garmi bii di Mirabo, ñu waxoon ne ñoom daal ñooy ndawi li ëpp ci askan wi, ñu giñoon it ca fowuwaayu  tennis ba nekkoon ca wetu njéndul Versay la, ci atum 1789 g, ne ñoom de duñu bàyyi mukk lii ñu nekke li feek wutaluñu réew mi ab sartu réew bu man a yéwénal séenu nekkiin te baaxal ko, ak doonte Luwis 16 moom li mu àndoon mooy kuréel yepp daje, te xam ne ñooy ndawi réew mi, bu ñu booloo, waxul bu genn taqalikoo nee, beru.
Ci noonu way daje yii nga xam ne dañoo tudde woon seen ndaje mi, ndajem xeet wi, walla “jataayub taxawal bi” , ñoom de foofu lañu nekkoon ci defar sart bu bees bi ñeel Faraans, bi nga xam ne day leeral li waa Faraas bëgg, tey jéem ci seeni aajo. Jëf jii nag mooy doorug jeqiku gi.
Tolluwaay yi nga xam ne jeqiku gi romb na leen:
Céri ndajem xeet wi daje woon nañu ca Versailles ngir defaral Faraas ab sartu reew bu yees. Askaan wi daal di jañu jëm ca kasob Baasil ba, ca Paris, ca 14 sulye 1789 g, song ko, nangu ko, génne ña ñu fa tëjoon ngir politig. Jëf jooju mujj di juy wone gore gi nga xam ne moom la jequiku gi doon woote jëme. Ñu mujj jël bis boobu def ko màggal gu xeetu Faraas wi di màggal, at mu nekk.
Nangu gi nu defoon kaso bi, ñemeloo woon na baykat yi, ñoom itam ñu jug, song suufi garmi yi, yàq seen njénd yi, looloo waraloon lu bari ci garmi yi gàddaaye woon Faraas, dem feneen.
Nekk gi nu nekkoon feneen, mujjoon na di aw ay ci Faraas, ndax buur yi nga xam ne doonuñu woon ànd ci jeqiku gi, ndax du seen njariñ, dañu leen doon ngemb ngir ñu xeex ko, te loolu doon na jëme ci xareb ñoñ.
Askanu Paris wi wutaloon nanu seen bopp ay ngànnaay, ñu daal di woon sos ag aar gu réew ngir wattu jeqiku gi, aar ko,aar ko, Lafyette jiite ko, moom mi nga xam ne waxoon nanu la ne doon na xeex di jàpple waa sancu yi kontar waa Angalteer ca xareb temb ba. Xarekati jeqiku gi, ñi leen jiite woon ay nit lanu ñu bañoon te sib doxaliinu njabootub Barbon gi, ak seeni dag, Lafyette moomu ci la woon, ñoom de seen xol yi dara nekku ci woon lu dul mbañeel, wañse ak gënjëng (violance).
Ci bis bi njëkk ci ut la ndajem xeet wi jibal “àqi nit aki yelleefam”, ci 4 ut, mu neenal sañ-sañi laman yi ak yeneen yi garmi yi ame woon, ak niti diine yi. Xeet wepp mujj daanaka di jàpple jeqiku gi, lu bari ci doole ju ngànnaayu (forces armées)ju Faraas ji mujj fekksi “aar gu réew “ gi nu taxawaloon ngir wattu jeqiku gi. Ci noonu mbooloom xare mu Faraans mi tas, Luwis 16 mujj ànd ca la xewoon ca kaso ba.
Waaye way jeqiku yi digale nu sàmm Luwis 16 ba du daw, ci noonu ñu taxawal seen bopp ci doxal mbirim réew mi, ak mu Jàngu bi ci wàllug doxaliin ak alal, loolu moo merloo woon Paab gi, mu mujj moom paab gi di kenn ci ñi gën a noonu jeqiku gi. Ñu daal di bennal nattukaay yi, ak yoon yi, ci Faraas gepp, ñu daal di séddalewaat Faraans def ko ay doxaliin yu bees.
Bi ndajem xeet wi di teg sart bi, Luwis 16 doon na jéem a dolli ay kàttanam aki sañ-sañam, bi mu ko manul nag, la doon jéem a daw, juge ca njéndam la, waaye ñu jàpp ko ca Farn, ca 22 suye 1791g, njëkk muy génn réew mi, gis nanu tam benn wayndare bu mu fi bàyyi woon buy feddali ne moom daal nanguwul yoonal yooyu mu àndoon, ndax ànd googu mu ci àndoon dañu ko cee manante woon, waaye du lu mu def ci teeyug bakkan.
Ndajem xeet wi eggal na sart bi ci 14 satumbar 1791 g, loolu di bi jeqiku gi amee ba toll ci ñaari at, bi mu ko defee nag, ndajem xeet wi daal di tas boppam, daal di fiy taxawal ab jataayub yoonal bu sukkandiku ci li nekk ci sartu Faraas bu bees bii nga xam ne lu feddali woon àqi ak yelleefi nitug Faraas la woon, ak war gu mu war a gore te am ag yamoo ci wàllug mboolaay. Moom sart bi tam tàqale woon na diggante nguurug yoonal gi ak gu doxal gi ak gu àtte gi. Mu jël nguurug yoonal walla dooley yoonal ji, teg ko ci loxol ab jataay bu askanu Faraas wi di tànn, mu jël dooley àtte ji, teg ko ci loxol ay àttekat yoy dañu leen di tànn, mu jël nag dooley wéyal ji walla ju doxal ji , teg ko ci loxol buurub Fraans bi aki jëwrinam. Ndaxte nguur saxoon na ca Faraas ba ca 21 satumbar 1792 g.
Geneen tànnéef
Féetale nañu ko ba tay taxawal goornamaa bu Faraas bu dëgër, boo xam ne da fiy jéem a jële fitnay biir réew mi.
Ñi jiite woon góornamaa bu jataayub xeet boobu nag, ñi ngi sosoo woon ci “Girondins”yi, ñooy ñi nga xam ne dañoo gëmoon ag yéwénal, te daan woote jëme ci coppat goo xam ne dañu koy amal cig nànk-nànk, ak ci “Jacopins” yi xam ne, ñoo gënoon a xaabaabal Girondins yi, dañoo gëmoon ne fii Faraas toll tay ak nekkiinam wii, danu koo war a soppi bu wér ak doonte loolu dafa laaj doole. Ak ñu diggdoomu ñoo xam ne taxul woon leen a xaabaabal, ñoom ñooy ña ëppoon ca jataayub xeet wa, waaye amunu woon gis-gis bu dëgër, ndax leeg-leeg ñu ànd ak Jacopins yi, leeg-leeg Girondins yi.
Liggéeyub goornamaa bu jataayub xeet wi:
Goornamaa bu jataayub xeet wi, daal di nay àtte buur bii di Luwis 16 àtteb ray, ci 21 samwiye 1793 g, loolu nag tax na ba lu bari ci réewi Tugal yi def ag jàppaloo kontar Faraas, mu ci mel ne Angalteer, ak Brusiyaa, Otris, Espaañ ak Holand. Ginnaaw bi nag góornamaa bu jataayu xeet wi daal di taxawal kuréelub kaaraange, féetale ko liggéeyub aar Faraas ci ñiy noonu jeqiku gi ci biir réew mi, ñu féetale ko ba tay moom kuréel bi, wàlulug taxawal am mbooloom xare mu Faraas mu dëgër, ngir aar Faraas, ak jeqiku gi, ak li mu fi jot a indi ci ndam, ak xéewal, moom jeqiku gi. Góornamaa bi nag ci njiitul Girondins yi am na ndam ci kaw xarekati Brusiya yi ca xareb Valmy ba, lijjanti na it ba xiir waa Belsig ci ñu fipp ci kaw Imbraatóor boobii di Francis mi nekkoon imbraatooru nguurug Rom gu Sell gi. Ñu daal di nangu alali Paap gi ci diiwaanu Afinion, ngir noonu gi mu noonu woon jeqiku gi (moom Paab gi).
Ñu fàttali leen ne Jacopins yu xaabaabal yooyu, ñoo saytu woon kuréelub kaaraange gu matale gi, ñoom songoon nañu ci anam gu tar, ci njiitul Robespierre képp koo xam ne yaakaaroon nañu ne da ngaa àndul ci jeqiku gi ak gaay jeqiku gi. Jacopins yi nag bari na lu ñu daa mbugal lim bu bari ci waa Faraas yi, ci tuumaal leen ne dañoo def ay wor yu mag. Ñoom ci seen jëmmi bopp nag ak doonte jàmaarloo woon nañook jafe-jafe yi leen dikkaloon juge ci réewi Tugal yi leen wër, te aju woon ci kontar jeqiku gi, ak doonte jàmmaarloo woon nañook ñoom ci doole ak fulla, te farataal duggug coldaar gu sañ-bañ, ngir aar réew mi, tas te giimal féttéerlu yi doon am ci yennat ci gox yi nekk ci biir réew mi, duggal seeni xarekat ci Belsig ak Holand, ànd ak loolu lépp teewul waa Faraas bëggoon ñu soppi séenuw doxiin ci politig ba mu gën a woyof, gën a teey, gën dal, te gën a maandu.
Ci 29 sulye 1794g, la céri jataayub xeet wi, tuumaal Robespierre, ne daa wor, yobbu ko ca mbuggalukaay ba. Jataay bi defaraat na beneen sart, boo xam ne moo waral ab goornamaab Faraas bu bees, ñu xame ko ci turu goornamaab doxaliin bi.
Goornamaab doxaliin bi:
Goornamaab doxaliin bi sampu na atum 1895g, moom nag li mu doon wund, mooy ab diggante bu tuxu, nekk ci diggante jamonoy tiital, xuppe ak taral, ak jamonoy nguurug imbraatoor gu ñu joyal, gu tar, goo xam ne Napoliyon Bonaparte moo ko ame woon ci ginnaaw bi, ci bi mu fi nekkee. Atte googu walla góornamaa boobu nag li gënoon na fés ciy liggéeyam ci ñaari wàll yii lanu jëmoon:
(1) Def politig bu maandu ci biir doxaliinu réew mi, te du tax mu doyadi mbaa mu ñàkk fulla ci kanamu ay noonam
(2) Yonni Napoliyon ngir mu song Itaali, ngir yare ci Otris, ak yonneeti ko ci penku bi.
Nañu fàttaliku ne góornamaab doxaliin bi, mi ngi sosoo woon ci juroomi cér yoo xam ne dëppoowuñu woon. Ciy jamonoom it la jëmmi Napoliyon feeñ, moom mi nga xam ne jariñu woon na bu baax ci doyadig góoramaa bii, ak ñàkk dooleem, ngir saxal fi boppam ci wàllug politig. Ciy jamonoom it lu sakkan ciy làngi politig sosu woon nañu, ni ñu doon jëfandikoo alal ji gën a ñaaw, gën a bon. Ci fukki fan ci nowambar 1799g, la Napoliyon ak làngam gi, defoon daane nguur googu ñuy wax daane nguur gu Brumaire, daaneel goornamaab doxaliin bu néewoon doole boobu, loolu moo fi indi goornamaab kilifa bi, mooy bi ame ci ñatti kilifa yi nga xam ne ñoo doon jiite Faraas te Napoliyon jiite woon leen, nga xam ne daanaka mbooleem sañ-sañ yi ci loxoom lañu nekkoon.
Napoliyon Bonaparte:
Napoelon Bonaparte, mi ngi judd atum 1769g, ca Asaksio, ca dunub “Corsica” ca Itaali, dun boobu nga xam ne Faraas da koo mujjoon jënd ci Genova. Napoleon nekkoon na, ba muy doon gone, ku bëggoon fànnug xare, mi ngi génne ca bànqaasu xare ba nekkoon Paris, daal di dem nag doon ab ofise, bokk ca kuréelug kano ya ca xarekati Faraas ya. Moom nag ku soppoon xam-xamu yoon la, taariix, ak xam-xami xare yi ak yu doxaliin yi. Ku sawaroon la ci dali jeqiku gi, te fonkoon leen. Moom nag ab biddiwam a ngi féqe ci ginnaaw bi mu songee Itaali. Àtteg Napoleon walla yor gi mu yoroon Faraas, dafa séddaliku woon ci ñaari xaaj, bu njëkk bi: mooy kilifag Faraas gu njëkk gi, la ko dale ca 1799g, ba 1804g. Bu ñaareel bi: moom mooy imbraatoor bi, la ko dale ca 1804g, ba 1815g.
Song gi Napoleon defoon Itaali:
Góornamaab doxaliin bi, dafa féetale woon Napoleon jiiteg xeex boobu mu doon xeex Otris, jaare ko ca moomeelam yooyee nga xam ne Itaali benn la ci woon, atum 1796g, Ci noonu moom Napoleon mu daal di xeex ak nguurug Sardeñ, xeex bu tar boo xam ne jañ na ko ci mu xaatim ag wéer ngànnaay gu ñuy wax gu Cherasco. Napoleon defati ab xare ak dooley Paab gi, moñoxe ko ca Ancona, mu dumaati soldaari Otris yi ca bëj-gànnaaru Itaali, dàqeeti leen fa, xaatim fa ak ñoom juboo ga tuddoon Campo Formio, atum 1797g. Ci nii daal la Napoleon doyodile woon Otris, néewal ko doole, daal di àgg ci njobbaxtalu siw ci wàllu doxal xare. Napoleon, àntu gi xeexam yooyu àntu woon ci Itaali, tasoon lënkaloo gi waa Tugal defoon, kontar Faraas, mu mujj Britani rekk moo dese woon xeex beek Faraas.
Song gi Napoleon songoon penku bi:
Politigkati Faraas yi naaloon nañu – Taliraan mi nekkoon jëwrini bitim reew mi jiite woon leen – naaloon nañu ay naal yu aju woon ci ngàdd Britani, jaare ko ca sancoom ya, te bañ koo fekk ci biir këram, rawati na moom Britani dafa amoon mbooloom gaal mu mag ca géejug Mans. Politigkati Faraas yi, li ñu bëggoon ci loolu mooy sos ab sancu bu Faraas ci géej gu diggu gi, ak man a àgg ca géej gu xonq ga, ak dog yoonu yaxantu wi daa àggale Britani ca sancoom ya nekk ca penku.
Góornamaab doxaliin bi, lii mi ngi ko dénkoon Napoleon, ci noonu mu jug mooki gaayam, géeju ci atum 1798g, tukkee ca waaxub Toulon, mbooloom xare mi àndoon ak moom àggoon na ci ñeenti teemeeri gaal, yu sëfoon ñaar fukki junneek juroom ñatti soldaar, bokkoon na ci tam teemeer ak juroom ñaar fukk ak juroomi boroom xam-xam yu waa Faraas. Ñu àgg waaxub Aleksandriya, ca Isipt, nangu ko. Waaye mbooloom gaalum Britani mi bettoon na mu Faraas mi, ca ndoxum dóoxug Abii Xiir (golf), moñoxe ko, ci noonu la Britani xañe Faraas cangug géej gi Faraas yàgg a gent. Fraas sax nag – ni mu ko baaxoo woon – nguurug xare la gu mag gu gën a am mbooloom xare mu jéeri ci mu géej, mu mel ne mu Britani mi.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Wolof làkk la woo xam ne wuñu yeex a yaxal la.
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Song gi Napoleon songoon penku bi:
Man nanu ne xare bii Napolen daan def ci penku bi, xareb jooñe la woon, ndax kat ag sof rekk la ca xarey jooñe ya amoon cag njëkk, loolu nag gën na a leere ca xare ya mu doon def ca Afrig gu bëj-gànnaar ga.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
bi ñu demee ba di ci bind it amna ñu ko daan bindee mbindiinu naar te loolu moo jëkk (rawatina wolofal yi); loolu nag xayna la seen jamono laajoon; ag  ubbeeku amutoon (ouverture) ag péexte (la Liberté) it noonu niki am jotug sàkk(créer) ak jubbanti yit amutoon.
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Isipt
Misra (Isipt) ca jamono jooja, dafa nekkoon réew mu nekkoon ci ron àtte gu Usmaan[ gi, bu ko defee, buuri Mamaalik yi jiite ko, mu doon jànkoote ak ag doyadi gu biir, ak xeex gu sax ci biirum reew ngir nangu nguur gi, te tam ngànnaay yi mu ame woon yu doyadi la woon bu nu leen nattee ci yi Napoleon ame woon, aki jumtukaayam. Lii moo taxoon Napoleon sonnutoon ci teg loxo Isipt, ak doonte Mamaalig yi ñoom jàmmaarloo woon nañook moom, xeex ak moom xeex bu tàng ngir aar seen réew. Waa Isipt yi béguñu benn yoon ci àtteg Napoleon gi, li am kay mooy dañoo fippoon ci kawam, mooy la amoon, ca Xayra (Keer), ñu koy wax “jeqikug Xayra gi”. Napoleon jawali na réewi Shaam mook mbooloom xareem mi, ginnaaw bi mu nangoo Isipt, mu daal di teg loxo Hariis, Gaza, akYafa, daal di ray dooley kaaraange ja fa nekkoon daan ko aar, te tolloon ci ñeenti junniy soldaar. Juge fa, diriku jëm Hakka, gaw ko diir bu yàgg, waaye Hakka moom, toogul rekk faste ay loxoom di seetaan, dafa jànkoonte, jaamaarloo cig njàmbaar, ci njiitul kilifaam gii di woon Ahmad Basha, nga xam ne mbooloom gaalum xare mu Britani mi ñoo ko doon dimble tukkee ci géej gi, waa Usmaan yi di ko jàpple ci jéeri ji.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Amna ñoo xam ne mbindiinu tubaab lañ koy binde loolu moo mujj rawatina ci ñaareelu xaaju xarnu bii jàll,  moo gën a tasaaroo it leegi.
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Isipt
Bi gaw gi yàggee, te Napoleon ñàkke ca lu bari, te amewu ca lenn njariñ, xarekatam yi tàmblee tawat, rawati na tawat ji ñuy wax “siburu” di yaram wuy tàng, bi loolu amee Napoleon, xam ne fii muus du fi naane ñeex, mu deltu ginnaaw, dellooti Isipt, te jëlewu fa lenn ndam.
1926
https://fr.wikipedia.org/wiki/Sp%C3%A9cial:Pr%C3%A9f%C3%A9rences#mw-prefsection-rendering
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Isipt
Napoleon bàyyikoo na Isipt ci sekkare, dellu Paris, askan wa teertu ko fa cig yaatal ak mbegte. Xew-xew yi toppante ci Faraas, waaye ci anam gu baaxul ci góornamaab doxaliin bi. Looloo fi jële boobule góornamaa. Bi ñuy wax bu ñatti kilifa yi taxaw, atum 1799g, Napoleon nekk ca Kilifa Gu Njëkk ga.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Fàww nu xam ne moomuñu ci benn araab bi ñi ko daa binde moom lañ xamoon jàng ko ngir diine. Ñi ci daa binde tubaab it moom lañu jàng ngir ag noteel.
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Isipt
Ay ngérte, yu am solo juddoo nañu ca xareb Napoleon bu penku ba, ñu indil leen ci yii rekk:
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Farañse bi amna ñaari xeeti mbindiin:
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Isipt
(1) Xareb Faraas boobu ci penku bi, wone woon na solo si Isipt am ak fi mu féete, ci wàllug jokkoo ak tuxute, ñeel imbraatoorug Britani gi ci penku  bi.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
moo xam ne  mu mbedd la matul amul ay sàrt.
ak bu ñu yoonal mu gën a mat am ay  sàrt.
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Isipt
(2) Xare boobu Faraas da ci doon seete rekk, ngir xam nu muy def ba man a sanc walla kolonise réewi Afrig gu bëj-gànnaar gi.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Mbindiinu fañse mu mbedd mi: ag ñàkka matam ak ag ñàkka amam ay sàrt.
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Isipt
(3)Boroom xam-xami xare boobu, bi ñuy ñëw, indaale woon nañu ay gëstuy xam-xam yu aju woon ci nàndal, ak jeexiit , indi woon nañu fi it benn sémb bu aju woon ci gas aw yoonu ndox ci diggante Suwes ak géej gu diggu gi, di kàmbug Suwes bi(canaalu Suwes), te it indaale woon nau fi ab moolukaayu téere ci araab ñu koy wax moolukaayu Bolaax bi.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Ci ag niral boo waxee "xall" ak "xàll" dañuy bind rek" khall". mu des it araf yi nga xam ne farñse amu ko ci cosaan niki "ŋ" (Joŋe( moom day bind jonge (diongue). Jarul m guddal.
Sëng
vignette|Nataalu garabug sëng Sëng garab la gu fekk baax ca Afrig.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Mbindiinu wolof mi nguur gi yoonal jaareeko ci loyi lateŋ yi moomu am na ay règle te loy yépp it am na ci.
Sëng
Melo
Guddaayu sëng day toll ci 4 ba 7i Met. Garab la gu siiw, am na ca Asi, ca Óstraali ak réewi Karayib yi. Ay xobam dañoo sew, yaram wi daa baam, dañiy janoo tey toll ci 5 ba 15i sàntimet. Meññeef mi day nekk ciy xolliit yu mboq walla yu xuun di am 4 ba 5i doom. Garab gi mingi jebbi ci ñaareelu xaaju noor bi.
Ribeira Brava
Ribeira Brava' benn dëkku Ribeira Brava ci yu nekk São Nicolau, Kap Weer.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Ginnaaw mbindiinu naar lanu jël bëgg cee yakk wolof su boobaa jafe-jafe bi am ci mbindiinu tubbaab mu mbedd mi boo ñëwee ci araabal mi yit yéesul  ag cikk.
Ribeira Brava
Lëkkalekaay yu biti
Wàll:Dëkki Kap Weer
Sëng
Njariñ
Ay reenam dees na ko fajoo ci yax yuy metti ak gone guy waccu, ba tay reen yi bees ko jaxasee ak xob day dindi kadam. Bantam dafa dëgër te ñeme max te itam dees na ci liggéey ay njëfendaay. Bantam itam neex naa togge te man këriñ lu baax! Reen bu tooy bi bees ko dëbbee, tay ko ci bëñ buy metti da koy faj. Ngir faj "estomaa" góomu biir dangay jël ŋëbub xob yi ak i reen boole leen baxal ci liitaru ndox bàyyi ko bam sedd nga segg ko di ci naan benn kaas saa yoo lekkee ba noppi.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Daanu ci joxe ay niral:
Sénki
Sénki garab la gu fekk baax fii fi Afrig guddayam day toll ci 4 ba 7i Met garab la gu siiw, amna Asi, Óstraali ak réewi Karayib yi. vignette|Nataalu sénki|alt=|centré
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Jëlal diggante "nj" (njar)"ñ" (ñar)"c" (car) araab bi  day bind rekk (چر) ñatti tomb ci kaw jiim gi.
Sénki
Melo wi
Ay xobam dañoo sew yaram wi daa baam, te itam dañiy janoo toll ci 5 ba 15i sàntimet. Meññeef mi day nekk ciy xolliit yu mboq walla yu xuun di am 4 ba 5i doom. Garab gi mi ngi jebbi ci ñaareelu xaaju noor bi.
Solo si
Ay reenam dees na ko fajoo ci yax yuy metti ak gone guy waccu, ba tay reen yi bees ko jaxasee ak xob yi day dindi kadam. Bantam dafa dëgër te ñeme max te itam dees na ci liggéey ay njëfendaay. Bantam itam neex naa togge te man këriñ lu baax! Reen bu tooy bi bees ko dëbbee tay ko ci bëñ buy metti da koy faj. Ngir faj "estomaa" góomu biir dangay jël ŋëbub xob yi ak i reen boole leen baxal ci liitaru ndox bàyyi ko bam sedd nga segg ko di ci naan benn kaas saa yoo lekkee ba noppi.
Turu xam-xam wi
Dichrostachys glomerata Wàll:garab Wàll:meññeef
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Xoolal it  diggante "ng" (ngàdd) ak "ŋ" (ŋàdd) ak "g" (gàdd) day bind rekk (ݣاد) walla (ݣَدّْ).
Nga ñëw  ci wàllu taq ak tàqaliku loolu it mbir la ndax amul ay règle ak sàrt  du ma ci guddal.
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Isipt
(4) Xare bi wutoon na ay yoon yu man a indi ag jokkoo ci diggante Faraas ak Isipt, rawati na ci wàlli xam-xam ak njàngale añs.
Sam
Melo wi
Mi ngi bokk ci garabu matt yi, te bari dég day yor xas yu bari, nuroo ak garab gu ndaw guddaayam man naa jàpp ñenti met jëm kaw.
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Napoleon ak réewi Tugal yi:
Napoleon de taxawaloon na màmm gi Otris màmmoon, ci yaatal nguuram, ndaxte amoon na ndam ci kawam ca xare ba ñuy wax Marenngo atum 1800g, jañoon ko ci mu xaatim ag juboo gu yees atum 1801g, mooy juboo gi saxaloon ponk ya nekkoon ca kollareg Campo Formio ga (1787). Napoleon xaatim na ak Britani juboog Amiens, atum 1802g, looloo waraloon dooley Faraas ji génn Isipt, bu ko defee Angalteer moom itam noppi ci li dal Otris, bañ cee wax dara.
Sam
Melo wi
Bokk na ci garab yi nga xam ne dañuy laxasu, ci loolu nag guddaayam man naa àgg ci fukki met ak juróom.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Xoolal diggante "mb" (mbacc)  ak "p"  (pacc)  day bind rekk (پچ) ñatii tomb ci kaw baa gi.
Sëng
Nataal
Wàll:garab
Sam
Njariñ yi
Moom dees koy watt ngir di ko jox baahima yi ñu koy jëfandikoo walla ñu ciy fajoo, batay it ñu ciy defar matt
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Napoleon ak réewi Tugal yi:
Napoleon saxoon na di ki nga xam ne moo ame woon sañ-sañu fal niti Jàngu bi ci Faraas. Paab bi tam – bi Napoleon di sampu niki Imbraatoor, atum 1804g - mooy ki doon def li ci aju woon ci xeeti ñaanal ak xumbéel.
Napoleon bi mu jotee ci imbraatoor gi, daa daal di nosaat doxaliin wi ci campeefi nguur gi, mu taxawal fi benn jumtukaay buy yëngu ci luy amal bëgg-bëggam bii, mu jël lu sakkan ci mbokkam yi ak xaritam yi, jox leen pal yu kawe yi. Mbooleem dooley nguur ji ak sañ-sañ yi mu tëyyéel leen boppam, teg boppam it ci kaw mbooleem làngi politig yi, doyadil làngi politig yi ak barlamaan bi, nos galag yi.
Napoleon de tàbbi woon na ciy xare ak réewi Tugal yi. Britani amoon ndam nag ci kawam ci wàllug géej gi, ca xare ba ñuy wax (Attaraf Al-aqar), mu song Brusiya, gañe ko ca xareb Yena ba, atum 1807g. Mu daal di def waxtaan ak Aleksandar mi nekkoon Xaysarub Riisi, def ak moom genn dëppoo, ñu koy wax dëppoo gu Talist atum 1807g, mooy liy wone njobaxtal la Napoleon àggoon ci kàttan. Mu defoon ag gaw gu goxub Tugal gepp, jëme ko Britani, daal di woon ga (manante) réewi Tugal yi ci ñu topp ko ci loolu. Loolu indi woon na fi benn jafe-jafe bu koom-koom bu tar ci réewi Tugal yu bari. Loolu it waraloon na réew yii bañ ko, kontar ko. Mu xare woon ak Riisi gu Xaysar gi, ndaxte daa gisoon ne moom kat wormaalul gaw googu mu digale woon. Ci noonu mu jëmale fa menn mbooloom xare mu mag, atum 1812g, ñu dox ba àgg ca péey ba, di Butrusburg, waaye mujj nañu manatuñoo ñàkk a dëpp, ngir sedd bu tar ba leen fa gaw, ba jamonoy sedd ja duggee. Ak ba tay ngir jafe ga fa ag jokkoo jafee, guy man a yombal ñuy jot ci li am mbooloom xare di soxla ngir man a def liggéeyam, muy jotug jumtukaay yeek dund yeek lu ni mel. Bi ñuy dellu nag la waa Riisi yi sottiku ci seen kaw, ñoom xarekati Napoleon yi, ray ci lu bar. Bu ko defee Napoleon ñàkk soldaaram yu bari, te amul la mu doon bëgg.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Xoolal diggante "O" (woor) ak "Ó" (wóor) ak "U" (wuur)  (وُور)  maaska lonk rekk lay def.
Sam
Njariñ yi
Ay doomam manees na ko jëfandikoo niki xeeti (acacia) yi am yépp dañuy tàkk te dañuy dundal.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Xoolal diggante "E" (weeru)  ak "É" (wéeru) day bind rekk ( وار) daal di teg tomb ci suufu waaw gi.
Jeoorji
Jeoorji : réew Tugal / Asi
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
Xoolal  diggante "a" (kar) ak "ë" (kër) day def rekk "كَرْ"
Jeoorji
External links
Wàll:Réew Wàll:Tugal Wàll:Asi
Sam
Njariñ yi
Ay xobam dees koy tàngal bamu tàng di ko jëfandikoo ngir di ci faj biir buy metti ak yu ni mel moom it ba tay dees koy jëfandikoo ngir wàññi ci daŋaru jaan.
Wolof; Gam-gamle diggante loyi lateŋ yi ak araab yi
SERIGNE MBACKE BOUSSO
Sam
Turu xam-xam wi
Acacia macrostachya
Gana
Gana (Republik bu Gana) : réew Afrig
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Napoleon ak réewi Tugal yi:
Bu ko defee, réewi Tugal yi def seen ndaje ma nuy wax ndajem Vienne atum 1815g, ngir séddalewaat kartu Tugal wu politig wi. Daal di fiy saxalaat bu baax kenoy nguur, te suuxat ko fi. Ak sàmmoonteek yamoo gu reew yi ak sos réew yu am doole yu peek Faraas wër ko.
Liggéeyi ndajem Vienne:
Liggéeyi ndajem Vienne nii la tënkoo woon:
(1) Way daje yi delloowaat nañu buuri Tugal ya ca seen réew ya ñu juge woon, teg ko ci “àqi yoon”, ci noonu nu delloosi njabootug Borbon gi, ngir ñu yilif Faraas ak Espaañ.
Gana
Wàll:Réew Wàll:Afrig Wàll:Gana
Jeqiku ga amoon ca Faraas
Liggéeyi ndajem Vienne:
(2) Britani jëloon na sancu yi Faraas moomoon, muy Malta ak Kaab, ak Silaan, ak Morisos.
(3) '''Riisi jël moom Varsaw, Otris jël tefesug Dalmas, ak Milano gu Itaali gi, mujj nag ëpp doole nguur yu ndaw yu Itaali yi. Brusiya moom am ay moomeel yu mag ci Almaañ, ak ag wàll ci Poloñ. Ñu jël Belsig – cig sañ-bañ – boole ko ci Holand. Jëlati Norwej – cig sañ-bañ – boole ko ci Suwed. Jëf yii yepp nag dëppoowuñu woon ak xeetu, walla fonk sa xeet, di “nationalisme” gi doon am ca Tugal. Lii nag firee nañu ko ne li ko waral mooy Britani daal, ak Riisi ak Otris ak Brusiya, dañoo defoon seen bopp ay réew yu ñoo am ag kilifteef ci réew yu Tugal yu ndaw yi'''.
Li juddoo ci jeqikug Faraas gi:
(1) Jeqiku gi moo fi indi tay, dalub Fonk sa bopp bii nga xam ne, mujj na foo dem ci Tugal fekk ko fa, ci diirub xarnub fukk ak juroom ñeenteel bepp g, moo waral réewum Itaali bennoo, te moo jur it bennoo gu Almaañ gi.
(2) Moo fi jële sañ-sañ ak ràññale ci biiri kuréeli mboolaay yi, naan kii moo kawe kee, wii xeet a gën wee, te man nañu ne mooy jaasi ji mujj rendi nostey laman ya nekkoon Tugal.
(3) '''Jeqiku gi ci Faraas mooy gi njëkk ci jeqiku yi, ci taarixu Tugal bu bees bi, loolu nag li ko waral mooy coppat yi mu indi ciy gisiin aki déggiin, aki xalaat, ci wàll yu bari ci dundug politig gi, gu mboolaay gi, gu xalaat gi, gu koom-koom gi ci Tugal, ak fu ko moy. Ay baat yu politig feeñ, yu mboolaay, yu diplomasi yu bees'''.
(4) Moo fi jële gisiin wu “àqi Yalla ji” mooy gisiin wi naan buur yi seen àq ak sañ-sañ, ca ju Yalla ja lañu ko jële, mooy gisiin wi matale woon noste yi amoon ci Tugal gépp, la ko dale ca ba fa jamonoy laman tàmblee.
(5) Xalaatub jeqiku gi law na ba àgg ci Tugal gépp, ak yeneen réew yu dul Tugal, yu àadduna bi.
Sam
Turu xam-xam wi
Wàll:garab
Wereg
vignette|Nataalu garabug wereg Wereg xeetu garab gu bàyyikoo Afrig te bokk ci njabootu fabacées.
Njariñ
- Dees koy fajoo. - Dees koy jëfandikoo ci aniin - Dees koy lekk.
Turu xam-xam wi
Senegalia senegal
Wàll:garab
Ottawa
thumb|Ottawa
Rand
Rand garab gu ndaw lay, mi ngi bokk ci njabootug Fabaceae,  cosaanoo Afrig, dees koy fekk ci gox yi nga xam ni suuf si day xaw a wow fu mel ni Sahel gi. centré|vignette|Xobam ak doom
Ottawa
Ottawa mooy péeyu rééwum Kanadaa. Nitñii motnañu 883 391 (2011).
Wàll:Dëkk Wàll:Péy
AJ
Bind bu jëkk
Nu fas yéenee jàngale aj ak ajiin yi, nu tàmbalee ko nii:
Xeeti ajiin yi ñatt lañu:
▪︎Ifraad : (li muy tekki mooy bennal, wéetal, aj rekk a tax nga jug), su dee ci waa Senegaal ñu armale ca armalu (miixa) ba ñuy wax Zul Hulayfa (Biiru Hali), di jumaa ju nekk ca wetu Madiina, ngir def faratay aj. Soo noppee ci mbooleem jëfi aj ji aki jaamoom, dinga man a def sunnas Umra, su boobaa jënd gàtt du la war, di ko ray ci bisub iid gi (hadyu)
2eelu bind
Mooy nga armale ca armalu ba ci yéeney jëkk a def sunnas Umra. Soo noppee ci def jëfi Umra, nga summiku (ci sa yérey armal), sol yére yi nga baaxoo woon. Ci juroom-ñatteelu fan ci weeru tabaski (zul hijja),  ca suba sa, ca ngay armale ca Màkka ci yéene def faratay Aj, ànd ak ajkat yi dem Munaa ngir def jaamuy aj yi ba ñu jeex. Tawaaful qudoom nag du la warati. Li ngay def kay mooy jënd ab gàtt, ray ko ca bisub tabaski ga. Ndaxte dangaa xéewoo (tamatuhe) jiital sunnas umra ci faratay aj, soo manul a jënd ab gàtt ngir ñàkk koo man, kon dangay woor ñatti fan ci biir aj gi, ak yeneen juroom-ñaar soo delloo sam réew
3eelu bind:
▪︎ Ajug Qiraan walla ajug lëkkale: mooy mu aramale yéeney sunnas Umra ak faratay Aj ci wenn waxtu ( maanaam mu yéenee defandoo ñaar yi), sooy noppi ci jëfi aj ji fekk na nga matal tam jaamuy umra. Fii it hadyu war na la walla woor na nga ko defe woon ca Tamattuh (xéewu). Dangay gis ne ci jëf yii yépp aji aj ji day xér ci jóoxe faratay aj ak sunnas umra ngir am seeni yool ak pay
4eelu bind
▪︎Aj daa am ay ponk aki wareef.
Ponki aj deesu leen jange (defare) dereet (ci hadyu) su ñu yàqoo, ñoom nag ñeent lañu:
1 - Armal: mooy yéenee dugg ci aj gi, walla sunnas umra, mu lëkkaloo ak rafle ci lu ñu ñaw, ak sol lees yérey armal ya, ak wax làbbayka jëm Màkka gu sell ga
Rand
Melo wi
Garab la gog guddaayam li ci ëpp 1i met la doy jàpp 3i met, yenn saay man naa àgg 8i met, day niru garab gu am ay dég, te fekk ci dëgg-dëgg ay car yu amul xob la, ay xobam dañuy yor melo wu nëtëx. Ay doomam njokkub lujum lay doon.
Jibraltaar
Gibraltaar : Tugal (Óróop)
Wàll:Nguur-Yu-Bennoo Wàll:Tugal
Rand
Njariñ yi
Garab la gog dees koy jëmbat ngir rafetal.
Québec
thumb|Québec
AJ
3 - Tawaaful Ifaada (Wërug bëbbal gi): mooy wër gi ajkat bi di def ci bisub tabaski, ginnaaw bi mu sànnee Jamratul Haqaba, ak ginnaaw bi mu rayee am hadyoom, su fekkoon mi war ko, ak wat boppam walla wàññi ko ( xoos ci mbooleem kawaru bopp gi).
Rand
Nataal yi
gauche|vignette|Rand gi centré|vignette|Rand gi
Turu xam-xam wi
Bauhinia rufescens Wàll:Garab
AJ
4 - Teew Arafa : ajkat bi day juge Munaa, dale ko ci penkuteg jànt gu bisub juroom ñeent ci tabaski wi, fu mu teew ci wàlli Arafa rekk mu doy, moo xam daa tëdd, mbaa mu war, walla mu taxaw, waaye su génnee Arafa (maanaam nekkul ciy wàllam) nag ajam baaxul. Arafa nag mooy ponkub aj bu mag bi. Teew fa nag, doore ko ci sawaal (digg-bëccëg) ba jant so. Nekk ga fa ajkat bi di nekk ba jant so nag daa bokk ci waajibaat yi (wareef yi), ku ko deful man na koo jange (defare) dereet (hadyu), su ci ajkat bi lotte ngir benn ci sabab yi
Québec
Québec benn dëkku di Kanadaa. Nitñii motnañu 516 622 (2011).
AJ
WAREEFI AJ:
Québec
Wàll:Dëkk
AJ
Wareefi aj yiy jangoo (defaroo) ci dereet, ñi ngi jangoo (defaroo), soo ci bàyyee benn ci jënd am hadyu te ray ko, ngir jaamoo ko Yàlla.
1 - rafle ci lees ñaw ak luy peek ( luy wëre), maanaam bañ a sol yére yu ñu ñaw, ak mbir yuy peek (wër) ab cér niki jaaro ak yu ni mel.
2 - Armale ca armalu (miixa) ba ñu jagleel dëkk bu ne. Senegaal seen bos mooy  Biiru Ali
3 - di wax làbbayka ba ca digg-bëccëgug bisu Arafa
4 - Tawaaful Qudoom (wërug bëbbal), mooy tawaaf gi ajkat biy def su agsee Màkke rekk te fekk mu armal ngir aj Ifraad
5 - Ñaari ràkkaay tawaaf yi ci Ifaada ak Qudoom, waxees na ne : seen àtte ñooy sunna
6 - Dox safaa ak marwa nekk ci ginnaaw tawaaful qudoom te jokk ci, su dee ajkat bu juge dëkkam ñëw Màkka te armaloon faratay aj
7 - Nekk Arafa ci bëcëg gi, dale digg-bëccëg ba jant so
8 - Wàcc Musdalifa cig dellu juge Arafa ci guddig tabaski gi, jullee fa timis al gee boole leen te wàññi gee gi
10 - Sànni ñatti jamra yi ci bisi tashriiq yiy ñatt (ñatti fan yi sës ci tabaski gi), waxtuw sànni wi mi ngi tàmblee ci digg-bëccëg ( zawaal) ba jant di so. War na ajkat bi mu yéenewaale buy armal ne dina joxe am hadyu, muy ray ab gàtt ci lépp lu mu man a def ciy wuute, wallay tere. Def wuute mooy ñu digal la defoo ko.
Def tere mooy ñu tere la bàyyiwoo. Su boobaa loolu dina doy.
6eelu bind:
Terey aj yi:
1- sol lees ñaw walla luy peege: ku armal du sol jàllaabi, simis, pantalong, du jenn tubay mbaa mépp mbubb mees ñaw, du sol it jaaro, kaala, walla lenn lees man ne day peege mbaa ñu ñaw ko.
2 - Lees man a féexale yaram wi ak di ko setal, du muur bopp bi, du wat kawar gi, du lewwi we yi, du dindi ag fagg akub tër ci bopp bi walla ci yaram wi, du jëfandikoo gëtt ci mbubbam mbaaw yaramam, mbaag diw ci bopp bi, ak yeneen yi aju ci setal mbaa dindi ay taq-taq añs
3 - Jigéen ñi: du dagan ci Aji armal ci Màkka muy jege jabaram cib sëy walla laal, mbaa fóon, walla muy ngoro mbaa muy ngorool, mbaa muy fasal boppam ab sëy mbaa mu koy fasale.
4 - Rëbb: daganul ci ku armal muy rëbb dara ci rëbbum jéeri mbaa mu koy ray, moo xam luy dox la mbaa luy naaw, mi ngi ci urum ji mbaa mu génn ko, daganul ci moom it moy dog garabi urumi Màkka ji.
Ajkat bu góor beek bu jigéen bi ci nii lañuy wéy di ñu ñu aaye mbir yii ba kero ñuy sànni jamrab Haqaba, dal di summiku summiku gu ndaw gi, bu booba lépp daganaat ci moom ba mu des jigéen ak rëbb, ñu sib ci moom gëtt, su defee tawaaful Ifaada, dox safaa ak marwa, su defagul it tawaaful wadaah, day def summiku gu mag gi, su boobaa lépp lu armal di aaye dellu dagan ci moom, mu man a jariñoo soxnaam, ndax def na mbooleem ponki aj gi, li ko dese mooy sànni jamra yi ci bisi tasriiq yi( bisi ñaareel, ñatteel ak ñeenteel bu tabaski gi)
Yiy yàq aj ci ñatti mbir lañu nekk:
1- Ñàkk a teewe arafa, loolu mi ngi ame ci ñàkk faa man a teew cig wàll ci guddig tabaski gi, muy diggante timis ba fajar fenk.
2 - Bàyyi ponk ci yeneen ponk yi dul jangu ci dereet ba waxtoom jàll, te manoo koo dabaat.
3 - Aji armal ju jaxasoog soxnaam te sànneegul jamrab hawaba, wëragul Ifaada, te bisu tabaski gi jeexagul. Su amee nag ginnaaw benn ci ñatt yii, du yàq aj gi cig matale, waaye hadyu moo koy war. Su aj gi yàqoo ngir senn ci sabab yii nu waxoon, ajkat day mottali ag ajam te dal di koy fay saa so ko manee, dal di ray hadyu ngir aj gu yàqu gii te yeexe ko bay fay ca at may ñëw su ko aj jàppandee.
7eel bind:
Kañ la hadyu di war ajkat bi?
Bokk na ci sabab yiy waral hadyu:
1 - su ajkat bi bàyyee benn ci wareef yiy jangoo ci dereet
2 - su doonee ku doon tamattuh, jiital umra ci aj, ngir waxi sunu boroom ja: ( ku xéewoo umra ba aj, la jàppndi ci hadyu), ak su defee ajug lëkkale (xiraan), ( maanaam boole sunnas umra ak faratay aj ci yenn jëf ni nu ko leerale woon ca na ñuy armale ci xiraan
3 - su amee gàllankoor bu ko teree mottali faratay aj gi, ngir waxi sunu boroom ji: ( Bu ñu leen gawee, la jàppndi ci hadyu), su amul lu mu man a jënde hadyu ba koy ray, woor ñatti fan da koy war ci aj gi ak yeneen juroom ñaar su delloo dëkkam, ajkat bi man naa coobarewoo joxe hadyu te du ko war, mu ciy sàkku tuyaaba rekk ngir ne deful dara ci sabab yi nu tudd tey waral hadyu.
Njot walla fidya mooy kafaara (far) gu jëm ci tere yi ajkat bi def, di ci ame ag xéewu akub noflaay niki sol lu ñu ñaw, mbaa muur bopp, walla setal yaram, dindi ag fagg, jëfandikoo gëtt (parfum):
Fidya nag ñatti xeet la, nga tànn ci bu la nee:
• lel 6 miskiin (miskiin bu ne ñaari mudd)
• ray ab gàtt xar mbaa bëy
Tegtalug ñatt yii mooy waxi sunu boroom ji: ( ku ci nekk ci tawat mbaa mu am loraange ci bopp bi, na def fidya, benn mu woor, mbaa mu saraxe, mbaa jaamu (nusuk)
8eelu bind
Yeete ñeel ajkat bi:
- armalug jigéen mooy mu wuññi xarkanaman ak ay tenqam, waaye day sol yére yi mu baaxoo woon a sol, yi ñu ñaw ak yiy peege, muur bopp bi, li war ci moom it ginnaaw jaamuy aj gi walla umra gi mooy mu wàññi kawaram rekk, su dee góor nag day watu mbaa mu wàññi ci mbooleem kawar gi.
- ajkat bi su dee wër kaaba gi ba jullig farata jot day dog wër ga ba ànd ak nit ñi julli ba ba noppi, dellu ca wër ga ca barab ba mu taxawe woon, mottali la ko dese woon ciy wër.
- Su jigéen gisee mbërëg, day wéy cig ajam, def ay jaamoom lu ci dul wër kaaba gi, ndax da dul sañ a dugg ci jàkka ji, du wër it ndare bu dafa laab te sangu, ndax wër dafa laaj jàpp niki julli.
- Ku manul a sànni jamrab haqaba walla yeneen yi, sañ naa wut ku ko wuutu ku mu wóolu, dim mbokk mbaab àndandoo, su sànnee ba noppi sànnil ko.
☆☆☆
Mat na
Ki leen ko doon defal:
Abdu Xaadir Kebe
Aal bu niokolo-koba
Parc national du Niokolo-Koba (PNNK) moggi neek ab aal bu yatu, digêunt em ak ndakaru toolu si 650 km. Aal bubu moggi neek si beut ganaru rew mi si deuk bu Taambacunda jeegé lol deuk bi niou naan Guinné Bissau. Foofu sa Niokolo-Koba def naniou fa ab yoon bu ropalan meun naffa wac.
Tarixu Parc bi
Ci atum 1926 aal bi moggi neekon lu niou jagleel reub, ci atum 1951 mu daadi neek ab all bu niou 'classé', ci atum 1954 niou daadi ko def parc national. Ay yokuté am na si aal bi si diggenté 1962, 1968, 1969, waayé ba deuk bi moomé bopam ci atum 1960 da naka aal bi nekul woon yitéé si ndiit yi fi neekoo.
Ci atum 1981 ba leegi aal bi niogui taba si patrimoine mondial bu UNESCO. Ci atum 2007 UNESCO dafaa jeul ay matuway si parc ba def ci beureb-u patrimoine yi niou manancé. Lolu liko waralon moy reub kat yiiy doug si parc si ludul yoon. alt=ab yoon bu neek si digu aal bi|centré|vignette|529x529px|Aal bu Niokolo-koba
melokanu aal bi ( Géographie)
Deex bu Gambi mo romb si digg parc bi si ab deuk bi xamne sorina lol ab Geec. Am na tamit béneen deex bu tudu Kulumtu ak d'ex bu aal Niokolo-Koba bi niou tudee Parc bi.
<references group="(en) J. E. Madsen, D. Dione, A. S. Traoré, B. Sambou, "Flora and vegetation of Niokolo-Koba National Park, Senegal", L. J. G. Van der Maesen, X. M. van der Burgt, J. M. van Medenbach de Rooy - The Biodiversity of African Plants. Springer, 1996, 861 p. (ISBN 978-0-7923-4095-9, lire en ligne [archive]), p. 214" responsive="" />
__AUCUNINDEX__
Nus
Nus walla mbuumu giléem garab la gog mi ngi bokk ci njabootug capparceae Moom nag garab la gu bari lool fii ñu nekk muy Senegaal, ak fu mel ni Moritani , ak Gàmbi daal di dem ba réewum Somali ba wàcc ba ci suuf ci réew mi ñuy wax Afrig gu bëj-saalum.
Ndax moom ci gox yoo xam ne dañoo xaw a wow lay sax, leeg-leeg mu gàtt , leeg-leeg mu njool. vignette|Nus gi
Melo wi
Garabu nus taxawayam dinay dem ba àgg ci 10 fukki met ci kaw, moom nag xob yi ; xob yu dëgër lay doon te dafay nëtëx, baxa saa su ne. Ay reenam fu dëgër la ñuy sàmpu fu mel ni ab xorndom, maanaam fu xorondom dëkk, am xasam it dafa dëgër te ritax.
Njariñ yi
Moom nag lu bari ay njariñ la. Bokk na ci ay njariñam : di na faj opp ji ñuy wax siburu, ak yaram wu tàng, dinay faj jaani biir maanaam ay saan, baax na ci tànk bu newwi ak i góom , baax na ci góor gu niiw kàttan , baax na lool ci jigéen ju taxaw maanaam ku doom jafe, baax na ci soccet , ak i tànk yuy metti rawatina bu dee sedd maanaam "rimaatism" baax na ci biir buy daw rawatina bu àndee ak dereet , ak yaram wu tàyyeel , dina faj it tawat ji ñuy wax sifis.
Nataal yi
vignette|Nus bi
Turu xam-xam wi
Boscia angustifolia
Wàll:Garab
GS Castilho
'Grémio Sportivo Castilho benn football club ci "Campeonato Nacional de Futebol" (Kap Weer) ci dekku Mindelo ci yu dunu São Vicente.
Yaqq Yaqq koronaa ci linu weër ci at bi ñu nekk
Mbass mii di koronaa andilna yaaq yaaq yu bari ci adduna bi ñu nekk, yaaq na lu bari ci sunu dëkkuwaay ak linu wër.ndëgëni gi am ci wallum jawu ji taxna ba yaqqute yu bari yi doon am ci jawwu ji wañeekuna. Tere gi génn ak yeneen yi ci top fële ca Chine taxna ba xaaju xaajat ci yaqqute yi daan am ci jawwu ji wañneekuna Taxna ñu bari lëlu baña geen, waañi na lu ci tilim-tilimal linu wër ci reewum Chine, loolu nak jotna aar juroom ñaar fukk ak juroom ñaari junni nit ci lu toll ci ñaari weer Mbass mi waañi na doole reew yi doon mankoo ngir aar liñu wër. tek ci daje bi ñiy xeex wallum yaqqutewuk jawu ji waroona daje ci atum ñaari junni ak ñaar fukk. Waañi na itam koom koom gi kureel gi waroon def xaalis ci gënë ñoñal kurang bii.
Ci ganaaw tuuti
Ba ci atum 2020 bii ñu nekk,yokkute gaas bi tass ci jawu ji te di juur tooke ca ba izin yi tambalee di genee saxar mën nanu wax ni loolu jur në tangoor wu tar ci jawu ji. Tangoor boobu tax na ba motaañu galaas yi ńu ngi seey ak geej giy nangu suuf si. Yaqqu yaqqu nit yi ci linu wër barina ay fasong. Loolu nak nit ñi rek ñooko waral. Li gënoona soxal doktoor yi ci mbassum feebar bii di COVID-19 moodoon ñu diggël nit ñi ci ñuy lëlu ak di soriyante nekkin. Ci coobare ku nekk, gëstu kat yi waxoon nañu ni laataa mbassum korona bi di COVID-19 li gën mooy ñu waañi yëngu yëngu yi ci wallum koom koom dina am solo.
Ngelawu dëkkuwaay bi tilim
Bi koronaa bi amee ba leegi, gis nañu ni niñuy tilimalee ngelaw li ñu wër waañeekuna lu baree bari. Waañi tilimal bi ñuy def ci ngelaw li ñu wër mën na tax ba yaqqute yiy am ci jawu ji waañeeku ak lii di COVID-19 bi wante nak leeragul ci ban fasong tilimal moo ëpp limuy yaqq ci lu jëmm ci soppeeku jawuji ak lii di COVID-19 bi.Kureel gu mak gi di gëstu ci linumel, wonena ni ngir teye coronavirus ngir mu baña law dañu war di lëlu di tëc foroñceer yi, te loolu waññi na xaaju xaajaatu yaqqute yi dëkkub Chine di def ci jawu ji. Ci weer bu ndëk ci bi mbass mi doore gis nañu ni reewum Chine waañi na ñaari teemeeri milyong yi tilim bimou deefon ndigëni daaw ci atum 2019 japp nañu ni likowaral mooy roplaan yi ñi teye ak petarol biñu bayyee lak.[4] Ken ku xam xamam jëm ci waalu jawu ji ligeey bobu mën naa wallu 77,000 nit yu naroon dee. waaye ba leegi ki di Sarah Ladislaw biy liggeey ci kureel gi neena desna lu bari ndaxte reewum Chine parewul waañi tilimal jawu ji. Ci diggante 1 fan ci weeru saanwiyee ba 11 ci weeru Marss 2020, fële ca Itaali kureel bi feetee ca Europe setlu na ni lii di tooke biy jugee ci saxaar si izin yi di geenee ak ndaamaar yi ak ñii di liggeey ci di geenee kurang ci jawu ji waañeeku na bu baax. Li lepp nak mu ngi xewee ci biñu tëjjee dëk yi. NASA ak ESA ñu ngi doon jiite gëstu yi ñu doon def ci gaazu Nitrogen te gis nañu ni jëfëndikoo bi waañeeku na bu baax ci bi mbassum COVID-19 tambalee ca Chine. Koom koom bi waañeekuna ba jeggi dayo tek ci waañi tilimal bi doon am rawatina ci reewu taax yi bu ci melni Wuhan ca Chine ci xaaju xaajaat ci li ñu daan tilimal(25%). NASA mu ngi gëstu di saytu ci gaazu ozon ak Nitrogen ak yeneeni xeetu gaaz. Lii yëpp ci xibaar jotna dimbali NASA ci gëstu wam li yëpp li ko waral mooy tëjj bi ñu tëjj dëkk yi ci adduna bi.
Yoonu ndox ak dundu gi
Linuy soxla ci ak diko jënd ci  jën waañeekuna bu baaxa baax te liko waral mooy mbass mi, teyit napp bi dafa taxaw lool sax. Rainer Froese jën dina gënë bari ndax mbass mi,lu bari ci jën dina yokk ñaari yoon ndax ñakkup napp gi, te ñu ngi ragal ni fële ca Europe yeen xeetu jën yu melni herring mën na gënë yokk. Siñaatir gi ci weeru Awril ren, ngir noppal geej yi ba leegi desna leer.
Gëstu ak yookkute
Donte ni jëfëndikoo bi ci gaaz bi wañeekuna bu baax, kureel giy saytu enerzi ci adduna neena mbass mi mën na tere ay sosete yu bari ñu waañi seen loxo ci xaalis bi ñu daan joxe ngir ñu gënë ñoñal kurang buy jogee ci jawu ji. Ci loolu lëlu gi ñu yokk tax na ba nit soppi doxalinu ni ñuy ligeeyee. Loolu andi na tamit, linuy jëfëndikoo ci mask ak yeneen di yaqq linu wër ba ci palastik yi. Tilimal ba ngi yokk. Saantar biy ligeeyël adduna bi ci kilimaa neena waañeeku bi am ci roplaan yiy daw,te mbass mi waralko mën na am ay jeexital ci jawwu ji. Te liko waral mooy ñiy liggeey ci roplaan yi di jëfëndiko li ñuy wax ay "Meteorological Data Relay"(AMDAR) ngir mu mën leena jappale ci ñuy artu seen bopp ci lu mën xew. Waa ECMWF tanii nañu koomu AMDAR dina waañeeku bu baax maanaam juroom benn fukk ak juroom ci teemeer bo jël ci seeni ko0m koom dina waañeeku.
Niñuy doxalee
Foommu nañu daje bi waroona am ci ñi sèqq waallum soppeekup jawwu ji ba 2021 ganaaw ba mbass mi tegee tankam ci dëkk yi ba yoobu leen lopitaal. Waxtaan bobu lu amoon solo lë ndaxreew yi parèwoon nañu ngir tënku ci xaatim yi ñu deefoon ca Pari.Mbass mi waañi na mëninu yeen reew yi ngir ñu xetali ñeneen ñi.ndax dañu tënkuwoon lool ci li leen doy.[5] Been ci kër taskatu xibaar yi japp nani mbèbetu dekalaat been koom koom pur adduna bi yëpp nar na jur ay jëfëndiko yu ëp loxo jëm ci gaaz bi.Ki jiite kureel gu mak gi ci kurang bi neena waañeeku bi ndax mbass mi baaxoon na ñu jeëfëndiko esaanse ak yiu ni mel.
Tani neena galankoor mën na am
Tambaliwaat ligeeyum garab yi ak dem bi ak dik ci been yoon ganaaw bi ko COVID-19  ak tëjj yi ñu tëjj leep deful ludul yaqq gañcax gi wante du ko gënë ñoñal mukk.
External links: