cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rowe di bwès
Li scussiaedje
Po lûter disconte li foice foûtrinnrece, ki tchesreut les rais ådfoû cwand l' rowe toûne, ces-ci vont esse metous pus ådvins d' on plan d' aplon dins l' moyoû ki dins les tchames. Insi li rowe a ene cogne di paraplu. Cist ovraedje la si lome li scussiaedje u årvolaedje u rviersaedje. Li rzultat, c' est li scussia ou scussiaedje ou scusse ou cronke. Li tchårlî doet aveur li piceure po fé on bon scussia. Mins cwand li scussiadje est trop foirt, li rowe «fwait l’ paraplu».
Sourdant
Categoreye:Viyès tecnikes Categoreye:Transpoirt
10 d' octôbe
Li 10 d' octôbe, c' est li 283inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 284inme po ls anêyes bizetes); gn è dmeure co 82 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Floravile (veye)
Viyès creyinces
L' ome å havet s' î lome Hinri Crotchet
19 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Categoreye:Date
Pemî
Magnaedje des pemes
On lzès magne aprume tote crowes, tot leyant l' crakion (burton).
18 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Nafraiteure
Istwere
Pol restant d' l' istwere, c' est come Orcîmont.
Erpion
Erpion (so plaece Èrpiyon, F. Erpion) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fritchapele.
Raspepyî årtike do wiki
Fond des årtikes di l' esplicant motî
Po les årtikes di l' esplicant motî (avou rahoucaedje e ptitès letes), i fåreut k' on-z åye raspepyî l' mot dins tos les "gros ronflants" del djivêye des motîs.
Province do Kivou Bijhrece
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di l'Itouri, Kivou Nonnrece, Maniema, eyet Tshopo, eyet on frontire avou li Rwanda.
Fåve do violoneu et do leu
Modêye di Rdoû
(rilevêye pa Tchåle Delaite, eplaideye pa Lucyin Mahin dins "Li Rasgotaedje des Bassårdinwesse", et pa Pire Otjacques, dins "Aux Sources de la Lesse").
Ôtès modêyes
(A. Mortier Les loups et le violon, divins: Le folklore brabançon l° 273-274, 1939-1940, p. 273-274).
A Håre, c' est Djan-Louwis do Laid Oujhea. I tape å leu ene dorêye et del tripe (M. Lamboray).
Plan del fåve
Gn a todi:
1685
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Linwe-ehåyaedje do walon
Li linwe-ehåyaedje est ene sacwè diferinne do rfondaedje do walon.
Alfabet arabe
Cist årtike ci ni cåze nén do prononçaedje di cist alfabet ci.
Li code ISO 15924 po cist alfabet ci c' est Arab.
Discrijhaedje
L' alfabet arabe a vint-nouv letessoûmintreces (vint-ût si on n' conte nén li hamza, ki s' kidût soeye-t i come ene lete soeye-t i come on diyacritike), eyet si scrire di droete a hintche. I n' a pont d' diferince inte li scrijhaedje al mwin eyet les letes d' imprimreye, di pus, c' est èn alfabet monocamerå, dj' ô bén, ki n' fwait nén d' diferince inte des grandes et des ptitès letes. D' èn ôte des costés, les letes si loyént avou les cenes di dvant et ki shuvèt, ça fwait ki tchaeke lete pout aveur disk' a cwate cognes diferinnes, sorlon k' ele est tote seule, a l' atake d' on mot, å mitan, ou al fén. Mins nerén, des letes k' i gn a ni s' loyèt måy al lete shuvant, di fwait, on mout pout aveur ene côpeure dins l' loyaedje des letes cwand il a-st å dvins ene di ces letes la ki n' si loyèt nén al cene d' après; li blanc dins ç' cas la est tot l' minme pus ptit ki les blancs k' i gn a etur les mots.
Transcrijhaedje eyet transliteraedje
L' alfabet arabe pout esse transliteré eyet transcrît di sacwantès manires diferinnes e letes latenes. Cwand on vout esse foirt sipepieus, eyet c' est çou k' est fwait dins cist årtike ci, on eploye li transliteraedje DIN-31635.
Mwaissès letes
1: transliteraedje sincieus.
3: transliteraedje tot shuvant l' prononçaedje do walon.
Ta marbouta
Dins on prononçaedje sotnou, on-z ôt on [h] al plaece do [t], al poize après l' mot. Cwand il est mouwea, on n' transcrît ki foirt rålmint l' tāʾ marbūṭa; i gn a ki l' transliteraedje ki l' mete cåzu tofer, mins les uzaedjes candjèt assez bén. Chal, li tāʾ marbūṭa est noté pa ʰ. Vey ossu pus lon, a « Sôres di lijhaedjes » po pus di racsegnes.
Longowès voyales et letes di ralonguixhmint
I gn a cwate letes k' on lome «di ralonguixhmint», et ki sont-st eployeyes po dire wice k' i gn a ene longowe voyale — ki, leye, n' est normålmint nén scrîte —, ا ʾalif, ى ʾalif maqṣūra (seulment al fén des mots), ي yāʾ, et و wāw. Ces deus dierinnes letes la sont eto les dmey-voyales (dj' ô bén, des cossounes) y eyet w. Dins on tecse normå, nén voyalijhî, on-z a adon des ambivalinces :
Çou ki s' passe, en arabe, c' est ki l' longou son ū (oû) est discompôze e uw (ouw/ow); mins come i n' a ki l' cossoune k' est scrîte, c' est come si ele notéve li son ū. Ça fwait ki ces letes, totes des cossounes (istoricmint po ا ʾalif), rotèt pa côps come des longowès voyales; on dit adont ki c' est des matres lectionis (e latén «mere do lijhaedje»). Come di djusse, l' alfabet arabe, minme si c' est èn abdjade, va mårker sistematicmint totes les longowès voyales. Did la ki ces letes ki mostrèt ces eplaeçmints sont eto léjhous come des voyales. Des ôtes sicrijhaedjes semitikes, come l' alfabet ebreu, fijhèt parey, çou ki fwait dire a sacwants sincieus des scrijhaedjes (come Thomas Bauer; vey li bibliografeye chal pa dzo) ki ces abdjades èn sont nén peurmint di cossounes, et k' i meritèt do côp bén d' esse lomés alfabets avou des voyales.
Bagance
On djåze d' ebagance so les veyes po les djins ki cwitèt les viyaedjes po-z aler dmorer ezès veyes.
Li bodjaedje des oujheas si lome les voyaedjes d' oujheas.
Betchete ra-
Nerén, li betchete ra- a divnou, padecô, ene betchete avou si prôpe sinifiance.
Betchete ra- di rcominçaedje
Ces viebes la ont todi on parint avou ene betchete a- d' aprepiaedje (apontyî, apougnî).
betchete ra- di bén fjhaedje
Cisse betchete ra- la si pout aplaker al betchete ca- po fé l' betchete raca-
Georges Ghys
Riprins dins l' antolodjeye "Rispitaedjes".
Sint-bwès
Categoreye:Bouxhons Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Djårdéns ås fleurs thumb|les fleurs Li sint-bwès (on dit eto: bon-bwès), c' est on bouxhon, onk a deus metes hôt, des payis del Mîtrinne Mer, mins ki vént eto dins les djårdéns el Walonreye, avou des ptitès blankès fleurs, ene miete rodjåsses ådvins.
Almagne
L' Almagne, c' est on payis d' l' Urope coûtchantrece, askepieye al fén do 19inme sieke (li 18 di djanvî 1871), bråmint pa les Prûssyins, so l' eritance d' ene pårteye do Sint Impire Romin Djermanike.
Maca
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Foidjreye
Aiwe Qu'Appelle
Categoreye:Canada Categoreye:Aiwes d' Amerike thumb|300px|Vå d' l' Aiwe Qu'Appelle, dilé Regina L' Aiwe Qu'Appelle, c' est ene corante aiwe do Canada, ki court so 430 km dispu l' Basse Diefenbaker el Sascatchewane et-z egoliner e l' Aiwe d' Assiniboine, e Manitoba.
Bolan
Li no do viyaedje a eto dné on no d' famile. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Rabat (vinte)
On vind come ça les pexhons a Ostinde e avårla.
Tchén
Provnance
Li tchén provént do leu, ki s' lome eto sincieuzmint Canis lupus.
Ovraedje et siervaedje
C' est eto ene biesse di labo.
Raeces di tchén
🇱🇰 «Djivêye des raeces di tchén»
Kik-bocsigne djaponès
thumb|left Li Kick-boxing djaponès (riwalonijhî e kik-bocsigne djaponès), c' est on spôrt di toursixhaedje la k' on pout eployî ses pîs et ses pougns.
Po des cis k' i gn a, li mot "kick-boxing" åreut stî edvinté, å Djapon, dins les anêyes 1950 par des karatékas k' avént mezåjhe di lûter avou tos leus mimbes.
Håsse (vinte)
Dins ene ôte sôre di vinte publike, on mete a pris å dzeu del valeur del sacwè, et on criyeu dischind a fwait, disk' a tant k' èn atchteu l' côpaxhe : c' est les rabats u vinte olandesse.
Sôres di håsses
Ene des håsse les pus corantes, c' est cwand ene sakî a morou, e k' on vind ses béns po pårti l' eritance.
Coutcouloudjoû (gazete)
Discrijhaedje
Li Cout´, come on dit, est scrît tot e walon, e wårdant l' manire di scrire et les abitudes di tchaeconk.
Smu
Ôtès soces cultureles
Trope di teyåte Les Balladins (dispu les anêyes 1960), mins ki djouwnut todi e fancès.
Coutcouloudjoû (gazete)
Shuvance
Les tecses eplaidîs dins l' Cout′ l' estént avou l' åjhmince di poleur esse replaidîs pa tolminme ké lijheu. Eto fourît i rmetous sol Wikisourd dizo l' licince di libe replaidaedje CC BY-SA 4.0.
Arancón
Arancón, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Ucîmont
Ucîmont (F. Ucimont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bouyon.
Matîssalé
Matîssalé (en ebreu מְתוּשֶׁלַח "matoushela'h") , c' esteut on påtriyåtche del Bibe k' åreut viké foirt vî (969 ans).
Fiesse des mames
Sourdants
Categoreye:Fiesses
Passêye do djoû des åmes
Li vindaedje si fwait a môde di håsse.
Faw (toponimeye)
On rtrouve les mots "faw", "hesse", "fayi" (bwès d' faws) et leus ôtes parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye, a cåze di bwès di ci åbe la u di rlomés egzimplaires.
Sdårniyon
On sdårniyon, c' est ene piete di cnoxhance, ki n' deure nén lonmint, cåzêye på baxhaedje del tinsion do sonk dins l' tiesse.
Londi
Lomaedje dins les ôtes langues
Bråmint des lingaedjes romans eployèt ç' no la, soeye-t i sol cogne di londi (lune-djoû) ou d' dilon (djoû-lune) : lunes (castiyan), dilluns (catalan), lunedì (itålyin),...
Londis a pårt
Li londi des cmeres (Frauenmontag), dins l' cwarmea d' Neyåw.
Touma del velêye
Les grés del maladeye
Normåldimint, li livea do calciom e sonk est di 2,1 a 2,6 milimoles å lite, ça fwait 85 a 104 mg å mililite.
Jean Louvet
C' est on scrijheu d' pîces di teyåte e francès (padecô maxheye avou do walon).
Li dierin des catîs (roman)
Uzaedje do francès.
Lucyin Somme ni ratoûne nén médecins sans Frontières.
Jules-Joseph Pirot
Ouve e walon
Ses scrijhaedjes e walon ki s' passèt e Canada ont stî rashonnés dins on live Contes d' å lon et did près eplaidî e 1950.
Mårdi
Ezès ôtes lingaedjes
Li catalan "dimarts" eploye li minme tcherpinte ki l' vî walon "dimår".
Cénk sinses
Les cénk sinses sont : On lome kécfeye shijhinme sinse li pressinta (intwicion).
Dins l' walon corant
Les cénk sinses sont loukîs come cénk locêyes di sûtisté k' on rçû tot skepiant. Did la l' ratourneure : èn nén awè ses cénk locêyes po on dmey-doûs.
Corti-Noermont
Corti-Noermont (so plaece, Cortë-Nwêrmont, fr: Cortil-Noirmont) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchåsse. thumb|L' èglîjhe di Noermont Ôte plaece lomêye Corti: Corti-Wodon.
Francoprovinçå
Djeyografeye
N.B. 2 : I gn a on ptit payis k' est transitwere inte l' Arpitaniye et les lingaedjes d' oyi, ki s' trouve å boird Nôrd-Ouwess do dominne arpitan, ki comprind Mâcon, Beaujeu, Ambierle, ...).
Oda
Li cmanda si fwait e rinincefale.
Motî Grandgagnage
Contnou
Li deujhinme boket (H-Z, avou ene rawete fonolodjeye eyet vî walon) est eplaidêye e 1880 a Brussele, après l' moirt di l' oteur, pa onk di ses soçons (on Flamind).
Ortografeye do motî
Li motî eploye ene ortografeye ki s' vout shure li fonetike do francès, mins avou des candjmints pol walon. Cisse manire di scrire esteut assez tipike di l' epoke, eyet on pout rtrover sacwantès idêyes ki sront rprinjhes pus tård dins l' rifondaedje.
René Limbourg
Il a eto fwait on ptit motlî so les schayires.
Li Soverdea (gazete)
Discrijhaedje
C' esteut des foyous tapés al machine, enimådjîs di des ptits desséns å croyon.
Istwere
E 2013, Jean-Jacques Gaziaux, malåde, diva leyî ouve. C' est Joseph Decossaux ki dvénrè mwaisse sicrijheu. Mins c' est bråmint Andrée Flesch ki fwait tourner l' gazete.
Cwand cisse-ciale dihote e 2021, c' est Jules Sabaux ki rprinda l' coirdea. Mins après s' moirt, co djonne, e 2022, li gazete si djoca.
Måss (diu)
Il a dné s' no a on moes, a ene planete do sistinme solrece eyet a on djoû del samwinne (mårdi).
Bwès (graveure)
Rilomés fijheus d' bwès
Categoreye:Pondeure et dessinaedje
Flamitche
Li floriconte do trovaedje del flamitche
Categoreye:Amagnîs et aboeres walons
Calcaedje di l' espagnol e walon
Gn a eto des mots arabes k' ont passé e l' espagnol, pu e walon (et kécfeye e francès eto).
Bokets del nute (teyåte)
Dins l' pîce, gn eto des tchansons (so des cnoxhous airs) et des danses.
Li pîce a eto stî redjårbêye avou l' accint d' Serè pa François Masset ey e l' accint d' Tchålerwè pa Emile Lempereur.
Jean-Philippe Legrand
Vicåreye
Il boute co å djoû d' ouy so on live avou ces scrijhaedjes la, avou totes sôres d' esplicåcions so l' walon d' Wene, li viyaedje di l' oteur.
Ouve pol walon
Il a bouté eto avou André Lamborelle, come prezinteu del bate Mamjhele lingaedje.
Djivêye di sacwants lives et rvuwes sol walon
thumb|li [[live da Fivet so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes do Payis d' Nameur, onk des råles lives sol walon avou on tite e walon]] Cisse pådje cial, c' est po rashonner tos les live sol walon, mins scrîts å pus sovint e francès.
Wåfe
Ricete po 10 a 15 (molès) wåfes
Après, cure ene a ene u deus a deus dins l' wåflî, tot l' recråxhant (avou on kerton u di l' ôle) inte les côps.
Li mot "wåfe" dins l' lingaedje walon
On dene sovint li mot "wåfe" come modele po mostrer li rlåcion inte les G do francès gaufre, et l' W do walon wåfe. Eto, po mostrer sacwantès rshonnances inte li walon eyet l' flamind waffel.
Live sol walon
* On live sol walon, c' est on live la k' on djåze do walon mins dins èn ôte lingaedje. C' est å pus sovint e francès, mins gn a eto yeu des lives sol walon eplaidîs en almand ey e neyerlandès. Ces sincieus lives la sont scrîts pa des linwincieus, å pus sovint des romanisses.
Bas Payis otrichyins
Mwaissès dnêyes
Les mwaisses pus cnoxhous fourît l' Imperresse Mareye-Tereze (k' esteut veyowe voltî) eyet l' Impreu Djôzef II (k' esteut veyou evi).
23 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
21 d' octôbe - 22 d' octôbe - 24 d' octôbe - 25 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Djîsse (levî)
Ragrandixhaedje do mouvmint avou ene djîsse
Categoreye:Mecanike
Djîsse e viyaedje
On djîsse e viyaedje, c' est on sistinme touristike wice ki des djins vnèt e djîsse dins ene cinse ou èn ôte måjhon d' on viyaedje.
Caroubî
Eployaedje
Tins del prumire guere daegnrece, dins l' ravitaymint d' Amerike k' arivéve el Walonreye, gn aveut cobén des caroubes po dner ås tchvås.
Son TCH
categoreye:sons et letes do walon Li son TCH, ki si scrît å pus sovint TCH, c' est on son tipike do walon, ki rvént dins ene cåkêye di mots, metans Tchantchès.
Roman e walon
On roman e walon, c' est on roman scrîts pår e walon.
Les pus grands scrijheus di romans e walon sont metous so ene pådje tote seule. Dilé les romans e walon, come live di prôze, gn a eto des otobiyografeyes e walon, sicrîte, e pårteye, a môde di roman.
Les romans d' police
🇱🇰 «roman d' police» Gn a des moûdes, ou des ratindaedjes avou coixheures, et on cwire kî çki c' est l' moudreu (u l' ratindeu).
Les romans etnografikes
I discrijhèt li vicaedje dins on monde di ptitès djins, avou tot çou k' i s' î passe. Mins, gn a waire d' avinteures.
Les romans et les ptits romans foû-naturels
thumb|Vos, mi come hasse et roy I s’ passèt dins on monde ki n’ egzistêye nén.
Vindince des romans e walon
C' est co les romans publiyîs e fouytons å cmince do 20inme sieke dins les gazetes e walon k' ont dandjreus yeu li pus di léjheus(es). Après, les romans e walon n' estît saetchîs k' a on ptit nombe d' egzimplaires. Mamjhele Chôze da Van Cutsem (1950) a vudî a 1005 egzimplaires. "So les tienes" a 1000 egzimplaires. Les romans da Lucyin Somme et Chantal Denis n' estént saetchîs fok a 200 egzimplaires. Les romans nén eplaidîs (So l' anuti, Mignolet), ont stî csemés come sillabusse a nén ddja céncwante egzimplaires.
Pîlåd (oujhea)
tcheutches
Årmonak Matî Lansbert
Mwaissès dnêyes
On n' a måy sepou l' vraiy no då Matî Lansbert. Li ci ki s' a catchî dirî ci sobricot la, ci sereut motoit on tchenonne di Sint-Bietmé.
Hårdêye difoûtrinne
Lansbert Armonak da Mati Lansbert
21 d' octôbe
Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
1998: li pårlumint walon si vént edjîstrer e l' ancyin ospice Sint-Djîle, sol Grognon, a Nameur
9 d' octôbe
Li 9 d' octôbe, c' est li 282inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 283inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 83 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Brabant
Categoreye:tcherwaedjes et mårsaedjes thumb|On brabant, avou des rowes so li dvant-trin (do tins des tchvås) thumb|On brabant avou li dvant po mete sol rilevaedje do tracteur On brabant, c' est ene tcherowe avou des rowes padvant, po poleur rôler so les voyes.
9 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1653
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1653 do calindrî grigoryin.
Dutcheye do Braibant
Les bokets tîxhon-cåzants divénront les provinces d' Anverse, Braibant flamind eyet l' Braibant bijhrece (boket des Bas Payis).
8 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
6 d' octôbe - 7 d' octôbe - 9 d' octôbe - 10 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Oscar Lacroix
Oscar Lacroix mete so pî, e 1922 l' "Association des Ecrivains Wallons anciens combattants" po les scrijheus di tote li Walonreye.
Cugnon
Istwere.
thumb|Li monumint ås moirts C' est la k' Sint Rmåke åreut dmoré ene hapêye, cwand a-st avnou el Walonreye. Il esteut po-z î basti on moustî e Casae Congidinum, et les teres alént esse dinêyes pa Sibiet (tchåte di 645). Mins so ces etrevéns la, sint Rmåke a wangnî Ståvleu, et-z î basti la li dobe abeye di Ståvleu-Måmdey. E 1226, li conte Louis IV di Tchini leye tote li do ban d' Cugnon (bråmint pus stindou k' asteure) a s' båshele. Izabele di Floravile. Li viyaedje divént ene franke tere e 1269 (lwè d' Beamont). E 1422, li viyaedje est da Evrård II del Måtche, kel valet va askepyî li "Sovrin bayaedje di Cugnon-Tchespire", metou djusse al limotche do Dutcheye do Lussimbork. Eto, di 1621 a 1650, on-z î a batou manoye. E 17inme sieke, les teres di Cugnon-Tchespire vont esse radjondowes al signorreye d' Arbûmont po fé les "teres walones" des princes Lowenstein-Stolberg.
Tourisse.
A vey : grote sint Rmåke.
Conferince
Ene conferince est diferinne d' on spitch et d' on cours.
''Gn a eto les conferinces eternåcionåles, et les conferinces di gaztîs, ki c' est nén l' minme sacwè.'
6 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Schoirçaedje des tcheneas
Istwere do pelaedje des tcheneas
On-z a pelé ås tcheneas tant k' on-z a eployî do tan po taener les peas. Et ki l' mwin d' ouve po fé cist ovraedje la n' esteut nén trop tchire. Après l' guere di 40, on n' a pus peler el Walonreye. Mins bén el Grande-Dutcheye. Å djoû d' ouy, on fwait co do tan po taener l' cur ki sieve po les solés et les ôtès ahesses ortopedikes. Li pelé tchenea esteut on foirt bon bwès d' tchåfaedje. I s' vind foirt tchir el veye di Lussimbork.
On côp d' ouy so l' agricoûteure å 20inme sieke, e l' Årdene (live)
Categoreye:lives e walon thumb|Coviete On côp d' ouy so l' agricoûteure do 20inme sieke, e l' Årdene (<SMALL>On côp d'û so l'agriculture â siéke passé, an Ârdène : lès machines, lès ustêyes èt lès manîres di travayi</SMALL>, c' est on live di documintåcion sicrît pa Roland Georges ey eplaidî e 2006 a môde di sillabusse.
Contnou do live
I gn a ladvins :
Såle di bagn rominne
Li plan del pårteye avou del tchôde aiwe a stî rprins, cåzu l' minme disk' å djoû d' ouy, dins les såles di bagn arabes.
Potale
thumb|Ene potale a l' Aviedje
L-Innu Malti
L-Innu Malti c' est l' imne nåcionå d' Male. Li tecse fourit scrît pa Dun Karm Psaila, on powete Maltès, eyet l' muzike copôzêye pa Robert Sammut. I fourit djouwé pol prumî côp li 3 d' fevrî 1923, eyet oficirmint metou come imne di Male e 1945.
Notdjî
Vicåreye
Cénk djoûs å lon, do 10 å 15 d' avri 1008, tos les grands di ç' tins la fjhît l' covoye a Lidje po vni dire leu tchaplet.
Marcel Hicter
E prôze, on cnoxhe "Li pont al moite aiwe, li spoule d' on ptit hamtea, seur ene pitite miete li paskeye di si prôpe vicåreye. Il a stî eplaidî dins on gros spès live a s' no dins l' coleccion des "Cahiers JEB" e 1983.
Amedaedje
thumb|Hamlaedje d' on moulet L' amedaedje (u hamlaedje u côpaedje), c' est l' côpaedje-evoye des tiesticules.
Montniye-Tiyoû (rebanêye comene)
Ôtes infôrmåcion
Raiwé pa l' Aiwe d' Eure
Såvadje sapén
Dins on plantisse, i monte foirt hôt.
Male
Djeyografeye
thumb|250px|left|Mape di Male Li payis est fwait d' l' iye di Male, li pus grande, del cene di Gozo, di mitan pus ptite, eyet del tote pitie Comino metowe inte les deus; les iyes sont e fén mitan del Mîtrinne Mer.
Ele si trouve a nonne del Sicile, dispårteye pal sitroetere di Male.
Burton (lingaedje)
thumb|Plake e burton el cimintire di [[Maissin (la k' gn aveut bråmint des Burtons k' ont dhoté)]] Li burton (Brezhoneg e burton) est on lingaedje gayel del brantche britonike djåzé el Burtaegne coûtchantrece, parint do walès.
Sicrijhaedje
L' ortografeye do burton eploye l' alfabet latén, avou les letes a accints ñ eyet ù. Li lete c ni s' eploye nén tote seule, mins dins les ratroclas ch eyet c'h.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Gayel Categoreye:Monde celtike * Categoreye:Burtaegne
Oxhea del coxhe
Categoreye:Antomeye
Maladeyes des rodjès biesses
bactereyes
thumb|tcherbon des tchås, operé
må-tournaedje do coir
thumb|touma del velêye, ledjir
Cawete -ale
Calcaedje e francès d' Walonreye
Sacwants mots avou l' cawete "-ale" ont passé e francès del Walonreye come «potale» et «macrale».
Sacwants sustantifs avou l' cawete -ale (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Roman Payis (diyalectolodjeye)
Pådje sol walon del Province do Roman Payis
El Sårt-Dames-Avlenes
El Sårt-Dames-Avlenes (so plaece El Saut, F. Sart-Dames-Avelines), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané Viyé-l'-Veye.
Jean Fauconnier
Di s' mestî, esteut prof di francès.
Ba Ria
Bà Rịa c' est l' mwaisse veye del province di Bà Rịa-Vũng Tàu, å Vietnam. Categoreye:Province di Bà Rịa-Vũng Tàu
Jules Feller
Jules Feller fourit onk des prumîs a bén vey kel walon, ci n' est nén fok li lidjwès, et l' ricnoxhe come ene langue.
Riscanaedje des "Notes di filolodjeye walone"
25 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
No des viyaedjes del Walonreye
Les nos francès ont stî rfondous po les bokets k' estént clairs linwincieuzmint, comme -ville, Villers. Mins po bråmint des sacwès,
Vwès å nén adjixhant sudjet
Li vwès nén-adjixhant sudjet (V.N.A.S., Vwès Passive), c' est on môde di codjowaedje a tos les tins, et a totes les djins, la kel sudjet do viebe ni fwait nén l' accion do viebe, mins l' subixh.
Wåmont
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Georges Smal
C' esteut on fjheu d' arimés e walon, mimbe des Relîs Namurwès.
Ramexhnêye d' arimés e walon
Les ramexhnêyes di powinmes esteut li sôre di lives e walon li pus sovint eplaidîs tot åd dilong do 20inme sieke, lon divant les romans. End a kécfeye moens dispu 1990. Cwè ki...
Yves Leterme
Il a stî minisse-prezidint del Flande do 20 di djulete 2004 disk' å 26 di djun 2007.
Tcherwaedje
Li tcherwaedje ou rabouraedje, c' est li rtournaedje del tere, so ene roye, po-z î semer des grinnes.
TeleSUR
Telesur sayrè eto d' ovrer a l' integråcion des payis latinos eyet å diswalpaedje des ouves odio-vizuweles redjonåles.
Caracteristikes
Tos les prezinteus del tchinne, les gaztîs, les cis ki sont priyîs, evnd. cåzèt fracmint l' castiyan avou tchaeke l' accint da sinne, sins sayî del catchî, çou k' est ttafwaitmint å rvier di çou k' on pout-z ôre so les ôtes tchinnes di noveles e castiyan come CNN en espagnol, ki saye d' eployî on castiyan cåzé l' pus neute possibe.
Province del Mongala
Li mwaisse-veye del province, c' est Lisala.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Oubangui Bijhrece, Bas Ouele, Hôt Ouele, Tshopo, Tshuapa eyet Oubangui Nonnrece.
Phan Thiet
300px|right|thumb|Phan Thiet
1964
Etrevéns a vir avou l' Beldjike
Prumirès lwès so les ptits rebanaedjes (5 di may, 18 di djun, 2 d' djulete, 26 di djulete)
Georges Fay
Ouve e walon
I ratourna vers po vers ene pîce da Racine, Les plaideus (creyeye li 9 d' octôbe 1980 et eredjistrêye al radio).
Mohammed V do Marok
Vicåreye
I dvénrè zultan dizo l' mambornance francesse e 1927.
I divna cnoxhou cwand il ala disconte do Dahir berbere del mambornance francesse dins les anêyes 1930.
E 1942, après l' disbarcumint amerikin e Marok et l' Aldjereye, il amonte li conferince d' Anfa, po mostrer ås Aloyîs k' i n' sotneut nén les Nazis.
I rvénrè å Marok e 1955, å moumint kel France acceptêye li dislaxhaedje do Marok.
I fourit onk des mwaisses riprezintants å raploû d' Bandoung (1956) ki va askepyî li mouvmint des Nén Alinîs. Il î sotna les ôtes moenneus des dislaxhiveus mouvmints d' Afrike.
Categoreye:Marok Categoreye:Rilomés muzulmans Categoreye:Rwès et impreurs Categoreye:Rilomés Marokins Categoreye:Rwès et zultans do Marok
Pepin d' Lande
Il aveut-st on lådje dominne e l' Ostrazeye.
Il ourit deus båsheles:
Paul Mahieu
Paul Mahieu a skepyî e 1925 et mori e 2005.
Ouve
Il a scrît des ramexhnêyes d' arimés.
On lyi doet, avou, ene pîce di teyåte ("Y a Leon qu'èl rimbarde squ'a l'ieau").
Il a eto studyî l' picård, et-z eplaidî on motî "Lexique picard".
Il a ramexhné des spots et des djhêyes dins on live lomé : come i dit sti-lale.
Mahieu
25 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
23 d' may - 24 di may - 26 di may - 27 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
Fåmene
Sacwantès veyes del Fåmene: Biarin, Måtche-el-Fåmene.
Fåminwès et Årdinwès ni s' etindént nén. Sacwants spots ki les Fåminwès racontént so ls Årdinwès (k' estént pus pôves, et n' nén si bén magnî k' zels):
Thai Nguyen
300px|right|thumb|Thai Nguyen
Sohire
Sohire (so plaece Soyîre, fr: Sohier) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Welin.
Acrostitche
Ene acrostitche, c' est ene sore erîlé powinme ki les prumirès letes des vers, léjhowes do dzeu å dzo, fôrmèt li no d' ene djin k' on voet voltî, udonbén ene pitite fråze.
Pitizeye des poyes
Minêyolodjeye
Ele rascråwe purade les poyes (et les coks) ki sont ddja d' ådje, nén les poyons ni les poyetes et cokeas.
Keuve
Saetchaedje do keuve
End aveut bråmint e Katanga, espweté pa l' Gecamines do tins do Congo bedje.
Come traece-elemint
Li keuve, c' est on traece-elemint ki les biesses et les djins ont dandjî. End a dins l' sacwants inzimes.
Epweznance
Le bedots sont foirt tinres a l' epweznaedje å keuve.
Codjowaedje ratinde
Mwaissès piceures do codjowaedje
Dins l' cogne dimandrece di l' atôtchî camaerådrece, li D tchait.
Hårdêyes difoûtrinnes
(sol Wiccionaire)
Påye
Essegne del påye
Categoreye:Politike
Copinreye
Istwere des copinreyes
Dins les anêyes 1990, c' est purade sol payis d' Lidje k' i gn a yeu des copinreyes (Li Trô, Timister, Pepinster, Spå, Lovgné, Indji, Serè. Mins dins les anêyes 2000, end a skepyî eto ene pougneye so l' Årdene, come (Bastogne, Manhé, Li Viye Såm, Måtche, Tchårnoe (Harsin), Rindeu, bråmint a cåze do boutaedje da André Lamborelle.
Tinmes
A ds ôtès plaeces, on tchante des tchansons e walon.
9 di nôvimbe
Li 9 di nôvimbe, c' est li 313inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 314inme po ls anêyes bizetes), avou 52 djoûs ki dmeurnut co disk' al fén d' l' anêye.
Troejhinme troke di viebes e walon
Cisse troke la a stî metowe tote seule pa Lorint Hendschel.
Maltès (lingaedje)
Croejhete
Mågré li grande iinfluwince des lingaedjes romans, li croejhete do maltès est co foirt semitike. Les addjectifs shuvèt les nos, i gn a pont d' adviebes natifs fwaits sepårumint, eyet l' ôre des mots est assez libe. Come en arabe eyet ebreu, les nos eyet ls addjectifs (po les cis d' oridjene semitike) prindèt ambedeus l' årtike defini (eg: L-Art l-Imqaddsa, lit. "Li Payis li Sint = Li Tere Sinte"; tz a. arabe Al-Ardh al-Muqaddasa). Cisse rîle la n' s' aplike nén åzès nos eyet addjectifs d' oridjene latene.
Fonolodjeye
Chal pa dzo l' alfabet do maltès, avou l' prononçaedje des letes.
Crompire
Motlî
Les souwés buks et foyes si lomnut les bahous (on dit eto les ranxhes u rantches, fanes, evnd.).
Plake (muzike)
Categoreye:muzike Ene plake di muzike, c' est ene ronde plake ki toûne so ene machine, et fé ôre del muzike.
Geneviève Pittellioen
Pittelioen Geneviève Pittellioen, c' est ene sicrijheuse di pîces di teyåte e picård
Nametche
Voci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Bernard Louis avou l' accint d' Nametche pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Li ptite gayole (tchanson)
Shûte al pitite gayole dins les tchansons des studiants do Hinnot
Mins li hayime des Carolos est leyeye po les studiants del province do Lussimbork.
Son yod
sicrijhaedjes a pårt
Li son yod, c' est eto li mwaisse prononçaedje des råles shuvions :
Istwere di l' ortografeye do son yod e walon
Forir nel shût nén, et eploye li I dobe pont (ï).
Gilbert Renson
Gilbert Renson, c' est on scrijheu e walon, k' a skepyî li 30 d' octôbe 1926 et k' a morou li 23 d' avri  2017.
Pî-note
Renson, Gilbert Categoreye:Emissions e walon
Motî Forir
Come sourdant des motîs d' après
Jean Haust a bråmint stî poujhî dins l' motî da Forir po fé l' sinne. Po les mots k' i n' a nén rtrové a Lidje, i mete (F.) po dire ki c' est Forir ki les dene. Mins il a eto rcopyî mo des fråzes, sins l' mete.
Li splitchant motî do walon eploye eto sovint des sacwès ki vnèt do motî Forir. Li Wiccionaire a shuvou, tot dnant ossu les ortografeyes Forir come mwaissès intrêyes.
Egzimpes :
Neyomicene
Ele est foite po touwer les bactereyes Gram moens; eto sacwants Gram plusse.
Fåves do Baron d' Fleuru (fåves di djåzantès biesses)
Eplaidaedjes
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon Categoreye:Fåves di djåzantès biesses Categoreye:Djåzantès biesses
Dessineu po les lives e walon
Sacwants dessineus del Coleccion do Bourdon
thumb|120px|pondeure sorreyalisse, avou des bokets å croyon, da Bernard Bacq Dispu 1996 (avou Warum Krieg ?), les Edicions do Bourdon ont-st enondé, avou les subzides do CRLE, ene coleccion la k' gn a tofer on dessineu, sovint diferint, po-z enimådjî l' live. Vocial les cis k' ont bouté dins cisse coleccion la.
Diclaråcion des droets des djins po tos les payis do monde
Mwaissès dnêyes
Li tecse a stî scrît pa ene troplete di djins, acviernés Eleanor Roosevelt.
Univiersité d' Lidje
Après l' revolucion bedje, come di djusse, on-z î a-st acsegnî e francès.
Urope
Payis d' Urope
🇱🇰 Categoreye:Urope
Gråce-Hologne (veye)
Docô après, e 1977, elle a divnou ene intité.
Ascomicete
Categoreye:Micolodjeye
Famile ås faizans
*
Sergio Badilla Castillo
Sergio Badilla Castillo a skepyî e 1947 a Valparayso, e Tchili. C’ est on fjheu d’ arimés et d' pîces di teyåte Tchilyin.
Wiyåme 1î d' Orandje
Il esteutli rwè do Rweyåme Uni des Bas Payis, k' i rçuva al Påye di Wîne (1816).
Schôtlêye di tecses e walon
Emey les lives e walon, les schôtlêyes di tecses vinèt adlé le ramexhnêye d' arimés, les lives di sovnances, les romans et les ramexhnêyes di noveles.
23 d' may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Live di sovnances
Sacwants lives di sovnances e walon
(pa anêye di parexhaedje)
Li Minreye (Timister)
Tuzance walone
Il a on tins edjîstré li copinreye di Timister.
Ringne (biyolodjeye)
Istorike
Åtoû des anêyes 1980, on s' interessa co å pårtaedje des esses vicants, eyet on n' wårda dins les ringnes des biesses, plantes et tchampions, ki les especes ki respondèt a totes les caracteristikes do groupe, les ôtes ont stî metous comme Protista. D' après des studiaedjes sol ARN, Carl Woese pårtixha co les procariotes e deus ringnes, Eubacteria (bactereyes) eyet Archaebacteria (arkeyobactereyes). Ces classifiaedjes a shijh ringnes ont divnou l' classifiaedje sitandård dans bråmint d' ovraedjes k' i gn a.
Faizan ordinaire
Li måye si lome cok di faizan; li frumele poye di faizan; les djonnes poyons d' faizan.
Li vete faizan do Djapon est foirt rishonnant å cmon faizan, mins les måyes ont des vetès plomes.
Maladeyes des faizans
Categoreye:Famile ås faizans
Timister-Clairmont
Ban d' Timister-Clairmont
Microsoft
L' askepieu et lontins prezidint d' Microsoft, Bill Gates est ene des pus ritchès djins do monde.
Li margaye di Microsoft et l' Comission uropeyinne
Ça fwait ki, li 24 di måss 2004, Microsoft a stî gadjî po 497 miyons d’ uros. Li 8 di djun 2004, Microsoft ala-st en apel al Coû uropeyinne di djustice a Lussimbork. Ci-cial oblidje Microsoft a payî l' aminde divant l' djudjmint d' apel. Mins zels, i n’ schoûtèt nén. Ça fwait ki, li 15 di decimbe 2005, li Coû d’ Lussimbork ricodåne Microsoft a payî ene astrinte d' 1 miyon et dmey d’ € par djoû pask’ i n’ ont nén apliké l’ djudjmint di 2004.
Si vont i accepter :
Pwel di bactereye
Po l' colibacile, metans, les pwels djouwnut come des havets po-z agritchî l' bactereye après les celules des finès peas divintrinnes (epitelioms). Ça fwait ki les stoks di bactereyes ki seront foirt poyowes, ci cerè les cenes les pus rascråwantes.
Ramexhnêye d' arimés
Mwaissès dnêyes
Gn a ene pådje tote seule po les rlomêyès ramexhnêyes d' arimés e walon.
Mwelon
Sorlon li classe di rezistance, li mwelon pout esse pus ou moens vude, pus i pout rezister, pus i va esse pezant.
Copiutrece
Istwere
Les copiutreces ont-st ataké diviè les anêyes 1960. Mins, adon, c' esteut des vraiys meubes, foirt mastokes. Et ele ni savént cåzu rén fé. Et s' aroker tofer. Et coster tchir et vilin.
Francès d' Brussele
Sourdant
Brussele Categoreye:Beldjike Categoreye:Brussele *
Afiyaedje d' efant
Istwere di l' adoptaedje d' efants
Les Impreus romins tchoezixhént sovint leu shuvant tot-z afiyant ene sakî. Metans Adriyin ki shuva Måc-Årele.
13 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Cwatrinme troke di viebes e walon
Indicatifs erireces
Les deus indicatifs erireces si codjowèt erîlêymint avou l' bodje A "prustixh".
Viebes coinreçmint del 4inme troke
Gn a co assez bén des viebes k' ont on codjowaedje el 4inme (sovint sol Levant walon, mins des côps pus lon disk' å Coûtchant mins eto el 2inme cogne. On ls a relî (pol moumint, todi) del manire ki shût:
Mirwå
Istwere.
thumb|On live so Mirwå
Coleccion do Bourdon
Des ôtes côps, c' est des noveas scrijhaedjes, mins di rlomés scrijheus (Jean-Luc Fauconnier, Danielle Trempont, Dominique Heymans).
A costé des desséns, gn a tofer on dessineu, sovint diferint, po-z enimådjî l' live.
Sumô
Categoreye:Spôrts di toursixhaedje Categoreye:Djapon Li sumô (e djaponès 相撲, sumõ) c' est on spôrt di lûte djaponès ki deus pezants omes sayèt di s' tchôkî l' onk l' ôte foû d' on ceke dessiné al tere. Les lûteus sont lomés sumôtori.
Aplacaedje (linwince)
L' atroclaedje di l' årtike, c' est eto ene sôre d' aplacaedje inte l' årtike eyet l' no ki shût.
sins årtike, avou loyeure
C' est des mots ki n' candjèt nén d' cogne nerén avou l' nombe: ces deus la, c' est des xhale-trô.
avou èn årtike
I pout gn awè ene divancete inte les deus : spite-a-l'-ouy, creve-di-fwin
Litwaneye
Istwere
Li Litwaneye est foirt cnoxhowe po-z awè stî l' onk des deus payis, avou l' Pologne, a skepyî li Republike des deus Nåcions. Cist ancyin payis ci aveut stî askepyî avou l' mariaedje etur Ladislasse II Jogaila eyet Hedwige. Ils estént duke di Litwaneye eyet rinne di Pologne. L' Union Litwaneye-Pologne a stî askepyî, aprume e 1386, k' a dné po fini li Republike des deus Nåcions. Ciste union ci a fwait k' les elites ont, come di djusse, purade aprindou l' polonès, al plaece d' wårder el litwaniyin. Minme po cåzer inte yeusses. Djans, li Litwaneye a pierdou cåzu tot ses droets politikes pol profit del Pologne. Mins nerén, el Republike a djoké al fin do 18inme sieke. C' est çk' les sincieus d' istwere lomnut asteure : el Dispårtaedje del Pologne. C' esteut èn redjårbaedje etur l' Otriche, li Prûsse ey el Rûsseye po s' pårti el Republike des deus Nåcions. Li Litwaneye a djoké d' egzister politicmint, e 1795.
Biesse sins cronzoxhs
Sacwants sincronzoxhîs Ene biesse sins cronzoxhs (on dit eto: on sincronzoxhî, po fé pus simpe, biesse sins oxheas ), c' est ene biesse ki n' a pont di screne (ki n' a nou cronzoxh), eneviè les cronzoxhîs (biesses ås cronzoxhs) ki, zels, end ont ene.
Istwere di l' atuze
Li clasmint come cronzoxhî oudonbén come sincronzoxhî a stî edvinté pa Jean-Baptiste de Lamarck.
Fevrî
Li moes d' fevrî u li ptit moes, el pitit moes, c' est l' deujhinme moes do calindrî grigoryin, c' est ossu li pus ptit d' l' anêye avou 28 djoûs (ou 29 djoûs po ls anêyes bizetes).
Avéns
Emey les dujhances des Avéns, gn a l' corone des Avéns.
Å mitan del termene, gn a l' fiesse del Notru-Dame des Avéns.
Vert betche-bos
thumb|vert betche-bos so ene rimouye a Lîssin thumb|Dispårdaedje do vert betche-bos
No e sincieus latén : Picus viridis.
Crissôte
Uzaedje come yebe ås maladeyes.
Come yebe ås maladeyes, ele sereut boune po stantchî l' sonk d' ene coixheure (mete dissu ene foye di crissôte k' on-z a crené).
29 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Magriyete
thumb|magriyetes e moes d' avri Li magriyete (on dit eto: pitite magrite, påcrete, frikete), c' est ene pitite fleur des tchamps, foirt corante.
Etimolodjeye latene do walon
Categoreye:Etimolodjeye do walon Les etimolodjeyes latenes (mots et stitchetes vinowes do latén) contèt dandjreus po 90 åcint des mots "classikes" do walon.
A costé do latén do vî tins, li latén d' eglijhe a eto dné des mots å walon.
11 di nôvimbe
Li 11 di nôvimbe, c' est li 315inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 316inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure pus ki 50 djoûs po-z aveur tot fwait avou ciste anêye cial.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
3 d' may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Five del Vå do Rift
Elle a stî ricnoxhowe pol prumî côp e 1930 e Kenia, dins l' Vå do Rift, did la, ès no.
3 d' may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
1î d' may - 2 d' may - 4 di may - 5 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Five del Vå do Rift
Po passer d' ene biesse a l' ôte, li virûsse a dandjî d' on picron, ki pout esse di mwintès nindjes, come les Culex, Aedes, Anopheles, Mansonia et Eritmapodiotes.
Epopêye
Les pus cnoxhowes, c' est l' Iliade et l' Odissêye. Gn a eto li tchanson da Roland k' est scrîte e vî lingaedje d' oyi.
Sacwants epopêyes e walon
Categoreye:Belès-letes Categoreye:Powezeye *
Lingaedje
Sôres di lingaedjes
Les lingaedjes nén co totafwaitmint ehåyîs, et les lingaedjes ki s' ont spårdou so ene grande sitindêye, polèt aveur sacwants diyalekes.
Djiniesse ås spenes
thumb|dessinaedje d' on live di botanike do 19inme sieke
Fetchire
Les fetchires c' est ene indje di plantes avou a pô près 20.000 diferinnès especes, rindjeyes dins l' divizion Pteridophyta (dins l' tins Filicophyta).
Dobe rifondowe
Ene dobe rifondowe, c' est, dins les tecnikes di rfondaedje do walon, on mot k' on a ritnou deus rfondaedjes, diferins assez, mins ki c' est mågré tot l' minme tcherpinte.
Des dobès rfondowes el croejhete
endè]].
Djiniesse ås spenes
Crexhaedje
Les grinnes sont do pwezon.
Li djniesse ås spenes, est çki c' est ene sôre apoirtêye, u k' a todi crexhou el Walonreye ?
On-z a minme shoflé ki ci sereut les sôdårds burtons k' end årént semé håre et hote, cwand i vnént viziter les cmintires burtons d' Maissin.
Soce di scrijheus e walon
Vicansté des soces di scrijheus e walon
Di 1959 (l° 59) a 1975 (l° 198), gn ava 163 diferins scrijheus a fé eplaidî on scrît d' zels dins l' "Pompe ås Ramons".
Rujhes ki les soces di scrijheus ont å djoû d' ouy
Gn a eto bråmint d' prôze nén racontrece dins les scrijhaedjes del soce "Nosse Lingaedje". Mins ladrî, les djins divèt aveur dipus d' 50 ans, ca l' soce est coplêye a ene Univiersité des 3 côps 20.
Fornourixhaedje
On dit k' ele divént bômel.
Li mot "fornourixhaedje" a eto des ôtes sinses.
17 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Cawete flaminde -eke
Sabaye s' el egzistêye e lussimbordjwès ey e vî lussimbordjwès.
4 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
2 d' may - 3 d' may - 5 di may - 6 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Les Ipocondes (operå)
thumb|dessén da J. Helbig dins l' edicion di 1854 da F. Bailleux des Ipocondes
Racsegnes sol societé bordjoesse do 18inme sieke
Des sfwaits, end aveut des peclêyes del societé bordjoesse e 18inme sieke, come on l' dit dins l' pîce.
Province do Cwilou
Li Province do Cwilou, c' est ene nouve province a coûtchantrece del Republike democratike do Congo.
Haloe (Braibant)
Li hamtea d' Haloe a dné les nos d' famile "Halloy" u "d' Halloy" (come sicrît a môde namurwesse), et kécfeye bén eto, sicrît a môde del Principåté d' Lidje, "Halleux", "Dehalleux", "Dehaleux". Des romés mimbes di cisse famile la, ci fourit Djihan d' Haloe eyet Djihan-Batisse d' Omaliusse di Haloe
Eucariote
Classicmint les eucariotes estént dispårtis e 4 ringnes: Animalia, Fungi, Plantae et Protista. Po les troes prumîs, on pout aveur on spepieus definixha. Pol cwatrinme, li ringne des protisses, dj' ô bén, çou ki n' est ni biesse, ni plante ni tchampion, gn a co del divize.
Categoreye:Rindjmint do vicant
Cawete -iket
Sacwants mots walons avou l' cawete -iket egzistèt eto e francès d' Walonreye (potiket), et minme e francès standård (tourniket).
Rodjès biesses
Bos taurus
Mopliyaedje
Cwand ele fwait s' djonne, li vatche vele; cwand ele tchesse, on dit k' ele "va a gayet". Ele pout esse potchêye (sôteye) pa on gayet, u bén esmincêye. S' ele ni "rbodje" pus, on dit k' elle est plinne. Ele va nouv moes. Li dierin moes, on dit k' elle est "avanceye plinne". Adon ele asmete.
Dominique Heymans
thumb|(e 2017) Dominique Heymans a skepyî e 1958. C' est on scrijheu e walipicård (payis del Lovire).
Ouve pol walon
Il a eplaidî li rvuwe "Tapans ene divize" di 1993 a 2001.
Heye (tchanson d' Noyé)
Inglutere ey Estats unis
Li heye li pus cnoxhowe pås Inglès et Amerikins est Adeste fideles / O Come All Ye Faithfull.
Sipayisse
Les Spayisses di l' årmêye francesse
Dins l' årmêye coloniåle francesse, les Spayisses (Spahi e francès, sbâhi en arabe), c' esteut des unités di cavalreye avou tos Marokins, Aldjeryins ou Tunizyins, egadjîs eyet scolés e leu payis.
Les Spayisses el Walonreye et a Sdan
Li prumî Spayisse a-z esse touwé, ç' a stî dins li dischinte di Pwès e vnant des Libins. On monumint Li Marokin est todi la, li long del voye.
Categoreye:Gueres et årmêyes
Jacques Lefebvre
Cårire
Il aveut cmincî come muzicyin da Julos Beaucarne.
Ses pus belès tchansons di 1982 a 1987 ont stî ramexhnêyes en ene sitroete plake prodûte på CRIWE.
Shabot
Produjhaedje des shabots e l' Årdene
Les shabots d' Årdene estént bråmint pus féns ki les gros shabots des Flaminds. On les loyive a ses pîs avou on lådje corion d' cur.
Ringuiaedje
Categoreye:tcherwaedjes et mårsaedjes Li ringuiaedje u peltaedje, c' est on passaedje avou ene îpe u ene seracuze so ene siteule, po råyî et ramasser les crouwôs. E minme tins, s' i ploût, on va fé lever les grinnes, bounes u mwaijhes, ki trinnèt après l' awousse, come les poennes et les laitissons.
Cawete -ea
Divnance e walon, picård e francès
E vî walon, elle s' a scrît -eal ou -ea, ki les Lidjwès prononcît "-ê" (et cåzu "-in" e sacwantès plaeces, -é so ene pårteye del Basse Årdene) et les Namurwès et les Carolos "-ia".
Magnant må (årtisyince)
Categoreye:årtisyince
Cint-fouyeas
thumb|li cint-fouyas, emey les cwate ôtes bokets del pansreye Li cint-fouyeas, c' est l' troejhinme potche del pansreye des roemiants, la k' gn a tos des fouyeas come on live di messe.
Shabotî
Sourdant
Categoreye:Vîs mestîs
Magnant må
Médiaedje des magnants mås
A dater des anêyes 1950, on a sayî lontins les rais X, çou k' on loméve el radioterapeye. On djheut k' les djins "alént ås reyons".
Radioterapeye
Al fén, on n' adiercive nén sovint s' côp.
29 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Jean-Jacques Gaziaux
Ovraedje
Il a ovré avou l' province do Roman Payis po fé mî cnoxhe li walon k' on cåze avår la. Ey eplaidî on livret, sipårdou po rén : "Nos parlers brabançons : authentiquement wallons" (Les pårlers di nosse Roman payis : c' est pår do walon) (2003).
Eplaidaedjes
thumb|Coviete do prumî tome di "Amours walones" Ont parexhou come lives :
Bon dvwer
Jean-Marie Pierret lu a rindou bon dvwer avou èn årtike scrît dins on limero del rivuwe francès-cåzante Wallonnes.
Yoran Embanner (eplaideu)
thumb|(2015)
Plaijhante fén
Categoreye:Belès-letes Categoreye:Cinema
Amazir (lingaedje)
L' amazir n' est on lingaedje oficir dins nouk di ces payis la.
Bactereye
Li syince ki studeye les bactereyes, c' est l' bacterolodjeye.
Les bactereyes sont diferinnes des protozowaires, ki n' ont k' ene celule, mins avu on nawea.
Alphonse Maréchal
Ådvins do walon, i vout ricnoxhe troes grandès trokes d' accints, li lidjwès, li namurwès eyet li tchålerwetî.
Divant çoula, li Fonse Marixhå aveut ddja bouté sol djeyografeye linwistike di l' arondixhmint d' Nameur.
Påye di Fexhe
Categoreye:Moyinådje Paye di Fexhe Categoreye:Principåté d' Lidje Categoreye:droet Li påye di Fexhe, c' est ene Påye acoirdêye a Fexhe, li 18 di djun 1316 ås Lidjwès, k' elzî waeranti leus vîs abondroets, inte di zels, di poleur esse djudjîs "serieuzmint", et d' awè bråmint åk a dire dins l' administråcion del Comene.
Ci serè ene des pus consecantes påyes lidjwesses, ki definixh çou ki va esse li soûmint do droet publik lidjwès disk' e 1795:
Mitolodjeye rominne
Çou k' on lome mitolodjeye rominne c' est des ledjindes et des spoûles del rilidjon politeyisse do tins d' l' Ancyinne Rome. Ene peclêye des deyités do panteyon romin vnént del Grece et prinde li plaece des deyités locåles, a kékès råles cas près.
Eviè Nonne (noveles)
Corwaitaedje des enimådjeures
Mareye-Louisse Mertz n' a nén yeu ses ouys e s' potche cwand elle a berlôré disk' å Marok avou ses broushes et ses pinceas. Ele nos a toirtchî cwate clapants dessinaedjes po-z enimådjî li ramexhnêye di noveles "Eviè Nonne".
26 di setimbe
Li 26 di setimbe, c' est li 269inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 270inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 96 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.
25 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Province do Oubangui Bijhrece
Li Province do Oubangui Bijhrece, c' est ene nouve province a bijhrece del Republike democratike do Congo.
23 d' setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Cåzaedjisse
Sacwants rlomés cåzaedjisses e walon
Categoreye:Mestîs Categoreye:Tchansons
Province do Lomami
Li mwaisse-veye del province, c' est Kabinda.
27 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Sint Min
Perlinaedjes a sint Min
Min
Må Sint-Min
Li må Sint-Min, c' est ene maladeye del pea k' on dit ki rwerixh på rclamaedje di sint Min.
Micoplasse
Imunolodjicmint, les micoplasses polèt candjî raddimint les proteyenes di leu paroese; eto, i divnèt rade nén ricnoxhåves pa les anti-coirs.
Djan d' Mådi (epopêye)
Tinme
Ele conte li vicåreye d' on lomé Djihan u Djan d' Mådi. C' esteut ene vraiye djin k' a viké po dbon, mins k' a divnou on persounaedje di floriconte.
Djouwaedje
Elle a divnou come ene pîce al mierdjin (on seul acteur).