cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Betchfessî å
Ortografiaedje d' èn accint
Divant R, li A divént åjheymint long e walon ("â", "å" u "ô"). On a pacô ricnoxhou cist accint la come on betchfessî.
Eployaedje e sistinme Feller
On scrît sifwaitmint "â", å minme moumint, dins l' teyåte lidjwès (1756-1757).
Mapes ALW a corwaitî
On les pout rtrover, maxhî avou les cenes do betchfessî sch dins l' mape di schåle ALW 1 31
Libin
Tuzance walone
🇱🇰 Les Libins
René Painblanc
Hårdêye difoûtrinne
Painblanc
Orecå
Mwaissès piceures
Dins les orecatisses, les cis (cenes) ki sont direk e rapoirt avou les pratikes si polèt ahiver on ptit macsåd d' rawete rén k' avou les dringueles.
Yopôl I d' Beldjike
thumb|pondeure do portraitisse Franz Winterhalter Yopôl I d' Beldjike u Yopôl prumî d' Beldjike, di s' vraiy no Leopold Georg Christian Friedrich von Sachsen-Coburg-Saalfeld, c' esteut l' prumî Rwè des Bedjes. I skepia li 16 di decimbe 1790 (el Bavire) et mora li 10 di decimbe 1865.
Son UN
On l' riprind dins sacwants noûmots come "djungue"
Tirlibibi
Categoreye:Djeus Categoreye:Dicåces On tirlibibi, c' est on djeu d' dicåce, di fôre, di cazino, k' on wangne (ou piede) d' astcheyance et nén d' adierçaedje.
Li ci ki djowe a ces djeus la est lomé trimleu.
Charles-Henri Derache
Ses pîces fourît djouwêyes disk' ezès anêyes 2000.
27 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Organizåcion des Nåcions uneyes
C' est ene soce eternåcionåle, di tos dislaxhîs payis k' a askepyî après l' guere di 40.
Émile Liétard
C' esteut on scrijheu e walon, purade on cåzaedjisse.
Jean-Simon Renier
Il est eto rprins dins l' Antolodjeye di Vervî.
Galo
thumb|dispårdaedje do galo (e gris) eyet do burton (e coleurs) el Burtaegne Li galo est on lingaedje d' oyi djåzé el pårteye romane, metowe å Levant, del Burtaegne (France); dismetant k' å Coûtchant c' est l' burton, on lingaedje gayel, k' est l' lingaedje do payis.
Egzimpe di tecse
(prezintaedje e galo sol waibe del soce «Maézoe»)
Pitit coirbå
Corvus frugilegus
Mascaråde d' Åch
Istwere
Èç mascaråde ci a-st askepyî i gn' a pus d' shijh siekes. Ele aveut stî rashite sol lisse do patrimoenne culturel eyet nén-materiel di l' UNESCO etur 2010 eyet decimbe 2019. Èç mascaråde ci fwait sovint on bazår, notanmmint e 2020, tot-z estant ametou d' antisemitisse.
Messe (ofice)
Disrôlmint d' ene messe
Åzès messes d' après l' concile Vatican II, gn a troes lijhaedjes
Tchitchoûle ås stroetès foyes
Ele fwait on waezon dins les fagnes et les frexhès waides ås troufes.
Gåraedje (po gårer)
Ôtes uzaedjes des gåraedje
On l' pout eto vudî po fé ene pitite fiesse u ene eurêye avou des soçons.
Codjowaedje bouter
Li Codjowaedje di "bouter", c' est l' essegne po codjower les viebes erîlés del prumire troke da Hendschel. Po codjower "bouter", on stitche ene cawete di codjowaedje après l' bodje bout-.
Basse Årdene
Li limotche avou l' payis d' Nameur, c' est l' Fåmene.
Codjowaedje bouter
Kimandeu
Li cmandeu shût l' indicatif prezintrece, mins on rsaetche li cawete -S a l' atouwé.
Betråle
Coûtivaedje des betråles
Asteure, on lzè-s seme al machine, ki n' mete pus k' ene grinne la k' el va crexhe.
Metal
Novea metal
Li novea metal, c' est l' metal k' aveut aparexhou dins les anêyes 1990 eyet k' esteut foirt peuprece al fén del vintinme sieke disk' al mitan des anêyes 2000.
1528
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Calindrî revolucionåre sovietike
Djoû d' vôtaedje pol Soviet Supreme di l' URSS ]]
Mins dins l' pratike li tradicion del poize do dimegne esteut deure a råyî, et sovint les ovrîs prindént ambedeus li dimegne eyet l' novea djoû d'&nsp;poize. Finålmint, e 1940, li viye samwinne di set djoûs a stî rmetowe en alaedje.
Aldjereye
Istwere
L' Aldjereye s' a dislaxhî del France après sacwantès anêyes di guere, avou les acoirds d' Évia e 1962. Li FLN (Front di Liberåcion Nåcionåle Aldjeryin) est todi å pouvwer (2002) mågré ene instabilité politike k' i gn a.
Provinces
L' Aldjereyee est pårteye e 48 provinces ou wilayas:
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
'''Refrain :
1.
Ji sos dè l'reue Piconette, Mi papa si nomm' Colas Mi manman s'appell' Tonette Des èfants, c'est mi l'pus bia
2.
4.
Olivier Roynet
Olivier Roynet k' a todi siné ses tecses do no d' pene Livier d' Finfe (rifondåve Livî d' Finfe. ), dandjreus si lomaedje ordinaire foû d' Finfe, c' esteut on scrijheu e walon ki dmoréve don a Finfe.
Halcrosse lete
Ene halcrosse lete, e-n on sistinme ortografike, c' est ene lete k' on scrît mins k' on n' prononce nén.
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
7.
Olivier Roynet
Sourdants et pî-notes
Roynet
Gliese 581 c
Gliese 581-c est ene bole k' est foû do sistinme solrece et ki toûne åtoû d' ene rodje ninte lomêye Gliese 581, a 20,40 annêyes loumires di nosse solea. Il avize ki Gliese 581-c si trouve lon assez eyet près assez di s' sitoele pol veye sikepyî: li timperateure sol daegne (inte 0 °C eyet 40 °C) pôreut esse comufåt po k' i gn åye del corante aiwe.
Categoreye:Astronomeye
Treråyaedje
Treråyaedje des betråles
Les betråles råyeyes på treråyeu ou pås discopleus si lomnut des treråyes. On les pout rprinde po rplanter s' i gn a des mankes.
Linet å djaene betch
Linaria flavirostris, davance: Acanthis flavirostris
Faiviè (viyaedje)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Paskeyes di curés (live)
Elle ont stî riscrîtes pa Bernard Van Vynckt et l' live a rexhou e 2021.
Georges Feydeau
Georges Feydeau, c' est on scrijheu d' pîces di teyåte e francès (eto on Francès d' nåcionålité).
Comene
Li tchîf d' ene comene si lome li mayeur ou borguimwaisse, ou mwaire (po ene comere, purade mayoresse).
Benelusse
Rizultats
Ça fwait ki çiste union la pout esse waiteye come l' ahiveuse di l' Union Uropeyinne.
Divant ey après
Il a pierdou cåzu tos ses advintaedjes avou l' arivêye do Cmon Martchî ås 6 payis e 1957.
Dramatike walone di Veskeveye
Istwere
Il ont cmincî pa des coûtès pîces, pu des pus longues. Adon fé des cåbarets walons. Pu djouwer do Christian Derycke, pu do Feydeau, ey eto do Pierre Chesnot. Todi des comedeyes.
Vî redjime
Pa stindaedje, on lomrè eto insi les redjimes politikes des ôtes payis d' Urope so les minmes trevéns istorikes.
1519
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Cwårdjeu
Sourdant
Categoreye:Djeus *
Lete O
Des letes O avou des faflotes ont stî askepieyes dins sacwants lingaedjes : ô (francès, walon), ö (sacwants scrijhas coinreces walons, almand), Ø (suwedwès).
Djournêye di l' Urope
On rwaite ci declaråcion la come li nexhance del Cominålté uropeyinne eyet di l' Union Uropeyinne.
Li 9 di may est on djoû d' condjî dins les institucions uropeyinnes, la k' on lome si djoû la, po balter, li Sint-Schuman.
Lucien Namèche
Lucien Namèche (Lucyin Nametche), c' est on scrijheu e walon d' Nameur (Sovimont), moirt e djanvî 1997 u décimbe 1996.
André Hancre
C' esteut on scrijheu e walon ki dmoréve a Ocgniye.
Blanc live
Discrijhaedje
Biesse di 63 a 68 cm long; 2 a 3 kilos.
Mopliyaedje
Si pout mopliyî, ådzo des montinnes, avou l' live d' Urope, mins les croejhîs sont monses.
Cwarpece
N a trinte-shijh meye sôres di cwarpeces avå l' Daegne.
Lene 7 (Tram d' Anverse)
Li lene 7, c' est ene lene do tram d' Anverse.
Catalogne
Ime nåcionå : Els Segadors
Roejhén
Maladeyes
timprou pourixhmint des fruts
Johannes Gutenberg
Si edvincion
Gutenberg va amidrer toplin des sacwès dins l’ imprimaedje. I va edvinter :
Li pus grande avancêye c' est les caracteres mobiles, la ki disk' adon on impriméve e l' Urope pa plantches etires.
Acoird di Libe Comiece di l' Amerike bijhrece
Criticaedjes
L' acoird ni permete nén li voyaedjaedje des djins. Did la l' ebagance foû-lwè des Mecsikins eviè les Estats Unis, et l' bastixhaedje d' on meur al frontire po les espaitchî d' passer.
Moskêye
El Walonreye
Gn a ene cwarantinne di moskêyes el Walonreye. C' est des bastimints ordinaires, sins minaret.
Categoreye:Bastimints Categoreye:Islam
Fotografeye
Istwere del fotografeye
Li novele grande avanceye pol fotografeye, ç' a stî l' avnowe des apareys sins fime (didjitås). Les militaires end avént ddja e 1960, mins on n' les vleut nén vinde, po n' nén fote so leu cou les gros vindeus d' fimes, come li societé Kodak, ki ratchtéve tos les noveas brevets.
Grand cormoran
Discrijhaedje
Il est 90 cintimetes hôt. I s' tént sovint astampé avou ls aiyes mitan drovowes.
Sipårdaedje
So les coisses atlantikes disk' e l' Norvedje a Bijhe.
Solea
Dins les belès letes e walon
On cåze sovint do solea, metans dins des tites di lives:
Warmich
Warmich, (pus fôrmelmint Warmifontinne, F. Warmifontaine), c' esteut on hamtea d' Grapfontinne, asteure onk des viyaedjes do Grand Tchestea.
Les ptits omes di Warmich (tecse da Calisse Coulot).
Teletchet
Teletchet (e francès Téléchat), "li tévé des pwels, des plomes et des cayets", c' est on fouyton tévé avou des marionetes k' a stî atuzlé å cmince des anêyes 1980 pa on Francès, Roland Topor, et deus Bedjes, Henri Xhonneux et Éric Van Beuren. Gn a rexhou troes rîlêyes di 78 fimes-bokets tchaekene. C' est ene parodeye di djournå tévé prezinté pa Groucha, on marou avou s' bresse dins l' plåsse, et Lola, ene otruche k' a vnou di l' Ostraleye. Il ont discovrou ki totes les tchôzes ont-st ene åme, ki s' lome on "glouwon" et k' on pout djåzer avou. E Beldjike, li fouyton a stî mostré dins l' emission Lollipop (so l' RTBF) a pårti do 19 di setimbe 1983 ; e France, il a stî mostré dins Récré A2 (so Antenne 2) a cmincî do 3 d' octôbe del minme anêye.
A ! l' djeu d' bale (tchanson)
C' est eto on tecse di documintåcion so l' motlî do djeu d' bale.
Eugène Gillain
Ortografeye
Djinne Djilin n' escrijheut nén e sistinme Feller, mågré k' i scrît diski dins les anêyes 1940, et k' il est l' vice-prezidint d' ene soce k' a-st accepté l' idêye do Feller dispu les frés Maréchal dins les anêyes 1910. I fåt ratinde 1987 po ki l' dierinne di ses ramexhnêyes soeye replaideye e 1987 dins Les Cayés walons (djanvî et fevrî) po lére di l' Eugène Gillain e Feller.
Pordjet Melchior
Melchior Melchior Melchior
Boliveye
Mape diyalectolodjike
I sont-st rschoûtåves sol mape veyåve droci.
Anêyes 1120
anêyes 1100 | anêyes 1110 | anêyes 1120 | anêyes 1130 | anêyes 1140
Avou ene hatche et on bos d' voye (noveles)
thumb|coviete Avou ene hatche et on bos d' voye (<SMALL>Avou ène ache et in bos d'voye</SMALL>), c' est ene ramexhnêye di noveles da Firmin Callaert.
Elle est eplaideye sins date, mins a vudî e 1936.
Oucrinne
Istwere
Al difén do 18inme sieke, li cinte eyet l' ess do teritwere oucrinnyin fourît magnîs pa l' Impire rûsse, adon ki l' ouwess do payis esteut prins pa l' Otriche-Hongreye.
Politike
E 2010, c' est Viktor Yanukovych ki dvént prezidint. Lu esteut purade mitan voye, sayant d' aveur des benefices ossu bén avou l' Rûsseye k' avou l' Union Uropeyinne.
Populåcion
D' après li ricinsmint di 2001:
Eter les tchôkes
Categoreye:romans e walon thumb|coviete Eter les tchôkes (<SMALL>Intrè lès tchaûkes</SMALL>), c' est on roman da Firmin Callaert.
Calindrî muzulman
Adon, l' anêye conte 354 ou 355 djoû (dj' ô bén : a pô près onze djoûs moens ki l' anêye solrece).
Sistinme solrece
Tot nd alant del mitan a l' ådfoû, on trouve li Solea, les cwate divintrinnès boles (Mierkeure, Venusse, Tere, Måss), ene cingue d' asteroyides (come 1 Ceresse, 2 Palasse, 4 Vesta, 10 Idjeye &c.), les cwate boles gåzreces (Djupiter, Satûne, Uranusse, Neptune u Nûton), ene deujhinme cingue d' asteroyides (lomêye li cingue da Kuiper, avou Orcusse, Pluton, Salaceye, Haoumeya, Cwawår, Makémaké &c.). Houte del cingue da Kuiper, gn a co des nintès planetes (Gongogne, Erisse, Sedna, et seur co ds ôtes nén co veyowes), l' éliopoize eyet li nûlêye d' Oort.
Province do Braibant Bijhrece
Li Province do Braibant Bijhrece, c' est ene province del Neyerlande. C' est li province al Bijhe del Province d' Anverse. Li no d' ès mwaisse veye e neyerlandès, c' est : Den Bosch (lomé eto : 's-Hertogenbosch).
Verdire
thumb|ene verdire dins l' nive Chloris chloris chloris MHNT 223 Gouvieux.jpg Cuculus canorus bangsi MHNT.ZOO.2010.11.150.42.jpg Li verdire(on dit eto: djaene linet, vete linote, vert fiyon), c' est èn emîtrin moxhon del famile des tcheutches (frindjilidîs), k' a des verdåssès plomes sol vinte, ey ene djaenåsse cawe.
Chloris chloris (davance Carduelis chloris).
Vicaedje
El Walonreye, c' est on dmorant.
Djeu videyo
Sacwants djeus videyos ratournés e walon
Jean Cayron eyet Pablo Sarachaga ont ratourné e walon sacwants djeus videyos po ls efants, come Monsieu Crompire.
Istweres d' on gaviot
Categoreye:romans e walon thumb|coviete Istweres d' on gaviot (<SMALL>Istwères d'in gaviot</SMALL>), c' est on roman da Firmin Callaert.
Tchiyote
Divinltins, li tchiyote esteut metowe foû del måjhone. Did la, li ratourneure "aler a l' ouxh" po dire "aler tchire".
Bob Dechamps
Cårire et persounålté
Bob Dechamps aveut todi bråmint des djins a ses concerts. Cwand on lyi dmandéve : "gn a des djins, Bob ?", i respondeut, sins manke : "A crever, valet !".
Bondjoû vijhene (tchanson)
C' est l' limero 1 dins l' live Delbouille des noyés walons.
Corwaitaedje
Mågré tot, gn a nole istwere ki s' shût, avou des hikets d' accion (manke di rapoirt inte deus royes vijhenes, come:
Oudon co:
Bårçulone
Categoreye:Catalogne Categoreye:Mwaissès veyes Categoreye:Veyes d' Espagne Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne
Mecsike
Manoye: pezo mecsikin
Calindrî
On calindrî, c' est l' manire d' adjinçner les djoûs, les samwinnes et les moes dins ene metowe anêye.
Les årmonaks et pindåves calindrîs sont rashious sol calindrî oficire d' on metou payis.
Colera des poyes
Senes del maladeye
Dins les cas pus londjins, on-z a des houzaedjes des gorletes, del cresse, des djonteures, des winnes des tindons, et do dzo des pates.
Tinrhir
Pî-note
Categoreye:Veyes et viyaedjes do Marok Categoreye:Monde amazir
8 di fevrî
Fiesses
Vey eto:
Tamazir do Mîtrin Atlasse
Côde ISO 639: tzm
Cirnaiviaedje
Hårdêye difoûtrinne
Sicrijhaedjes sol cirnaiviaedje so l' Aberteke.
Madjrè
Economeye
Diviè 1950, gn aveut ene laitreye.
Staline
Rilomêye
Po les Rûsses, i dmeure ricnoxhou come li wangnant del guere disconte des Nazis.
9 di fevrî
Li 9 di fevrî, c' est li 40inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; i dmeure 325 djoûs (326 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Mogi Bayat
Mogi Bayat, c' est on traeyincieus francès-iranyin et on mambor di djouweu d' fotbal k' a skepyî li 24 di djun 1974.
Gazete e walon
Les gazetes éndjolikes e walon sont metowes so ene pådje tote seule.
Istwere des gazetes e walon
Ces noveas vnous la estént saetchîs di 150 a 800 egzimplaires, apus kel «Walo + gazete», ki vudive a 5000 egzimplaires. Mins, dins sacwants limeros di ç' gazete la, gn aveut cåzu pont d' sicrijhaedjes e walon.
Olivier Vandecasteele
Olivier Vandecasteele, c' est èn ovreu pol djintrinnté bedje. Il a stî apougnî a Téhéran, e-n Iran, ewou çk' il est egayolé eyet codåné po cwarante anêyes di prijhon avou setante-cwate chlingues. Totfeye, li govienmint bedje pinseut k' c' esteut èn egayolaedje di vint-ût anêyes.
Gayole
C' est l' cwatrinme sakî a esse ritnou låvå. Les troes ôtes omes ont stî metou e prijhon e 2009, mins tertos ont stî liberé l' 8 di decimbe di ciste anêye la. Avou cist ovreu bedje, i sont saze etrindjirs a dmorer dins ene prijhon iranyinne, li 25 di måss 2023.
Circût d' Francortchamp
thumb|300px|Li plan do circût d' Francortchamp, la come il est pol Grand Pris thumb|300px|right|Li "Gritchete" u "Roedion", å trevåtchaedje del vå del [[Rodje Aiwe]]
Memwere so l' aclevaedje après Tcherin
Li Memwere so l' aclevaedje après Tcherin ou Memwere Joseph Samray so l' aclevaedje a Brizi, c' est on memwere di licince ki l' tite e francès, c' est "Le vocabulaire de l'élevage à Brisy (Cherain B'10)", prezinté pa Joseph Samray a l' univ di Lovén e 1969.
Circût d' Francortchamp
Istwere do Circût d' Francortchamp
Li crawiaedje a stî ene miete amidré dins les anêyes 1970, di cåze des rclamaedjes des pilotes. Tachie Stewart aveut yeu la èn accidint e 1966, et c' est lu k' esteut li moenneu del binde.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe oficire do Circût d' Francortchamp
Termite
Ene termite, c' est èn inseke sociå ki bastixh on grand hôt ni avou d' l' årzeye, ene termitire.
Dins les scrijhaedjes e walon
Dins les arimés da Danielle Trempont, k' a viké si efance e Congo.
Hårdêye (Daegntoele)
Les hårdêyes kiminçnut todi påzès letes et senes http://
Sindrome d' ayenåcion parintrece
li stombiant parint
Li stombiant parint si cdût inla pask' i n' a nén divoircî sicolodjicmint di si cpagneye. I rsaye di fé ene cope avou si efant. Adon, i nel lairè nén fé s' veye, cwand l' efant arivrè al laide ådje. Kécfeye li stombiant parint a-t i dedja stî coschoyou divant çoula : abandné pa ses parints, pa on hanteu (ene hanteuse), margougnî secsuwelmint…
Djoupeye-so-Oûte
Djoupeye-so-Oûte ou Djoupeye-so-l'-Aiwe-d'-Oûte (la-minme, Djupèye, fr. Jupille), c' esteut on hamtea d' Hodister, asteure, onk des viyaedjes del rebanêye comene di Rindeu.
Fåcon amazir
Fåcnidîs
Discrijhaedje
Il est pus ptit ki l' fåcon perlin (33 a 39 cm hôt, 76 a 98 cm les vaneas drovous).
Sourdant et pî-note
Categoreye:Oujheas Categoreye:Moxhets
Bole (astronomeye)
Planetes do sistinme solrece
Pluton a lontins stî rwaiteye come ene bole mins, dispoy 2006, elle est metowe dins les boles nintes:
L' otel est rimpli (teyåte)
Modêye Willy Leroy
C' est ç' modêye la k' a rascodou li Cope do Rwè e 2018 avou l' dramatike di Veskeveye.
Waernu
Categoreye:Meteyo
Fåbite al noere tiesse
Vicaedje
C' est l' meyeu oujhea xhufleu del Walonreye, après l' råskignoû.
Końskowola
Li veye a eneviè 2188 dimorants.
Fåbite al noere tiesse
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Fåbidîs
Tchanson e walon
Li tchanson est eto bén vicante dins les ôtes pitits lingaedjes d' oyi.
Ecefalite do Nîl coûtchantrece
Cas dins les tchvås
E l' Urope ci fourit el France, après l' Mîtrinne Mer, diviè 1970.
Końskowola
Categoreye:Pologne
Tchanson e walon
Istwere
Tot on tins, on tchantéve les tchansons e walon so des airs al môde di des tchansons e francès. On pleut aveur deus u troes diferins tecses sol minme air. Metans Lolote eyet l' pantalon trawé.
Ecefalite do Nîl coûtchantrece
Cas dins les tchvås
On l' a rtrové e 2000 el France (el Camargue), pu co e 2003.
Tchårlukin
Vicåreye
Tchåle esteut l' valet da Flipe li Bea eyet da Djihene li Sote eyet ptit-fi da Ferdinand II d' Aragon eyet d' Izabele di Castile.
Mins e 1542 Françwès si raloya avou ls Otomans, ci fourit li cwatrinme guere inte li France eyet Tchårlukin (1542-1544).
Ciclisse
Sôres di coûsses
... ...
Rose-Marie François
Ele cåze 13 lingaedjes, inte di zels l' almand, li suwedwès, li hongrwès, l' itålyin, l' espagnol, li leton, eyet l' rûsse.
Protestantisse
Li protestantisse, c' est ene coxhe do cristinnisse ki n' ricnoxhe nén l' otorité do Påpe di Rome.
Les nutes di måle lune (plakes di muzike)
Tchansons ås beas mots
Dedja dins ene ôte plake, Vervî aveut trossî ene tchanson avou des toitche-linwe. Cial, vo-z endè la ene avou tos rmetaedjes a biesses (« biesse di tchanson »), ki n’ est nén ene biesse tchanson.
Efets foû tchanson
N a co l' vwès da Françwès Duizink, ki dit do Maquet.
Michelle Bachelet
Sourdant
Bachelet Bachelet Bachelet
Ståcion (Hamtea di Mårciene)
Etimolodjeye
C' est dins ci hamtea ci k' on-z ertrove li grande ståcion d' Mårciene.
Dzo-hamtea
El Providance, c' est on dzo-hamtea di drola. C' esta, aprume, ene soce d' metalurdjeye k' ava askepyî e 1842.
Mårciene
Djeyografeye
🇱🇰Toponimeye do walon
Sint Houbert
Houbert d' Akitinne, pus cnoxhou el Walonreye dizo l' no di sint Houbert, a skepyî diviè 656-658.
Vicåreye
Mins on bea côp, i åreut veyou on cier avou ene croes so s' tiesse, inte ses deus coines. Adon, i s' ricviertixha et vni el Walonreye.
Tchimins d' fier
Manaedjmint des tchmins d' fier
Categoreye:Transpoirt *
Troufe
Skepiaedje des troufes
Po-z aveur del troufe, i fåt ene tere ki n' lait nén passer l' aiwe, et i fåt del plouve dipus ki li svintaedje naturel del fagne.
Les mosseas d' fagne crexhèt pa l' copete, et morèt pa padzo, sins måy s' arester. C' est insi dins totes les vraiyès fagnes, todi metowes so des hôteurs.
Li waire d' ocsidjinne et li surté des teres fwait ki l' dismantchaedje tchimike des moitès raecenes est måva. Adon, estô d' produre di l' oumire ordinaire, li disfijhaedje des plantes, c' est çoula ki prodût del troufe.
28 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
3 d' awousse
Li 3 d' awousse, c' est li 215inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 216inme po ls anêyes bizetes); i nos dmeure co 150 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Djolimont (El Lovire)
Istwere
Djolimont esteut dins ene signorreye lomêye «signorreye do Rwè» k' aléve eto so Sint-Pire.
Sour (aiwe)
C' est ossu l' no d' ene aiwe el France.
Pierre Carette
Pierre Carette, c' est on militant politike. Il est rwaitî tot-z estant on terorisse, veyånmint k' c' esteut li prezidint des CCTs. Les CCTs sont lomés « CCC », e francès.
1928
Ôtès djins
Categoreye:Date
François Nyns
François Nyns a skepyî li 17 di may 1937 e Pîsson-tchamp (Mont-Croteu). Il a morou li 1î d' awousse 2016.
C' esteut on scrijheu et eplaideu e walon.
Ouves e walon
I scrît des arimés et des sovnances, et eto des rloucaedjes di l' actouwalité.
Lete yarh (tifinar)
Ralfabetijhaedje
Po s' houwer do prononçaedje G, on a eployî padecô "rh" e l' arabe pol minme son. C' est çou k' est siervou dins l' tiesse di cist årtike cial. Mins li scrijha "rh" n' a waire yeu d' succès dins l' ralfabetijhaedje di l' arabe.
Bolet al djaene tchå
Discrijhaedje
I vént al tere dins tos les bwès (ossu bén dins les sapéns, ki les bwès a foyes) di l' esté a l' fén d' l' årire-såjhon.
Tchansons po nos moxhons (tchansnî)
Li live est acpagnté d' ene sitroete plake avou l' tchantaedje del tchantreye d' efants «Copixhes et coks d' awousse».
Basse Fagne
Li Basse Fagne, pus sovint lomêye Fagne, c' est l' boket nonnrece di l' Eter-Sambe-et-Mouze, avou l' Condroz al Bijhe, et l' Tieraxhe a Nonne.
Tchansons po nos moxhons (tchansnî)
ISBN 978-2-931107-01-0
Rivuwe
Difoûtrinne Hårdêye
Categoreye:Gazetes
Poye
Motlî
Ene boune poye pond èn oû tos les djoûs, mins purade cwand les djoûs crexhnut. E-n ivier, ele pout wayimer.
Evandjîle sint Djhan
Mwaissès dnêyes
C' est k' ciste evandjîle ci, ele nos vout fé etinde nén tant des pretchmints ou del moråle, mins purade nos dire kî k' il est, l' Djezus.
Mouvmint NATION
Li Mouvmint NATION, c' est on francès-cåzant pårti e Beldjike. Il est rwaitî come on foite droete pårti, veyanmint ki disfindat 'l ideyolodjeye do nåcionalisse bedje.
Spinasse
Les spinasses ou spinåds, c' est ene verdeure k' on magne les djonnès foyes.
Kurów
Istwere
Après l' pårtixhaedje del Pologne è 1795 ele est rprinde pa l' Ôtriche. E 1809 ele rdjond l' Dutcheye di Varsoveye et divni ttafwait polonesse è 1815. E fevrî 1831 les foices del djenerål Józef Dwernicki batnut des unités rûsses. E 1870 li veye piede ttafwait s' tchåte di veye et rinte podbon el Pologne e 1918.
Anêyes 1470
14inme sieke | 15inme sieke | 16inme sieke
Cawete inglesse -ing
Riwalnijhaedje di mots francès
Divant l' cåkêye di mots inglès calkés e francès, li walon walon saye di foirdjî des noûmots. Metans:
Joseph Grad
I scrijheut dins l' gazete « L’ entracte ».
Grad
1514
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Pierre Moreau
Moreau Pierre Moreau, ki s' no d' pene  esteut Pierre Defagne, c' est on rcwereu sol walon  k' a skepyî a Baileu diviè 1926.
Fernand Danhaive
Ouve pol walon
I va scrire dins l' Ban-cloke, des årtikes sol foclôre, å pus sovint e francès, mins ossu pacô e walon.
Djeu d' cråwe
Usteyes
Li djete, c' est ene longowe bale di bos, d' a pô près 100 grames.
e picård
Et foiravant e picård:
Édouard Degrelle
Il aveut skepyî li 9 di fevrî 1872, e l' France.
31 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
29 di måss - 30 di måss - 1î d' avri - 2 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
Sitoele
Mwaissès dnêyes
Les trokes di stoeles metowes eshonne fijhèt des galacseyes.
Roland Thibeau
Ouve e picård
E 2015, il a acvierné on live ås 15 oteurs di sacwants lingaedjes d' oyi, «Le voyage en Oïlie».
Sints d' glaece
Meteyo
Sol termene des sints d' glaece, el Walonreye, li tins s' rafroedixh todi. Et, des anêyes k' i gn a, i pout minme djaler; c' est l' ivier des purnalîs.
11inme sieke
anêyes 1000 | anêyes 1010 | anêyes 1020 | anêyes 1030 | anêyes 1040
anêyes 1050 | anêyes 1060 | anêyes 1070 | anêyes 1080 | anêyes 1090
Ocsidjinne
L' ocsidjinne, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des corants gåz, kinoxhou dizo l' essegne atomike O, li nombe atomike 8, et l' pwès atomike 16.
Bleu tchampion
Li bleu tchampion est diferin do bleu pî (Lepista nuda).
Dislaxhaedje walon
Waibaedje
Li Beldjike n' esteut nén co dins li Prumire guere daegnrece cwand Jules Destrée aveut scrî cisse lete. El seu oficir lingaedje esteut 'l francès a l' apôzite d' asteure. E 1916, Jules Destrée aveut ledjirmint agranci dijhant ki li Beldjike esteut uniye come ene nåcion pindant li Guere 14-18.
Lidje (schoice)
Categoreye:Djermons plantes
Motî Hécart do picård
Li motî Hécart do picård, c' est on motî picård-francès scrît pa Gabriel Hécart, et lomé Dictionnaire rouchi-français.
Tour di Bôdrindje
C' est la l' pus hôt pont del Walonreye, et pår del Beldjike.
Coussour
Sicrijheus
Sicrijheu e walipicård avenwès: Jean Lagaume.
Normand (lingaedje)
Istwere
fashion < faichon = façon
Måjhon-comene
Categoreye:Administråcion Categoreye:Bastimints Categoreye:Beldjike Li måjhon-comene, c' est on bastimint la k' gn a l' administråcion del comene (el Beldjike, les ancyins ptits bans pu, après 1977, les rebanêyès comenes).
Anêyes 1460
1460 | 1461 | 1462 | 1463 | 1464 | 1465 | 1466 | 1467 | 1468 | 1469
Willy Leroy
Ouve pol walon
Pris del Federåcion do Lussimbork di l' UCW e 2015.
Guido Gezelle
Di s' mestî, il esteut curé. C' est kécfeye po çoula k' onk di ses frés d' mestî, Georges Meurisse a redjårbé di ses bokets e walon.
Ouve di belès-letes
N a bråmint d' miråcolêye dins ses scrijhaedjes.
Anêyes 1450
anêyes 1430 | anêyes 1440 | anêyes 1450 | anêyes 1460 | anêyes 1470
Pacsile erôlêye
Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Cigarete Belga
Miss Belga, l' essegne del måke.
thumb|86px|right|Afitche dessinêye pa Magritte
Arnica
el Walonreye
End a pupont dispu les anêyes 1930 dins bråmint d' ces plaeces la, ca on-z î a rplanté des sapéns. Endè dvreut co aveur dins les rezieves come li cene des troufreyes di Libin.
Uzaedje divintrin
On pout mete ene fleur divins ene grande djate di té. Endè fåt prinde deus feyes, al pus troes, et nén co l' minme djoû. Ele médeye les plåyes d' ådvins.
Ahivaedje
Ele pout esse ahivêye po vinde åzès farmaçreyes.
2 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
31 di måss - 1î d' avri - 3 d' avri - 4 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
Ernest Fivet
Ouve
Dins on scrît eplaidî li prumire anêye des Cayés walons, l' "Aviedje do Rampår" (1937, l° 5, pp 66-67, replaidî e 2013, l° 5, 119-122), i cåze di Nameur do trevén holandès.
Come di djusse, gn a des efants des deus camps ki s' vont vey voltî. Ki s' pasrè-t al Revolucion bedje ?
Walons
Categoreye:Peupes del Daegne
Lire måmdiyinne (tchansnî)
Istwere
Li replaidaedje e scrijha Feller date di 1966. Li tite î a divnou francès (la lyre malmédienne). L' ovraedje a stî fwait på Rweyå Club Walon avou l' aidance da Roger Pinon. On î a rsaetchî ene dijhinne di tites, mins radjouté des tecses da Joseph Bastin, Nicolas Pietkin, François Toussaint, et des muzikes da Henri Dehez, Eugène Micha, Max Michel, Charles Radoux-Rogier et Clément Scheuren.
Peneuse samwinne
Dins les ôtes payis
E l' Espagne (on l' lome «semana santa»), gn a totes sôres di djouwaedjes del Passion, dins toplin des veyes.
Achal Prabhala
Il est eto mimbe do consey d' administråcion do "Cinte pol Daegntoele et l' Societé" et do Consey del Fondåcion Wikimedia.
Pårtixhaedje (matematike)
I s' adjixh di pårti on nombe a sacwants bokets fén pareys.
Motlî
On pårtixha, c' est li rzultat do pårtixhaedje.
Egzimpe d' operåcion do pårtixhaedje
Categoreye:Matematike
Dôtchamp
Istwere
A fwait pårteye djusk' å 18inme sieke del conteye di Montagu.
Sint-Djôr-so-Mouze
thumb|eplaeçmint del comene el province
Reschandixhaedje del Daegne
Li reschandixhaedje del Daegne u l' restchåfmint do climat u l' ertchåfmint del planete, c' est on clintcha foirt awiyant di montaedje del timperateure emîtrinne del Daegne k' a cmincî avou l' trevén industriyel (18inme sieke), mins ki s' a ewaeré e 20inme sieke.
Rompeure ås biesses
rompeure botroûlrece ås veas
Les rompeures ki vont avou ene botroûlite avanceye ni s' voeynut nén todi. Plamour k' on n' pout nén ritchôkî li contnou dins l' vinte, come po ene casseure simpe. Ci n' est k' tot trawant li clå botroûlrece k' on va trover les boyeas et l' toele vintrece ådvins.
ås tchvås
On pout trover des rompeures vintreces ås poûtrins.
Chevri-Rance
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Fotbale
Inglès-cåzante
Fotbal/Fotbale : Cès mots sont ène calcaedje di l' inglès "Football" ki vout dire "Bale ås pîs".
Uropeyin fotbale
Totes lès anêyes bizetes, i gn a l' Uro, ene bate po les ekipes nationåles, ki s' passe tins des moes d' djun et d' djulete.
Anêyes 1440
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Gilles Ramoux
Ouve e walon
Ramoux Ramoux Ramoux
Foû del voye (noveles)
thumb|Coviete Foû del voye (Foû dè l'vôye), c' est ene ramexhnêye di noveles sicrîtes pa Guy Brener.
Tropike
Esplikêyes
Li tropike metou e l' Dimeye Bole nonnrece si lome li Tropike do Gadot; il est metou a 23° 26' di latitude Sud. Li solea î lût di scwere li 21 di setimbe.
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Daegne
Grand Pris d' Beldjike di Formule 1
Istwere
On-z a anixhilé l' coûsse e 1969. E 1970 on-z a ricmincî on dierin côp sol circût di 14km, tot rôlant a 241 km a l' eure.
Monde arabe
Istwere
A pårti des anêyes 1990, les tchinnes di tévé pa antene-eschiele rafoircixhèt nouzommint l' unité des ptitès djins do Monde arabe.
Rweyåme crustin d' Djeruzalem
thumb|Rweyåme di Djeruzalem e 1135 thumb|Ses årmwereyes Li Rweyåme crustin d' Djeruzalem, c' esteut on rweyåme catolike k' aveut-st askepyî el Palestene (ey å Liban d' asteure) après l' fén del prumire croejhåde.
Si mwaisse veye esteut Djeruzalem.
Do cminçint al fén
I dura cåzu 200 ans, disk' a 1291. Adon, les crustins n' tinént pus kel veye di Sint-Djhan d' Åke ki fourit prinjhe et distrûte des Mamlouks (novele dinastêye di rwès d' Edjipe, k' estént des ancyins sclåves).
Croejhådes d' efants (1212)
Les deus croejhådes d' efants, c' est deus convoyes di djonnès djins, nén scolés po les gueres, ki s' metnut e-n erote eviè l' Palestene, afîsse d' aler dlivrer li Sinte Tere des muzulmans.
Ça s’ passa e 1212, inte li cwatrinme et l’ cénkinme croejhåde.
Croejhåde do Sint Impire Romin Djermanike
Dins l' Sint Impire Romin Djermanike, li trope di djonnes croejhîs est moennêye pa on bierdjî, Colas, 30 ans vî, ki provént d' après Cologne.
Riscrijhaedje da Alberic
I sont etaessîs dins deus bateas fortcherdjîs. Après deus djoûs, i disbarkèt so l’ iye Sint-Pire, dilé l’ Sardingne. Gn a deus bateas k’ afondrèt, Les passaedjîs et l’ ekipaedje sont pol diåle.
Sourdants
Categoreye:Croejhådes Categoreye:Istwere di France Categoreye:Istwere di l' Almagne Categoreye:Sint Impire Romin Djermanike
2 d' nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Les Memweres d' on Namurwès sol vî Nameur (sovnances)
150px|right| thumb|129px|Dziré Baulieu framed|right|siné da Djôzef Oslet
Plaeçmint dins l' tins et dins l' espåce
Li live n' a pont d' date. Il a stî imprimé a Salzene. Dins l' adrovaedje, Djôzef Osselet dit ki Dziré Baulieu a morou cwate moes après aveur raconté ses sovnances. Li live a rexhou e 1911. Gn a dins l' live ene contrumasse di racsegnes so Nameur et so l' istwere di 1840 a 1870 (la 40, 50, 60 u 70 ans, dit-st i Djôzef Osselet). On pout dire ki c' est l' prumî live e walon ki dene ostant di racsegnes istorikes.
3 d' djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Palonaedje
Discrijhaedje
So les fondåcions, on fjheut on ptit murea, 80 cm hôt, pu mete dissu on gros sômî k' on loméve li soûmint. Adon li murea padzo, on djheut li sorsoûmint.
Po lzès sotni, a dmey-sicwere, les poûssåds (eto : boutants, loyéns)
1526
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Ôle po magnî
Sacwants ôles po magnî
Categoreye:Amagnîs Magni
Émile Devreux
Émile Devreux esta on walon eyet francès-cåzant politikî di Tchålerwè. Il esta årtchitecte d' ès mestî.
Atôtchî
Pronos di l' atôtchî
Vocial les pronos do et des atôtchîs.
Fiesses del Walonreye
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Walonreye Categoreye:Fiesses Categoreye:Etrevéns avou do walon
Pitit d' mon les matantes (roman)
thumb|Coviete del prumire edicion Pitit d' mon les matantes, c' est on roman e walon da Djôzef Calozet.
Des djins et des biesses (live)
Kitaeyaedje do live
Li ctaeyaedje si fwait sorlon les sôres di biesses di cinse k' î sont studieyes:
Indji
Indji (fr: Engis), c' est ene comene del Walonreye, el province di Lidje.
Pitit d' mon les matantes (roman)
Sourdants
Categoreye:Romans e walon
Reton
Come totes les ôtes plantes di fagne, ele si va discompôzer dins tere po fé l' troufe.
Discalotaedje
Li discalotaedje u dischafiaedje, c' est l' côpaedje-evoye del pitite pea ki rascove li gland (li dbout do vé) d' ene omrinne djin.
Discalotaedje medicå
Li discalotaedje medicå est ricmandé pa sacwants docteurs po ene meyeuse prôpurté do dbout do vé. Il est corant dins des payis come les Estats Unis, mins waire pratiké e l' Walonreye.
Crustinnisse
Mins gn ava co del rezistance dins les djonnès cminåltés crustinnes, come on l' voet bén dins l' lete ås Galates.
Maggie De Block
thumb Maggie De Block, c' esteut ene minisse federåle bedje del santé, tins del minêye di cron virûsse (2020).
Cårire
Elle a stî foirt critikêye po s' manaedjmint del parminêye, ey a dvou taper l' cote sol håye.
Avå trîxhes et bwès (noveles)
Plaeçmint dins l' espåce
Les noveles si pasnut dins les bwès di Stoumont, disk' å fond d' Cwåreu.
Diermifitôze
Minêyolodjince
Sacwants tegnes, come les dieles a Trichophyton verrucosum ou a Microsporum canis si polèt atraper des biesses.
Saladin l' Aayoubî
Caractere di Saladin
Après li prindaedje di Djeruzalem, il leya des foirt lådjès condicions ås crustins po cwiter l' veye.
I veyeut eto evi les ritchesses. A s' moirt, i n' aveut pus k' on dirham dins les caisses di l' estat, et rén dins ses taxhes.
Grès
Li grès, c' est do såvlon k' a stî pressî al tcholeur d' on volcan.
Schoice
Categoreye:Åbes et bouxhons
Purnea (éndjolike)
Istwere do mot e walon
Categoreye:Infôrmatike
Ricwereus sol walon
Loukîz eto : ricwereus so les ôtes lingaedjes dilérins del Walonreye
1î d' nôvimbe
Uzances et creyances el Walonreye
Categoreye:Date
Metingues di rclamaedjes å Marok (2011)
Les metingues di rclamaedjes å Marok e 2011, c' est les metingues k' ont shuvou li prétins arabe dins mo des payis di cisse contrêye la e 2011.
L' awousse (arimés)
N a sacwants tchansons avou des muzikes oridjinåles da Pierre Van Damme.
Motorhead
Albom
Categoreye:Groupe di muzike
Son ë
e walon scrît e Feller
A on metou moumint (1941), Jean Haust li scrijha «ĕ» tot eplaidant des scrîts do Roman Payis. Metans dins li pîce da Louis Henrard: «Li bidete da Colas».
Marianna Madia
Elle a skepyî li 5 di setimbe 1980 a Rome.
Zivenbork
Istwere
Do vî vî tins, gn aveut ddja les Daces, djins d’ bodje indo-uropeyinne. Leu rwè, Dijhbå, a stî batou pa Trajan, d’ abôrd e 101-102, cwand il a prin li Zivembork d’ enute, k’ a stî lomé a ç tins la Felix. Fåreut co dire kel veye des Apullum des Daces a stî rlomêye, d’ après Djule Cezår, Alba-Iulia, no k’ on wåde disk’ asteure. E 105-106, Trajan va bate cor on côp Dijhbå, po fé li Dacia Inferior, çou k’ est asteure li Walakeye eyet l’ Moldaveye (çou ki les zivembordjwès lomnut Vechiul Regat, "li Vî Rweyåme").
Adon, gn a les Gots k’ ont-st arivé, et k’ ont leyî bråmint des bodjes tîxhons dins l' lingaedje et des manires tîxhones dins l' tuzance. Diviè 990 ont vnou les Slåves, k’ ont candjî l’ rite, tot metant so pîs leu lingaedje et leu rite, po disnåcionålijhî l’ payis, come i l’ avént ddja yeu fwait avou les Bulgåres. Må pô d' tins après, c’ est les Hongrwès k’ ont vnou et fé do Zivembork ene seule principåté dizo l’ corone hongrwesse. Ezès 12inme et 13inme siekes, gn a des Lussimbordjwès k' ont-st arivé e Zivenbork.
El tins do comunisse, sacwants Zivembordjwès ont bagué d' foice el Walakeye, ey on-z a metou des Walakes å Zivembork, po-z acmaxhî les djins. Di pus, on-z a cmincî a spoujhî l’ Zivembork, po dner a magnî ås ôtes. Co, l’ eglijhe catolike a stî bouxheye djus et metowe foû lwè.
Djins
Pol ridire, asteure li Zivembork a 7.553.675 dimorants. E 1992, il end aveut 7.723.313. Leyant foû tot ça, fåt savu k'après l'rivolucion, bråmint d'tixhons l'ont dit a drouveye bawete, mins disk'ås aneyes '95, il si disfindint. Co, dispoy, bråmint des ortodosses nén-praticants ont divnu pintcotisses et catolikes praticants. Portant, vaici kékès chifes.
Tuzance
Li bwès tént l' prumire plaece po l' årtchitecteure, k' est do stîle vikigne. On ndè fwait ttafwait: les måjhons, les eglijhes, et bén seur les poites ki dispårtnut les grandès coûs des voyes. Bråmint des djins vicnut di l' ovraedje avou l' bwès. Les onks fijhnut del comiece avou; les ôtes fijhnut del siculteure, sortot po les etrindjirs.
El Marmaceye gn a cor on sacwè singulî å daegn: li gaye cimitire da Săpînţa. Les crwès, todi d' bwè, ont des bas-reliefs avou l'moirte djin, ey on scrit e kékès lenes çou k'il a fwait e s'veye.
Pogrom
Consecwinces des pogroms
Les djwifs atakés foirdjît l' idêye d' èn estat djwif, ey askepyî li mouvmint siyonisse.
Zivenbork
Coujhene
Fåt savu k'on n'pout pont d'dire ki gn a ene «rouminne coujhene», pask'å Vî-Rweyåme i coujhennut come pattavou les payis des Balcans. Å Zivembork gn a on ôte sistinme.
Gn a co les sopes. Li cene k'on fwait po les dimegnes, c'est li supă de pui, sope di poye. Li tchår est bolowe e l' aiwe, avou des carotes et des pierzins. Adon, li tchår si wåde sor on plat, l'aiwe si met cor on côp sol feu, ey on met ddins des tăieţěi, des "tagliatelle". Cisse sope cial si magne insi, sins pwin. Li deujhinme plat, c'est li tchår di pouy, avou des crompires. Les carotes et les pierzins si foutnut evoye.
Schaerbote
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Insekes
El Gwira
Elle a stî ocupêye pa l' årmêye marokinne e 1975. Mins, di cåze des atakes do Polissario, i s' ont rsaetchî evoye e 1979. Li Moritanreye î a astalé docô ene brigåde, po waeranti l' veye di Nwadibou.
Djenvå (Sint-Djermwin)
Vey eto: Djenvå
Anêyes 1400
1400 | 1401 | 1402 | 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | 1408 | 1409
Pastorele bilinwe namurwesse
Papîscrîts et prumîs eplaidaedjes
Gn a deus papîscrîts del pastorele.
Såriete des cortis
Uzaedje
On cod les foyes et les flormints å moumint kel plante florit, do moes d' djulete å moes d' setimbe el Walonreye. El coujhene, po fé des årteas d' pretcheu, des feves (des mandjtous), on mete voltî el casrole ptitès houpes di såriete.
On ndè mete eto dins l' noere tripe.
Lete yaf (tifinar)
F Li lete tifinare yaf (ⴼ), c' est l' cene ki rprezinte li son F dins l' alfabet tifinar.
Waxhea
thumb|el mortouwaire On waxhea (on dit eto, pus rålmint, on lujhea), c' est ene caisse di bwès, del taye d' ene djin, la k' on mete on moirt, po l' eterer.
1914
Walonreye
Li 3 d' awousse, årmêye almande mousse e l' Walonreye, k' ele va ravadjî tot l' tins do moes d' awousse. Waire kinoxhowe: li batreye di Poitchrece do 22 d' awousse, la k' les Almands s' ont touwé onk l' ôte.
So les trîs des Goletes (roman)
Plaeçmint dine li spåce et dins l' tins
Li sinne si passe a Rodjimont, on forveyou viyaedje, metou sol Basse Sambe (dandjreus dilé Moustî). Dins on coulot - les trîs des Goletes, dabôrd - metou inte Sambe et l' levêye Tchålerwè-Nameur.
Five
dins les biesses
Categoreye:Senes des maladeyes Categoreye:Fiziolodjeye
Fiesse des hobetes
Esplikêye
Ele rimimbere li dmoraedje des djwifs e l' wastene do Sinayî, divins des toeteas.
Fabienne Desmet
Ouve
Ele ni fwait nén k' bouter po des eglijhes: elle overe eto come les mwaisses veurlîs did dinltins tot ragrandixhant ses ouves dins des sovnis d' bateme u d' comunion, oucobén des essegnes po des djins d' mestî.
Les avinteures da Ray Hure (live d' imådjes)
Mwaissès dnêyes
Li live a stî aspalé pal veye di Tchålerwè, a l' ocåzion di l' Uro 2000. Li live a stî saetchî a 1200 egzimplaires, ene pårteye po-z ofri ås Gros Colés k' estént priyîs pal Veye ås pus clapants matchs di l' Uro 2000.
C' est totès ptitès spoûles a vey avou li Spôrtigne di Tchålerwè, avou on dessén a hintche. Insi, c' est come ene shûte des "Avinteures de droles di zebes".
Moxhon d' toet
On moxhon d' toet u on pierot u on soverdea (on dit eto: on monet u on gros-betch), c' est est on ptit oujhea magneus d' grinnes foirt kinoxhou dins toplin des payis, ki vike voltî dilé les måjhons.
Discrijhaedje
Les måyes ont-st on gris bounet avou do brun so les boirds. Il ont ene noere goidje. Li frumele est pus grise, sins ôte coleur, pår sol goidje
Carbone
Li carbone est on bon cdujheu electrike, i broûle tot dnant ene boune tcholeur et c' est on bon riducteu.
Philippe Maudoux
Hårdêye difoûtrinne
Maudoux, Philippe
Tekchbila (rime-rame di djeu e l' arabe marokin)
Esplikêyes
Li tecse shonne esse riprodût a môde di rireye d' ene vraiye complinte des Morisses retchessîs d' Sevile. Dandjreus po s' moker d' zels, ki n' estît nén bén rçûs, ca i djåzént purade el vî espagnol.
7 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Pålindje
Istwere administrative
On boket do ban d' Derbu. E 1796, les redjime francès Francès endè fjhèt ene comene, dins l' dipårtumint d' l' Oûte.
Inguî
Istwere
Categoreye:Veye di Walonreye
Les viyaedjes di Loncin et d' Awan (tchanson)
Les viyaedjes di Loncin et d' Awans, ki l' vraiy tite, c' est "Paskee so l' air des Brokalles Li viege di Loncin et d' Awans", c' est ene tchanson e walon po balter les cmeres di Loncin et Awan k' alént coûtchî avou les sôdårs francès, k' î ont stî cazernés do moes d' nôvimbe 1792 å moes d' måss 1793.
Tandjî
Istwere
Des trevéns des Romins, ele fijheut ddja do comiece avou Volubilisse.
Trigonometreye
Fonccions del trigonometreye
h = h]] (x) = Ingue do triyingue k' on cache après — a = adjacént costé del ingue (x) — h = ipotenuze do triyingue — o = contråve costé di l' ingue
Walin-el-Wisconsene
Walin-el-Wisconsene (e-n inglès, oficirmint: Walhain, c' est on viyaedje del Wisconsene, ezès Stats-Unis, nén ricnoxhou (unincorporated), dins l' canton d' Kewaunee, divins l' cité d' Lussimbork-el-Wisconsene.
thumb|intrêye do viyaedje
Istwere
Il a stî lomé insi pa Florian Streyckman, k' a setlé la e 1856, et ki vneut d' Walin-el-Walonreye. Lu-minme aveut arivé e l' Wisconsene e 1855. Kékes moes pus tård, i rala e l' Walonreye, ca il aveut stî payî po ramoenner des abagants d' avår la. Il è fjha vni 250 ki setlît lavola e moes d' djun 1956.
Pris Nobel
Mwaissès dnêyes
Il a stî metou so pî pa Alfred Nobel (avou des cwårs k' il aveut wangnî avou si discoviete del dinamite).
Clorofile
Li clorofile si trouve si trouve dins les cloroplasses å dvins des celules des plantes, des vetès algues et des cianobactereyes.
Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu
Ratournaedjes
Po dire li veur, dins les modêyes francès-cåzante ey inglès-cåzante, metans, el Calfake eyet l' Mamborneu sont rcandjîs. Çoula vént d' on fås-amisse avou l' mot italyin : brutto.
Gråfayi (toponimeye)
Hamteas
Tchîplane
Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå
Lingaedjes coinreces di Flande
Gn a deus ponts d' limbordjwès et onk pol wess-flamind.
Lucien Maubeuge
Il a stî eplaidî dins l' anouwaire des Oteurs walon.
Berike
Ene berike (on dit eto bèlike), c' est èn anea d' fier metou å grognon des gros pourceas (li veråt u l' troye) po k' i n' fougnexhe nén. Pa stindaedje, des berikes, c' est des lunetes.
Sillabusse des ereurs
I fårè kel Påpe Leyon XIII evoye ene ôte lete, "Rerum novarum" po-z amôdurer li cene da Piye IX, k' aveut bråmint fwait do toirt ås catolikes, et k' aveut stî kidjåzêye toplin påzès protestants. Ene pårteye des catolikes ki dmorént dins les payis protestants vont adon askepyî l' Eglijhe vî-catolike (1871).
Schåle di Mercalli
Grés del schåle di Mercalli
X	Bråmint des måjhons sont distrûtes ; des ponts ossu ; gn a des rabolas ; les aiwes si distournèt ; les astantches [digues] schirèt ; li tere si crevåde co dpus et les rays di tchmin d' fier si toirdèt.
Tcherå (toponimeye)
Tchairire
Tchairire
Schåle di Richter
Grés del schåle di Richter
Di 6,1 a 6,9	Pout fé mo des d' damadjes, 100 kilometes did ttåtoû.
Tchinne (åbe)
Motlî
On ptit tchinne si lome on tchenea. Dinltins, e l' Årdene, les tcheneas estént pelés (on djheut eto: schoircîs) po fé del poude di schoice, po les taenreyes. Loukîz sol hagnon pelaedje des tcheneas. On schoircî tchenea si loméve on pelojhea.
On bwès d' tchinnes si loméve on tchenoe; on bwès d' tchinnes rouves, on rouvroe (des mots k' on n' ritrouve pus k' dins les nos d' plaeces del Walonreye).
Djivêye des payis, d' après leu stindêye
Vochal li djivêye des payis del Daegne, pa ôre crexhant di stindêye. les valixhances sont dnêyes e kilometes cwårés.
Tchitchoûle ås lådjès foyes
No e sincieus latén : Eriophorum latifolium
Schinlaedje
Schinlaedje
On fwait on prumî acrén a ene aspagne (15 20 cm) do dbout del côre. Pu on-z avance avou on coutea tins k' on ploye li côre so li djno po l' fé pårti. Pu porshure tot do long del côreye, po-z aveur on schinon di troes cwate metes long.
Greye tchitchoûle
Categoreye:plantes Categoreye:Fagnes Li greye tchitchoûle, c’ est ene dobe tchitchoûle k’ on n’ trouve k’ el Gåme.
Univiers
Categoreye:Astrofizike Categoreye:Astronomeye
Modisse
thumb Ene (u on) modisse, c' esteut ene djin ki vindeut les tchapeas d' femes, eyet ls assonrer, metans po cwand on poirtéve li doû.
1913
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tequixquiac
Tequixquiac est on commune (municipalité) mecsikain, e distrik d' Zumpango, Mecsike. Mwaisse veye: Santiago Tequixquiac
Marote malårdiveuse
Dins les belès-letes e walon
Dins s' sovnance «L' accidint», Joselyne Mostenne esplike k' elle a yeu ene grande kernaxhe a s' gåtche bresse estant ptite.
Jean-Marie Klinkenberg
Ouve
Come bouteu pol Walonreye, il enonda e 1983 l' Afitcha pol Tuzance walone.
Protozowaire
Poy k' i polèt bodjî, il ont stî metous dins l' ringne des biesses. Did la, leu no (do grek prôtos, prumî, et zôon, biesse: prumioûlès biesses).
Batreye des cwate vints
Li batreye des cwate vints ou nute do mwaisse vint, c' est ene viye creyance k' a dipus d' 150 ans. Ele vout ki l' 25 di djanvî (c' est l' djoû do cviersaedje da sint På), li vint ki shofele a l' anuti, ci serè li mwaisse vint pol restant d' l' anêye.
Tchålerwè
Evironmint
El veye di Tchålerwè si trove so ene tere industriyele, k' ele minme si trove ddja so ene frontire ki schåye troes redjons natureles : el Condroz, li redjon do Hinnot limoneu ey el redjon do Brabant limoneu. Come bråmint d' veyes yet viyaedjes bedjes, mins sortoit walons, Tchålerwè n' est nén lon d' el frontire avou el France (pus u moens, vént-cwate kilometes).
Coignoûlî
On s' sierveut voltî do bwès d' coignoûlî po fé des mantches di mårtea.
Nameur-el-Wisconsene
thumb