cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rognon
Asteure, c' est on viyaedje del comene di Rbek.
Louis Dubru
Ouve e walon
E 1943, il eplaide ene ramexhnêye di tecses (tchansons, contes, noveles, fåves) «Lidje ki reye et glawtene» (Lîdje qui rèy èt glaw'tinêye). Mågré l' guere, li live a stî bén ascoyî do publik.
Tier (viyaedje)
Tiêr [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Tillier, rebané avou 5380 Ferneamont; limero diyalectolodjike: [Na 27]; vî limero del posse: 5042
Pexhon
Produjhaedje di magnåves pexhons
Les magnåves pexhons sont prodûts tot les pexhant (dins l' mer ou les doûcès aiwes).
Cervea
Vijhnaedje antomike
Ådfoû, li cervea est rascovrou des menindjes.
Sint-Andrî
Sint-Andrî (eto : Mont-Sint-Andrî; Mont-Saint-André), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes li 17 di djulete 1970, po fé l' novele comene di Djérompont, pu avou Ramieye ås grands rebanaedjes.
Molén
thumb|Li rowe do molén d' [[Djentene]] thumb|Li djeve do molén d' Djentene thumb|Tournaedje d' on fime e molén d' Djentene On molén ås grins, c' est la k' on va po moure li grin, et fé del farene.
8 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Studia sol les betchfessîs xh, jh et sch el Hôte Årdene
Scrîts sourdants do studia
Rumåke a cmincî pa lére des scrîts d' oteurs del Hôte Årdene
Cawete -indje
Dins des ôtes lingaedjes
E lussimbordjwès d' Walonreye, ele fond evoye :
Trop tchôd (plake di muzike)
Ci fourit ene des tote prumirès stroetès plakes di tchansons e walon.
Anêye bizete
Rîle eployeye enute
Dispoy l' eployaedje do calindrî grigoryin li rîle est:
Li djoû d' rawete di Djules Cezår
C' est pus tård kel djoû di rawete a stî metou li 29 do moes d' fevrî, cwand li manire di conter les djoûs des romins a stî replaeceye pa l' cene k' on eploye asteure.
Frôhan
Les cis d' Frôhan sont lomés les Frôhinots, Frôhinotes u les Frohantîs, Frohantresses.
André Chauvaux
Bibliyografeye
André CHAUVAUX Dictionnaire français-wallon de Cerfontaine, cahier du Musée de Cerfontaine n° 94, 415 pages, 2010. Chauvaux Chauvaux Chauvaux
Constantin d' Heusbrouk
Ringne
Si ringne kiminça e 1784.
Rompeure
thumb|Rompeure vintrece, sol [[blanke roye]] Ene rompeure ou drompeure ou casseure, c' est l' passaedje des boyeas pa on passaedje ki s' a fwait dins les tchås do vinte, sins ki l' pea soeye aduzêye.
Médiaedje
thumb|Saetchaedje do saetch del rompeure On rakeud l' anea del rompeure. Si l' saetch est pår trop spès, on l' côpe evoye.
9 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Lete J
Siervaedje e sistinme Feller
Ele sieve insi po les mots ki respondèt å betchfessî JH e walon do Mitan, walon do Coûtchant et Basse Årdene. Elle î est prononceye «J» (/ʒ/) å mitan des mots (aujî) = åjhey). Mins elle î est prononceye «CH» (/ʃ/) al fén des mots (binauje = binåjhe).
1449
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Motî do Condroz namurwès
Gn a dvins :
Li stindêye ricovrowe på diccionairî esteut sol Principåté d' Lidje, mins djusse astok del conteye di Nameur, sol Condroz et sol Fåmene; did la, li ritchesse do motlî.
Edmond Gillard
Gillard Edmond Gillard, c' esteut on scrijheu e walon, di Nameur minme.
Refaxhaedje
Dispu l' vî vî tins, disk' e 1950
Po refaxhî on påpåd, on prindeut on cossén; dissu l' cossén, on pôzéve li faxhe, avou, a on dbout, deus blankès corietes (po n' nén mete des spingues). On passéve li faxhe åtoû do vinte di l' efant, pus inte ses djambes. So s' coir, l' efant esteut moussî d' ene pitite tchimijhe.
Tchestea d' Montsoreau
Li tchestea d’ Montsoreau (riwalnijhåve «tchestea d' Montsoreau») ki s’ trouve a Montsoreau, e l' France.
Laure Gastes
Biyografeye
Si pa, Ernst Gesell, provneut d’ Åxhe, mins i vna dmorer a Måmdey come sicretaire cantonå. I s’ mareye avou Matile Talbot, ene feye di notåre, ki lyi dene 9 efants. Laure esteut l’ parcoulot del famile.
Guere d' Oucrinne (2022)
Efuyaedje
Les payis come li Beldjike et l' Almagne ascoyît voltî les efuyîs. Des ôtes payis di l' Union uropeyinne come li Pologne estît bråmint pus dismefiyants. Mins nerén, li Beldjke ni dna des papîs d' refudjî d' guere k' ås Oucrinnyins, et nén å etrindjirs dimorant e l' Oucrinne. Årvier di payis come l' Almagne, l' Espagne u les Bas Payis, la k' les deus categoreyes d' efuyîs estént metous sol minme pî.
Economikes
Les payis d' Urope metît-st e-n alaedje toplin des pûnixhmints economikes disconte el Rûsseye. Li roube disvala pår tré l' prumire samwinne di guere.
Politikes
Årvier di çou k' voleut l' Rûsseye, des noveas payis ont dmandé di moussî dins l' OTAN: li Finlande et l' Suwede k' avént dmoré neutes disk' adon.
Ristitcheye voyale
Notåcion dins les motîs
Årvier del sipotchåve, li ristitcheye voyale n' aparexhe nén dins bråmint des motî walon francès (E1, C99).
Portant, on l' trouve dins sacwants:
Fotbal amerikin
Mwaissès racsegnes
Ene pårt si djowe a 4 côps 15 munutes. Les djouweus d' ene ekipe (dipus d' 50 so les lisses) sont pårtis e troes categoreyes : l’ atake, el disfinse et les cis ki s’ ocupnut des fazes di côps d’ pî.
Sinte Catrene d' Alegzandreye
Dins l' walon
Priyire a sinte Catrene:
Djivå
Uzaedjes classikes
Adon, on pleut mete totes sôres d' agayons dsu. Les prumîs, cwand on-z abaguéve, c' esteut li bondiu, les tchandlés, li lamponete, li brocalî et l' årmonak.
Reployaedje dins les måjhons sins feu e l' aisse
On-z a voltî wårdé li hôt djivå cwand on-z a metou ene sitouve, ou rmaçné li meur do feu e l' aisse.
Joseph Loos
Sourdants
Loos Joseph
Inglès (lingaedje)
Côde ISO: en
Motîs walon-inglès
Gn a yeu sacwants motîs inglès-walon. Inte di zels:
Divancete a (toponimeye)
å
Al
LibreOffice Writer
Piceures
Tot come les ôtes programes di LibreOffice, LibreOffice Writer est po rén. Si principå cawete éndjolike, c' est l' ODT. Vla eto k' i pout lére ey askepyî des fitchîs DOC, DOCX, RTF (les troes sont-st a Microsoft), u co les XHTML. Avou LibreOffice Writer, c' est ossu possibe d' espôrter eyet d' aberweter ses fitchîs e PDF (documint k' on n' sait nén candjî) ubén EPUB (format po les lives so les copiutreces).
Hårdêye difoûtrinne
Pådje d' aidance sicrîte e francès.
Såcloe
On såcloe, c' est ene pitite usteye po såcler les crouwås.
Province d' Anverse
Lingaedje oficire : neyerlandès
Ådrindje
Clasmint linwincieus
Ezès anêyes 2020, il est co bén vicant diski dins l' trintche d' ådje des 50 ans, et gn a d' l' aspoye po l' fé passer ås djonnes, pår ezès scoles.
Gabriyel
Pitit no walon
Antoine-Joseph Alexandre
Alexandre Antoine
Serviete
Ene serviete (on dit eto on stierdoe, on drap d' doet, ene mapkene), c' est on bea pitit drap k' on mete sol tåve, po n' si nén taetchî tot magnant, et xhorbi ses doets.
Cåziyon
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Djeyografeye
Del Ruwane å Bwès Djilèt (noveles)
Contnou do live
I gn a cénk noveles dins l' live :
Li Ptite Sirinne (fime d' imådjes, 1989)
Les fjheus do fime fourît Ron Clements et John Musker.
Lomaedjes do floriconte et do fime
Categoreye:Fimes d' imådjes
Motî etimolodjike
Categoreye:Motîs Categoreye:Etimolodjeye On motî etimolodjike, c' est on motî ki dene tos les sourdants etimolodjikes des mots d' on metou lingaedje.
Djan Moreau
Il a vnou å monde å Sårt-Dame-Avlene e 1936, eyou çki si popa esteut mwaisse di scole.
Ouve d' årtchitecteure
Ele sont dins les pus beles k' on a fwait après Nivele do trevén des anêyes 1965 a 2000.
Savtî ki rene
Istwere
Li no walon li pus corant, ki djåze d' on savtî, vénreut d' on live almand di 1648, la k' on ptit coibjhî d' viyaedje, lomé Ahasverusse, vout k' il åye sitî temoen coirzenoxh do crucifiaedje da Djezus-Cri.
center
Foclore del Walonreye
Li foclore del Walonreye n' a nén ratindou li diswalpaedje di l' atuze di "foclore" al fén do 18inme sieke po-z egzister.
Dispu bele ådje, on fiestixheut ddja :
Crijhe di Souwesse
Shuvance
Li Grande Burtaegne, k' aveut dvou ployî divant les Estats Unis, comprinda k' ele n' esteut pus ene grande foice eternåcionåle.
Platon
Platon (e vî grek Πλάτων / Plátôn, il a skepyî a Atene e -427 et a morou e -348) fourit-st on grek filozofe, dissipe di Socrate. Sipoté li « divin Platon », on l' voet come li prumî grand filozofe. Si filozofike tuzance est foirt impôrtante dins l' istwere di l' Urope.
Joselyne Mostenne
Ele sicrît eto e francès.
Franz Dewandelaer
Ouve e walon
Gn ourit eto "Bokets del nute" (1935), "Tchabårêyes" ([[1936).
Si ouve etire fourit rashonnêye pa Jean Guillaume dizo titraedje Oeuvres poétiques, et eplaideye e 1970.
Il était un petit navire (tchanson e francès)
Tecse classike
Mins on n' tchantéve sovint ki les 5 prumîs coplets.
Ratournaedjes e walon
Endè vocial onk rashiou so cisse modêye la, ki radjoute on resploe, et k' aconte les radjoutaedjes d' enawaire e francès.
Vicant lingaedje
Li contråve, c' est on moirt lingaedje.
On vicant lingaedje, k' i gn a pus waire di djins k' î djåzèt — et dabôrd ki pôreut bénrade mori — si lome on mancî lingaedje.
Les Bûles
Les Bûles est ont ptit viyaedje el Gåme, dins l' vå di Smwès, a l' inglêye ki l' Viere fwait tot s' î agolinant.
Istwere
E 1340, les Bûles c' est ene franke signorreye; e 1673 elle est metowe avou l' baroneye di Djamogne.
Jules Rivière
Biyografeye
I fjha l' guere di 14 come sordjant. I va esse tcherdjî di sacwants riskeusès missions, come fé sôtler des ponts. Adon-pwis, aler so l' Izer, la k' i serè coixhî deus côps.
Jules Bastin (tchanteu d' operå)
Cårire
I cminça si veye d’ ovraedje come professeur. Ci n’ est k’ diviè 30 ans k’ il aprinda l’ muzike et do côp rascode des pris : prumî pris d’ tchant å conservatwere di Brussele (1958), prumî pris d’ operå (1959). Adonpwis, foû payis : prumî pris al Håye (1962) ey a Munik (1963).
Son S
Sicrijhaedje do son e walon
C' est onk des sons avou l' ortografeye li pus complikêye e walon. Minme e rfondou, on-z a sovint wårdé les dujhances do sistinme Feller. Dj' ô bén ki on l' va scritre s, ss, c u ç a l' assulon des sourdants etimolodjikes, et des letes k' el djondnut.
Marlanwé
Economeye
Rivnou par djin : 17,1 a 18,7 (meye uros) e 2003, çou k' est l' cwatrinme categoreye so 5.
Guy Brener
thumb|left|120px|diviè 2000
Guy Brener a skepyî a Moustî li 17 d' avri 1934. Il a morou li 28 di setimbe 2010 a Nameur.
Samuël Dumont
Il a skepyî li 9 di fevrî 1999.
Ouve e walon
Il a cmincî so ene waibe di belès-letes. Sacwants tecses di cisse waibe la ont stî rprins sol Rantoele-gazete.
Liken
Mwaissès piceure
C' est ene simbiôze moutouwalisse, ki profite ås deus copleus et ki moenne a des candjmints morfolodjikes eyet fiziolodjikes. Ces-ci sont loyîs a des eteraccions djenetikes inte les deus copleus).
Djenerålités so les copleus
Li tchampion est lomé li micobionte. L' ale ou l' cianobactereye est lomêye li ficobionte ou l' fotobionte.
Nourixhaedje
Li fitobionte riçût sacwants compôzés minerås do micobionte.
Midele
Sourdant
Categoreye:Veyes et viyaedjes do Marok Categoreye:Monde amazir
Liken
Edurance ezès condicions estrinmes
Les likens polèt rezister a des foirts rissouwaedjes, eyet s' renaiwer après.
Fåve do nûton hanteu
Disrôlmint
Mins l' crapåde vout aler å bal s' amuzer come les ôtes avou les djonneas do viyaedje. Li nûton est djalot, et il evoye li måleur sol famile di s' binamêye, tot djhant «påte a påte, dji t' les a amoenné, djåbe a djåbe dji t' les rsaetchrè». Oudonbén : «di påte a påte ont vnou tes béns; di djåbe a djåbe, il endè riront».
Liken
Indicateu del polucion
Les likens n' ont nén des grands mezåjhes e sés minerås, et s' nouri copurade di l' atmosfere (minerås k' i gn a dins l' aiwe di plouve). Les likens polèt eto solubilijhî des elemints minerås do substrat, tot fjhant fé på tchampion des acides organikes.
Mildiou
Espaitchance
Categoreye:Maladeyes des plantes Categoreye:Tchampions microscopikes
Batreye di Rocoû
Cotoû istorike
Les Francès avént l' air di piede å cmince, mins c' est l' contråve k' ariva. Les aloyîs ourît don ene coûte djoye.
Nombe di moirts
Cisse bataye la a fwait dipus d' 15.000 moirts so kékès eures.
Påwion
Sôres di påwions
Les påwions d' djoû ont des blawtantès coleurs. Les påwions d' nute, des grijhès coleurs.
Discrijhaedje
thumb|Adjinçnaedje d' on påwion Li tiesse a deus gros ronds ouys et deus antenes. Li boke a ene trompe po sucî l' låme des fleurs.
Li vinte est ene miete pus long ki l' tiesse et l' cofe.
Vicaedje
Li påwion n' vike nén lontins; i va ponre des oûs, ki vont disclôre et dner ene halene. Li halene va crexhe et divni on påpåd-lôlô, ki n' bodje nén. Après on tins, ci-cial si drouve, et l' påwion fwait endè mousse foû.
Dins les belès letes e walon
Li sot påwion, èn arimé da Joseph Durbuy ritchanté voltî pa Jean Loos.
Åbe foû-ordinaire
castagnîs
N a-st ene bele droete rîlêye di castagnîs a Mårcin.
pemî d' amour
Li pus gros pemî d' amour del Walonreye a Marimont.
plopes
Li pus grosse plope do Canada di Walonreye a crexhou a Grûpont.
Sourdants
*
Stimbiè
thumb|eglijhe
Aiwe di Gwadiana
Coraedje
Gwadania prind sourd dins l' Contrêye otonome del Novele Castile et cori sol Coûtchant.
Franwal Gauthier
Scanaedje Gogueule
Les biesses acsûtes del pesse (fåve)
Ratournaedje Kirsch
🇱🇰 Tecse etir e rfondou
Valtajeros
Valtajeros, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Djibî
Les bracnîs lomnut sovint l' djibî, camaerådreçmint, li "bisteu".
Iye
Motlî
Ene pitite iye (eto å mitan d’ ene mouze u ene rivire) si lome pus voltî èn iyea u èn iyon.
Peupes des iyes
Les peupes ki dmorèt so les iyes si sintèt sovint diferins des cis ki vicnut sol continint. On lome çoula "mintalité iyrece". Sovint, des djins des iyes si comprindèt bén inte di zels (metans les Inglès et les Djaponès).
Cronolodjeye
Des pus grandès å pus ptits discôpaedjes, on cåze di :
Bosret di s' no d' famile (live)
Videyo fwaite a pårti do tecse do live
Categoreye:Lives e walon
Djouwet
thumb|Pitit tchår fwait pås efants zels-minmes On djouwet (tot djåzant a èn efant, on dit eto : ene djodjowe), c' est èn agayon ki les efants s' amuznut avou.
5 di nôvimbe
Li 5 di nôvimbe, c' est li 309inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 310inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 56 djoûs po-z ariver al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Prosper Libert
Il aveut skepyî li 5 d' awousse 1886 (a Vervî).
Roman d' cåzantès biesses
Sôres
Gn ava, el Mîtrinne Ådje, les romans d' biesses riprezintant des djins, come li Roman do Rnåd. I respondèt ås fåves di djåzantès biesses da Lafontinne, metans.
Adonpwis vinît des romans la ki l' biesse mostréve des sacwès ki s' passént dins ene veye di biesse normåle.
Gåz nier-epweznant
Alére
Jacques Dupuis, Tins d’ sôdår come djeniake (mineu e l' årmêye),, l° 69, bontins 2014.
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Gueres et årmêyes Categoreye:Nierolodjeye
Etroclant lingaedje
Egzimpes d' etroclaedje e basse
thumb|"irteera" = voye po moussî foû
Malete-di-bierdjî
Capsella bursa-pastoris
Wene
Wene (Wène, F. Wanne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Bodeu po fé l' novele rebanêye comene do Troepont, el province di Lidje.
Vî mot
Les vîs mots ont sovint a vey avou des viyès tecnikes.
Hervé Jehaes
Ouve e walon
Ses tecses parexhnut dins Les Cayés Walons. Il a eto eplaidî deus ptits powinmes dins l' Rantoele-gazete (l° 72).
Riveye
Ene riveye est l' rizultat d' ene operåcion matematike fwaite so ene fonccion lomeye riveyaedje. Ene riveye est compôzeye d' ene riveyisse (fonccion k' nos dvans riveyî) ey èn operåteu ki s' lome riveyeu, scrî "∫".
Jiangsou
Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Lompré-el-Fagne
Lompré-el-Fagne (la-minme Lomprè, fr: Lompret), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Chimai.
Valdeprado
Categoreye:Castile et Leyone
Pré
Dinltins, les prés estént sovint raiwés. On djheut kel four des prés rifjheut do noû sonk ås biesses.
Consey des Lingaedjes do Payis
Après 2019
Do costé des fonccionaires responsåves do walon et des ôtes lingaedjes do payis, gn ava nou candjmint, avou l' wårdaedje des deus posses å ministere. Fén 2021, c' est Julien Noël ki rprinda l' bouye da Alix Dassargues, todi avou l' aidance da Chamarke Osman Omar.
Bounî
Valixhance ezès Bas Payis otrichyins
I valeut 94 ares 62 a Moustî. , e l' Årdene nonnrece. , adon, dandjreus so tos les Bas Payis otrichyins.
Consey des Lingaedjes do Payis
Leu waibe
Sourdant
Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Politike linwistike *
Pitit Atlasse des Lingaedjes del Walonreye
Elle ont stî enondêyes pa Jean Lechanteur po-z afroyî les bouteus so l' ALW, di l' ekipe di l' Univ di Lidje.
Carniere (Walonreye)
thumb|el viyaedje d' å lon
Maurice Carez
Maurice Carez (nos d' pene: Becbotiaux d'Azur, Jules Lermusiaux, Zerac), c' esteut on scrijheu e picård di Mont.
Ouve e picård
Il a scrît dins l' Årmonak di Mont (Aurmonake di Mons) di 1888 a 1898.
Maraexhe
Maraexhes et fagnes
Ene maraexhe est todi metowe dins on foncea, årvier d' ene fagne, todi metowe al copete d' on platrea.
Maladeye å cronivirûsse 2019
Li minêye s’ a stramé totavå l’ Daegne e 2020 eyet 2021. Et s' cåzer des nouzomès pietes economikes, avou on moncea d' moirts.
Discrijhaedje des sintomes
C’ est ene gripe come ene ôte, avou del five ey on matchurea et do tossa del goidje.
Tcheriaedje des sintomes
Après 8 a 10 djoûs, li tosse kimince a mawri, avou des raetchons schoumieus, mins nén gloumiants djaenes u vetes, come dins les ôtes moirguneas. Po les cas griyeus, c’ est ossu l’ momint ki l’ må wangne les deus peumons (e minme tins). Po les ôtes, li tosse va co dmorer ene u deus samwinnes, tot discrexhant.
Eploctaedje
Gn ava des vaccéns a deus pikeures (Pfizer, Astra Zenaka, Sinofarm) et des cis a ene simpe pikeure (Spoutnik, Johnson & Johnson). Li prumî eplocta (Pfizer) dimandéve d' esse wårdé dins l' l' aote likide. Les ôtes estén wårdåves å froed (4 a 8 digrés) come les vaccéns ordinaires.
Årmilire coleur di låme
Discrijhaedje
C' est on tchampion avou on tchapea (3 a 10 cm) di djaene coleur avou on boton pus foncé å mitan, des blankès lames serêyes ki purdèt li minme coleur ki l' tchapea e divnant pus viyes, on grand (8-20 x 1-2 cm) et pwintou pî, foirt elastike, fibreus et coriant.
Diermite eterdoetrece
Ele si prind åjheymint d' ene biesse a l' ôte.
Sinte Bedje
A Andene.
Les setès eglijhes ont dmoré disk' å 18inme sieke. Adon, elle ont stî distrûtes et replaeceyes pa ene coledjåle avou set clotchîs, la k' on pout co vey li tombea del sinte. C' est ene dale di noer måbe, poirtêye pa cénk pilasses, li tåve da sinte Bedje.
Li perlinaedje a sinte Bedje ezès belès letes e walon.
(foû di: « Asbleuwichadje », Bernard Louis, divins Tot fiant betchî l' coq, S.L.L.W., 2003.)
Tchestea
Les tchesteas des tins modienes
thumb|tchestea d' [[Åcoz]] Gn a toplin des finiesses, et des egrés.
Cawete -inme
Inme Li cawete -inme, c' est ene vicante cawete ki s' agritche après on limerotant prezintoe (nombe d' on chife), po dner on sustantif u èn addjectif.
Louwis do Coron do Bu
Eplaidaedjes
Il a eto vudî come live tot seu, avou ene coviete a pårt, li minme anêye.
Sourdant
Categoreye:Lives e walon
Feu e l' aisse
Discrijhaedje
Les schenes sont metowes so des ahesses k' on lome cropecindes.
Goydelike
Li brantche Goydelike est ene des deus grandes familes des lingaedjes gayels d' enute (l' ôte estant li Britonike). Lomé eto gayelike, ou Q-celtike la k' i wårdèt co C ou K pol kiminces des mots k' on supôze k' i cmincèt pa Qu e vî indo-uropeyin (al diferince do britonike, ki candja-st en on son P foirt diferin).
Ahwache
Sourdants
Categoreye:Danses do Marok Categoreye:Monde amazir Categoreye:Danse Categoreye:Marok
Cåvea lidjwès (soce)
Vicansté
Il est todi bén vicant e 2019, la k' i vént di replaidî èn anouwaire, après on trô di 48 ans.
Leu pådje dissu Fesbok
Jean-Claude Somja
Scrijhaedjes
Ôtes sicrijhaedjes e walon:
Diermite
Les diermites, k' on n' kinoxhe nén sovint leu cåze, ont lontins stî lomêyes "egzema".
Anêyes 290
290 | 291 | 292 | 293 | 294 | 295 | 296 | 297 | 298 | 299
Sustantivire
E walon, les mots d' aplacaedje tîxhon, avou sovint on foirt court diterminant, ni sont nén loukêyes come des sustantivires.
(e Wiccionaire)
Transliteraedje do grek
grek  walon Α α   a Β β    b Γ γ    g Δ δ    d Ε ε    e Ζ ζ    z Η η    ê Θ θ   th Ι ι    i Κ κ    k Λ λ    l Μ μ    m Ν ν    n Ξ ξ    ks Ο ο    o Π π    p Ρ ρ    r Σ σ    s Τ τ    t Υ υ    i ΟΥ ου  ou Φ φ    f Χ χ    xh Ψ ψ    ps Ω ω    ô
Fier
Parintaedje
ocside di fier
30 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Scolite di l' epiceya
Ips typographus
Lûte
Mete des trapes ås scolites.
Sergio Mattarella
thumb|Sergio Mattarella
Anêyes 1300
anêyes 1280 | anêyes 1290 | anêyes 1300 | anêyes 1310 | anêyes 1320
1300 | 1301 | 1302 | 1303 | 1304 | 1305 | 1306 | 1307 | 1308 | 1309
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Anna Netrebko
Anna Netrebko, c' est ene tchanteuse d’ operå. Elle a skepyî li 18 di setimbe 1971 a Krasnodar (URSS).
External Links
Categoreye:Tchanteus Categoreye:Tchanteus e rûsse
1479
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Ceréjhe
On rtrouve li mot "cerijhî" est eto dins sacwantès plaeces del Walonreye.
Medcén
On medcén, ene comere-medcén (on djheut eto on méde; asteure, c' est purade on docteur, ene doctoresse), c' est ene djin, ki sogne les malådes tot trovant li maladeye k' il ont, et cachî l' moyén d' les rweri.
Kurt Suckert Malaparte
Vicåreye
Il est sôdård, pu oficî (captinne) e l' prumire guere daegnrece. Il î a stî gåzé, et s' end a rsintou tote si veye.
Il a stî foirt estomaké pa l’ piete del bataye di Caporetto e 1917.
Après l’ årmistice, on l’ va rtrover dins des missions a Biarin, a Oufalijhe, a Rotchô. C' est adon k’ il a s’ pît-al-tere å Bork : del fén do moes d’ nôvimbe disk’ al fén do moes d’ decimbe 1918. Il î cmince si prumî live (Viva Caporetto !), k' i va fini a Varsoveye e 1920. La, il esteut ataetchî d’ presse a l’ ambassade d’ Itåleye po raconter çou ki s’ passéve dins l’ guere civile rûsse k’ a shû li revolucion di 1917.
Ouves
Assayes
Måjhinete so rowes
Ezès Stats Unis
C' est ene môde k' a-st ataké ezès Stats Unis dins les anêyes 2000. Elle a yeu on fel côp d' pôce tins del crijhe finançrece di 2007-2008.
E l' Walonreye
A pårti di 2022, ele divront replaecî les caravanes ki dmorént advitam dins les campignes.
Hoûlmont
Sourdants
Categoreye:Gåme
Classic 21
Classic 21, c' est ene tchinne di radio muzikåle pop-rock beldje eyet francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî atåvlêye e 2004. C' est l' deujhinme radio li pus peuprece del RTBF, mins nén del radio bedje eyet francès-cåzante. Come di djusse, ele si trove al cénkinme plaece, pindant l' atake di l' anêye 2022.
Bokmål
Cåzaedje
Ci rfondou ci est cåzé cåzumint tottavå el Norvedje, såf å Coûtchant wice les djins djåznut l' nynorsk. Asteme ki li bokmål eyet li nynorsk sont deus rifondowes cognes do norvedjin. Do côp, ces deus rfondous rola n' sont nén deus diferints lingaedjes.
Djôzef, fi da Djåcob
Et divni on prumî conseyî des farawons, e l' Edjipe. Pask' i saveut espliker les sondjes.
Li paskeye da Djôzef est racontêye e racourti, e walon, pa E.J. Piret dins ses "Extraits bibliques".
Boumål (Braibant)
A vey
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Li tchant di m' tere (epopêye)
Les arimés sont sovint des zandrins, mins avou pacô, ine di zels, des volêyes di pus courts vers.
Deujhinme boket
Categoreye:Epopêyes Categoreye:Lives e walon
Saloe
Istwere
Li saloe esteut li seule manire di wårder lontins del tchå.
Montenegro de Cameros
300px|right Montenegro de Cameros, c' est ene comene del kiminålté otonome di Castile et Leyone, e l' Espagne.
Les Bons Viyés
Les Bons Viyés (so plaece Les Bons Vilés, fr: Les Bons Villers), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, ki n' egzistéve nén dvant avou ç' no la, askepieye pa rebanaedje di sacwants viyaedjes åtoû d' Viyé-Perwin, el province do Hinnot.
Difoûtrinnès hårdêyes
waibe del comène
Baptiste Frankinet
Ouve come eplaideu
Il est l' mwaisse d' ouve do live so les toitche-linwe, et d' ene ramexhnêye d' arimés lomêye "Contes"
Come bouteu pol walon
Onk des doetoes del fiesse ås lingaedjes walons. Tchîf do djuri del bate des noûmots.
Operåcion viyaedjes roumins
Dins les Belès Letes e walon
On ndè cåze dins l' roman e walon, Gabriyel eyet Gabriyel da Djôr Sfasie eyet Nicolas Staelens.
Djivêye des viyaedjes et comenes di Walonreye k' ont-st ecwårlé l' operåcion
Cial, les prumîs loyéns (e 1989 et 1990) inte les viyaedjes walons et les roumins <!-- a rmete e walon
Tchirou (hosse-cou)
Motacilla alba
Vicaedje
Si rescontere voltî dins les cinses, aprume dilé l' ansinî. C' est la k' ele magne des halenes et des påpåds-lôlôs.
Prum
Istwere
L' abeye est ddja ahivêye e 721, pa Bietrande li Viye, li grand-mame da Tchårlumagne.
Pådronne
Categoreye:Plantes Categoreye:Crouwås
1408
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Flipe III d' Borgogne
Flipe III d' Borgogne a skepyî a Didjon e 1396 ey a morou a Brudje li 15 di djun 1467. C' est s' fi, Tchåle di Borgogne ki prinda s' plaece.
Cronolodjeye di ses ratchtaedjes des bokets del futeure Walonreye
Po les bokets ki rwaitnut l' futeure Walonreye :
Sourdants
Categoreye:Rilomés nôbes Categoreye:Bas Payis borguignons
71
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 71 do calindrî grigoryin.
1703
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1703 do calindrî grigoryin.
Grande lete
Sôres di grandès letes
Gn a des grandès letes d' imprimreye et des grandès letes di scrijhaedje al mwin.
Tărtăria
C' est la ki Nicolae Vlasa dischovra, e 1961, les tåvletes di Tatåreye.
Grintche
Li grintchî est foirt edurant; i sorvike ås deurs iviers. Les grintchîs florixhèt foirt timprous.
Metro d' Brussele
Piceure
C' est l' seu metro bedje. Come di djusse, les "metros" di Tchålerwè yet d' Anverse, ci n' est nén des vraiys metros. Pol veye walone, c' est puvite on ledjir metro. Yeyet, do costé flamind, c' est purade ene rantoele di tram avou on permetro (dj' ô bén : èn edroet del rantoele di tram dzo les voyes).
Tankete
Ene tankete, c' est on ptit tank, po deus djins (i gn a-st avou des prototipes po ene seule djin). D' åbutude ele n' a nole tourete, ou s' end aveut ene, ele esteut bodjeye al mwin. L' årmumint esteut å pus sovint d' 1 ou 2 mitrayeuses, pa des côps mins nén sovint on canon di 20mm. Les tanketes fourît fabrikêyes inte 1930 eyet 1935, mins on n' end a pus fwait après, la k' ele n' estént nén télmint ahessåves eyet esse foirt foirt vulneråves.
Li tankete Mk. VI
Li tankete britanike ''Carden-Loyd Mk. VI'' fourit li modele di tankete ki bråmint d' ôtès tanketes ont stî copieyes disseu.
Paul Renson
Ouve
Avou Djôzef Durbuy, il amonta li pîce radiofonike "Li bele Tereze". Et scrire li pîce "Après meynute"
Li Marseyesse (ime)
thumb|On tchantaedje filmé e 1907 Li Marseyesse (La Marseillaise), c' est l' ime nåcionå del France.
Sanctuwaîre galo-romin do bwès dès Noyés
Li sanctuwaîre do bwès dès Noyés, c' est ene ancyinne plaece di pratike d' ene rilidjon do timps di l' Impire romin si trovant dins l' comene di Dweche, etur les viyaedjes di Fagnole, di Doûbe eyet di Matagne, dins l' province di Nameur.
Ci sanctuwaîre ci a stî discovrou e 1833 eyet fouyî foirt tènemint pol prumî côp e 1893. Deus ôtes fouyadjes ont stî fwaits e 1975 eyet 1991.
Li moirt di l' åbe (powezeye)
Tinme
Li prumire pårteye li mostere dins tote si foice, k' a «bouté sol crestea, inte deus vås». Seur ki:
… et l' ont todi respecté.
Pîtaedje et rimes
Ôte pårt, ci n' est k' des axhiltances:
Les Trôdvintes (fime d' imådjes)
Atuzaedje et produjhaedje
Les dessineus (so copiutrece) et acvierneus sont des djins k’ ont tourné åtoû do fouyton d’ imådjes « Les Simpson ». Mins gn a cwanlminme avou zels on no ki shonne chinwès, Yanming Jiang.
Prumire sinne
Ces biesses la, elzès va lomer « trôdvinte » (e sincieus latén Trawom vintricousse).
Les fleurs foûtimpurreces
Çou k’ vos n’ såroz nén divant d’ aler vey li fime dins les noerès såles.
Sorprijhes linwistikes walonofones
A on moumint dné, Edi n’ sait pus cåzer comifåt pask’ a s’ a broûlé l’ nez dins ene åtche electrike ki s’ fwait otomaticmint cwand on plaece vizon vizu deus fleurs foûtimpurreces. Et, tot sbaré, i dit ene fråze e walon « cwè çk’ i gn a ? » (so ene sigonde k’ i gn a ene noere waitroûlêye).
Live Gaston Hoyaux so les scrijheus e walon do payis del Lovire
Li mwaisse tecse est scrît e francès, avou tofer des bokets e walon des scrijheus ki sont corwaitîs.
Monteagudo de las Vicarías
Monteagudo de las Vicarías, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Tank
El guere di 1914-1918
thumb|Renault FT Les prumîs tanks ont siervou ås batreyes del Måne, tins del guere di 1914-1918. C' esteut des Schneder, fwaits pås Francès, sol modele d' on gros tracteur ostralyin. Les Almands end ont basti les pareys do côp.
El guere 1940-1945
Ci n' est k' viè l' fén del guere (1944) ki les amerikins fjhît sôrti so leu front d' Urope les tanks M24 Chaffee (montés avou deus moteurs Cadillac) et enfin po sayî di rezister ås tanks almands k' estént bråmint pus foirts et pus pzants ki les M4 Sherman, i fjhît sôrti leus prumîs gros tanks M26 Pershing.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Åres di guere Categoreye:Rôlants éndjins
John Maynard Keynes
Si teyoreye vout ki, cwand gn a on rastrindaedje di l’ economeye, les estats divèt alouwer des çanses dins des grands travos, po rescourci l’ bazår.
Univiersité di Totes les Ådjes
Soces d' univiersités di totes les ådjes
Categoreye:Acsegnmint Categoreye:Pasmints d' tins
Multitude (Albom, Stromae)
Multitude, c' est li troejhinme albom da Stromae k' a rexhou, e 2022.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Plakes di muzike
Skernaxhes (arimés)
Bråmint des arimés mostrèt li disbåtchance di l' oteur, e bisbrouye avou ene djin k' i voet voltî (si feme, si feye, ene nouve mayon sititcheye på diåle di l' après-nonne ?)
Emîleures
Les emîleures (on dit eto : les picots, les pouçrons), sincieuzmint, les afides, c' est des ptits insekes ki vegnnut, des meyes et des meyes eshonne, teter li seuve di toplin des plantes. On dit eto ki ces plantes la fijhèt d' l' emileure, ca i rexhe di leu bodje on sûna come del låme.
1704
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1704 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Lete yan (tifinar)
Li lete yan come divancete
N
Roumin (lingaedje)
comparåjhon walon/roumin
c. 41, v. 27
c. 42, v. 21
1100
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Ôtès djins
Categoreye:Date
Muriel de la Fuente
Categoreye:Castile et Leyone
Ansene
Di l' ansene, c' est on prodût des cinses, ki c' est les crotes d' aclevåvès biesses avou do strin, k' on va stårer so les tchamps d' culteure, po ls ecråxhî.
Aiwe di Ligne
Coraedje
Ligne
Sălaj (distrik roumin)
Salaj
Baraki
Castigne
Les lisses des djouweus eyet djouweuses, insi ki les roles vegnnut d' rola :
Måbompré
Sipotaedje des djins :
Ben el-Qalanissi
I provneut d' ene famile di nôbes del veye, ey aveut studyî.
Vîs arimés so les comeres et l' mariaedje (live)
Kitaeyaedje do live
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Lives sol walon Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Ougniye (Åjhô)
L' abeye
Lès oridjines d' Aujau Aujau rimonte à fwârt lontimps. L' tèritwêre èstéve, dins lès anêyes 958-960, do bayâdje di Gngnape, pa Herebrand, Conte di Barbençon,. Aizeau èst lomé dins lès papîs è 1020 èt Aiseau è 1306. L' roman mot "Aize", "Aice" (è bas-ltén Aizium) voléve dîre cinse, mètêrîye o maujone èt, pa sitindâdje, vilâdje. Dès djins î vikîne dèdja do timps dès Romins. On î a trové lès rèsses d' ène vila do prumî sièke avou dès ardwèsses (imbrex, come î dijîne), dès pots, dès manôyes, on tchaufâdje central (l' hypocauste : sistème di sitûves po chandi lès tchambes èt lès places po s' î bagnî), evd.. On a minme ritrové leû cimintîre. Avou lès fouyes di 1875 èt 1878, on a trifouyî dins l' "Tombe do Tchèf" (on "tumulus" : tiène amoncèlé po z-î mète on "grand" mwârt). On "diverticulum" (chavêye è cou d' satch) mwinrnéve auzès "Fwadjes". C'èst d' vêla k'au XIXime sièke on a rissatchî lès tones èt lès tones di crayats, k'on a lomé d' "sarazins", ki datenut k' do timps dès Romins o minme do Wôt Moyin-Âdje. On î fabrikéve do fièr.
FONDMINT DO PRIYEURE SINT NICOLAS
Stocom
Categoreye:Mwaissès veyes
Gasse
Disrôlmint d' on grand dinner (Walonreye, 20inme sieke)
E 20inme sieke, el Walonreye, les grands dinners d' famile si fjhént aprume po les påkes des efants, et po les mariaedjes.
Djivêye des 32 bons mestîs del Principåté d' Lidje
påye d' Angleur
1405
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Sapinsté
Egzimpes d' eployaedje
Eployaedje : cwand onk fwait ene sibarante sacwè pa amour. Eployaedje : cwand ene sakî si vante di esse mwaisse e s' måjhone ou d' fé çou ki lyi plait. Eployaedje : cwand on trouve k' ene sakî magne åk k' on trouve mwais. Eployaedje : cwand ene sakî enonde les ôtes, mins n' fwait rén lu-minme.
Les sapinstés dins les ôtes lingaedjes
E neyerlandès, les sapinstés (apologisch speekwoord) rishonnèt foirt ås walones, aprume les cenes ramexhnêyes, foirdjeyes ou ratournêyes pa Rodjî Viroux:
Mamite å grangrin
Dins les 10 a 20 djoûs, les moirts bokets vont souwer evoye, et s' distaetchî do pés et toumer djus tot seus (d' on seu blo, si on n' î a nén bodjî).
Li vatche u l' berbis k' a stî rascråwêye doet esse vindowe po touwer. Li må est cåzé pa ene bactereye, l' ôristaf (Staphylococcus aureus).
Bracnaedje
Istwere
El France, i s' ont dné on sint patron, k' est sint Viyåte.
Hepe
Etertinaedje d' ene hepe
Cwand on bouxhe so on fier avou ene hepe, on l' schårdêye. Adon el fåt rawijhî (u rafiler), tot l' batant u al meuye.
Li ptit banc (tchanson)
Eplaidaedjes
Li prumire modêye a parexhou dins «Li Spritche» II, limero 21, e moes d' nôvimbe 1899.
Lucyin Mahin
Si ovraedje pol walon, cronolodjicmint
E 2012, i s' rashît sol rantoele di soçnaedje "Facebook" po copiner sol pådje "Condroz et walon", enondêye pa Jean-Pierre Dumont. I cmince a-z eplaidî todi dpus d' mots walon sol Wiccionaire inglès (waitîz si pådje d' uzeu, ciddé).
E 2018, i prind pårt a on raploû d' linwincieus so les mancîs lingaedjes a Pwetî, ey î prezinter l' walon. Il î va rescontrer Philippe Boula de Mareüil et lyi dner on côp di spale po-z ahessî l’ aroyaedje do walon sol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la d' ene grosse vintinne ponts walons. Et minme aidî po des ponts foû Walonreye walon-cåzante, (Picårdeye walone, Flande, payis d’ Årlon, et pår e l' Occitaneye).
Ses termenes di scrijhaedje
E 1992, cwand i ratake a scrire des belès letes après ene setche termene (1984-1991), i s' rind vite conte k' i n' a pus waire d' ahé po poujhî ses sudjets dins l' "vî payis", ca asteure, il est fén enaiwé dins l' monde des ptits cinsîs (les "fellah") do Marok. C' est adon k' i va rexhe des powinmes ki provnèt do vicaedje d' avårla. Et les romans et noveles foû payis.
Come romantî
Ses persounaedjes vont sovint mori al fén del paskeye («Li ptite comere», «C' est todi l' aiwe ki doime ki neye», «Li batreye des cwate vints», deus des noveles di «Moudes a rvinde»). Dins «Vera», gn a pont d' moirts å coron, mins ci n' est nén vormint po dire ene fén djoyeuse.
Come foirdjeu d' noûmots
Di 2015 a 2018, i fourit djuri pol bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons. E 2019, come simpe bateu, i va rascode li deujhinme pris avou les addjectifs «avanciveus» / «wårdiveus». Et esse eto dins les 6 prumîs avou «soûmintrece».
Li saga do radon (live)
thumb Li saga do radon (Li saga dè radon), c' est on live sincieus sol radon, sicrît d' ene plaijhante façon pa Willy Vanderschueren e 2020.
Atuze vienrece do live
Li scrijheu a ene teze a disfinde. C' est ki li rshoflaedje di radon (egzalåcion) påzès rotches, cwand on l' muzeure so dijh cwénze plaeces (e l' minme rotche), les ponts di rzultats, rimetous a logarite, si rindjèt so ene droete roye montante. A pårt des spitaedjes-foû å dzo et å hôt, so les deus corons.
Adonpwis, come li radon est raetchî des rotches, va gn aveur tote ene escursion dins l’ monde des djeyolodjisses. Si va-t on aprinde li spicilaedje des pires, del magmatike (volcanike et granitike) al rashiyrece (sedimintrece), e passant pa les metamorfikes et les meuvès rotches (les cenes ki s’ ont dismantchî) : årzeye et såvlon (tchaptrê 10).
Bernard Mondjean
Ses bokets ont parexhou dins «Fagne et Thierache».
Sibiu (distrik roumin)
Veyes do distrik d' Sibiu
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Émile Jauquet
Jauquet
Les Egadjîs
Istwere
Li Cinte Democrate ey Unisse n' egziste pus. Come di djusse, èç pårti la a candjî d' no eyet d' ideyolodjeye po divni Les Egadjîs. Dj' ô bén, k' èç pårti rola boute å lådje oficirmint des idêyes catolikes. Sacwants pozûcions sont purade avanciveuses, metans avou s' politike so li tchene. C' est eto paski l' Cinte Democrate ey Umanisse pierdeut d' pus e pus d' vôteus.
Albert Bilquin
Hårdêyes difoûtrinnes
Bilquin
Målfeu
Po l' arester, å djoû d' ouy, on houke les pompîs (li foyerwer).
Codjowaedje baguer
Mins nerén, sorlon les rîles di scrijhaedje do son G, dins l' dierinne cossoune do bodje, li GU, va ridivni on simpe G divant l' voyale A ou ene cossoune (R ou N).
Les minmès rîles di candjmint di scrijhaedje do son K si rtrovèt po les viebes del deujhinme troke, sol piceure di "bôgyî".
1404
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Lete yad (tifinar)
C' est l' minme sicrijha ki l' lete greke delta.
Lete yas (tifinar)
Sicrijhaedje e l' AFE : s
Letes vijhenes
S
Rôzî
Rôzacêyes (ki c' est lu ki lyi a dné s' no)
Tuzance
Sôres di tuzances e l' Beldjike
E l' Beldjike, on pout djåzer di tuzance bedje, po totes les sacwès k' les Bedjes ont-st eshonne: les dicåces, les adjeyants, li magnaedje des fritches, li bevaedje del bire do payis, li fjhaedje di bindes d' imådjes, li dansaedje Béjart, passé catolike.
Sifwaitmint pol Walonreye: …
Brin
Motlî ordinaire
Des crotes pus likides k' i n' fåreut si lomer del schite.
Take
Istwere des takes
Les takes estént come onk des meubes del måjhone, k' aveut del valeur pa ses desséns.
Arondixhmint di Tchålerwè
Referinces eyet sourdants
* Tchålerwè
Arad (distrik roumin)
Arad est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Transilvaneye.
Joseph Boucher
Riprins dins les antolodjeyes do Roman Payis ("Nos campagnes" & "Vey voltî").
1657
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1657 do calindrî grigoryin.
Roytea
Sacwants royteas
Categoreye:Familes d' oujheas
Univiersité Catolike do Vî Lovén
Eplaeçmint
Lisse
Rådisse
thumb|Rodjès rådisses bounes a magnî Ene rådisse, c' est ene sôre di ptit rond navea k' on magne crou come verdeure
Houpêye flaminete
Dimorance
Li roytea fwait s' ni å pî d' èn åbe, et i pond bråmint.
1706
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Houpêye flaminete
Magnance
I magne les insekes, leus oûs et leus tchalons.
Xhinaedje di s' tchant
C' est mi l' pus ptit, c' est mi l' pus bea, c' est mi li rwè des oujheas.
Startled Calf
Startled Calf est on groupe di muzike rock bedje.
Mimbes
Categoreye:Groupe di muzike
Rweyå Club walon d' Måmdiy
Leu waibe
Fåve (discramiaedje)
couyonåde
thumb|coviete do live da M. Georges Ene fåve u ene flåwe, ça pout esse ene couyonåde, ene boûde, ene coye, ene paskeye, ene rirêye, ene minte. Èn egzimpe e walon: Les fåves da Fernand da Maurice Georges.
Rime-rame divant d' raconter ene fåve
Li rime-rame "fåve, fåviron" (dizo disfondowe flå, flåviron), må riscôpé, a eto siervou di tite al ramexhnêye di fåve da Lafontinne, ratournêyes pa Bernard Jacob.
Fåve Bietlete
Modêye di Bure (Bietlete)
- Vos nd åroz ene, Bietlete, vos nd åroz ene.
- Bondjoû, da, Bietlete ! Et ké noveles avou vosse pitite gadlete ?
Deujhinme modêye di Lidje (Såriete, li passeuse d' aiwe)
Divnowe tchesturlinne, ele ni vout pus fé passer l' aiwe å Crisse k' a co rivnou so tere. Et pol pûni, el revoye divins s' pot å boure.
(ramexhné pa Georges Laport, 1932).
Louis Boland
Il a skepyî a Namur li 5 di djun e 1865, c' esteut-st on scrijheu e walon.
Quiñonería
Quiñonería, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Alfred Neufort
Ôtes sicrijhaedjes
Ene trintinne di rvuwes.
Lever do solea
Candjmints atmosferikes
Ezès dezerts, li solea shonne pus gros a s' lever (come a s' coûtchî).
Satu Mare (distrik roumin)
Satu Mare est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Transilvaneye. Li mwaisse-veye (do minme no) a-st ene populåcion di 130.573 dimorants.
Pitite croejhete Hendschel
Categoreye:Waibes e walon Categoreye:Croejhete walone
Xavier Bodart
Bodart Xavier Bodart a skepyî a Namur li 15 di nôvimbe e 1835, et a morou a Sint-Djosse-al-Bijhe li 19 di djun e 1901.
Pardurante maladeye respiratwere des poyes
Categoreye:maladeyes des poyes Li pardurante maladeye respiratwere des poyes (e l' anglès C.R.D., Chronic Respiratory Disease), c' est on må k' est rascråwé pa on micoplasse ki s' lome Mycoplasma galisepticum.
Ilfov (distrik roumin)
Veyes do distrik d' Ilfov
Categoreye:Roumaneye
Påwionacêyes
Loukîz dins l' årtike
Ene påwionacêye (e sincieus latén Faboideae, dins l' tins Papilionoideae), c' est ene plante d' èn ôre tot seu, k' est capåbe, pa ses raecinêyes di s' nouri a pårti di l' azote di l' air. Eto, ele va esse ritche e proteyenes, et va aritchi l' tere e nitrodjinne. Elle ont å pus sovint des foyes foirt cotaeyeyes, et des fleurs come des påwions.
Legumineuses bouxhons
Pawionaceye
Mayeur
Rifus d' lomer on mayeur
On mayeur nén lomé pout motoit ovrer dizo l' tite di «mayeur fijhant fonccion».
1403
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Délina Lionnet
Ses tecses ont stî eplaidîs dins leus gazete ««Noveles»».
Li batreye des cwate vints (roman)
thumb|coviete do live Li batreye des cwate vints, c' est on roman e walon da Lucyin Mahin, parexhou e 2004. Ça a stî l' prumî roman eplaidî e rfondou walon.
ISBN 2-930347-36-8
Plaçaedje dins l' tins et dins li spåce
Li troejhinme tchaptrê est daté do 15 di nôvimbe 1999. Nost ero a rivnou el Walonreye. On saye sor lu on novea médiaedje do sida, a pårti di grefes di miyôle (des sayes k' ont stî fwaites podbon di ces anêyes la). Mins li troejhinme tchaptrê toûne purade åtoû del paskeye d' on novea persounaedje, Kaiy Wåtî, ene pitite adoptêye birmande. Eto, sol tins d' kékes passaedjes, on s' ritrouve el Birmaneye, el Taylande, et e Lawosse. E dierin tchaptrê (el Walonreye, li 28 d' awousse 2000), Stefane Evrard cåze di si ovraedje come waloneu. Il esplike k' il a bouté pol rifondaedje do walon avou ene pitite trope di djins, mins ki leu-z ovraedje n' a nén stî prijhî pås ôtes waloneu. C' est des sawès ki s' ont passé podbon inte 1993 et 2000. Pol Walonreye, on djåze eto di totes ene rîlêye d' eterprijhes k' ont stî rprinjhes pa des etrindjirs di ces trevéns la, mins pacô après li date k' on dit (BBL, les fåzes a tchôd d' Cockerill). Pol Rwanda, on dene des vraiys djudjmints do tribunå penål pol Rwanda, d' Arousha, come li ci da Serge Riuggu (12 ans d' gayole). Tant k' ås nos di des viyaedjes et veyes del Walonreye, i sont pacô vraiys (Lidje, Djumet, Couyet, Bastogne). Mins des ôts sont-st edvintés: Banessåt, Vå-so-Såme, El Basse Brå, Cwate-Ponts-dlé-Brå. Teyoricmint, i s' trovèt ene sadju so l' Årdene.
Moraedje do gris do cervea
Minêyolodjeye
Li må acsût les berbis et les bedots; eto les veas et les åmeas, aprume les ecråxhîs, 8 a 20 moes vîs.
Lane
Tuzance walone
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» redjårbêye al libe avou l' accint d' après Lane pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Moxhe
E walon, minme des ôtes insekes (foû des cis ås deus aiyes) sont pacô lomés moxhe, come li moxhe al låme.
Sourdant
Categoreye:Insekes
Vozmediano
Categoreye:Castile et Leyone
Amon Laca (tchanson)
Pôve tiesse, lomêye eto Amon Laca, c’ est ene rilomêye tchanson da Guy Cabay (cåzaedje, air et tchantaedje).
Armand Demanet
Il a skepyî a Namur li 5 di djulette e 1808, et a morou a Marche-en-pré li 28 di may e 1865. c' esteut-st on scrijheu e walon.
Amon Laca (tchanson)
Tinme
Insi, c' est ene critike di l' acsegnmint "bôratif", ki les parints voeyént voltî et les mwaisses pratiker el deujhinme mitan do 20inme sieke.
Ivan III
Ivan III ([RU] Иван III Васильевич) ossu cnoxhou pa s' spotaedje : Ivan li Grand. C' esteut on grand duk del Moscoveye, k' ava prindou Novgorod (e 1478), Tver (e 1485) et Vyatka (e 1489). Il ava ossu wangnî conte l' ocupåcion mongole, e 1480, al aiwe Ougra.
Villar del Río
Categoreye:Castile et Leyone
1656
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Aireurs do djoû
Candjmint atmosferikes
Sovint, n a des clapantès coleurs e cir.
1711
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1711 do calindrî grigoryin.
1710
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
1705 | 1706 | 1707 | 1708 | 1709 | 1710 | 1711 | 1712 | 1713 | 1714 | 1715
Wiccionaire
Come so èn esplicant motî, gn a les esplikêyes des mots.
Istwere do pordjet
L' interface do Wiccionaire a stî enondêye pa des bouteus, nén cnoxhous di tos tchamps payis e 2005-2006. Les scrijhaedjes e walon ont-st ataké li 21 di djanvî 2008. C' est Lucyin Mahin k' as-st escourci l' cayet, cwan des ôtes wikipedyisses did foû payis lyi ont mostré ki l' esplicant motî do walon sereut bråmint diswalpé lavola.
Såme (priyire)
On tchante des fås såmes, po rire, ås vepes di Glaireuse.
Li Novea Testamint e walon (live)
Il est l' ouve di 16 ratourneus diferins.
ISBN 978-2-87594-048-3
Paskeye so les lotchets
Prumî boket
Vers 1 a 35 Les troes omes, c' est des houyeus, ki sont-st å fond tins do tronnmint d' tere.
Djivêye des raeces di tchén
Les raeces di tchén ont stî obtineyes, dispu des meyes d' anêyes, tot racoplant des tchéns del minme famile. Ou, årvierdimint tot croejhant des raeces foirt diferinnes, et sayî d' asgurdi les caracteres des croejhîs. Mins l' indje dimeure todi l' l' minme, dj' ô bén k' on pout edjermoner tolminme kéne raece avou tolminme kéne ôte.
Paskeye so les lotchets
Prumî boket
I savét rmonter
Do vete, do noer (arimés)
On poenneus boket
Gusse esteut del fleur d’ ome : tot bounasse, sins façons. Cwand il a stî stofé a l’ avalrece, elle a yeu on laid côp, et, tote ene niût, so s’ coir, come ene pôve lexhe moudreye, elle a hoûlé al moirt. Sins rlever s’ vizaedje ki po waitî d’ cresse, come po les vleur hagnî, les vijhéns ewaerés.
Do brut sol voye… Ele ni rconoxhe nén s’ pas. On bouxhe. Cwè çk’ on lyi vout ? Ele drouve l’ ouxh. On houyeu est sol soû ; i toûne si tchapea d’ cur dins ses doets et begueye : « I n’ vos fåt nén mouwer, c’ est on ptit accidint… »
Edmond Doumont
Edmond Doumont, c' esteut-st on scrijheu e walon. Il a skepyî a Dinat li 25 di decimbe e 1886.
1909
Ôtès djins
Categoreye:Date
Scole
Motlî
Les cis k' î sont po-z aprinde si lomnut les scolîs et scolresses; eto : les eleves.
Ene sicole est tnowe pa on mwaisse di scole (ou dame di scole), ki dene (ou purade dinéve) des lçons dins totes les brantches.
Sourdants
Categoreye:Bastimints *