cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Djan d' Mådi (epopêye)
Djouwaedje
Elle a stî rdjouwêye a Marbuhan a Tchenoe-Latour, a Ratchcoû et Habâ-l'-nouve (djanvî 2008). I fåt 60 candjmints d' loumire et 40 muzikes et sons. So l' erî-plan, gn a tos les viyaedjes ki l' Djhan d' Madi î passe.
Pénson
thumb|pénson des åbes, måye Li pénson, c' est on moxhon xhufleu avou des bleuwès plomes sol tiesse et on gros betch.
Mitolodjeye greke
* Li mitolodjeye greke, …
Gérard Havelange
Gérard Havelange a skepyî e 1935 å Mwinni-sint-Blaize, dilé Biarin. Il a bagué a Mouhagne pu a Yache.
Ouve pol walon
Di s' mestî, il a bouté dins l' bastimint et dins les verreyes (glaçreyes di Djmepe-so-Sambe).
Li no d' famile Havelange provént do viyaedje di Havlondje.
Måss (planete)
Les lunes di Måss
Les deus satelites fourît dischovrous e 1877 pa Asaph Hall, eyet lomés après les persounaedjes del mitolodjeye greke Fobos eyet Deymos, les valets do diu grek del guere Arès.
Motî del Hesbaye
Fråzes
Metans : si houwer : dins les fråzes k' avént stî dnêyes foû do motî del Hesbaye, ""si houwer" est todi avou li dvancete "di". Dethier dene ene fråze ki mostere l' uzaedje do viebe sins dvancete :
Måss (planete)
Måss et les mårsyins
Des analijhes di meteyorites k' on pinse k' ele avnèt di Måss mostrèt çou ki shonne esse des fossiles d' organisses mono-celules, mins ciste idêye la n' est nén admetowe pa tertos. Disk' asteure i n' a nén co yeu di response seure al kesse di saveur s' i gn a-st avou des vicantès sacwès so Måss.
Escavetche
Categoreye:amagnîs et aboeres walons thumb|On pot di scavetche Do scavetche u di l' escavetche, c' est èn amagnî fwait avou do pexhon wårdé dins ene såce å vinaigue.
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Di 1962 a1973, li laboratwere di propulsion pa djet del NASA a dessiné eyet constrût 10 cirwaxheas lomés Mariner po-z esplorer nosses sistinme solrece. Ces cirwaxheas estént dessinés po viziter les planetes Venusse, Måss eyet Mierkeure pol prumî côp. Les Mariners, des sondes d' esploraedje robotike assez ptites, di moens d' ene tone, ont stî enondêyes so des fuzêyes Atlas.
Pris del Federåcion Walonreye-Brussele
Sôres di pris
Ene anêye so deus u troes, gn a:
Jacques Barry
Cårire å teyåte
Il a cmincî come djouweu d' role al dramatike "L' avni" di Gochliye, e 1956.
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Li NASA continouwa li programe Mariner avou ene ôte cope di sondes (Mariner 6 et 7) k' ont-st arivé sol planete e 1969.
Ces fotos la ont stî les prumires a mostrer ki d' l' aiwe likide poleut aveur saiwè sol surface del planete.
Afrike
Payis d' Afrike
Afrike coûtchantrece:
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
thumb|250px|Ene foto, avou bråmint des detays, del redjon d' "Ares Vallis" ki c' est ene des redjons d' Måss avou l' pus di rotchîs; prijhe på module Pathfinder (NASA) tins del mission di 1997. (clitchîz po-z agrandi)
Måtche di l' Eter-Sambe-et-Mouze
Disfindaedjes
Ey eto tins del prumire guere daegnrece (e 1915, 1916 et 1917) et deus anêyes tins del deujhinme (1940 et 1944, elle ont stî otorizêyes, dins certinnès condicions, e 1941, 1942 et 1943)
Li Vå-addé-Rozire
Industreyes
abatwer (pourcea et grossès biesses)
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Li waibe del mission, wice k' on poleut vey les imådjes prindowes pal vweturete, a stî l' waibe li pus rwaitêye a ç' moumint la.
Manse Wandelayik (tchåte)
Kinoxhance del manse
On-z è cåze dins ene viye tchåte di l' Abeye di Ståvleu, k' a stî studeye la bén lontins pås benedictins Martène et Durand.
Yanguas
Yanguas, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Lucien Maréchal
Ouve pol walon
Il a eto ramexhné des tecses po ls efants : Po nos scolîs (1940) eyet Po les ptits et les grands (1959).
Province do Cassay
Li mwaisse-veye del province, c' est Louebo (Lwebo).
Aite
thumb|viye aite et eglijhe di [[Transene]] Ene aite u ene cimintire, c' est ene plaece la k' on etere les moirts, et lezî fé fé ene tombe.
Fåtcheuse
Les fåtcheuses po les rmoyes si lomnut "tondeuses å waezon".
Fåtchaedje al raezete
On-z av' troes sôres di båres so les raezetes: l' ordinaire, l' intermediaire et li Daenwesse. Li prumire av' les dints foirt schåyîs, li deuzime on pô pus serés mins simpes, dabôrd ki so l' Daenwesse, les dints estént dobes et foirt serés. C' est cisse-cile ki convneut l' mî po les féns fours di pasteure.
avou les båres fåtcheuses
Gn a des båres côpeuses lateråles et les ôtes, poirtêyes so li rlevaedje. Dins les målåjheys fours, on pout fé tourner l' lame pus vite et avancî pus douçmint.
les rotatives
Les rotatifes orantes el Walonreye estént : Kuhn, Busatis, P.Z., Claas, Vico n, Fahr, Båtz, Krone, Niemeyer, Nicolas, Mac Cormick, Kemper.
Teyåte e walon
Li teyåte e walon, c' est l' djouwaedje di des pîces di teyåte sicrîtes e walon, u ratournêyes e walon (sovint do francès, eto do picård).
Hårdêye divintrinne
Pordjet pîces di teyåte e walon
Orcîmont
Istwere
Li conteye d' Orcîmont a lontins stî on payis d' frontire inte les Bas-payis espagnols et France. Il a stî studyî på tchenonne Roland dins on live Le comté d'Orchimont et ses fiefs (li conteye d' Orcîmont et ses fîs).
Province del Louloua
Elle a-st ene sitindêye di 60.956 km² po 2.976.806 dimanants.
Flaxhaedje des dinrêyes
Cåzes do flaxhaedje
A ç' moumint la, pus kession d' les mete å molén u al bressene. Ci n' est pus bon k' po les biesses.
Province do Bas Ouele
Li Province do Bas Ouele, c' est ene nouve province a bijhrece del Republike democratike do Congo.
Yebe di troye
Sourdants
Categoreye:Plantes Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Ombrelires
Floriconte
On floriconte, c' est ene sipoûle k' on raconte dispu todi, u edvintêye pa on scrijheu, po ls efants, et kel fén est todi plaijhante.
Pectî fenicyin
thumb| Li pectî fenicyin, c' est on pectî ki vént dins les payis del Mîtrinne Mer.
Aplacaedje tîxhon
Dins les ôtes lingaedjes
E l' inglès, gn a å pus sovint k' deus mots ki s' polnut insi aloyî. Pacô, on les pout srire di troes manires, e-n on mot, e deus mots ou avou ene loyeure.
(sol Wiccionaire)
Jules Vandereuse
Come sicrijheu
Après çoula, il a co scrît:
Sichouan
Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin eyet li tibetin.
Republike populåre del Chine
Tereze (roman)
Plaeçmint dins l' tins et dins li spåce
Li monde des ptitès djins raparexhe tenawete cwand Tereze riva vey li cinse di ses parints, et s' rapinser si efance lavola.
Li walon do roman.
Al fén do live ene pitite vintinne di pådjes di motî. Ça vout dire k' end a la ene banslêye, di beas mots walons, metans: ahoter, arinner, refådler.
Bive
Economeye
On s’ a don rabatou sol Pont Mack (inte Bive et Djedene). La, å moens, on n’ disrindjive nolu. On-z aveut ene voye tote fwaite, k’ on boun edaglaedje aléve rinde capåbe du sopoirter les grossès tchedjes tot l' tins d' l' instalaedje.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Taeye-Fier (aiwe)
Tot do long di l' Aiwe di Taeye-Fier, gn a des trôs å fier lomêyes gofes.
Powezeyes do docteur Vermer
Categoreye:lives e walon Powezeyes do docteur Vermer, ki l' tite e francès, c' est Poésies du Docteur Vermer, c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Augustin Vermer, et k' a vudî a Nameur e 1905. Li live a stî replaidîs dins on cayé walon e 1967 (l° 2).
Rindjmint des fåves da Aarne et Thompson
Istwere do rindjmint da Aarne et Thompson.
Il a stî eplaidî on prumî côp e 1910 pa Antti Aarne en almand. Li foclorisse s' a bråmint rashid so les ramexhnêye di contes finlandès, so les fåves et floricontes almands dås frés Grimm, et eto sol ramexhnêye daenwesse da Sven Grundtvig.
André Henin
Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire».
El Bourdon (gazete)
thumb|Tot prumî limero do Bourdon
André Gauditiaubois
thumb|left|croxhî pa [[José Schoovaerts]] André Gauditiaubois, c' esteut on scrijheu e walon, k' a bråmint fwait des cåzaedjes di tchansons.
Ouve e walon
Il a eto scrît des noveles.
Piteuse (machine)
Istwere
Ene piteuse prindeut deus bates di raezete.
Sourdants
Categoreye:Fenåjhe et awousse Categoreye:Machines di cinse
André Gauditiaubois
Sovni di s' moirt dins l' Rantoele-gazete
Vola cmint ki s' moirt fourit-sr anonceye dins l' Rantoele-gazete:
L' ome ki n' dimandéve rén (roman)
Rascourti
Si vos lijhoz l' live, vos såroz pocwè li Djåke Mamé rshonnéve å portrait-robot. Vos såroz co ki s' vraiy no, c' esteut Djihan-Batisse Lagaesse. Mins sabaye s' el comissaire Laroche rimetrè l' mwin sor lu ?
Manaedjmint do suspinse
Ome
Diè Ra
Mwaissès piceures
Li diè Ra a skepyî tot seu, å moumint ki l' univiers n' esteut nén co assonré. Après çoula, c' est Ra k' a askepyî tos les ôtes diès.
C' est l' Diè-Solea, ki si adoråcion s' a spårdou dins tote l' Edjipe, a cåze di l' alant des priyesses d' Heliopolisse.
Siervaedje essegnrece
Li diè Ra a siervou a lomer deus des bateas d' rojheas da Thor Heyerdahl.
Nayômé
Nayômé (fr: Naomé), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bive, el province di Nameur (mins cåzu esseré dins l' Province do Lussimbork).
Four
Divinltins, on l' soyive al få. Adonpwis, on-z a yeu les fåtcheuses.
Li deujhinme soyaedje, e moes d' setimbe el Walonreye, va dner les waeyéns.
Oyon o/ou
Les spårdaedjes avou ene rastrindowe sitindêye po O
Ces cognes la (avou "O") ont stî relîtes come rifondowes. On dit k' on prind des sorwalondes. Mins les parints sont rfondous avou "OU" couyon, houyire, fouya. On dit k' i gn a candjmint d' voyale.
Coirnîmont
Discrijhaedje
Li reputåcion do viyaedje asteure vént d' èn årtisse ki fwait des sôrcires po wårni les måjhons.
Uetersen
Ôtès hårdêyes
li waibe oficire del veye de Uetersen (en almand)
19 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Motî walon so les fis
Siervaedje
On l' pout sovint aberweter.
Toumaedje des tchveas
Gn a totès sôres d' yebes ås maladeyes ki sont rclamêyes rastårdjî li touymaedje des tchveas. Sacwantes sont metowes dins les champwins.
Filiberto Ojeda Ríos
Categoreye:Porto Rico thumb|portrait da Filiberto Ojeda Ríos
Filiberto Ojeda Ríos (26 d' avri 1933- 23 d' setimbe 2005), esteut-st èn indepindintisse portorikin, moenneu del gueriya indepinditinsse Ejército Popular Boricua (Årmêye Populaire Portorikinne, ossu cnoxhou come Macheteros).
Colneye des espagnols disk' e 1899, poy divnant colneye des Estats Unis, Porto Rico n' ourit ses prumîs vôtaedjes libes k' e 1945, et i ci n' est k' e 1952 ki l' payis, todi dizo mambornance, wangne ene miete d' otonomeye. Ça fwait k' avou l' revolucion cubinne di 1959 i gn årè on ravicaedje des mouvmints indepindintisses revolucionaires (d' ostant pus ki Porto Rico a des foirts loyéns culturels ey istorikes avou Cuba).
I fourit eteré e Naguabe, la k' il a vnou å monde, eyet ci fourit onk des etermints les pus shuvous d' l' istwere do payis, avou l' prezince des pus hôtès otorités d' l' Eglijhe, eyet des meyes di djins. On-z î djouwa on boket d' trompete — Filiberto esteut eto trompetisse —, eyet on lijha on comuniké do novea cmandant d' l' EPB anonçant k' i continouwrént l' lûte disk' a k' les Estazunyins cwitexhe Porto Rico.
Bive (viyaedje)
Istwere
Å 8inme sieke, Bive dèpandeut do fisc di Palijhoû, dins l' contêye di Lussimbork. Passe dins l' Måjhon ekestre d' Orcîmont, e 1500, avu Nicolas d' Orcîmont come prumî signeur. Pus tård, diviè 1500, les signeurs di Bive estént des d'Orchimont et å long des siekes, après bén des catibulaedjes, les d'Orchimont d' enute si considerèt todi come dischindant des signeurs d'Orchimont et pårticulirmint di Djan-Djozef d'Orchymont, (1728-1810), k' aveut parvinou a rashonner tos les droets del signorreye di Bive
Hubei
Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Xhofrai
On djheut ossu «l' Amerike» pask' i fåt passer l' aiwe po-z î avni.
Henri Simon
Ouves e walon
Å cmince, i scrijha des pîces di teyåte, come "Cour d' agnon" (Cour d' ognon). Et ratourner e walon (eyet e vers) le Tartuffe da Molière, dizo l' tite "Djannesse".
Vicåreye et ouve, cronolodjicmint
Mins l' dierinne foice da Hinri Simon, ça a stî do rprinde li ratournaedje do "Tartuffe" da Molière k' on soçon da lu aveut rmetou e walon al vass-mel cwir, et k' Simon a ramidré, … so nouv ans d' tins (1911-1919). I fala rawårder 1974 po ki "Djannesse" fouxhe djouwé a Lidje.
Papî
"Li pan do Bon Diu" a stî replaidî a Lidje, ås Vaillant-Carmanne (1935). Pu e 1991, avou "Li moirt di l' åbe" pal comene di Sprimont, en on ptit live avou on ratournaedje powetike da Jean Haust vizon vizu.
Grande-Dutcheye do Lussimbork
Lingaedjes
Li francès eyet l' almand sont les scrîts lingaedjes. Li lussimbordjwès est cåzé totavå. Il a divnou oficire dispu 1980, mins i n' est nén co foirt sicrît. Il a-st aparexhou so totes les plakes a l' intrêye des viyaedjes dispu diviè 1985.
Atrebates
Les Atrebates (çou ki vout dire colons) estént ene tribu gålwesse; i viként e l' Atrebateye, k' esteut a pô près so çou ki dvénrè pus tård l' Artois. Leu mwaisse veye, Nemetocenna, divénrè Atraik ([FR] Arras).
Ernadje
Istwere
Gn ava des djins d' Ernadje po-z ebaguer eviè l' Wisconsin sol difén do 19inme sieke.
Adjermelaedje
Ernadje est adjermelé avou ene île di Grece: Skiros.
Cawete -ake
Li cawete -ake est ene cawete foirt råle e walon. Kékès egzimpes : coviake, pelake. On l' ritrouve dins sacwants calcaedjes Walake.
Pieton (viyaedje)
Etimolodjeye
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Motî
Mwaissès esplikêyes
Gn a eto ses motîs speciås come les motîs etimolodjikes.
Ké walon po dmwin? (live)
Contnou
Il a stî saetchî a 1000 egzimplaires, et cåzu spoujhî so deus ans.
Motlî del Gléjhe
Al fén do live, gn a eto totes sôres di fôrmuletes, rime-rames d' efants, note di foclore, evnd..
Norvedje
Economeye
Pexhe, eto ås balinnes.
Malåtchî
Tuzance walone
200px|right| Live fwait avou les sovnances (e walon et e francès) des djins d' Malåtchî, Bricmont, Frandeu, et Lalou (et eto di Bouxhonveye et Havsin): "Des gens d' ici racontent", eplaidî pa Associations Histoire Collective et Centre d' Animation Globale du Luxembourg; tome I. (1989), tome II. (1992), tome III. (1998).
Veskeveye
Eredjistrumint
Cial, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» avou l' accint d' Veskeveye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Li Gléjhe-dilé-Stoumont
Avey
Potale dins on tchinne e Briyeu.
Thor Heyerdahl
E moes d' nôvimbe 1977, Thor Heyerdahl va-st amonter si troejhinme grande naivyinne, li cene do Tigris. I vout mostrer k' les Sumeryins ont polou ariver e l' Inde et dischinde disk' el coine di l' Afrike. Li batea e rozeas est fwait e l' Irak, sol modele des cis k' estént co bastis lavola e 1920. I va naivyî 6800 km avou 10 djins di 11 nåcionålités diferinnes. Mins l' naiviaedje si fwait emey des disduts politikes: revolucion islamisse e l' Iran, guere des deus Yemen, bardouxhas el Somaleye strindaedjes inte l' Irak et l' Sireye. Les bats d' guere edjipsyin l' espaitchnut di rmonter l' Rodje Mer.
Pesse des oujheas
Morance
Ele eschafeye bråmint des oujheas d' on plin côp, disk' a 100 åcint del poytreye.
Rascråwaedje des djins
🇱🇰 Pesse des oujheas å virûsse H5N1 I n' egzistêye, po dire fé ene griyeuse maladeye, k' avou l' H5N1.
Claude Mercier
Mins, e 2012, i vuda ene plake e walon, so des cåzaedjes da Jean Goffart, "Toudis èchène", ki c' est puvite do rok-blouze.
Tchamp (toponimeye)
Aplacaedje tîxhon
N a ene cåkêye di nos d' plaeces avou "tchamp" e-n aplacaedje tîxhon, dins tos les viyaedjes del Walonreye. Sacwants egzimpes :
Claude Mercier
Biyografeye
Buddy Brent a rôbalé tocosté : e l' France, e l' Swisse, e l' Itåleye, e l' Almagne, e Canada, e Lussimbork, e l' Holande, e l' Suwede, e l' Norvedje.
Il a minme passé a l’ Olimpia d' Paris, come vudete amerikinne des Rolling Stones a Musicorama. Il a stî e tournêye avou les Everly Brothers et Bobby Solo. Ou eco avou Jerry Lee Lewis e-n Almagne.
Roger Viroux
Ôtès boutaedjes pol walon
Il a bråmint bouté dins les scoles : adjinçner des programes, diner des cours et-z emantchî des bates di recitaedjes.
Fåve do Mitan d' Cok
Il eva ene sadju, et, sol voye, i rescontere troes cpagnons, deus biesses li vexhåd (pacô c' est on rnåd), et l' leu ; li troejhinme soçons ene Aiwe. Les troes lyi dmandnut d' aler avou lu et i vout bén. I les poite dins s' coir, et il î mousnut pa s' cou.
Nicolas Pietkin
thumb|100px|left|Nicolas Pietkin Nicolas Pietkin a skepyî e 1849 ey a morou e 1921. C' esteut on scrijheu et on studieu do walon. C' est lu k' a-st enondé li disfindaedje do walon (et do francès) el Walonreye Prûssyinne, siconte do Kulturkampf.
Diyacritike
Siervaedje dins sacwants alfabets
C' est eployî aprume avou l' alfabet latén, k' a 26 letes di båze å pus sovint, mins pus d' ene trintinne tot contant sacwantès letes speciåles et loyeures di sacwants lingaedjes. Mins nerén, les diyacritikes permetèt d' aveur ene tchuze bén pus grande, di pus d' ene cintinne di caracteres.
Nicolas Pietkin
C' esteut l' mononke et li scoleu da Henri Bragard.
Fraine-dilé-Anvegn
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
George Staelens
Ouve pol walon
I scrît pol Rantoele gazete, eyet fé des waibes e walon. Si boute-t i eto ene miete sol wikipedia e walon. Lanawaire, il a-st ataké on roman e walon, Gabriyel eyet Gabriyel.
Corwaitaedje di ses ouves
Dins ses scrijhaedjes, i va rcweri voltî dins les motîs walons des vîs mots waire siervous. Si askepeye-t i tofer des noûmots.
Hårdêye divintrinne
Si pådje d' uzeu sol Wikipedia e walon
Chandong
Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Ben Xhaldoun
Vicåreye
Dins l' "Mouqaddima", Ben Xhaldoun mostere ki totes les grandès civilizåcions, on côp arivêyes al copete del schåle, ni polèt ki ridschinde. I prind l' egzimpe des impires bastis pa des nomades, et ki si splawnèt cwand les mwaisses kiminçnut a viker dins l' ritchesse des veyes.
3 d' djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Sint Rok
thumb|Posteure do sint (tchapele Sint-Rok di [[Tcheslet (viyaedje)|Tcheslet)]] Sint Rok, c' est on sint fiesti el Walonreye.
Sacwants tchapeles Sint-Rok
A Biernåfa, les djins î alént priyî l' sint po k' i les voye waeranti del pesse et minme do colera.
Tchapeles Sint-Rok a Palijhoû, a Viyé-Potreye, a Åjhô, a Tcheslet ey a Préle.
Mierkidi
Etimolodjeye
Li mot vént do latén mercuri dies ki vout dire "li djoû d' Mierkeure" (li diu romin oudonbén l' planete).
Çou k' on fwait pus voltî ç' djoû la
Dinltins, li mierkidi après-nonne esteut condjî po les scolîs walons. Did la, dins l' tchanson des djoûs «li djudi, c' est djoû d' condjî».
Categoreye:Cronolodjeye
Osmondacêyes
Les floreyès fetchires poirtèt leus grinnes seulmint so kékès foyes. Gn a telmint di grinnes plakêyes ene a l' ôte ki l' foye ni sait s' diswalper come les foyes ki n' sont nén fertiles. Po cmincî, ces grinnes la sont vetes, pwis bruni avou l' timp, çou ki li dene a l' osmonde l' aparance d' esse fleur.
Orobantche del djiniesse
L' orobantche del djiniesse (Orobanche rapum-genistae) c' est ene orobantche (plante parazite, sins clorofile), del famile des orobantchacêyes, 20 a 70 cm hôte.
Ele crexhe so les raecinêyes des djniesses et lzî sucî leu seuve po viker. Les foyes sont come des schayes. Les fleurs e påte, ont l' coleur del låme.
Pî d' bedot
Eployaedje
Pi d' bedot
Léon Bernus
Ouve pol walon
thumb|coviete do live des fåves da Léon Bernus
Ralî Dacår
Il a stî metou so tchmins pa Thierry Sabine.
Osmonde
L' osmonde ni si spåde waire, et rdjeter tofer so leye-minme. Ça fwait, å dbout di kékes siekes, les fetchires k' ont souwé tos ls ans, fijhèt des tourdons assez hôts.
5 di djulete
Li 5 di djulete, c' est li 186inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 187inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane 179 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
3 d' djulete - 4 di djulete - 6 di djulete - 7 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
Provinces di Walonreye
Categoreye:djeyografeye administrative Categoreye:Walonreye
1î d' djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
30 di decimbe - 31 di decimbe - 2 d' djanvî - 3 d' djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
Ridaedje H/F
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Diyalectolodjeye walone Li ridaedje H/F, c' est on ridaedje do son H eviè l' son F, k' on rescontere e sacwantès plaeces del Hesbaye, la k' les mots come "ouxh" sont prononcîs "ouf".
Michael Schumacher
Cårire
Il a metou ahote a s' cårire li 22 d' octôbe 2006 a Sao Paulo e Braezi.
Vicåreye
E 2014, il a yeu on foirt laid accidint di ski, et manker d' î leyî ses hozetes.
Noveye-dilé-Fexhe
Mwaissès dnêyes
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Wancene
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon Wahla's-heim (måjhon des Walons).
Walons del Wisconsene
Voyaedjes des dierins waloncåzants el Walonreye
Adon, e 1973, il ont rivnou ene pus grosse binde, et lodjî dins les familes di leu parintêye. Et esse riçûs a Nameur pa Lucyin Léonard, k' a-st amonté ene soce d' amisté Walonreye-Wisconsene.
Alére
Antoine De Smet, La communauté belge du nord-est du Wisconsin, ses origines, son évolution jusque vers 1900, Duculot, Djiblou, 1957.
30 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
28 d' octôbe - 29 d' octôbe - 31 d' octôbe - 1î d' nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Påye (viyaedje)
Accint do walon.
Metou al limotche des Payis d' Nameur et d' Lidje.
Panzerfaust
Sôres di Panzerfaust
Li modêye li pus cmone, prodûte a pårti d' awousse 1944. Li poirtêye esteut pus grande, di 60 metes, a 45m/s (ça fwait k' i faleut ene segonde et dmeye po-z ariver al såme). Po-z aler pus roed, li diyamete del buze a stî ralårdjî disk' a 5cm, avou 134g di poure a canon pol lançaedje. L' åre aveut eto on meyeu sistinme di lugnaedje eyet d' clitchete, et pezer tot complet 6,1kg.
Cisse modêye, prodûte a pårti d' måss 1945, a stî spårdowe a foirt pô d' unités, viè l' fén del guere. C' esteut on modele assez diferin, avou l' minme cwantité d' poure a canon dins l' buze ki l' PzF 100, mins avou on sistinme di propulsion a deus ostaedjes d' esprindaedje ki permeteut d' evoyî l' grenåde (avou ene cogne rifwaite) a 85m/s a 150 metes long, eyet moussî dins des blindaedjes pus spès. Li lanceu esteut fwait po-z esse eployî po lancer dijh grenådes. L' åre pezéve 7kg avou tot.
Live so les plantes do Payis d' Måmdey
Categoreye:Lives sol walon Categoreye:Motîs walons
Pansreye (antomeye)
Diswalpaedje del pansreye ås veas et djonnes roemiants
Categoreye:Antomeye des biesses
Foete
Discrijhaedje
Il evoye eto l' bîle eviè l' amer, pal buzete bîlrece (tchenå coledoke).
Passêye di biesse
Uzaedje
A pårti des passêyes des djibîs k' on vout apicî, on trouve li boune plaece po mete des laesses, des bricoles, des trapes.
Antolodjeye « Scrire »
Relijheus des tecses
Les tecses ont stî relîs et ehåyîs ortograficmint e sistinme Feller pa :
Aiwe d' Inne
Gn a pol moens cwate aiwes ki s' lomnut "Inne" u "Aiwe d' Inne"
1844
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Vî lingaedje d' oyi
Li vî lingaedje d' oyi, c' est l' sourdant di tos les lingaedjes d' oyi. Il a skepyî foû do latén del Hôte Moyinådje, inte 700 eyet 1100.
Li vî lingaedje d' oyi est sovint lomé "vî francès", mins ci mot la divreut esse leyî po les vîs tecses prodûts e l' Iye di France inte 1300 eyet 1500. Metans, dins l' tchantlinne da sinte Ulaleye, on rtrouve des piceures do vî picård.
Jules Boulard
Le signe du loup
Èn efant, on djonne efant, est leyî e l’ Årdene pa des djins ki s’ såvèt dvant les sins-coulote. I fjheut froed cit ivier la. S’ i vike co, c’ est aprume pask’ on l’ a metou dins l' pea d’ ene lovresse k’ on vneut d’ abate. Li lovresse aveut des djonnes leus. Avou l’ efant k’ on va lomer François Noël, i vont divni frés d' sonk. Li gamén, lu, i comprind les hoûlmints des leus : c’ est ene bele amisté ki va durer tot l’ tins ki l’ leu va viker. Ça fwait deus veyes ki rescontrèt pa moumints : li leu ki dvént l’ mwaisse del meute et l’ efant ki waite di cnoxhe ses atnances, ses recinêyes.
I gn a ossu, dins ç’ live la, ene bele istwere d’ amour, ene ... u deus.
Fî
D' après les dvwers
On fî est on benefice (les mots sont sinonimes disk' a pô près l' 10inme sieke) d' on sovrin a on djuzrin; siconte di cwè, li djuzrin aveut des dvwers eviè si sovrin po pleur aveur li benefice do fî.
Mwaisses do fî
Po pleur aveur on fî i fåt esse on nôbe; mins viè l' fén del Moyinådje, les nén nôbes (mierdjins ou cminåltés) end ont accès, por ostant k' i paynuxhe li droet do franc-fî, ci droet, k' i fåt rpayî tos les vint ans eyet dins les eritaedjes, rivént normålmint å montant des rivnous d' ene anêye.
Sacwants nos d' plaeces del Walonreye avou l' mot "fî"
Categoreye:Moyinådje Categoreye:Toponimeye do walon
Nén definixhant prono
On nén definixhant prono u prono nén definixhant, c' est on prono ki n' dit rén del sacwè u del sakî k' i replaece.
Powezeye
Idêyes sol powezeye
Li powezeye ni doet nén todi raconter ene sipoûle. Ça pout esse des mots metous eshonne po fé rsinte ene airance, on sintimint, evnd.
Marius Colombin
Tins del guere di 40, il aveut stî prijhnî 4 ans, et dmorer å stalag.
Antikité
L' Antikité, c' est ene termene istorike des Payis d' Urope, ki va d' a pô près 3000 dv. Dj-C. a 400 après Dj-C.
Måvi
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "måvi", måviåd, "miele" et "mierlåd".
Djermêye 48
Istwere del djermêye 1948
Å cmince, les scrijheus del djermêye 1948 estént purade des fjheus d' arimés. I fourît rashonnés dins ene ramexhnêye di powinmes e walon, eplaidîs amon li rlomêye måjhon francesse Gallimard pa Maurice Piron. Ci-cial vineut d' mete noer so blanc ses critikes so les vîs scrijhaedjes e walon. I pout esse riwaitî come li mwaisse cotuzeu del djermêye 1948.
Stanislas Bormans
Stanislas Marie Bormans sikepia-st a Hasse li 2 d' fevrî 1835 et mora-st a Lidje li 15 di nôvimbe 1912.
Biarin
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
Cofrereye rilidjeuse
Categoreye:Rilidjons Ene cofrereye, c' est ene soce di rlidjeus ki vikèt avou les minmès dujhances.
Tchinne (toponimeye)
Pådje do mot "tchinne" et ses parints el toponimeye do walon
E sacwantès plaeces, li mot "tchinne", dizo disfondowe "tchêne", pout esse omonime di tiene.
Walin
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Lwè Vandervelde
Li lwè a stî d' aplicåcion diski diviè 1972.
Contnou
C' esteut a cåze ki les ptits ovrîs furlént leu paye tot-z atchtant del gote. Il estént adon payîs tos les djoûs. Si n' avént i nén des çanses assez po-z atchter deus lites. L' idêye di s' ocuper do bouneur des ptitès djins aveut sourdou après les disduts di 1886.
Imeniom
Pôzucion di l' imeniom
A cåzu tos les bazidiomicetes (apus k' les gasteromicetes), l' imeniom est metou dizo l' tchapea ou l' pårteye k' est ådfoû. Insidon, les spôres, on côp maweures, sont a l' air libe.
C' est l' cas par egzimpe des agariks, ki les deus costés des lameles sont tapissés d' imeniom, mins ossu des bolets avou leus tubes, des pîs d' bedot avou leus awiyons, ou des djiroles, dou çki l' imeniom est fwait d' pleus fôrmés a l' miercopete do pî.
Årdene
Discrijhaedje
Li soubasmint d' l' Årdene, c' est tote rotche. Insidon, c' est l' plaece di Beldjike la k' gn a l' pus gros rshoflaedje di radon.
Economeye
L' aclevaedje des tchvås årdinwès esteut rlomés disk' a l' arivêye des tracteurs (mitan do 20inme sieke). I fourît esportés el Suwede avou bråmint d' aweure.
Omega 3
Dins l'nourixhince
Les seurs di cråxhe a-z î rwaitî cwand on magne, c' est : Les bôrés-crås, ki sont todi a limiter å possibe. Les nén-bôrés acides, del famile des C18:3 ki sont les meyeus pol santé.
Dins çk' on magne e l' Urope, et co dpus e l' Amerike, on rtrouve djusk' a 20 pårts d' ω 6 po 1 pårt d' ω 3, adon k' on dvreut, po bén fé, ariver al muzeure di 4-5 po 1.
Panse
Discrijhaedje
Li panse si prezinte come on gros dobe saetch avou deus potches, ene ådzeu, li saetch dosrin, ey ene ådzo, li saetch vintrin.
Aiwe del Walonreye
Gn a eto, e Payis d' Chimai, ene aiwe ki prind sourd el Walonreye pu s' aler egoliner dins Måne, pu dins Sene.
Årdene
Dins les belès-letes e walon
Adon-pwis, i cite Marcel Launay, avou s' rimea «Po-z esse on payizan…».
Alére
Giovanni Hoyois L'Ardenne et l'Ardennais.
Zénobe Gramme
E 1867 Zénobe fwait rashir si prumî brevet po des ramidraedjes d' éndjins a corant alternatif.
Zôrbrôte
Vey eto
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Tchitchron
L' aiwe di ç' bî la est si peure ki les trûtes î vnèt froyî a foujhon, a té pont ki les forestîs ont amenaedjî dins l' lét do bî, des batchs po-z arester les pexhons ki montèt et les cis ki dschindèt. Å moumint del froye, les pexhons, prijhnîs des batchs, sont contés tos les djoûs et rtapés a l' aiwe pa dizeu ou pa dzo les dits batchs.
3 d' djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Vireu-Walran
Vireu-Walrand (fr: Vireux-Wallerand) est on viyaedje del Walonreye francesse.
Loyeure
Ôtes uzaedjes
Li loyeure est ossu diferinne do sene matematike moens (minme si so les copiutreces i s' ecôdèt ambedeus avou l' minme caractere «-»), ki lu a-st on sinse matematike.
Sourdants
Categoreye:Senes di pontiaedje
Liesse
Liesse (fr: Liers) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hesta.
Tambrize
Tambrize (F. Stambruges), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Béleul, el province do Hinnot.
Émile Vandervelde
Vicåreye
I vna-st å monde a Issele (Ixelle), adon on bork nén lon erî d' Brussele, wice ki s' pa esteut djudje di påye, li 25 di djanvî 1866. Il a stî aclevé amon les bordjoes, mins çoula n' l' espaitcha nén d' lére les tuzaedjes da Proudhon, Benoît Malon et co da Charles Fourier. Adon, il a bén veyou k' i gn a veut nén k' lu ki boléve divant l' indjustice et l' mizere ki l' industrialijhaedje capitalisse del fén do dijh-nouvinme sieke aveut-st amoenné.
Å pårlumint.
E 1894 i dvénrè pårlumintî (po Tchålerwè), avou 26 ôtes socialisses, ki c' esteut les 27 prumîs socialisses a moussî e pårlumint bedje, sacwants so des lisses socialisses, sacwants so des cartels avou des liberås progressisses.
Displouctaedje des trokes di cossounes å coron
Istwere do tcheyaedje des dobès cossounes å coron.
Diviè 1200, on voet ddja bén ça dins li scrîta.
Esvoto
On pout eto mete des esvotos sol måjhone u dins l' corti d' on rbouteu po-z aveur sitî rweri d' ses mwins.
Méch-divant-Vierton (viyaedje)
Avey
Mech-divant-Vierton Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Andrée Bacq
Cårire come waloneuse
Ele rashonne les scrîts disk' a 1978 dins ene schorseye kel tite, c' est : "D' ayir et d' ådjourdu" (D'ayîr èt d'odjoûrdu).
Tinaedje astok des biesses
Po-z apicî et tcheryî les biesses
Categoreye:Årtisyince Categoreye:Aclevaedje *
Pwès
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Tunizeye
Mwaissès dnêyes
Rilidjons: Islam (sunite, cåzu tertos); Djwifs (sacwants djins do payis, bråmint evoye eviè l' France ey Israyel, mins ki rivnèt cobén e perlinaedjes); crustins (etrindjirs, bråmint des Itålyins et des Francès, dinltins).
Istwere
C' est so ç' payis la k' i gn aveut les Cartadjinwès, des Fenicyins metous sol mer, ki s' ont dispetroné des anêyes å long avou l' Impire romin. Ey esse vinki, al difén (diviè l' 3inme sieke divant Dj.C.). Po-z ocuper l' erî-payis, les Romins ont dvou adon fé l' guere disconte des Numides, on peupe berbere.
Abrocance des Arabes e 7inme sieke k' apoirtèt leu lingaedje et leu novele rilidjon, l' islam.
Li dinasteye fatimide k' a ringnî so l' Edjipe, provneut d' Tunizeye.
Economeye
* Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Afrike bijhrece Categoreye:Afrike Categoreye:Payis del Ligue arabe Categoreye:Payis
Li bea bouket (tchanson)
Elle a stî eplaideye e 1857, po-z esse tchantêye pal Soce Moncrabeau.
Betchete a-
Fåssès betchete a- di riscôpaedje.
Li riscôpaedje pout provni:
Echternak
Categoreye:Lussimbork Echternak c' est ene veye del Grande-Dutcheye do Lussimbork, tchîf do canton di minme no. Si no e lussimbordjwès c' est Iechternach, en almand Echternach.
Acacia
Les acacias, ki beacôp s' lomnut eto mimozas, c' est des åbes u des bouxhons, k' i gn a dipus d' 1500 sôres sol Daegn, inte di zeles dipus d' 1000 rén k' e l' Ostraleye.
Uzaedjes
Li fleur est vizitêyes pås moxhes al låme k' endè rexhèt avou des grossès hozêyes.
Priyire muzulmande
Nombe di priyires et nombe di ståcions
Gn a 5 priyires par djoû, mins l' prumire s' put fé soeye-t i å aireurs (fajar), soeye-t i å matén (çabah).
Priyire del fiesse di l' ofrixhaedje
🇱🇰 «Fiesse di l' ofrixhaedje»
Diyaleke
Pol walon, ciste idêye la a eto stî spårdowe pa ene sintince da Julos Beaucarne.
Li målignant (operå)
Malignant Li målignant, c' est èn operå comike e deus akes sicrît e 1789 pa Françwès Matî Hinnot.
Li pîce est rprinjhe avou les cwate pîces do teyåte lidjwès dins l' edicion di 1854 da F. Bailleux.
Li muzike est bråmint so des airs da Gretry.
Sonk walon (roman)
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Romans e walon
Eglijhe (bastimint)
Li tchapistrea pout esse on ptit bastimint (a Our et a Ôpont, metans). I djowe li minme role kel tchapåd d' ene eglijhe. A Graide, li tchapistrea est dins l' tour (li clotchî).
Li mot "eglijhe" a eto dné leu no a sacwants viyaedjes del Walonreye.
Les eglijhes eyet l' droet del Moyinådje
Li tchapistrea et l' eglijhe estént teritwere franc. Ça vout dire ki les signeurs ni plént nén ramasser ene djin a cisse plaece la. Ci droet la a stî stindou al cimintire, did la li no walon d' aite.
Mimoza d' Espagne
Sipårdaedje djeyografike
Mins, ezès payis del Mîtrinne Mer, i n' est marké ki so l' aroyaedje di cwate payis (Marok, Libeye et Tunizeye, Espagne et Portugal). Pask' i n' î a stî planté k' e 20inme sieke, po cmincî, dins les parks des veyes et les cortis.
Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike
Lingaedjes el Kiminålté Tîxhon-cåzante
Sacwants administråcions des ancyins Redîmés cantons (posse) î cmandèt co so les bans di Måmdey et Waime, la kel lingaedje oficire est l' francès.
Acacia do Nil
thumb|ombion do bouxhon thumb|acacia souwé evoye après 9 ans d' setchresse en erote, dins l' vå do Draâ, Marok Èn acacia al gome u acacia do Nil, c' est on bouxhon d' Afrike, do Moyén-Levant disk' a l' Inde ki crexhe sol boird do dezert, tot-z alårdjixhant s' coxhlaedje al copete.
Antolodjeye di scrijheus e walon
Dispu 1997, gn a eto des antolodjeyes so les fis, ki s' polnut recråxhî a fwait.
Alfabet fonetike eternåcionå
L' AFE et l' rifondou walon
Dins li "prononçaedje zero-cnoxheu" do rfondou walon, les letes ritnowes e l' ortografeye do walon unifyî (colone 1) divrént aveur les valeurs ki sont notêyes djondant e-n AFE.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Alfabets Categoreye:Fonetike
Georges Brassens
C' esteut on scrijheu tchanteu compôzeu e francès.
Tchet d' bwès
Discrijhaedje
Li tchet d' bwès peze disk' a ene dijhinne di kilos. Il a cwate noerès royes ki vont do nez disk' a padrî l' hanete et si rdjonde en ene noere frindje ki court tot do long del schene do dos; il a ene grande longowe cawe avou cénk shijh noers aneas.
Djoûdjissu
thumb|Dessén da [[José Schoovaerts marké «djudo», ki c' est purade do djoûdjissu]]
Pwintaedje des tchômeus
El Beldjike, ci courreye la a cmincî e 1936. A ç' moumint la, les tchômeus divént aler pwinter tos les djoûs, po poleur aveur leu tchômaedje.
Julos Beaucarne
Les messaedjes umanisses da Julos Beaucarne
Dins l' tchanson «Les leus ont des tiesses di bedot», i critike les gros colés ki moennnut l' monde, sins djinne di spotchî les ptits.
4 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Pårlumint del Walonreye (Bastimint)
Istwere do bastimint
Å 13inme sieke, l' ospitå d' Nameur, c' esteut on grand cwåré d' bastimints. Et on trovéve la: ene tchapele, ene grande såle, pu des dortwers, refectweres et coujhenes.
Trî (toponimeye)
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "trî", "trîxhe", "trîxhea", "triyot" et "trixhete".
Pårlumint del Walonreye (Bastimint)
Istwere do bastimint
Après 1965, les bastimints vont dmorer a l' abandon a pô près 22 ans. On-z î va vni haper des pires, des bwejhreyes; on va vni scheter ene miete tot; gn årè des pidjons tos costés. Totafwait serè bråmint dbrôlé.
Motlî Lezaack so les plantes
Mwaissès piceures
C' est ene dobe djivêye. Li prumire (p. 213-232), c' est l' no e walon et, djondant, li no e latén. Adonpwis, del p. 233 al pådje 248, c' est ene djivêye no francès no walon. Dabôrd, ki pout siervi di franwal.
Rinåd
Terêye
I pout eto abaguer dins ene terêye di robete, si c' est dins l' såvlon, et k' el pôrè alårdji.
Pårlumint del Walonreye (Bastimint)
Li buro
thumb|Såle do buro: li tchmimêye come dinltins Li buro do pårlumint, c' est come li coledje des mayeurs et scabéns el comene u li deputåcion permaninte al province.
Bossinete
Festuca ovina fenaesses
Discrijhaedje
Elle est 10 a 20 cm hôte.
Tchini
Tchini (fr: Chiny), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.
Djeyografeye
Tchini s' trouve el province do Lussimbork, etur Bietris et Floravile, so Smwès; c' est on viyaedje foirt touristike, avou l' pont Sint Nicolai (so Smwès).
Istwere
Li Conteye di Tchini esteut metou inte li Dutcheye di Lussimbork et l’ cene d’ Bouyon, ki Louwis XIV dijheut k’ il aveut des abondroets dsu. Et vorer so on grand boket des Bas Payis espagnols, å no di ces abondroets la. On djheut adon, po balter, ki li mitan do monde esteut dins l’ conteye di Tchini, et l’ ôte mitan e dpindeut.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Gåme Categoreye:Comenes di Walonreye
Li Bork
Istwere
Li sårcô d' sint Houbert est wårdé dins l' båzleke. Les cis k' avént stî hagnîs pa on tchén araedjî s' î vnént fé toutchî pal "sinte sitofe".
Spå
60px|left|Essegne di Spå Spå (/spɔː/)  (la-minme Spâ /spaː/ fr: Spa), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité sins rebaner des ôtes viyaedjes, el province di Lidje.
Tuzance walone
Li Djonne tchambe economike, sitombieye pa Jean-Claude Somja, a fwait mete des plakes di rowes e walon e 1998. Les francofoleyes, on raploû tos ls ans å moes d' djulete di tchanteus e francès, a priyî mo sovint des tchanteus e walon, inte di zels, William Dunker eyet Composs Binde.
Eugène Dethier
Li såme da Eugène Dethier
Dins ses 13 pådjes d' adrovaedje e francès, Eugène Dethier codjåze felmint li motî da Haust (trop vîs mots), li Franwal da Haust (trop di mots, des trop vîs et des calcaedjes di francès k' i n' ricnoxhe nén come pårmint walons), les djins do walon e scole, les emissions e walon, les scrijheus d' arimés, les djuris des pris. I discåze eto les bouteus pol walon, k' i lome démaguogues rétrogrades. I n' vout nén ki, dins l' walon do teyåte, les vîs et les noveas mots si rtrovexhe dins l' motî do teyåte : Eugène Dethier eploye li mot patwès a tot côp bon. Dethier n' acceptêye nén les noûmots, minme les cis moussîs e walon dispu 1900 come mådjiner, pask' il egzistèt e francès dispu 1297 (dabôrd, il årént dvou passer bråmint pus timpe, sapinse a lu). I vout kel walon fouxhe pôve, pask' i n' a pont d' mot corant po ratourner l' francès "fleuve" et "légume" Mins gn a aiwe, mouze (k' i n kinoxhe nén); verdeure (k' i trouve ki n' rascouve nén les minmès sacwès), djote et djotreye (k' i n' kinoxhe nén), l' eploye li calcaedje legume k' avou anoymint.
12 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Bastogne (veye)
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Djoû
On djoû ou ene djournêye, c' est ene termene di 24 eures ki cmince djusse après meynute et s' finixh al meynute d' après.
Såcere
Såcere (la-minme Saucère, asteure Casbour, Calsubour, Calsëbour, Calsbour; fr: Carlsbourg, davance Saussure), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Palijhoû.
Rîle des troes cossounes
Egzimpes di trokes di troes cossounes avou ene likide
Ci cossoune likide la est metowe e l' prumire ou e l' 3inme plaece des troes.
Cocorico (gazete)
Li rapoirt tecses e walon / tecses e francès do limero 1, c' est a pô près mitan mitan. Ca on-z aveut sovint rprotchî a "Walo+ gazete" di esse trop "francès-cåzante".
Alcoran
Sourdants d' l' Alcoran
Cwand on novea verset esteut cnoxhou do profete, on djheut k' il aveut dischindou (en arabe : nazala). Mawoumet a morou l' anêye do dischindaedje do dierin verset.
Pårtixhaedje di l' Alcoran
Li pus grande sourate, c' est l' cene del Vatche (Sourate al baqara) k' a 285 versets.
Uzaedjes di l' Alcoran
Les siermints dins les payis islamikes si fwaiynut so l' Alcoran.
Påye et guere
Les versets ki houkèt al guere sont loukîs come les pus consecants pa les djiyadisses.
1817
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Alcoran
Statut des femes
Come l' ome, li feme a l' droet d' divoircî sins l' acoird di l' ome, mins adon, ele piede les paymints et pinsion ki vont avou l' divoice.
1722
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Priyires del vesprêye
Les priyires del vesprêye (on dit eto: vepes ou viesses), c' est des priyires k' on dit al vesprêye (sol cotoû do coûtchî do solea) dins les abeyes et les moustîs.
Jean Rode
Si vicåreye
Rivnou al veye civile, i rataca a l' oujhene, mins ene miete après, e 1922, i moussa-st al police di Hesta; il î divna sicretaire di police e 1934, eyet prinde di pinsion e 1957.
Ranse
categoreye:Mousseures Categoreye:Moirt Ene ranse (on dit eto: ene crepe), c' est ene noere nålete k' on mete åtoû do tchapea u do hintche bresse, et k' on poite ås etermints, u cwand on est d' doû.
Aiwe di Bieme
Istwere
Dins les anêyes 1947 a 1954 ses aiwes s' ont sovint spårdou dins l' cwårtî d' Menonri et î monter djusk' åzès finiesses. L' aiwe di Sambe î rmontéve vudî s' trop plin. On a fini pa arindjî çoula e rarindjant les costés del rivire. Ene digue di béton a stî coulêye dsu l' droet costé d' l' aiwe di Bieme et on a co rmetou des pus hôtès teres en astantches pa padrî. L' ovraedje s' a fini eviè 1955 pa ene bele pasrele, siervant di tchmin di halaedje, a l' djonteure del Bieme avou Sambe.
Ôrimiele
Sipårdaedje
E l' ivier, i voyaedje disca l' Mîtrinne Afrike eyet l' Afrike nonnrece.
Grå
Grå (F. Graux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Mtet.
Hålete
Montaedje
Li hålete est montêye so ene monteure di fier, a môde di balinnes.
Uzaedje
Li hålete rascovere li tiesse, li cô et l' hanete.
L' anêye des cwate soleas (roman)
Plaeçaedje dins li spåce et dins l' tins
Gn a djusse on passaedje k' est dispwairyî. Li pa da Djan cåze des iviers di s' djonne tins, divant l' guere di 40. Çou ki n' va waire avou l' ådje da Djan.
Arkeyolodjeye
thumb|Fougnaedje arkeyolodjike a [[Habâ]] thumb|Voye rominne e håbier arkeyolodjike å Marok L' arkeyolodjeye (on dit eto, ene miete po rire li syince des viyès pires), c' est l' syince ki s' ocupe di rtrover les rmanants des civilizåcions k' ont disparexhou.
Li Calmene
Istwere
Ele serè raloyeye al Beldjike e 1925, mins fourit rimetowe dins l' Almagne da Hitler di 1940 a 1944.
Cawete -rece
Mwaissès dnêyes
Li bodje pout esse on viebe u on sustantif.
Cawete -åve (diyalectolodjeye)
Li mot "ovråve" a stî walonijhî, mins tot pierdant l' bodje : les vrâles djoûs.
Warnin
Warnin (F. Warnant), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Anhêye, divant les grands rebanaedjes, dedja å 18 di djun 1964.
Såvadje no
Sôres di såvadjès nos
I n' fåt nén cmaxhî les såvadjes no avou les nos d' epronte, inte di zels les nos d' pene ki les djins tchoezixhèt zels-minmes.
Jean-Charles Houzeau de Lehaie
Biyografeye
Arivé sol tere amerikinne, i tchoezit l' rude vicaedje di piyonî et d' esploreu etot dmorant èn astronome, on meterolodjisse et on zolodjisse plin d' alant.
Canon (del guere)
thumb|canon portuguès On canon, c' est ene usteye di guere, fwaite d' ene longue buze di scroufier, ki hene des bolets ki brotchnut foû pal gueuye. Il est monté so ene gade (cwand il est todi al minme plaece), u on tchessi d' tcherete (cwand i doet voyaedjî).
Li ci ki fwait roter on canon, c' est on calonî.
Soufisse
Idêyes des soufis
Li mwaisse såme, c' est d' intrer e parfonde rilåcion avou l' Bon Diu, po n' fé pus k' on seu coir. Avni a ene sôre d' eståze.
Les comeres sont ossu capåbes ki les omes a-z avni al sintté.
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Wangnants
Li prumî pris va al pwaire di tchanteus e picård Sartiaux et Caudron : deus vwès d’ årtisse et on xhiltant djeu d’ sinne, tot tchantant « L’Biette elle a scappé » (El biesse a schapé) et « Kiski toka luch’ » (Kî çki toke a l’ ouxh ?)
Soufisse
Les scrîts soufis
Adonpwis, li môde vina a l' ôde (qaçîda). Al fén, les mwaisses sicrijhaedjes fourît des "mathnâwîs", des sôres d' epopêyes ki sieve di pretchmint.
Sourdants
Categoreye:Islam *
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Wangnants
Li pris des meyeusès paroles rivna a Bernard Baumans.
C est William Warnier k’ a wan­­­­gnî, Michel Azaïs (Michel Pire) est 2inme et Mimile (Vincent Delire) 3inme, Veronique Kappler 4inme.
Réglumint
Li réglumint aveut stî candjî. C’ esteut come e l’ France, des eleccions ås deus toûs. Les dijh candidats divént tchanter seulmint leu prumire tchanson et l’ djuri diner les ponts (5 macsimom pa djin) tot do long do concours.
Mareye-clape-shabots (tchanson)
Tecse del tchanson
Respleu
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Li deujhinme tchanson
Po l’ deujhinme tchanson, après tiraedje dins l’ tchapea, on a veyou :
Ceke polaire antartike
Li ceke polaire antartike est onk des cénk mwaisses ''paraleles metous so les mapes daegnreces. C' est l' paralele ki s' trova al latitude di 66° 33' 38" a nonne del roye di l' ecwåteur. Dins totes les plaeces a nonne do ceke polaire antartike i gn a pol moens on djoû d' l' anêye ki l' solea dimeure å dzeur del roye do cir les 24 eures do djoû en erote; del minme manire totes ces plaeces a nonne do ceke polaire ont pol moens on djoû d' l' anêye ki l' solea dimeure 24 eures en erote pa dzo l' roye di cir, sins s' mostrer.
Escôswès
Vicansté
Gn a sacwants posses d' ovraedje la k' on preye les dmandeus d' ovraedje di cnoxhe cisse langue la.
Mont-Sint-Wubert
Mont-Sint-Wubert (fr: Mont-Saint-Guibert), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Roman Payis.
Liaoning
Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
El Fayi-dlé-Manadje
Nos d' plaece d' el Fayi-dlé-Manadje
Toponimeye di Fayi-dlé-Manadje (hamteas)
Noyé (påtriyåtche)
Noyé, c' est on påtriyåtche del Bibe.
Sourdants
Categoreye:Bibe
Viebe å spitron e walon
L' atuze des vierbires ås spitrons e walon.
thumb|Prumî eplaidaedje di l' atuze des spitrons (1993) Les linwincieus classikes ont bråmint corwaitî l' walon a pårti des croejhetes do francès. I n' ont nén fwait on hagnon a pårt avou les spitrons, la k' c' est ene tuze del croejhete des lingaedjes tîxhons. Dins bråmint des motîs, les vierbires ås spitrons sont metowes come des ratourneures do mwaisse-viebe. Dins l' Motî da Haust, e Motî d' Bastogne et dins l' edicion da J. Lechanteur do Motî da Villers, å hagnon "foû", on va revoyî a tos les viebes la k' gn a des eployaedjes avou ci adviebe la.
Coû-Sint-Stiene
thumb|eplaeçmint del comene el province do Roman Payis
Rilidjon
Li pårotche, come di djusse, est dicåçtêye a sint Stiene.
Vesprêye
Diferinces d' etindmint
Po bråmint des walon-cåzants, li vesprêye est compinjhe come dierin cwårt del djournêye.
Po dire li tote fén del djournêye, on eploye pacô li ratourneure al vesprêye tote basse.
Dårnale
Famile : fenaesses.
Henan
Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Crestaedje
Lu fèt est co visibe ou tchestea di Lirèsse, dilé Bouyon. (X° s.?)