cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rûle
On "rûle", c' est eto ene disfondowe di on "rîle".
Ramiêye
Li Grande Ramiêye (fr: Ramillies), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.
Betchteu waibe
vignette|250px|Waitroûlêye d' on betchteu d' waibes ([[Mozilla Firefox)]] On betchteu d' waibes u, pus coûtmint, on betchteu waibe, c' est on programe ki dene l' ådjeu a voste éndjole d' aler loukîz totes les waibes k' i gn a sol Daegntoele. [[File:Browser Market Map June 2015.svg|thumb|Betchteus les pus eployîs sorlon "StatCounter".
Fosse al diele
Ene fosse al diele, c' est ene cårire ou ene mene la l' on saetche al diele.
Ayåbe fås-plaene
Crexhaedje
On rescontere les åsses dins les bwès, so les pindants des tienes (dabôrd ki l' bwès d' poye est purade èn åbe d' orire, et di håyes). Did la, sacwants nos d' plaece plaeces come Asnoe ou Esneu ou co Åyneu (bwès d' åsses).
20 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
18 di setimbe - 19 di setimbe - 21 di setimbe - 22 d' setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Avizance
L' avizance di Nameur a stî rmetowe a l' oneur pal cofrereye des "Cresteas d' Mouze" (Le côteaux de la Meuse).
Bwès d' poye
Eployaedjes
On l' lome "bwès d' poye", pask' el bwès wåde li tcholeur cwand k' on l' toutche. C' est po ça k' on s' endè sierveut po fé des djokes ås poyes. Ça lzî tént tchôd leus pates. Ça tchesse eto les rodjes pious, ca i n' si savèt muchyî dvins tins del djournêye.
Tchår
Motlî
Les voyes la k' les tchårs polént passer, divins l' tins, si lomént des tcherås.
17 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1756
anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770
Madimba (veye)
Li madimba, c' est eto èn instrumint d' muzike
Bapendés
Muzike et danse
Les muzicyins sont-st en erî, sovint 5 :
Kicwite
C' est l'mwaisse veye del Province do Cwilou.
Bapendés
Sourdants
<References/>
Pålmî ås dates
Etertinaedje
thumb|Ricepaedje des pålmîs ezès veyes
Côrî
Ecolodjeye
On bwès d' côrî, c' est ene biyonaxhe. Il î vike des biesses a pårt come les rinnes côrreces.
Betchteu waibe
Ratournaedje e walon des betchteus
Li betchteu waibe Konqueror (dizo l' evironmint d' sicribanne KDE divins Linux) a stî ratourné ås troes cwårts e 2007 et 2008 pa Djan Cayron sol båze di l' ovraedje dedja fwait pa Pablo Sarachaga eyet Lorint Hendschel.
Categoreye:Programes infôrmatikes
Noveles des walons Scrijheus d' après l' Banbwès
Sourdants
Categoreye:gazetes e walon
Georges Meurisse
C' esteut on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire et divins Scrijheus d' Årdene.
Loukounga (instrumint d' muzike)
On loukounga (scrît eto lukunga), c' est èn instrumint d' muzike do Congo.
Cawete -eur di calcaedje
Li cawete -eur di calcaedje, c' est ene moite cawete calkêye tot nete di des mots do francès ki s' atchevnut pa -eur :
Cawete -ire (toponimeye)
Nos di des plaeces la k' i crexhe ene plante :
Loukounga (instrumint d' muzike)
Dins les orkesses des Bapendés, c' est l' mwaisse djouweu ki s' endè sieve.
Cawete -eur di calcaedje
Eur di calcaedje
Loukounga (instrumint d' muzike)
Sourdants
<References/>
Désiré Preud'homme
Ouve e walon
E 1992, il eplaide on livret lomé Moure li guere.
Fiesse di l' ofrixhaedje (islam)
On-z î towe on bedot.
Madimba (instrumint d' muzike)
Sourdants
Categoreye:Congo-Kinchassa Categoreye:instrumints d' muzike
Hôt-Fayi
Istwere
I fåt ratinde li guere di Cint Ans po k' on cåze di Hôt-Fayi, pol piyaedje di 1635 et l' pesse di 1636.
E 1914, c' est d' Hôt-Fayi k' ont vnou les Almands ki s' ont batou a Bive.
Codjowaedje tchicter
Indicatif prezintrece
Les fråze di dmandaedje ås ôtès djins si fjhèt tot metant les pronos sudjets padrî l' viebe (sins loyeure). Li prono "vos" metou padrî, si pout rsaetchî evoye.
Catåre malén
Malårdaedje
Å pus sovint, nosse biesse va malårder ût dijh djoû divant d' crever. Rålmint, li maladeye durrè ene cwénzinne di djoûs. Ene biesse so 20 pout schaper mins ele dimeure mwinre et tchêpieuse ene shijhinne di moes å long.
Tchilouba
C' esteut onk des cwate lingaedjes eployîs pa les colons bedjes, avou l' kicongo, li lingala eyet l' kiswahili.
Fiesse di l' ofrixhaedje (islam)
Pî-notes
Categoreye:Islam Ofrixhaedje
Rozea
Li mot "rozea" a siervou a fé sacwants nos d' plaece el Walonreye.
Pitante bocse amerikinne
Federåcions
Emey les federåcions les mî cnoxhowes, ki s' ocupnut do manaedjmint des tites professionels eyet amateurs dins les bocses pîs-pougns, i gn a :
Åbe ås discoirdances
L' åbe ås discoirdances, c' est èn åbe foû-ordinaire metou dins tos les viyaedjes do Congo, la k' on rindeut djustice.
Ridaedje L/N
Li minme passaedje, a pårti d' on sourdant etimolodjike pout eto s' fé pa fornaiviaedje linwistike.
Tieuziye
thumb|Tchapele dol voye di Castia
Couvén
Istwere
200px|left|Li vî vîle
Categoreye:Veye di Walonreye
Araedje di lére (djournêyes)
E 2007, gn a eto des ocupaedjes sol walon avou des efants (bindes d' imådjes, pormoennådes, sinnetes et recitaedjes di fåves).
Georges Michel
Aveut stî lontins prezidint des WASAB (Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès).
Il aveut pacô scrît des spoûles foû do cåde classike des scrijhaedjes e walon (viyaedjes del Walonreye, di 1900 a 1960). Come "Ene sibarante discoviete", la k' i raconte l' istwere d' ene mission ki rvént e l' Walonreye e l' an 6000, après on nouzome petaedje atomike, et rtoumer, sins saveur çou k' c' est, so l' coledjåle di Fosse.
Joseph Defrecheux
Joseph Defrecheux a skepyî e 1853 ey a morou e 1921.
Ôre di Grandmont
Granmontis L' Ôre di Grandmont (on dit eto: les Granmontins u Granmontîs), c' est èn ôre di moennes ki viként ene miete come des ermites, mins ki dmorént tot l' minme eshonne dins ene pitite cominålté. Les Granmontîs estént cobén lomés les Bons Omes, di cåze del grande bonté di leu askepieu, sint Stiene di Muret.
L' Ôre di Grandmont s' a diswalpé ezès 11inme et 12inme siekes, la kel vicaedje a môde di moenne a rieu bråmint do succès emey les djonnes des ritches ki nd avént leu sô di viker å mitan des ritchesses.
Sikepiaedje di l' ôre
C' est a Grandmont minme ki l' Ôre a stî amonté, c' est po ça k' on l' a lomé insi.
Gregne
thumb|li poite di gregne avou l' bawete Ene gregne ou ene xheure, c' est l' boket do bastimint d' ene cinse, la k' on rintere li four, les djåbes, et li strin, po k' i soeyénxhe a houte.
Ôre di Grandmont
Sikepiaedje di l' ôre
Li rwè d' Inglutere, Hinri II Plantagenêt, adon mwaisse do Limouzin pa s' mariaedje avou Aliénor d' Akitinne, a dné bråmint des cwårs al cominålté d' Grandmont. Avou ces dnêyes la, les moennes bastixhît on priyuré ki si eglijhe fourit consacrêye e 1166.
Gregne
Li mot gregne si rtrouve dins sacwants nos d' plaeces el Walonreye.
Ôre di Grandmont
Li régue di Grandmont
L' ôre di Grandmont compurdeut des frés layikes, les cviers, po fé les ovraedjes di tos les djoûs, et des frés rlidjeus, les clers, ki n' fijhént ki d' priyî. Mins il estént metous tertos sol minme pî.
Gn aveut k' on seu priyeu po regluminter tot l' Ôre al Mwaisse Måjhon d' Grandmont. Eto, i fjheut fén målåjhey do manaedjî les béns del cominålté. Portant, l' Ôre end aveut dandjî po viker.
Live (po lére)
Mwaissès dnêyes
Li djoû k' on live rexhe, on fwait kécfeye on strimaedje. L' oteur, adon, va dicåçter s' live.
Diele ås veas
Del diele (on prononce eto djèle, djète, diète, dièfe, djèfe, diène), c' est des rondès blankès plakes todi bén setches ki vnèt sol pea avou bråmint des pelakes, come des latons.
Minêyolodjince
On l' voet pus sovint so des veas ki dmorèt e ståve. Mins li må pout s' mete ås ôtès biesses a costé. Les dieles si polnut minme mete ås djins ki sognnut u ki médeynut les malådès biesses. Insi, c' est ene zonôze.
Senes clinikes
Les biesses ni s' schôpièt nén (çou ki fwait l' diferince avou l' rogne).
Hårkea
Alére
Categoreye:viyès usteyes Categoreye:Poirtaedje
Rozea (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje do mot "rozire", "djonkire" "lexhe" et ses parints el toponimeye del Walonreye
Viyaedjes et Hamteas
thumb|250px|plake eviè Lexhe dilé Tchespire
900.000 Walons (emission)
thumb|[[Jean Bauduin tins d' l' emission]] thumb|[[Lucyin Mahin, priyî a l' emission]] Nouf cint meye Walons (900.000 Walons), c' est ene emission radio di l' RTBF di Nameur, adjinçnêye po les walon-cåzants des provinces di Nameur, Lussimbork et do Roman Payis (la k' gn a a pô près 900.000 djins k' î dmornut).
Housse
Housse, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Blegneye.
Pômagne al vatche plinne
Adire avou ds ôtes toumas
Sacwants årtisses creyèt cobén ki c' est ene maladeye especiåle come li touma djus d' calciom u l' sindrome del vatche djus. Si metèt i sovint, al vude pinde on baster di calciom po médyî ces vatches la.
Cabutacêyes
Maladeyes des cabutacêyes
Categoreye:Familes des plantes
Welkenrote (viyaedje)
Welkenrote, e ripouwaryin Wälekete (F. Welkenraedt, almand Welkenrate), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province di Lidje.
Lîssin (viyaedje)
Amuzmints
Dinltins, gn aveut des coûsses di tchvå d' labour.
Accint walon d' Lîssin
Lissin Lissin Lissin Categoreye:Diyalectolodjeye walone
Dicåce
Les djeus del dicåce
Gn aveut eto des cabalances. Après, ça a stî des barketes.
Adolf Hitler
Vicåreye
Dins les anêyes di dvant l' guere, Hitler esteut vormint sotnou pa toplin des Almands, pask' i aveut stî capåbe di rabaxhî l' tchômaedje, et ahiver del ricrexhance economike.
Dicåce
Les djoûs del dicåce
Li mårdi del dicåce, c' esteut l' djoû des vîs. I dansént del vesprêye.
A des plaeces k' i gn a (come Côrbion), on rdansive co l' mierkidi, inte djonnes do viyaedje (ça fjheut 5 djoûs d' dansaedjes).
Li dimegne d' après, on rmeteut ça : c' est çk' on loméve les rlaxhådes, u les rleyes.
Coide di bwès
E l' Årdene, li rindaedje d' ene manêye, c' est sovint 3 a 5 coides.
Li Tchestea (veye)
Istwere
Li noû tchestea, k' a dné s' no al veye, fourit basti dins ls anêyes 1100 et des, pa on valet do Conte di Tchini.
Triboulom
Gn a èn ome ki monte dissu, et ki moenne les biesses ki hertchèt l' bazår. I passèt so les djåbes sitårêyes al tere, so ene batire e plinne aire.
Sinonimeye
dobleure & ridobler
Tos ces mots la polèt voleur dire eto k' on-z a stî batou platmint (å djeu, dins ene batreye militaire, evnd.).
Moustî
Dins les belès-letes e walon
thumb|“Li piele”, ene novele da [[Georges Alexis, si passe a “Moustî”]] Li mot "Moustî" est rsintou pås romantîs come assez "passe-partot" po-z esse prins come no d' viyaedje k' on n' sait nén dire wice å djusse.
Pris do Coirneu
Categoreye:Pris et bates e lingaedje walon thumb|Certificat di pårticipaedje a on Pris do Coirneu Li Pris do Coirneu, c' est on pris di scrijhaedje e walon k' est rindou pal soce di Hu do minme no.
André Dewelle
Il a stî relî dins les antolodjeyes do Payis d' Djodogne «Nos Campagnes» eyet «Vir voltî».
Ouve e walon
Il a stî eto djouweu d' dramatike, tchanteu e walon, et acteur dins on fime walon.
Eraire
Discrijhaedje di l' eraire
Après, on-z a fwait totafwait avou do fier. Po-z ateler a deus tchvås, on-z a ralongui l' håye.
André Goosse
Come c' esteut l' bea-fi da Maurice Grevisse, il a rapontyî si ovraedje sol croejhete do francès «Le Bon Usage».
Tribunå d' Weslår
Tos les djudjmints fwaits dins l' Sint Impire polént esse rapoirtés å tribunå d' Weslår, a pus ki dins les teritweres wice ki l' mwaisse aveut-st on droet di n' nén esse aplé (privilegium de non appellando), dj' ô bén, ki l' pus hôt schålon del djustice dins ç' teritwere la aveut stî metou so pîs pås mwaisses do teritwere, eyet n' esteut do côp nén dizo l' djuridiccion d' l' Impire.
Weslår
Li scrijheu almand Goethe vica eyet mori a Weslår. Li veye est ossu rlomêye po l' industreye optike, et c' est l' plaece d' askepiaedje del copagneye d' optike Leica, ki fourit l' prumire a-z eployî des fimes negatifs po les apareys fotos.
Membaxh
Lomaedje des djins : Maimurlins
Prumire croejhåde
Categoreye:Moyinådje Categoreye:Croejhådes thumb|400px|mape del prumire croejhaude Li Prumire Croejhåde, c' est ene croejhåde k' a cmincî e 1096 et s' atchever e 1099 pal prinje di Djeruzalem. Al fén, elle esteut cmandêye pa Godfrwèd d' Bouyon.
Li pretchaedje al croejhåde
Li påpe Orban II va houkî tos les crustins a ndaler liberer Djeruzalem. C'est li 27 di nôvimbe 1095, å 10inme djoû do concile di Clermont.
Li Ptite Louwate
Preyistwere
Dins l' Bwès Sint-Djan, sol voye di Lintchamp, onz a rtrové des pires drudikes, ki prouvrént k' i gn aveut des Celes avårla. On pô pus hôt, a Tchvådos, al plaece k' on lome " Fosse ås moirts ", gn avot des tombales do tipe tombes ås cindes di djins, do prumî sieke divant Dj.C.
Prumire croejhåde
Arivêye el Tourkeye
Après aveur passé Bosfore nos djins arivèt do côp a Nicêye. C' est la k' i rescontrèt po l' prumî côp les Trouks, et les bate.
A Antioche, les Crustins sont-st eraedjîs, paski les Turks ont profané l' eglijhe k' a stî li prumire båteye pa Sint-Pire, k' a stî li prumî eveke d' Antioche. Et, po si rvindjî, i touwèt bråmint des djins, come todi. I n' fijheut nén bon èn nén esse crustin el Turkeye di ç' tins la. Moirts di fwin et foû scrans nåjhis, nos tayons årént minme magnî les coirs di leus innmis...
Djihé
Istwere
Signorreye del coû fiydåle di Lidje. A stî dås Awans å 12inme sieke ey ås Lexhi a pårti do 13inme sieke.
Live (Nameur)
L' aiwe di Live prind sourd eyet s' maxhe dins Mouze e ç' viyaedje ci.
Hugo Chávez
Vicåreye
Tins di s' prezidince li Venezwela a rfoircî les loyéns avou les payis vjhéns eyet dins ds ôtes continints, tot diswalpant des programes sociås et di democratijhaedje des institucions.
Li Caracazo
Al fén des anêyes 1980, li prezidint venezwelyin d' adon, Carlos Andrés Pérez, mete en alaedje on paket d' mezeures neyoliberåles oblidjî på Fonds Manoyrece Eternåcionå (FMI).
Li govienmint da Rafael Caldera
E 1994, li noû prezidint Rafael Caldera, k' aveut stî vôté pask' il aveut sintou les candjmints et promete di liberer les cis k' s' avént revolé e 1992, tina s' promesse e cloya l' porcès siconte di Chávez et des ôtes.
Li Bai
Si vicåreye
Tins do revintaedje do djenerå An Lushan, Li Bai si leya emacraler dins ene ôte binde ki s' bateut conte l' impreur (on n' sait nén foirt bén si Li Bai a stî foirci ou nén). Les revinteus estant batous, Li Bai si dva egziler a Yelang. Il esta pardoné on pô pus tård, adon k' il esteut co so voye. Adon, i fout lomé a on hôt posse, k' il aveut tant djeryî après, mins i dhota dvant d' aprinde li boune novele.
Si powezeye
I s' raconte ki Li Bai sicrijheut ses powinmes sol côp, sins nol efoirt eyet sins s' coridjî.
On rimea da Li Bai
举 头 望 明 月，
Djambe (veye)
Djambe si trouve di l' ôte costé d' Mouze eneviè Nameur minme; c' est a Djambe ki s' trouve l' Elizete (måjhone del prezidince walone).
Istwere
Djambe esteut payis d' Lidje, dismetant ki d' l' ôte costé d' Mouze (a Nameur, dabôrd) c' esteut l' Conteye di Nameur.
François Raynaud
François Reynaud est rprins dins l' antolodjeye namurwesse des frés Maréchal et dins l' Motî biyobibiografike des scrijheus e walon.
Mwaiye (djeyolodjeye)
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "mwaiye", alez s' vey e splitchant motî.
Codjowaedjes Doutrepont
L' ovraedje rascoda l' medaye d' ôr al 11inme bate di 1890 del SLLW.
Édouard Seret
Come sicrijheu
Ses bokets ont eto stî replaidîs e-n èn ôte ptit live avou les cis da Christophe Théâtre (1984).
Codjowaedje prusti
A l' infinitif, il eploye li cawete di codjowaedje -i.
Lintile
Kinoxhance del lintile el Walonreye
Vocial ci passaedje la (Djeneze, 25, 29-34).
Ratournaedje: Lorint Hendschel
Li Sårt-Custene
Istwere
Ci n' est k' al fén do 17inme sieke k' il a pris s' novea no, cwand l' signorreye do Sårt a tchait, pa on mariaedje, dins l' djeron d' ene famile di Dinant, les "Saint-Vincent", k' estént signeurs di Custene, ene paireye del Conteye di Rotchfoirt.
Conteye di Dålem
Istwere
Li conteye di Dålem, c' est adon on boket des Payis d' Djudla-Mouze ou «Teres do Rwè» metous å Levant del Prncipåté d' Lidje (li dutcheye do Limbork, li conteye di Fåcmont (Valkenburg), li signorreye di Rôlduk (Herzogenrath)
E 1661, al fén del guere d' ûtante ans, inte les Holandès des Bas Payis espagnols et les Rwès d' Espagne, li conteye est côpé a deus. Les Holandès (Provinces Uneyes) riçuvèt Dålem, Ône, Trimbleu, Feneu, Boubåy, Cadî et Ôsse. Mins e 1785, on lzî rprind co les prumîs viyaedjes, po n' elzî leyî ki Cadî et Ôsse.
Li Sårt-Custene
Djeyografeye
Enute, i gn a des bives ki viként so Houye, dilé l' molén del Galete.
Fondreye (toponimeye)
Plaeces lomêyes "mwaiye"
C' est ene pitite fondreye ki rshonne a ene mwaiye di boledjî.
Robert Stainier
Di s' mestî, il esteut ovrî dins l' metalurdjeye.
Li Vå-Sinte-Ane
Accint do walon
E 20inme sieke, on î sierveut co l' NDIE (passé simpe) pluriyal, avou l' cawete di codjowaedje do DIE (imparfwait) int.
(eredjitrumints avou l' accint del Vå) Ratournaedje d' ene fåve do vî vî tins (Li bijhe et l' solea)
Robert Stainier
Onk di ses powinmes
Dj' é mau dins lès pârtchès di m' vikâdje cafougni pauzès vints d' toute lès cougnes, pauzès rapitach'rîyes. Çu qu' asteut vèrdèlè s' a mètu a djâni, èyèt lès platès vôyes sont tèrtoutes trifouyîyes.
Soce nén loyeye a on govienmint
Ene Soce nén loyeye a on govienmint (SNLG), c' est ene grosse Soce Nén Recwårlante ki boute pol diswalpaedje, dins l' payis u foû payis.
Adjince do govienmint
Ene adjince do govienmint est l' contråve d' ene Soce Nén Loyeye a on Govienmint.
Soce
Les soces sont diferinnes des societés d' comiece.
Mwaiye et prustixheuse
Li mwaiye
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "mwaiye", "prustin" et prustixheuse
Tåvlotêye
L' ovraedje ezès tåvlotêyes a divnou si consecant dispu l' 20inme sieke k' i gn a ene syince ki parpinse ci môde di boutaedje la : li comitolodjeye.
Pierre Otjacques
Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrijheus d' Årdene.
Come sicrijheu
Ses papîs passént dins Singulî, Coutcouloudjoû eyet Li Rantoele.
Come bouteu pol walon
Il esteut sovint dins les djuris, do Libråmonissîme, do Singlé d' Bwès, di Mamjhele Lingaedje et des bates di recitaedjes d' efants del Province do Lussimbork. I scrijha so ces concours la dins l' live Ké walon po dmwin ?.
Li Reutxhene
L' aiwe di Vesse î prind sourd djondant.
Fåwami
E walon, les fås amisses sont purade eneviè l' francès, li lingaedje li pus cnoxhou des Walons. Mins end a eto sacwants eneviè l' inglès.
Dimeys fås amisses
Li sinse walon egzistêye eto e fancès, mins c' n' est nén l' mwaisse sinse.
Timplou
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
SLLW
Sourdants
Categoreye:Soces pol walon
François Walthéry
Cårire
I rexhe del sicole di Mårcinele eyet cmince avou Peyo e 1962, pu askepyî si prôpe persounaedje, l' otesse di l' air Natacha (1967). Mins c' est si dessinaedje so les colebeus walon dins «Li vî bleu» (1974), k' el va fé moussî a djonds pîs emey les cis k' on fwait bråmint pol rivicance do walon al fén do 20inme sieke. “Li vî bleu”, si modêye e walon est saetcheye a 20.000 egzimplåres, et va esse léjhowe pattavå l' Walonreye, årvier des ôtes sicrijhaedjes e walon, ki n' si vindèt ki dins leu ptite coine.
Pitite istwere di sacwants ouves
Ene di ses Natacha (La ceinture de Cherche-Midi) s' aspoye dissu "La ceinture noire", on «Jacky et Célestin» k' a parexhou dins les anêyes 60 ezès pådjes do «Soir Illustré». Li sinnariou come l' idêye estént da José Schoovaerts ki s' muchive dizo l' no d' pene da "José-Charles Ghislain".
Forveyou payis
Alére
Dictionnaire des lieux imaginaires da Alberto Manguel et Gianni Guadalupi (1987); ISBN 2-7427-3179-2.
Malône
Istwere
Totafwait cmince avou l’ moustire k’ a basti li Sint Biertune å 7inme sieke. Po cmincî e 1006, les moennes tinront do prince-eveke di Lidje, on côp po ls afwaires d’ eglijhes et on côp po les afwaires do monde; eyet les moennes s’ ont metou a fé messe e l’ hamtea, ewou gn aveut des djins do peupe, ki boutént po les moennes, et k’ avént basti ene pitite eglijhe di viyaedje, ni fouxhe ki po zels. Après k’ els Normands ont epufkiné l’ viyaedje, c’ est les moennes ogustins k’ ont vnou nixhi dvins l’ moustî, e 1147.
Industreye
Li viyaedje a viké avou l’ côpaedje des bwès, mins les abés do moustî ont wagnî bråmint des cwårs so l’ dos des ptits ovrîs et les discwårler. C’ est po ça ki sacwants abés ont sti djudjîs å tribunå d’ Lidje e 1683 et 1754.
Jean-Pierre Surkol
Ouve pol walon
Il a scrît des tecses, foirt powetikes (arimés et prôze-powezeye), eplaidîs dins «Les Cayés walons», adon-pwis, divins l' Soverdea, dins les anêyes 1970.
Cawete -oe
Sourdants & pî-notes
Oe
Bando kick-boxing
Alére
(Lives en inglès)
Patrice Lumumba
Divant l' indepindance
Cwand il ovréve come facteur des posses, i va mete so pîs on sindicat po les ovrîs rclamer des meyeusès condicions d' ovraedje; po çoula i va esse ramassé et metou el prijhon pa les colnijheus bedjes e 1955.
Adon i voyaedja el Beldjike, po negocyî l' dislaxhaedje do payis.
Bwès d' tchåfaedje
Sôres d' åbes
Li bwès d' tchåfaedje, c' est bråmint des hesses, des tchinnes, des beyôles, et des pus råles åbes come les tchårnales, les ôneas, evnd.
Patrice Lumumba
Prumî minisse
Li Beldjike et les Estats-Unis vont dmander å prezidint Joseph Kasavubu di s' disfé d' Lumumba, çou k' i va fé l' 5 di setimbe 1960, tot l' dismetant eyet l' replaecî pa Joseph Ileo.
Kî çk' est padrî l' moude da Patrice Lumumba ?
Estént siconte di lu:
Dins les scrijhaedjes e walon
Portant, des djins k' ont viké e Congo n' ont nén ene si bele avuzion d' lu.
Payis del Lovire (diyalectolodjeye)
Lovire Li Payis del Lovire (on dit eto: li Cinte, u li walo-picård bijhrece), c' est ene troke di pårlers metous åtoû del veye del Lovire, ki rsaetchnut dedja mo do picård (li son K î replaece sovint li son TCH tipike do walon). Portant, c' est co tipicmint des pårlers walons. Les scrijheus do Payis del Lovire ont ene viye soce, les Scrijheus do Cinte, et ene des pus viyès gazetes e walon : El Moxhon d' Ônea. Les accints do Payis del lovire sont foirt bén conxhous a cåze do Motî del Lovire, sicrît pa Flory Deprêtre et N. Nopère, et des rawetes ramexhnêyes pa Robert Dascotte (rahouca O5 dins l' Djivêye des motîs).
Emile Van Aelst
I fourit relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Mark
Mark (fr: Marcq) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguî.
Andrimont
Accint do walon
Les naziåles sont disnaziålijheyes (come dins l' Payis d' Heve) :
Sourdants
<References/>
Province do Sankourou
Elle a-st ene sitindêye di 104.331 km² po 1.500.000 dimanants.
Moxhe (viyaedje)
thumb|Essegne d' èn otel di Moxhe avou l' no d' plaece "Moxhri"
Djeyografeye
thumb|Crowe plaece a Moxhe, dizo l' viyaedje; did la l' etimolodjeye ki vout dire "frexhe plaece" Moxhe est metou 9 kilometes di Wareme ey a 13 km et dmey di Hu.
Metou a costé d' on fond, todi a frexhisses cwand i ploût, pask' i c' est del foite tere ki n' si spoujhe waire. Did la si etimolodjeye: li tîxhon Mosca (crouweur).
Emile
🇱🇰 «emîle» (emîleures) Èn emile (on dit eto: ene e-lete, ene mailete), c' est on messaedje, come ene lete, k' est evoyî pa les fis do telefone, d' ene éndjole a ene ôte.
Grizou
Dinltins, i s' esprindeut sovint avou les ancyinnès lampes des houyeus, çou k' on loméve li feu griyeus. Eto, on-z a edvinté les kénkets d' houyeu.
Ricnoxhance do grizou
Les houyeu avént ene lampe temoen, k' i metént la k' i boutént. Cwand ele si distindeut, c' esteut sene k' i gn aveut pupont d' ocsidjinne, et dandjreus do grizou avår la. <i> Come Cador aveut deus lampes, Douwård lyi a dmandé : - Pocwè nd avoz yeu deus ? - Çtele-ci, esplike l' ovrî e mostrant ene lampe a ôle, c' est po mete å côpmint. C' est leye ki m' prevénrè del prezince di grizou. - A ! Et comint çk' ele prevént ? - Ès flame divént tote bleuse et télcô, ele distind. Cwand ele djoke di broûler, c' est dandjreus po nozôtes. El grizou nos mastene.</i>
Achille Mossiat
Sitîle
Li stîle et l' emantchaedje des fråzes si raprotchèt foirt do francès, come c' est l' alaedje adon, divant l' arivêye del djermêye 48.
Gaston Libiestreye (binde d' imådjes)
Ratournaedjes e walon
Categoreye:bindes d' imådjes Categoreye:Forveyowès djins
Modeste Grétry
Eto, si prumire nåcionålité esteut lidjwesse. Après, il ebaga el France e 1767, ovrer låvå, et prinde li nåcionålité francesse. C' esteut on compôzeu d' muzike. Il a stî purade rilomé pa ses operas comikes (Zémire et Azor, 1771 ; Richard Cœur de Lion, 1784). Gn a ene rowe a Lidje ki poite si no, eyet ene posteure di bronze.
Sint Petersbork
Tins del deujhinme guere daegnrece, Leningrad fourit assidjî pås almands et rezister so ene termene di 22 moes, çou ki lyi vala d' esse li prumire veye eroyike d' l' Union Sovietike.
Jules Waslet
Jules Waslet ou Jules-Isidore Waslet a skepyî li 25 di nôvimbe 1849 a Han-so-Mouze, el Walonreye di France. Il a morou e 1931. C' esteut on diccionairî do walon del Bote di Djivet.
Principåté d' Lidje
Les lingaedje d' atôtchance inte les djins sol pus grande sitindêye del Principåté, c' esteut l' walon ki s' a aprume fôrmé so ç' payis la. Nerén, a Bijhe, dins l' ancyinne Conteye di Lô, c' esteut l' limbordjwès ki les djins cåzént etur zels.
Djérompont (comene)
Djérompont (Fr. Gérompont), c' est ene novele comene, askepieye pal lwès do 17 di djulete 1970, eplaideye å Moniteur do 11 d' awousse, do rabindlaedje des viyaedjes  di Djé-Djérompont-Ptit-Rozire, Boumål-e-Braibant eyet d' Sint-Andrî. Si limero del posse, c' esteut 5931.
Province do Hôt-Katanga
Li lingaedje del province est li Suwahili.
Doûpe
Istwere
Rimanance di djins k' î ont dmoré dispu l' neyolitike.
Spamaedje
thumb|emile di bôraedje po vinde Liu spamaedje, c' est l' evoyaedje pa on bôreu (on dit eto: on spameu; ça pout esse eto ene bôreuse u spameuse) d' ene cåkêye d' emiles a totès djins ki n' avént rén dmandé
Eployaedje di l’ adresse do spamé
Gn a des spameus k' ont cmincî a-z eployî li prôpe adresse do rçuveu di spam, come adresse di l’ evoyeu. Ci sôre di spam la ni pout esse evoyî k’ a ene seule adresse, metans a pablo@walon.org, avou adresse di l’ evoyeu = pablo@walon.org.
Bistocaedje
On bistocaedje (on dit eto : buskintaedje), c' est ene dujhance la k' on fiestixh ene djin k' a ses ans, ene k' a fwait ene sacwè d' clapant : rascode on pris, monter e gråde. evnd. On bistoke eto al novelan.
Måzêye
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
E 1107, c' est èn alou da Hinri d' Lorinne, kel dene a l' abeye di Florene.
Province do Cassay levantrece
Li lingaedje del province, c' est l' tchilouba.
Categoreye:Djeyografeye del Republike democratike do Congo
Lorin (lingaedje)
Difoûtrinne hårdêye
Lexicologos: hårdêyes eyet motîs a vey avou l' lorin
El Botinne
El Botinne u El Bos d' Inne (F. Bois-d'Haine), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Manadje.
Félix Duval
Ratournaedje e francès di l' arimé "Resconte"
En étreignant / Mon cœur / Qui ne comprend pas, / Qui aime, / Qui vit, / Couché à terre, / Désemparé, / Comme un efant battu, / J'ai pleuré.
Jean-Marie Warnier
Warnier Jean-Marie Jean-Marie Warnier, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Cawete -ire
Ire Li cawete -ire, c' est ene cawete ki si stitche so on no. Ele rote come li sfwaite cawete do francès "-ière" (ki s' prononce "-iêr"). Ele provént del cawete latene "-aria". Elle egzistêye e walon dispu 1100.
Fiesse
Fiesses rilidjeuses djwives
🇱🇰 Djudayisse … … …
Bire
sorlon l' foice
thumb|Etikete del "Pirreye di Lîssin"
Jules Herbillon
Si prumî scrijhaedje e walon si loméve "li måle garite" (c' esteut e 1930).
Di s' mestî, il esteut prof di latén grek. Si aveut i fwait des rcwerances so les rlidjons des Greks et des Romins.
Rodjeur del pea
categoreye:medcene
Vete tripe
Tripe
Crexhioûles
Les crexhioûles dins les maladeyes d' on boket do coir
On-z atrape des crexhioûles pus hôt dins l' prumire glande linfatike ki rçût li linfe do boket do coir k' est malåde. Metans:
Arthur Masson
Difoûtrinnès hårdêyes
Masson Masson Masson
Noere tripe
C' est ene des pus viyès cråxhreyes kinoxhowes.
On mete do lård avou l' sonk. Åresse, c' esteut ene des manires po les botchîs ès mete cwite do lård k' il avént d' trop.
Li noere tripe, i nel fåt nén moure trop fene. On voet voltî les gros bokets d' lård divins.
Francijha
Mins sacwants rfrancijhas pôrént passer e walon did dimwin s' i gn a ene peclêye d'uzeus ki les eployèt. C' est l' cas, kécfeye, di "problinme".
Jacques Warnier
Jacques Warnier (e walon, Djåke Warnî), c' est on scrijheu e walon do Payis d' Lidje, mins ki s' famile vént di Werisse.
Wegniye
Wegniye (Wègnîye, F. Oignies-en-Thiérache), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå.
Marionete
Li mot "marionete" e l' esplicant motî
Verbok
Il aparexhe li pus tipicmint dins l' fåve do Diåle et do verbok. Mins il a eto des ôtes ovraedjes.
Alére
Ernest Benoit : Li trô do Bok, divins «Bokets tchoezis (prôzes)».
Mouzaive (Yåle)
A vey
Sol hôteur, a on bon kilomete viè Suni, i gn a l' eplaeçmint di l' ancyin viyaedje di Bietranfontinne (Bétranfontin.ne), distrût al pesse di 1635.
Viêpe
Istwere
Å 17e sieke, leus privots vont ctchessî les macrales, foû waeraxhmint. Ces procès la avou bôreataedje ont stî rtchantés pa Mimile so on tecse da Philippe Antoine, fwaite a pårti des vîs papîs, Pôve macrale.
Ancyins martchîs
Viêpe esteut-st ene pitite plaece avou bråmint do dalaedje, dispus, al boune, 1461, dåte k' on-z î cåze dedja d' on covrou martchî.
Jean Germain
Ouve pol walon
Il aveut cmincî pa on memwere so les cårires di Spontin (Teze so les cårires di Spontin, å rahouca l° C11 dins l' djivêye des motîs do walon). E 2005, il a eto fwait rexhe on live so les nos d' plaeces di Spontin.
Dins les anêyes 2020, i serè l' mambor di l' emission waloncåzante «Schoûtez ene miete».
Ixh-låte
Spårdaedje dins les accints do walon
C' est on son foirt målåjhey a fé rexhe del boke po les djins d' après Nameur et Tchålerwè, pask' i n' a måy egzisté drola.
Li son ixh-låte e walon do 20inme sieke
Les studias de diyalectolodjisses walons, dins l' A.L.W. et ådfoû mostrèt pår les mots k' estént prononcîs avou èn ixh-låte e walon e 20inme sieke, et la ki ç' prononçaedje la egzistéve adon.
Sitindêye la k' on prononcive ixh-låté
On pleut ôre coramint on son ixh-låte dins tot l' grand Payis d' Lidje. Les plaeces li pus lon erî d' Lidje k' on prononcive co coramint l' ixh-låte e 20inme iseke:
Sourdants etimolodjikes des mots avou l' ixh-låte
L' etimolodjeye des mots ixh-låtés est foirt varieye:
Prononçaedje sûtis di sacwants mots avou XH et JH
Po les -XHE et -JHE metous å coron des mots (åjhe, coxhe, i bouxhe, fraijhe...), li prononçaedje zeroècnoxheu est atåvlé avou ixh-låte.
Aymara (lingaedje)
Prononçaedje eyet fonolodjeye
I gn a-st insi 15 (5 x 3) ocluzives, eyet 9 cossounes d' ôtes sôres, et co 2 dmey-cossounes (w eyet y).
Cesária Évora
Evora
La Foret
thumb|Li pont d' cloyes
Albert I d' Beldjike
Il a divnou rwè li 17 di decimbe 1909.
Sourdants
Categoreye:Rilomés Bedjes Categoreye:Rwès et impreurs Categoreye:Rwès des Bedjes
Manêye
Istwere
Disk' al guere di 1940-1945, les pårts di virêyes estént co dås djins li deujhinme anêye po-z esse sårtêyes, et l' troejhinme anêye po-z î aler siyî ås djniesses.
Pårtixhaedje des manêyes
On djheut eto "on va pårti les patrimoennes".
Gwarani
egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Anloe
thumb|l' eglijhe d' Anloe, di drî thumb|L' eglijhe d' Anloe di dvant, e [[sordjoû]] Anloe (avårla, on prononce Anlè u Anlë; fr: Anloy) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libin.
Djeyografeye
Raiwî pa l' Aiwe-di-Lesse ki vént d' Ôtchamp, et cori so Maissin.
Stith Thompson
C' esteut on mwaisse foclorisse, k' a scrît des monceas d' sincieus papîs dins ç' tchamp la.
Soyeu d' long
Li hourd des soyeu d' long a dné si no a sacwants viyaedjes et hamteas del Walonreye.
Les sôres di soyeus d' long
Les tchårlîs fijhént eto do soyeu d' long, po fé les londjes. Zels, i n' alént nén dins l' bwès, et i soyént avou ene rifindrece.
L' istwere do soyaedje di long
Les soyeus d' long, ci doet esse on vî mestî, si on tuze ki li no do viyaedje di Hour-dilé-Houyet est ddja scrît (Hourt) e 1309.
Hôte Årdene
Categoreye:Bokets del Walonreye Categoreye:diyalectolodjeye walone Li Hôte Årdene, c' est l' boket l' pus hôt di l' Årdene, metou sol Bijhe del Province do Lussimbork (Li Viye Såm, Barake di Fraiteure) et l' Nonne eyet l' Levant del Province di Lidje (Ståvleu, Måmdey, Hôtès Fagnes).
Gaviote
thumb|gaviote Li gaviote (on dit eto li moirsea, li peme d' Adan, li stitchon larindjî), c' est on tinroxh del goidje, ki stitche foû do larink, et ki rshonne a ene pitite peme. Li gaviote est ene sôre di coine sol tinroxh del tiroyide. Ci-cial, c' est l' pus metou ådvant des tinroxhs del goidje.
Pilipili (otobiyografeye)
Moennaedje del sipoûle
A pårti do troejhinme tchapite (p. 10), on rmonte li tins, et-z avni e 1945, la ki li scrijheu et mwaisse persounaedje aveut 19 ans.
Ocgniye-Li Noû Lovén
Ocgniye-Li Noû Lovén (fr: Ottignies-Louvain-la-Neuve) est one comene di Walonreye, el province do Roman Payis.
Émile Lempereur
Il est rprins dins l' Antolodjeye Fleurs Diyalectåles eyet dins l' pitite et l' grosse antolodjeye da Piron, ey eto dins "Scrire". Il a stî onk des mwaisses bouteus a l' ALWAC, et eto SLLW-î.
Ocgniye-Li Noû Lovén
Adjermelaedje
Ocgniye-Li Noû Lovén est adjermelêye avou :
Produjhaedje di corant
Produjhaedje di corant el Beldjike
Categoreye:Enerdjeye Categoreye:Electrike
Li Rotche (veye)
Sourdants
<References/>
Léon Marquet
Di s' mestî, il esteut prof di flamind et d' inglès a l' atenêye di Spå.
Djerlaxhe
Egzimpes di fråzes ritrovés dins les vîs papîs avou li ptit no "Djerlaxhe" (divins: Germain et Herbillon, 1996):
Lucien Gaspar
Gaspar
Di s' mestî, il esteut cinsî.
Èn arimé da sinne
Li ci k' i lét l' pus voltî :
Ali (calife)
C' est lu k' a fwait studyî li croejhete di l' arabe.
Pitit no
Dinltins (et co asteure emey les waloneus), po houkî, e walon, ene sakî k' a l' minme pitit no k' vos, on lyi pout dire: bateme ! (eployî come aduzoe).
Li studiaedje des ptits nos walons est metou so ene pådje tote seule.
Djezî
Pî-note
Categoreye:Poytreye Categoreye:Antomeye des biesses Categoreye:Oujheas
Rimoûtchamp
Mwaissès dnêyes
Sipotaedje des djins did la: les Gadlîs.
22 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
20 d' avri - 21 d' avri - 23 d' avri - 24 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
Antêye
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Vresse (viyaedje)
thumb|L' eglijhe di Vresse Vresse (F. Vresse-sur-Semois), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, metou a droete di Smwès, divnou intité do minme no.
Istwere
Li pont Sint-Lambiet, besti sol ruxhea d' Orcîmont et d' Bayamont, date di 1774 et il esteut etertinou pal fabrike d' eglijhe. On estiméve adon k' i sierveut å vicåre po-z aler dire messe al Forêt, e passant l' wé k' est djondant. La ledjinde rapoite ki Sint Lambiet (patron d' Vresse) et Sinte Agate (Laforêt) ni s' etindént nén foirt. Adon, po-z espaitchî Sinte Agate di vni a Vresse, leye ki s' displaecive todi e caleze, li pont aveut stî fwait si stroet k' on n' î pleut passer k' a pî u a bourike.
Antêye
Istwere
Après, il a stî toû a toû dins les mwins des signeurs di Sinzeye, d' Ådjimont, pu d' l' abeye di Felicspré. Cisse-ciale, e 1666 rivindrè ene pårt del signeurreye di Fontinne a Jacques de Groesbeeck et s' disfé do restant e l' vindant å mwaisse di foidje d' Antêye Laurent Jacquis.
Difoûtrinne hårdêyes
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Paskeye
Li prumire paskeye ki s' lome leye-minme “paskeye”
Paskeye novele
Anhêye
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Max Stirner
Stirner Stirner Categoreye:Anårtchisse thumb|left|120px|dessiné pa [[Friedrich Engels]] Max Stirner (di s' vraiy no Johann Caspar Schmidt), c' esteut on filozofe almand k' a skepyî li 25 d' octôbe 1806 et k' a morou li 26 di djun 1856.
Tchet
Tchetidîs
Dins les belès-letes e walon
Categoreye:Tchetidîs
Codjowaedje wespiyî
Avou l' cawete di codjowaedje -yî, di cåze del rîle des troes cossounes, i fåt d' tote foice ene ristitcheye voyale, ki c' est todi "i".
Ces viebes la si codjowèt pår come les cis del deujhinme sôre del cogne di criyî.
Morfinme
Sôres di morfinmes corants
Tot biesmint, les aboctas, c' est çou k' i fåt po-z abocter les mots : les bodjes, les betchetes et les cawetes.
Blanke-Oraye
Blanke-Oraye u Gribåmont-dlé-Tchonveye (la-minme Blantche-Orèye, Fr. Blanche-Oreille u Blanchoreille), c' est on hamtea d' Tchonveye.
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.
Sôzoye
L' etimolodjeye do no vént do latén saliceta çou ki vout dire les bwès d' sås.
Blanke-Oraye
Sourdants
<References/>
Hélène Burquel
Elle fourit relîte dins l' Antolodjeye Scrire.
Li Ptit Prince (roman)
Ratournaedjes e walon
E walon, il a stî translaté aprume, cåzu e minme tins et sins l' saveur, pa Lorint Hendschel eyet Jean-Pol Grandmont (e l' an 2000). Mins, come il esteut co dzo abondroets, ces ratournaedjes la n' ont nén polou parexhe so papî.
Pipsak
thumb|On djouweu di grand pipsak escôswès On pipsak u pî-d'-saetch, lomé eto muzete u panse, c'est èn instrumint d' muzike a vint, avou on saetch di pea pindou après, ene buze po shofler dvins eyet rimpli l' saetch, ey ene ou sacwantès ôtès buzes, ki l' air do saetch endè rexhe sins djoke po produre li muzike.
Discrijhaedje
On les eploye copurade dins les payis gayels (Escôsse, Irlande, Payis d' Wales, Burtaegne) ou avou des raecenes gayeles (Galice), mins eto el resse del France et d' l' Espagne, Bulgareye, Flande, Tunizeye et bén seur e Walonreye.
Djivêye di tites di gazetes
Les gazetes bedjes sicrîtes e francès
Divant 1960, les gazetes estént metowes po disfinde des pårtis politikes.
Les gazetes rûsses et oucrinnyinnes
thumb|gazete rûsse
Motî d' Courcele et d' Souvret
Il est rprins sol limero [O101] dins l' djivêye des motîs do walon.
Pipsak
Rotaedje d' on pipsak.
Å djoû d' ouy, on ndè fwait eto avou des prodûts sintetikes ou do cawoutchou.
3 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
1î d' octôbe - 2 d' octôbe - 4 d' octôbe - 5 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Sibereye
Veyes
Categoreye:Rûsseye
Tanganica
Istwere
Tins del Prumire guere daegnrece, e 1916, l' årmêye bedje, vinant do Congo bedje, mousse e Tanganica, et vinkixh les tropes almandes al batreye di Tabora.
Mitchotreye
Categoreye:Boledjreye-påstedjreye Ene mitchotreye est ene pitite påstedjreye, di 50 a 100 grames, magnåve pa ene mierdjin.
Hodrémont
Istwere
E moes d' decimbe 882, les moennes di Ståvleu, ki vnént d' Djivet et eralént a Ståvleu avou l' coir di Sint Quirin, ont laixhî ene rilike a Hodrémont. Nosse Sint a divnou adon li patron del pårotche.
E 1706, li rwè Tchåle III lezî a acoirdé ene tchapele, avou Sint Antoenne di Padouwe come patron. Ça a stî, sol payis, li cmince del veneråcion a Sint Antoenne. On perlinaedje a don demaré ås Vîs-Moléns, mins après l' Traité des Limites di 1769, les djins des Hôts Butés, k' avént aidî a basti l' tchapele, ont obtinou do Rwè d' awè l' tchapele a leu viyaedje. Çou k' a stî acoirdé e 1778.
Les perlinaedjes ont alors wangnî les Hôts-Butés, deus kilometes pus lon. Ci perlinaedje la do 13 di djun est co foirt rilomé asteure des deus costés del frontire et deure deus a troes djoûs.
Li viyaedje fourit broûlé des Almands li 23 d' awousse 1914, tins del guere 1914-1918.
Pitits Rebanaedjes
Il alént-st aprester les grands rebanaedjes.
19 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
17 d' avri - 18 d' avri - 20 d' avri - 21 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
Simon de Harlez
Ouve e walon
I scrijha tot seu èn operå : Les Ipocondes, onk des cwate operås do Teyåte lidjwès.
Ouve culturele
De Harlez est rwaitî pa François Bailleux come on bon fjheu d’ arimés et on cråne muzicyin. C’ est lu k’ a discovrou ey ecoraedjî Grétry. C' est bråmint a cåze di lu ki les Belès Letes e 18inme sieke el Principåté d' Lidje, c' esteut scrît e walon, nén e francès. Ces trevéns la sont rwaitîs pa François Bailleux come l' ådje d' ôr do lingaedje walon.
12 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Miyin-Hinri d' Bavire
E 1684 il a dicté on Rîlmint k' anixhiléve les droets et libertés des Lidjwès. Gn a rieu d' l' ôre el principåté et les disduts ont staté … po nén lontins.
Tchanteu
e walon
Loukîz sol pådje especiåle
Guy Cabay
I fjha-st ene plake lazer e 1999, sol l' tite The biesse tof.
Djedene
Awes et hôteur
Djedene vijhene avou l' massif li pus hôt del province di Nameur, li Croes-Schaye (503 m); payis di fagnes et d' brouyires.
Istwere
On a cåzé l' prumî côp d' Djedene e 1017 u 1028 dins “Miracula S. Gengulfi”, sicrît pa Gozon, moenne et abé di Florene, ki raconte les margayes a propôs des rlikes di Sint Djingou k' ont stî hapêyes a Djedene et moennêyes a Florene, al dimande do signeur Arnoul di Rumigny.
Li 23 d' awousse 1914 i gn a yeu on combat eter Almands et Francès, k' a cmincî so Patiniye po s' achever al nute al Pitite Louwate et a Hodrémont d' on coté, a Vierzeye di l' ôte.
Li tour do meynaire
Les sapéns fijhèt 35 metes di hôt et l' tour fwait 50 metes. Sol hôteur, gn a troes platfômes, a 17, 34 et 50 metes. Pa bea timp, on voet a 50 km lon et les panatches di wapeur del cintråle di Tchô, dlé Djivet, come si on sereut adlé.
Îpe
Les pus viyès îpes estént fwaites d' on triyingue di bwès avou des dints d' fier.
Vresse
thumb|eplaeçmint del comene el province
right|thumb||300px
Ermeton-so-Bier
thumb|li moustî Notru-Dame. Ermeton-so-Bier (F. Ermeton-sur-Biert), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Mtet, el province di Nameur.
Djeyografeye
C' est a Ermeton ki l' aiwe di Behoude si tape dins Molignêye.
Stoelacêyes
Sincieus no del famile: Asteraceae
Mierafiyaedje
Pî-note
Categoreye:Afiyaedjes d' efant
Gaston Lucy
Ouve come sicrijheu
centré|vignette|Tecse da Gaston Lucy, léjhou pa [[Louis Baijot.]] Foclorisse et scrijheu walon dins les gazetes di Sint-Houbert, Gaston a scrît bråmint des contes so les fêyes, les Pépés u les nûtons, les biesses et les oujheas, li Diåle, les spots, l' istwere do viyaedje, les perlinaedjes, les dicåces, les fôres, evnd.
Ses contes sont plaijhants. Il aveut ene manire di s' fote on pô des djins, tot lzî fjhant l' morale a dmey-mot.
Guepard
Li guepard est ene biesse a tete magneuse di tchå del famile des tchetidîs ki vike e l' Afrike, e sincieus latén acionynx jubatus.
Fleroû
Fleroû (F. Freloux) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané Fexhe-å-Hôt-Clokî.
Tchetidîs
No e sincieus latén : Felidae.
Gaston Lucy
Sipepieuse vicåreye
Si passaedje å Congo bedje date di 1927-1930, ca i resteut el Beldjike po les fiesses do cintnaire.
Rozou-Crinnwik
Signorreye di Rozou.
Li signorreye di Rozou fourit dnêye e 1043 a sint Bietrumé d' Lidje pa l' eveke Wazon. Après, c' est l' famile do minme no ki divna signeur (di 1220 a 1705, å pus tård).
Simone Leroy
Leroy Simone Leroy Simone left|120px|Simone del Goulete
Foû do walon, elle esteut eto ene fene kinoxheuse do payis d' Virwinvå. Li 15 d' octôbe 1983, elle a stî eterviouwé dins ene emission Télétourisme (RTBF) ; elle i a raconté sacwants paskeyes e francès, et on pout l' etinde dire si powinme Pâtêr al difén d' l' emission.
Novele (pitit roman)
Les tinmes des ptits romans e walon sont les minmes ki les cis des romans e walon.
Noûmot do walon
Bates di noûmots
Pus consecante, li bate di noûmots del fiesse ås lingaedjes walons (2015-2019).
Filmaedje (d' on fime)
Disrôlmint do filmaedje
Cwand l' fime est tot filmé, gn è dmeure co l' emantchaedje.
2005
Walon
thumb|coviete del ramexhnêye di noveles da J.P. Dumont
20 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Irtish (aiwe)
Veyes so l' aiwe d' Irtish
Categoreye:Aiwes d' Azeye Categoreye:Kazaxhistan Categoreye:Rûsseye
1842
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mambe
Histwere
Mambe, avu Bohan, Suny, Pusmadje et Badjimont astint loumés des viadjes rapatis, pask' plint tirer du France, moyenant rduvance à payî à l'anéye: 2 cartels d'avon.ne à payî pa tchèke djin. Il astint don considèrés coume francès. Dayeurs, an 1681, la, prèvôté d'Orcimont è duvnu francèse su in arêt dul Tchambe du Metz.Ile n'è sté rinduwe å Bas-Payis espagnols k' an 1698 ( trêté d' du Ryswyck) In documant du 1773 fwêt ètat des tchèdjes imposéyes ås djans d' Mambe :
Louis Stasse
Stasse Stasse, Louis thumb|Louwis Stasse ki vind les lives del Walone al fôre ås lives di [[Gråce-Hologne (2002)]] Louis Stasse a scrît sacwants arimés dins l' La Wallonne.
Dislaxhaedje (politike)
Hårdêye divintrinne
Categoreye:Politike
Albert Maquet
Di s' mestî, il esteut prof d' itålyin a l' Univiersité d' Lidje.
Teyåte lidjwès (operås)
I fourît eplaidîs et replaidîs, å cmince cåzu tos ls ans, dins les årmonaks e walon.
Les cwate pîces do teyåte lidjwès
Li cwatrinme et l’ pus bele pîce, c’ est "les Ipocondes" (Les Ypoconte) da Simon de Harlez.
Eplaidaedjes et rlomêye
Les cwate pîces metnut en sinne des ptitès djins avou leus dfåts. Sacwants rvazîs des pîces divnît des spots.
Dislaxhaedje
Li mot "dislaxhaedje" dins l' esplicant motî
Listeriôze
Cognes del maladeye
Li listeriôze est pus sovint ene pûne po les acleveus. Loukîz a : listeriôze des biesses.
Herisson
Istwere
L' Istwere s' est putot poirtêye so Orcimont, k' avot ene ôte impôrtance et nolu s' è djamåy foirt interessé a nos ptits écarts.
Mermoite
Mermoite (la-minme: Mërmwète u Mèrmwète; F. Milmort), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Hesta, el province di Lidje.
Tchampion des forires
Discrijhaedje
Sitocaesse blanc pî (3,5-5x1,5-2 cm).
Belès-letes
Sôres di belès-letes
Li tecse des pîces di teyåte c' est eto ene ouve literaire.
Dji m' lome Meliye... (paskeyes)
Il a stî saetchî a 1050 egzimplaires, çou k' endè fwait l' pus hôt tiraedje des lives avou les tecnikes do rfondou walon.
Marcel David
Marcel David a skepyî a Håre li 12 di may 1923 et î a morou li 8 di setimbe 2006.
Listeriôze ås biesses
Listeriôze des bedots
Åd fwait do poirt del tiesse, li maladeye rishonne å tournisse (c' est come ça k' on l' lome e sacwants payis). Mins dins l' tournisse, les berbis rotèt co bén (tot tournant) et vikèt dipus d' on moes avou leu må. Eyet l' tournisse n' adjond nén les djonnes agneas, li listeriôze bén.
Fenaesse di flate
thumb|e moes d' may, e l' Walonreye Li fenaesse di flate u cråsse fenaesse u waide di låme, c' est ene sôre di fenaesse.
Les Tchairires (Yåle)
Coulots et hamteas
Li viyadje comprind deus coulots a 200 300 metes onk di l’ ôte :
Belès-letes e walon
19inme sieke
Diviè l' fén do sieke, M. Renard sicrît les prumirès epopêyes e walon, "Les avinteures da Djhan d' Nivele", eyet l' "Argayon".
Ône (unité)
L'ône, c' esteut ene viye unité pol longueur. Ele ni shût nén l' sistinme d' unité eternåcionå.
Dislaxhî payis
Categoreye:Politike Categoreye:Djeyografeye * On dislaxhî payis (on dit eto : èn estat, on payis indipindant, on sovrin payis), c' est on payis ki n' est dizo l' colnijhaedje u l' mambornance di nol ôte.
Ône (unité)
Uzaedje
Ça aveut stî uzé el France come el Waloneye.
Fiesse del disdjune
Clawaedje del date del disdjune
Come les moes muzulmans sont clawés pal lune, i fåt k' on voeye li tinre lune dins on metou payis, po dclårer li fiesse del disdjune.
Soce pol walon
Istwere
A pårti del mitan des anêyes 1990, on-z a veyou skepyî sacwantès copinreyes, aprume el Province di Lidje (1994-2000) pu sol Province do Lussimbork (2000-2005). Adon-pwis, sol Roman Payis eyet l' province do Hinnot (anêyes 2010).
*