cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Glime
Sociolodjeye
Ls Glimtîs, veyous des Djåçletîs :
Léon Degrelle
Il a stî po cmincî, sicrijheu et gaztî. Adonpwis, il a-st enondé li mouvmint recsisse.
Vicåreye
E moes d' decimbe 1944, a l' Ofinsive da Von Rundstedt, i rivna el Walonreye, avou les Almands, al tiesse d' on batayon d' SS walons.
Dins les belès-letes e walon
Dins on powinme «Radio-Londe», ki discrît l' guere di 40, Robert Bourgeois cåze del dobleure des Nazis e l' Union sovietike (front do Levant), la k' Degrelle esteut avou l' Ledjon walone.
Tcherdon d' bwès
Tournante biyolodjike
Li prumire anêye, gn è vént k' les foyes. Ene rôzete di longowes foyes avou des picas sol côton (mîtrinne nierveure).
Mårticot d' Djibraltar
thumb| thumb|pelé cou Li mårticot d' Djibraltar u mårticot amazir, c' est l' seu séndje d' Urope, ki dmeure dins les rotches des falijhes di Djibraltar, mins k' i gn aveut eto, divins l' tins e l' Andalouzeye.
Macaca sylvanus
Franwal di Nameur
thumb Li Franwal di Nameur (Dictionnaire français-wallon d' après Nameur èt avaurla), ou Franwal da Denis, c' est on motî francès walon ki dene les disfondowes pol "Nameur et avår la" d' ene grande djivêye di mots francès d' asteure. Il eploye li sistinme Feller a môde des Relîs Namurwès.
Il a stî adjinçné pa Chantal Denis, avou l' aidance da Lucyin Somme, ey eplaidî e 2001.
Il est rahoukî sol limero [FC99], aprume po l' boutaedje e Wiccionaire.
Corwaitaedje do franwal di Nameur
Li Franwal di Nameur va rapexhî des vîs mots dins l' Motî da Pirsoul ki ni Léonard ni Somme n' avént rprins. Metans : cloke-pôrte, dîyrîye.
Fougnaedje arkeyolodjike
Alez s' vey e splitchant motî po pus di racsegnes so les mots "fougnaedje" et "fougnant".
Grand botike
Avou les eployîs.
Gn a nén k' les ahesseus k' ont des rprotches a fé ås grands botikes. Gn a eto les eployîs. Po rastrinde les costindjes, les boss des grands botikes sont todi pus pice-crosse avou les eployîs. Asteure, po bråmint des måkes, il ont ptchî do leyî a leu boûsse les manaedjeus di tchaeke botike. C' est çou k' on lome li frankijhaedje.
Diswalpaedje des Grands Botike e Tîce-Monde
C' est l' Amerike Nonnrece k' a stî l' prumire del binde. So dijh ans (1990-2000), gn a yeu ostant d' noveas grands botike e Braezi ki so 50 ans ås Estats-Unis. E 1990, les Braezilîs atchtént 30 åcint di leu-z amagnî dins les sårmas; e 2000, c' esteut 75 åcint.
Cårire
Ene cårire, c' est ene plaece k' on saetche ås pires u a des ôtès rotches, u tere, a l' air libe.
Picsel
Ene imådje fwaite di picsels est lomêye ene imådje bitmap (en inglès on eploye ossu l' mot raster image), eneviè ene imådje vectoriele ki leye est on discrijhaedje di l' imådje, ki serè cviersé e picsels divant d' esse håynêye. Li finté d' ene imådje bitmap est tofer li minme, et si l' finté do sistinme di håynaedje est pus grande, i s' pout k' on voeye on efet d' egrès; dismetan k' ene imådje vectoriele serè tofer håynêye al finté do sistinme di håynaedje.
Li mot finté est ossu eployî avou on sinse ene miete diferin po discrire li grandeu fizike des picsels, l' unité eployeye c' est sovint les picsels pa pôce, oudonbén li grandeu e milimetes d' on picsel. So les waitroûles d' asteure, on picsels est assez ptit, a pô près di 0,26 a 0,35 mm. Les picsels sont soeye-t i cwårés, soeye-t i rectangulåres. On nombe lomé li ratio d' aspet discrît si l' picsel est pus ou moens cwåré. Par egzimpe, on ratio d' aspet di 1,25:1 (1,25 po 1) vout dire ki tchaeke picsel est on côp on cwårt pus lådje ki hôt. Les picsels des waitroûles des copiutreces sont d' åbutude cwårés, mins les cise eployîs pol videyo limerike nel sont nén, do côp i fåt fé des candjmints po pleur håyner ene videyo limerike dizo ene copiutrece.
Ene recinte tecnike po-z ecrexhe li finté aparinte d' ene waitroûle e coleur c' est d' apoungî tchaeconk des troes dzo-picsels sepårumint. C' est ene sôre d' anti-aliazaedje, eyet c' est eployî copurade po-z amidrer l' rivnance do tecse.
Tchivå d' bwès
Des tchvås d' bwès (on dit eto : des tchvås-godets, on tourniket, on caroussel), c' est on djeu d' dicåce avou des tchvås d' bwès, u des ôtès biesses, ki les efants s' adjokèt dsu, et ki toûne so lu-minme.
Province do Roman Payis
Mwaissès piceures
Ele a des frontires avou (dins l' sins des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces bedjes do Braibant flamand, di Lidje, Nameur eyet do Hinnot. Ç' est li seule province di Walonreye ki n' a pont di frontires avou on ôte payis. Li Braibant Walon est li pus pitite province di Walonreye eto.
Tram di Szczecin
vignette|250x250px|Deus Type Pesa 120NaS2 (lene 10) å [[19 di may 2021.]] vignette|250x250px|Pordjet del rantoele då tram Li Tram di Szczecin ([PL] Tramwaje w Szczecinie) a stî askepyî e 1879 ey il est manaedjî på Tramwaje Szczecińskie dispoy 2009. Padvant, il esteut manaedjî pal MZK Szczecin.
Droles di biesses (pitits tecses)
Corwaitaedje des bokets
Les droles di biesses djåznut come dins les fåves, mins ele fwaiynut purade des comintåres so des spots e walon.
Tetår di Farjole
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Foclore del Walonreye
Jean de La Fontaine
Sacwants rlomêyès fåves
🇱🇰 Fåves di Lafontinne
Lafontaine Lafontaine
Roloû
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Ônea
Sôres d' ônea
Gn a eto l' blanc ônea
Noer sicoirpion
I hagne les efants ki rotnut dsu, et i ndè polèt mori.
Pitite bale å tamis
Li tamis
Il est fwait d’ on ceke di fier, 40 cintimetes lådje, metou 20 cm hôt, so 3 pîs.
Djouwaedje
Come les ôtes djeus d' bale, i s' djowe a nouv djouweus, pluss li rivleu, so on balodrome.
Le rivleu (livreu) doet fé rdjibler li ptite bale sol tamis eyet l’ ratraper kékes metes pus lon po bouxhî dsu.
Sourdant
Categoreye:Spôrts di bale
Pirreye
Les mots "pirire" et "pirreye" sont mo corants, dins les nos d' plaeces del Walonreye.
Gozåd
Pout esse riwaiteye come on gozåd : li tåte ås matons, fwaite avou del makêye, des amandes, des masteles et del påsse di peme.
Cervoejhe
Li cervoejhe u l' cervwesse, c' esteut ene abwesson fwaite pa les gålwès avou do oidje u do frumint djårné (dedja lomé brå).
Pire castinne
Categoreye:Pires et rotches thumb|Ene bele tåve avou del bleuwe pire Li pire castinne u bleuwe pire, c' est ene pire castinnixheuse, foirt rilomêye el Walonreye.
Ralavmints
thumb|Ralavmint e-n ene moskêye å Pakistan Les ralavmints, c' est l' lavaedje di pårteyes di s' coir, sorlon ene uzance rilidjeuse.
Ratournaedje mot po mot
Li ratournaedje mot po mot (e latén : verbum pro verbo), pus courtinnmint li mot-po-mot, c' est ene sôre di tradujhaedje ki mete les minmes mots et adjinçner les minmès fråzes dins l' lingaedje-adierça ki dins l' lingaedje-sourdant.
Sorwalonde
Sorwalonde di l' oyon AN/ON
L' oyon an/on si rfond å pus sovint dizo l' fôme AN. Mins gn a sacwantès sorwalondes avou ON e rfondou :
Istwere del bire
Tins modienes
Pu les bresseus tchoezixhnut purade li Principåté d' Lidje, la k’ i gn a nole taeye. C’ est l’ kiminçmint del bressene d’ Ougår.
Redjime francès
Do redjime francès, on conte 338 bressenes e dipårtumint d' Sambe-et-Mouze e 1804. End a, metans, a Måtche ey å Bork.
20inme sieke
Après l' guere di 14, les ptitès bressenes ont disparexhou. C' est l' nexhance des grossès societés come li «Vî-tins » ([[Mont-Sint-Wubert), li Stella-Artois (Lovén) u l' Djoupeyire Djoupeye (1966). Les deus si vont rmete eshonne, pu al fén do sieke, esse ratchtêye pa les Braezilîs d' Inbev.
Oyon oû/û
Come di djusse, li rfondaedje si fwait so “oû”, li pus lådje oyowe.
1815
Ôtès djins
Categoreye:Date
L' Avni (gazete)
Hu-Wareme
Ele si loméve «Inte di nozôtes soeye-t i dit». Elle esteut scrîte pa Charly Dodet. Elle a djoké cwand ci-ci a prins s' pinsion.
Yu Hua
Yu Hua (tchinwès: 余华 ou 余華; pinyin: Yú Huá; li no d' famile est Yu, li ptit no est Hua), c' est on scrijheu chinwès.
Tcherdon al glou
Epweznadje
E Marok, ci sereut (ou c' esteut) foirt corant come epweznaedje.
Sourdants
Glou Categoreye:Plantes Categoreye:Epweznantès plantes
Sodoirmant ordinaire
Discrijhaedje
I peze å pus sovint 120 a 150 grames, mins pout esse li dobe crås divant di s' fordoirmi.
Spontin
Tuzance walone
Di Spontin a rexhou e 1974 on fel ricweraedje sol walon, da Jean Germain, Les carrières à Spontin (les cårires a Spontin).
Roumantche (lingaedje)
Li roumantche ou romantche (rumantsch e roumantche) est on lingaedje roman cåzé el Canton des Grijhons, el Swisse, wice k' il est on lingaedje oficir dispoy li 20 d' fevrî 1938, mågré k' ça soeye on ptit lingaedje cåzé da seulmint 35.000 djins (e 2000), dins kékès vås des Alpes.
Diyalekes do lingaedje
C' est dins ç' cogne la do lingaedje ki sont scrîts les papîs des redjîsses oficirs. Mins dins les scoles locåles, c' est l' diyaleke coinrece k' est eployî come lingaedje d' acsegnmint po ls efants di onk a shijh ans; po les anêyes shuvantes, c' est l' almand k' est eployî po les sudjets impôrtants.
Loyéns roumantche-walon
Foneticmint li walon et l' romantche (come l' itålyin et l' roumin eto) ont wårdé les cossounes do latén: tsch (tch) et tg / ge, gi (dj).
1689
1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688 | 1689 | 1690 | 1691 | 1692 | 1693 | 1694
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1689 do calindrî grigoryin.
Daniel Droixhe
Si ouve
Dizo l' no d' Elmore D il scrijha et tchanta do blouze, co bén e walon.
Spirous (indjes)
skiridîs
Brûte
Li mwaisse piceure di ç' djeu la, c' est k' les djouweus d' ene ekipe si polèt dner des racsegnes so leu djeu.
Walon e scole
Sôres di scolaedjes
On pout eto aveur des cours pa on mwaisse difoûtrin, ki vént fé scole on côp u deus, so on metou tinme, al dimande d' on tchîf di scole. Dispu 2022,
Sourdants & pî-notes
*
J. Pothen
Il veyeut voltî li tipetape da Robert Counson.
Reggaeton
Li reggaeton, c' est on tipe di muzike di Cariyibes.
Li royinne del nivaye (floriconte)
i royinne del nivaye ou li rinne des nives (e daenwès, Sneedronningenc), c' est on floriconte sicrît pa Hans Christian Andersen ey eplaidî e 1844 dins l' ramexhnêye «Noveas floricontes» (Nye Eventyr).
Sicrijhaedje
Li conte vout mete e sinne on bon et on mwais (purade ene boune et ene mwaijhe).
Årdene nonnrece (diyalectolodjeye)
I comprind :
Pårti Socialisse (Beldjike)
Impôrtance
Il est rwaitî come on pårti d' gåtche, veyanmint ki disfind l' ideyolodjeye d' ene democraceye socialisse.
Maladeye des waides
Categoreye:Maladeyes des tchvås Li maladeye des waides ou maladeye des yebes (e-n inglès Grass sickness), c' est ene maladeye k' acsût les tchvås, les ponès et les ågnes.
Totes les rascråwêyès biesses crevèt.
Senes del maladeye
Onk des pus rlomés senes, c' est l' paralizeye do farink, k' espaitche les tchvås d' avaler, minme si raetchon. Li biesse a fwin et soe. Ele maweye l' yebe, mins li mawiaedje ritchait al tere, kecfeye tot rpassant pa les narenes. Parey avou l' aiwe.
Jean Degavre
Di s' mestî, il esteut prof di latén-grek. Il a acsegnî "Li guere des Gåles" da Djule Cezår trinte-cénk ans å long, et voleur "vey çou k' on pinséve di l' ôte des costés".
Pîs d' boû
Les pîs d' boû, c' est èn amagnî fwait avou li dzo des pates des boûs (divinltins) des åmess asteure (côpés dizo li djno (pates di dvant) u dzo l' djeret (pates do drî).
Acostumances d' è magnî
On n' è magne pus waire el Walonreye, mins bén dins des payis come li Marok u l' Indonezeye.
L' ouve powetike e walon da Henri Bragard (live)
ISBN 978-2-930505-03-9
Charles Darwin
thumb|150px Charles Robert Darwin, c' esteut on biyolodjisse inglès.
Mwaisse ouve
I n' esteut nén l' prumî a pinser çoula, mins c' est lu k' a askepyî l' atuze d' on «relijhaedje naturel». Dj' ô bén ki, por lu, les biesses s' acoltêynut po sorviker et awè des djonnes ki sorvicront après zels. Les pus foirts, les pus maléns, les cias ki sont les mia adjustés sorvicnut, les ôtes disparexhnut.
Sint-Mår-dilé-Nameur
thumb|eglijhe
Ales (montinne)
Montinnes diléreces
E l' Itåleye, ele si continowe pa les Apnins.
Årtchimede
Årtchimede, c' esteut on sincieus del Viye Grece.
Les Grignous (pitit roman)
Istwere do tecse
Pierre Otjacques riprinda l' mwaisse modêye, li riscrijha e sistinme Feller, tot-z ehåyant l' croejhete et sacwants rfrancijhaedje a pårti del modêye éndjolike. Po rexhe so papî 2013.
Rapoirt di lijheus
Grignous Grignous
Soumey
Sôres di soumey ås djins
Tins del djournêye, i pout gn aveur des moumints di ledjir soumey. On dit kel djin s' a essocté ou s' a enicté. Si c' est tins d' nonne, on dit k' ele fwait prandjire.
Oûpêye
Categoreye:Comenes di Walonreye
Instrumint d' muzike
Sôres d' instrumints d' muzike
Nos avans troes grandès familes dins les instrumints d' muzike :
7inme sieke
5inme sieke | 6inme sieke | 7inme sieke | 8inme sieke | 9inme sieke
Ni d' oujhea
thumb|pindant nik d' èn [[ôrimiele]] On ni pus rålmint on nik, c' est ene plaece bén rassonrêye, sovint maçnêye, la k' èn oujhea va acover.
Sôres di nis
L' oronde di ståve agritche voltî s' nik a on sômî dins on ståve; l' oronde di fniesse a l' ecådreure d' ene finiesse u dizo l' pene d' on toet. Ele maçnêye les ramayes avou des broûs årzêyixheus k' ele ramasse so les tidjes. L' airtchî, lu, fwait do moirtî avou s' prôpe raetchon.
Dji monte sol tram (tchanson)
Categoreye:Tchansons e walon Dji monte sol tram est ene pitite tchanson, coinrece di Tchålerwè, ki s' tchante avou on êr gai. Vola les paroles :
Tins d' rawårdance (médiaedje des biesses di cinse)
Durêye del rawårdance
Pus ki l' drouke dimeure lontins dins l' coir, pus ki l' tins d' rawårdance est lon.
Cedile
E roumin
Istoricmint, li roumin a cmincî pa-z eployî c-cedile, ç, pol son /ts/ vinant des letes latenes "c" (dj' ô bén, li prumire valixhance istorike do c-cedile, come e vî castiyan); mins come li son /ts/ vneut eto di letes "t" do latén, ça fourit candjî et t-cedile pus tård. On-z a eto eployî on d-cedile, ḑ, pol son /dz/, di 1885 a 1903; insi, li mot zice si scrijheut-st adon ḑice. Li råjhon esteut ki, etimolodjicmint, ça vént d' on "d" latén; mins e 1903 on-z scrît tos les sons /dz/ avou l' lete "z". On pout vey èn egzimpe di scrijhaedje avou d-cedile dins l' bibe Biblia Nitzulescu eplaideye e 1901.
Mixhail Sergeyevitch Gorbatchyov
Li 15 di måss 1990 i dvént li prumî, et l' seu, prezidint di l' Union Sovietike. E 1991 ene saye di côp d' Estat est fwait tins k' i prind des condjîs avou s' famile el Crimêye. Li côp d' Estat est disfwait, mins i passa les troes djoûs (19 å 21 d' awousse) aresté påzès putchisses, sins poleur adji so ls evenmints; cwand i pola rtourner å pouvwer il aveut pierdou bråmint do sopoirt, eyet Boris Yeltsin, ki s' a-st opôzé åzès tanks a Moscou, est adon l' moenneu do payis. Li 25 di decimbe 1991 Grobatchyov dene si demission.
Pårti Bedje do Boutaedje
Marianne
Troke feminisse do pårti.
RedFox
Dins l' minme djinre k' el Comac, gn a l' RedFox, k' est ossu on mouvmint d' djonnes, mins po les cis etur cwatoize eyet dijh-ût ans.
Polemike
E decimbe 2019, Peter Mertens, prezidint do PBB, a rescontré Tom Van Grieken, li prezidint do Vlaams Belang. I dveut passer avou lu al tévé dins l' emission del VRT, "De Zondag". Çoula a maké sacwants politikîs walons, come Denis Ducarme u co Ecolo.
Brouchetere (Hamtea di Tchålerwè)
Etimolodjeye
Li mot « Brouchetere » vout dire « Tere di bouxhreye ».
Swahili
thumb|Mape do spårdaedje do swahili Li swahili ou kiswahili (kiswahili e swhaili), c' est on lingaedje bantou, djåzé so ene lådje sitindêye d' Afrike do Ponant. Li Levant do Congo, li Tanzaneye, li Kenia, evnd.
Gn a bråmint des mots arabes divins, a cåzes des rlåcions des djins avårla avou les Arabes di Zanzibar.
Apårtinance (croejhete)
L' apårtinance dins les nos d' plaeces
Po les nos des trevéns galo-romins et francs, l' apårtinance si mostere sovint pal voye des cawetes :
A cmincî do 16inme sieke, on mete todi pus sovint li no del djin ki c' est da sinne : li Sårt Djîle, li Tchamp Huwåt, li pré Douni, li Corti Matî.
Betchete sor-
Ou k' est pus flåwe ki l' cene do viebe :
Dins les noûmots
Noûmots nén co acertinés: sordimande, sorofrixhnaedje
Betchete so-
Fårè co fé des rcweraedjes po vey si, po dins mots ki shuvèt, on-z a l' betchete so- :
Michel Anselme
Michel Anselme, c' est on rcwereu so l' accint walon di Bietris.
Tchanson
Mwaissès dnêyes
Les tecses di sacwantès tchansons sont rwaitîs come des ouves di Belès Letes. Mins, a pårti des anêyes 1980, bråmint des djinres di tchansons rotnut avou waire di tecse. C' est sovint avou des stonantès muzikes.
Les tchansons polèt esse eredjistrêyes so des plakes, et dispu les anêyes 1990, so des stroetès plakes.
*
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
thumb|coviete do live Et mi, dji vs ratindeu (Et mi, dji v' ratindeûve !, e-n ortografeye d' oridjene), c' est on roman da Chantal Denis ki s' passe el Moyinådje.
L' adrovaedje (e francès) est då scabin del culteure di Djiblou, Marc Bauvin.
Paul De Saedeleer (pondeu)
Paul De Saedeleer (oudon: Pol De Saedeler ), c' est on pondeu bedje k' a skepyî li 4 di decimbe 1902 a Brussele et k' a morou li 12 di decimbe 1981.
25 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Raphaël Zander
Ovraedje foû del walon
E 1998, il aveut askepyî ene soce : L'Assemblée universelle des Druides. Il a eto scrît des lives so ç' suddjet la.
Paul De Saedeleer (pondeu)
Vicåreye
Ses dierinnes ouves sont wårdêye pa s' kipagneye del fén di s' veye, Rqiyya El Harti, k' a dmoré avou lu dins l' prumî viyaedje del vå d' l' Ourica.
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Edvintés persounaedjes
Damyin, Clotile, Lancelot, Albert di Sombrefe, li sôrcire di Lonzêye, li masseur Domitile, li foirdjuron d' Nameur et s' feme n' ont nén egzisté.
Que-vlo-ve? (novele)
"Que-vlo-ve?", c' est ene novele ki Guillaume Apollinaire ki s' passe dins l' payis di Ståvleu.
Li tite del novele a siervou a lomer ene rivuwe ki studeye les scrijhaedjes d' Apollinaire.
José Schoovaerts
Ouve e walon
Dispu diviè 2000, il a scrît des tecses so totes sôres di sudjets e walon. Des ratournaedjes di Belès letes, u di pinsêyes di des scrijhaedjes di filozofes, ucobén des paskeyes erotikes, evnd.
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Accint walon
E ç' roman la, Chantal Denis a asprouvé di noter l' accint d' Djiblou.
Tango walon (tchanson)
Corwaitaedje do tecse
Rireye (måhonteus advinaedje di rimes :
José Schoovaerts
pol walon, come sicrijheu ey enimådjeu
E 2010, i s' a minme ataké à ratourner HEGEL !
E 2013, i wåde ci persounaedje la come mwaisse persounaedje d' ene binde d' imådje medicåle, Gama-coûte. C' est l' prumî côp k' ene binde d' imådje tuzêye e walon va esse ratournêye e-n inglès.
Corwaitaedje do walon et do stîle da J. Schoovaerts
Dins ses tecses, li Djozé djowe avou les mots, avou leus sinses et leus cognes. I screye eto voltî so des sudjets erotikes ou d' actouwalité. I n' est nén nareus do dire li sinne so les soces waloneuses. Sins peu d' hagnî, i scrît des sacwès ki sketnut l' cåde des djermêyes di scrijheus e walon di dvant, et les tabous des pezants ki djouwnut les "mwaisses moenneus spepieus coridjeus".
Anêyes 1500
15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
Li Rantoele (soce)
Istwere
thumb|Resconte e l' soce : [[Lorint Hendschel, Djozewal et Rodjî Viroux (di hintche a droete)]]
Nålene
Difoûtrinne hårdêye
nalinnes.be
Serè
Economeye
Eto sol comene di Serè, å Vå-Sint-Lambiet, i gn a des foirt rilomêyès cristalreyes, astalêyes dispoy 1826 sol site del viye abeye cistercyinne.
E payis des shabotîs (roman)
Mwaissès dnêyes
Li live est tot ratourné e francès, so tchaeke pådje pa padzo. Li ratourneu si lome Edgard Renard.
Flûte
Sôres di flûtes
Sacwants flutes sont-st alårdjeyes a leu dbout, a môde des trompetes ou des clarinetes.
Marok
Mwaissès dnêyes
Si longowe coisse so l' Oceyan Atlantike continouwe houte do stroet d' Djibraltar sol Mîtrinne Mer.
Djeyografeye administrative
Li mwaisse veye, c' est Rabat.
Sacwantès grandès veyes : Cazablanca, Agadir, Fess, Marakech, Mekness, Tandjî, Tetouwane (Titwinne), Asfi, El Djadida.
Pus ptitès veyes : Oulmesse, Kenitra, Oujda
Manoye
Gn a co ene pus ptite unité, k' on s' è sovént co, mins k' on n' eploye pus, li gorch.
Rate (biesse)
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Biesses ås tetes Categoreye:Rawiants
Decimbe
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs
Categoreye:Cronolodjeye
Esplicant motî
Prumîs esplicaedjes di mots walons e walon
Les prumîs mots insi esplikés e walon si voeyèt dins l' l° 2 del rivuwe, ki date di 1982. I s' adjixh di despliker on scrijhaedje da Robert Mathieu, titré «Li curé». Vo lzès cial:
Pordjet d' esplicant motî del Rantoele
A pårti di 2004, li recråxhaedje s' a fwait sol Wikipedia walon, ey a dater d' 2009, sol Wiccionaire walon.
Brinne-Tchestea
Å prumî di djanvîr 2002, i gn aveut a Brinne-Tchestea 9 155 djins (4 455 omes eyet 4 700 feumes).
Crikion
Criyaedje
On dit kel crikion crîne, u xhiltêye.
Sophie Wilmès
Sourdants
Wilmès
Soce sins papîs
Ene soce sins papîs, c' est ene trope di djins ki s' rashonnnut amiståvmint po èn ocupaedje u l' ôte, mins ki n' ont pont fwait d' papîs po çoula.
Aldealices
Categoreye:Castile et Leyone
Rate blanc-colé
Discrijhaedje
Les rates ont des grandès orayes et des gros ouys.
Mochtchena
Categoreye:Oucrinne
Motî d' Ite
Divant-z-ouve
I gn a eto ene dimeye pådje so l' avni do walon. Avou on ptit mot sol rifondou walon, loukî come foirt tecnike, mins ki «merite d' esse estudyî» (p. 12).
Otofoto
Motlî
Li ci ki s' prind lu-minme, li cene ki s' prind leye-minme si pout lomer otofotografieu, otofotografieuse
Cawete -ou
Ele s' acawe so des bodjes
Rinne (toponimeye)
On rtrouve li mot rinne dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.
Sodiom
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Elemints tchimikes
Oû-l'-Grand
thumb|l' eglijhe
Ôtès plaeces
thumb|plake pol pormoennåde des Sarazins
Yaèle
Trevén istorike
Les tribus d' Israyel fwaiynut l' guere ås Cananayins ki sont leus mwaisses. C' est les Israyelites ki wangnèt, ey insi s' dislaxhî. Mins l' tchîf des Cananeyins, Sizera, vike co, et court evoye. Yaèle lyi dit lyi dit k' ele li va mete al coete dins s' toetea, et l' catchî dizo ene coviete. Mins del nute, cwand i doime come ene sokete, Yaèle apice on på do toetea, et lyi stitchî å mårtea dins s' crâne.
Evandjîle sint Mår
L' Evandjîle sint Mår, c' est l' deujhinme des cwate evandjîles oficires.
Jean Baudouin
thumb|A l' emission "900.000 Walons" a Nameur Il a scrît dipus d' 40 pîces radiofonikes, inte di zeles ene trintinne e walon. Ladvins, bråmint des floricontes ("Li Rotche ås cwakes") et des fåves do vî vî tins istorikes ("Bayård").
Tifinar
Sacwants mwaissès dnêyes
Divant l' 3inme sieke il esteut pus lådje sipårdou, ey eployî pa tos les Berberes so tote l' Afrike bijhrece, disk' ås Iyes Canareyes.
sicrijhaedje libike
I gn a kel cogne ponantrece k' a stî dichifrêye pol moumint, plamor k' i gn a bråmint di tecses bilinwes punike-libike. On cnoxhe li valixhance di 22 senes so 24.
normålijhaedje unicôde
A pårti del modêye 4.10 d' Unicôde, les tifinars sont-st ecôdés dans l' fortchete di U+2D30 a U+2D7F.
Nassogne
Ban d' Nassogne
thumb|Les Gofes
Radoûcixhant mot
Radoûcixhance pa piede d' uzaedje
Li mot "vé" esteut kécfeye måhonteus a on metou moumint. Il a ridivnou on mot-astoca eciclopedike.
Mots do cåzaedje politicmint comifåt
Les radoûcixhants mots po do cåzaedje politicmint comifåt do 21inme sieke e francès ni sont co waire passé e walon.
Live Gaziaux so les coûteures
Li Live Gaziaux so les coûteures, kel tite e francès, c' est Cultures diverses, prairies, vergers et jardins à Jauchelette, c' est on live d' inketes emon des temoens do payis d' Djodogne da Jean-Jacques Gaziaux.
A cåze di s' motlî di 31 pådjes (pp. 303-327) ki revoye ås hagnons do live, il est rprins sol limero [C56] dins l' djivêye des motîs do walon.
David André
Hårdêye difoûtrinne
André
Colombeye
Prezidint : Gustavo Petro
Lodjike
Les copiutreces eployèt l' lodjike po fé des algorisses.
26 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Achoura
Li fiestixhaedje di l' Aâchoura est foirt diferin d' on payis a l' ôte, et aprume, d' ene coxhe di l' islam a l' ôte.
Marok
Li londmwin d' achoura å matén, les djins si lavnut al froede aiwe, po esse santiveus tote l' anêye. Les efants et les grandes djins si stritchèt avou d' l' aiwe, avå les voyes.
30 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Côroe
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Ancyins Bedjes (atuze escolresse e l' Beldjike e 20inme sieke)
Ancyins Bedjes et Sarazins
Li mot ni s' divreut nén apliker ås omes des trôs d' rotche, li peupe preyistorike ki vikéve divant zels dins l' minme aroyaedje, 2500 ans divant Djezus-Cri.
Sourdant
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Istwere del Beldjike
Complinte d' ene pôve botresse (arimé)
Modêye e rfondou
Mi mame mi l' aveut bén dit Ki dj' sereu trompêye ! Dji m' creyeu e paradis Di m' vey ahesseye ! Mågré mes poennes, mes tourmints; Binamêye ! Pocwè n' a dj' nén Schoûté vos consey ? (deus feyes)
José-Louis Thomsin
Ouve e walon
A pårti di 2020, il a eto publiyî des tecses e walon, todi avou on ratournaedje e francès.
L' ivier des purnalîs (sovnances)
Usaedje des langues
Al guere di catoize, le prijhnîs walon scrijhnut e francès a leu feme. Li scrijheu rileve li cayet «i cåznut walon mins scrire e francès». Ni l' curé di ces trevéns la, ni l' matante Lantine ni savèt scrire.
27 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
No sincieus
On no sincieus u sincieus no, c' est on mot latén eployî po lomer ene biesse, ene plante, on microbe, ene maladeye, et hay vos nd åroz.
Vicantès sacwès
Metans :
Houzår
On houzår, c' est èn ancyin sôdård a tchvå.
End aveut dins l' årmêye otrichyinne, tins k' il estént el Walonreye. End aveut eto dins l' årmêye da Napoleyon.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Gueres et årmêyes
Ecwateur (payis)
Mwaisse veye: Quito.
Djanvî
Li moes d' djanvî, c' est l' prumî moes do calindrî grigoryin, 31 djoûs long.
Såjhons
Dins l' calindrî amazir, c' est li plin "lyali".
11 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
9 di djanvî - 10 di djanvî - 12 di djanvî - 13 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Mi ptit muzicyin (tchanson)
Pî-notes
Muzicyin
Hippolyte Monpou
thumb|foyou di «[[Leyîz m' plorer» avou s' no po l' air]] Hippolyte Monpou a skepyî e li 12 di djanvî 1804 a Paris. Il a a morou li 10 d' awousse 1841. C' esteut on compôzeu d' muzike.
Ridû
Ridû (ki s' trouve pus sovint dizo sipotcheye cogne a Rdû, la-minme: Rudû / a Rdû, dinltins eto Ridoû / a Rdoû, F. Redu), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libin, el province do Lussimbork.
thumb|250px|Ridû dizo l' nive - Coleur a l' aiwe da Marie-Claire Lefébure thumb|250px|"A l' Esro" (eståcion di l' Adjince espaciåle uropeyinne)
Tuzance walone
thumb|weken do live a Påke (standes do walon)
Franc pectî
Spårdaedje
El Walonreye, li franc pectî est cnoxhou dins l' Calistinne, et ôte pårt el Fåmene ey el Basse Fagne. Mins end a pont e l' Årdene, e Condroz ni dins l' Braibant-Hesbaye, ni el Gåme.
Mopliyaedje
C' est ene plante diyoyike.
28 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Veni creyator
Cåzaedje e walon
7. K’ i fouxhe beni l’ Bon Diu li Pere Et l’ Fi k’ a raviké des moirts, Fouxhoz beni, vos, l' Rapåjhteu, Disk’ a todi et po todi. Åmen.
Li tchet da Geluck (binde d' imådjes)
Shuvance
Categoreye:Bindes d' imådjes
Des omes et des diès (fime)
Bate di dvizes sol tite
Teyolodjicmint, tite francès ("des omes et des diès") nén pus ki l' ratournaedje e walon, mot po mot, ni sont djusses. Li meyeuse manire di dire sereut motoit : « des djins et des manires diferinnes di siervi l’ minme Bon Diu ». Mins ci n’ sereut pus on tite di fime !
Racourti
Dins on prumî timps, tortos, ossi bin les estremisses ki les politikîs, sayèt do les traker foû do payis. I les mançèt di totes les manires. Zels, il ont peu, bén etindou. Portant, après end aveur bråmint dvizé inte zels, i decidèt do dmorer e leus cassenes.
Moxhe ås waerbeas
Hypoderma spp.
Tournante biyolodjike
On côp toumêyes al tere, ele vont divni des påpåds-lôlô, pu disclôre e moes d' may et djun, al bizåjhe.
Rodje pû des poyes
Mopliyaedje
Li frumele pond après tchaeke eurêye å sonk.
Damadjes biyolodjikes
Les rodjes pûs polèt forsonner les poyes, ki ndè crevèt. Cwand gn a a make, tot cwerant des craeyes po s' î rmete do djoû, i plèt moussî divins l' betch et stofer l' oujhea tot ristopant li tchenåle a l' air.
Prodûts naturels
Po les médiaedjes naturels, on pout mete del shoufe a 5 åcint dins l' amagnî.
Divanceye voyale
Egzimpes sol Coûtchant walon
On è rtrove ossu dins les tchantaedjes et les sketchs da Bob Dechamps. Dins li sketch «Les Walons vont todi pus lon e voyaedje», i ndè fwait on djeu d' mots: Israyel = iç rayèle.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:croejhete walone
Diyalectolodjeye
L' ovraedje tecnikes des diyalectolodjisses vént todi bén a pont po les rfondeus. C' est zels, metans, ki mostrèt les limodjes d' on pårler k' on vout rfonde.
Armand Boileau
C' esteut on sincieus k' a bråmint rcwerou so les nos d' plaeces des viyaedjes a tchvå sol walon et l' tîxhon, inte di zels a Moulan, Åbe, Hinri-Tchapele, Bailou et Membak.
Voyaedjåjhe des aclevåvès biesses
Vatche d' Erinse
Motî d' Vå-so-Seure
C' est on ptit live di cogne A5 k' a vudî e 2002.
Crustinnisse
right|frameless|upright Li crustinnisse ou rlidjon crustinne, c' est ene des troes grandès rlidjons monoteyisses avou l' Islam eyet l' djudayisse.
Mwaissès dnêyes
C' est ene rilidjon båzêye sol doctrine, les ricmandåcions et les idêyes sipårdowes pa Djezus d' Nazarete, ki ses shuveus d' Antiyotche lomît «Crisse» (did la l' alomåcion: crustin).
Opistotonosse
Sourdant
Categoreye:Maladeyes do sistinme nierveus Categoreye:Senes des maladeyes
On byin bråve ome (roman)
Categoreye:romans e walon On byin bråve ome (<SMALL>On byin brâve ome</SMALL>), c' est on roman da Chantal Denis, eplaidî dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon e 2003. C' est l' prumî vraiy roman policî e walon. Li spoûle si passe a Otiamont, on forveyou viyaedje. Vaici eto, li no est rprins d' one plaece do payis da l' sicrijheu (Otiamont est on no d' plaece di Sombrefe, la ki l' sicrijheuse a vnou å monde.)
Nafissatou Thiam
Meyeus rzultats
Li podiom di Riyo Ele fourit prumire a Riyo, divant Jessica Ennis-Hill (6.775 ponts). El Canadyine Brianne Theisen Eaton, avou ses 6.653 ponts, esta l’ troejhinme sol podiom.
Awousse des dinrêyes
Categoreye:Fenåjhe et awousse L' awousse des dinrêyes u l' awousse des dveres, c' est l' fåtchaedje et l' ragregnaedje des dinrêyes.
El Walonreye, çoula s' fwait å pus sovint tins do moes d' awousse.
Dispoy l' arivêye des bateuses, li bataedje si fwait eto tins d' l' awousse.
Walonreye
Amontaedje d' eterprijhes
thumb|åcintaedje des amonteus d' eterprijhes dins sacwants payis (2002) Si on louke li porcintaedje des amonteu(se)s d' eterprijhes eneviè li totå des bouteus dins les payis d' l' OCDE, on voet k' el Walonreye avou ses 3,6 djins so 100 k' ont amonté leu prôpe pordjet po wangnî leu crosse, est lon padrî des payis come les Estats-Unis (10,5), l' Irlande (9,1), k' ele est å cou d' Almagne (5,2) et des Bas-Payis (4,6), mins k' ele bate li France (3,2), li Flande (2,6), li Rûsseye (2,5) eyet l' Djapon (1,8).
Michel Duchatto
Hårdêye difoûtrinne
Duchatto Duchatto
Garvane
Couteure do poes d' souke
Èn ectolite peze 72 a 80 kg.
Professeur Titôrvå (binde d' imådjes)
Istwere do persounaedje
El Professeur Titôrvå s' a tchôkî e s' tiesse l' idêye di rmete Hegel e walon. L' istwere (36 pådjes) "Li sinsibe acertinance" s' a edåmé li 24 d' avri 2010 dissu l' arincrin emon "Toudi"... Et rexhe so papî dins l' Rantoele-gazete (l° 59).
Sloveneye
Si mwaisse-veye, c' est Youbiana (Ljubljana).
Guillaume Smal
Guillaume Smal a skepyî diviè 1950. I dmeure a Indji.
Rediveuse etimolodjeye
Po les nos d' plaeces, ci serè ene atuzlêye ki n' a nén stî corwaiteye ni pa Albert Carnoy, ni pa Jules Herbillon.
Biyovaryisté
Li rastrindaedje do nombe d' indjes di biesses e 21inme sieke.
On conte k' i gn a 50 åcint des plantes et des biesses ki vont disparexhe di 2050 a 2100.
M4 Sherman
thumb|Sherman Firefly — on modele avou on pus stocaesse canon, k' esteut capåbe di trawer l' tacaedje des tanks almands
Vî grek
Li vî grek, c' est on moirt lingaedje k' esteut djåzé e l' Viye Grece.
Bibe (djudayisse)
Pol l' pus grosse pårt, ces lives la ont stî scrîts e-n ebreu, mins end a eto k' î ont stî e-n arameyin.
Racontroûles et råtchåds (arimés)
Racontroûles et råtchåds (Racontûles et râtchâs), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon, del pene da Joseph Vrindts eplaideye e 1920 (mins sins date sol live).
Lô (viyaedje)
Li viyaedje dina s' no al Conteye di Lô.
Ouy
Bole ouyrece
Li fond del bole ouyrece est racovrowe d' on texhou k' atcheteure li loumire: li rixhene. Li rixhene est fwaite di deus sôres di celules: les copales et les roketes. Les fis sinsiûles di ces celules la si vont rdjonde al miyôle di l' ouy (macula). C' est la k' atake li nier di l' ouy.
Rotaedje di l' ouy
Les musses moteurs di l' ouy sont cmandés pa deus nier crånyins a pårt, li dvintrin et l' difoûtrin.
Bibe
Contnou del Bibe
Gn a ossu les cwate lives cis ki racontèt (oficirmint) li veye da Djezus-Cri. C' est les Evandjîles).
Ratournaedje e walon
Tant k' vî Testamint, li Djneze eyet l' live des såmes ont stî ratournés e walon sol fén do 20inme sieke (Lucien Somme et Georges Sfasie, ey li ptit moenne di Rotchfoirt, tchaeke di s' costé).
Lete W
Li lete W (lete wé) u doblu, c' est l' 23inme lete di l’ alfabet latén et c' est l' prumire des dmeyès voyales.
Dins des ôtes lingaedjes
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Alfabet latén
Afwaire do touwaedje des moennes di Tiberene
Ricweraedjes so les touweus
E moes d' djulete 2009, François Buchwalter, on djenerå ki boutéve a l’ ambassade di France e l’ Aldjereye raconta a on djudje çou k’ il a oyou dire do fré d' on mwaisse sôdår aldjeryin, ki moennéve èn elicoptere å moumint des fwaits. Les moennes årént yeu stî dizo on toetea d’ on campmint d’ makizårds dins l’ bwès. Li camp åreut stî mitrayîs pa des elicopteres di l’ årmêye aldjeryinne. Les coirs des moennes, kitrawés d’ bale, ni plént don nén esse rindous tés kés. L’ Estat aldjeryin fijha poirter l’ donlêye ås islamiveus, et djusse rinde les tiesses. Mins on n' a seu rtrové ni l' moenneu d' elicoptere ki djha cwè, ni s' fré ki l' rapoirta å djenerå François Buchwalter.
1529
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Teleorman (distrik roumin)
Categoreye:Roumaneye
Grand coirbå
thumb|si cråne Li grand coirbå, c' est l' pus grand des coirbås k' on rescontere e l' Walonreye, mins end a pus des masses.
Corvus corax
Veye-so-Inne
Veye-so-Inne (la-minme Vile-sur-Ène; fr: Ville-sur-Haine), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou El Rû, el province do Hinnot.
Istwere
Tot å lon di l' istwere, Veye-so-Inne a conou bråmint d' batayes, di piyaedjes et d' sacadjes do fwait ki c' esteut on passaedje sitratedjike po les årmêyes (i sufit d' vey tos les refoircîs tchesteas, bastimints et grossès cinses d' avår la po s' è rinde conte).
Economeye
L' agricoûteure et l' aclevaedje ont lontins stî les deus seus ritches sourdants economikes do viyaedje et sont eco pratikés ådjourdu.
Ci n' est ki bråmint pus tård k' on-z î a drovou des tchåfors, deus bressenes, ene soucreye, ene cimintreye, ene verreye ey ene fabrike di prodûts tchimikes. Tot ça a målureuzmint clôs asteure et Veye-so-Inne a rdivnou on pitit viyaedje trankile.
Betchete por-
Li betchete por-, c' est ene rafoircixhante betchete puvite aplakêye a on viebe.
Mîtrinne Azeye
Rilidjons
Rilidjon muzulmane dispu l' Mîtrinne Ådje. Des grands sincieus muzulmans come Avicene ou El Xhawarismi (dicovreu des logarites) vinént did la.
Augusto Pinochet
Cårire politike
I va moenner l' payis a môde d' on dictateur disk' e 1990, la k' i leya fé des vôtaedjes democratikes.
Grand-Lô
Grand-Lô (dins les viyaedjes walons astok, Gronlô; neyerlandès Groot-Loon, Fr. Grand-Looz), c' est on viyaedje del comene di Lô, el province do Limbork (Flande), astok do Payis Walon.
Betchete di-
Rifondaedje des mots avou l' betchete di
Po les ôtes, on-z a ptchî di rfonde avou l' betchete dis-
Vevî
Li vevî est pus grand k' ene basse, et pus ptit k' ene laetche.
Lingaedje d' oyi
Istwere des lingaedjes d' oyi
Il estént cåzés pa totes les ptitès djins, et minme les signeurs et les bordjoes disk' al Revintreye francesse. El France, on va adon voleur dizindjner çou ki les ehåyeus politikes do francès, avou a leu tiesse l' abé Grigwere, lomèt "patwès", copurade ki les sconte-revinteus come les Vindeyins, djåzèt on lingaedje d' oyi ôte kel francès.
1î d' decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Lingaedje d' oyi
Istwere des lingaedjes d' oyi
Li scrijhaedje a grandès aiwêyes des lingaedjes d' oyi kimince diviè 1880 pol walon. Les tecses sont å pus sovint des fåves, des arimés u do teyåte.
Vicansté des lingaedjes d' oyi
Emey les pus vigreus ouy, gn a les troes lingaedjes d' oyi ki sont sol voye do rfondaedje: pweturlin (les prumîs k' ont cmincî, aviè 1990), li walon (k' a cmincî si rfondaedje diviè 1995) eyet l' picård (eviè 2000). Les troes sont li lingaedje "nåcionå" d' ene intité politike: Walonreye (Redjon Walone), Picårdeye, et l' redjon di Pwetou-Xharinte.
Li tchanson dimeure co ene des sacwès l' pus vigreuse emey les ptits lingaedjes d' oyi.
Graweye
Ene graweye (on grawia, on grawtea, ene grawiete, on forguinoe), c' est on fier avou ene pougneye po tijhner dins l' feu e l' aisse ou dins ene sitouve.
Categoreye:Usteyes Categoreye:Ahesses di manaedje Categoreye:Feu
Li tåvlêye do diåle (roman)
Racourti
Li mwaisse persounaedje vike avou s' viye mame. Il a dins les céncwante ans. I boute come cler di notåre.
Messe des trepassés
Divant l' messe des trepassés, l' aite aveut stî wårni d' potêyes di fleurs et les tombes avént stî fwaites. Après messe, li curé aléve e porcession eviè li çmintire, et beni les tombes.
Al Tossint, les cis ki n' savént aler a messe des trepassés alént a vepes des moirts.
Li tåvlêye do diåle (roman)
Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
Ça s' passe a Djiblou. A on metou moumint, li mwaisse persounaedje si va pormoenner dins les djårdéns d' l' Institut Agronomike.
La Semaine (gazete)
Egzimpe do contnou do limero 3-1898 (15 du djanvî)
Semaine Categoreye:Redîmés Payis
Tchene (plante)
Cannabis sativa
Schitroûle
Vicaedje
Elle esminceye cåzu tot sourdant.
Duwal (linwince)
Come pol singulî eyet l' pluriyal, li duwel si mete ås sustantifs, addjectifs, pronos u prezintoes.
Eptatlon
L' eptatlon ou setespôrt, c' est on spôrt avou set diferinnès diciplenes (adon, metou inte li pintatlon et l' decatlon).
Motî Toussaint
Contnou
Gn a pa des côps des vîs scrijhas (dandjreus des vîs papîs d' après Waime); i sont todi datés.
Eptatlon
Eptatlon d' comeres
L' eptatlon des cmeres n' egzistêye ki dispu les anêyes 1980. Li prumî côp k' il a stî metou ezès djeus olimpikes, ci fourit e 1984.
Wolfgang Amadeus Mozart
Wolfgang Amadeus Mozart, ubén d' ès veur no : Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart. C' esta on muzicyin. C' est l' onk des compôzeus d' muzike classike les pus rilomés avou Ludwig van Beethoven.
Walon (lingaedje)
Li walon, c’ est on lingaedje roman cåzé so on boket del Beldjike (li “Beldjike walon-cåzante” ou Walonreye walon-cåzante), ki rprezinte a pô près 70 åcint del Walonreye politike, ey en on ptit boket bijhrece do dipårtumint francès des Årdenes, k’ on lome cobén li Walonreye di France u “bote di Djivet”.
Mwaissès dnêyes
Li walon a skepyî diviè l’ 11inme sieke, pa les contaks todi pus shuvous des djins ki dmorént so totes les teres romandes del nouve principåté d’ Lidje. Cisse-ciale aveut divnou on dislaxhî payis a dater do 6 di djanvî 980, del volté da Notdjî kel sitinda ene miete di tos les costés.
El fén do 20inme sieke, on comprind ki l’ walon est on mancî lingaedje; adon, n a yeu sacwants flåwès sayes po mete e alaedje ene novele politike linwistike, ci côp cial po l fé rviker.
Cawete -oû
Fåsses cawetes -oû
Li coron -oû si rtrouve eto dins des mots la k' i fwait målåjhey del vey come cawete : boû, oû, foû.
Diyalectolodjeye
🇱🇰 ''Mape ALW 1, 65 (moyoû); 6, 81 (tiyoû).
Walon (lingaedje)
Mwaissès dnêyes
Les cis ki disfindnut l’ lingaedje walon sont lomés les waloneus.
Scrijha au
Foû do walon do Mitan
Adonpwis, dins l' gazete "Singuliers", on-z a rprins li scrijha pus fonetikes "ô" po les ki serè rfondou come betchfessî å; les mots avou l' betchfessî ô seront scrîts ö (sistinme Pierret-Mouzon), pu "ôn" ou "ôⁿ" (sistinme Otjacques).
Walon (lingaedje)
Istwere do walon
Diviè 1550, on n’ eploye ddja pus l’ mot “roman”. Insi dins les vîs papîs del djustice di Nameur e 1564, on trouve: “I djha co ki ç’ vindeu cial di Élessene djåzéve on walon tirant so l’ flamind k’ on comprindeut co assez åjheymint”.
Coleccion Somme Denis
Li coleccion Somme Denis a yeu on grand pwès so l' avancêye des belès letes e walon å 21inme sieke. Les scrijheus ont rascodou toplin des pris avou.
Batea
thumb|bateas-mouches a [[Djambe]] thumb|batea d' coûsse On batea, c' est èn éndjin ki va so l' aiwe po tcheryî des djins u des martchandijhes.
René Descartes
Vicåreye
Il a stî shuvou di shijh lives lomés Méditations métaphysiques (tuzaedjes filozofikes).
Walon (lingaedje)
Les soces pol diswalpaedje do walon
Deus soces eplaidnut del prôze nén racontrece dins les gazetes do minme no: Li Chwès eyet Djåzans walon.
Sicrîta
Li scrîta n’ nos dit nén todi kimint çk’ on prononcive li walon. Metans, cwand on-z a “u” dins on scrît di 1300, on n’ sait nén s’ i rprezinte li son “u” ou li son “ou”.
21inme sieke
Gn a co ene ôte ortografeye (po tot l' walon) a eto stî atvlêye e 2021 par Georges Staelens, li rifondou avancivös.
Vîs scrijhaedjes e walon
🇱🇰 Belès letes e walon; Invintåre des pus vîs tecses e walon (live)
Tcheslet
Etimolodjeye
Tcheslet est (u purade esteut) on no po mostrer des viyaedjes avou on pitit tchestea. Tcheslet, c' est eto on no d' famile. Èç no est rilomé dins les edroets ewou çk' on cåze li francès.
Nosse comene dit OYI (label)
Contnou des egadjmints
Po-z awè l' label, tchaeke comene doet s' egadjî a fé 15 diferinnès accions pol walon dins 5 dominnes. Tchaeke accion rapoite 5 u 10 ponts. Po-z awè l’ acertineure, les comenes divèt awè al boune 100 ponts.
Sourdant
Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Politike Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje *
Hoye
Ene mene al hoye si lome "houyire", "tcherbonaedje" ou tot biesmint "fosse".
Auguste Doutrepont
Il esteut prof di romanes a l' Univ di Lidje (di 1891 a 1929).
Biyografeye
Il studia a Lidje et moussî foû e 1888 (si prumî mwaisse fourit Maurice Wilmotte). Adon-pwis, porshuva ses scoles a Florince (dilé les Pio Rajna und Matteo Giulio Bartoli), u a Paris, dilé Gaston Paris eyet Jules Gilliéron, ey eto a Halle addé Hermann Suchier.
Ouve pol walon
Si mwaisse ouve di rcwereu pol walon årè stî, pus k' seur, si rashonnaedje di noyés walons. I ndè va-st eplaidî 15 dins on prumî ovraedje «Recueil de noëls wallons» (Schôtlêye di noyés walons) divins li «Revue des Patois gallo-romans» (1888). Adon-pwis, après des novelès rcwerances, ene novele ramexhnêye avou des miersipepieusès racsegnes: «Les Noëls Wallons» (les noyés walons) (1909). Ci live la va stombyî mo des Walons a lyi evoyî des noveas tecses, k' i va rashonné, mins ki n' seront espwetés k' après s' moirt pa Maurice Delbouille et vudî dins l' live Doutrepont-Delbouille so les noyés walons (1938).
Mins on n' lyi cnoxhe nou scrît e walon.
Anêyes 1140
11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke
Rappigne
Sourdants
Categoreye:Muzike
Bouwêye
Li bouwêye al måjhon, al mwin
Categoreye:Ovraedjes di manaedje
Stoelreye
Kékès dnêyes so les stoelreyes
Les stoelreyes ni sont nén si lon erî nonclôte ki ça. Si vos vos rprezintez ene sitoelreye come ene sitroete plake, vos ploz mete 200 di ces stroetès plakes la dins ene tchambe ordinaire.
Gros-Fayi (Hamtea di Lodlinsåt)
Gros-Fayi ([FR] Gros-Fayt), c' est l' no d' on hamtea di Lodlinsåt, èç hamtea est etur Lodlinsåt Cinte (å Coûtchant) eyet Lodlinsåt Hamindes (å Levant).
Vlamertindje
thumb|eglijhe
Djeyografeye
C' est l' pus grande ancyinne comene di dvant 1977 di l' intité, après l' veye d' Ipe leye-minme.
Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî
thumb|Coviete do live L' Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî, kel tite, e francès, c' est Anthologie des poètes wallons verviétois, c' est ene antolodjeye des fjheus d' arimés e walon do payis d' Vervî.
Gn a bén 76 scrijheus e walon k' î ont stî rprins.
Ferdinand Davaux
Ouve e walon
I ndè rashonne dedja ene schôtlêye e 1913, dizo l' tite «E travayant» (In travayant). Ele serè replaideye e 1937.
Christine Tombeur
Elle a scrît des prôzes dins l' Rantoele eyet l' Bourdon.
Hårdêye difoûtrinne
Si pådje so l' Aberteke
F.N. (Hesta)
Li F.N. (li efen), c' est ene societé d' Hesta, del province di Lidje, ki l' no francès, c' esteut «Fabrique Nationale d'Armes de Guerre». Adon-pwis FN Herstal.
Dins les bele-letes e walon
Dins «Li måtourné», ene des noveles di «Moudes a rvinde» (on live da Lucien Mahin, on terorisse walon ki s' etrinne e l' Sireye est tot contin d' î rtrover des fiziks efen.
Patwès latén
Categoreye:Etimolodjeye do walon Categoreye:Moirts lingaedjes
Djaenea fåsse ranonke
Discrijhaedje
Ele a-st ene grosse cråsse foye, del cogne d' on rno, ki dmeure å raeze di tere.
Céncweme
Creyances crustinnes
Les Apoisses estént rashonnés a Djeruzalem. Après l' dischinte do Sint Esprit, il ont cmincî a pretchî dvins totes les langues, sins ls awè studyî.
Racontaedje del Pintcosse dins les Akes des Apoisses
Dins l' Ouve des Apoisses, on raconte li prumire Pintcosse insi :
Veni creyator
Betchfessî oen
Betchfessi oen thumb|Mape des disfondowes di "poenne" (dinêyes di l' ALW 1, hagnon 69), li mape ni mostere ki les disfondowes avou -win.n; les disfondowes avou -on.n- sont å Levant Li betchfessî oen, c' est on betchfessî scrijha ki rascove fok ene pitite rîlêyes di mots, mins k' estént ene miete målåjheys a rfonde sins çoula.
Disfondowes do betchfessî OEN
Les mots sont sovint avou ene disfondowe avou -on.n- so Lidje et l' Årdene : Rilevans ki ces mots la si disnaziålijhèt a Vervî, Måmdey ey e payis d' Heve : So Nameur et Tchålerwè, on-z a ene disfondowe avou -win.n- (mins li shuvion VW si spotche et divni djusse W) : Cial eto, li win- si pout disnaziålijhî (Roman Payis, Coûtchant Flipveye) Gn a eto des fornaiviaedjes diyalectolodjikes, come
Marcote
Spårdaedje
Vike e tote l' Urope, apus k' l' Irlande.
Les bons camaerådes (live d' imådjes)
Contnou
I nive. Li ptite robete n' a pus rén a magnî. Ele rexhe et va cweri on magnijhon divant l' ouxh. Tchance eto, ele tome so deus belès rodjès raecenes, ossu grosses ki des betråles.
Come il est guedé, i tuze a poirter l' raecene a s' vijhén li ptit bedot... ki n' est nén la, pask' il est evoye cweri a magnî. Lu a trové ene rodje djote bén catcheye dizo l' nivaye, et a fwait cråsse eurêye. Cwand i rarive e s' cahoute, et vey li raecene, i n' trouve rén d' mî a fé ki del poirter å tchivroû... ki (minme djeu) el va repoirter al robete.
Fenaesses (famile)
thumb|Adjinçna des fenaesses ([[rigon)]]
Betchfessî å
C' est onk des prumîs betchfessîs do rfondou walon, avou l' betchfessî ô, la k' il estént ddja cåzu decidés dins l' Franwal Walo +
Prononçaedjes pus courts
Li longueur pout baxhî dins sacwants mots, aprume dizo spotchance do francès, k' a on prononçaedje court po les minmes mots calkés do walon (Libramont, di Libråmont).