cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Abråm
Diferinces inte li di tchaeke rilidjon
Po les djwifs, i sont les efants d' Abråm pal voye do sonk.
Les crustins si dijhnut efants d' Abråm pal fwè.
Aclevaedje des moxhes al låme
Racourti di l’ aclevaedje des moxhes
Li moxhtî eleve des moxhes al låme dins ene tchetoere. Les ovrires vont ploukî. Ele volnut d’ ene fleur a l’ ôte, ès tchedjnut d’ polen, ervegnnut a l’ apî, rimplixhnut li gato avu del låme, termetant ki l’ rinne pond ses oûs. On djoû, ene novele mere moxhe, avou on novea djonnea, va djeter et s’ endaler pus lon.
Confuciusse
thumb|
L' acsegnmint da Confuciusse, c' esteut des rîles di cdujhance el societé, et des mwaissès atuzes di goviernance po les moenneus politikes.
Rîles do confucianisse
dimandéve ås femes di schoûter leus omes, et les sudjets leu mwaisse. Ki : ces mwaisses la divént govierner pol bén d' leu sudjets, et nén les formagnî. Lezî mostrer l' boun egzimpe, et nén fé respecter leu povwer avou des sôdårs.
Djonturite å virûsse ås poyes
Categoreye:Maladeyes des poyes Li djonturite å virûsse, c' est ene maladeye des poyes, et eto ene miete des dînes k' est cåzêye pa on reyovirûsse.
Mile
On mile daegnrece u mile tot court, c' est ene unité di mzuraedje des longueurs ki våt a pô près 1.609 metes.
Eployaedje
On l' sieve co asteure dins les payis inglisacsons.
Fornaiviaedje des continints
Råjhonmints
Tot cwerant pus lon, il ont trové ki les viyès rotches et les fossiles des boirds del mer des deus costés estént les minmes. Houte di çoula, ces fossiles la ni savét ni naivyî ni voler. Metans : gn a deus cropantès biesses di dvance k' on-z a ertrové e-n Afrike ey e-n Amerike nonnrece : li Cynognathus eyet li Mesosaurus.
El fornaiviaedje des continints si fwait avou les plakes ki bodjnut. Eles si trovnut etur 75 eyet 250 kilometes dins l' tere. C' est avou ces mouvmints la k' i gn a des hosmints d' tere eyet d' mer. C' est eto a cåze di çoula k' des tchiminêyes eyet des monts ont moussî foû des parfondeurs.
Plakes
I fåt prinde asteme k' les plakes n' sont nén l' minme suddjet k' el fornaiviaedje des continints. I gn a sol Daegne, cwénze plakes. Sovint, les plakes ont l' no d' on continint, ki sont so ene seule. Gn a, avou ça, des foû-riles, inte di zels l' Azeye wice k' les payis sont so cwate plakes. Gn a k' set plakes k' ont del tere. :
Anêyes 1900
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Hamtea
Sacwants hamteas del Walonreye
🇱🇰 Sacwants hamteas del Walonreye (dedja diswalpés sol Wikipedia walon)
Luciye et l' noere rotche (live d' imådjes)
Sourdants do live
Nadine Fabry est li ptite-feye del pondeuse Lucy Fabry, k' a-st aprins do pondeu Richard Heinz. Ci-la a fwait ene pondeure del Noere Rotche di Werisse.
Såle di bagn
Li såle di bagn, c' est ene pitite plaece, bén recloyowe, d' ene måjhone la k' on s' pout bagnî.
Luciye et l' noere rotche (live d' imådjes)
Tecnike des desséns
Mins li mwaisse toele da Richard Heinz, c' est ene pondeure a l' ôle fwaite å coutea, come dit dins l' live:
Såle di bagn
Enairaedje
Gn a ene pitite finiesse, hôt metowe, udonbén ene buze d' enairaedje.
Lene di Benrath
Li lene di Benrath, c' est on royea eterlingaedje (izoglosse) dins les accints des lingaedjes tîxhons metous djondant (cognes coinreces di l' almand et do neyerlandès).
Ciplet
Sourdant
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
18 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
16 di djun - 17 di djun - 19 di djun - 20 d' djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Li nute divant l' Noyé (live d' imådjes)
Li nute divant l' Noyé (e-n inglès: The night before Christmas), c' est on live d' imådjes e-n inglès, parexhou aprume come powinme li 13 di decimbe 1923 dins ene gazete lomêye Sentinel del veye di Troy dins l' estat d' Noû York (Estats Unis).
Shuvance
Après ci powinme la, les alaedjes rapoirt avou l' Sint-Nicolai, divnou l' Pere Noyé, s' ont spårdou avå tote l' Amerike bijhrece, adonpwis dins l' monde etir. Dins les payis ki fiestixhèt ddja l' Sint-Nicolai, c' est ene deujhinme dujhance ki s' a radjouté al prumire, copurade dispu l' fén do 20inme sieke (a pårti di 1945).
Ratournaedjes
Li powinme a stî ratourné dins trinte-shijh meye lingaedjes.
Ene cope di deus (roman)
Pî-notes
Categoreye:Romans e walon
Universidade do Estado de Minas Gerais
L' Universidade do Estado de Minas Gerais, c' est univiersité d' Belo Horizonte, Braezi.
Essilaedje
Essilaedje di yebe
On les va rcweri avou l' tracteur eyet l' fotche frontåle a fwait k' on nd a dandjî.
Djaenixhant åbusson
I n' est nén magnåve.
22
17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27
1191
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Anêye
Ene anêye ou èn an, c' est ene termene 365,2422 djoûs di 24 eures di 60 munutes di 60 sigondes metrikes. Dins l' calindrî grigoryin, todi.
Anêyes 890
890 | 891 | 892 | 893 | 894 | 895 | 896 | 897 | 898 | 899
Hosmint di l' agnea noû-skepyî
Minêyolodjince
Les agneas k' ont schapé vont spåde li virûsse tote leu veye.
Senes del maladeye
Dins on tropea, on voerè po cmincî on nombe d' agneas ki sont trop ptits å skepiaedje, paski vinou å monde on pô dvant l' tins. Il ont sovint des longous pwels (raeces al linne foirt crolêye), des côps avou des taetches di noer.
Djeret
Maladeyes do djeret
Categoreye:Antomeye des biesses
Vexhiyite
Senes del maladeye
Li djin a håsse di pixhî dipus k' a s' toû.
Oronde di fniesse
Discrijhaedje
Si coleur saetche sol bleu, dabôrd ki l' oronde des ståves est pår noere. Mins si crope, ses rnos eyet s' face d' on peur blanc.
Dins les ouys di m' mame (tchanson)
Li tchanson a stî spårdowe sol Daegntoele a môde d' abetchtaedje (zûne-mårcutigne) divant l' metaedje dins lès botikes.
El Tchapele
Ban
El Tchapele -- 7160
Bedots
Mopliyaedje
thumb|Ene berbis, croejhlêye Lacaune x Demman k' a fwait cwate djonnes (å Marok) Normåldimint, li berbis va a berå (on dit eto : k' ele basnêye, k' ele berote) on côp l' an, å moumint k' les djoûs kiminçnut a discrexhe. Come les vatches, l' esminçaedje ni deure ki deus sgondes.
Aclevaedje des bedots el Walonreye
Asteure, c' est purade des ptits avlevaedjes, bråmint come pasmint d' tins. E 2007, gn aveut 50.000 berbis, et 5600 acleveus. Ça fwait des tropeas di moens ki 10 berbis pa berdjî.
PlayStation (grande console)
PlayStation | PlayStation 2 vignette|Li logo oficir del console. Li PlayStation, c' est l' no del prumire grande console di Sony. C' est ene console del cénkinme djeneråcion. Elle a rexhou e 1995, e-n Urope. On-z end a fabriké disk' e 2006.
Anêyes 880
anêyes 860 | anêyes 870 | anêyes 880 | anêyes 890 | anêyes 900
PlayStation (grande console)
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Djeu videyo
Låme (amagnî)
Sourdants
Categoreye:Amagnîs Categoreye:Aclevaedje des moxhes al låme
Estoeles (arimés)
thumb Estoeles (Èstwales), c' est ene ramexhnêye di powinmes al libe, sicrîts pa Jacqueline Boitte, ey eplaidî pa Tétras Lyre e 2020.
Li live mon l' eplaideu
Gilbert Mottard
C' est l' seul ome politike a-z aveur sitou mayeur, govierneu, minisse, et oteur walon.
Maurice Neuville
Maurice Neuville a skepyî diviè 1910. Il a moru li 8 di djun 1985.
Jean Laurent Lambert Remacle
Il a skepyî a Ptit Rtchin li 23 d' måss 1769 ey î mori li 15 d' awousse 1849.
Aiwe di Dwero
Coraedje
E l' Espagne, ele passe pa les veyes shuvantes: Almazan, Aranda de Duero, Tordesillas (Tordéssiyasse), et Zamora.
Jean Laurent Lambert Remacle
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole a Lidje.
1190
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Divoirçaedje
Dins les Belès Letes e walon
Dins l' roman «Vera» da Lucyin Mahin, li divoirçaedje si fwait dins on cotoû di dujhances ki n' sont nén les cenes del Beldjike.
Copixhe
Motlî
Les ptits hopeas d' tere des copixhes k' on leu ni e l' tere, c' est des frumijhîs.
Tchanson d' Sint-Nicolai
c' est dimegne e-n ût
Vocial li prumî coplet :
vinoz sint Nicolai
Si trouve divins l' tchanson "Margaye divins les nûlêyes" da Djhan-Pire Vervî,ki tote li tchanson est so l' Aberteke (ciddé).
Kairos Presse
Complotisse
Avou les foirt ledjires et ptitès margayes k' Alexandre Penasse a yeu avou Sophie Wilmès ey Alexander De Croo, il est sovint rwaitî på les ôtes medias come estant complotisse.
Noerès plokes
Li maladeye a stî dzindjnêye totavå l' Daegne e 1977.
Sinonimeye
Tos ces addjectifs la divnèt voltî des såvadjes nos d' djins.
Cåze
Les noerès plokes estént cåzêyes pa on plocvirûsse.
Istwere
Les dierins cas avår ci serént arivés dins l' canton d' Mondjoye, e l' Efel, e 1962. On disfinda adon les cwarmeas, eto do costé d' Måmdey.
Sourdants
Categoreye:Medcene Categoreye:Maladeyes ås virûsses des djins
Impire
Motlî
I n' dimeure pus k' èn impreur e 22inme sieke, c' est l' ci do Djapon.
Li Walonreye, boket d' impires
thumb|Impire franc Li Walonreye a stî aprume dins l' Impire romin dispu 50 divDjC disk' å 4inme sieke.
E 1802 et disca 1816, c' est ene pårteye do prumî impire francès.
Brouheur
Dins les doûcès creyances
Li Spetin s' î trouve.
Pwezon
Motlî
Cwand i mousse dins leu coir, i sont-st epweznés. On cåze d' epweznaedje u d' epwezonmint.
Li mot "velin" po les pwezon di sacwantès biesses li hagnèt et k' ont ene potche å velin.
Bôrea (djustice)
Egzimpes
E 1617, po on codåné dins l' signorreye di Mirwå, on côp k' li sintince toumêye, li djustice a rwesté on rôlî po ndaler cweri on bôrea disponibe. Li seu disponibe et l' pus près c' esteut Mwaisse Leyonârd Balsa a Nameur (60 km lon).
Asterlodjeye
Sôres d' asterlodjeye
L' "asterlodjeye coûtchantrece" u "asterlodjeye caldeyinne" a skepyî la dipus d' 4000 ans, e Moyén Levant. C' est leye k' est rashiowe so 12 planetes, d' a pô près on moes d' tins.
Parkes
Les Parkes (latén Parcae, francès Parques), sorlomêyes les Efileuses, les Awiyeuses, les Destinauses, c' esteut troes toluwes del mitolodjeye rominne ki mwaistrixhént li destinêye di totes les djins et tos les tolus (diès et tchik et tchak), di leu skepiaedje a leu moirt.
Sillabe al miere cossoune
e l' inglès
On trove ene sillabe al miere cossoune dins des mots come button (boton), «even» (minme), awful (teribe, esbarant), rhythm (rite, tipetape).
Verdeure
Ene verdeure u legume u djote, c' est ene plante k' on è magne ene pårteye (foyes, raecinêye, bodje, frut…).
Anêyes 870
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Les vwès del nute (teyåte)
Racourti
Gn a on ptit roufion ki tchoûle, sol dilé d' ene voye, tot seu. Gn a ene comere ki s' a neyî e Mouze k' on vént d' rapexhî. N a ene feme ki vout zoupter evoye avou on bea Itålyin.
Covisse
Li covisse (ou covaedje), po les oujheas, c' est l' termene la ki les frumeles s' acwatixhnut so leus oûs, po lzès cover.
Fiesse nåcionåle del Beldjike
Rweyåme
Djenerålmint, onk (ubén kékes) djoûs dvant l' fiesse nåcionåle, li rwè diboke on layusse. El fiesse nåcionåle, c' est l' ene des deus djournêyes di l' anêye, avou l' fiesse do rwè (15 di nôvimbe), wice k' on fwait on « Te Deum ». C' est on préjhaedje k' on fwait voltî å Bon Diu (bondiusté crustinne), dins les troes redjons del Beldjike.
Polio
Eploctaedje
thumb|picåve vaccén Li vaccén a stî trové pa Jonas Edward Salk.
Oblidjaedje d' esse vacciné e l' Beldjike et reyaccion d' sacwants
C' est l' seu eploctaedje k' est obligatwere e l' Beldjike.
Peumon
Maladeyes
Ene griyeuse maladeye do peumon, c' est l' pitizeye.
Borgogne (vén)
Rilomêye
Il esteut foirt préjhî e l' Walonreye. Il î est co motoit todi.
Cokea eyet Mwaisse Cok (live d' imådjes)
Publiyaedje dins l' Bourdon
Dispu li limero 659, les dvizes e walon sont-st eto ratournêyes e picård (sol divant-dierinne pådje). E picård, cisse binde d' imadje ci s' lome Coco et Maîte Coq.
Målåjhey advina (fåve do vî vî tins)
Dins l' modêye Lucy, c' est Tchårlukin ki dmande les målåjheyès kesses a èn eveke.
Facebook (rantoele di soçnaedje)
Come societé d' comiece
E 2014, ele ratchete ene soce di programe po les sûtifones; "WhatsApp" (djeu d' mots d' ene dijhêye inglès-cåzante, "What's up?", ki vout dire e walon : Ké novele ?) po on pris astronomike.
1496
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1869
Ôtès djins
Categoreye:Date
Zimtêye di boute-boutes (live)
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Coujhnåjhe Categoreye:Oujheas
Ri des Alinnes
I passe eto a Cugnon.
Rastrindou long O
Li rastrindou long O e rfondou walon
Gn a eto des mots rifondou avou on simpe O k' ont ci son la dins des disfondowes (oto => ôto).
Come des gaeyes so on baston ey ôtes powinmes (powinmes)
Contnou do live
I gn a eto on motî d' ene pitite pådje al difén do live.
Arameyin
Alfabet
L' alfabet arameyin vént di l' alfabet fenicyin. C' est dandjreus lu k' a dné l' alfabet arabe.
Iran
Istwere
Li revintreye islamike di 1979 riståre li Tchet, et askepyî ene republike islamike. Li Grand Moenneu, c' est on tchîf rilidjeus k' est ådzeu des povwers politike. Ça a stî Xhomeni pu Xhameney.
Gn ava on prezidint "refôrmeus" (ene miete dipus capitalisse), Mohamed Khatami di 2000 a 2004.
Magnåve tchampion
Gn a des cis ki vnèt dins les tchamps (come li cmon åbusson), et des ki vnèt dins les bwès (come li bleu pî).
Sacwants magnåves tchampions
Gombák
Eplåsse
Egzimpes di fjhaedje
Ene ôte manire esteut di stinde do saeyén et co bén del moståde so on gris papî, po saetchî l’ må.
Sourdants
Categoreye:Médyince Categoreye:Yebes ås maladeyes
Co ene rawete (plake)
Contenou
Les tites des tchansons dzo sont scrî oridjinålmint :
Dinozôre
Istwere
Sorlon l' atuzêye di l' evolucion, les foitoujheas avént vnou des cropantès biesses.
Rindjmint
Les Såriskeas sont dviznut e sacwantès trokes :
Fonte (tipografeye)
On sene pout rprezinter eto pus d' on caractere. C' est çou k' on lome les ligateures, k' end a-st a banslêyes e-n arabe, metans.
Lumçon
Dins les nos prôpes del Walonreye
C' est ossu l' ci des djins d' Årveye. Did la li no d' on scwere di ç' viyaedje la (oficirmint: Place du Lumçon).
1488
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Coloûte
Rishonnants cropants
Les viperes ont do velin.
Sourdants
Categoreye:Cropantès biesses
Motlî Lempereur et Marcelle so les plantes
Egzimpe d' intrêyes
Insérer ici un texte non formaté
Paraplu
Istwere
Gn a des siekes et des rassiekes ki l' paraplu egzistêye. I nos vént des payis d' Azeye. C' est on berôleu inglès k' a trové ciste usteye la si ahessante k' i l' a ramonné avou lu d' Chine.
Motî des beldjicisses da Francard et aidants
Il a stî scrît pa Michel Francard, Geneviève Geron, Régine Wilmet et Aude Wirth.
Sacwants mots studyîs
La kékes mots dedja metous e Wiccionaire:
Teyî
Camellia sinensis
Prumî bidon (roman)
thumb|coviete divintrinne et dessén vizon vizu Prumî bidon (Preumî bidon), c' est on roman e walon sicrît pa Louis Lecomte ey eplaidî e 1943.
Rivuwe (teyåte)
Sacwants rvuwes e walon
Michel Robert end a scrît ey acvierné ene ou deus a Djerpene.
1484
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Såvritarisse
Sourdants
Categoreye:Politike
Brudje
Istwere
C' est co la ki s' fi, Tchåle di Bourgogne, fourit coroné, pu s' maryî.
Dins les belès letes e walon
p.27 (moirt di Flipe di Bourgogne)
Djåke Bietrand (teyåte)
Elle a rexhou come live e 1934, imprimêye pa Nicolas-Edgard Pierard a Djilî.
25
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Codjowaedje siervi
Mwaissès piceures
Li bodje B pout esse diferin d' ene dizo-sôre di viebe a l' ôte.
Maladeye del bleuwe linwe
Li maladeye del bleuwe linwe udonbén five å catåre des bedots, c' est ene maladeye des bedots cåzêye pa on virûsse k' est poirtêye pa des picrons.
Zoupleuse
Po-z atchver, on pout sorlever l’ efant, li rtourner, et lyi shofler dins s’ pepete.
Plake-tot-seu
Les plake-tot-seus ont stî foirt al môde dispu les anêyes 1970.
Li mot "plake-tot-seu" fourit onk des prumîs noûmots do walon del fén do 20inme sieke, bråmint spårdou pa l' UCW.
Categoreye:Reclames Categoreye:Atôtchance
Vatche d' Erinse
(on papî da Joselyne Mostenne so cisse raece la, prezinté ås scoles di Bive)
Håre (viyaedje)
Rilidjon
L' abeye di Vå-Sint-Lambiet î aveut ene cinse, et gn aveut eto èn ermitaedje å Fayis, wice k' on bastixha ene tchapele, pu l' eglijhe Sint Antoenne.
Cier
thumb|Boerlant cier Li cier, c' est on såvadje roemiant des bwès et des tchamps. Ca l' indje s' a diswalpé dins les plinnes purade ki dins les bwès.
Auguste Carton
Biyografeye
I djouwéve todi on role comike, veyanmint s' pwès (130 a 140 kilos).
Il a stî directeur do "Teyåte des varyistés" d' Tchålerwè, pu d' l' Eden-Teyåte. C' est la k' il ovréve a l' intrêye del guere di 14.
Waibe (Daegntoele)
Les waibes e walon sont metowes so ene pådje tote seule.
Cier
Boerlaedje
S’ i s’ aprepièt cwand minme, po sayî di s' rinde mwaisse do vî cier, ci-ci les souke avou ses coines, et les rbôrer evoye.
Yvonne Stiernet
Redjårbaedjes
Stiernet Yvonne
Émile Sullon
Alére
"Dji vs va dire li minne sol tchant des Walons", Li Rantoele, ahan 2010.
Crantche e l' ouy ås vatches
Li crantche e l' ouy ås vatches (cancer di l' ouy, magnant må e l' ouy), c' est l' pus corant des magnants mås des rodjès biesses. Do moens dins les payis sins leucôze.
Médyince
I fåt côper-evoye les texhous crantcheus li pus rade possibe. Et rayi les ponts la k' ene ôte crantchoûle si vôreut ahiver.
Tchimin del croes
Såme rilidjeuse
Insi, après l' no del sitåcion, li priyesse dit li priyire shuvante:
26
i gn a: 100 - 50 - 1|25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40
24 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Categoreye:Date
Roman d' police
Sacwants scrijhaedjes policîs e walon
🇱🇰 Romans e walon
1476
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Le bout de la langue (fime)
Teyåte e walon
Pol teyåte e walon, li cineyasse a shuvou, inte des ôtès sacwès, «Les vwès del nute». Gn a eto des djonnes acteurs del dramatike ki sont filmés dins les coulisses, so sinne, et eto dins leu veye di tos les djoûs. Aprume Jean-Claude Dermont et Adrien Decloux. C' est zels k' edåmèt et ki cloynut l' fime.
Li Tchåd-Moncea (Hamtea di Djumet)
Li Tchåd-Moncea ([FR] Chaumonceau), c' est l' no d' on hamtea do pitit ban di Djumet, a Tchålerwè. Li Tchåd-Moncea, c' est eto l' no d' on teri ki si trove drola.
RBLC Mont
Li Royå Bert Lizabeth Club Mont ([FR] RAEC Mons ; Royal Albert Élisabeth Club Mons) esteut on club di fotbale del Walonreye disk' e 2015, cwand il aveut riployî haerna, il esteut e Divizion 2 do Fotbale Bedje. Èl ståde d' èç club est e Mont extra-muros, ey il si lome "Ståde Charles Tondreau". Asteure, li club ki djouwe rola est li Royå Bert Lizabete Kévi-Mont. Les sopoirteus eyet les djouweus estént lomés les "Dragons".
Le bout de la langue (fime)
Prezintaedje
I serè rmostré a Nameur, todi al Måjhon del Culteure et a Lidje, ås Grignous, å cmince do moes d' djun 2015
RBLC Mont
Riployaedje haerna
Li club aveut stî clatchî e riployaedje haerna pindant 'l såjhon 2014-2015. Li dierin match k' a stî djouwé esteut li ci conte l' Antwerp. Målureuzmint, li RAEC n' aveut nén trové 's rprindeu. Al fén d' el match, les sopoirteus d' l' Antwerp avént tchanté You'll Never Walk Alone (tchanson d' Liverpool, ki vout dire e walon : vos n' daloz nén mårtchi tot seu).
Petrea
Categoreye:Magnåves fruts Categoreye:Åbes ås fruts
Cocote (maladeye)
Eploctaedje
I fåt replocter tos ls ans avou on vaccén li pus près do virûsse ki trinne dins l' payis, u dins les vijhinès contrêyes.
Industreye
C' est çou ki fôrmêye li cwårtî deujhinmrece di l' economeye.
Sint Valintén
On preye eto sint Valéntin po les souweus et l' fivlinne.
Braket (plante)
Discrijhaedje
Ele ni vént nén pus ki 15 cintimetes hôte. Ses foyes sont orandjêyes, pitites ey aplateyes. Ele crexhèt a ptitès boheyes do pî del plante.
Grevesse ås rodjès pates
Vicansté del grevesse ås rodjès pates el Walonreye
Disk’ el prumire mitan do 20inme sieke, gn aveut des grevesse ås rodjès pates dins totes les corantès aiwes del Walonreye. Ey eto dins les vivîs et les abandnêyès cårires.
Cintråle nawearinne
Tournaedje d' ene centråle nawearinne
Li djondaedje di l' aiwe avou l' tchôd reyacteur va produre del wapeur ki va monter foû del tchiminêye del cintråle, et esse veyowe pus d' 50 kilometes lon.
Pî-diermite epufkinêye
Li pî-diermite epufkinêye u pî-diermite evilmêye, c' est ene maladeye k' ascût li pî-dieme (pea nourixhante di l' onguea, nawea do pî) des bovrins.
Minêyolodjince
Li maladeye avind li pus sovint les vatches fwaites (5 ans et dpus). Mins on l' a eto veyou dins les veas.
Avnance et senes del maladeye
Ele s' atrape å pus sovint dins å plantchî di l' onglete. Adon, ene va distrure les texhous vijhéns, et si stinde tot doûçmint. Mins gn a nou sene clinike tot on tins (li biesse ni xhale nén). Eyet li coine continowe di crexhe a costé, si bén k' i s' va fôrmer on dobe plantchî.
Cwand l' sûna des pårteyes malådes divént trop foirt, li vatche va lever l' pate, et xhaler djus.
Spoter
SPOTER
Spoter ène sakî c' èst li doner on sornom : li blan, l' rossia, l' twârdu, l' todi d' crèsse..
25 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
23 d' djun - 24 di djun - 26 di djun - 27 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Motî Yoran Embanner walon
Adjinçnaedje
Il a yeu on fel côp di spale da Lucyin Mahin (atåvlaedje di mots corants et rfondaedje) et Jean Cayron (sicrijhaedjes des mwaisses prononçaedjes e-n AFE), avou ene pitite rawete da Pablo Sarachaga.
Vindince et rlomêye
Li motî s' a vindou eto a des djonnes Walons k' ont d' l' agrès di raprinde li walon, et k' ont discovrou li rfondou avou ç' live la.
Ralfabetijhaedje
Categoreye:Alfabets Categoreye:Linwince
Pôce
Role essegnrece
Mostrer l' pôce å hôt vout dire ki tot va bén, k' èn ovraedje est bén fwait.
Cénk letes d' apoisse e walon (prumî live)
Contnou
Li prumire lete da sint På ås djins d’ Corinte a stî rmetowe e walon pa Maurice Debaty. L’ accint est l’ ci d’ après Djeve, et l’ ortografeye est l’ cene do scrijheu.
Hyalomma detritum
thumb|Frumele Hyalomma detritum, c' est on boschet del sôre des Hyalomma. Come les ôtes tikets di ç' djinre la, il a ses pates di deus coleurs, djaene et brune.
Live d' Urope
Discrijhaedje
Il a on blanc cou.
Aclevaedje
Li live n' est nén aclevåve. Si i nd apice onk, et l' mete dins ene cadje ås robetes, i va aveur l' air di s' etraityî sacwants djoûs, pu on bea côp, on l' ritrouvrè crevé.
26 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
24 di djun - 25 di djun - 27 di djun - 28 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
Divizion-1A do Fotbale Bedje (2018-2019)
Erîlé tchampionat
Play-Offs II-A (N°7 + N°9 + N°12 + N°14 + deus clubs di Divizion-1B) : K. Sint-Truiden VV ; R. Tchålerwè Esportigne Club ; K. AS Eupen ; K. V Oostende + K. VC Westerlo ey K. FCO Beerschot-Wilrijk (Divizion-1B).
Rlegué è Divizion-1B (N°16) : K. SC Lokeren
Hugues Aufray
Sacwants d' ses tchansons
Aufray Aufray
Pîtrin (viyaedje)
Agricoûteure
C' est l' viyaedje k' a dné s' no å Pîtrin (sôre di pourcea)
Lamproye di mer
Vicansté
Come toplin des pexhons voyaedjeus, ele disparexhe cwand on båre les corantès aiwes avou des grandès astantches.
Sourdant
Categoreye:Pexhons d' mer Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes
Cawete -åd
Li cawete -åd est l' minme kel cawete -ård ki s' a rindou mwaisse des mots vinou pus tårdowmint do francès.
Prumire lete sint På ås Corintîs
C' est ene lete d' apoisse sicrîte pa sint På (k' esteut adon e l' Macedône) et evoyeye ås noveas crustins d' Corinte.
Ratournaedje e walon
Li lete a stî ratournêye e walon pa Maurice Debaty ey eplaideye pa Jean Hamblenne dins l' live «Troes letes sint På et deus sint Pire rimetowes e walon» (2020).
Kartigne
vignette|Li kartigne pout s' fé didins ubén a l' ouxh. Li kartigne, c' est èn ocupaedje wice k' les djins comoennut on kart. Totfeye, on li lomreut puvite go-kart el Beldjike. Li kartigne est rwaitî come on spôrt d' oto eto, veyånmint k' c' est ene coûsse a wangnî.
Guerando
Gn è dmeure ene rwene d' on grand cazer k' aveut stî basti so on croupet, po-z awaitî li passêye del voye ki vneut droet d' Marakech eviè Azemmour.
Fåve etimolodjike
Les Marokins avént apicî on Portuguès, Ando, et lyi fé dire li scret des bômes k' i gn a dins tere dizo l' cazer. Et l' margougnî po k' i deye cwè : guerr, Ando (rinåde (çou ki t' sais), Ando).
Floriconte des pires di Gobtindje
Modêye Jacques Desmet
Tranquële come Batësse, Jésus n' rèspond rén. Bén seûr quë l' vëcairîye dwèt yèsse dêre dins lès cmpagnes, mins tot 'squ'adon, sondje-t-ë, on n' li a jamais sèré l'ëch, ni li r'fëser one gote d'aiwe. Comint è-st-ë possëbe d'ètassi ostant d'èguiëgnes dins s' capotëne. Tot dous, Jésus s'achid astok à l' mau èlèvé. Assotë dè veûy l'ome ossë paujêre, lë bièrdji s'astampe, rodje come on coq. Ça n'èst pës d'vëser qu'ë fait, c'èst bwârler. Sès-ouy li bolenèt fou dë s' tièsse, à s' fé pës laid qu'ë n'èst : « Mins pa tos lès diâles, va-s' më laiyi tranquële, passe të vôye man.nèt bok, t't à l'eûre djë m' va fé on maleûr ! »
1978
Ôtès djins
Categoreye:Date
Henri Bonhomme
Riprins dins l' antolodjeye di Vervî.
Pourcea
Motlî
Dinltins, les pourceas estént aclevés dins des rans. E sacwantès plaeces, il estént moennés dins les bwès pa on poirtchî en on tropea ki s' loméve li sonre. Mins asteure, el Walonreye et ôte pårt e l' Urope, on tént des pourceas dins des grossès poitchreyes.
L' aclevaedje des pourceas a leyî des nos d' plaeces el Walonreye.
Touwaedje
Après, on l' broûle, avou do strin (on dmey botea), po les soyes disparexhe. On l' broushe, et discaloter les ongletes. Pu on li screpe (dinltins avou ene rape, asteure å carcher).
Categoreye:Aclevåvès biesses Categoreye:Biesses ås tetes *
27 di djun
Li 27 di djun c' est li 178inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 179inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 187 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
29
anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40
Matile di Beldjike
Elle a skepyî a Uke li 20 di djanvî 1973.
Spotchaedje del voyale do prumî pî
Voyale i
E walon, gn a des cas la k' li spotchaedje est oblidjî, des cas la k' i n' l' est nén.
Sourdant
Categoreye:Linwince Categoreye:Lingaedje walon
Forboutaedje del velire ås vatches
Cåzes
L' accidint arive totshûte après l' velaedje ou dins les kékès eures après, cwand les vatches pressèt dtrop po ene metowe råjhon. Ça pout esse on målåjhey velaedje, on nén-netiaedje, avou l' pureure u dmeure agritchtêye ås fleurs del velire dipus k' a s' toû. On a eto djåzé d' on bas livea d' calciom.
Médiaedje
L' årtisse sayrè d' bouter so ene biesse astampêye. Si ele ni s' vout nén rlever, i fåt d' tote foice k' ele soeye coûtcheye sol gåtche costé, po ki l' pwès del panse ni vegne nén mete des rujhe å rfolaedje del matrice dins l' vinte.
On sistinme D po rastrinde l' aiwlinne del paroeze matriçrece, et del rinde pus ledjire, c' est di csemer do souke vanilé dissu l' frexhe pea après l' aveur netyî comifåt. Pu ratinde cénk munutes, divant di rbouter l' organe, tot l' fijhant rmoussî avou les deus mwins, di tos les costés e minme tins, po nel nén ctoide.
S' i gn a ene bole del groxheur d' on mlon ki dmane al fén, et ki n' vout nén rmoussî; sondjîz k' c' est metans l' vexheye k' est rployeye divins. Adon, el fårè vudî d' on picaedje d' ene aweye di srinke, ni trop fene ni trop grosse.
Lamproye di mouze
Lampetra fluviatilis
Lård
Motlî
Ene trintche di lård cût al paile, c' est on kerton.
li lård dins l' amagnî
On l' eployive eto po fé des spessès vôtes. N aveut nén ddja dandjî d' dire "vôte å lård", ça s' compindeut tot seu.
Aiwe-e-cour (maladeye des roemiants ås riketseyes)
Senes del maladeye
Li tess di splincaedje del voenne hatelrece est pôzitif (cisse-ciale dimeure rimpleye djus do pôce ki tchôke dissu å mitan do hatrea.
Disfouwant
Prôpietés des disfouwants
Categoreye:Droukes d' apoteke
Banasa
Vizite
On cmince li vizite pa ene tombe muzulmane k' est co la.
Alfabet ebreu
I si scrît di droete a hintche (come l' alfabet arabe).
102
97 | 98 | 99 | 100 | 101 | 102 | 103 | 104 | 105 | 106 | 107
Galaceye
thumb Li Galaceye, c' esteut on payis d' l' Antikité metou dins l' Tourkeye d' asteure.
Sourdant
Categoreye:Vîs payis Categoreye:Istwere di l' Azeye Categoreye:Tourkeye
Deujhinme croejhåde
Gn aveut i des Walons dins l' deujhinme croejhåde ?
Ridmeure les Tournaizyins. Tournai estant adon conteye di Flande, i shuvît leu conte Tiri d' Alzace, lu-minme aidant si somrin, li rwè d' France. Mins gn ava ossu des Flaminds avou l' flote inglesse. Est ç' zels ki ramoennît l' no des biyokes ?
Tcherdon d' ôr
Centaurea solstitialis
Gaston Reiff
Reiff Reiff
Li wiyete (teyåte)
Li wihete (Li wihète), c' est ene pîce di teyåte e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2012.
Plomes di cok (arimés)
Eplaidaedjes
L' ouve aveut ddja stî eplaideye e 1934, (edicion Georges Thone).
Malinwès (tchén)
Cwålités
I court rade.
Vegne (toponimeye)
vignêye
Categoreye:Toponimeye do walon
Li coirbå et li rnåd (fåve)
Racourti
L' ôte, ki s' recrestêye, drouve si betch grand å lådje… et lait tchaire li rmodou.
Honoré Chavée
Chavee Honoré Chavée a skepyî e 1815 ey a morou e 1877. A studiyî au sèminêre di Nameur èt après baguer à Paris.
30
25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35
PlayStation 3
Deujhinme varyisté
C' est l' modele k' a shuvou li prumî. Elle a rexhou e setimbe 2009, après awè stî anoncé el moes di dvant. On-z el a rsaetchî des vintes e 2012.
28 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Slovakeye
Li Slovakeye, c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Urope. Il a stî ahivé å pårtixhaedje del Tchecoslovakeye.
Brinne-l'-Alou (veye)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî a Brinne et alou.
Discandjoe
thumb|discandjoe d' Zaventem On discandjoe (rabaxhanmint, on candjisse ), c' est on sistinme di voyes diléreces (burtales d' otovoye) po passer d' ene otostråde so l' ôte, cwand end a deus ki s' croejhlèt.
Achille Van Calsteren
Il a scrît e walon :
Discandjoe
Sourdants
Categoreye:Voyes et tchmins
Voyaedje ezès payis d' oyi (live)
Tchaeke boket est ratourné e francès djusse après.
ISBN 978-2-930364-71-1.
Té (aboere do teyî)
Istwere
Cist aboere la n' a ataké a esse kinoxhou totavå e l' Urope k' a pårti do moumint ki les Portuguès l' ont rapoirté del Chine (e 16e sieke).
Voyaedje ezès payis d' oyi (live)
Espoûle moennrece
C' est çou k' i fjhèt, tot åd dilong d' l' anêye 2015. Po rtchaire e hapåd, a Mont, li djoû do novelan 2016. Et fé leu rapoirt, come Mont fwait l' sinne di mwaisse veye del tuzance (veye capitåle culturele) k' elle a stî tote ciste anêye la. Mins ont i trové l' mot madjike, al fén des féns ?
Dinêyes eciclopedikes
A costé di l' uzaedje come ouve di Belès Letes, li live dene eto des racsegnes eciclopedikes, ki pôrént vni bén a pont sol Wikipedia. Metans :
Michel Quévit
Michel Quévit, ç' esteut on militant walon, insi k' on politiloke yet socioloke.
Voyaedje ezès payis d' oyi (live)
Prezintaedje Rantoele
Adonpwis : si fé emacraler (et Pålene cåzu s’ fé foirci) e payis pweturlin; rescontrer l’ Diåle lu-minme el Hôte Burtaegne; berlôrer totavå l’ Picardeye francesse avou Lafleur, on riboteu djamåy parey.
Motlî d' Cele-dilé-Dinant
Adon-après, i fourit ey eplaidî come memwere del Comission rweyåle di toponimeye et diyalectolodjeye e 1959.
Floriconte då sint Nicolai
Rascourti
La set ans did la, gn aveut yeu ene abominåbe pômagne sol payis. Troes gaméns s' avént vnou piede dins l' grand bwès, et dmander å botchî po s' ecahouter pol nutêye. I ls aveut ascoyî, mins ls aveut touwé, et wårdé å saloe.
Vegne
Vitis vinifera.
Discrijhaedje
Li vegne s' agritche a des astocas avou des crankions.
Colera
Minêyolodjeye
Si prindeut foirt åjheymint dinltins, cwand l' idjinne esteut foirt brouxhire.
Médiaedje
Mågré ki l' colera, nén sognî towe raddimint les malådes, li médiaedje est assez simpe: i fåt renaiwer l' coir avou des renaiwant sés tot l' tins k' li schite deure.
A (plante)
Feudlissêyes
Pårteyes
Cist agnon la si lome eto ene tiesse u bole d' a. I s' pårtixh a 10 a 25 bokets, k' on lome on sclat, ene hûfe (schåfe), ene esclepe, ene schipe u on cwårtî d' a.
Jules Gheude
Jules Gheude est on franbråylisse walon yet francès-cåzant k' aveut skepyî li 21 di nôvimbe 1946 e Brinne-l'-Alou. Il a passé ès'-n' efance e Paris, el France.
Udinme
Mwaissès piceures
Li cåze di l' udinme, c' est d' aiwe estracelurrece ki n' rimousse nén rade assez dins les ecdûts ås voennes.
Udinme ås biesses
Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince Categoreye:Senes des maladeyes
Tchampnwès (lingaedje)
Sitindowe do tchampnwès
thumb|350px|Mape del Bijhe do dominne tchampnwès
Viyaedjes del Walonreye k' on-z î cåzéve tchampnwès
Li pus gros des viyaedjes del Walonreye k' on-z î cåzéve tchampnwès est metou so Smwès : Bôhan, Vresse, Mambe, Suni, Badjimont et Pusmadje, tertos metous asteure sol rebanêye comene di Vresse, el Province di Nameur. Portant, disk' e 1960, les troes viyaedjes di Suni, Pusmadje et Badjimont estént sol Province do Lussimbork (did la li limero diyalectolodjike "N63", avou N come "Neufchâteau" po Badjimont).
El France
Dins l' payis d' Tchårluveye-Måjhire, di Sdan, di Rénse, et d' Trwès.
Vizé
Tuzance walone
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Schoice teresse
Accidints dins l' schoice teresse
Ele si find pacô, et c' est on hosmint d' tere.
Serè (veye)
Accint walon d' Serè
Li mwaisse piceure di l' accint walon d' Serè, c' est l' prononçaedje «â» do betchfessî å. Did la li spotaedje des Serezyins, come dit cial å dzeu.
Seur di citron
Li seur di citron u acide citrike, c' est on seur k' i gn a aprume dins l' citron.
Urope coûtchantrece
Djivêye des payis di l' Urope coûtchantrece
Categoreye:Urope *
Li creyåcion do Monde (teyåte)
Tinme
Adon-pwis, tote li sinne avou l' peme disfindowe, pu l' moude da Abel, et l' mopliyaedje des djins mågré tot, Cayin tot fjhant toplin des efants a ses sours.
Pont di dmande
Dins les ôtes lingaedjes
Il a stî eto epronté pa des lingaedjes avou des ôtes alfabets come l' arabe. Mins, come di djusse, i s' mete a hintche, a l' evier, paski c' est la l' coron del fråze :
Paxhnåde do Cocaze
Biyolodjeye
C' est ene plante ki s' kisseme foirt åjheymçint. Gn a disk' a 100.000 grinnes so tchaeke pî. Cwand ele vént foirt sipesse, ele sitofe les ôtes plantes.
Dinêye come evayixhante indje
Si on toutche li seuve del plante, tot l' råyant, metans, et k' on va å solea dins les djoûs ki shuvèt, on pout atraper do fotosinsiûlijhaedje.
Dizindjnaedje
Categoreye:Epweznantès plantes Categoreye:Stofantès plantes Categoreye:Ombrelires Categoreye:Evayixhantès indjes
Stron-d'-pourcea (meteyo)
Skepiaedje
Les damabondes skepeynut les djoûs d' esté cwand i fwait foirt tchôd et k' gn a waire di vint.
I s' fwaiynut purade ådzeu d' ene sitindêye di såvlon, mins pacô eto so ene tere pirixheuse u a pårti do four ki sowe dins les tchamps.
Li coibjhî et l' bankî (fåve)
thumb thumb Li coibjhî et l' bankî (eto: li savtî et l' bankî, L' Arpagon eyet l' savtî ), c' est ene rilomêye fåve Lafontinne.
Sudjet
Li bankî li rsaetche di spexheur tot lyi dnant on gros niyåd.
Batreye di Hittine
Hittine Categoreye:Croejhådes
Dobe cawete -ron
Sourdants
Ron
Ramdinne
Vicaedje des muzulmans tins do ramdinne
Dispu l' fén do houcaedje al priyire des aireurs disk' å cmince do houcaedje al priyire di l' anuti, les djins ni vont :
Li ramdinne dins les belès letes e walon
Sacwants sinnes do roman «Vera» da Lucyin Mahin si passèt tins do cwareme moslimî.
J. Marteleur
Marteleur Marteleur
Aisse del Tuzance
Pî-note
Categoreye:Tuzance Categoreye:Bastimints
Romain Berger
E 2013, il a fwait on memwere so li rfondou.
Il a djouwé dins l' fime di racsegnes «Li langue åd dibout del linwe».
Linne
Li linne, c' est les pwels des berbis, k' on tond on côp l' an.
Payis d' Vervî (diyalectolodjeye)
Categoreye:Diyalectolodjeye walone Li Payis d' Vervî, pol diyalectolodjeye walone, c' est Vervî et s' cotoû.
Faro (bire)
Fijhaedje
On radjoute do rodje souke po rfé on deujhinme travayaedje.
Discrijhaedje
Ele fwait 4,5 åcint d' alcol.
Peumoneye
Senes del peumoneye
Onk (ene) k' a ene peumoneye :
Fåvnale (roman)
Li fåve est publiyeye e walon sol pådje di hintche avou l' ratournaedje francès vizon vizu (sol droete pådje).
Peumoneye
Peumoneyes ås biesses
thumb|Peumoneye avou foetijhaedje (bedots)
Categoreye:Efouwaedje (medcene) Categoreye:Sistinme respirrece Categoreye:Maladeyes
2023
Fiesse ås lingaedjes walons
Ele s' a tnou a Måmdiy li 23 d' may.
Fåvnale (roman)
Plaçaedje dins l' espåce et dins l' tins
Fåvnale, di ces trevéns la, c' est don bén on hamtea do conteye di Derbu. Gn a ene tchapele, k' on pout dire ene eglijhe, poy k' i gn a on curé. Les hamteas les pus près, c' est Pitihan et Biron. C' est la k' les djins ki cwitèt Fåvnale si vont rastapler.
Anêyes 810
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Colibacile
Sôres di colibaciles
Categoreye:Bactereyes
1970
Ôtès djins
Categoreye:Date
Matchete
Eployaedje essegnrece del matchete
Sol drapea d' l' Angola.
Sistinme Feller-Léonard
Li sistinme Feller-Léonard, c' est on radaptaedje do sistinme Feller ås uzances des scrijheus do payis d' Nameur.
Skepiaedje
Dijhaedjes
Inte grandès djins, on dit : "Li feme Linåd a yeu si efant; elle a on gamén; il ont rieu ene gamene".
Gilbert du Motier de La Fayette
thumb|si portrait, pondou pa Joseph Désiré Court (1792) Lafayette, di s' plin no, Marie-Joseph Paul Yves Roch Gilbert du Motier, marquis de la Fayette (6 di setimbe 1757 - 20 di may 1834), c' esteut on nôbe francès, divnou militaire.
Istwere di s' ramassaedje a Rotchfoirt
E 1792, Lafayette aveut stî codåné come "traite al nåcion" pås revinteus francès. I s' vola aler catchî el Prûsse. Avou ds ôtes pareys a lu, il arivît a Rotchfoirt et dmander po trevåtchî dins les Bas Payis otrichyins. Les otorités otrichyinnes ont bén vlou, mins les oficîs francès si dvît dner a conoxhe.
Cérudjeye rabelixhante
Categoreye:Cérudjeye Categoreye: Estetike Categoreye:Medcene
Anêyes 800
anêyes 780 | anêyes 790 | anêyes 800 | anêyes 810 | anêyes 820
Rinliye
Rinliye, la minme e picård ([FR] Renlies), ubén e Feller « Rinlî », c' est on pitit ban del comene di Biômont, e province do Hinnot.
Olympic Club Tchålerwè Fårcene
Nén-Fotbalisse
Thierry Pister (Etrinneu)
Alot
Sôres d' alots d' sonk
Si l' sonnaedje si fwait dins èn organe loumirrece (boyea, matrice, brontches), i va dmorer la on tins, pu rexhe avou les distcheyaedjes di cist organe la, s' i gn a del plaece assez.
Conteye di Nameur
Il esteut metou inte li Principåté d' Lidje, li dutcheye di Braibant et l' conteye do Hinnot.
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Bokets del Walonreye Bouyon
Årtisses
Graveûs
Vos avèz difèrintès cougnes d' ârtisses : pintes, graveus, tchanteus, d' cinèma, d' tèyâte... Lès pintes, come lès graveus, sont pa-côp sititchî dins dès lisses, dès sôres (catalôgues) ki sont lomêyes "sicoles". Insi, vos avèz po Lîdje ène sicole di graveus k'a comincî è 1876 avou Andre De Witte (skèpiyî li 2 d' awousse 1850) k' a gravé branmints d' portrèts : Nicolas Defrècheux, Henry Orban, Emmanuel Desoer, Félicien Rops, dès feumes d' ovrîs èt dès cinserèsses... Il a dovièt l' voye à Auguste Donnay (24 d' avri 1862), François Maréchal (k' a gravé dès hièrtcheuses, dès tèxheuses d' osîr èt dès imaedjes di Lîdje), Armand Rassenfosse (k' a, li, gravé dès coméres, dès djolîyes èt dès arnåjes).
Novelan amazir
Fiestixhaedje
On fwait tot bounmint ene boune eurêye. Å pus sovint on towe ene poye u ene dîne. Voltî avou ene påsse a pårt lomêye rfissa.
Xbox 360
Rujhe
A l' atake, les prumirès Xbox 360 aveut des problinmes po roter, foiravant avou leus materiås ddins. Cwand i gn a troes rodjès loumires, ça vout dire ki l' éndjole n' rote nén. On lome çoula : li Red ring of death. Ratourné, ça dene : « El rigne del moirt ». On l' sait ertaper, si e cas.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Djeu videyo
Motlî di Ståvleu
Contnou
Gn a 40 pådjes. Pu 11 pådjes di coridjaedjes et rawetes.
Pris Marcelle Martin
Marcelle Martin Categoreye:teyåte e walon Li Pris Marcelle Martin, c' est ene bate di scrijhaedjes di pîces di teyåte e walon.
Djapon
Li Djapon, c' est on payis d' Azeye. Li mwaisse veye est Tokyo.
Sistinme Feller-Fauconnier
Spårdaedje
Li sistinme Feller-Fauconnier est eployî:
Måjhon do Peupe
Istwere
On n' poleut nén vinde del gote dins les måjhons do peupe (lwè Vandervelde). Li cårbartî si loméve "limonådî". On fjheut cinema, n aveut des bibiotekes, des scoles, envd.
Måjhon do Peupe foû del Walonreye
Categoreye:Bastimints Categoreye:Socialisse Categoreye:Istwere del Walonreye
Sébastien Pocognoli
Sourdants
Pocognoli
Ferire (viyaedje)
thumb|eglijhe
Alberto Contador
thumb|left|120px|(e 2015) Alberto Contador, c' est on coreu a velo espagnol k' a wangnî li Toû d' France 2009.
Colibacilôze des poyes
Morance
Li morance pout monter pår, djoû après djoû, oubon-bén fé do zigzaguigne, on djoû dpus, on djoû moens.
Mes ptits copleus (binde d' imådjes)
Les tecses ont stî rmetous e walon pa Paul-Henri Thomsin.
Colibacilôze des poyes
Ådje
Les poyons des prumirès samwinnes sont puvite acsûts del botroûlite å colibacile.
Schandeye (live d' imådjes)
Li spoûle
C’ est li cminçmint do bontins. Lilia ni vout nén mete si cwefe po-z aler a scole. Mins, voye non voye, tel metrès, dit-st ele si mame, mwaijhe.
Va shuve on « monitorigne » del timperateure del bounete, paski, si l’ nitêye si rafroedixh, c’ est l’ moirt waeranteye po nos pûytons.
Toû d' France 2009
Li meyeu pedaleu dins les montêyes, ça a stî Franco Pellizotti, et c' est Thor Hushovd k' a rascodou l' vete mayot do meyeu sprinteu.
Andwè
Istwere
Gn aveut on fôrt ki sierveut a disfinde Nameur.
Dins les Belès Letes e walon
On cåze d' Andwè dins les deus romans da Hinri Matterne, «Al fosse al diele» (2006) et «Louwis d' emon l' Pitchou» (2012).
Hiyinnes
Hyaenidae (hiyinnidîs)
Des åbes et des yebes d' åtoû des fagnes (live)
Corwaitaedje
Ci live la a toplin des beas costés.
Croejhete do cmon amazir marokin
Dispårtixhaedje des mots
Dimorèt atroclés å sustantif u å no prôpe:
Moxhes al låme (sôres)
Categoreye:Insekes Categoreye:Aclevaedje des moxhes al låme Djivêye des sôres di moxhes al låme
Urope
Mins les moxhîs ont bråmint bastårdé les moxhes di tchetoere.
Croejhete do cmon amazir marokin
Nombe
🇱🇰 «Pluriyal e l' amazir» Gn a pont d' rîle unike pol pluriyal des nos.
Årvier do walon, les sustantifs pluriyals si prononcèt todi d' ene ôte façon ki l' singulî. On trouve tolminme sacwants rîlêyes.
Djoncret
Djoncret, e Feller : Djoncrèt ([FR] Joncret) est on pitit ban del comene di Djerpene, e Province do Hinnot.
Croejhete do cmon amazir marokin
Candjmint del voyale do prumî pî
🇱🇰 «Atelêye cogne (sustantif amazir)» Dirî sacwants dvancetes u des mots-usteyes (ⵉⵍⵍⴰ = i gn a), li voyale do prumî pî candje. C' est çou k' on lome ene atelêye cogne eneviè l' cogne ordinaire ki s' lome adon li libe cogne
Mins gn a eto des mots ki n' candjnut nén.
Les mots pluriyals ni candjèt nén.
Infinitif
L' infinitif n' egzistêye nén e-n amazir. Po les ratournaedjes, on dene li bodje do viebe, ki c' est l' kimandeu omrin singulî.
Mots d' mostraedje
Vocial les pronos d' mostraedje
Adviebes
Les adviebes sont ricnoxhous come ene categoreye di mots a pårt dins l' croejhete di l' amazir.
Les adviebes di cwantité: ⴱⴰⵀⵔⴰ (bahra) (bråmint, foirt)
Ebem-Emål
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Couyet
Lisse des borguimwaisses
Vocial dzo èl lisse des borguimwaisses di Couyet :
Violinne (teyåte)
Elle a stî creyeye e 2015 pal dramatike walone di Djilî «Les Disciples de Chenier».
Grande Notru-Dame
thumb|On vitrå ki rprezinte li montaedje å cir di Mareye Li Grande Notru-Dame (on dit eto : li Notru-Dame d' emey l' awousse, li Notru-Dame d' awousse, li Nosse-dame d' awousse, li Cwénze d' awousse, li Sompcion), c' est l' pus grande des fiesses a l' Aviedje Mareye dins l' rilidjon catolike. Ele si passe li 15 d' awousse. Ele fiestixh li montaedje å cir di l' Aviedje.
Li Grande Notru-Dame est shuvowe bénrade del Pitite Notru-Dame. Li termene inte les deus si lome l' Inte-les-deus-Notru-Dame.
Walipicård del Bote do Hinnot
Sacwants piceures
Repetaedje d’ on sustantif pa on prono (come e picård) “Tout d’mème ! gn’y a pwins d’ bon sin” ieu dit l’ live ås moulons (mot po mot: lezî dit l’ live ås molons)
Grande Notru-Dame
Sourdants del fiesse
Après l’ deujhinme dismolixhaedje do Timpe di Djeruzalem, les djwifs nén-crustins alît braire tos les ans so les dismolixheures, e rmimbrance do Timpe. Les djwifs crustins, po wårder l’ uzance d’ on perlinaedje li minme djoû, alît dlé l’ monumint Rachele, a troes meye ascoxheyes di Betleyem, ewou k’ i gn aveut on pousse.
Prouve
Categoreye:Djustice Categoreye:Filozofeye Ene prouve, c' est tolminme cwè (fwait, temonaedje, analize) ki mostere k' ene sacwè, k' est co so dotance, est bén l' veur.
1961
Ôtès djins
Categoreye:Date
Tîfusse
Minêyolodjince
Li maladeye ni s' atrape ki pa ene hagneure d' on viermin come les pouces et les tikets.
Amour
Motlî
Mins on a reployî eto li simpe viebe «inmer», come e francès. Insi, Bruno Picard wangna li pris del tchanson e walon e 1985 avou ene tchanson lomêye «Dji t' inme, Mareye-Jane»; Chistian Thirion, dins èn adrovaedje del Rantoele-gazete, trouve li vierbire «vey voltî» ene miete aviyeye. Mins toplin des scrijheus et des cåzaedjisses ont ptchî di siervi «vey voltî». Metans, André Gauditiaubois, dins l' tchansons da Wiyam Dinker «Vir voltî, c' est tot çk' on vout dins l' vicreye».
Son é
dins les walons coinreces
Mins cåzu tos les sons é do rfondou mankèt dins ene lådje contrêye metowe e fén mitan del Walonreye, åtoû del Fåmene ki lzès prononce "è" (/ɛ/): singlè, dji va tchantè, dj' a tchantè, tchantèz, on lèt, do sè.
Dizi
Rilomêye do lomaedje walon
Li nierveusté del biesse a dné s' no a ene marke di moto k' esteut montêye el Walonreye: li moto Guzzi.
Set solos po Rathmès (tchanson)
Set solos po Rathmès (Sèt´ solos po Rathmès), c' est ene tchanson egadjeye, sicrîte pa Guy Fontaine et metowe e muzike pa Jacques Lefebvre.
Ecefalite
Ene ecefalite, c' est l' efouwaedje di l' ecefale (cervea et organes djondant). Sovint eto, les menindjes. Did la, li lomaedje corant menindjecefelite.
Haycou
Mwaissès piceures
Les haycous sont foirt ledjirs come powinmes, aprume avou leu vers impwairs. On les pout lére al varade et les trover ene miete biesses (come les pinsêyes). Mins si on tuze ene gote pus lon, on voet k' gn a mo d' l' idêye padrî. C' est del veye des djins k' on cåze, avou ses disbåtchances et ses ptits bouneurs. C' est çk' on lome dins l' haycou li «wabi-sabi»
Houte di çoula, e djaponès todi, on bon haycou doet aveur ene opôzucion etur les deus prumîs vers. Tant k' å troejhinme, kécfeye k' i rmete les deus prumîs e-n acoird, et insi mostrer k' l' univiers egzistêye ossu bén avou l' hôt ki l' bas, li mwais et l' bon, evnd. Des ôtes côps, i les rbate ambedeus, et insi mostrer ki l' tuzaedje ni s' arestêye nén ås deus prumirès idêyes mins k' i gn a co ene ôte voye. Ou co les espliker.
Charles Wilmotte
Ouve pol walon
Il a scrît kékes tecses dins «Les Cayés walons».