cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Toussaint Brahy
C' esteut, aprume, on scrijheus d' tchansons e walon.
Belgica (batea)
Li deujhinme Belgica
Si mwaisse bouye c' est di corwaitî l' evironmint marén del Mer do Nôr, di ramexhner totès sôres di dnêyes so les porcessus biyolodjikes, tchimikes, fizikes, djeyolodjikes eyet idrodinamikes ki s' î fjhèt. Li batea overe come on laboratwere totafwaitmint ahessî, l' analijhaedje des materiås ramexhnés s' fijhant dins des univiersités eyet instituts d' ricweraedje bedjes.
Neute Teritwere di Moresnet
Discrexhance
Après l' guere, li Traité d' Versailles di 1919 va mete fén po d' bon al "neutralité timporaire" k' aveut stî decidêye cint ans pus timpe, tot decidant ki l' teritwere, avou on boket del Prûsse (les redîmés payis) serè dné al Beldjike, ki s' trovéve do costé des wangnants del guere, dismetant ki l' Almagne l' aveut pierdou.
Tins del deujhinme guere daegnrece, li teritwere, avou tot l' restant des bans tîxhon-cåzants des redîmés payis, vont esse ranecsés pa l' Almagne, disk' e 1944.
Hunan
Elle a-st ene sitindêye di 211.800 km² po 66.980.000 dimanants.
Maissin
Maissin (e walon come e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rabané avou Palijhoû.
Flohîmont
A vey
lavoe rabistoké dins ls anêyes 1990, et k' a stombyî Jean-Claude Rigaux a lyi fé on powinme.
Cawete -on
Sôres di bodjes
Mins, pus sovint, c' est on boket di l' accion fwaite på viebe ki sieve di bodje :
Li cawete -one est pus råle dins l' minme sinse.
Candjmint d' voyale po les mots avou ene dobe cawete, -on estant l' prumire
Si l' bodje finit pa ene dobe cossoune, come on n' pout nén aveur troes cossounes ene dirî l' ôte, on va soeye-t i :
Cawete -åsse
Rîlêye francès-walon
Ces addjectifs la respondnut tofer à èn addjectif francès avou l' cawete -âtre.
Charles Massaux
Sourdant
Massaux Massaux Massaux Categoreye:Li Chwès (soce et gazete)
Li Tchant des Walons
Istwere del tchanson
Li muzike fourit metowe e concours pal "Ligue Walone". A ç' moumint la, Louis Hillier esteut el Grande-Burtaegne (come violonisse, compôzeu et tchîf d' orkesse), et trova l' anonce dins ene gazete deus djoûs divant l' dierin djoû po revoyî les airs. C' est dins l' trén et l' batea al wapeur po rivni a Anverse k' i compôza li muzike do Tchant.
Vierbire avou djus
Sacwantès vierbires a coplemint
Come po les ôtes viebes å spitron, li coplemint si pout vni mete inte li viebe eyet li spitron "djus".
Li Tchant des Walons
Cåzaedje oficire e francès
Chal pa dzo les paroles e francès k' ont stî aplakêyes al muzike. A noter k' i gn a nén l' minme nombe di coplets, k' i n' sont nén dins l' minme ôre, et ki pa des côps li tecse e francès est ene miete lon erî do ci e walon.
2003
walon
Spectåke son et loumire avou do walon
Rime-rame d' efant
Les toitche-linwe sont eto rwaitîs pacô come des rimes-rames d' efants.
Vierbire
Po des racsegnes sol mot "vierbire", alez s' vey e splitchant motî.
Gcao Coma
Gcao Coma (16 di decimbe 1944 - 1î d' djulete 2003), pus cnoxhou dizo l' no di N!xau, esteut-st on cinsî ey èn acteur namibiyin k' a divnou fameus lon et lådje tot djowant l' role di Xixo, bushman do Kalahari dins l' film The Gods Must Be Crazy (Les dieux sont tombés sur la tête dins l' modêye e francès) eyet ses shûtes.
Maurice Georges
Hårdêye difoûtrinne
Georges, Maurice
Rachid El Ouali
Rachid El Ouali (e walon, ci sereut scrît El Wali) a skepyî li 3 d' avri 1965 a Rabat.
I djowe eto dins des reclames al tévé.
Il a eto stî fijheu d' fimes.
Cawete -ance
Ance Li cawete -ance
Augustin Vermer
Sipepiaedje di l' ouve
Come di djusse, Gustin Vemer a cpôtyî l' pene po ratourner les fåves da Lafontinne come :
Sint Gubiet
Gubiet leya hatche et matche li veye di sôdård, po s' vini s' astaler a Djiblou. Ci fourit l' troejhinme conte do dominne. Il î fjha basti ene ritche abeye benedictene.
Porcession sint Gubiet a Djiblou
Si fjheut del nute, li 22 et l' 23 d' may. Ene miete divant meynute, les djins s' rapoûlént avou des lantienes divant l' tchapistrea. A meynute petante, i s' metént en erote po fé l' Toû sint Gubiet.
Thiry (discramiaedje)
Thiry, c' est l' riscrijhaedje do ptit no walon «Tiri», divnou no d' famile.
6 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Djan-Leu (roman)
Documintåcion
Tot lijhant l' live, on aprind eto bråmint åk.
Syince
Syinces uminnes
*
Fleuru (veye)
Istwere
Fleuru a cnoxhou mo des displit el Moyinådje. Elle a stî broûlêye e 1333, 1356, 1431, 1556. 1684.
Årt
Li ci ki boute so onk des årts, c' est èn årtisse.
Ågne
Ene ågne (u: èn ågne) u on bådet, u ene bourike u èn aze, c' est ene biesse ås tetes, k' a cwate pates et ås longuès orayes.
Taekwondo
thumb|295px|Competicion di Taekwondo
Ågne
Dins les såvadjes nos
Agne
Gomzé
thumb|Eglijhe di Gomzé
Amanite pantere
Discrijhaedje
Li pî est blanc 6 a 10 cm hôt, et 1,5 cm lådje. Il est lisse, avou 1 a 3 aneas avou on vwele.
I n' a pont d' odeur ricnoxhåve.
Pîce di manoye
Ene pîce di manoye, c' est on rond boket d' metå (sovint d' l' årdjint) ki sieve a payî des ptitès desses.
Fé des pîces di manoyes si dit "bate manoye". C' esteut la on sene di dislaxhance politike tins del Moyinådje. Adon, gn aveut pont d' biyets.
Tintin (binde d' imådjes)
thumb|les mwaisses persounaedjes des avinteures da Tintin; dins l' ôre: Tintin, Captinne Hadok, professeur Soya, Milou, Rastapopoulos, Nestor, les Dupont, Bianca Castafiore, Serafin Lampion Tintin et Milou, c' est les mwaisses persounaedjes del binde d' imådjes do minme no askepieye pa Georges Remi.
Persounaedjes
Tintin, c' est on gaztî rapoirteu, on djonne ome, k' a ene bizete dins les tchveas et des marones di gofe. Mins dins totes ses avinteures, i gn a k' on seu côp k' on l' voet fé s' mestî (dins Tintin å payis des Sovietes, onk des prumîs alboms).
Chånxi
Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Prumire batreye di Fleuru (1622)
Les Espagnols alént co wårder l' Walonreye ene bele tchoke (redjime des Bas Payis espagnols.
Djôzef II d' Otriche
C' esteut l' fi da Mareye-Tereze d' Otriche.
Diccionaire di Tot l' Walon (R10)
Istwere do pordjet
🇱🇰 Diccionaire di Tot l' Walon (R1 + R2) Tiri Dumont aveut ddja fwait ene saye so aspougneu d' tecse so les N e 1993. Adonpwis, il a fwait les B, ene pårtêye des C et les D. Lorint Hendschel a fwait les A et ene pårteye des C.
Asteure, Lucyin Mahin fwait co on cint d' mots tos les moes (totavå l' ôre alfabetike), eyet les tiper so on ridant d' l' Aberteke. I les rmete eto dins l' grand fitchî sourdant, sol cogne d' on tåvleu, aberwetåve.
Li 21 d' djulete 2020, gn aveut dipus d' 31.300 intrêyes. Li 18 di djun 2023, end av 34.273. Li nombe d' intrêyes pout esse shuvou tos les troes moes sol gazete Li Rantoele.
Pårticipe erirece
Ces addjectifs la, copurade les femrin, polnut esse åjheymint sustantivés.
Eployaedje e walon
L' eployaedje des pårticipes erireces e walon est pacô diferin do ci do francès.
Pårticipes erireces des viebes di mouvmint
A ç' moumint la, c' est des vraiys passés compôzés. I mosternut ene accion k' est houte.
Pont d' acoird avou l' droet coplemint metou padvant
Ci sereut ene flotche di croejhete e walon di scrire u dire:
7 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Romantî
Les rlomés romantîs sont metous so ene pådje tote seule.
Motî walon
thumb|Li [[motî Forir, onk des pus vîs]] On motî walon, c' est on live di mots avou ene rîlêye di mots walons ådvins.
Sôres di motîs walons
Gn a eto kékes motîs walon-almand (inte di zels, li motî d' Doncô), et des motlîs walon-inglès (inte di zels, li croejhete do Ptit Gueg).
Batreye di Fleuru
I gn a-st avou bråmint des batreyes a Fleuru tot åd dilong d' l' istwere, mins les troes pus importantes sont:
Tocåy
Li vén d' Tocåy (u, tot biesmint, li tocåy; e hongue tokaji [tocåyi]), c' est on vén del Hongreye fwait avou des setchis rujhins. I fåt k' il åye ridjalé dsu. Les foyes des vegnes, adon, sont djaenes.
Noyé
Dujhances nén rlidjeuses
E l' Urope, e l' Amerike et co ôte pårt, Noyé est fiesti eto pa des cis ki n' sont nén u ki n' sont pus crustins. Adon, c' est ene fiesse la k' on magne bén, avou si famile u ses soçons. C' est po ça k' asteure on cåze purade di rewoeyon d' Noyé.
Les Amerikins ont ptchî di magnî ene dîne ci djoû la : c' est l' dîne di Noyé. E l' Walonreye, el deujhinme mitan do 20inme sieke, c' esteut purade on long wastea, li bouxhe di Noyé. Divant çoula, on touwéve voltî on pourcea, et magnî des tripes, come ça s' passe todi pattavå el Urope do Levant. Ås heyeus - et ouy purade ås efants la k' i gn a pupont d' heyeus - on fwait voltî des cougnous et des boûketes.
Sourdants
* Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Doûcès creyances Categoreye:Fiesses rilidjeuses
Li Grande Boursegne
Etimolodjeye
Li "Borse" almand, ki s' åreut lomé dinltins "Bursibaut", sereut ene sôre di myrica, ki crexhe dins les frexhès fagnes et ki sieve en omeyopateye, po soladjî les pikeures di moxhes al låme et les dismwindjaedjes.
Istwere
Al guere di 1914, po on uhlan touwé al frontire, les Almands ont broûlé 72 måjhons. I n' dimoréve ki l' eglijhe et 18 måjhons. Va co bén k' les djins avént saiwé e bwès.
Li Rantoele (gazete)
Li rîlêye Schoovaerts (2003-2005)
A pårti do lº 32 l' tite del rivuwe si va scrire come li cmon no e rfondou: “Li Rantoele”, avou on betchfessî scrijha. Å lº 34, l' abounmint passe a 10 €, adonpwis, a 12 uros.
Adjeyant
El Flande ey el Bijhe di France
Les minmès uzances di pormoenner des adjeyants azès fiesses egzistêye eto el Flande et dins l’ Bijhe di France.
A Brussele
A Brussele, les nos des adjeyants sont tertos Flaminds, come li veye dinltins:
Sourdants
Categoreye:Foclore Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Mascarådes
Li walon avå les voyes (pinsêyes)
Ådvins, c' est bråmint des pinsêyes, ratournêye e francès.
Li Grande Louwate
Li Grande Louwate (la-minme Lu Grande Luwate; F. Louette-Saint-Denis), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djedene, el province di Nameur.
No d' pene
On no d' pene, c' est on no ki des scrijheus(es) k' i gn a prindèt po siner leus ouves. E walon, c' esteut sovint po k' on n' såye nén ki ces djins la scrijhént e walon, çou ki n' esteut nén bén veyou des anêyes et des razanêyes d' astok, aprume e 20inme sieke.
Ôtes nos d' pene
Il ont sovint a vey avou l' provnance del djin
Categoreye:Sicrijhaedje Categoreye:Antroponimeye
Zandrin
Les erîlés powinmes, ossu bén k' les epopêyes si fjhèt voltî avou des zandrins.
Sint-Må-dlé-Vierton
Eredjistrumints
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean-Luc Geoffroy avou l' accint did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Straimont
ôtes nos d' plaeces
Categoreye:Ancyin ptit ban del Walonreye
Djinglehin
thumb|eplaeçmint del comene el province
Arbûmont
Li Grand Arbûmont (mot gåmès, riwalnijhåve Yerboemont, fr: Herbeumont), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
Sôdård di 40 (sovnances)
thumb|Coviete do live Sôdård di 40 (Sôdârt di 40), c' est on live di sovnances da Louis Sohy sol guere 1940-1945. Ci n' est nén vormint li vicåreye d' on sôdård, mins li cene d' on prijhnî e l' Almagne. Li live a stî eplaidî ås edicions do Bourdon e 1965.
Sint Marcou
Marcou Categoreye:crustinnisse Sint Marcou (F. Marcoul, Marculphe u Marcwald), c' esteut on moenne do tins de Merovindjins (5inme sieke), i vna-st å monde a Bayeux, el Normandeye. Il esteut siervou po s' rifé u s' waeranti do må sint Marcou.
Adjinçaedje del fråze e walon
Loucåde djeneråle
Les adjinçaedjes tipikes ni s' ritrouvnut nén del minme façon dins tos les accints do walon.
Alére
Categoreye:Croejhete walone
Conteye di Montagu
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Vîs payis Li Conteye di Montagu, c' est ene ancyinne conteye del Walonreye, k' i gn endè dmoréve pus, ås Revolucions, ki les signorreyes di Houton, Dôtchamp eyet Marcour, k' end esteut l' mwaisse-veye.
Raptitixhant no d' djin
Les raptitixahnts nos d' djins sont voltî eployîs po lomer les persounaedjes des bindes d' imådjes (Tintin, Suske en Wiske, Kieke en Flupke).
Blancs tchveas
Les blancs tchveas, c' est les tchveas, normåldimint noers, brons u blonds, ki divnèt blancs.
Cawete -å
Omofoneye
On n' les pout discramyî k' tot loucant des sfwaits mots e francès, picård u gåmès, s' il ont ene cawete -al.
Sacwants mots avou l' cawete -å (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Anse
Sourdants & pî-notes
<References/>
8 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Categoreye:Date
Djivêye des motîs do walon
Adjinçnaedje del djivêye di motîs
Les pus gros motîs (sovint spotés les "gros ronflants") î sont-st eplaidîs e rodje coleur, et les ôtes pus consecants e måve coleur.
Ôno
Ôno (F. Onoz), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djmepe-so-Sambe.
10 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Vén
Mins on pout eto fé do vén avou des ôtes frutaedjes
Motlî
Gn a do blanc, do rodje et do rôze vén.
Les Taeyes
Les Taeyes (dins ene fråze, on dit So les Taeyes, la-minme: So les Tèyes, F. Tailles), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Oufalijhe, el province do Lussimbork. Po l' etimolodjeye, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Erîlé powinme
Categoreye:powezeye Èn erîlé powinme, c' est on powinme ki respectêye des rîles, foirt sitraegnes, d' ene metowe cogne d' arimés.
Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)
Sacwants accints e Payis d' Lidje
Lidje
Li Scanfår (dramatike)
Ouy, e 2006, li mwaisse del djowe, c' est Michel Victoor. Li mwaisse sicrijheuse, c' est Nicole Goffart.
No d' famile walon ki vént d' on no d' plaece
N a ene peclêye di nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on no d' plaece'''.
Telefone
Istwere
Å cmince, ça s' fijheut avou ene aparey avou on coirnet, et ene manike po houkî èn operateur, ki compôzéve li limero ki vos dmandîz. Inte les troes djins, gn è dveut aveur des fis d' telefone.
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Tecnolodjeye *
Adjinçaedje po + sudjet + infinitif
C' est èn emantchaedje foirt corant e walon, mins k' est todi moens pratiké des walon-cåzants k' ont fwait beacôp des scoles e francès, la ki ci sintake la n' egzistêye nén.
Sacwantès diferinnès piceures
Li sudjet pout esse on ptit prono, come dins l' egzimpe cial ådzeu. Mins ça pout esse eto on sustantif avou ene prezintrece et des addjectifs.
Kéccô, li sudjet est on repetaedje do mwaisse sudjet lu-minme.
Noûmot
Manires d' askepyî des noûmots
Les cwate mwaissès manires po des noûmots skepyî, c'est : Gn a eto des tecnikes diléreces : Après leu skepiaedje, les noûmots divèt co esse eployîs pås cåzeus et pås scrijheus do metou lingaedje.
Félicien Barry
Vicåreye
C' est so l' difén di s' veye k' i va scrire ses memweres e walon.
Ouve e walon
I rmete çoula tins del guere di 40, et scrire «stronnez l' tchet», ene ôte pîce d' èn ake.
Il a scrît des romans «Leyon Cranasse, tchampete pa amour» (1944), shuvou di «Sonk walon» (1945), avou les minmes persounaedjes.
Mariaedje
Mwaissès piceures et motlî
Li vicaedje eshonne d' èn ome et d' ene kimere, come ome et feme, sins esse maryî si lome l' aclapaedje.
Istwere do mariaedje.
Li nombe di mariaedjes shût a pô près l' populåcion disk' a 1960. Après, gn a todi moense di mariaedjes, a cåze di novelès dujhances del societé (mariaedjes al saye, "racolaedjes").
E 2003, li nombe di mariaedjes n' estuet ki d' 40.000 el Beldjike, dabôrd k' i gn aveut a pô près 30.000 divoirçaedjes.
Dujhances a vey avou l' mariaedje
Cwand i n' l' est nén, e sacwants payis do Moyén Levant, çoula pout moenner a on moude d' oneur.
Tchimin (toponimeye)
li mistere des tchinrowes
Les "tchinrowes", des nos d' rowes k' on rtrouve dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye ni shonnèt nén vni do mot tchén, mins do viebe tch(i)miner. C' est todi des mwaissès voyes ki passèt å fén mitan d' on viyaedje. "Tchimine-rowe" a don stî rcomprins "tchin'rowe", pus scrît tchin-rowe, pu rifrancijhî "rowe des tchins"
Categoreye:Toponimeye
Emacralé no d' aiwe
*
Raguidez ossu :
Å tins des djasses et des tourpenes (sovnances)
Mwaissès dnêyes
Tins des djesses
Divuzlaedje des cossounes å coron
Prononçaedje D å coron come T
Tos les D et T do dierin pî si prononçnut /t/:
Adeurixhmint des cossounes å coron et coines del Walonreye
Egzimpes :
Cawete -et
Rarintaedje
Li cawete -et pout dner des viebes avou l' cawete -ter.
Crouwå
Å cmince, on dveut råyî les crouwås; c' esteut "discrouwåder". On djheut pus voltî "crouwåder" cwand on reployive les crouwås po sognî les biesses. Come d' efet, sacwants crouwås come li dråwe polnut dner des bounès waides a magnî come li raigra.
Tibetin
Li tibetin (བོད་སྐད་ e tibetin) est on lingaedje del famile des lingaedjes sino-tibetins. Il est cåzé pa kékès 6 miyons di djins. Il est cåzé dins l' redjon del Himalaya, copurade å Tibet, mins eto dins d' ôtes provinces di Chine (Qinghai, Gansu, Sichouan et Younnan), ey å Nôr di l' Inde. Å Boutan on cåze li boutanès, on lingaedje foirt protche parint.
Jean Louis d'Erlach
Sourdants
<References/>
Tatårs (peupe)
Il ont djouwé on grand role politike el Rûsseye, do vî tins do skepiaedje del Moscoveye. Il ont yeu on tins on dislaxhî payis el Crimêye, dizo mambornance di l' Impire trouk.
I s' ont cviersé a l' islam diviè les anêyes 1600 et des.
I djåznut u djåzént tatår, on mancî lingaedje.
Nombe et dispårdaedje djeyografike
Des Tatårs di stok, end aveut, å dierin rcinsmint do Payis des Sovietes, e 1989, 6.600.000 so l’ Union, çou ki fjheut 3,8 åcint del djin.
Auguste Laloux
Mwaissès dnêyes
Eto, il eplaida e 1971 ene binde d' imådjes, avou les dessinaedjes da Sabine de Coune: “Les deus mårticots”.
A moussî ås Relîs Namurwès e 1963.
Corwaitaedje di l' ouve då Gusse Laloux
Costé des tinmes, li Gusse Laloux fourit onk des prumîs a oizeur djåzer, e walon, d' amours fizikes disfindous, copurade en on scrît nén achevé “Pa totès stroetès voyes”. Eto po-z espliker tot çou k' on malåde rissint, et li moumint k' i mourt. Kî d' ôte åreut oizou espliker e walon li låtchmint des boyeas divant l' moirt ?
Erûle tere
vignette|350px|Les erûlès teres e porcintaedje del sitindowe di tchaeke payis Ene erûle tere, c' est ene tere ki pout esse tcherwêye (å cimnce, d' ene eraire, did la, ès no).
Sint Mår l' Evandjilî
Il a-st enondé l' eglijhe d' Alegzandreye.
Belfontinne-dilé-Bive
No di des plaeces di Belfontinne-dilé-Bive
thumb
Avey
Site del Fontinne Sint-Furzi avou l' sourdant, li monumint å sint et l' grote Notru-Dame di Lourde avou les esvotos.
Edjipe
Li rlidjon, c' est l' islam, mins 6 a 10 åcint del djin sont des crustins ortodosses, les Copes.
Isi Steinweg
Sourdant
Steinweg, Isi Steinweg, Isi
Union Uropeyinne
Istwere
Li 23 d' djun 2016, li Grande Burtaegne decida d' moussî foû, pa referandom (c' esteut l' prumî cas insi). Mins po cwiter l' Union, i lyi fårè dipus d' troes ans et dmey (ça s' frè podbon li 1î d' fevrî 2020).
Evandjîle
Motlî
Les cis k' ont scrît ene Evandjîle sont lomés Evandjilîs. Les cwate Evandjilîs ricnoxhous pa l' Eglijhe sont sint Matî, k' on dit l' prumî, sint Mår (li deujhinme), sint Luk (li troejhinme), sint Djhan l' Evandjilî (li cwatrinme).
Ratournaedjes des Evandjîles e walon.
L' Evandjîle sint Luk a shuvou troes ans pus tård (imprimateure di l' eveke di Lidje do 20 di djanvî 1937). Les cwate Evandjîles on stî translatés eto pa Jean-Marie Lecomte, ki note l' accint di Lierneu.
1î d' måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Hosmint d' tere
Mwaissès piceures
Li foice d' on tronnmint si mzeure sol schåle di Mercalli u sol schåle di Richter.
Sourdants
Categoreye:Djeyofizike Categoreye:Rascråwes natureles
Batreye di Djiblou
Dins les årmêyes francesses k' estént la, gn aveut 2000 Magrebins. Inte di zels, gn ourit 40 Marokins k' î ont leyî les hozetes.
Categoreye:Guere di 1940-1945 Djiblou
Motî d' Cînè
thumb|coviete d' ene copeye do motî Li motî d' Cînè, ki s' tite e francès, c' est «Contribution au dictionnaire du parler de Ciney», c' est on motî walon-francès adjinçné pa Reynolds Hostin ey eplaidî e 1975.
Inguezêye
Inguezêye u Ingzêye (on prononce Inguèzéy u Ing'zéy, F. Éghezée), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
Tchô
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Walonreye di France Categoreye:Veyes et viyaedjes di France
Måtche-el-Fåmene
Li Grand Måtche (fr: Marche-en-Famenne), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, e l' province do Lussimbork.
Beldjike
Redjons economikes
Dispu les anêyes 1970, li Beldjike est pårteye e troes redjons economikes:
Boussu-dlé-Mont (veye)
Boussu-dlé-Mont (F. Boussu-lez-Mons), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité.
Jean Goffart
Ouve e walon
E 2016, il produjha ene sitroete plake avou des tecses powetikes, ey ene muzike di fond, «Raecene».
Toricoû
thumb|Intrêye do tchèstia
Orû
Avey
thumb|Viyès biesses a vir a Orû
Daegne
Discrijhaedje
So les teres, gn a 21 % ki sont erûles. Li restant, c' est des montinnes, des dezerts, des grands bwès et des teres des foû froeds payis. Gn a eto les stindowes ocupêyes pa les veyes et les viyaedjes.
Rilomêyès ahesses
Dispu les anêyes 2000, li Daegne est rascovrowe del Daegntoele.
Lanchtoûne
Li mot "lanchtoûne" a stî reployî e walon avou des ôtes sinses.
28 di fevrî
Li 28 di fevrî, c' est li 59inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 306 djoûs (307 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Beyôle
Vigreusté
Li beyôle si pout rsemer tote seule après des sapéns.
Émile Pècheur
I scrît tot notant l' accint walon do Bork.
Ouve e walon
Ses scrijhaedjes ont stî eplaidîs dins bråmint des gazetes e walon, inte di zeles : «Coutcouloudjoû», «Li Chwès», «Singuliers», «Li Rantoele», «Noveles». I fjheut mete eto d' ses scrijhaedjes dins totes sôres di gazetes e francès, l'«Avenir du Luxembourg» (Årlon), «La Ligue wallonne» (Brussele).
Eredjistrumints
Il a eredjistré on tecse sol sitroete plake di l' antolodjeye Scrijheus d' Årdene.
Foû do walon
Il a eto fwait des rcwerances, e francès, so li ptite istwere do Bork. Ey eplaidî totès sôres, sovint avou Djôr Petcheur.
Clå
Istwere des clawtîs
Sacwantès plaeces avou bråmint des clawtîs:
1836
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Gochliye
Spôrt
Soce di fotbale :
Robert Arcq
Ovraedjes pol walon
Après s' moirt, les eplaidreyes do Bourdon ont vudî deus lives d' imådjes, Amour, li tchvå tabureu eyet Gustin, el lapén pexheu (2019).
Li tchant des Rèzîsseûs
L’ tchant dès rèzisseûs
Dimwin lès kwates solias vont sètchi do nwâr sonk dsu lès vôyes.
Motî Gilliard
Ene rawete lomêye «Complément au dictionnaire wallon» a rexhou e 2012.
El Grand Scåssene
El Grand Scåssene (fr: Écaussinnes-d'Enghien, so plaece: El Grand Scaussène) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Scåssene.
El Moxhon d' Ônea (gazete)
thumb|coviete di djanvî 2004 mostrant [[Floribert Deprêtre]]
El moxhon d' ônea (ki s' escrît, el mwaisse modêye, Èl Mouchon d’Aunia, asteure, et davance El’ Mouchon d’Aunias), c' est ene rivuwe e walon askepieye al Lovire e 1912 pa Floribert Deprêtre, Léopold Dupuis, Charles Malissart et Hubert Outlet.
Istwere
E 2004, il s' a-st adjondou å Bourdon, tot wårdant s' tite. Mins dabôrd, tot vudant tos les moes.
Mins e 2012, po s' cintnaire, il a rataké lu tot seu, et wårder li frecwince di 10 lineros l' an.
Robert Dascotte
Il esteut mimbe del SLLW.
Come diccionairî
Il est rlomé po ses rcwerances sol motlî di s' payis la, copurade tos les mots k' avént stî rovyîs dins l' Motî del Lovire, k' ont stî rashonnêyes dins l' live Trois suppléments au dictionnaire du wallon du Centre (1985, rahouca O5 dins l' djivêye des motîs do walon).
Soce di Racsegnes ås Tourisses
categoreye:tourisse thumb|250px|right|Li soce di racsegne ås tourisse a sovint on buro avou l' essegne "i" ene sadju e corin del veye.
Djumet
Plaeces
🇱🇰Toponimeye do walon
Adjermelaedje
Saint-Junien
Tchåsse-Vilrou-Blanmont
thumb|Èglîjhe di Blanmont
Cwate costés del Daegne
Les costés del Daegne siervèt eto po lomer les vints.
Sinonimeye di Nonne
Les nos d' plaeces sont-st assoçnés avou des teréns metous a Nonne :
Suni
A vey
E dschindant so Mambe, a hintche del voye, «Li tchestea del Rotche», on pik fortifyî viè l' an 1000, avou on fossé d' aiwe, en terasse elvêye po les manants, aspoyeye a ene rotche co pus elvêye, ûçk’ on voet co dins l' rotche li plaece des montants do tchestea. On crin d' rotche ki sreut on pousse. On-z î åreut rtrové on trezôr, ratoirtyî dins ene pea d' gade.
Motî d' Nivele
Nivele
Li pantalon trawé (tchanson)
Mwaissès dnêyes
Li cåzaedje do "pantalon trawé", c' est set sitrofes d' èn arimé, dijh-pîté, foirt fel.
Tinmes del tchanson
Li tchanson s' atcheve avou l' Revolucion bedje, et nost ero si va bate a Brussele, dandjreus avou Tchårlî Djambe-di-Bwès. Mins n' est çu nén lu, Tchårlî Djambe-di-Bwès ?
Bernike ! Cwand il ont yeu batou les Olandès, les revinteus n' ont nén ddja stî ricpinsés. C' est les bordjoes k' ont prins totes les belès plaeces.
Rashiaedje e sistinme Feller
Li tecse serè rmetou e l' ôrtografeye Feller dins li Petite Anthologie liégeoise; choix de textes wallons (xviie s. - xxe s.), Lidje, 1950, p.20-22.
Hådêyes difoûtrinnes
Pantalon
Santos
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Braezi
Anret
Avey
Gn a on rlomé tomboe.
Rilomé Anrtî
Raymond Riguelle, ki provént did la, et k' a fwait rescontrer les tourisses walons del Wisconsene avou les otorités del Province di Nameur.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Lingaedjes romans
Comparåjhons des lingaedjes romans
On pout comparer les lingaedjes romans sorlon sacwants criteres po ndè fé sacwants grands groupes
Habere et tenere
Les viebes habere eyet tenere ont evolouwé di manire diferinne po sinifyî "tini", "aveur", come aidant viebe ("aveur (fwait)") et co po dire "i gn a".
E castiyan c' est: tener, tener, haber (hecho), haber: TTHH.
Tåvlea comparatif
Categoreye:Lingaedjes
Wahå
thumb|eglijhe di Wahå Wahå (F. Waha, so plaece Wahau u Wahâ). C' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Måtche-el-Fåmene
Sociolinwince
Sacwants esplikêyes
Gn a des racsegnes pus speciåles sol walon sol pådje del sociolinwince do walon.
Antolodjeye Piron
Mwaissès dnêyes
Li live, c' est on fel côp d' ouy so les scrijheus e walon, dispu les prumîs tins do vraiy tecse walon (diviè 1580), disk' a 1978.
Påke
Termene di Påke
Les fiesses di Påke atakèt avou l' peneuse samwinne, li djoû del floreye Påke. C' esteut ene ocåzion dins l' vî vî tins, po les noveas crustins intrer dins li rlidjon tot alant l' prumî côp al comunion, did la, li ratourneure "fé ses Påkes. Les fiesses di Påke sont houte al Serêye Påke, li dimegne d' après Påke. Les fiesses di Påke a divnou eto ene fiesse des efants, (et minme des djonneas) ki rçuvèt des cocognes (oûs d' Påke) des clotches k' estént evoye a Rome (sapinse leus parints). Gn a eto li cok ki pond des oûs cûts deurs, u li lapén d' Påke ki vént apoirter des oûs (Måmdey).
Påke mon les djwifs et les muzulmans
Les Muzulmans, ki creyèt sifwaitmint a Djezus-Cri, ni fiestixhèt nén Påke, ca i n' croeynut nén k' il a morou so ene croes (i dijhnut k' il a monté direk å cir, et kel ci k' esteut crucifyî, c' esteut èn ôte).
Armand Deltenre
Vicåreye
Il aveut stî onk des mimbes askepieus do Rassemblement Wallon e 1968, avou l' idêye padrî s' tiesse d' î fé bouter po l' avançmint do lingaedje walon. Il a eto askepyî les rvuwes "La pensée wallonne", la k' on djåzéve bråmint do walon… e francès). E 2002, i leye ouve avou cisse rivuwe la, po ndè vudî ene novele : "EVLA".
Pûsmadje
Istwere
E l' an V, li 3 vendemiaire, il est rataetchî al comene di Suni, e canton d' Noûmani, dipårtumint des Årdenes.
Binde d' imådjes
Mwaissès piceures
Gn a eto les mots-bruts ki sont dessinés dins l' imådje.
Pûsmadje
Istwere
E 1859, li 24 di may, dizo li lwè bedje, i rdivént comene.
Binde d' imådjes
Mwaissès piceures
Les bindes d' imådjes sont diferinnes des lives d' imådjes la k' i gn a k' ene grande imådje so tchaeke pådje, et on tecse ki s' shût.
Djeneret
Tuzance walone
Li trope di teyåte di Djeneret, "Dj'ènnè-Rèye", s' a veu rmete li pris do Rwè Albert e 2000 po s' teyåte walon.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Live d' imådjes
Les lives d' imådjes e walon sont metous so ene pådje tote seule.
Mwaissès racsegnes
Li live d' imådjes est diferin del binde d' imådjes, la k' n a mwintès imådjes sol minme pådjes, avou so tchaeke, on tecse et des bouyotes.
8 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Rodjixhante amanite
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Côrbåy
Côrbåy (è francès: Corbais, è neyerlandès: Korbeek) est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Mont-Sint-Wubert el province do Roman Payis.
Isadora Duncan
Ele poirtéve sovint des norets d' tiesse avou des grandès traines pa drî leye, eyet c' est çou k' a stî l' cåze di s' moirt, cwand si longou noret s' a-s erôlé dins l' aessî del vweteure d' ene amisse, Ivan Falchetto.
Motî d' Bastogne
Vindince
Mågré k' il a stî metou so les fis e 2014, li Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene el replaida a 300 egzimplaires e 2019.
Perwé
Perwé (e sistinme Feller, Pèrwé; fr: Perwez), c' est ene rebanêye comene di Walonreye el province do Roman Payis.
Freyeu
Sipotaedje des djins : les Leus
Raboulets (gazete éndjolike)
Raboulets ki si scrît "RABULèTS", c' est ene gazete éndjolike e walon ki ride dissu l' Arincrin, adjinçnêye di José Schoovaerts.
Mwaissès dnêyes
Li rvuwe "Rabulets" a eto eplaidî cwate calindrîs éndjolikes, po 2001, 2002, 2003 eyet 2007.
Canada (payis)
A vey avou l' Walonreye eyet l' walon
Categoreye:Payis * Categoreye:Amerike bijhrece
10 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Simon li scrinî (teyåte)
Elle a stî rtrovowe et replaideye pa Jean Haust amon Vaillant Carmanne a Lidje e 1934.
Kitaeyaedje di l' ouve
Li dierinne sinne ki n' apoite rén, mostere li vî mayeur k' est resseré, et k' on "disgonfele" avou ene prudje. Cisse pitite piceure scatolodjike la (k' creyeut k' i faleut di totes foice aveur po fé rire) si rtrouve dins bråmint des tecses walon do 18inme sieke.
Categoreye:Teyåte e walon Categoreye:Pîces di teyåte e walon Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon
Calindrî grigoryin
Nos des moes
Li calindrî grigoryin est pårti e 12 moes, come çoucial:
Friedrich Nietzsche
thumb|120px|left|(e 1882) Friedrich Wilhelm Nietzsche fourit-st on filozofe eyet filolodjisse almand. I vna-st å monde li 15 d' octôbe 1844 a Röcken, el Prûsse, nén lon d' Leipzig, eyet mora l' 25 d' awousse 1900 a Weimar.
Viyé-l'-Veye
Viyé-l'-Veye rèbané avou Marbé, Mléri, Èl Sau, Tiyi
Dofe, mwaisse-porion do l° 2 (novele)
Sorlon les corwaiteus do live, li redjårbaedje våreut mî k' el mwaisse modêye.
Moulet
On moulet (frumele : ene moule), c' est biesse ås tetes del famile des tchvalidîs, ki provént d' on croejhlaedje inte on tchvå et ene ågne (u ene cavale et on grand bådet), et ki n' sait pont fé d' djonnes.
Durant Indicatif Erirece
thumb Li Durant Indicatif Erirece (D.I.E.; on dit eto: imparfait), c' est on tins di l' Indicatif ki codjowe li viebe å passé, po djåzer d' ene accion ki deure lontins (årvier do Nén Durant Indicatif Erirece).
e picård
Gn a eto l' cawete -ot e picård.
1812
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Rweyåme Uni des Bas Payis
Mwaissès dnêyes
Il a manké di toumer so flote do côp k' il a skepyî, cwand Napoleyon abroca sol Beldjike e moes d' djun 1815.
Foite droete
Li foite droete, c' est ene alomåcion ki rashonne des mouvmints u pårtis politikes metous a l' aschate a droete sol tchantî politike, come les nazis, les recsisses, les fachisses, les noûrecsisses.
Bate di dvize inte on catolike ey on protestant (diyaloke)
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Protestantisse Categoreye:Diyalokes e walon
Kî çk’ a touwé JFK ? (roman)
li walon
Gn a todi ene banslêye di zûnants spots et ratourneures.
On trouve les prumirès dnêyes pratikes so l' pordjet d' ehåyeye ortografeye namurwesse.
Idêyes del sicrijheuse muchieyes dins l' live
Fin corwaitaedje sociolodjike :
Rimimbrance ås scrijheus et ås scrijhaedjes walons
Et dins l' djivêye des romans policîs k' Estele (ene mwaisse suspeke) a so si axhlete (p. 91), gn a "on byin bråve ome" da... Chantal Denis.
Live da Doppagne so les tolus misterieus del Walonreye
Sacwants tolus k' on ndè djåze dins l' live
Doppagne esprits Doppagne esprits
Cînè (veye)
Tuzance walone
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Adolphe Quételet
Quetelet
Codjowaedje trinner
E sistinme Feller, ci shuvion la pôreut esse sicrît in.n'n et a môde des Relîs Namurwès, avou on halcrosse E, in.nen
Maurice Tillieux
Cwand Fernand Cheneval lance Héroic-Album, i l' î va rdjonde et, après sacwants sayes ki rishonnut foirt a do Hergé, i dene li djoû à Felix ki s' va candjî, e 1956 et po Spirou, e Gil Jourdan.
Eugène Ysaÿe
thumb|right|150px|Eugène Ysaye Eugène Ysaÿe (Lidje, 16 di djulete 1858 – Brussele, 12 di may 1931) fourit-st on rilomé compôzeu eyet violonisse walon.
Will
Sipepieuse biyografeye
Li dimègne i va aprinde li dessén a l’ U.P. d’ Dinant. Li pondeu-sculteu Daoust î est onk dès mwaisses.
Motî d' Bive
Bive
Dutcheye di Bouyon
Dutcheye
Dabôrd, li dutcheye di Bouyon ni serè måy ezès Bas payis otrichyins. Ça fwait ki les viyaedjes walons del dutcheye ni si rtrovèt nén so les mapes da Ferrari.
Aloumete
Vindince
Leu pris n' a nén bodjî des razanêyes å long, çou k' a fwait dire, d' ene sacwè u d' ene sakî ki n' candjéve nén: c' est (il est) come li pris des aloumetes.
Djacaranda
Categoreye:Plantes foû del Walonreye On djacaranda, c' est èn åbe ås måvès fleurs des tchôds payis (Amerike, Afrike eyet Ostraleye), k' ode bon et k' on sint did lon. Si bwès est rcwerou des scrinîs.
Lursete
Li lursete (u: li daru, u: li mazowår, u: l' irlope), c' est ene biesse ki n' egzistêye nén, mins k' on fwait acroere k' elle egzistêye a des djins d' doûce creyance, a des etrindjirs u a des efants.
Les mots "lursete" et "irlope" sont dandjreus fwaits a pårti des nos walons do lurson (lurson + linete = lursete; irson ki galope = irlope.
Cotoû et såme
Li mot "daru" est spårdou totavå l' France eyet l' Swisse, pus sovint so l' alomåcion : dahu. On vout k' ça soeye purade ene biesse di montinne, a môde di boctin. Mins, el Hôte-Viene (France), metans, on dit k' i gn a des darus des plins a costé des darus des tienes.
Gowi
Djeyografeye
Gowi est bagneye pa l' Aiwe-di-Pieton, est trevåtcheye dispu l' 19inme sieke på tchenå Tchålerwè Brussele, et fourit raloyeye a Tchålerwè et a Brinne-li-Conte pa ene lene di tchmin d' fier.
Nîme (Virwinvå)
Istwere
El Moyinådje, li viyaedje va shuve l' istwere di Couvén. E 1977, Nîme a yeu l' måjhon-comene del novele comene di Virwinvå
Laurent Hendschel
Ès voye, come waloneu
E 1995, i va ratourner kékes floricontes, inte di zels, Rodje Capucete, li båshele ås brocales, li gros laid cani eyet «Li princesse eyet li ptit poes».
Adon, po rawijhî ses couteas, et vey çou ki li rfondaedje dene podbon, Lorint Hendschel sicrît sacwants bokets e rfondou: «Sacwantès fåviretes di houte did ci» (1994), «Did lon» (1995) et li grand roman istorike So l' anuti, sicrît e 1994, eyet eplaidî fok e 2006.
A pårti di 1998, il overe sol ratournaedje e walon des sistinmes Linux, et scrire si apriyesse a fwait so les fis, dizo l' tite: «Avou l' sistinme Gnu/Linux, voste éndjole djåze walon». C' est ç' papî la ki va-st enonder Pablo Sarachaga sol voye do boutaedje pol lingaedje walon, et drovi l' ouxh des libes programes sicrîts e rfondou walon.
Biyogåz
Sourdant
Categoreye:Gåz Categoreye:Ecolodjeye
Sint Djåke li Grand
Il a morou e l' an 67 a Djeruzalem (et sofri mårtir).
25 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1724
anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1724 do calindrî grigoryin.
Biyet d' doû
Categoreye:Dujhances sociåles Categoreye:Imprimreye On biyet d' doû ou lete di moirtou fwaire-pårt di moirt, c' est on papî k' on-z evoye ås parints et ås soçons, u k' on fwait mete so les gazetes, et k' anonce k' ene sakî est moite.
1725
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
27 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
25 d' octôbe - 26 d' octôbe - 28 d' octôbe - 29 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Danielle Trempont
Elle a morou li 30 d' octôbe 2020.
Live Haust so les nos d' plaece del Walonreye
Contnou
Après, gn a ene djivêye di nos d' plaece e walon, sicrîts e l' ôrtografeye Feller. End a bråmint dpus pol province di Lidje, on pô moens pol province do Lussimbork, et co moens po les ôtès provinces (Province di Nameur, Roman Payis, Province do Hinnot).
Yves Paquet
Ouve pol walon
Sacwants d' ses tecses la, les cis k' ont-st a vey avou l' Amerike nonnrece, ont stî eredjistrés so ene plake lazer, lomêye Wallatino.
Bihor (distrik roumin)
Bihor est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Transilvaneye. Li mwaisse-veye (Oradea) a-st ene populåcion di 206.527 dimorants.
Virele
Virele  (F. Virelles), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Chimai, el province do Hinnot. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
26 d' octôbe
Li 26 d' octôbe, c' est li 299inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 300inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure pus ki 66 djoûs po-z esse houte di l' anêye.
Ça s' a passé ç' djoû la
1977 : Li dierin cas di noerès plokes a stî rapoirté d' Etiopeye
El På å Noyé (novele)
El På å Noyé, c' est ene novele e gåmès da Jean-Luc Geoffroy eplaidêye e 2016 dins l' coleccion ''Ma P'tite Édition.
8 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
6 di måss - 7 di måss - 9 di måss - 10 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Jacques-Joseph Fabry
Sipoté li Pere des bordjoes, il a stî onk des mwaisses persounaedjes del Revolucion lidjwesse. C' est onk des deus borguimwaisses lomés på peupe, avou Tchestret.
Påpe Djihan-På II
Cårire
Djihan På II fourit li pus grand voyaedjeu des påpes di l' istwere. I fjha dipus d' 100 voyaedjes a l'etrindjir. Il a stî vnou deus côps el Walonreye.
9 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
1726
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1726 do calindrî grigoryin.
CDP
Li Cminålté des Dislaxhîs Payis (CDP), c' est ene kiminålté d' estats ki s' a retroclé après li dishonnaedje di l' URSS.
Bistriţa
Ele si trouve el distrik di Bistriţa-Năsăud, redjon di Transilvaneye, eye esse bagneye pa l' aiwe do minme no.
Populåcion
2000: 81.467 djins
Revolucion bedje
thumb|[[Dijh-ût cint trinte (teyåte)|Pîce di teyåte sol Revolucion d' l' An 30 (creyeye a Lidje e 1930)]] Li revolucion bedje est lomêye eto, e walon, Revintreye di 1830 udonbén, e 19inme sieke, Revolucion d' l' an trinte.
C' est tins del Revolucion k' a stî scrîte et compôzêye "Li Braibançone". C' est adon ossu kel cogne do drapea bedje a stî tchoezeye.
Råjhons linwistikes
Sacwants djonnes årtisses flaminds (Henri Conscience, Jan de Laet) si djhént Flaminds, nén Holandès. I vont disfinde pus tård, li pordjet di rfondou flamind, diferin do neyerlandès.
Dinant
Li Grand Dinant, c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
Arondixhmint
L' arondixhmint d' Dinant, c' est onk des troes arondixhmints del province di Nameur, ki l' limerotaedje diyalectolodjike poite l' essegne D.
Nicolas Defrecheux
Mwaissès dnêyes
Gn a ene rowe di Hesta k' a stî batijheye a s' no. Ene eto a Skerbek.
Rilomêye da Colas Defrexheu
On vout k' Edith Piaf åye riclamé ki "Leyîz m' plorer", c' esteut l' pus bele tchanson å monde. Dispu les anêyes 2000, on eploye li ratourneure lingaedje da Defrecheux po djåzer do lingaedje walon (come on dit "lingaedje da Shaekespeare" po l' inglès).
Tcherowe
Istwere
Po èn ôte modele, vos ploz eto aler vey so Motî d' Bastogne.
Mins adon, gn a yeu ene cåkêyes di markes k' ont-st arivé. Les marixhås n' ont pus seu shuve, ey il ont divnou marchands d' machines di cinse.
Vådcêye
thumb|eglijhe
Sidi Ahmed Ou Moussa (viyaedje)
Avey
Sacwants arganîs divnous des åbes ås esvotos (aprume po les cmeres ki n' savnut pont awè d' efants).
Redjime di Vichy
I cmandeut sol Nonne del France, et so les colneyes francesses.
Robert Grafé
I rcwera des scrîts åjheys a dire po ls efants, mins di hôte cwålité. Il a scrît eto sacwantès powezeyes.
11 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Poligonacêye
Djinres dins l' famile
*
Wideumont (Sinte-Mareye-dilé-Libråmont)
Difoûtrinne hårdêye
Dipus d' racsegnes (e francès) sol radar di Wideumont.
Foetijhaedje do peumon
Categoreye:Damadjes des maladeyes Li foetijhaedje do peumon, c' est cwand l' peumon divént come do foete. Dj' ô bén : del minme violêye coleur, et del minme macasté.
Anêyes 1580
15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Taeye (toponimeye)
Alére
Categoreye:toponimeye
Påye di Nîmegue
Li påye di Nîmegue fourit completêye pa èn ôte traité siné li 5 di fevrî 1679 inte li France, li Suwede eyet l' Impreur, ki fjha li statu quo ante, eyet onk kel France impôza å Daenmåtche e moes d' nôvimbe del minme anêye.
Camilo Cienfuegos
Vicåreye
Cienfuego Cienfuego
Teyåte
Li teyåte e walon est studyî so ene pådje tote seule.
Motlî
Ene sôre especiåle di teyåte, c' est l' teyåte di marionetes.
Anne Frank
Vicåreye
Frank vina-st å monde a Francfoirt sol Main, c' esteut l' båshele d' on botikî djwif. E 1933 Anne, avou ses parints eyet si grande sour Margot, si saiwît evoye des nazis ey ariver a Amsterdam. E djulete 1942, la k' les nazis ocupît les Bas Payis, li famile et cwate ôtès djins si catchént dins l' gurni d' l' eterprijhe ki l' pa da Ane î ovréve. Ene cope d' amisses olandès lzî apoirtént a magnî. E moes d' awousse 1944 les nazis discovrît l' catchete eyet mete les cis ki s' î avént catchî dins des camps d' concintråcion. Anne Frank mora a Bergen-Belsen e moes d' måss 1945; on n' kinoxhe nén l' djoû egzak. Li djournå da sinne a stî trové dins l' catchete vude, k' asteure est on muzêye.
Marcel Slangen
C' est on scrijheu et on bouteu pol walon, di Lidje. Il a-st acvierné lontins li CRIWE.
Anêyes 1650
1650 | 1651 | 1652 | 1653 | 1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Province di Nameur
Politike
Nameur (li mwaisse veye d' ès province) est l' edroet u i gn a l' govienmint eyet li pårlumint.
Boûkete di Tatareye
Boukete di Tatareye
1672
anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690
1670
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
1772
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Deujhinme sidje di Wîne pås Otomans
Divant d' ariver a Wîne, les Trouks avént remolou tote li Hongreye, copurade les viyaedjes walons k' estént a Nonne do Danube.
Albert Lallemand
Lallemand, Albert
Joseph Lebeau
Lebeau thumb|dessén da Djôzef Libea Joseph Lebeau, e walon, Djôzef Libea (a Hu, on prononce Libia), c' est on politikî k' a skepyî a Hu li 3 d' djanvî 1794 et-z î mori li 19 di måss 1865.
Si cårire el Beldjike
E 1839, c' est lu ki sina li Påye des 28 årtikes. Ladvins, on rindeut al Olande des bokets des dutcheyes do Limbork eyet do Lussimbork. On l' ataca, adon, tot l' ametant d' aveur trayi les interesses del Beldjike.
Virûsse del gripe
Li virûsse del gripe (on dit eto virûsse Inflouwenza u ortomicsovirûsse), c' est on virûsse a ARN, ki cåze des maladeyes do sistinme respiratwere dins toplin d' especes di biesses ås tetes et d' oujheas.
1587
1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | 1587 | 1588 | 1589 | 1590 | 1591 | 1592
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1587 do calindrî grigoryin.
Oyon wè/wa
E rfondou walon, c' est l' fôme avou "wè" k' a stî ritnowe. Elle est scrîte sins accint (disfaflotaedje).
Åxhe
Istwere
E 936, Oto I fourit coroné a Åxhe, et po les 600 ans ki shuront, tos les Impreurs do Sint Impire Djermanike î seront coronés, disk' a Ferdinand I e 1536. El Moyinådje, Åxhe esteut-st ene des pus grandès veyes di l' Impire, mins si pwès discrexhrè après.
Bouyote (binde d' imådjes)
Bouyotes e walon
Categoreye:Bindes d' imådjes
Rindeu
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
1851
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1775
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Arabe marokin
🇱🇰 Croejhete di l' arabe marokin thumb|Rivuwe "Nichan" k' eployive l' arabe marokin thumb|Live po les francès-cåzants aprinde l' arabe marokin (sicrît pa Ahmed Salmi, eplaidî el France) thumb|Ôte live po les francès-cåzants aprinde l' arabe marokin (sicrît pa Ahmed, eplaidî e Marok) thumb|Ådvins do live da Ahmed Salmi eplaidî e Marok L' arabe marokin, c' est l' arabe coinrece cåzé å Marok.
I candje ene miete d' ene coine do payis a l' ôte, mins il est comprindåve pa tos les djåzeus.
1679
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Arabe marokin
Diferinces intes les coines do Marok.
Les Fassis (les djisn d' Fès) ni savèt rôler les R: i prononcèt come li R francès: c' est ene fråze po vey l' accint di Fès (li cok d' awousse a toumé dins l' djusse et a fwait Frrrrr !).
Ralfabetijhaedje des målåjheyès letes di l' arabe marokin e-n alfabet latén
Ci ralfabetijhaedje ci des målåjheyès letes di l' arabe marokin e-n alfabet latén est asné so les dujhances des Marokins cåzeus natifs, dins les SMS, so les messaedjreyes sol moumint et les emiles. Mins ci sistinme la "spontané" ni s' a nén rindou mwaisse di sacwants rujhes come l' adire inte les deus "T" (ت ط), les deus D (د ض), les deus S (س ص), li scrijhaedje do "chedda" (ّ) ki mostere on dobelmint del cossoune et candjaedje do sinse do viebe.
rujhe del prumire cossoune avou soucoun
E l' arabe marokin, li voayle do prumî pî est spotcheye nouf côp so dijh. Çou ki dene on soucoun e scrijha arabe. Mins, e l' arabe classike, on n' pout scrire ene cossoune avou on soucoun al tiesse d' on mot. Adon, on mete on halcrosse alif al tiesse do mot. Bråmint des riscrijheus di l' arabe marokin k' ont stî scolés e l' arabe classike fwaiynut insi. Mins po les aprindisses, c' est come s' i gn åreut on son a padvant l' mot.
E wiccionaire walon, les mots d' l' arabe marokin, dins leu cogne faflotêye, sont scrîts avou l' soucoun dizeu l' prumire cossoune, et djamåy avou on halcrosse alif dins leus cogne disfaflotêye.
1679
1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 | 1680 | 1681 | 1682 | 1683 | 1684
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1673
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
1764
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans