cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Prindoz vosse bordon (prôzes)
Contnou
Tchaeke di zeles fwait ene cénkinne di pådjes.
Lotche
Categoreye:Pexhons
Dayech
Lûte foû payis
I fourît eto dirî sacwants atakes terorisses, inte di zeles, les cenes di Brussele et Zaventem e moes d' måss 2016.
Bateus po Dayech
Gn ava toplin d' djonneas di tos les payis k' alît s' egadjî avou zels, inte di zels des Bedjes come Tarik Jadaoun.
Nosse lingaedje (tecses)
Les tecses notèt pacô l' accint d' Lidje, pacô l' accint d' Tîne-dilé-Haneu, ou puvite, on rfondant mîtrin hesbignon.
Kiyif
Principåté
Gn ava dvinltins ene principåté åtoû d' èç veye ci, ki s' lomeut : Principåté d' Kiyif.
Plonkeu (oujhea)
Vicaedje
I vole bas, mousse e l' aiwe et naiveye k' on n' lyi voet pus ki l' tiesse.
Linux
thumb|left|[[Linus Torvalds ahiveu do nawea Linux]] Linux est on sistinme d' operance (ou mwaisse programe, li ci ki fwait tourner tos les ôtes) edvinté pa Linus Torvalds aidî di cints eyet di cints di programeus tot avå li daegn. Linux fwait tot çou ki vos poloz ratinde d' on sistinme d' operance (come Windows, OS/2, Mac OS, Unix...) eyet co did pus : Linux est (pus) stocaesse, il est bråmint meyeu martchî (vos l' poloz minme avu po rén) eyet, so tot, c' est on "libe programe".
Linux, on libe programe
thumb|right|350px|Linux e 1999 (avou Gnome eyet Icewm come manaedjeus d' sicribanne et d' purneas) thumb|right|350px|Linux e 2008 (avou KDE 4.1 come manaedjeu d' sicribanne) Cwè ç' ki çoula vout dire? On côp ki vos l' avoz, vos estoz libe del copyî ostant ki vos voloz, del sipåde (po rén ou tot vos fjhant payî pol siervice). Mins, come vos avoz yeu li côde sourdant (li tecse do programe), vos estoz oblidjî del diner eto, et di passer les minmes droets ki les cis ki vos avoz. Nos estans libes tertos do studyî li côde ki fwait tourner Linux, del candjî, di nivter dvins, del ramidrer ou del abandner dins on ridant. Li minme rîle våt po tos les programes sipårdous dizo li GNU Public License (GPL), come Linux.
Barvea-e-Condroz
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Åwe di poyî
Mopliyaedje
L’ åwe pond on gros blanc oû, troes côp pus gros k’ èn oû d’ poye.
Djeus avou l' åwe di måjhon
Gn a eto l' djeu d' l' åwe, avou ene modêye e walon : « li caracole ki vout fé l' tchet ».
Såvadje åwe d' Urope
Discrijhaedje
Elle a on gros djaene betch.
Matire (medcene)
Fôrmaedje del matire di clå
Cwand gn a bråmint a rmagnî (gros coir fizike, toplin des bactereyes) les blankès globules morèt après awè fwait leu bouye, et c' est çoula ki fôrmêye del matire.
Sourdants
Categoreye:Medcene Categoreye:Efouwaedje (medcene)
Stiernixhaedje (biyolodjeye)
thumb Li stiernixhaedje (stiernixhmint) ou sprognaedje ou stiernouwaedje (stiernouwmint), c' est li rshoflaedje, sins l' voleur, et d' on plin côp di l' air på narenes, tot spitant padvant lu avou des finès gotes, po ene djin ou ene biesse.
Fiziolodjeye do stiernixhaedje
On stiernit cwand ene sacwè fizike ou tchimike vént catyî des sintoes k' i gn a dins les trôs del narene.
Harbouya (tchanson)
thumb|250px|Pårticion thumb|tchantaedje emey tchapele Harbouya, c' est ene viye tchanson e walon a môde di repetaedje d' on tinme. Li mwaisse tchanteu dit ene fråze et les djins ki sont-st avou lu li rprindèt tertos eshonne.
Tchantaedje
Li troejhinme coplet, on va rmonter ene miete pus hôt
Jean-François Brackman
Il a eto siné on tchaptrê do live «Ké walon po dmwin ?», sol kinoxhance do walon après Fumwè (Walonreye di France).
1735
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Ma liberté (tchanson e francès)
Ratournaedje e walon
Nosse liberté, portant dji vs a cwité ene shijhe do moes d' decimbe cwand dj' a dzarté les voyes did sol costé ki ns ascoxhéns pus timpe, adon k' sins dmefiyance, come do tins di mi efance dji m' leya co on côp djonde Dji vs abandna podbon po moussî el prijhon tinowe d' ene bele crapåde.
1735
anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750
Paul Stienlet
Stienlet
Grognon (Nameur)
Li Grognon, c' est l' plaece wice ki Sambe s' egoline dins Mouze a Nameur. On-z î a rtrové des traeces do vicaedje 6700 ans dvant Djezus-Cri.
Georges Pelouse
Ouve e walon
I n' shonne nén k' il åye co scrît do tins del guere, k' i va tote passer sol front d' l' Izer. Mins i va askepyî al Pane ene gazete «franco-flamande» k' i va lomer d' on no walon: «On spîye co» (On speye co). Elle est prezintêye a l' otel del Posse al Pane e moes d' octôbe 1916 ey e moes d' måss 1917. Il î a scrît des powinmes e francès.
Djermalance
Djermalance do M
Avou l' dobe cawete -inmmint d' adviebe, so on bodje ki finixh pa M
dins les codjowaedjes
Avou l' cawete di codjowaedje -nut: Avou on bodje ki finit pa naziåle + n, on a pår ene triplete ortografikes -nnn-:
1990
Ôtès djins
Categoreye:Date
Ene boune cråsse pinte (tchanson)
Pinte Pinte
Djineve
Rilomêye
I s' î tént eto mwints raploûs eternåcionås.
Léopold Xhoffer
Léopold Xhoffer, c' est on scrijheu e walon  k' a vnou å monde a Hodimont li 22 d' djun 1829. Il a morou li 2 d' nôvimbe 1911.
Ouve des Apoisses
Li tecse a stî scrît e vî grek po des djins ki cnoxhént bén ci lingaedje la.
Ratournaedje e walon
Li ratourneu, Jean-Marie Lecomte, s' a eto eredjistré, ki lét si scrijhaedje. Les fitchîs odio ont stî metous sol l' Aberteke e 2012; li prumî tchaptrê est eto sol tévé walon-cåzante (Youtube) a môde di videyo.
Limbôr
thumb|Eplaeçmint del comene el province
Ezope
thumb|150px|pondou pa Velasquez Ezope u Aizope (e vî grek: Αἴσωπος / Aísôpos), c' est on scrijheu grek k' a viké e 7inme u e 6inme sieke divant Dj-C.
Sanson (Bibe)
Lûte disconte des Filistins
Å 15inme tchaptrê, on conte k' i rsaya di rtrover s' feme, mins cisse-ciale s' aveut ddja rmaryî.
Såme (filet d' pexhe)
Discrijhaedje
Il est lesté avou des boles di plonk, ki trinnèt dins l' fond.
Unuke
Sourdants
Categoreye:Secsuwalté Categoreye:Istwere
Scoreye
Motlî
Li mantche si lome li «pî-bate».
Li dbout si lome «tchessoere» ou «tchesseute».
Georges Themelin
Ouve pol gåmès
Il a scrît deus lives:
Åwlete d' Edjipe
L' åwlete d' Edjipe, c' est ene sôre d' åwe d' Afrike k' a vudî foû di si aire di spårdaedje diviè les anêyes 1980, et s' ritrover e l' Urope.
Tévé waloncåzante
Contnou
Les muzikes di fond provnèt sovint des tchansons da Urinda Hernandez (li feme da Yves Paquet) oubén del plake Emacralaedje prodûte pa Pierre Otjacques et l' Rantoele.
Sortitraedjes
Les cåzaedjes e walon sont sovint sortitrés e rfondou, do moens les passaedjes ene miete målåjhey a comprinde, ou wice ki l' cåzeu eploye des ratourneures coinreces. Si l' cåzaedje rishonne foirt å francès, on nel mete nén e sortite. Des côps k' i gn a, li tecse est åjhey a trover e sistinme Feller (metant il est ddja sol videyo), et s' est i leyî insi.
Croké nez
On croké nez ou nez al croke ou nez al croufe, c' est on nez ki li dzeu est come croké e deus, avou on crawiaedje å mitan
Jean Racine
Sacwants de ses pîces
Racine Racine Racine
Meyon
Li viyaedje a dné on no d' famile, les "di Meyon" (e F. de Méan), ki, onk di zels, c' esteut li dierin Prince Eveke di Lidje, Françwès d' Meyon.
Roclindje-so-Djer
Etimolodjeye
A pårti des vîs scrijhas Rochelenges (1126), Rocelinges (1147) on voet bén ki li viyaedje provént do no d' ene djin (pitit no tîxhon) Hrukilo, avou l' cawete -indje; ça fwit ki l' sinse est: les cis Hrukilo, les cis d' mon Hrukilo, li famile Hrukilo.
E francès on eploye eto pacô Roclenge-Saint-Remy, Roclenge-sur-le-Jaer.
Rîle Mahin do disfaflotaedje des longuès voyales û, î et oû divant ene vuzlêye cossoune
Cas des cossounes likides
🇱🇰 Cossoune likide Po les cossounes likides, ele s' aplike avou R, mins nén avou L.
Djupsyins (peupe)
Les djupsyins ou romanichels ou bowemyins (ki leu no si pout scrire avou ene grande lete; eto lomés «cabantîs», todi avou ene pitite lete), c' est on peupe ki provént del Bijhe di l' Inde et ki s' a spårdou e l' Urope levantrece (Roumaneye, Hongreye, Tchekeye, Slovakeye, Bulgareye, Serbeye et les ôtes pitits payis skepyîs do disrashonnaedje del Yougoslaveye). Pu (kécfeye ene ôte coxhe) viè l' Nonne del France eyet l' Espagne (Andalouzeye).
Dins les belès letes e walon
Li mwaisse persounaedje do roman L' amour a l' Alambra da Djôzef Mignolet, c' est ene Bowemyinne d' Espagne, e 14inme sieke.
Polipôre do tchinne
Sourdant
Tchinne Categoreye:Micolodjeye
500 ratourneures po l’ dire e walon (live)
Il a rexhou e 2021, di l' Imprimerie Michel frères a Vierton.
Max Bastin
Vicance
Cwand il a rivnou el Bedjike e 1961, il a-st askepyî eyet manaedjî el Centre d'Information et d'Éducation Populaire ([WA] Cinte d' Informåcion eyet d' Acseignmint Peuprece) po l' mouvmint politike : Mouvement Ouvrier Chrétien ([WA] Mouvmint Crustin po les Bouteus). Padri çoula, il aveut eto prindou pårt a l' askepiance di l' Institut Supérieur de Culture Ouvrière ([WA] Soce Dizeutrin del Tuzance des Bouteus). L' adierça di cisse soce ci, c' est d' coyonker des ponts etur les univiersités ey el mouvmint des bouteus. Cisse soce cial vout ossu rinde l' acseignmint pus democratike eyet diner on bon scolaedje åzès djins ki boutnut po li Mouvmint Crustin po les Bouteus. E 1967, cist ome la aveut enondé el Fondation Travail-Université ([WA] Fondåcion Boutaedje-Univiersité). C' est ene etraidance etur li Mouvmint Crustin po les Bouteus eyet les univiersités catolikes francès-cåzantes. L' acomplixhmint l' pus grand s' a fwait e l' Univiersité Catolike do Noû Lovén. Cist acomplixhmint cial, c' est l' askepiance del Faculté del Drovowe Economeye eyet di Dujhances sociåles ([EN] Open Economic and Social Faculty). C' est po les grandès djins k' ont ene apriyesse di mestî ubén ki boutnut åzès liveas sociås eyet politikes.
Annie Lengelé
sol sinne (2022)|thumb|center
Hårdêye difoûtrinne
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Annie Lengelé avou l' accint d' après Sombrefe pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
A tot spiyî (stroete plake et live)
C' est des viyès tchansons ritchantêyes emey tchapele pa les Crapådes.
Li livret a stî adjinçné pa Djowele Spierkel (tecses, comintåres et rawetes scolincieuses).
Anêyes 80
80 | 81 | 82 | 83 | 84 | 85 | 86 | 87 | 88 | 89
Åwe å rossea cô
Branta ruficollis.
Discrijhaedje
Elle est 55 cm longue, 115 cm disployeye.
Sclessin
Istwere
Sclessin esteut, avou Ougrêye, tere del principåté di Ståvleu-Måmdey å 18inme sieke; eyet c' est e 1768 k' ele divnént payis d' Lidje, la ki l' prince-abé di Ståvleu elzès baye å prince-eveke di Lidje dins on discandje di teres (Ståvleu-Måmdey riçuva Vien eyet Antene).
Viye province do Braibant
Categoreye:bokets del Beldjike Categoreye:bokets del Walonreye Li province do Braibant esteut-st ene viye province bedje, do tins k' i gn aveut des provinces bedjes (asteure li discotaeyaedje teritoriå n' est pus å schålon bedje mins å schålon des Estats federés: Walonreye, Flande eyet Brussele).
Tapaedje del baguete
thumb|Kimint tni l' baguete thumb|Kimint avancî avou l' baguete thumb|Aprindaedje al [[Soce des rcåzeus del Basse Årdene (2003)]] Li tapaedje del baguete, c' est l' cweraedje après del poujhåve aiwe tot s' pormoennant sol tchamp avou ene baguete di côrî tinowe dins ses mwins.
Motlî
Pus lådjmint, c' est l' trovaedje d' ene sacwè pa ene manire foû-naturele, lomêye radiestezeye.
Aprindaedje
Po-z esse tapeu(se) di baguete, i n' fåt waire aprinde: gn a k' rwaitî èn ôte fé, et après, ça doet aler tot seu. Mins c' est on don k' on-z a e s' coir. End a ki plèt sayî del fé tant k' i volnut, mais ki n' î savèt ariver: li baguete ni bodje nén dins leu mwin.
Schaye
Pî-notes
Categoreye:Bastimints Categoreye:Pires et rotches Categoreye:Fosses et cårires
Moxhnire (toponimeye)
Li mot moxhnire ("moxhnire", plaece avou des moxhons) si rtrouve dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye. Ele pout esse eto lomêye "tchant d' oujheas" ou, tot s' brouyant "tchamp d' oujheas".
Muzeure
Emantchaedje del croejhete walone po cåzer d' ene muzeure
Pareymint: «on pousse ki l' aiwe est a ene parfondeur di 15 metes» est puvite dit insi: «on pousse avou l' aiwe 15 metes fond; u: 20 metes parfond».
Viyès mzeures
Po lès longueûwès distances d' rolaedje è vosse oto, l' "GPS" (l'"GPK" "Djipovodîrekwè") vos va dîre lès kulomètes rolés èt èto l' costindje è pètrole distrû !
Richard Nixon
Herleme
Il a dvou arester d' esse prezidint avou l' Watergate. Come di djusse, des gaztîs boutant pol The Washington Post avént trové k' il abåkéve des politikîs.
Ayenåcion parintrece
Efant
C' est l' pus margougnî des troes, capurade po l' efant di 7 a 12 ans. C' est a cist ådje la ki l' efant doet aprinde a vey li veur do fås. Mins nerén, dins ene cope ki s' margaye sifwaitmint, li modêye do veur n' est nén l' minme sorlon li parint ki l' prezinte.
Arthur Potier
Arthur Potier esteut l' bea-pere da Michel Duchatto.
Sourdants
Potier
Ifrinne
Etimolodjeye
L' amazir «ⵉⴼⵔⴰⵏ», c' est l' pluriyal di «ⵉⴼⵔⵉ» (ifri, come dins Imi n Ifri) ki vout dire «trô», dj' ô bén : «trô d' rotche».
Nameur (veye)
Nameur, c' est ossu li mwaisse veye del Waloneye.
Fritche
C' est èn amagnî foirt rilomé el Walonreye. Mins eto ôte pårt el Beldjike, ezès Bas-Payis ey e Bijhe del France (did la, li lomaedje e-n inglès «French frites».
Fijhaedje des fritches
Dispu les anêyes 1960, gn a eto des friteures electrikes.
Anêyes 1730
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Anêyes 90
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
1470
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Yerbêye
Des yerbêyes, c' est des plantes k' on mete tote etires, vetes u souwêyes, dins l' amagnî, po dner do gosse.
Cazino
Economeye
Les cazinos rapoirtèt gros ås estats et ås veyes la k' i sont metous, påzès taeyes payeyes pa ces måjhons la.
Chanson pour l'Auvergnat (tchanson e francès)
Categoreye:Tchansons e francès
Cazino
Riloucance des rlidjons
Ezès Stats Unis, ci n' est nén tos les estats ki polnut awè des casinos. Les pus cnoxhous, c' est surmint l' Californeye et les cis d' Lass Végass.
Dorifôre
Istwere des dorifôre e l' Walonreye
Categoreye:Insekes Categoreye:Måvnous insekes
Intrez don (gazete)
Contnou
Gn a del powezeye, des cåzaedjes di tchansons, mins eto del prôze nén racontrece, so les sudjets do moumint (come l' Afwaire Dutroux).
Eneviè bråmint des ôtès rvuwes ki n' eplaidèt ki des tecses di belès letes, gn a eto des prinjhes di pozicion sociåles et politikes ki polèt soude des tecses. Gn a eto des etnotecses come so les vîs djeus d' efants, u so les nos d' plaeces.
Toirdaedje di djonteure
Ça fwait foirt må, on må ki deure sacwants moes.
Azerbayidjan
Sourdants
Categoreye:Mîtrinne Azeye Categoreye:Payis Categoreye:Azeye
Yabucoa
YABUCOA
Yabucoa est ene comene-intité di Porto Rico  (epa: Puerto-Rico)
Jean Radoux
Sacwants tites
Radoux Radoux
H prumrece
Li H prumrece, e walon, c' est on son H vuzlé k' on ôt bén prononcî sol payis d' Lidje, eyet disk' al mîtrinne Årdene, waire so l' Årdene nonnrece, et nén do tot sol walon do Mitan et do Coûtchant.
H prumrece eyet spotchaedje
So Nameur, li H prumrece ni s' ôt nén, mins il est mostré på wårdaedje d' ene sipotchåve voyale padvant:
Fås H prumreces
C' est des scrijhas e rfondou avou «H», mins ki n' respondnut nén a on son H dins on tayon-bodje tîxhon. Estô d' on fondaedje, on a on mouyaedje e walon do Mitan. Li fondaedje si rescontere e l' Basse Årdene, et minme e payis d' Lidje.
Li ptit Lidjwès (gazete)
Discrijhaedje
«Li P'tit LIGEOÈS paraitant totes les samaines» (Li Ptit Lidjwès, parexhant totes les samwinnes).
Eyet come divize, c' esteut.
Honconk
Peuplåcion
Les Chonwès sont del tribu gli Han et provnèt d' après Canton et Taishan, dins l' province vijhene del Guangdong.
Categoreye:Chine Categoreye:Honconk
Mouze (grande aiwe)
Spårdaedje di l' atuze di fleuve
L' atuze di "fleuve" come ene aiwe ki court disk' al mer n' est nén si corante ki ça dins les lingaedjes etrindjirs, et nerén e walon. Dethier dins l' adrovaedje di s' motî del Hesbaye vout k' i gn åye nou mot walon pol francès "fleuve". Li walon "fleuve" est on calcaedje do francès des scoles di djeyografeye. Li mot "mouze" n' esteut eployî å 20inme sieke k' après Lidje et dins les tecses di Belès Letes.
Machene
Ene machene, c' est èn éndjin ki toûne et fé d' l' ovraedje gråce a èn etrinnmint ki n' vént nén del foice des djins u des biesses.
Salzene
Lomaedje des djins did la : Salzinî, Salzinresse
Texhou (biyolodjeye)
On texhou, el biyolodjeye, c' est èn ashonna di celules, tertotes les minmes ou di diferinnès sôres, ki fômnut onk des bokets ou des léts d' on metou organe d' ene plante ou d' ene biesse.
14 di djun
Li 14 di djun c' est li 165inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 166inme po ls anêyes bizetes); gn a co 200 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Eddy Mitchell
thumb|fotografyî pa José Schoovaerts, å cmince di s' cårire Eddy Mitchell, c' esteut on tchanteu et cåzaedjisse francès k' a cmincî dins les anêyes 1960 et esteut todi so sinne dins les anêyes 2010.
Cofrereye des Cotlîs et des Mazwîs
Sourdant istorike
Dins l' vî Djambe, gn aveut ene plinne avou toplin des ptits tchamps lomés cotlaedjes. Les djins did la estént lomés les cotlîs. Åtoû del Montagne Sinte-Båbe, c' esteut des pus grands tchamps lomés mazwaedjes, et leus djins, les Mazwîs.
Cwand l’ cour est pris (teyåte)
C' est ene comedeye e-n èn ake creyeye e 1907.
L' ouve a stî prumêye do govienmint.
Categoreye:Pîces di teyåte e walon
Imelrhesse
thumb|[[moskêye ås panes å solea]] thumb|plake
Electrimussigrafeye
Li rzultat si lome electrimussigrame.
Leucôze inzotike des bovrins
Categoreye:Maladeyes des bovrins Li leucôze inzotike des bovrins, c' est ene maladeye des bovrins avou des crexhioûles a totes les glandes al linfe et dins les ôtes texhous avou des blankès globules.
Sipårdaedje del maladeye
C' est dandjreus pal minme voye (l' apoirtaedje di vatches a laecea po-z amidrer les cenes do payis) ki l' leucôze si stitcha ezès Stats Unis, pu, did la, totavå les Amerikes (Canada, Amerike nonnrece, et kécfeye ossu rivni e l' Urope).
Sourdants
<References/>
Tchanteure
Gn a toplin des egoloes k' ont leyî leu no a on leu-dit del Walonreye.
Sourdant
Categoreye:Djeyolodjeye Categoreye:Aiwes
Chaïbia
thumb|Dessén k' on dit a l' efant dessineu : "Vouss fé del Chaybiya" ?
Programe éndjolike
Les programes sont scrîts dins on metou lingaedje éndjolike, et rotèt fok so on metou sistinme d' operance.
Revintreye des Simbas
Ci estat la, li republike populaire do Congo, fourit ricnoxhou pa 7 payis, inte di zels l' URSS et l' Edjipe.
Mimbes del revintreye
Les guerîs Simbas avént inte 12 et 20 ans.
1147
Ôtès djins
Categoreye:Date
Marlanwé-Marimont
Sicrijheus e walon
Charles Geerts
Molén a l' aiwe
Did dou vént l' aiwe
L' aiwe pout esse amwinnêye ådzeu del rowe pa on batch esprès.
Cingue
Motlî del cingue
Po rçure li spingue del blouke, gn a des trôs dins l' coron del cingue.
Joseph Modave
Hårdêye difoûtrinne
Modave, Joseph
Waerapî
Piron-parey: waerapî  est on calcaedje do vî grek θήρ (waeraxhe biesse) + ποδός (pî) çou ki fwait waerapî (waeraxhe pî). Li syinciveus latén mot est Theropoda, li rwalnijhaedje est Tierpî (cogne prumrece) et Tieripî (dispotchaedje), mins i rshonne a “pî d’ tier” adon li translataedje waerapî est pu djusse pol djenerå comprindmint.
Dumont (discramiaedje)
Etimolodjeye
Å cmince, lomaedje d' ene djin ki vént d' ene plaece k' on dit Li Mont, å Mont.
Waerapî
Istwere
Li clostea est oridjinnire do Mîtrin-Triyassike e schåyant li tacson des såriskeas, les mierviyès polûles foimes cnoxhowes sont aireurhapeu (sincieus latén: Eoraptor lunensis) eyet hereazôre (sincieus latén: Herrerasaurus ischigualastensis). Li clostea a radmint cnoxhou on daegnrece ståraedje å cminçmint do djurassike.
Dumont (discramiaedje)
Sourdants
Categoreye:Nos d' famile del Walonreye
Mariaedje dimande manaedje (teyåte)
C' est ene comedeye e-n èn ake djouwêye pol prumî côp li 12 di decimbe 1911, creyeye pås «Sins façon» d' Djilî.
Cénk letes d' apoisse e walon (deujhinme live)
Cotoû d' l' eplaidaedje
Li live fwait pårteye do pordjet Jean Hamblenne di ratourner pår li Novea Testamint e walon, pordjet k' a stî ahivé e 2016. L' ouve etire serè-st editêye so papî e 2022.
Pub
Walonreye
I gn' a sacwants pubs e Walonreye. Les pubs di Walonreye sont pus sovints des pubs irlandès. El muzike dins ci djinre di cåbarets, cial e Walonreye, n' est nén des muzikes di dujhance mins bén des muzikes d' asteure obén då rap. Mins néren, les abuvroes djåznut inglès el plaece do francès (u core do walon). Les djins ki vont rola sont sovint des djonnès grandès djins.
Émile Robin
Ouve pol walon
C' est lu k' a scrît l' tchanson « Si vôy voltî », k' est todi dins l' repertwere namurwès.
Li powinme, lomé « Sambe et Moûse » (en ortografeye Feller) :
Californeye
E 2019, li novea govierneu, ci fourit Gavin Newsom.
Cronivirûsse
Sourdant
Categoreye:Familes des virûsses Categoreye:Virûsses
1741
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Cede
Spårdaedje
I crexhèt a des hôteurs dizeu l' mer di 1000 a 2.200 metes el Mîtrinne Mer et di 1500 a 3200 metes dins l' Imalayas.
Sincieus rindjmint
Si on ndè fwait cwate, on-z åreut adon :
Boloe d' esté
Discrijhaedje
Li tchå di coleur blanke est spesse et dmeure bén deure mins djaeni e divnant pus viye. Il a ene plaijhante odeur et ene saveur sovint ene miete soucrêye.
Tolmonde sôdårt (teyåte)
thumb Tolmonde sôdårt (Tot l’monde saudârt), c’ est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Charles Halleux.
Tchestea Miranda
Li Tchestea Miranda (e francès, li château Miranda oubén l' château de Noisy), c' esteut on tchestea di stîle neyo-gotike a Cele-dilé-Dinant. Il a stî distrût e 2017, mågré k’ bråmint des djins li vlént schaper.
Sourdant et pî-note
Tchestea Miranda
Rome
Mwaissès dnêyes
Categoreye:Itåleye Categoreye:Mwaissès veyes
Cawete -åve
Vicansté
Li cawete -åve a bén manké di divni ene moite cawete, veyanmint ki les calcaedjes do francès, e 20inme sieke, ni l' ont pus eployî, tot foirdjant ene francijheye -åbe u -ibe :
Portant, e 17inme et 18inme siekes, elle aveut siervou a rwalonijhî sacwants calcaedjes do francès
Elle a stî rmetowe a l' oneur al fén do 19inme sieke : (ovråve, F. ouvrable, ey e 21inme sieke påzès rfondeus do walon, k' ont rwalonijhî les mots come responsåve, respectåve, råjhnåve, et fé des noûmots come aberwetåve (F. téléchargeable).
Parintaedje
Pa des côps, on-z a eto -åve et -åblumint (l' addjectif fwait pal voye normåle e walon, eyet l' adviebe prins do francès.
Cawete -rete
Etimolodjeye
Ele pout provni d' on rifjhaedje del cawete -rece: schoumrece => schoumrete.
Sacwants sustantifs avou l' cawete -rete (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Fåtcheuse-bateuse
Categoreye:Machenes di cinse Categoreye:Rôlants éndjins
Kefir
Istwere
C’ est ene môde ki vént des djins do Cocåze, k’ endè boevèt come di l’ aiwe dispu estant efant. On vout k’ ça soeye po çoula k’ i vicnut vîs (disk’ a 110 ans, dit-st on).
Muzeures
Po on bocå d’ on lite :
Aprestaedje
Vosse kefir est presse après 48 a 72 eures. A fwait k’ ça ferminte, gn a des bouyetes di gåz sol veule do bocå et sol citron. Cwand vosse fike rimonte å dzeu, c’ est k’ ça est bon.
1411
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Finfe
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Buhô
Buhô (on dit pus sovint : a Bhô, prononcî a P'hô, Fr. Beho, almand Bochholz) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis lussimbordjwès cåzant, rebané avou Gouvi, el province do Lussimbork.
Tuzance walone
Christian Thirion, on scrijheu et bouteu pol walon, î dmeure.
A vey
L' eglijhe avou l' clotchî a balusse, et des åtés scultés pa J.G. Scholtus di Bastogne di 1713 a 1724. Pondous e stîle rococo.
Son NG
Il est rålmint noté e sistinme Feller.
Mariano Rajoy
I prinda l' plaece da José Luis Rodríguez Zapatero et fourit disdjoké d' on vôtaedje di mesfiyance e pårlumint, et replaecî pa Pedro Sanchez.
Aiwe di Vesse
Coraedje
Enute, ses aiwes sont purade eployeyes come boevåvès aiwes.
Coroye Sint-Djan (plante)
Glechoma hederacea
Discrijhaedje
Ele pout fé des raecinêyes a tchaeke nuk. Si ele ni pout pus crexhe insi, ele monte.
Anêyes 1080
10inme sieke | 11inme sieke | 12inme sieke
Påye ås vint-cwate hagnons
Droets d' passaedje
Li påye des 24 hagnons waerantit eto on passaedje på tchmin d' fier ou pa tchenå d' aiwe inte Anverse eyet l' Rour almande, tot trevåtchant l' Limbork holandès.
Neutrålté del Beldjike et ses consecwinces
Li traitî d' Londe acertinéve li neutrålité del Beldjike. Come dit, c' est l' Inglutere k' aveut foirt bouté al cherete po ç' pont la. Eto, cwand les Almands abrokît e 1914, l' Inglutere diclåra l' guere a l' Almagne a cåze di çoula. Li reyaccion des Almands : vos n' alez nén fé l' guere po on biesse boket d' papî. C' est inla k' i rwaitive li påye ås 24 hagnons.
Ster (toponimeye)
Categoreye:Toponimeye
Pretchmint
I s' fijheut dinltins dins l' pirlodje (tchaire å pretchî).
Li pretchmint egzistêye dins totes les coxhes do crustinnisse ey eto e l' islam.
Tchanson Decroyî
Incipite
Bon Dieüe qu ce gran pone d’aimé se bacelle
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon
Louis Banneux
Ricnoxhance
Gn a ene rowe di Rotchfoirt ki poite si no, li cene avou l' måjhon la k' a vnou å monde.
Codjowaedje mete
Li codjowaedje di "mete", c' est ene sôre di codjowaedje des viebes del cénkinme troke.
Crantche do nez ås berbis
Cåze
Li foite espôzucion å solea, so ene blanke tiesse sins linne so li dvant do front pôreut aidî å discloyaedje do crantche.
Minêyolodjeye
Li maladeye est cnoxhowe dispu l' 19inme sieke, mins n' a waire ritnou les rcwereus. Ca, mågré k' ele si prind, ci n' est måy ki kékes berbis sol tropea ki sont pierdowes.
C' est ene maladeye ki s' prind, mins come ele ni s' diswalpêye ki foirt londjinnmint, on n' rescontere sovint, a on metou moumint, k' on mierseu cas dins on ptit tropea. Portant, dins les pus grandès biedjreyes, li rascråwance est sovint d' 2 åcint, et pout griper a 15 åcint.
Discôpeçaedje
Les damadjes sont djusse dins l' sistinme respirrece.
Les peumons polèt esse foetijhîs dins leu pårteye divantrinne. Mins gn a nou nucrê lavola.
Plaistadiu
On plaistadiu, ou des moices, c' est ene ou des pire(s) ou brike(e) aloyrece(s) ki vnèt foû d' on meur, po, si on-z a des cwårs, plait-st a Diu, continouwer l' meur et fé ene ôte plaece.
Lochnô
Lochnô [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Rossignol, rebané avou 6730 Tintnî; limero diyalectolodjike: [Vi 13] (mwaisse pont ALW); vî limero del posse: 6731
1757
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Teyåte di marionetes
Lingaedje des popinetes do Lidje
Å cmince, c' esteut do francès del Walonreye, mins sacwants persounaedjes djåzént walon. Metans Djuda, dins l' djeu del passion. U Nanesse dins bråmint des pîces.
Sourdants
Categoreye:Teyåte Categoreye:Amuzmints *
Luzere
Famile : legumineuses
Decret Valmy Féaux
Li decret Valmy Féaux, c' est on decret del Federåcion Walonreye-Brussele k' a ricnoxhou pol prumî côp les lingaedjes dilérins del Walonreye.
Pousse
Istwere des pousses
Categoreye:Ahesses des bastimints Categoreye:Djårdéns ås fleurs
Èn Årdinwès foû di s' payis (otobiyografeye)
C' est deus lives di 150 pådjes tchaeke, ratournés e francès vizon vizu, eplaidîs på Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene (rîlêye "Pårlaedjes do Teroe".
For ås brikes
Deus côps dins l' live, l' oteur discrît kimint k' i fjhént des fors ås brikes (t. 2 49-51 & 113-115).
Môde di scrijhaedje
Pol prumî tôme, Arthur Schmitz aveut bén on ptit carnet tins k' il esteut prijhnî e l' Almagne, mins dandjreus k' i gn aveut waire di plaece dissu. Avou ça k' i l' pierda cwand i rivna el Beldjike.
Videyo d' prezintaedje do live
Motlî Kinable sol bresreye
Sacwants mots do motî
Aindai ou Herpai, s. m. Ciseau. Long ciseau à bout tranchant dont se servait autrefois le brasseur pour couper la bonde enfoncée accidentellement à l'intérieur du tonneau.
Berwette, s. f. Brouette. Petit véhicule à une roue utilisé par les brasseurs pour le transport des matières dans l'établissement.
Bouter l' feu, v. act. Allumer, voir alloumer.
1421
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Motlî Kinable sol bresreye
Sacwants mots do motî
Buse, s. f. Tuyau. Gros tuyau en cuivre pour conduire la bière d'un réservoir à un autre, d'une cuve à une autre, ou pour en emplir les tonneaux au moyen d'un autre tube en coutil, rendu imperméable, ou en caoutchouc, qu'on adapte au premier.
Coller, V. act. Coller, clarifier la bière en introduisant dans la chaudière des pieds de vache, qu'on retenait dans un filet pour pouvoir les retirer Tacilement, ou bien en mettant dans les tonneaux de la colle de poisson, qui est devenue d'un usage presque général aujourd'hui.
Couvelot ou Bâche, s. m. Bac. Voir le mot bâche.
Saison (bire di), s. f. Saison (bière de saison). Bière très estimée dans laquelle le malt d'orge est employé, mais en faible proportion. Pour un brassin, on met sept sacs do malt d'épeautre, six sacs de froment non malté et un sac de malt d'orge. Pour la rendre supérieure à la bière jeune, on y ajoute une plus forte quantité (plus du double) de houblon.
Gotama Bouda
Skepiaedje
Li nute ki Sidårta a skepyî, si mame, li royene Maya, a sondjî k' on blanc elefant avou shijh grands dints moussive e s' droet costé; adon, dijh moes lunreces pus tård, li Sidårta vna å monde foû di s' droet costé.
Li djoû kel Bouda skepia, c' est on djoû d' fiesse ezès pays do boudisse teravada. L' efant fourit lomé Sidårta, çou ki vout dire: "li ci k' adiercixh si côp". Des priyesses anoncît ki l' efant dvénreut soeye-t i on grand rwè, soeye-t i on sint ome.
Djonnesse eyet mariaedje
Sidårta estant on prince, on bastixha por lu troes palås, onk po tchaeke såjhon did vaila. Come si pa voleut ki s' valet divnaxhe on grand rwè, i decida d' el reclôre por lu n' rén aprinde del rilidjon et n' rén aprinde sol sofrance des djins.
Charles Halleux
Charles Halleux, c' esteut on scrijheu ey èn askepieu d' pîce di teyåte walon-cåzant.
Gotama Bouda
Endalaedje
I peta å diåle foû di s' palå eyet divni on moenne, bribant po viker. I tchoezixha des såvadjes omes come mwaisses et vica avou zels. I saya d' avni å dispåpiaedje tot si spanixhant d' cåzumint ttafwait, minme di l' amagnî, eyet tot s' fijhant do må. On djoû, Sidårta esteut si flåwe k' i touma e l' aiwe et k' i manca bén di s' neyî.
Charles Halleux
Referince
Halleux, Charles Halleux, Charles
1758
1753 | 1754 | 1755 | 1756 | 1757 | 1758 | 1759 | 1760 | 1761 | 1762 | 1763
Francès (lingaedje)
Li francès a rexhou foû d' on vî lingaedje d' oyi, k' esteut ddja bén rashiou diviè l' an 1000. C' est dins ç' lingaedje la kel Tchanson Roland est scrîte.
Li Viye Såm
Li Grande Viye Såm (fr: Vielsalm), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
Eden Hazard
Alére
Bernard Van Vynckt Rastrind saiss ! (tôme 2) p. 75.
Digré d' suristé
Li gré d' suristé ou livea d' suristé, courtinnmint li pH, c' est ene muzeure di l' estat seur (acide) ou båzike d' on coir tchimike (ou biyotchimike).
2
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Louis Tilkin
Ouve
Il a metou so pî li gazete e walon «Li Clabot», ki rexheut totes les samwinnes di 1896 disk' å 20 di måss 1932.
Hayao Miyazaki
left|thumb|Hayao Miyazaki Hayao Miyazaki a skepyî li 5 di djanvî 1941 a Tokyo.
Zanzan-Shabots-d’-Ôr å payis des soteas (floriconte)
Tinme
C' est l' pitit valet arsouye ki n' sait studyî a scole. On djoû k' i fwait barete, i s' ritrove dins on trô d' soteas, po s' ahouter d' l' oraedje. Il ôt ene djin ki djemixh, ca elle est resserêye dizo l' raecinêye d' on grand sapén ki l' grande air a flaxhî djus. Ene djin ? Neni ! C' est on nûton. Et nén tolminme li ké. C' est li rwè des nûtons, li 10inme do no. Les deus tolus fwaiynut camaeråde, et Zanzan aprind ki c' est l' dierin djoû ki li rwè a-st a viker. I va mori bénrade, et l' samwinne d' après, ci serè l' coronmint do novea rwè.
Raoul Nopère
Ovraedje
Raoul Nopère a-st askepyî li motî O3, avou l' aidance da Floribert Deprêtre. C' esteut on scrijheu d' El Moxhon d' Ônea eto.
Hawayi
Hawayi est onk des céncwantes Estats estazunyins dispoy 1959. Ç' est l' dierin teritwere a yesse divnou èn Estats estazunyin. El mwaisse veye, ç' est Onolulu. Cist estat la est so ene iyreye.
Papî
Li papî, c' est ene matire fwaite avou del pape di bwès, po scrire dissu.
Istwere
Divant l' papî, les scrijhaedjes estént fwaits so do påtchmint, çou ki rvineut bråmint pus tchir ki l’ papî. Il aveut replaecî l’ papirûsse des Greks et des Romins.
Tchôcaedje di l' avala
Senes del maladeye
Li vatche ki s' a tchôkî ene sacwè e gozî saye di l' avaler, maweye dins l' vude, tosse kecfeye. Bénrade, ele va boscheter (gonfler). Si l' buzea est pår ristopé, ele va crever dins l' eure ki vént si on nel trawe nén.
Médiaedje
On n' frè des droukes (antibiyotikes et dizefouwants) ki si on est seur ki l' operåcion n' a nén cschiré l' buzea d' avala. Ni k' les djins n' ont nén etoné des ôlmints k' årént cåzé ene peumoneye d' ecroucaedje, todi foirt griyeuse.
Lantin
Djustice
Rilomêye prijhon.
Ahidousse
Dansaedje
Les omes si metnut so ene rindjeye, et les comeres so ene ôte, tot lzès rwaitant.
Sourdants
Categoreye:Monde amazir Categoreye:Danse Categoreye:Marok Categoreye:Danses do Marok
Louis Piron
Ouve e walon
Ci fourit onk des prumîs scrijheus e walon k' a-st eredjistré ses arimés (“A, c' esteut l' bon tins”, ecassetlé e 1984).
Son CH
Li son « ch » ki si scrît « sh »
C' est l' cas des mots scrîts avou l' betchfessî SH ki s’ prononce « ch » après Tchålerwè et Nameur et « SS » a Lidje et so l’ Årdene.
Li son « ch » ki si scrît « s » ou « ç »
chwintaedje namurwès
Five Ebola
Minêyolodjince
Morance : dins les prumirès minêyes Congo-Kinchassa, gn aveut disk' a 90 åcint des malådes ki morént. E l' grande piyintche di 2014, c' esteut purade on malåde so deus, et minme onk so troes cwand on-z a cmincî a fé toplin des analisses. Ci clintcha la sereut loyî a on radoûcixhaedje del rascråwansté do virûsse.
Senes del maladeye
Après l' covaedje, li five monte, et n' nén rtchaire nén avou les antibiyotikes. Et divni griyeuse li 4inme djoû.
Istwere
Li maladeye a stî ricnoxhowe dins les anêyes 1970, aprume e Congo-Kinchassa.
Peassî (musse)
Ås biesses
Il est bén diswalpé so les biesses come li tchvå, la k' i dischind disk' å djno et å djeret.
Cede di l' Atlasse
Vicansté
Les abateus foû-lwè (sovint des pôvès djins do payis) tchoezixhèt les pus bea, les fote djus, fé des hourds dins l' bwès, et rvinde les sômîs d' deus metes, poirtés a dos d' moulet eviè les ptitès veyes. Les fwestîs lezî fjhît ene guere sins ahote. Å Marok, dispu eviè 2007, les gåres di bwès fourît åmés, et plît touwer les moulets des hapeus d' bwès. Insi fé des côps des moirts, les bwejhleus volant disfinde leus biesses.
Les tropeas d' bedots et purade di gade magnèt totes les ptitès djetes. Ås anêyes di setchresse, il côpèt djus des coxhes po l' bisteu magnî.
Maladeyes
Li maladeye des cedes di l' Atlasse fwait co kécfeye dipus d' damadjes al cedrire ki les djins.
Biyotchimeye
Motlî
L' addjectif a vey avou l' biyotchimeye, c' est «biyotchimike».
Victor Enclin
Victor Enclin, c' esteut on scrijheu e walon (ey e francès) ki provneut d' Witri.
Motî Lempereur et Morayns
Sistinme ortografike
Lempereur et Morayns
1451
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
3
-2 | -1 | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8
Anêyes 1200
anêyes 1180 | anêyes 1190 | anêyes 1200 | anêyes 1210 | anêyes 1220
Croejhåde (guere)
Limerotaedje des croejhådes
Li setinme croejhåde…
Doze femes (noveles)
Contnou
Mins on n’ s’ è sbare nén : li scrijheu nos aveut-st advierti dins si adrovaedje :
1461
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Stîle grammairrece
On î fwait moussî ossu li longueur del fråze, et l’ nombe di coplemints.
Stîle riviersé
C' est cwand on boket del fråze rivént a ene plaece k' on n' l' atind nén. Ene sacwè rcopieye del powezeye e francès. C' est sovint po fé ene rime (u ene axhiltance).
Doze femes (noveles)
Contnou
L' adrovaedje est scrît e francès pa Michel Francard.
Cotoû sociolodjike
Ene Årdene foirt catolike eto, pa côps a môde di rlidjon-penitince. Insi Victwere est seure ki c’ est a cåze d’ ene fåte k’ elle a stî pitêye pa ene cavale. Ele a prometou l’ voye a Notru-Dame di Biarin po ça. On aprind ki les pretchmints di l’ Eglijhe d’ adon, c’ est k’ el guere di 40 a-st arivé po puni les petchîs des djins.
Li tcheyaedje
Cwand l’ toele toume, c’ est sovint avou ene coûte fråze…
Li raconteu
Dijh côp so doze, c’ est on dfoûtrin raconteu. Mins po desu noveles (Aline et Lora), c' est ene pitite feye ki raconte leye-minme.
Ratourneures
Gn a des clapantès ratourneures. Gn a eto des calcaedjes do francès, mots et ratourneures.
Accint
Les viebes del prumire, deujhinme troke di viebes e walon|deujhinme]] et troejhinme troke di viebes e walon|troejhinme]] sôres ont leus infinitifs avou l’ cawete -è (rawârdè, kimincè, râbyè).
Li spotchåve voyale est « i ». Mins ele si candje e "o" divant on L. (dj' olî a dit...)
Sacwants bokets do live
I mostrèt ene ôte cwålité do stîle da Djowel Tiri : des coûtès fråzes.
Cåzaedjes inte deus djins
Ene des foices des noveles, c' est di ramasser les cåzaedjes. Nén on mot dipus k' i n' fåt. Après on court cåzaedje, on court racontaedje. Egzimpe :
Oronde
Ene oronde, c' est èn oujhea passant, ki rvént å bontins, et-z eraler a l' erî-såjhon, pa volêyes.
Raymond Honoré
Raymond Honoré, c' est on scrijheu e walon do Payis del Lovire.
I note l' accint d' Sint-På, et pår do hamtea d' Veye d' Oussu.
Ambli
Ambli (F. Ambly), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nassogne, e l' province do Lussimbork.
31
i gn a: 100 - 50 - 6|25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50
Oronde
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Soverdiyîs
Påpire
Påpires azès biesses
Les biesses ås tetes on cåzu tertotes deus påpires (dizeutrinne et dizotrinne come les djins).
Beratón
Beratón, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Dji vs va dire li minne (otobiyografeye)
Il a moussî foû e 1997 ås Edicions Dricot.
C' est cåzu l' seule otobiyografeye sicrîte pår e walon, et publiyeye come live.
Accidint d' ecdût do cervea
Dins les Belès Letes e walon
Ene tchanson da Jean-Pierre Vervier, «Li ptite voenne», cåze di çoula (divins plake "Cacafougna", djive 12).
Djule Cezår
Il a fwait scrire ses memwere dins on live "Li guere des Gåles" k' est on mwaisse sourdant po nozôtes kinoxhe les dujhances des Gålwès et l' civilizåcion cele, e djenerå.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Impire romin
Tetanosse
Tetanosse ås djins
Li sorroedixhaedje des musses va wangnî l' hatrea ki va esse haetchî e-n erî. Docô après, c' est tot l' dos ki va esse tinkyî et årvolou, a môde di tchame. C' est çou k' on lome di l' opistotonosse.
Adonpwis, li roedeur si va aler mete å cour ey ås musses do cofe coistrece. Çou ki fwait k' el djin va sofoker et sovint mori.
Côrî (toponimeye)
côroe
côre + cawete -oe (bwès d' côrîs)
Leyon l' Afrikin
Sacwants dnêyes di ses lives
C' est l' prumî k' a scrît so Tombouctou, mwaisse veye des syinces di ces trevéns la.
Gueuyes di Walons (portraits)
Tecse di l' adrovaedje
L' adrovaedje est scrît e francès pa Chantal Denis (rimetou dins l' pådje di copene).
Adrovaedje
Divant mès quate cinq ans, nosse man m'a aprins dès mots qu'on n' conèt nin è francès trop pôves po polu valu l' minme, pace qui l' « Académie » ni lès sét r'mète à s' môde, pace qui li scole dit ci, pace qui l' tévé dit ça...
Cwårtîs del lune
Rapoirt avou l' crexhance
Sacwants djårdinîs trovnut ki les semaedjes deovnut shuve les cwårtîs del lune.
Tchîf-leu (Hamtea di Djumet)
Compôzucion
Davance, i gn' aveut on buro d' police eyet ene måjhon-comene disk' a 2017. On novea zonigne a stî skepyî dins les anêyes 2010, mins soulmint ene société s' a vraiymint adjistré. Do côp, tot-z estant cåzumint on waerixha avou des rotes, les djupsyins vént sovint dmorer rola pindant kékès samwinnes. Di pus, l' edroet, come les ôtes abandnés edroets d' Tchålerwè, est divnou on grand depôtwèr eyet sacwants plakes di voye ont stî vandaliseyes.
Peturon
Ôtès uzaedjes
Po fé des sôres di grigne-dints al fiesse di l' alowine.
Pålmî a l' ôle des Canareyes
Maladeyes do pålmî
Rodje calande do pålmî
Biyografeye
Egzimpe d' ene biyografeye sicrîte e walon (li cene da Gaston Lucy, pa Louis Baijot)
Ouxh
Motlî
L' ouxh d' intrêye d' ene måjhon est metou so l' soû ou dvant d' ouxh ou apas.
Pectî a l' ecinse
Sourdant
Categoreye:Åbes Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Plantes foû del Walonreye
Afwaire Dutroux
Ôtes dinêyes
Deus ôtès crapådes, Leticia et Sabene estît schapêyes a pårti des racsegnes d' èn ome di Bietris, ki scrijha l' limero del plake des apiceus.
Did la, les politikîs vont askepyî ene soce po rtrover les efants pierdous, "Child Focus".
Li Hoûlåd d' Tchålerwè
Houlad d' Tchalerwe Li Hoûlåd d' Tchålerwè (<SMALL>L'Hûlaud d' Châlèrwè</SMALL>), c' esteut ene gazete e walon, enondêye pa Henri Van Cutsem et k' a parexhou di 1923 a 1928.
Afwaire Dutroux
Rischoyaedjes do vierdik do procès Dutroux
Tot veyant kel feme da Dutroux, di n' nén aveur racuzé si ome, a stî codånêye, li cpagneye d' èn ôte margougneu d' efants, Monique Olivier, a stî racuzer si ome, Michel Fourniret, e moes d' djulete 2004.
Les Meslés
Etimolodjeye
Li mot vént do latén "Mutiniacum" (amon Moutiniusse).
Belindjele
Li belindjele ou åberdjene, c' est ene plante ki dene des måves fruts al pelete bén rlujhante, del cogne des cawoûtes (mins ci n' est nén ene cawoûtacêye), magnîs come verdeure.
Baxhtchissaray
Istwere
Do trevén di l’ Impire trouk, Baxhtchissaray fourit li mwaisse veye del Dutcheye di Crimêye, on « xhana » come on djheut, cåzu dislaxhî d’ Istamboul.
Halcrosse cossoune
Les halcrossès cossounes sont diferinnes des tcheyowès cossounes å coron.
Pesse des bedots et des gades
Awiyante fôme
Li nåze divént todi pus placante et ristoper les narenes. Sacwantès biesses fijhèt del kéntosse a n' si saveur rawè.
24 di fevrî
Li 24 di fevrî, c' est li 55inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure co 310 longs djoûs (311 po ls anêyes bizetes) po-z avni å coron d' l' anêye.
Årtike (croejhete)
Sôres d' årtikes
Gn a des definixhants årtikes et des årtikes nén definixhants.
Sawou d' aiwe
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "sawou", "suzon" et "bwès d' leu".
Biyonaxhes
Li sawou d' aiwe vént dins les frexhs bwès.
Ploketes volantes ås oujheas
Senes del maladeye
Les crapes souwèt-st evoye, et tchaire; et l' oujhea est rfwait.
Boutaedje des efants
Boutaedje des efants el Walonreye
Les bricteus fijhént travayî bråmint des efants, disk' a diviè 1910.
Sint-Houbert (tecses)
Li deujhinme : "Do bén et do pé po tos les djoûs" ("Do bin èt do pîs po tos les djoûs").
25 di fevrî
Li 25 di fevrî, c' est li 56inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 309 djoûs (309 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Xhmer
l' alfabet
(li no des letes shût l' ci eployî dins les tåvleas unicôde)
ឣ qaq  ឤ qaa   ឥ qi    ឦ qii   ឧ qu ឨ quk   ឩ quu   ឪ quuv  ឫ ry    ឬ ryy ឭ ly   ឮ lyy   ឯ qe    ឰ qai   ឱ qoo ឲ qoo  ឳ qau
Orkite
Categoreye:Maladeyes Categoreye:Efouwaedjes (medcene)
Claude Criquielion
Vicåreye
Estant djonne, i vleut ddja wangnî. Po comincî, bén seur, c’ esteut des ptitès coûsses dins l’ redjon. Po shure, gn a yeu l’ toû d' l’ Avni. Il aveut 20 ans.
Malgache (lingaedje)
Sourdant
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Madagascar
Sindrome des polets måcrexhants
Li sindrome des polets måcrexhants (e-n inglès Runting-Stunting Syndrome), c' est on sindrome k' on rescontere dins les polets d' poytreye.
Houbwès (Hamtea di Djumet)
Mape
<mapframe latitude="50.441921" longitude="4.448508" zoom="16" width="355" height="405" align="center" />
Sindrome des polets måcrexhants
Li sindrome a stî discrît dispu les anêyes 1940, mins foirt kinoxhou dins les poytreyes totavå l' Daegne dispu les anêyes 1970.
Soufocsaflôr
Omologaedje
I n' a nén stî omologué ezès Stats Unis. On djudjmint do 10 di setimbe 2015 dijha k' on n' aveut nén des prouves assez ki l' prodût n' esteut nén epweznant po les moxhes al låme.
Sindrome des polets måcrexhants
Espaitchance
Målåjhey di dire les bounès piceures po s' mete cwite del maladeye, ca elle endè va sovint come elle a vnou (dins les tropes di polets shuvantes), sins k' on såye douvént.
L' eploctaedje des meres disconte les reyovirûsses a stî sayeye, mins ci n' est nén li rméde sovrin. On-z a asprové eto di vacciner les poyons, mins ça rvént trop tchir, dins les condicions normåles do comiece.
Soufocsaflôr
Efet so les moxhes al låme
Li prodût towe les moxhes al låme, si ele djondnut les gotletes docô après li pouverijhaedje. Cwand l' prodût est souwé, ele sereut moens dandjreuse.
Gwendal Piégais
Piegais
Ernest Benoit
Ouve e walon
E 2020, il a eplaidî on roman so les nûtons, Lisbete di Cwî.
Bande
Istwere
Fuziyaedje pa les Almands di 34 civils a l' Ofinsive da Von Rouchtete, li 24 di decimbe 1944.
Georges-Louis Bouchez
Fotbale
Asteure, Georges-Louis Bouchez c' est l' prezidint do Royå Francs-Boréns, ene ekipe do costé d' Bossu.
Pepinster
Djeyografeye
Comene metowe so l' Aiwe di Vesse
Gône
Istwere
Li signeur di Gône aveut rçû do conte di Nameur tos les droets sol fî ki comprindeut : Gône minme, Djalet, Filêye et Hodoûmont.
C' est lu k' escourcixha li guere del vatche (1275-1278), tot-z alant ataker et distrure li tchestea d' Haloe, et dmander l' mambornance a Gui d' Dampire disconte des Lidjwès.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Guillaume Bodet
Pitite biyografeye
Li 13 di djanvî, li Rweyå Club walon tént s' prumî raploû, la k' Guillaume Bodet serè lomé prezidint.
Crimski Gori
Categoreye:Montinnes Categoreye:Crimêye Les Crimski Gori (e rûsse, Крымские Горы, Krymskiye Gori), c' est ene tchinne di montinnes di Crimêye.
Elle est metowe a Nonne do cåziyon, djusse a l' achate del Noere mer.
Motî di l' Academeye des Patwès gåmès
Li Motî di l' Academeye des Patwès gåmès (eto : motî gåmès Moureaux), ki l' tite e francès, c' est Dictionnaire encyclopédique des patois de Gaume, c' est on motî gåmès-francès (p. 13-586) et francès-gåmès (p. 595-747) et ki rprind de mots di totes les coines del Gåme.
Corwaitaedje
Corwaitaedje e francès : da Jean-Louis Laurent dins «Wallonnes» l° 1-2010.
Walthère Frère-Orban
Cårire politike
I fourit minisse des finances di 1848 a 1852, pu di 1857 a 1870.
Ene di ses dvizes e pårlumint sol cåzaedje do walon
Coremans, onk des pus fels disfindeus do flamind, recasse ki tos les Walons kinoxhèt l’ francès.
Buk (åbe)
Sourdants
Categoreye:Åbes Categoreye:Botanike
Émile Wiket
Relî dins l' grosse antolodjeye da Piron.
Ouve e walon
Li pus cnoxhowe did zeles, c' est, sins manke, li «Li ptit banc».
Les håyes tchantèt
Andalouzeye
Economeye
Categoreye:Espagne Categoreye:Impire arabe * Categoreye:Ebrocance tîxhone Categoreye:Frankès contrêyes d' Espagne
Simferopol
C' est ene veye foirt administrative. Li trén ki vént do mitan d' l' Oucrinne ni va nén pus lon (di cåze des montinnes di Crimêye).