cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Prezintoe d' apårtinance
Beloyance
Avou ene divanceye voyale (Coûtchant walon), c' est todi avou cisse lete di beloyance la: «èm-n ome».
Po les cåzants (prumire djin do pluriyal), les atôtchîs (et l' atôtchî poli et ordinaire), li prezintoe d' apårtinance aclape li lete di beloyance -t (mins nén si c' est -n): «nost ome», «no-n ome» / «vost ome», «vo-n ome».
1675
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ramessaedje
Istwere
El Moyinådje, c' esteut ene ceremoneye oblidjeye.
Disrôlmint del ceremonene
On boutéve å ptit efant des blankès lokes et on vwele come s' il åreut stî a bateme L' acoûtcheuse poirtéve l' efant po moenner l' feme a messe. Li curé les vneut rescontrer a l' intrêye di l' eglijhe, et beni l' efant. Li payelinne rintréve dins l' eglijhe e tnant d' on costé l' etole ey elle aléve avou disca l' åté del Sinte Viedje. Li feme tineut ene tchandele et l' curé dijheut ses påters. Adon, on meteut l' tchandele broûler a l' Aviedje.
Dins les ôtes rilidjons abramikes
Come dit, li ramessaedje vént del rilidjon, la k' i s' fwait 40 djoûs après l' payilé. C' est l' termene inte li Noyé eyet l' Tchandleuse. C' est l' moumint ki l' payelinne n' a pupont d' pietes. Rimimbrans nos ki l' sonk est foirt impeur dé les djwifs (i ' polèt magnî nole nouriteure avou do sonk).
Sourdants
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Famile Categoreye:Payelé Categoreye:Raspepyîs årtikes
Åssôrt
Åssôrt (F. Waulsort), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Astire, el province di Nameur.
Soûmagne
Industreye ey agriculteure
Mins li comene a dmoré cinsrece eto, avou 60 % des teres ki sont coûtivêyes.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene di Soûmagne (avou des pådjes e walon)
Djivion
Sôres di djivions
Polèt esse eto rwaitîs come djivions des troclets d' mots ki volèt dire ene seule sacwè, mins k' on n' a nén aplaké :
Mont (toponimeye)
Li mot "mont" si plaece voltî dins èn aplacaedje tîxhon.
1850
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1774
1769 | 1770 | 1771 | 1772 | 1773 | 1774 | 1775 | 1776 | 1777 | 1778 | 1779
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Atroclaedje di l' årtike
Egzimpes di mots espagnols
L' espagnol a calké bråmint des mots di l' arabe (on ndè conte 4.000), mo sovint avou èn atroclé årtike.
1676
1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 | 1680 | 1681
Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne
Eto, c' est onk des prumîs cnoxhous scrijhaedjes e walon.
Li tecse est rindjî å l° 16 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "Le siège de Vienne".
Fôrlan
Egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Coir do lingaedje
Li rfondaedje a stî fwait pa des linwincieus nén fourlanès.
Vicansté
Enute, gn a sacwants eplaidreyes ki publiynut des lives et des bindes d' imådjes e fôrlan. Ladvins, gn a des ouves oridjinåles di scrijheus fôrlans ey eto des ratournaedjes di ces scrijhaedjes la dins des ôtes lingaedjes. Come des tradujhaedjes e fôrlan d’ ouves di belès-letes etrindjires.
Befrwè
Istwere des cloke-poites
Ces deus la mostrént ki l’ veye esteut moennêye på curé et på tchesturlin.
France
Lile
Ampônî
Rubus idaeus
Cwåte di vizite
Mwaissès dnêyes
On pout eto mete si cwåte di vizite ås etermint et cwand on va dire si tchaplet po on moirt, po dire k' on-z î a bén stî.
Gabrielle Bernard
Corwaitaedje d' on boket "L' ebolmint"
Al surface, å minme moumint, c' est l' påjhûlisté, li coeyisté. Gn a on tchertî ki cmande a si tchvå, des efants ki disflortèt des magriyetes.
Alére
Hommage à Gabrielle Bernard, SLLW, 2018; ISBN 978-2-930505-26-8
Ronxhe
Les ronxhes, c' est on djinre di vicassès plantes, avou des picas so leus montants, k' i gn a dipus di 700 sôres, ki crexhnut purade dins li dmeye-bole bijhrece.
Ougår
Gastronomeye
Ougår est pår cnoxhou po l' marke di bire k' a l' minme no : Hoegaarden.
1801
Ôtès djins
Categoreye:Date
Condicioneu
On n' eploye nén l' condicioneu si l' fråzlete condicioneuse pôreut foirt bén ariver.
e francès
E francès, on eploye l' imparfait dins li fråzlete condicionrece.
arabe classike
En arabe classike, gn a pont d' tins condicioneu; dins l' fråzlete condicionrece, on eploye deus sôres d' aloyreces diferinnes si l' fråzlete pôreut bén ariver (ida) ubén si c' est ene simpe abayeye (law).
arabe marokin
En arabe marokin, "ila" et "lou" s' eployèt come les classikes "ida" et "law". Mins, estô do "law"", on eploye ossu voltî "koun kan..., koura"
Sourdants
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Terorisse
Istwere do mot "terorisse"
Les innmis terorisses mostrés do doet pås Amerikins estént des islamisses (Taliban d' Afganistan, mouvmint palestinî, Hamas, Al Qayda) u des nén Islamisses (govienmint irakyin da Saddam Hosseyn, mouvmints d' Rezistance el Palestene, govienmints d' Iran et del Corêye do Nôr).
Djeu d' bale
Discrijhaedje
Li djeu d' bale si djowe tins d' l' esté. Po bén fé, li cir ni doet nén esse trop tcherdjî, ni l' solea trop blincant. Çou k' ahåye li mî les djouweus, c' est des taesseas (hôts blancs nouwaedjes).
Manoye del Principåté d' Lidje
Pî-notes
Li Cri d' Peron di ût d' octôbe di l' an 1600 fwait troes feyes li rapoitroûle inte li manoye di Lidje et l' cisse del Braibant. Vo ndè ci ene des troes : " Le Florin d' or forgé sur le pied du St-Empire a onze flor. liég. et huit aid. et cincante-sept patars monnoye de Brabant ".
Cårlusse
Avou l' tarif di viè 1800, l' ancyin aidant d' Lidje ou patår valeut shijh cintemes et septante-ût meyinmes di cinteme (6,078) et l' aidant, k' end esteut l' cwårt, on pô pus d' on cinteme et dmey (1,5105).
Sô
Mins, cwand c' est k' l' aidant d' Lidje fout dtoumé å cwårt d' on patår di Lidje, on n' poleut pus sondjî a fé des pîces d' on sô, et on s' continta d' bate des cisses d' on dmey aidant, k' on loméve des doze-sôs.
Ducat
I foirdja des pîces di keuve d' on dmey çant et d' on çant, des cisses di copôzucion d' vint-cénk çants avou on grand doblu (W), k' on loma bén do tins å long viè cial des pîces di nouv patårs, paski c' esteut cåzu djusse çoula ; des pîces di céncwante çants ou d' on dmey cårlusse, des cisses d' on cårlusse, evnd.
Tåvlea periodike des elemints
Ôtès hårdêyes
Categoreye:Fizike atomike Categoreye:Tchimeye *
Auguste Vierset
Ouve pol walon
I ratake, ci côp ci, avou l' accint d' Nameur : "Li côp d' mwin da Tchantchès" (1891); "Li feye Matî" (1898), "Fleur di meskene" (1936), "Li miråke" (1937), "Li Noyé da Polite" (1941).
Si ouve e francès
Il a scrît eto e francès des contes-rindous d' voyaedjes, des ratournaedjes di l' inglès, des studias so des scrijheus bedjes, so l' istwere, des arimés, des romans et des pîces di teyåte.
Ronxhe (toponimeye)
Plaeces
Categoreye:Toponimeye
Michel Sabbah
Michel Sabbah, c' est èn eveke catolike k' a stî patriyåtche latén d' Djeruzalem di e 1987 à 2008. Ci fourit l' prumî Palestinî k' ava ç' gråde la.
I vna å monde a Nazarete li 19 di måss 1933.
Jean-Claude Van Cauwenberghe
Di s' mestî, il esteut pårlî.
Kékès ôtès dnêyes
Mågré tot, e moes d' avri 2006, il atåvele Pårlumint walon, avou sacwants ôtes, on pordjet di mwaisse lwè pol Walonreye. L' idêye serè diswalpêye dins l' Pordjet Destate Bressene di rdiscotaeyaedje del Beldjike, bråmint espliké e 2007.
Rilomés Walons
Les rlomêyès djins k' estént des payis ki vont divni l' Walonreye, mins divant 1830, sont rprins avou leus "nåcionålités"
Tchanteus et cåzaedjisses
Loukîz a : tchanson e walon
1778
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Grimbiemont
Grimbiemont (fr: Grimbiémont), c' est on hamtea di Rwè.
Tchårlî Djambe-di-bwès
Li pantalon trawé et Tchårlî
Li tchanson "Li pantalon trawé" shonne aveur sitî scrîte po conter li spoûle da Tchårlî.
Dicåçtaedje d' on live
Sacwants dicåçtaedjes e walon
Les scrijheus d' lives e walon diçåçtêynut pa des côps leus lives e walon. Mins ci n' est nén todi l' cas.
Léopold Génicot
Il esteut professeur a l' univiersité d' Lovén.
Ouve
C' est lu k' acvierna li live Histoire de la Wallonie (1973, ås eplaidreyes Privat a Paris), li prumî vraiy live so l' istwere di tote li Walonreye. On î lét, dins si adrovaedje:
Bernard Louis
Vicåreye et ouves e walon
E 2013, i rprind l' sicretariat des Relîs namurwès et esse lomé prezidint di l' SLLW; il î dmorrè disk' e 2019.
Djubet (toponimeye)
Categoreye:toponimeye El toponimeye, on loméve voltî al Djustice u å hapå li plaece la k' gn aveut on djubet. Ci potince la esteut sovint metowe so on tiene.
Yannick Bauthière
Ouve pol walon
Il a eto scrît on boket u deus di prôze nén racontrece dins l' Rantoele-gazete.
Halcrosse H
Les halcrosses H do francès
E francès, gn a deus sôres di halcrosses H:
Édouard Van Beneden
Ovraedje
Van Beneden Van Beneden Van Beneden
Djivêye UCW des nos d' veyes et viyaedjes del Walonreye
L' ovraedje tecnike a stî fwait pol Tåvlotêye rifondaedje di l' UCW pa Tiri Dumont e 1997, po cmincî å rfonde les nos walons des viyaedjes di Walonreye.
1779
anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790
Contes di m' payis et d' co pus lon (noveles)
L' ehåyaedje ortografike e sistinme Feller a stî fwaite pa Bernard Louis, avou l' aidance da Victor George.
Sordjoû
Avou les apareys å fime
thumb|250px|A Amersfrane, e Marok, ene montinne ki rshonne a ene catedråle So ls apareys k' on pout régler lu-minme, vos ecådrez vosse portrait, eyet li loumire k' arive sol celule di mzurmint vos va mostrer li drovaedje del båkete di vost aparey. Mins si vos l' leyîz insi, les plaeces avou del loumire seront bråmint trop claires. I fåt passer å réglaedje al mwin (ki va bouter å pus sovint å cintinme di sgonde), et fé on drovaedje deus a cwate côps pus stroet kel ci ki vos åreut dné ene foto otomatike å cintinme di sgonde. Les ombraedjes seront co bråmint pus noers (mins ça, on nd a d' keure), mins adon, les plaeces avou del loumire åront leus vraiyès coleurs. Si c' est l' sudjet ki vos vloz bén nete, i fåt fé å rvier (diyafrague deus côps pus lådje drovou).
Sprimont
Sprimont (sicrît et prononcî parey e francès), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Yopôl II d' Beldjike
Si vicåreye
I esteut grandiveus. Si mwaisse divize el mostere bén :
A des tchamps
Uzaedje come yebe ås maladeyes
C' est on bon rméde conte li tinsion (tinkia do sonk).
Sourdant
Categoreye:Feudlissêyes Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Fleurs des tchamps
Sizet
Motlî
Li frumete si lome terinete.
Discrijhaedje
Li terinete est pus claire sos face.
Sourdants
Categoreye:Frindjidîs Categoreye:Oujheas
Louis Sohy
Hårdêye difoûtrinne
Li pådje då Louwis Sohy
Li houlot (roman)
Dicåçtaedje
Dji sai k' ele vos ahåyrè, tote schayete k' elle est. Vos estoz trop sincieus po n' nén sepi ki ci n' est k' bea di vni do bas, cwand on s' eleve sins brognî avou l' oneur.
Lidje, li 11 di djulete 1887.
L' ortografeye
C' est on sistinme di dvant Feller. On boket do live (p. 150) : (Po çou k' c' est d’ nozôtes, nos rpayîs bén tchir les kékes beas djoûs ki ns avéns passé cwand nos hertchéns nosse palasse avå les pavêyes, ki ns esténs firs d' esse fiçlés come des oficîs et ki ns fijhéns l' faro dvins les tavienes !) (L' Impreur, ki n' dimaneut måy cou so xhame nén pus k' Savtî ki rene, fijheut e ç' moumint la li guere a l' Espagne, et on nos evoya, veyoz vs, e ç' mådit payis ki doet esse près vijhén d' l' infier, télmint k'il î fwait stof. Li solo, c' est do plonk fondou, et les troes cwårts di nozôtes î atrapît l' corince.) (Mågré çoula, tant k'on n' ourit a fé k' a l' trope, on l' ava vite mwaistri ; totes les feyes k' elle si trova båbe a båbe ayou les Francès, elle ava ene diloujhe a n' nén s' endè fé ene idêye ... On n' coreut nén vite assez po l' racsure : mi redjimint dina sacwantès feyes, dj' endè sai don ene sacwè. Finålmint, les Espagnols fourît batous a plate costeure cwand ns arivîs dvant Madrid, leu veye capitåle, come si vs dirîz Brussele a Braibant.)
Cawete -a
Studias
Ele fourit ristudieye long et lådje pa Jean Lechanteur e 1983. Sacwants noûmots avou -a, askepyîs å 19inme sieke, avént passé e francès d' Walonreye (fabrica), adon scrît avou l' ortografeye -at (fabricat).
Mots nén clairs.
Ci pôreut esse eto des cawetes -a, mins li bodje n' est nén bén veyåve.
Fraiteure
Djeyografeye
Li barake di Fraiteure, c' est l' deujhinme pus hôt pont del Walonreye et del Beldjike. Inte 1830 eyet 1919, c' esteut l' pus hôt.
Påsses itålyinnes
Sourdant
Categoreye:Amagnîs
Walther von Wartburg
Faflotaedje
thumb|Faflotes do FEW Li notåcion des accints edvinté pa von Wartburg est foirt sipepieuse.
Motlî da Warland
Warland Categoreye:Walon et tîxhon li Motlî da Warland si lome podbon Glossar und Grammatik der germanischen Lehnwörter in der walonischen Mundart Malmedys (motlî et croejhete des calcaedjes tîxhons dins l' patwès walon d' Måmdey). Il a stî scrît pa Joseph Warland et eplaidî pa Droz a Lidje et a Paris e 1940.
1782
Ont morou ciste anêye la
Simon de Harlez
Categoreye:Date
Taesson (toponimeye)
Li toponime "Li Taesson" provént dandjreus do spotaedje d' ene djin, pu do lomaedje del plaece avou s' no.
1761
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Cawete -eu (diyalectolodjeye)
Pådje sol cawete -eu dins les accints do walon.
Li dobe cawete femrinne -euse & -resse est prononcêye pattavå eûss eyet rèss.
Redjime francès
Il a cmincî djusse après li Binamêye Revolucion et l' Revolucion Braibançone, di cåze di l' evayixhaedje des Bas Payis Otrichyins, et del Principåté d' Lidje pås sôdårds francès, k' a shuvou l' batreye di Fleuru (1794).
Eritances do redjime francès ki dmorèt co å djoû d' ouy.
Li redjime francès va candjî tertotès sacwès k' i gn aveut dvant, do trevén di çou k' on loma adon «vî redjime».
Codjowaedje alouwer
C' est bråmint des viebes avou, å coron d' l' infinitif, -ouwer u -oumer.
Joël Thiry
Cårire pol walon
E 2019 et 2020, il est l' doetoe po-z adjinçner l' emission e walon «Foû des Rays».
1781
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1781 do calindrî grigoryin.
Gazete
Sacwants dnêyes
Les ptitès gazetes, c' est des gazetes k' on-z a po rén, avou bråmint del riclame.
Maladeye des bleus påpåds
Li påpåd est tot bleu.
Categoreye:Medcene
Rifondou walon
Diswalpaedje do coirpusse
L' idêye di rmete eshonne les mots des diferins accints do walon a tcheryî avou l' adjinçnaedje do motî franwal "Walo +" (adjinçné pa Lorint Hendschel po l' UCW, avou toplin des aidances). Li live rexhe e 1992 et pout esse riwaitî come li mwaisse astoca des betchfessîs scrijhas "å" et "ô".
Gérard Baudrez
I fourit relî dins l' Antolodjeye Scrire et l' antolodjeye Limes.
Baudrez Baudrez
Facteurs, djindåres et li cpagneye (arimés)
Contnou
On-z î aprind, al taxhlete, li djivêye des gazetes ki s' vindént après Bastogne e 1919, do trevén do messaedjî k' on ndè djåze dins onk des tecses.
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés
Mwaisse lwè
Li mwaisse lwè (on dit eto ene constitucion), c' est ene rîlêye di lwès k' èn estat democratike est rashiou dsu. Nole ôte lwè ou réglumint ni pout aler conte.
Lixhe
Lixhe (Ny Lieze, so plaece, on prononce Lihe), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vizé.
1783
1778 | 1779 | 1780 | 1781 | 1782 | 1783 | 1784 | 1785 | 1786 | 1787 | 1788
El Cok d' Awousse (gazete)
Mwaissès dnêyes
A dater di 1906, li "Cok d' Awousse" a cmincî a-z eplaidî des djivêye di vîs mots walons. Cist ovraedje la a stî rprins pa Arile Carlier e 1907.
Politike sicriyrece do Cok d' Awousse
Come les deus enondeus et l' mwaisse sicrijheu estént tertos des professeurs å Coledje Sacré-Keur (djezwite), li gazete aveut ene lene editoriåle catolike. Ele disfindeut eto li politike coloniåle bedje å Congo. Il estent eto rindou après l' patreye et li Rweyåté.
1762
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Responda
Li responda, c' est eto li mwaisse tecnike del sociolinwince.
Kékès dnêyes
Li gaztî mete cobén ådzo d' on responda: ramexhné pa (avou si no).
Paul Marchot
Il aveut rescontré Gusse Vierset a Sint-Houbert, et ratourné e borkin ene pîce di teyåte "Ene dimande a mariaedje" (<SMALL>O-n dumant a maryâtch</SMALL>).
Émile-Joseph Piret
Ouve e walon
Il a cmincî a scrire e 1920 et a ramexhner des mots walons, copurade k' il a stî temoen po l’ ALW. Inte 1955 et 1957, il a fwait do diccionairî. Il a insi rashonné 2500 mots, des nos d’ plaeces eto, arindjîs pa coron, avou ene croejhete. Di 1950 a 1960, i shuva les scolaedjes da Arille Carlier a Tchålerwè.
Drapea walon
Mins, i gn a des ôtes drapeas nén oficirs.
Arnold Hauwaert
Ouve pol walon
Ci fourit onk des prumîs scrijheus e walon a n' si nén emayî des rîles di belès letes, et scrire des sacwès k' on lét et k' on-z aprind åk.
I ratournéve voltî des papîs d' istwere. Il a eto tradût bråmint des pådjes do live Cent Wallons du siècle di l' Institut Destrée.
Wå
Li mot "wå" a dné des parints, wåmire, wåmon, wåmele.
Mancî lingaedje
Aidance ås mancîs lingaedjes
Li rvicaedje d' on mancî lingaejde ni s' pout fé k' avou des accions pol linwe-ehåyaedje eyet avou li rfondaedje del langue.
Si les troes sacwès (politike linwistike, rifondaedje et linwe-ehåyaedje) n' adiercèt nén leu côp, li spotchî lingaedje divént on moirt lingaedje.
Gjøa
Li Gjøa fourit pus tård atchté pa ene kiminålté norvedjinne-amérikinne eyet bistoké al veye di San Francisco e 1909. Låvå il a stou en espôzucion å park do Golden Gate. E 1972 li Gjøa fourit ramoenné el Norvedje, eyet i s' trouve asteure el muzêye do naiviaedje norvedjin a Oslo.
Indicatif prezintrece
Dins des ôtes langues
Categoreye:Tins d' codjowaedje
Fexhe-å-Hôt-Clokî (viyaedje)
Fexhe-å-Hôt-Clokî (la-minme, on prononce Fèhe-â-Hôt-Clokî, F. Fexhe-le-Haut-Clocher), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province di Lidje.
Atuze Sarachaga des troes bodjes di codjowaedje
Rotaedje
L' atuze des troes bodjes, c' est on modele fonolodjike, nén ortografike. Ça fwait k' i pout eto aveur, al copete do martchî, on candmint d' letes cåze des rîles ortografikes/ Metans, li bodje "vik-" divént "vic-" pa dvant "a", "o", "u" ou ene cossoune diferinne di "y", dismetant ki l' bodje "disfaç-" divént "disfac-" divant "e", "i" ou "y".
Fexhe-å-Hôt-Clokî
Ban d' Fexhe-å-Hôt-Clokî
Pierre Faulx
Ouve e walon
I pout esse waitî come li pus grand fjheu di spots, di djhêyes et d' kitoirdowès pinsêyes e walon. C' est lu ki va batijhî ci sôre di court cotuzaedje la, ki, par après on lomrè, tot biesmint come lu, "pinsêye".
Pierre Faulx et les soces di waloneus
A moussî a l' SLLW e 1990.
Pitit Tier
P'tit-tièr [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Thier (Petit-), rebané avou l' Viye Såm; limero diyalectolodjike: [B 5]; vî limero del posse: 6692
Emacralé mot
Mots la k' ene rifondowe est li disfondowe d' èn ôte mot
Li rcoridjrece ni pout nén vey k' i gn a ene flotche
Charles Bentz
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.
Ses idêyes
Il aveut minme tuzé, ki do contråve, di les riscompinser.
Ortografeye
Ene ortografeye, c' est ene manire di scrire, todi del minme manire, les mots d' on metou lingaedje.
sorlon les tchuzes tecnikes
Sacwants ortografeyes (inglès, francès) ont eto bråmint des piceures etimolodjikes.
1787
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
la: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Ôvîfa
No di des plaeces d' Ôvîfa
thumb thumb Kékes nos d' plaece d' Ôvîfa
Accint do walon
Li spotchåve voyale est «è».
Li NDIE (passé simpe) î est co bén vicant, pår dins l' cåzaedje.
Djimbe
Djimbe (F. "Gembes"), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dåvdisse.
Djan-Djé
Accint walon
Eployaedje do mot "evôs".
Codjowaedje
* Categoreye:Linwince
Frantchîmont
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî. Gn a èn ôte Frantchîmont, dilé Teu, rilomé a cåze des 600 Frantchîmontwès.
Motlî Marchot
Come adrovaedje, gn a on studia sol fonolodjeye do walon do Bork, ki rserè diswalpé dins si studia sol walon do Bork.
Émile Bothy
Émile Bothy, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî a Moustî-so-Sambe li 7 di nôvimbe 1937 et k' a morou a Wåve li 16 d' avri 2023.
Ouve e walon
On lyi doet ene ramexhnêye di 65 arimés lomêye Lès quate saîsons, k' a vudî e 2009.
Jacqueline Boitte
Elle a stî relîte dins l' Antolodjeye Scrire et dins «Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne».
1788
anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790 | anêyes 1800
1783 | 1784 | 1785 | 1786 | 1787 | 1788 | 1789 | 1790 | 1791 | 1792 | 1793
Viyance (toponimeye)
Sourdant
Categoreye:toponimeye
May
djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe
Bolet å rodje pî
Discrijhaedje
I vént al tere dins tos les bwès (ossu bén dins les sapéns, ki les bwès a foyes) di l' esté a l' fén d' l' årire-såjhon.
9 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
10 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Marie-Louise Choisez
Marie-Louise Choisez ki sene sovint avou l' no di si ome Marie-Louise Ledrut-Choisez, c' est ene sicrijheuse e walon relîte dins l' Antolodjeye Scrire.
Di s' mestî, elle esteut dame di scole.
GNU Aspell
Ci fourit eto li prumire coridjrece libe lådje eployeye a sopoirter comifåt des tecses en unicôde, eyet des lingaedjes k' ont mezåjhe d' unicôde po-z esse sicrîts; li seule limite estant ki l' lingaedje si doet scrire avou moens di 210 letes diferinnes (soeye-t i ki les tecses sont-st ecôdés avou moens d' 210 caracteres, soeye-t i ki l' lingaedje pout esse kiviersé a èn ecôdaedje divintrin di moens di 210), çoula permete li sopoirt di lingaedjes come l' amarike ou l' corêyin, tot discôpant les caracteres sillabikes unicôde (des cintinnes ou des meyes k' eployèt ces lingaedjes) sorlon des pwaires (ou triplets) cossoune+voyale(+cossoune), ey insi ariver a fé rintrer l' tot pa dzo 210 senes diferins.
Henri Pétrez
Ouve pol walon
E 1948, i vude on limero des Cahiers Wallons rén k' por lu, avou deus ramexhnêyes di powinmes "L' an cwarante" eyet "Fleurs et fruts".
I rmete ça e 1953 et c' est «Moman» ene longue powezeye po s' mame.
Mins Hinri Pétrez, c' est aprume les «Fåves do Baron d' Fleuru», des fåves ki li prumire volêye mousse foû e 1928, li deujhinme e 1933, li troejhinme e 1950, li cwatrinme e 1957 eyet li cénkinme e 1999, après si moirt. C' est des fåves å pus sovint a môde da Lafontinne avou des biesses, mins måy ricopieyes so Lafontinne. Li deujhinme eyet l' cénkinme volêye sont wårnis di beas desséns e coleur da Elizabeth Ivanovsky.
Situdia fonolodjike da Marchot sol walon do Bork
C' est l' prumî sfwait studia sol walon.
Sacwants piceures a pårt
Li rastrindou long O est bén ricnoxhou. Il est ortografyî «ôo» dins l' tecse "Canupersil, li båshele di l' adjeyant".
Luc Declercq
Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Lexhi
Lexhi (la-minme, on prononce Lèhi, F. Lexhy), c' est on hamtea d' Horion-Hozémont.
Addjectif
thumb|Kékes egzimpes Èn addjectif, c' est on mot ki mostere ene sacwè so on no k' i va avou.
Addjectifs djondreces et sudjetreces
Èn addjectif djondrece u addectif epitete, c' est èn addjectif metou djusse djondant l' no, divant u après.
Omrin pluriyal
A l' omrin pluriyal, on radjoute ordinairmint on S. Mins gn a nou candjmint po ls addjectifs k' ont ddja on S å coron:
Plaeçaedje di l' addjectif djondrece
🇱🇰 Plaeçaedje di l' addjectif djondrece E walon, li plaçaedje di l' addjectif djondrece n' est nén otomatike.
Hesbaye
Accints walon del Hesbaye
C' est les accints d' après Lidje, mins avou mwintès plaeces, c' est l' accint "â" pol betchfessî å.
Rodolphe Dedoyard
Il a eto ovré avou l' minme Michel Francard sol Motî d' Bastogne.
Cawete -ire (diyalectolodjeye)
Categoreye:diyalectolodjeye walone Ire (diyalectolodjeye)
Feu d' li
Li feu d' li dins les belès letes e walon
Li feu d' li est l' essegne del purté et d' l' enocince. I fourit sovint tchanté pås fjheus d' arimés e walon. Joseph Vrindts li lome li "sins taetches". Et Henri Simon, dins "li ptit rôzî", scrît :
Djulete
Såjhon
Gn a cobén do waernu.
13 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Eugène Dept
Dept
Passaedje Nôrouwess
Dispoy li fén do 15inme sieke disk' å 20inme sieke, les Uropeyins ont sayî d' trover ene voye di handele ki passaxhe å Nôr do continint amerikin, po pleur ariver avou les bateas directumint dins les poirts del coisse pacifike di l' Amerike bijhrece. Les inglès lomént cisse rcwerowe voye la li Passaedje Nôrouwess (Northwest Passage), dismetant k' les Espagnols el lomént sitroeteure d' Anián. Li volté d' trover s' pasaedje la a stî pa drî bråmint des esploraedjes des coisses al bijhe do continint.
E 1845, ene espedicion bén enustiyeye di deus bateas, moennêye pa Sir John Franklin saya di foircî on passaedje åd triviè des glaeces artikes dispoy li Baiye di Baffin disk' al Mer di Beaufort. Cwand on s' rinda conte ki l' espedicion n' rintréve nén, on-z evoya des ôtès espediciones po sayî d' les rtrover et s' les ramoenner; on n' pola nén schaper les 129 djins del prumire espedicion, mins les espedicions d' secours ont metou sol mape bråmint del plaece etur les deus boirds d' aiwe libe, çou ki permeta di fé l' mape d' on passaedje possibe. On rtrova des traces di l' espedicion da Franklin, des djournås indicant ki l' batea s' astoca emey les glaeces e 1846, nén lon d' l' Iye do Rwè Wiyåme, a mitan voye d' leu tchmin, et k' i n' ont nén sepou s' saetchî evoye zels-minmes. Franklin lu-minme mora-st e 1847, eyet l' restant d' l' ekipaedje e 1848, après k' il euxhîxhe cwité l' batea po sayî d' eschaper åd triviè del glaece avou des sployons.
Li Passaedje Nôrouwess n' a nén stî fwait ttafwaitmint e batea disk' e 1906, cwand l' esploreu norvedjin Roald Amundsen — ki s' enaiwa djusse a tins la k' il aveut des desses eyet les crediteus n' volént nén leyî ndaler l' espedicion – completa on voyaedje di troes ans sol batea di 47 tones Gjøa. Al fén do voyaedje, i stepa eyet aler disk' al veye di Circle, e l' Alaska, po-z evoyî on telegrame ey anoncî si succès. Li voye n' esteut finålmint nén interessante pol handele; nén seulmint ça prindéve bråmint do tins, mins pa des plaeces k' i gn a les aiwes estént foirt pô parfondes çou ki n' permete li passaedje k' avou des ptits bateas ki n' polèt nén transpoirter beacôp d' martchandijhes.
Joseph Dethy
Ouve e walon
"Vive Nameur po tot" serè l' deujhinme ime nåcionå des Namurwès, avou "Li Bea bouket" då Nicolas Bosret.
Riprins dins l' antolodjeye namurwesse des frés Maréchal et dins l' antolodjeye d' inte Bok et Sanson, come ancyin curé d' Assesse.
Arile Carlier
Sicrijhaedjes
Il a scrît eto e francès sol walon so les vîs cayets, les nos d' djins et l'istwere des belès letes e walon.
Cawete (linwince)
Calcaedje di cawetes
Normåldimint, les cawetes sont prôpes a on metou lingaedje. Portant, gn a des cawetes ki plèt esse calkêyes totes seules (sins on bodje), come li cawete inglesse -ing, k' a passé di l' inglès eviè l' francès, l' almand, et minme des ptits lingaedjes come li walon (cawete -igne) u l' arabe marokin (choufing, di chouf = riwaitî), evnd.
Aimé Quernol
Dins "Tossint d' mon Dadite", i raconte l' ovraedje des bricteus a Votem.
Guy Fontaine
Ouve pol walon
E l' posse, il a foirdjî dipus d' 700 coûtès emissions avou do cåzaedje mitan walon mitan francès, po-z espliker des spots : les "Mots wallons de Guy Fontaine".
Ben Genaux
Eplaidaedjes
E 1969, i va fé parexhe on live d' arimés, riloyî sol pitit costé : "Skernaxhes", avou on otoportrait sol coviete.
Lucienne Sarteau
Ci fourit ene des prumirès cmeres a scrire e walon, e payis d' Tchålerwè, todi.
Sourdant
Sarteau, Lucienne
1799
Ôtès sacwès
Dijh ans après l' revintreye di 1789, li France est moennêye pa on Directwere di cénk mimbes. Onk did zels, Merlin d' Douwai, dandjreus nén d' acoird avou ls ôtes, aveut dvou taper l' cote sol håye e moes d' djun. On cåze di ses shuveus, les «Merlinikes» dins l' «Paskeye lidjwesse del constitucion».
Max-André Frère
Sus s'famîye vir sul pâdje geneanet https://gw.geneanet.org/lukelucky?lang=fr&n=frere&p=max
Etimolodjeye gayele
Rotaedje des etimolodjeyes gayeles
Les bodjes gayels ki rotèt e l' etimolodjeye walone polèt esse :
Maggy Frisée
Ele fourit relîte dins l' Antolodjeye Scrire.
Stanislas Konarski
Categoreye:Pologne 200px|right|thumb|Stanislas Konarski Stanislas Konarski (e polonès: Stanisław Konarski; di s' vraiy no Hieronim Franciszek Konarski; vinou å monde li 30 di setimbe 1700 a Żarczyce; morou li 3 d' awousse 1773 a Varsoveye, Pologne) fourit-st on pedagogue polonès, on resfôrmeu educatif, on scrijheu politike, on fijheu d' arimés, on fjheu d' pîces di teyåte, on moenne des Piarisses eyet l' mwaisse précurseu do Sieke des Loumires el Pologne. thumb|left|200px|Medaye di 1765 avou l' portrait da Stanislas Konarski eyet l' sicrijhaedje e latén, «Sapere auso».
15 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
13 di måss - 14 di måss - 16 di måss - 17 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Pate-di-polin
Vicaedje
Ele fwait ene bele djaene fleur, a bohêyes, mins sins fé des foyes a ç' moumint la.
Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev
I vna-st å monde li 7 di fevrî (li 27 di djanvî do calindrî djulyin) 1834 a Tobolsk, Sibereye, come li pus djonne d' ene famile di catoize efants da Ivan Pablovitch Mendeleyev (Иван Павлович Менделеев) eyet Mariya Dmitriyevna Kornilieva (Мария Дмитриевна Корнилева). A 14 ans, après l' moirt da s' pere, Dmitriy Mendeleyev shuva les cours å Djimnaziom di Tobolsk. E 1849, li pôve famile des Mendeleyev baga-st e Sint Petersbork, wice ki Dmitriy Mendeleyeve ala-st a l' univiersité e 1850. Après aveur yeu si diplome, i touma malåde del tuberculôze eyet dva baguer el Crimêye so les boirds del Noere Mer e 1855; il î ovra come mwaisse di syinces pol Djimnaziom locå. L' anêye shuvante, e 1856, ayant rweri ttafwaitmint, i rbaga po Sint Petersbork.
I mora li 2 d' fevrî (li 20 d' djanvî do calindrî djulyin) 1909 a Sint Petersbork; ey esse eteré e l' Aite Volkovo di Sint Petersbork.
Rodolphe Grosjean
Rodolphe Grosjean, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Clå (medcene)
On clå, el medcene (on dit eto : apcès), c' est on boton ki vént sol coir, avou del matire divins.
Sint-Mår-dilé-Tornè
Sint Mår (F. Sint-Maur), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Tornè, el province do Hinnot
Jean-Pierre Hennebo
Jean-Pierre Hennebo, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Limero diyalectolodjike
categoreye:diyalectolodjeye walone categoreye:diyalectolodjeye On limero diyalectolodjike, c' est on limero ki les diyalectolodjisses dinèt a on viyaedje la k' i vlèt rcweri totes les piceures d' on pårler, k' il ont les pinses k' i pôreut esse diferin des cis des viyaedjes astok.
Les limeros diyalectolodjikes siervèt a fé des inketes linwistikes, pu a dressî des atlasses linwistikes.
Les limeros diyalectolodjikes k' on s' endè sieve po studyî les lingaedjes romans del Walonreye.
Motî etimolodjike von Wartburg
Il est scrît e-n almand, mins est ratourné pa bokets e francès po si eplaidaedje éndjolike.
Manadje
Manadje ([FR] Manage), c' est ene comene di Walonreye, el province do Hinnot. Èç ban ci est asteure dins l' arondixhmint d' Sougniye, mins dvant 2018, Manadje esteut dins l' arondixhmint di Tchålerwè.
Såvadje pilé
C' est ene rilomêye yebe ås maladeyes.
Jean-Marie Lecomte
Di s' mestî, il esteut pere djezwite. Si a-t i passé ene grosse pårt di s' vicåreye (39 ans å long) e Congo.
Ouve pol walon
C' est onk des pus grands ratourneus di des tecses rilidjeus e walon.
Cwadran solaire
Li montant do cwadran pout esse droet, mins pout aveur totès sôres di cognes. Li cwadran lu-minme (avou les royes po les eures) est sovint plat, mins i pout esse eto cåvlé, bombé, a môde di bole u d' cilinde. Ça n' sieve a rén, mins ça fwait pus bea.
E latén classike, li mot "quadrans" vout dire "cwårt di l' a".
Discrijhaedje
Li cwadran solaire est fwait di deus pårteyes : li gnomon et l' plan do cwadran. Li gnomon est sovint fwait d' ene tidje di fier lomêye li stile, paralele a l’ aessi del Tere et pwintant eviè l' pôle celesse. Li plan do cwadran est on pan dou çk' on a mårké les 24 meridyins, ou les royes des eures. On cwadran doet esse adapté a l' latitude.
Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike
I dene eto, sovint, les nos e walon, dizo l' alomåcion "prononcîz ...".
Codjowaedje saveur
Li viebe "sepi" pout esse loukî come on sinonime vraiy di "saveur" (purade ki come en dobe rifondowe).
16 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
14 di måss - 15 di måss - 17 di måss - 18 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Såvadje pilé
Ancyins uzaedjes e l' årtisyince
Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Plantes
Biyo-soce
Egzimpes
Categoreye:Biyolodjeye
Jean-Marie Lecomte
Sourdants
Lecomte
Joseph Dewez
Ouve e walon
Il est Relî namurwès. Et ndè divni prezidint après Lucyin Somme.
Indo-uropeyin
Berce linwistike des lingaedjes indo-uropeyins
I s' a spårdou viè l' Coûtchant (lingaedjes romans, tîxhons, eslaves, gayels, baltikes, greks, albanès) eyet viè l' Levant (lingaedje iranyins et indyins).
1942
Guere daegnrece
vignette|Coviete do live "Fonse et li cpagneye" Li troejhinme anêye del guere di 40 (li cwatrinme po les Polonès).
Après l' moude da Jean Prosper Teughels (19 di nôvimbe), les Almands vont dire noer so blanc k' i fuziyèt les ostaedjes ramassés por zels si rvindjî; ût di zels sont touwés a Brendonk li 27 di nôvimbe.
Sociolinwince do walon
Hårdêyes difoûtrinnes
(e francès)
Ridoblete
en arabe marokin
Li prumî boket est arabe, li deujhinme est berbere (aplacaedje latén) :
Categoreye:Linwince
Pîxhî
Discrijhaedje del pîxhe
Categoreye:Åbes Categoreye:Rôzacêyes
Castilruiz
Castilruiz, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
1943
Ôtès djins
Categoreye:Date
Victor George
Ouve e walon
Pu ci fourit l' toû di l' SLLW del publiyî (Raecinêyes, 1977). Si dierene ramexhnêye, "Totes les ameurs do monde" (1983), fourit replaideye ås Cayés Walons.
Ouve pol walon
Il esteut eto sovint lomé come mimbe des djuris des bates di scrijhaedjes e walon.
Pocwè k' Victor George ni scrît pus ?
Nouk ni pout responde a s' plaece, bén seur. Mins on s' pout todi hazårder a sayî do dner ene esplikêye. Di deus sôres: oubén, i pinse k' il a tot dit et k' ça n' sieve a rén d' endè rmete Oubén, il a e s' mwaiye ene påsse k' i lait lever coetmint, påjhûlmint, trankilmint... Et k' i n' metrè e s' fornea ki cwand i serè seur kel moumint del cure serè vormint vnou. ,
Cwarpece d' aiwe
Rindjmint zolodjike : Batracyin al cawe.
Blanke Aiwe
Li Blanke Aiwe (fr: l'Eau Blanche) est ene aiwe del Walonreye, ki prind sourd a Chimai, et s' aler maxhî al Noere Aiwe a Nîme eyet, adon, s' rilomer "Virwin".
17 di måss
Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
1858: creyåcion a Lidje del comedeye da André Delchef, «Li galant del siervante», li prumire pîce e walon djamåy djouwêye el dislaxheye Beldjike.
Estepa de San Juan
Estepa de San Juan, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
1945
Ôtès djins
Categoreye:Date
Jacques Bertrand
Rilomêye
Ene djournêye di rindaedje-bon-dvwer a stî adjinçnêye e 2018. Les pretchaedjes ont stî eplaidîs dins l' coleccion Memwere walone (l° 22).
I va divni li pus rlomé waloneu do Payis d' Tchålerwè.
1946
Ôtès djins
Categoreye:Date
Spinoke
thumb|des spinokes (<SMALL>portrait saetchî pa Ron Offermans, so abondroets</SMALL>) Li spinoke, c' est on ptit pexhon, 5 a 8 cm long, k' on voet pattavå l' Walonreye, la k' i gn a des clairès aiwes
1846
Ôtès djins
Categoreye:Date
Plaeçaedje di l' addjectif djondrece
Addjectifs todi metous padvant
Les addjectifs eyet les pårticipes djondreces si boutèt sovint pa dvant li no k' i vont avou, aprume les courts addjectifs eyet les addjectifs di coleur ou di cogne :
Plaeçaedje des acpagntés addjectifs
Portant, on lzès pôreut mete padvant.
Boesse ås emiles
Categoreye:infôrmatike Ene boesse ås emiles, c' est l' pårteye d' ene emilreye la k' les emiles arivnut.
Rennequin Sualem
Vicåreye
Viè 1668, i bastixha a Modåve ene machine idrolike po monter les aiwes di Hoyou disk' al coû do tchestea do Conte di Mårcin, 50 metes pus hôt.
Åwidîs
Sacwants åwidîs
Awidis Awidis *
Viyance
Istwere
Del Mîtrinne Ådje, i dpindeut del signorreye di Mirwå.
Tuzance walone
Sicrijheus e walon: Ernest Benoit; Pierre Otjacques (ki provént d' Glaireuse). C' est a Viyance ki Lucyin Mahin a skepyî.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Mao Tsétoung
Après sacwants anêyes, il enonda li revolucion culturele, ki n' a nén yeu k' des beas costés.
Hestape
Istwere des lingaedjes
Les vîs papîs des scabins (dispoy li 14inme sieke) sont e scrîta francesse. Eto les papî del Coû d' Djustice (dispoy li 15inme sieke). Ey ossu les redjisses des pårotche. On n' trouve k' e 1592 li ratournaedje e flamind d' èn ake di djustice. E 1557, gn a on bay (stuyt) k' est prezinté al Coû "translaté di tîxhon e walon".
Bårbea
Mopliyaedje
Al froye, les bårbeas ni rmontèt nén disk' al tiesse des ris (i sont trop gros). Metans, so l' Aiwe di Lesse, i n' pasnut nén l' pont des Barbouyons (inte Dåvdisse et Rdû, la ki l' aiwe est 14 metes lådje).
Charles Josserand
Charles Josserand (e walon Tchåle Djosran), c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 9 di decimbe 1907 et k' a morou li 22 d' setimbe 1999.
I fourit relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Ovraedjes pol walon
Il a ratourné e walon des bokets di l' Odissêye da Homer.
1948
Etrevéns a vey avou l' walon
thumb|Coviete divintrinne di "Avå trîxhes et bwès" da Jean Lejeune (li date di 1936 ni respond nén al date di rexhowe do live). Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Sitroete plake
Les stroetès plakes di muzike ont cmincî a rexhe diviè 1985.
Li prumire sitroete plake avou on tite e rfondou walon, ci fourit Emacralaedje, k' a rexhou e 2000, prodûte pa Pierre Otjacques et l' S.N.R. "Li Rantoele".
Årtisse (vetrinaire)
Istwere do mestî
Å cmince, les årtisses s' ocupént fok les biesses des cinses.
Transene
Istwere
right|plake so l' otovoye, anonçant Transene
Djeyografeye
Li viyaedje est metou so l' otostråde E411 (rexhowe 34b).
Teyåte e walon
Gn a yeu do teyåte e walon (pol fotbal) e 1946-1948. On louwéve les lives. Les wangnes alént po on camp d' prijhnîs politikes.
Maladeye des blankès tchås
Li maladeye des blankès tchås (roedeur inzotike, miyopateye des agneas et des veas, sindrome miyopateye-tanfla), c' est ene maladeye ki s' voet, ezès sawantès coines, so bråmint des agneas d' ene samwinne a 3 moes, et ki rivneut tos ls ans.
Betchete a- d' atelaedje
Li contråve betchete, c' est l' betchete dis- di distelaedje.
Li betchete a- d' atelaedje si loye voltî al betchete ri- po fé l' betchete ra- d' ratelaedje.
Li betchete ad-, c' est ene viye cogne del betchete a- d' atelaedje.
Måcli
Categoreye:Hamteas del Walonreye Måcli (la-minme, Marcli /maʀ.'kli/, F. Martilly), c' esteut on hamtea di Straimont, asteure onk des viyaedjes do Grand Arbûmont.
Protostrongue
thumb|damadjes å peumon di cåze des protostrongues Les protostrongues, c' est des ptits viers microscopikes, ki formagnèt les bedots, tot lzî fjhant des damadjes ezès peumons.
Discrijhaedje
Li maladeye si rescontere dins bråmint des payis, e l' Urope, l' Afrike, l' Ostraleye et l' Amerike bijhrece.
Voye
Des voyes especiåles, c' ere les hierdåvoyes et les tcheråvoyes.
Mwaijhe fwin
Creyances sol mwaijhe fwin
Les djins k' alént tot seu pormoenner u ovrer å bwès avént todi on boket d' souke, di rodje souke al potche. Pacô eto, des babulaires.
Joseph Calozet
Calozet esteut i on romantî ?
200px|thumb|right|Ramexhnêye di scrijhaedjes da Djôzef Calozet, replaidîs e 2000 I dit lu-minme ki non. Çou k' il aveut les pinses di fé, c' esteut di s' siervi do walon d' Nåwinne dins des racontaedjes po mostrer:
Mins on pout dire ki c' est del modesteye. Calozet a scrît del prôze et del powezeye, et i vout kel prôze, c' est li pus fel des scrijhaedjes, la k' on n' pout nén frawtiner.
Filipin
Li 13 di nôvimbe 1937, li Prumire Assimblêye Nåcionåle des Filipenes a-st askepyî l' Institut do Lingaedje Nåcionå, k' a tchoezi li tagalog come båze pol novea lingaedje nåcionå. E 1961, ci lingaedje a stî lomé Pilipino (filipin) et pus tård rilomé e Filipino.
Nôbe boloe
Vicaedje
thumb|åbsoneu k' esplike li biyo-soce do boloe nôbe (a hintche) et do faw (a droete) I vént å pî di bråmint d' sôres d' åbes (faws, tchinnes, sapéns), k' il est a biyo-soce avou zels. On l' trouve totes sôres di grands bwès.
Il es codåve del fén d' l' esté disca l' fén d' l' erî-såjhon.
Eployaedje
C' est on foirt bon tchampion k' on pout mougnî crou ou cût.
Motî Haust
Contnou
I rprind eto les mots do motî da Cambresier, da Forir, da Grandgagnage, et da Remacle, cwand i n' a seu rtrover des sfwaits mots la dins ses inketes et ses rcweraedjes di vîs papîscrîts. Et l' bén dire tot metant les referinces do mot dins ces pus vîs motîs lidjwès la.
Motî d' Vervî
thumb|coviete Li motî d' Vervî, k' el vraiy tite, c' est “Dictionnaire populaire wallon français en dialecte verviétois”, c' est on motî adjinçné pa Jean Wisimus, et eplaidî e 1947.
Motî Haust
Contnou
Dins s' mwaisse motî, Djihan Haust racsegne sovint l' etimolodjeye des målåjheys mots. I dene ossu bråmint des côps les sfwaits mots e l' ancyin francès.
Motî d' Vervî
Li motî d' Vervî, c' est onk des gros motîs do walon. Il est scrît e scrijha Feller, sins imådjes.
Nôbe boloe
Bibliografeye
Magnave bolet
Motî d' Vervî
Gn a eto sacwants nos d' plantes e sincieus latén.
Motlî
Categoreye:Motîs walons * On motlî, c' est on ptit motî d' on seu dominne tecnike.
Martin Lejeune
Martin Lejeune ni doet nén esse kimaxhî avou Jean Lejeune di Djoupeye, k' esteut ene miete pus djonne, mins k' a cmincî a ramexhner des motlîs tecnikes a pô près dins les minmès anêyes.
28 di may
Li 28 di may, c' est li 148inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 149inme po ls anêyes bizetes), avou co 217 djoûs a passer po-z avni å coron d' l' anêye.
Wiyam Dunker
Ouve e walon
E 1997, i rexhe ene pitite sitroete plake «Todi sol voye», k' on passe tofer å posse minme foû des emissions walones (çou k' est ene noveaté po des tchansons e walon).
E 2005 i va rçure li tite di Tchuvalî des mwins del ministresse del culteure.
Rilomêye
Il est foirt cnoxhou dins l' monde walon-cåzant. Il årè dvou rastinde ses cwarante ans padvant d' esse erlomé.
Noyé walon
Lingaedje des heyes walones
D' après «Les Noëls wallons», bråmint des heyes ont stî scrîtes på curés et ôtès djins d' eglijhe, et c' est po ça k' sacwantès heyes ont des bokets e francès. Mins Delbouille dit ki ça s' pout ki les bokets e francès åyexhe sitou radjoutés pus tård. Tolminme, on voet ki l' walon des heyes est ene miete francijhî, la k' les scrijheus avént sogne di nén dire des biestreyes teyolodjikes.
Li rivnaedje el måjhon et l' fiesse ki shût
Cwand on-z årè stî vey l’ efant et ses parints, on rinterrè po fé magnixhon
Studias so les Noyés walons
Ene sibarante sacwè, po les waloneus, c' est l' cåzaedje e francès des andjes et d' l' Aviedje.
Jean-Pierre Dumont
Noveles et coûtès prôzes
Ses noveles ont stî aprume eplaideyes sol Daegntoele, sol waibe l' Aberteke.
27 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Jean-Pierre Dumont
Noveles et coûtès prôzes
thumb|Djan-Pire Dumont al Djournêye des belès letes e walon a Hu k' il adjinçna e 2004
Betchete a- d' aprepiaedje
C' est ene vicante betchete ki mostere k' el mouvmint si fwait aviè l' ci ki djåze (a- d' aprepiaedje).
Licince di libe documintåcion di GNU
Tos les contnous di Wikipedia sont dizo cisse licince chal.
Advintaedjes
Årvier del GFDL, si ene imådje u on tecse est metou sol dominne publik, tolminme kî pout fé tot çou k' i vout avou. Minme candjî ene crole eyet dire k' adon c' est lu k' a ls abondroets so cisse nouve modêye la k' est ene miete diferinne, et k' on nel pout nén rcopyî. C' est po çoula k' voet pus voltî l' GFDL, pask' ele espaitche k' on toursiveus godi vegne candjî ene miete li tecse. Metans, e walon, li "ratourner" di l' accint del Basse Libin a l' accint del Hôte Libin; adonpwis, dire ki l' nouve modêye c' est da lu.
Cinema
Dins les scoles di cinema, on pout citer li cene di Brussele, l' INSAS.
Yache-dilé-Inguezêye
Hårdêye difoûtrinne
Li tchanson d' heye des Minåbes di Yache
Spot
Egzimpes di spots
On mete eto avou les spots les ratourneures, ki n' sont nén pår des spots.
Eredjistrumints di spots
🇱🇰 «Dijhêye»
Li Mårmite (gazete)
Li Mårmite (ki si scrijheut Li Marmite), c' est l' prumire gazete e walon di tos les tins. Elle a stî askepieye pa èn imprimeu d' Nameur, Yopôl Godenne. Ele rexheut tos les dimegnes. Elle a vudî 22 ans å long, et esse saetcheye disk' a 15.000 egzimplåres.
Damjheles et monsieus (insekes)
Rindjmint : ôre des odonates (Odonata)
Li Mårmite (gazete)
Sikepiaedje del Marmite
Li gazete n' esteut nén seulmint vindowe a Nameur, mins eto a Brussele, dins totes les coines del Walonreye, pår a Paris et a Londe.
Aidants et sicrijheus
Li deujhinme anêye, Monsieu Godenne bouta lu tot seu: come sicrijheu et tot l' restant.
Lucien Rossignon
Lucien Rossignon a skepyî e 1891 et a morou e 1976 a Mson.
Blegné (hamtea)
L' etimolodjeye do no vént d' èn erî-rfwait latén "blandiacum" (bele måjhon).
Calistinne
Li tere a calistinne, c' est ene tere croyixheuse, k' on trouve dins l' contrêye do minme no.
Djeyografeye
C' est ene pitite sitroete schiroûle di tere metowe inte l' Årdene a Nonne eyet l' Fåmene a Bijhe.
Blegné
Li no vént do no d' on hamtea di Trimbleu, la kel nouve intité est fwaite pa rebanaedje des viyaedjes åtoû di cisse plaece la.
A vey
Muzêye del houyire.
Waisse
broyaedje å molén
On côp codowes, les foyes di waisse sont cbroyeyes tote vetes å molén. Li molén d' waisse n' est nén d' ene grande sincieusté. Il est metou la k' on plante li dinrêye. C' est ene meule di pire k' est accionêye pa ene rowe a aiwe, ene rowe a vint, u biesmint pa on manedje (deux biesses ki fjhèt tourner on mecanisse). Les cinsîs moennént les foyes di waisse å molén avou des berwetes, pa les pazeas et les pî-sintes. On-z a les pinses ki les moléns d' waisse si plént dismantchî, po s' aler remantchî dilé les tchamps d' culteure, a èn ôte viyaedje, tot åddilong del campagne, ki duréve a pô près 100 djoûs.
Motî Haust-Goffinet d' après l' Tchestea
Gaspard Goffinet a acertiné l' prononçaedje po Nûviè. C' est eto lu k' a dné totes les fråzes ki sont dins l' motî.
Nestor Marchal
C' esteut on scrijheu e gåmès.
Hourete di clotchî
Lomaedje dins des ôtes langues
E l' inglès, on l' lome "hourete di gregne".
Robert Boxus
Come waloneu, il est cnoxhou, aprume, come diccionairî. Mins i scrijha eto des arimés, des romans, des pîces di teyåte et des pîces pol radio.
Tiesse-di-moenne
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Fernand Bonneau
Fernand Bonneau a skepyî e 1885 et a morou e 1962 a Prouvî.
Charly Dodet
Dodet
Léon Gillet
Gillet
Occitan
Istwere
L' occitan est, avou l' catalan, on mimbe del famile occitano-catalane, ene des pus viyès familes di lingaedjes romans avou l' galo-roman.
Mins nerén, i gn a co al fén do sieke sacwants miyons d' cåzeus d' occitan, copurade amon les viyès djins, et on cmince de ravicaedje, avou des eplaidaedjes en occitan, eyet des scoles wice ki des cours sont dnés en occitan; les calendretas.