cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maladeye
Ene maladeye (on dit eto : on må), c' est on disbrôlmint do rotaedje des organes d' ene vicante sacwè : djins, biesses u plantes.
Situdiaedje d' ene maladeye
On discrît ene maladeye pa :
Bovegne
Istwere
Bénrade, Bovegne va divni on bork, avou èn eclôzeure, ki rçût e 1213 ene tchåte di liberté do Conte di Nameur.
Louis Lekeu
Vicåreye
Il a cåzu divnou aveule e 1946.
Munujhreye
thumb| thumb|fijhaedje d' ene rowe di molén pa on mnujhî Li mnujhreye, el munujhreye, c' est l' ovraedje do bwès po fé des gros meubes, des ouxhs, finiesses, evnd.
Motlî
Onk ki fwait çoula si lome on mnujhî (ene munujhresse).
Louis Lekeu
Tinmes
Il a metou e l' sinne des metingues.
Munujhreye
Ovraedjes a pårt
Fijhaedje di rowes di molén
Maurizio Micheli
Maurizio Micheli, c' est èn acteur di cinema et d' teyåte itålyin.
1944
Ça s' a passé ciste anêye la
C' est l' 5inme (u 6inme) anêye del guere 1940-1945.
Grande Han
thumb|eglijhe
Spots et ratourneures d' après Moustî (live)
Côde e Wiccionaire : SpC106 (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).
Betchete s-
S- Li betchete s-, c' est ene betchete, co ene miete vicante, mins k' a deus sinses foirt diferins, shuvant les mots :
The Importance of Being Earnest
Waibaedje
Cist ovraedje ci, c' est ene critike conte les valeurs di l' epoke victoriyinne.
François Bovesse
Vicåreye
A 18 ans, i s' egadje å Pårti Liberå, eyet i s' va interesser a l' idintité walon cwand, e 1911, Jules Destrée mete so pî a Nameur ene seccion del soce des Amisses di l' Årt walon. Sol tins k' i studeye li droet a l' univiersité d' Lidje, il askepia, e 1912, li gazete Sambre et Meuse ki rexheut totes les samwinnes. Å cmince li gazete esteut seulmint culturele, mins ele divénrè politike, militant po ls abondroets del Walonreye. Bovesse si fjha mimbe del Ligue walone di l' arondixhmont d' Nameur, eyet esse lomé sicretaire del Djonne Wåde di Walonreye.
I fourit foirt actif dins l' militance walone, la k' i fourit animeu del Ligue walone di Nameur, dilegué a l' Assimblêye walone disk' e 1927, et co mimbe do Comité di l' Union nåcionåle walone. C' est co lu ki meta so pîs les Fiesses di Walonreye avou on comité des fiesses, e 1923. Cisse fiesse esteut l' ocåzion di rclamer l' ewalisté des droets inte Walons et Flaminds, et di denoncer les apetits flamingants. I s' bata siconte des lwès linwistikes ki metént li neyerlandès eyet l' francès oficirs so tote li Beldjike, por lu, tot come po Destrée, Flande et Walonreye divént wårder tchaeke si idintité.
Niccolò Machiavelli
Machiavel a scrît eto des pîces di teyåte, eyet ratoûrné des vîs scrijheus.
Coleccion Pårlaedjes do Teroe
Mwaissès piceures
Li coleccion si recråxhe sovint di deus lives tos ls ans.
Les lives ont todi ene rodje binde sol cou-coviete, avou l' essegne do Muzêye.
Club Social y Deportivo Colo-Colo
Difoutrinnès hårdêyes
Categoreye:Fotbale
Sint På
Sacwants rcwereus diynut ki l' pwès da sint På dins li spårdaedje do crustinnisse, (et k' il est ådjourdu li rlidjon di pus d' on miyård di djins) est co pus consecant ki l' ci da Djezus (ki vleut djusse fé candjî les Djwifs).
Outchår
Outchår (e Roman Payis prononcî Outchâr u Outchâ, neyerlandès Autgaarden), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Ougår, el province do Braibant flamind.
On rire, on sorire, ene låme (tecses)
C' est bråmint des tecses di prôze, des fåves et des sovnances. N a-st eto sacwants arimés.
Ene sacrêye pitite arsouye (roman)
Rascourti
Come ene traeyincieuse, ele n' a nén dtrop l' tins di sondjî mariaedje. Et monter a sminces, sins aveur co l' florete djus (teyoricmint). Adon, ''po fé come tolmonde, ele s' aveut maryî avou l' prumî vnou. Orelyin k' on l' loméve.'' (p. 12).
Misterdam
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Bas Payis Categoreye:Mwaissès veyes Categoreye:Veyes et viyaedjes des Bas Payis
Tchession d' Hu
Categoreye:Rilomés bastimints
Philippe Dubois (pondeu)
Cårire
Sacwants ans å long, il a studyî li dessén et l’ pondeure e l’ Tudineye (payis d' Twin) avou l’ pondeu (et scrijheu e walon) Ben Genaux, eyet li pinte sorreyalisse Georges Dubuisson.
Tchambe (k' on bouxhe)
Mins adon, on les fwait peter tertotes eshonne, avou des metches u on coirdon d’ poure inte di zeles.
Die Zeit (gazete almande)
thumb|limero del prumire anêye (1946) Die Zeit, çou ki vout dire: «li tins» ki passe, c' est ene gazete d' Almagne e-n almand.
Hougne
Ene hougne ou èn andon, èn andea, c' est on long rôlea d' four, di waeyén ou di strin, di tote li longueur do tchamp, po k' i rsowe, ou pol picuber.
Sourdants
<References/>
Dominne publik (ouves dizo abondroets)
Li dominne publik est diferin d' ene libe licince, ki permete eto di reployî des ouves d' èn oteur, mins avou sacwantès condicions.
El bos d' l' Esperance (arimés)
Prezintaedje
Tchaeke tecse tént so ene pådje.
Mårcinele
Culteure
Cinte di rpoizaedje, la k' on pout fé des raploûs.
Soyeuse
Les djambes sont wachotêyes sol minme tipetape kel rime-rame, repeté eyet rarepeté po fé rire l'efant, djusk' a tant k' ça n' soeye pus possibe d' aler pus roed.
Bouroundi
Li Bouroundi, c' est on ptit dislaxhî payis del Mîtrinne Afrike.
Avene
Avène (fr: Avennes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Braive.
87
82 | 83 | 84 | 85 | 86 | 87 | 88 | 89 | 90 | 91 | 92
Guere d' Irak
Mwaissès piceures
Li guere d' Irak a tî li prumire guere shuvowe des medias munute pa munute. Çoula a amoenné sacwants herlemes come li margougnaedje des prijhnîs del prijhon d' Aboughayib.
Sourdants
Categoreye:gueres Categoreye:Estats Unis Categoreye:Irak
El mambo del loke a rlocter (tchanson)
Categoreye:Tchansons e walon El mambo del loke a rlocter, c' est ene tchanson e walon ki l' cåzaedje est da André Gauditiaubois eyet l' compôzaedje da
C' est l' seule tchanson e walon k' a stî ritnowe po grande fiesse del Kiminålté francesse sol Grand-Plaece di Brussele "10 tchansons bedjes di danse" (2009).
Lune
thumb 48px|☾ Li Lune u lune (simbol: ; on prononce ossu "Lëne"; on dit eto, purade imådjreçmint, li Beaté u l' Bele), c' est l' seu satelite del Daegne.
Henri-Joseph Raxhon
Corwaitaedje di si ouve e walon
Çou ki fwait l' tchåme di ses bokets, c' est l' ritchesse di beas mots walons, et di spots et ratourneures metowe djusse la k' i fåt.
Crås sonk
Corwaitaedje di l’ atuze do crås sonk
Des studias k’-i-gn-a avént ddja mostré k’ on hôt colesterol dins l’ sonk ni vneut seulmint k’ po 10 % di l’ amagnî. Po 90 åcint, c’ est on caractere di famile.
I shonnreut don ki li mzuraedje do colesterol dins l’ sonk po-z avirer les risses d’ awè des maladeyes ni soeye nén foirt sûti. Ci pôreut esse ene atuze edvintêye pa les martchands d’ droukes di farmaceye po vinde les prodûts ki fwaiynut baxhî l’ colesterol.
Wiski
Categoreye:Aboeres
Ribetchfessaedje di letes
Dins sacwants cas, li rbetchfessaedje, c' est ene flotche e francès, mins on noûmot e walon.
Betchfessî xh
Nos d' djins
Li scrijha XH ki rprezinte li betchfessî XH si rtrouve dins bråmint des nos d' famile del Walonreye : Xhignesse, Moxhet, Destexhe, Daxhlet.
Nos d' plaeces
Gn a eto des fås XH, ki rprezintèt li son K, et des ôtes li son H (Xhendremal = Henmåle).
Uzaedje do scrijha XH come betchfessî
Li betchfessî XH a stî atåvlé pa Lucyin Mahin pol rifondaedje do walon e 1994. L' idêye esteut di rprezinter on candjmint a tot côp bon inte les sons H eyet CH.
24 di djanvî
Li 24 di djanvî, c' est li 24inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 341 djoûs (342 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
25 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Escôsse
Istwere
Do vî vî tins, gn a sacwants moennes di Scôsse ki fourît avoyîs el Walonreye, aprume e l' Årdene po cvierser les djins did la å crustinnisse. Dandjreus pask' i djåzént co on lingaedje gayel.
Disrashonnaedje del Yougoslaveye
Noveas payis
Les noveas payis askepyîs foû d' l' ancyinne Yougoslaveye, c' est:
La Jungle (binde di muzike)
La Jungle (« La » prononcî al mode francesse, mins « Jungle » e-n inglès), c' est ene binde di muzike. La Jungle vént d' Mont, ey adon c' est ene binde walone. Is tchantnut e-n inglès. Tolminme, les tites des tchansons sont sovint scrît e francès. Leu djinre, c' est etur li transe rock eyet li noise rock.
Amezmiz
Djeyografeye
Come les sfwaitès veyes des pîmonts bijhreces do Grand Atlasse (come Demnate), elle est pårteye e diferins coulots, avou inte di zels, des parfondès vås. Mins lanawaire, minme dins ces-ci, on-z a cmincî a basti, tantea ki les coulots n' sont pus si schåyîs k' divinltins.
Djôzef I do Sint Impire
Dins les Belès Letes e walon
Categoreye:Rwès et impreurs Categoreye:Sint Impire Romin Djermanike
Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion
Tecse e rfondou
…
Atroclaedje del divancete
Atroclaedje del divancete a
🇱🇰 Betchete a-
Sacwants mots walons avou atroclaedje del divancete (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Bressou
Coulots
(ancyins hamteas)
Tuzance walone
Eplaeçmint do CRIWE, la k' gn a eto li scretariat di l' UCW.
Wess-flamind
Li wess-flamind (e ç' lingaedje la West-Vlams), c' est l' lingaedje coinrece (diyaleke) del province di Flande coûtchantrece del Beldjike, et del Flande francesse.
Pipistrale ordinaire
Vicaedje
Ele si mete voltî inte li tcherpinte et les panes ou les schayes do toet, ca ele pout passer pa on trô come ene pîce d' èn uro.
Elysium (fime)
Elysium (ratournåve e walon «Lecciniom»), c' est on fime di syince-ficcion, prodût et fwait pa Neill Blomkamp, k' a vudî e 2013.
Manikenpisse
Sourdant
Li ptit valet åreut stî on djambot k' åreut distindou ene witche k' aléve fé peter ene tchedje d' esplôzifs dizo les merrayes di brussele. I l' distinda tot pixhant dsu.
Henri-Thomas Maron
Henri-Thomas Maron (oficirmint Henri Maron), c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Lidje.
Grand-parint
Mins n a co des ôtes nos, come "vî-popa", "vî-pa", "tåye", "tayon", evnd.
Lomaedje des grands-parints et cronolodjeye
Dispu les anêyes 1970, les grands-parints ont dmandé di candjî li no ki leus ptits-efants les lomént, po k' i soeye diferin do ci ki zels, avént lomé leus prôpes grand-parints. C' esteut dandjreus po shuve li môde, et si sinte on pô moens vî.
Riclame
Pitites gazetes di rclame
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Comiece Categoreye:Sicrijhaedje
Proteyene
Ene proteyene (eto on blandoû ), c' est ene molecule biyolodjike fwaite di sacwants seurs aminés.
Plaece dins l' tournante des atômes dins l' ringne do vicant
C' est dins les proteyenes k' i gn a li pus d' azote dins l' coir d' ene biesse u dins ene plante, et minme d' ene bactereye u d' on virûsse.
Produjhaedje des proteyenes dins les celules
Les proteyenes sont prodûtes dins des ptitès lodjes des celures lomêyes «ribozôme». Leu fôrmule est cmandêye pa on boket do SDN do nawea, k' evoye li cmande pal voye d' on SRN-messaedjî.
Nestor Lemaître
Di s' mestî, il a stî oficî del djindåmreye, pu eployî.
Ouve e walon
Il a insi scrît des arimés, des tchansons, sovint so les etrevéns di ç' tins la.
Gustave Schaefs
Il a stî relî dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.
Mont Mgoun
Tourisse
Categoreye:Montinnes Categoreye:Atlasse (hôts tienes) Categoreye:Marok
Mizrete (bouye des aiwes)
C' est ene adjinçna sins celules, avou des cråxhes et des sés minerås.
Crås seur bôré
Magnaedjes di crås seurs bôrés
Li magnaedje d' on trop grand porcintaedje di crås seurs bôrés eneviè les crås seurs nén bôrés va dner do crås sonk.
Sete (veye)
Lingaedje do payis
Categoreye:Veyes di France
Guillaume Warnier
Guillaume Warnier, c' est on scrijheu e walon do Roman Payis.
Léon Zéliqzon
Léon Zéliqzon, c' esteut on linwincieus (aprume on diyalectolodjisse) francès.
Il a skepyî li 11 di setimbe 1858 ey a morou li 16 di måss 1944.
Telefoneye pal Daegntoele
Diswalpaedje
On cåzéve adon di 2 miyårds di munutes par moes.
Cressale
Vicaedje
Ele n' est nén aclevåve.
Vatchresse
Livea sociolinwistike des mots
Les mots «vatchî» et «vatchresse» ont yeu aprume on sinse di «meskene u vårlet d' cinse ki va wårder les vatches ås tchamps».
27 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Warsedje
Djeyografeye
N a-st ene kernaxhe di tere di Warsedje k' est metowe inte li comene walone di Noû-Tchestea et l' cene tîxhone di Foron Sint-Pire.
Imprimateure
Categoreye:Catolicisse Categoreye:Eplaidaedjes Categoreye:Droet rlidjeus thumb|Imprimateures di l' eveke di Lidje so l' live des Evandjîles ratournêyes pa Joseph Mignolet L' imprimateure (e latén Imprimatur), c' est l' åjhmince d' èn eveke k' on-z est oblidjî d' aveur po-z eplaidî on scrijhaedje rilidjeus ricnoxhou pa l' eglijhe catolike.
Cougn
Ôte uzaedjes
Gn a eto des ptits cougnets k' on stitche dins les mantches, pa padzo, po lzès fé tni. Ou dins l' veroûle del få po-î fé tni l' mantche.
Codjowaedje e neyerlandès
OVT
Portant ces deus rîlés modeles ont brånmint d' ravizances. Li piceure des cossounike sons : -ch ; -f ; -k ; -p ; -s eyet -t, est k' ces sons rola sont des soudes cossounes.
Liggen
Li viebe neyerlandès, liggen, est principålmint uzé po les råjhons dzeu :
Staan
Li viebe neyerlandès, staan, est principålmint uzé po les råjhons dzeu :
Anêyes 100
1î sieke | 2inme sieke | 3inme sieke
André-Mutien Léonard
Leonard Leonard André-Mutien Léonard, c' est on curé k' a divnou eveke di Nameur (1991-2009) pu årtchuveke di Beldjike (2010).
Fåsse ambrôze
Sourdants
Categoreye:Plantes foû del Walonreye Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Yerbêyes
Araegne di djårdén
Vicaedje
Come ele ni sait tni des bokets e s’ vinte, ele ratind ene miete ki ses prijhnîs toûnnuxhe a aiwe.
Esther Baiwir
Sacwants ovraedjes pol walon
Elle a-st adiercî li gros et spès tôme 17 di l' ALW.
Baiwir
Passeu d' aiwe (ome)
Dins les Belès Letes e walon
«Li passeu d' aiwe», c' est l' tite d' on powinme da Joseph Vrindts, divins «Viyès airs et noveas resploes» (1907), riprins dins l' grosse antolodjeye Piron. I cmince insi :
Jerry Lewis
Lewis, Jerry Lewis, Jerry
Li cinsî et ses efants (fåve)
thumb Li cinsî et ses efants, c' est ene rilomêye fåve riscrîte e francès pa Jean de La Fontaine.
Sourdant
Cinsi Cinsi Cinsi Categoreye:Agricoûteure
89
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 89 do calindrî grigoryin.
Sidje di Damasse di 1148
Disrôlmint
Li dimegne 25 di djulete, on s’ bata tote li djournêye. Al nute, les Damaskîs dmorît so les murayes. Les Croejhîs estént veyåves, divant zels.
Lete da Moinouddine ås assidjants
Li londi al nute, si volant ratropler, i s’ ritrovèt dins on plin sins pont d’ pousse ni d’ rivire po poujhî a l’ aiwe. I sont si disbåtchîs k’ i n’ sondjnut nén ddja a rataker, mins a dårer evoye po schaper leu pea. Li mårdi å matén, i recornut eviè Djeruzalem.
Li boûkete emacralêye (arimé)
Rilomêye
Il a divnou on classike des powinmes walons ki les mwaisses di scole aprindént ås efants, aprume e Payis d' Lidje.
Tecses e rfondou, ey e Feller (so Wikisourd).
Motî toponimike Jespers
Il est eployî come sourdant so l' eciclopedeye Wikipedia et sol Wiccionaire dizo l' rahouca TG4
Joseph Plateau
Joseph Antoine Ferdinand Plateau, fourit on fizicyin et matematikî bedje.
Article 214 (tchanson e francès)
Tchanson sol gripe chinwesse
E 2020, Willy Marchal sicrijha on radaptaedje (2020) pol copinreye «soce Julos B.» di Rotchfoirt.
31 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
29 di djanvî - 30 di djanvî - 1î d' fevrî - 2 d' fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
Wilse (aiwe)
Ele si tape dins Seure a Dirbach.
Pormoennance
Alére
Fi di dvizaedje do noûmot (so Berdelaedjes)
Mîtrinne Afrike
C' est, miersitroetmint : li Congo-Kinchassa, li Congo-Braza, li Cintrafrike
Brå-dlé-Bastogne
Brå-dlé-Bastogne (la-minme Brâ, scrît ossu Brâs ), c' esteut on hamtea d' Wårdin, asteure on viyaedje do Grand Bastogne.
Antoine Plateau
Ouve
Plateau
NordPresse
Harleme
NordPresse est dins on procès conte SudPresse dispoy 2016.
Vîs djoûs
Sacwants piceures des vîs djoûs
On-z atrape des gris tchveas (on dvént tchenou).
Fåcon perlin
Dizo-indjes
thumb|350px|Mape des dzo-indjes Les dzo-indjes do Nôr di l' Urope sont pus blankes di ploumaedje.
Willy Vanderschueren
Ouve pol walon
A si emeritat e 2003, il a scrît on live di syince e walon sol radon, «Li saga dè radon», k' a moussî foû e 2020.
Tchant des Gåmets
Tecse
(ratourné e rfondou walon)
Grevesse
Pexhaedje
El Suwede, li 15 d' awousse, i drovèt l' pexhe ås grevesses; ça s' pexhe avec des troûleas.
Tchawe-sori
Cike djournutrece
On côp l’ nute toumêye, ele vont à l’  tchesse ås insekes. Adon, ele rinturnut dins leus trôs po s’ ripoizer ene miete et dner 11 tetêyes ås ptits. La, ele ratindnut en s’ rashonnant ene conte l’ ôte po-z awè bén tchôd.
Telemoennance des tchawe-soris
Po-z aler tchessî sins s’ taper dins les meurs, les åbes, les coxhes, elle ont come on radår.
Doûcès creyances
Come ele ni volnut ki dins l’ noer, on pinséve k’ elle estént emacralêyes do diåle.
Jean Bury
Jean Bury a skepyî a Lidje li 13 di djanvî 1867 ey a morou a Misterdam li 30 di djulete 1918. C' esteut-st on scrijheu e walon d' Lidje.
Toetea (diyacritike)
E walon, on les mete s des voyales :
Mustea
Li mustea, c' est on gros stocaesse oxhea ki raloye li djno al tchiveye.
21 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Tchivene
Discrijhaedje
Li biesse a on brune dos, et on blanc vinte.
Luigi Giuseppe Lasagna
Sourdants
Lasagna, Luigi Giuseppe Lasagna, Luigi Giuseppe
Limerlé
Tuzance walone
A cmincî di 2020, gn ava on cåbaret walon tos les moes. Il a stî metou so pî pal soce coperative «Périple en la demeure» (Voyaedje divins l' måjhon).
Nicolas-Joseph Grisar
Cwate di ses tchansons
Les deus tchansons ont stî adjinçnêyes conte l’ Intindance (Djôzef II aveut pårti les Bas Payis otrichyins a nouv cekes po ls administrer.
Vicåreye
Di 1777 à 1779, il esteut professeur dins l' classe di powezeye e Rweyå Coledje di Nameur (l’ Atenêye d’ asteure). Mins i s’ disrindja.
Noste ome esteut boigne.
Yvette Juskowiak
Sourdant
Juskowiak
Hôtitche
Chondrostoma nasus
Warot
Li warot (å pus sovint prononcî a môde francesse : "garot"), c' est l' boket do coir des biesses ås tetes, metou so li screne ådzeu di l' oxhea del sipale inte li hatrea et l' dos (purade eployî ås tchvås et ås vatches).
Antomeye do warot
Djusse dizo, gn a ene boûsse ridrece, ki leye rider l' pea dissu les oxheas sins må sins rujhe. Mins, dins les tchvås, s' elle est avindowe d' ene maladeye ou froxheye ditrop, ça dene li må d' warot
Båbastale d' Urope
Sourdant
Categoreye:Tchawes-soris Categoreye:Biesses ås tetes
Frés Grimm
Grimm Grimm Grimm Les frés Grimm, Jacob (Djåcob) (1785–1863) eyet Wilhelm (Wiyåme) (1786–1859), c' esteut des rcwereus sol foclore almand.
Dobe cawete -ion
Elle overe eto come raptitixhante cawete.
Egzimpes di noûmots
On s' end a siervou eto dins les noûmots do walon.
Toubak (plante)
Riplantaedje
A ç’ moumint la, cwand il ont 7, 8 cm di grand, on les pout displanter po ls aler mete dins les tchamps. On roisteye totes les veulires ; on prind les plants d’ toubak, on les mete dins ene banse ou dins ene resse, et on les va moenner po les planter dins les tchamps.
Côpaedje
Mins on côpéve padecô l’ toubak ådzeu des deus foyes di såvlon. Ça dipindeut di l’ abeyisté do côpeu. Après, on-z a yeu des cizeas esprès po côper l’ toubak, k’ on loméve des foixhes. On meteut ça dins l’ pî, et pu on côpéve, come avou ene cizete. On pô come on cizea d’ håye, mins les deus bokets del lames estént bråmint pus courts. I fjhént djusse cénk shijh cintimetes, djusse po côper l’ toubak.
André Cools
André Cools, c' esteut on politikî bedje, on moumint prezidint do Pårti socialisse.
I fourit assaziné e 18 di djulete 1991 (loukîz a «Afwaire Cools»).
Blanke-Nive et les set nûtons (floriconte)
Li spoûle
Mins come Blanke-Nive crexheut, ele abelixheut todi dpus. On bea côp, li miroe dijha platezak al måråsse ki ç' n' esteut pus leye li pus nozêye djin do payis, mins Blanke-Nive.
Cwand ele si dispierta, Blanke-Nive veya, tot åtoû d' leye, set nûtons. Il ascoyît bén voltî e leu djîsse. Ele freut leu manaedje sol tins k' il irént bouter del djournêye dins l' mene.
Makêye
Li makêye ou blanc stofé, c' est on froumadje foirt simpe, k' on fwait tot leyant l' laecea on djoû ådzeu del sitouve (50-60 digrés). Adonpwis, cwand il est prins, on l' mete dins on fén drap (ene sitamene) et on l' sigote.
Vindaedje
Asteure, les makêyes di cinse sont vindowes dins des barketes di plastike.
Doûce creyance
Ene doûce creyance u emacralêye creyance, c' est ene creyance e-n ene sacwè ki n' avize nén esse vraiye pa ene madjorité d' djins dins ene metowe kiminålté. Li ci k' î croet est waitî come ene miete båbimene.
Meumeure
Discrijhaedje
C' est ene pitite bole ås boletes, 1 a 2 cm lådje.
Meurixhaedje el Walonreye
E moes d' djulete, elle est rodje.
Contrusonnant
Sourdant
Categoreye:Sonk Categoreye:Farmacolodjeye Categoreye:Medcene
12 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
10 di decimbe - 11 di decimbe - 13 di decimbe - 14 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
90
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mossea
On mossea u mosrê u mosset, c' est ene pitite plante foirt simpe, sins foyes, mins avou del clorofile, ki vént voltî so les rotches, les åbes et tot la k' i fwait crou et k' gn a del loumire.
Pålmî nin
On fwait des coides avou ses coriantès foyes.
Poite di veye
thumb Ene poite di veye, c' est ene poite d' intrêye (et d' rexhowe) dins l' ecinte d' ene veye.
Paul Jaspar
Jaspar, Paul Jaspar, Paul
Brokes (maladeye)
Espaitchance
magnî toplin des fruts et des verdeures.
Categoreye:Medcene Categoreye:Cour et ecdûts
Plaiyofs
Acceptance
Mins gn a co des ôtes ki vôrént fé on tchampionat avou seulmint 16 ekipes eyet pont d’ plaiyofs.
Diftongue
Li diftongaedje e walon est metou so ene pådje tote seule.
Oxhea
Èn oxhea (pus rålmint, èn oxh), c' est on blanc deur boket do coir des biesses et des djins, ki avou des sfwaits fôrmèt l' eskelete.
Charles Pholien
Il eseut mimbe des soces "La Wallonne", "Les oteurs walons" eyet "Les dicipes da J. Claskin".
Tieraxhe (Walonreye)
Tuzance walone
Categoreye:Bokets del Walonreye Categoreye:Contrêyes natureles del Walonreye
Live Colignon so les sints fiestis el Walonreye
Rahouca dins l' Wiccionaire: AG2 (po les nos d' sints) eyet G104 (po les fråzes et les mots corants).
Grande Tieraxhe
Categoreye:France
Bok (aiwe)
Coraedje
Eto a Spontin et a Mohiveye.
Dins les Belès Letes e walon
On ndè cåze toplin dins les lives da Natole Marixhå.
Zemtek
Produccion d’ asteure
Dispu 1990, on radjoute do 3,4-dinitrohexane a l’ esplôzif. C’ est on prodût tchimike ki si svinte et ses wapeurs polèt esse ricnoxhowes pa des apareys.
Dins les belès letes e walon
Dins les belès letes e walon, on djåze do Zemtek dins ene novele da Lucyin Mahin del rîlêye "Tchicago-el-Walonreye" (lijhåve so les fis).
Categoreye:Esplôzants Categoreye:Terorisse
Thomas Malthus
Come sicrijheu, i n' esteut nén foirt kinoxhou disca tant k’ il eplaidaxhe (anonimmint), e 1798 on live etitré « An Essay on the Principle of Population as it affects the future improvements of society » (ene saye so l’ atuze del ripeuplåcion, et vey kimint k’ ça djowrè so l’ amidraedje del societé dins les anêyes a vni).
Atuze Maltusse sol mopliyaedje del djin et d’ l’ amagnî
Bén seur, gn a des ôtes moyéns ki l’ manke d’ amagnî po fé discrexhe li peuplåcion : les gueres et les maladeyes. Mins les societés divrént espaitchî ces rascråwes la.
Gripe di Honconk
Dins les belès-letes e walon
Dins l' adrovaedje do Bourdon 1-2 1968, Felicyin Barry s' escuze di n' aveur sepou dé deus limeros e djanvî et fevrî, pask' il a-st atrapé «ene gripe carabinêye». Ci sereut dedja bén l' minme minêye k' åreut rôlé pattavå, sins k' on î prinde asteme, disca tant k' elle åye fwait bråmint des malådes dins ene veye sorpeuplêye come Honconk.
Tieraxhe (discramiaedje)
E walon, cwand on djåze di Tieraxhe, c' est å pus sovint po lomer li Tieraxhe walone. Mins cisse-ciale n' est k' on ptit boket del Grande Tieraxhe ki si stind bråmint pus lon so France.
James Adomian
James Haig Adomian a skepyî li 31 di djanvî 1980 a Omaha, Nebraska (Estats Unis).
Goidjes (djeyografeye)
Categoreye:Djeyografeye
Eplaidreyes Dricot
Quéquès mots so nosse mohone d’édicion ...
Cisse mohone a vrêymint vèyou l’ djoû è 1974, adon qui Marcèl DRICOT èt on scriyeû lîdjwès, bin k’nohou po-z-aveûr sicrît dès « Mononke Désiré », Paul BIRON, s’avît rèscontré. Avou lu, Marcèl DRICOT candje si manîre di fé èt i dim’na èditeûr.
Sinte Monike
Elle a skepyî e l' Afrike bijhrece diviè 332. Ele vikéve a Tagast (asteure Souk Ahras, Aldjereye). Elle mora a Osteye (Itåleye), do tins di l' Impire romin.
Betchete (linwince)
Mots do walons rindjîs sorlon leu betchete (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Mareye, ene vicåreye (tåvleas)
Sourdants
Gn aveut ddja on boket k' aveut stî ratourné e walon dins l' Bourdon pa Willy Bal. Çou ki va ecoraedjî li scrijheu — ki s' abéntixha insi k' i tuzéve sovint e walon divant di scrire e francès — a radjuster tot l' live e walon.
Corwaitaedje tecnike
Estô di "diner des côps d' coine" on atindreut on viebe pus walon: souker :
Cécoreye
''Cichorium intybus subsp. intybus var. sativum''
Ralonguixhaedje replaeçrece (voyale)
Dins des ôtes lingaedjes
Categoreye:Linwince Categoreye:Sons et letes do walon
Bressaedje
Aprestaedje des brås po ene metowe bire
thumb|Do clair brå
Li bressaedje lu-minme
Li tåvlea vaici pa dzo dene les mwaissès ezimes ki les bresseus rwaitnut.
Sourdants
*
Kitouba
Nateure
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Congo-Braza Categoreye:Congo-Kinchassa
Christen-Democratisch & Vlaams
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike
Divizion-1-Novice do Fotbale Bedje (2019-2020)
2018-2019 | 2019-2020 | 2020-2021 Divizion-1A | Divizion-1B | Divizion-1-Novice  Li såjhon del Divizion-1-Novice 2019-2020 do Fotbale Bedje est èl 91inme såjhon dispoy 'l askepiance do fotbale beldje eyet elle est èl cwatrinme dispoy èl askepiance do Divizion-1-Novice. Li AFC Tubize, li RU El Lovire Cinte, li Olympic Club Tchålerwè Fårcene, li Serè United, li R. FC Lidje ey li R. SC Vizé sont lès clubs walons ki djouwnuxhe è Divizion-1-Novice.
Utopeye
Antonime
🇱🇰Distopeye
Indive
Ene indive, c' est ene sôre di salåde, ki si on l' plante dins l' noer, dene les tchicons (båbes di capucins).
Fordjetaedje minêyrece ås vatches
Sacwants mwaissès dinêyes
Dins bråmint des payis, c' est ene maladeye a diclaråcion oblidjeye.
Såvadje feu
Sourdant
Categoreye:Rascråwes natureles Categoreye:Feu
Fordjetaedje minêyrece ås vatches
Espaitchance
Sacwants payis (metans l' Beldjike) ont fwait des analisses di sonk. Si on ståve esteut acsût, on l' abateut, disca disparexhaedje del maladeye dins l' payis.
Rotche
Spicilaedje des rotches
On pout eto les dispårti inte:
Silinri
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
40
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Estonyin (lingaedje)
Côde ISO : et
Potentiel idrodjinne
Li potentiel idrodjinne, li pH, u core li peyache est ene tchimike muzeure ki pout dire si on tchimike vudindje est seur, neute obén bazike.
Brazaveye
Djeyografeye
Metowe sol mouze Congo, so droete erive. Di l' ôte costé do fleuve, c' est Kinchassa, e Congo-Kinchassa.
Tchôd-tchén
Istwere
Li môde de tchôds-tchéns a moussî dins les uzances del Walonreye diviè 1965.
Cevenes
Ele si ståre so les dipårtumints do Gård eyet del Lozere.
Lingaedje do payis
Il est co cnoxhou asteure des viyès djins, ki polnut co åjheymint comprinde les catalans.
Sé d' coujhene
Li sé d' coujhene, c' est on coir tchimike foirt corant sol Daegne k' on trouve dismantchî dins l' aiwe di mer.
Rascodaedje do sé d' mer
Dins tere, la k' l' aiwe di mer a cropi des siekes et des rassiekes, on pont drovi ene mene di sé.
Johannes Aavik
Johannes Aavik (riwalnijhåve Djihan Åvik), c' esteut on linwincieus estonyin. I skepia li 26 di nôvimbe 1880 et mora li 18 di måss 1973.
Emacralé reyalisse
Piceure
vignette|Johan Daisne, oteur d' èç corant, e [[1938.]]
Sourdant
Categoreye:Lives
Imswinne
Djeyografeye
Di l' ôte costé del baiye, n a l' ponte d' Igui n Tama, avou l' viyaedje do minme no.
Pupe
thumb|Ene pupe å toubak Ene pupe, c' est ene ahesse po foumer avou, fwait d' ene buzete k' on stitche e s' boke, et d' on ptit potiket po mete li toubak divins.
Imswinne
Economeye
Tourisse tote l' anêye, avou des surfeu d' tos les payis, assaetchî pal tcholeur di l' aiwe et l' doûceur di l' airaedje, et les belès waches.
Bordjoezreye
E l' Moyinådje
El Mîtrinne Ådje, li bordjoes, c' est onk ki n' est nén del nôblesse, do clerdjî et d' l' årmêye, mins k' a des cwårs assez po s' payî l' droet d' boedjoezreye, ki lyi va permete di vôter u s' prezinter po esse responsåve des afwaires d' ene veye.
Ivier des purnalîs
Dins des ôtes payis
E l' Afrike bijhrece, gn a on rafroedixhmint bén cnoxhou et clawé dins l' calindrî des cinsîs inte li 10 et l' 17 di måss. A ç' moumint la, les dinrêyes sont ddja påmêyes.
Louwis d' Bourbon
Destinêye come prince eveke
E 1466, les Lidjwès el volént aler rcweri a Hu, mins i stepa evoye so Nameur divant leu-z arivêye.
Sbertchamp
Sbertchamp (Zbêrtchamp, F. Sberchamp), c' est on hamtea d' Sint-Pire-dilé-Libråmont.
Obour
Obour, obén e Feller : Oboû ([FR] Obourg ; [PCD] Obourg), est on pitit ban d' Mont, e Province do Hinnot.
Sbertchamp
Economeye
Gn aveut co on coibjhî et serwî dins les anêyes 2000 & 2010.
Roumi
Vicåreye
Cwand i rescontra on vî pôve, tchiminåd, lomé Chamse di Tabrîze, si veye di prof di droet candja pår. C' esteut a Konia e 1244. C' est Chamse di Tabrîze ki fourit li mwaisse a tuzer da Roumi.
Tourpene
Sourdants
Categoreye:Djouwets
Fåsse pesse des oujheas
stoks di virûsse diferinnmint rascråwants
Gn a bråmint des stoks di virûsse, k' on pout rindjî :
Diyagnostik
Les diferinces :
Li copixhe et l' cok d' awousse (fåve)
Tinme
C' est l' opôzucion del copixhe ki passe tot l' esté a ramexhner des porvuzions po l' ivier, et l' cok d' awousse (udon l' crikion) ki, lu, tchante tote el campagne.
Vindwesse
Pexhe
On les pexhe ås amoices avou des ptits asticots. Ci n' est nén po magnî : c' est come vicante amoice pol brotchet.
Tonire
Li tonire ou tonoere, c' est l' brut k' i gn a tins d' èn oraedje.
Vå
Ene vå u valêye, c' est on refonçmint do payizaedje, k' a sovint stî cåzé på magnaedje del tere pa ene corante aiwe.
Motlî
Ene vå finixh dins on fond.
Lantiene
thumb|Modele corant el Walonreye e 20inme sieke Ene lantiene, c' est ene loumire metowe dins ene pitite cadje avou des veres pol waeranti des côps d' air.
Istwere
Li lantiene a stî replaeceyes pal toitche electrike diviè les anêyes 1950.
Jean Van Lierde
Jean Van Lierde, c' esteut èn anårtchisse tchålerwètî, k' aveut nexhou li 15 di fevrî 1926 eyet k' a revoyî li 15 di decimbe 2006. Il esteut knoxhou po-z awè ahessî d' s' egadjî dins l' årmêye. Dins les anêyes 1960, il aveut aidî li Congo bedje a s' dislaxhî. Jean Van Lierde esteut, come d' efet, l' ome etur l' Estat bedje eyet Patrice Lumumba.
Zande et Twenete (paskeyes)
Elle ont parexhou dins les Cayés Walons e 2009, pu ont stî eredjistrêye pa l' oteur so on CD odio.
Tcherdon
Sacwants tcherdons
🇱🇰 tcherdon (discramiaedje)
Zacate
C' est onk des cénk pilés d' l' Islam.
Nadine Modolo
Sudjets
Ele shût eto voltî l' actouwalité. Insi, do tins del parminêye 2020-2021, ele sicrijha so les cis k' avént mådjiné fé fé des «vraiyès fåssès vacances» ås amateurs, tot les fjhant monter dins èn avion ki n' diveut nén voler.
Cråmignon
Les cråmignons dins les fiesses oficires a Lidje
E 1930, pol cintinme aniversaire del Beldjike, on rifjha l' minme, mins avou des cråmignons di scrijheus e walon : Nicolas Defrexheux, come di djusse, mins eto Henri Baron, Toussaint Brahy, Joseph Vrindts, Joseph Closset (pere),
Tchay Loun
Vicåreye
C' esteut èn unuke del coû di l' impreur Ho Ti. I lyi vna prezinter si discoviete diviè l' anêye 105. L' impreur esteut si télmint binåjhe di s' trova k' i lyi dna on tite di nôblesse, çou ki l' rinda ritche.
Fenaesse di fagne
Molinia caerulea
Djeu del caracole ki vleut fé l' tchet
thumb|coviete do scrinea do djeu Li djeu del caracole ki vout fé l' tchet, c' est on djeu d' måjhon ki s' djowe avou deus a cénk djouweu(se)s.
Françoise Marcelle
Schoûtez on tecse da sinne
Djumape
Djumape, obén e Feller Jumape, u core Djumape ([FR] Jemappes ; [PCD] Djumappes), c' est on ptit ban d' Mont, e Province do Hinnot.
Ledjir metro di Tchålerwè
Prumires lenes
El prumire rantoele då ledjir metro a stî fwaite avou l' Blouke cintråle di Tchålerwè. El blouke a stî achevêye e 2012 :
1986-1992
gauche|sans_cadre|583x583px
1992-1996
alt=|gauche|585x585px
Egne (Hamtea di Djumet)
Toponimeye
Li mot « Egne », kécfeye scrît inla « Hegne », vént do latén : Hunia Castellum. Li prumî mot latén vént do lingaedje cele. Li mot « Castellum » n' vout nén dire « tchestea », mins bén on « tchession ».
Ledjir metro di Tchålerwè
2012-2013
Èl rantoele etur 2012 eyet 2013 esteut cazumint 'l minme å li ci d' asteure ecsepté ki li M3 n'esteut nén core abwesnêye pask' i les boutaedjes n' estént nén core finis.
Type SM
Li « Type SM », ubén lomé ossu li « Type Speciå Metro », c' esteut des rames « Type S » k' avént stî candjî po poleur håbiter el rantoele do ledjir metro. Li prumirès Type SM avént comincî a pairyî dins l' dierinne troke des anêyes 1970. Mins néren, elles avént stî patrake li 4 d' avri 1988. Les Type SM estént blancs avou ene foncêye vete moustatche padvant. Ces trams la avént on cârô pantografe. I gn end aveut cwarante-ey-onk. Les limeros dalént di 9120 a 9160.
Siervice comerciå
Li « Type SJ », ubén lomé eto « Type Speciå Djumet », c' esteut des rames « Type S » k' avént stî candjî po poleur håbiter el rantoele do ledjir metro. Li prumirès Type SJ avént comincî a pairyî dins l' dierinne troke des anêyes 1970. Mins néren, elles avént stî patrake li 4 d' avri 1988. Les Types SJ estént blancs ådzeu, orandje padzeu ey avou ene bleue lene inte les deus coleurs. Les SJ avént on cârô pantografe eto. I gn end aveut cwénze. Les limeros dalént di 9170 a 9184.
BN LRV
Les BN LRV (veur no : Brugeoise et Nivelloise Light Rail Vehicle) ont comincî å pairyî è 1981 ey ont progressivmint discandjî les Type SJs ey les Type SMs. Les BN LRVs sont core uzêyes asteure. Ces rames sont etirmint fabrikêye po 'l ledjir metro eyet e 1981 is estént foirt noveas ey ene mitan pus modienes ki les Type SMs eyet SJs. Ces rames euxhant cåzumint cwarante ans, li TEC a decidé di les radiercî e parfondeur.
Motrices
Les motrices vont då limero 7400 disk' a 7454, i gn'a, en fwait, 55 soç metro. Padvant, avou li livrêye di Vicinås, les limeros 74xx estént les limeros 61xx.
Moflon ås hozetes
Ammotragus lervia
Discrijhaedje
A-st ene caime di longs pwels, k' on rtrouve eto å minton (a môde di long bok) et åtoû des djnos. C' est çoula les hozetes ki lyi ont dné s' no.
Anne Delporte
Anne Delporte, c' est ene sicrijheuse e walon do payis d' Lidje.
Dji vôreu k' i ploureut (roman)
Dji vôreu k' i ploureut ( Dji vôreu qu'i ploureut ), c' est on roman da Chantal Denis eplaidî dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon e 2009.
Il aveut ddja stî scrît e 2003, et rascode li pris del Federåcion Walonreye-Brussele ciste anêye la.
Lampe
Istwere des lampes
Po-z aler dvant l' ouxh, on waerantixheut l' blame avou des veules, et li stitchî dins ene pitite gayole. C' esteut les lantienes. Li minme modele sierva a mete dins les rowes des veyes, so des hôts pîs : les revierberes.
Djeus olimpikes
1928
A Misterdam, li baron d' Coubertin, dins si spitch, continowe di dire k' i n' vout pont d' comeres dins les djeus et ki c' est conte si volté k' on les î a fwait intrer.
1972
A Munixh e 1972, les basketeus amerikins, batous pås Rûsses pa 51 a 50, ni passèt nén al ceremoneye di cloyaedje.
Marlon Brando
Il est rprins dins l' live "The Godfather" da Francis Ford Coppola.
Dikkenek (fime)
Dikkenek, ç' est on fime al mitan françès ey al mitan bedje da Olivier Van Hoofstadt, k' a rexhou e 2006.
Djeus olimpikes d' esté di 1900
Sourdants
1900
Clavir
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Eartha Kitt
C' esteut ene actoresse et tchanteuse amerikinne.
Assaetchance touristike
thumb|El grande basse est sovint ene assaetchance po on voyaedje Ene assaetchance touristike (ossu: di l' avey po les tourisses), c' est on payizaedje, on monumint ou ôte tchoi ki les tourisses vinèt voltî vir tins d' leu condjîs.
Etermint
thumb thumb|waxhea do moirt dins l' alêye thumb|gros etermint avou toplin des otos dilé l' eglijhe, minme dins les tournants L' etermint, c' est l' metaedje dins on trô fwait esprès do coir d' on moirt, d' ene moite. I pout esse dins on waxhea ou nén.
Assaetchance touristike
Tchaeke payis, tchaeke contrêye, tchaeke veye saye di mostrer ou d' askepyî di l' assaetchance touristike. Cwand gn a rén d' naturel ou d' istorike, ele pout adjinçner on fiestival, ou on raploû årtistike ou culturel.
Etermint
Foû del Walonreye
Après, gn a ene eurêye avou totes les djins k' estént la, les vijhéns, les soçons. Sovint do couscousse.
Henry Bodart
Ouve pol walon
C' est lu ki dessina l' essegne del gazete «Li Ban-cloke».
Derik di Nameur
I fourit shuvou pa Åbiron 1î d' Lovagne.
Imilchil
Lingaedje do payis
Ratournaedje d' ene fåve do vî vî tins (Li bijhe et l' solea) avou l' accint di s' payis la (sol Djåzant atlasse)
Categoreye:Veyes et viyaedjes do Marok
Pierre Azaerts
Di s' mestî, il esteut houyeu.
Sourdants
Azaerts
Å dierin cripet (arimés)
Contnou
Li prumire pårteye, «Å dierin cripet» aveut ddja stî eplaideye dins ene pitite gazete di Twin, «Le Spantole» e 2001. C' esteut po bistoker si franc soçon, Roger Foulon.
Brotchet
Pexhe å govion
thumb|brotchet tcheke E mwès d' awousse. On pout wåde les goudjons dins do formol e-n on bocå, oubén k' on les tént vicants dins ene boesse ås pexhons. Cwand on l' amoircêye, il est moirt. Shuvant l' groxheur do brotchet k' on vout apicî, on prind on pus grand u on pus ptit govion. On lî emantche ene triplete u des hanzins simpes. On lyi stitche al cawe u sol dos. Et on fwait tourner l' goudjon ou çk' on supôze ki l' brotchet est. On fwait coler doûçmint l' amoice inte les yebes. Et l' brotchet vore dissu. Adon on l' leye fé disk' å moumint k' i l' a avalé. C' est ene apriyesse di pexheu a-z atraper, pask' i gn a des côps k' on les fere trop vite. Adon, cwand il ont sintou l' hanzin, i l' ricraetchèt. Fåt cnoxhe li bon moumint po les ferer.
Xhuflaedje d' oujhea
Xhinaedje linwistike
Des egzimpes sont ddja la po l' ôrimiele.
Iskettafen
Ortografeye
Li riscrijhaedje e tifinar «ⵉⵙⴽⵟⵟⴰⴼⵏ» (iskTTafn) est acvierné pal plake e-n alfabet arabe (ki mostere bén li rinflé T, rindou på « ط » arabe, et li « ⴰ » (ا, a) metou après.
Li ptite comere avou l' blanke camizole (novele)
Li ptite comere avou l' blanke camizole (La p'tite coumére avu la blantche camisole), c' est ene novele sicrîte pa Lucyin Mahin et eplaideye dins li ptite coleccion del SLLW e 1989.
Djeus olimpikes d' esté di 1904
Sourdants
1904
Djeu d' apeles (arimés)
I passe li tins
<i> I passe li tins qui lî rèsse A loukî crèhe come ine fleûr Si main plaquêye so l’ fignèsse, Si foû longowe main d' voleûr.
C' est a kékès eures
Li ci qu’î a m’nou å monde Si compte tofér raviké, Et passe si vèye à fé l' compte Dès djoûs qui lî ont måqué.
Corwaitaedje
Mins, sapinse a Piron, Maquet n' a fwait k' epronter l' usteye, nén les airances k' ewalpèt les bokets ki, zeles, sont bén on frut di s' mådjinåcion.
Ôre (biyolodjeye)
Rindjmint
Les ôres sont pårtis a familes, zeles-minmes ripårteye a djinres.
Tif
Djeyografeye
thumb| Raiwêye di l' Aiwe d' Oûte.
Adelin Grignard
Ouve e walon
E 1905, avou Jules Sottiaux, il a-st enondé l' gazete El Cok d' Awousse.
Live Gaziaux sol pårler walon et l' vicaedje des djins après Djodogne
A cåze di s' motlî di 17 pådjes (pp. 321-337) ki revoye ås hagnons do live, il est rprins sol limero C49 dins l' djivêye des motîs do walon.
Poirtêye (biesses)
Sourdant
Categoreye:Biesses ås tetes Categoreye:Mopliyaedje (biyolodjeye)
Clepaedje
Motlî
Si l' xhalaedje est ptit, on dit ki l' djin ou l' biesse xhaltêye ou, bwesteye.
Baxhi
Bawhi
Ployî, mète pus bas. "Mi feume m'a acostumé à baxhî m' tièsse..." (L.Mahin) thumb|Baxhaedje di tièsse
Djaeyî
Eployaedje del pelake
Li pelake do djaeyî rind les dints bén blancs. Elle est eployeye dins sacwants dintifrices.
Eployaedje do bwès
E l' lutreye, pol coir di l' instrumint.
El guere 14-18 dins les belès-letes e walon (antolodjeye)
Elle a stî rashonnêye pa Marie-Paule Paillet, del «Bibioteke do Roman Payis».
L' adrovaedje est da Laurence van Ypersele
Pierre de Coubertin
Il esteut disconte do pårticipaedje des comeres ås djeus.
Coubertin Coubertin
Siné (scrît)
Sovint, c' est ene cogne do no d' famile, do ptit no u do no d' pene del djin.
Istwere
Critike di l' istwere classike
thumb|coviete d' on live d' istwere del Walonreye L' istwere classike est todi scrîte påzès peupes k' ont wangnî les gueres. Ou pa ene trope di djins ki s' ont rindou mwaisse d' on metou payis.
Å pus lon des djoûs (novele)
Tinme
Adele, fene disbåtcheye, stepe evoye eviè les bwès et les trîxhes, dizo l' drache d' èn oraedje. Si pa, bon come li bon pwin, ki comprind pocwè ki s' feye end a pezant, el vout racsure, mins come il est prins do cour, i n' va nén lon. Lucyin, lu, dimeure la, ståmusse, trop schitåd divant s' mame. «&bsp;Li båbô&bsp;! Li båbô&bsp;! C' est lu ki m' diveut shure et criyî après mi&bsp;!&bsp;»
Saye
thumb|Saye d' adjancenaedje d'on portrèt
Oujhea d' proye
Les nos walons des oujheas proylîs si rcôpnut sovint: on minme no si dene a sacwants indjes (egzimpe : lairon ås poyes, houprale). D' èn ôte costé, li minme sôre d' oujhea d' proye pout aveur ene driglêye di nos.
Mont-Sinte-Djenvire
Mont-Sinte-Djenvire, obén e Feller : Mont-Sinte-Gënviève ([FR] Mont-Sainte-Geneviève) est on pitit ban del comene di Lôbe, e Province do Hinnot.
Oujhea d' proye
houprales et tchafôs
(oujheas proylîs d' nute)
Milan-San Remo
Milan-San Remo, c' est ene coûsse ciclisse d' on djoû, ene des prumires di l' anêye.
Spirou (biesse)
Vicaedje
Si ni est fwait d’ ene bole di mossets, di foyes et d' finès coxhetes. Il est todi bén stitchî dins li dzeu d’ on sapén.
Pexhon-cingue
thumb|li [[bik mostere si grandeur]]
Tchapon
vignette
Pexhon-cingue
Il est pexhåve.
Tchapon
Aclevaedje
On lzî dene des grinnes (a 75% di leu amagnî) disk' a on moes divant l' vindaedje.
Sourdants
Categoreye:Poytreye Categoreye:Amagnîs
Pexhon-cingue
Vicaedje
I magnèt les ôtes pexhons, les gurnåtes, et pår si rmagnî inte di zels (canibalisse).
Chinwès (lingaedje)
Mwaissès piceures
Li cantonès est foirt kinoxhou eto, ca bråmint des Chinwès k' ont bagué a l' etrindjir cåzèt ci lingaedje la. C' est l' lingaedje oficir a Hong-Kong (avou l' inglès) eyet a Macau (avou l' portuguès).
Li scrijhaedje
Po scrire li chinwès, on s' sieve di caracteres (漢字/汉字, pinyin: "hànzì") sicrîts dins des forveyous scweres metous dal copete al valêye et di droete a hintche (dins l' vî tins) ou di hintche a droete, roye a roye (asteure). Les caracteres riprezintèt des croejhions et n' candjèt nén sorlon les cåzaedjes. Boutans, li caractere "一" (onk) si prononce "yi" (e mandarin), "yat" (e cantonès), "tsit" (e min), evnd.
Transcrijhaedje
Li sistinme da l' "École française d'Extrême-Orient" a stî bråmint eployî dins les payis francès-cåzants.
I gn a eto moyén di transcrire li chinwès sins l' åbécé latén, par egzimpe avou l' sistinme zhuyin (注音, ou "bopomofo"), ki transcrit des sillabes. On s' e sieve sotot a Taiwan.
Tcherpinte do chinwès
Li chinwès est on lingaedje analitike, çou ki vout dire kel sinse di çou k' on dit ni s' comprind nén gråce å candjmint des mots (les mots n' candjèt nén) mins gråce al plaece des mots. I gn a nole morfolodjeye e chinwès: nou tins po les viebes, pont d' nombe po les nos eyet ls addjectifs, pont d' årtike, pont d' djinre, evnd.
Robert André
Robert André, c' est èn oteur walon k' a scrît «Del pire di molén al pire d' åté».
Python (lingaedje éndjolike)
Rilomêye
Python est ricnoxhou po esse on lingaedje åjhey a-z asprinde, sortot po les noveas informatikîs. Li peuprece d' èç lingaedje est foirt crexhante ; dj' ô bén, ç' est l' lingaedje li pus peûprece dispoy 2017.
Romans Scrijheus (soce)
Les Romans Scrijheus u Coirporåcion des Romans Scrijheus, c' est ene soce di scrijheus e walon k' a skepyî e 1969.
Aloumire
Sourdants
Categoreye:Meteyo Categoreye:Electrike
Romans Scrijheus (soce)
Sicrijheus
🇱🇰 Li_Noer_Boton_(gazete)
Dråxhe
E l' Walonreye, gn a grand produjhaedje di dråxhe di bressene, waire des ôtès sôres.
Mi pere l' aveut bén dit (teyåte)
Prezintaedje
Come di djusse, Matî ni vike fok po-z awè des vwès, tot språtchant tos les cis ki n' sont nén por lu.
Andje
Sôres d' andjes
Li creyance muzulmande a l' arcandje Azrayel ki sereut l' ci ki vos houke po mori, n' est nén acceptêye pa sacwants coxhes di l' islam.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Djudayisse Categoreye:Islam
Djivêye des nos di dmorants des viyaedjes del Walonreye
Cisse djivêye ci serè emantchêye sorlon les sourdants.
Pesse des pourceas classike
Li pesse des pourceas (sovint rlomêye pesse des pourceas classike), c' est ene maladeye foirt sipårdûle des pourceas, cåzêye d' on virûsse.
Mot-usteye
On mot-usteye, c' est on ptit mot ki n' a nole fonccion croejhetrece bén definixhåve, mins k' est mo ahessåve po basti des fråzes dins on metou lingaedje.
Eugène Deforeit
Deforeit, Eugene
Eugène Deforeit (1879-1934) esteut imprimeu di s' mestî.
Del pire di molén al pire d' åté (sovnances)
Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
A 12 ans, li scrijheu va aler fé ses umanités å seminaire di Bastogne. Pu l' filozofeye. Pu les scoles po-z esse curé, a Nameur. Avou eto, å mitan des scolaedjes, si tins d' sôdår.
Nicolas Trokart
Nicolas Trokart skepia a Votem li 16 di decimbe 1880 et-z î mori e 1949.
Codjowaedje mostrer
Li codjowaedje di mostrer, c' est ene dizo-categoreye do codjowaedje shofler.
Årmonak des vraiys Aclots po 1924 (live)
thumb L' Årmonak des vraiys Aclots po 1924 (Armonak des vrais Aclots pou l'an dè grace 1924), c' est on live sicrît anonimmint a môde d' årmonak ey eplaidî på ceke walon «Li Peron d' Nivele» (Le Perron nivellois, cercle wallon) e 1923.
Théo Beauduin
Sacwants pîces
Dijh-ût cint trinte (teyåte)
Province do Limbork (Neyerlande)
Li Province do Limbork est ene province di Neyerlande, k' est a Bijhe-Levant del province bedje do Limbork. Ès mwaisse veye est : Li Trai, lomé eto : Måstrek ([NL] Maastricht). Categoreye:Bas Payis
Prono sudjet
Kidujhance divant voyale
E walon, li prono d' djin sudjet si spotche divant ene voyale, ey eto sovint, divant ene cossoune, s' i gn a on mot padvant ki cmince pa ene voyale.
i & ele
Totavå, li prono « i » pout disparexhe ezès fråzes ki cmincèt avou end, gn a, el ou elzès:
Flinnu
Flinnu ([FR] Flénu ; [PCD] Flinnu), est on pitit ban d' Mont, e Province do Hinnot.
Pesse des pourceas d' Afrike
Espaitchance
Dins l' cas del Walonreye e 1917, po reclôre li maladeye, on touwa pol mangonreye 4000 pourceas, et-z espaitchî les djins d' aler dins les bwès.
À m’ fré singler, poûrcia d’Ârdènes (so Wikisourd
El Tonea d' Tchålerwè (gazete)
On côp l' an rexheut l' «Årmonak do Tonea d' Tchålerwè».
Gagåz (lingaedje)
Sicrijhaedje
A cmincî di 1957, ça a stî e cirilike, disk' å disrashonnaedje di l' URSS e 1991.
Plake-madame
Vicaedje
Ele vént dins les hourleas, li boird des voyes, les waerixheas…
13 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
11 di decimbe - 12 di decimbe - 14 di decimbe - 15 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye