cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nameur-el-Wisconsene
Categoreye:Walons del Wisconsene Categoreye:Veyes et viyaedjes des Estats Unis
Nawatl
Co enute c' est onk des lingaedjes amerindyins les pus cåzes, avou pus d' on miyon et dmey di cåzants, å Mecsike eyet nonne des Estats-Unis.
Berdouxha pås ptitès djins
Li no "djåcreye" provént d' on sfwait berdouxha ki s' a passé e l' France e 1358, do tins do rwè Djan l' Bon, pask' on aveut lomé ces djins la des djåkes.
Tchålerwè
Istwere
E 1977, Tchålerwè eyet catoize ôtes comenes s' avént ribanêyes po divni ene grande veye di 200.000 dimorants al plaece di 26.000 dimorants, soulmint po l' cinte del veye.
Berdouxha pås ptitès djins
Fime del djåcreye di 1886
Li 19 di måss, les houyeus di Djmepe-so-Mouze fijhèt greve po esse rihåssîs. Li mouvmint si ståre totavå l' Bassin lidjwès.
Deltametrene
Epweznance
Les biesses ås tetes ni sont nén åjheymint epweznêyes do prodûts, mins on-z a cwanlminme yeu des cas.
Tchålerwè
Tram
I gn aveut deus societé ki s' occupént des trams è Tchålerwè :
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye * Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Cwir et rcwir (2 arimés)
Li live lu-minme n' est nén daté, mins li deujhinme arimé a stî scrît e moes d' may 1947.
Scanaedje do livret
Saetch ås mas (novele)
Ele est ratournêye e francès på scrijheu al fén do live.
Boket saetchî foû do live
Minme boket, e mwaisse sicrijhaedje
Chimai (Trapisse bire)
Lisse des bires
Djenerålmint ces botayes di bire sont d' 33 cl, mis i gn' a eto des botayes a 75 cl.
Paul Gilles
Ouve pol walon
Il a stî eto lontins prezinteu di l' emission e posse 900.000 Walons.
Gilles Gilles
Cåbaret (po-z î boere)
Motlî
Onk k' est tofer tchôkî dins les cåbarets, on dit d' lu k' c' est on pilé d' cåbaret, i fwait voltî tos les petons (u totes les tchapeles).
1523
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Brudjlete
Lingaedje do payis
C' est l' picård, come vos l' poloz ôre roci après:
Schoûtez èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin k' a crexhou a Minvergniye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Banc
banc d' bwès|thumb On banc, c' est on long ashida di bwès, di pires u d' ôte tchoi, å pus sovint (mins nén todi) avou on dossî padrî.
Priyires del djournêye
Po les moslimîs
Categoreye:Priyires Categoreye:Priyires crustinnes
Djuzrè
Djuzrè (/ʤyzʀɛ/) (riscrît ossu avou ene fåsse cawete -et: Djuzret, F. Juseret), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes del Hôte Seure po fé l' novele intité di Vå-so-Seure, e l' province do Lussimbork.
Joseph Hens
Come sicrijheu e walon
Ses tecses n' ont måy sitî rashonnés. Els a scrît dins totès gazetes e walon.
9 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
7 di djun - 8 di djun - 10 di djun - 11 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
Cognêye
Cognêye (fr: Cognelée) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
Chebbakiyya (wastea marokin)
Categoreye:Boledjreye-påstedjreye Categoreye:Amagnîs marokins
Sacwants atåvlas po l' rashidaedje d' on cmon scrît lingaedje walon (studia)
Tchuze des mots do tite
Dedja e 1993, Hendschel saveut bén k' i rotéve so les oûs tot sayant di rfonde li walon. Dis la li tchuze des mots:
Fiesse des loumires
Dins les tecses ratournés e walon
Categoreye:Fiesses rilidjeuses Categoreye:Djudayisse
Marwale
Categoreye:Froumadjes Li marwale, c' est on mol froumadje di vatche di l' Avenwès. Ene marwale, c' est dandjreus ossu ene trintche di ç' froumadje la.
Léon Mahy
Mahy
Si tchîf d' ouve fourit, sins manke, on roman, "Padzo ene belfleur", ki rexha e fouyton dins l' minme gazete e walon e 1956 et 1957.
Dieudonné Boverie
I dmoréve a Bressou.
Léon Mahy
Hårdêye difoûtrinne
Si pådje so l’ Aberteke
Vlaams Belang
Radicale droete
Do costé del N-VA, Theo Francken aveut d'dja ricnoxhou k' i s' inspire do plan d' èç pårti cial so les kesses d' ebagance.
Anêyes 1760
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Årzeye
L' årzeye (ou foite tere ou diele), c' est d' l' edjåjhe ki s' a rdismantchî a cåze do rixhelmint.
Sôres d' årzeye
Sinsieuzmint, gn a ene cwatrinne grandès familes dins l' årzeye, mins çou k' on trouve dins l' nateure est sovint on maxhaedje di categoreyes.
Dis la, des nos a pårt sorlon les plaeces, come li "tere di Rondå" a Graide.
Louwålijhaedje
E l' Årdene, on trouve puvite di l' årzeye dins les fonceas.
Lacion
Sourdant
Categoreye:Itåleye
Tchipotreyes (arimés)
Li live a vudî e 1940.
Il aveut rçû li Pris del veye di Lidje.
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Li Tchestea
thumb|eplaeçmint del comene el province thumb|li palås d' djustice
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Categoreye:Veye di Walonreye
Li Vî Bleu (binde d' imådjes)
Pitit boket do tôme I
Glumiante colibeye
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Lane-Tchapele-Sint-Lambiet
380 Lane ; limero diyalectolodjike: [Ni 40]; vî limero del posse: 1338
Såvadje Énne
Dramatike
Dispu les anêyes 2000, elle est moennêye pa Claude Marneffe.
Angoxhe
Mwaissès piceures
Ene angoxhe ki n' deure ki l' tins d' on "mwais cwårt d' eure a passer" si dit purade, e lingaedje corant : transi (esse dins les transes), si formagnî, si cmagnî l' sonk, si wôrmagnî, si tracasser, s' endè fé, si fé do mwais sonk, si fé del bîle, esse el five, èn fé pont d' bén, esse transmouwé, esse emayî, esse ås cwate cints côps (loukîz a «transixhance»).
Djôminance di l' oû edjermoné
Ça egzistêye po on cint d' indjes di biesses ås tetes.
Anêyes 1110
11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke
Scole gårdyinne
Li scole gårdyinne u pitite sicole, c' est ene sicole ki prind les tot djonnes efants, sovint a cmincî di l' ådje di 2 ans et dmey (cwand i sont prôpes).
Adolphe Adolphy
C' esteut on grand scrijheu di pîces di teyåte e walon. I scrijha eto des arimés.
On a djouwé ses pîces dipus d' meye côps.
Messanceye
thumb|eplaeçmint del comene el province
Cambron-Castiau
Economeye
Grande plinne di bounès teres, des deus costés d' Tinre. Grandès cinses: li Wespelire (60 ectåres), li cinse di l' Abeye (55 ectåres).
Lete Q
Eployaedje del lete Q e-n ortografeye do walon
Divant li lete W, on l' pout trover tot seule dins sacwants scrijhas do walon do Levant et co pus rålmint ôte pårt.
François Duysinx
Ouve pol walon
C' esteut eto on fén cnoxheu da Guillaume Apollinaire, et s' rashonna-t i ses studes so ci ome la, èn ene plake lazer prodûte e 1998.
Lwè Seveso
Li lwè Seveso, c' est ene lwè di l' Union uropeyinne k' a shuvou li mierrascråwe di Seveso.
Sites Seveso el Walonreye
Gn a 82 sites Seveso el Walonreye.
Coirnêyi-djontivite
Categoreye:Medcene Categoreye:Senes des maladeyes
1524
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Parfonsåt
Economeye
Gn a ene gåre di trén.
Lingaedjes tîxhons
Rindjmint
*
Djuzinne (Boumål)
Djuzinne est on hamtea d' Boumål-so-Oûte.
A vey
Eglijhe do 16inme sieke, ki replaeça li cene do Mont Sint Rahî.
Coisse di pourcea
Ene coisse di pourcea, c' est ene coisse ki provént d' on cushet touwé po-z esse magnî.
Lomaedje des coisses
Les coisses did dizo l' espale si lomnut les coisses å spiringue.
Anêyes 1380
1380 | 1381 | 1382 | 1383 | 1384 | 1385 | 1386 | 1387 | 1388 | 1389
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Comanster
Istwere
Tins d' l' ocupåcion almande, di 1940 a 1944, Comanster fourit l' seu boket do ban di Bhô a n' nén esse aclapé å 3inme Reich.
1750
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Sapén d' Noyé
Produjhaedje el Walonreye
El Walonreye, gn a des societés ki produjhèt des grandès cwantités di sapéns d' Noyé po vinde patocosté. Gn a eto des prticulîs ki nd ont fwait, ca i polèt esse metou dins les tchamps (ci n' est nén loukî come on bwès pa li lwè). Ciste indistreye la si rescontere aprume so l' Årdene.
Serge Fontaine
Come sicrijheu e walon
Il a eto compôzé des tecses so les cayets did dinltins, come li sårtaedje.
Vicåreye
Come mestî, i fourit cinsî, gåre di tchesse et aidant al pirlodje di cdujhance des biesses di l' Univ di Lidje. I studia insi les coks di brouwire et s' adure al pexhe electrike.
Volaedje (dins les airs)
Li volaedje dins les airs si fwait å pus sovint avou des aiyes.
Sårot
Istwere
Mins, davance, c' esteut eto ene loke po-z ovrer.
Valmy Féaux
Il est cnoxhou long et lådje po-z aveur foirdjî li decret ki poite si no ki ricnoxhe li walon et les ôtes pitits lingaedjes del Federåcion Walonreye-Brussele.
Veulire (bele finiesse)
End a toplin dins les eglijhes, pår el Walonreye.
Morhet
Morhet, etimolodjicmint Morhé , (la-minme e sistinme Feller, Morè ; F. Morhet), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes del vå d' Seure po fé li novele intité do Vå-so-Seure, e l' province do Lussimbork.
Aske
Ene aske, e sincieus latén ascus (do grek askos, outre) c' est li celule mere des spôres des tchampions ascomicetes.
Anêyes 1370
anêyes 1350 | anêyes 1360 | anêyes 1370 | anêyes 1380 | anêyes 1390
Philippe Destatte
Mins li Flipe Destate va esse co pus cnoxhou cwand i va fé rexhe, avou l' aidance da Paul Delforge et Micheline Libon, si "Encyclopédie du Mouvement wallon", on gros spès ovraedje ki les troes tomes vont moussî foû e 2000 et 2001.
Pordjet Destatte Brassinne di rdiscotaeyaedje del Beldjike
Dins l' Pårlumint federå, gn åreut tofer deus tchambes. Li Tchambe des Rprezintants ni candje nén des masses. Djusse k' i gn a pus ki cwate cekes electorås : onk po tchaeke Redjon.
Vexhåd
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "vexhåd" et "vexheu".
Anêyes 250
250 | 251 | 252 | 253 | 254 | 255 | 256 | 257 | 258 | 259
Betchfessî oi
Mapes ALW a corwaitî
Mapes ALW (tôme I)
Stéphane Aubier
Stéphane Aubier (sikepyî e 1965), c' est on produjheu d' Fime d' imådjes ki provént di Vervî. Avou si camaeråde Vincent Patar, il a eto prodût li fime Sogne å viyaedje ("Panique au Village").
Matenes
Mwaissès dnêyes
Les bizantins et les årmenyins ont aclapé les matenes ås lôdes, et po ça ont metou des ôtès matenes a leu plaece, ki les bizantins ont lomé "priyire e meynute", et les årmenyins "rimetaedje des catches å for". Did la, li ratourneure "ratinde matenes" pol rewoeyon d' Noyé, divant l' messe e meynute.
Greta Thunberg
Djustice
E 2023, elle si fwait sovint apougnî po ses metingues pol climat. Å moes di djanvî, elle s' a fwait aresté e-n Almagne. La k' c' est l' minme al fén do moes d' djulete dins s' payis.
Ståve (cinse)
thumb|gros ståve el Walonreye
Yebe ås boute-foû
Come plante ås boute-foû
Les boute-foû lairént dins l' boke on prodût bon po les djincives.
Volaedje d' ene biesse
Dins les fåves do vî vî tins et les belès-letes e walon
C' est todi po rire d' ene saye di volaedje k' a fwait berwete.
Såvadje sawou
Sambucus edulus
Henri Hurard
Inflouwince
Li mouvmint literaire di Vervî, ki cminça diviè 1900, doet bråmint ås scrijhaedjes da Hinri Huråd.
Rais X
Categoreye:Fizike
1535
1529 | 1530 | 1531 | 1532 | 1534 | 1535 | 1536 | 1537 | 1538 | 1539 | 1540
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1535 do calindrî grigoryin.
Schôpe
Li schôpe come sene essegnrece des maladeyes
Li schôpiaedje pout permete å docteur ou a l' årtisse di diyagnostiker sacwants maladeyes. Metans, les tegnes (nén complikêyes) ni sont nén schôpiantes; les rognes el sont, et araedjeymint, des côps.
Veas d' måss (arimés)
Corwaitaedje
Dins sacwants powinmes, c' est come si les ritches serént des biesses et pus des omes :
Sorrimetaedje
Dins des ôtes lingaedjes
Dins les lingaedjes tîxhons, les sorrimetants des ptits addjectifs si fwaiynut pa acawtaedje. Adon, c' est des djivions a pårt.
Li Panne
Li Panne ([FR] La Panne ; [NL] De Panne ; [VLS] De Panne), c' est ene veye di Flande coûtchantrece, sol coûtchant del Mer do Nôr.
Cierfouy di pidjon
Sourdant
Categoreye:Plantes Categoreye:Ombrelires
Paskeye do volant tchet d' Vervî (arimé)
Elle est rprinjhe sol limero 228 dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon.
Hesta 30 (tchansons)
Hesta 30 (Hèsta 30), c' est on live ki rashonne li cåzaedje des tchansons e walon da Elmore D.
Il a vudî e 2019 dins l' coleccion « Di Walonreye » del måjhon d' edicion Tétras Lyre.
Impreur Ågusse
Biyografeye
Après aveur wangnî siconte di Mår Antoenne al batreye d' Actium e 31 divant Dj-C., i prinda tot l' povwer eyet divni li prumî impreur romin e 27 divant Dj-C. cwand l' Senat romin li dene li tite d' Ågusse (Augustus).
Agusse Agusse Agusse
67
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Doû (pol moirt)
Kidujhances
Toltins do doû, on n' pleut nén mete li teyessef, ni on fonografe. On n' pleut nén ndaler å bal. Si onk aléve danser divant l' fén do doû, on djheut, « Waite ! Leu pere est a schipe rafroedi, et i rvont ddja al dicåce ».
Tchåmont-Djistou
thumb|eplaeçmint del comene dins l' province thumb|Tchåmont, l' èglîjhe St Bavon thumb|Djistou, èglîjhe St Djan-Batisse
Calindrî amazir
I shût les moes do solea, et nén del lune, come li calindrî arabe.
Furet
Categoreye:tchesse Categoreye:bascolidîs Categoreye:biesses di cpagneye Li furet, c’ est ene sôre di vexhåd k’ a stî aclevé.
Sognaedje
On lzî dene des oûs, laecea, do froumadje, do foete. Å Marok, on les sogne avou do pwin et di l' ôle d' olive.
No dins des ôtes lingaedjes
(lomaedjes nén co so Wiki) Li furet a stî apoirté e Marok dandjreus d' Urope. Il a ridivnou såvadje dins les bwès et les falijhes do Rif.
Rifondaedje d' ene langue
L' askepiaedje d' ene langue rifondowe si pout fé otomaticmint, pal voye do comiece u des voyaedjes des cåzeus.
Rondeas e walon såmî (arimés)
Onk des rondeas
Insi por Lu, insi por Leye, C' est leus cours ki s' divént comprinde !
Cawete -åjhe
Li cawete -åjhe, c' est ene cåzu moite cawete acawêye a on viebe po fé on sustantif femrin ki mostere li såjhon la ki l' accion di ç' viebe la s' fwait.
Enerdjeye nawearinne
L' enerdjeye nawearinne (on dit eto : exhowe atomike ou, courtinnmint, l' atomike), c' est ene enerdjeye ki vént do mwaistrixhaedje do sketaedje do nawea di l' atôme d' uraniom.
Prono d' djin coplemint
Dobes pronos coplemints
Des ôtes côps, gnè pout awè èn etroclaedje.
Emission e walon
Sacwants emissions e walon al tévé
E 2019, gn ava Foû des rays so Tévélux (Libråmont). Adonpwis, e 2022, Choûtoz one miète so Matélé (Rotchfoirt). Dins les deus cas, les emissions sont riveyåves sol Daegntoele.
Hårdêyes difoûtrinnes
*
68
anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80
Weyler
Sourdant
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Boignes contes (noveles)
Boignes contes (Bwagnes contes), c' est ene ramexhnêye di noveles sicrîtes pa Firmin Callaert ey eplaideyes e 1941.
Jean-Michel Saive
Biyografeye
En 2014, il esteut lomé po l’ dijhinme côp « sportif di l’ anêye ». Il est cnoxhou come estant ene sakî ki voet voltî el espôrtifté. Eyet : a dayeur erçû eto l’ diplome do comitî eternåcionå do ferplai.
Rais gama
Produjhaedje
Li Cobal 59 apice on neutron, ey insi divni do Cobal 60. Mins c’ est èn atôme dismantchûle : il a trop d’ exhowe. Po s’ endè mete cwite, i va fé spiter èn electron evoye, et divni do Nikel 60. Mins ci-ci est sifwaitmint dismantchûle.
Fenicolî
Les fenicolîs, c' est ene famile d' antibiyotikes a foirt lådje espeke.
Li prumî mimbe di cisse famile la, li cloramfenicol, a stî eployî po les djins (po les fives tîfuziåle), pu po les biesses. Il a stî bråmint abandné el medcene a cåze d' on risse d' astoker li produjhaedje di celules do sonk (aplazeye miyôlrece).
A cmincî des anêyes 2000, on a yeu ptchî di diswalper des fenicolîs esprès po les biesses (florfenicol), et des ôtes esprès po les djins.
Tenisse di tåve
Droet do djeu
Asteure, c' est a 11 ponts, et cénk sètes wangnants e l’ plaece des troes.
Sint-Pire-ås-Broketes
Sint-Pire-ås-Broketes, c' est on hamea d' Nivele.
Baronveye
Istwere
Li tchestea fourit broûlé al Revolucion francesse pa des revinteus vinous d' Djivet.
Metingue
On metingue si pout fé e-n ene metowe plaece, ou pal voye d' on rotaedje d' èn edroet a èn ôte.
Batreye di Sebastopol
Rilomêye el Walonreye
Gn ourit des plaeces dins les viyaedjes ki s' lomît do no di cisse batreye la, tant li guere di Crimêye esteut shuvowe dins les gazetes. Metans, a Couyet, Bive et Tcheslinea.
UEFA Euro 2020
Ekipes
Seulmint vént-cwate ekipes nåcionåles djouwnut a ci tchampionat cial. Vocial padzon li lisse des ekipes ki djouwnut l' dierinne fåze (a cominci pa les cis k' ont djouwés les poules) :
Ûtinmes di finale
Suwede 1–2 Oucrinne *
Cwårts di finale
Beldjike 1–2 Itåleye
Codjowaedje shofler
Li codjowaedje di shofler, c' est l' ci d' on viebe "erîlêymint disrîlé", dj' ô bén å deus bodjes, del prumire troke da Hendschel.
Po-z espaitchî d' aveur deus cossounes /fl/ al fén, çou ki n' est nén prononçåve e walon, on radjoute pa drî ene sititcheye voyale e:
Avatår, li dierin mwaisse di l' air (fime d' imådjes)
thumb|Imådjete Avatår, li dierin mwaisse di l' air (co pus sovint lomé courtinnmint: Avatår), c' est on fime d' imådjes veyåve a môde di fouyton so sacwants waibes di strimigne.
Li sapén (floriconte)
Racourti
C' esteut on ptit sapén ki s' disbåtchive å mitan do bwès pask' il esteut trop ptit, et k' i veyeut les grands åbes esse abatous et tcheryîs evoye.
Mins gn aveut eto des ôtes sapéns vijhéns, nén si grands k' çoula, k' endalént.
Swele
Istwere del coûteure do swele.
A stî bråmint abandné paski li strin esteut trop grand, et k' ça flaxhive rade, et kel grin djårnéve so pî.
Ratournaedje (langue)
Rujhes dins les tradujhaedjes
Ene des rujhes classikes cwand on ratoûne eviè ene langue del minme famile k' el lingaedje sourdant, c' est les fås amisses.
Istwere do ratournaedje
Divinltins, les ratourneus eployént purade les motîs.
Gn a eto toplin des waibes di ratournaedje, ou ki polnut esse eployeyes po çoula, come les wiccionaires.
Ratournaedjes francès walon
Çou k' est l' pus målåjhey, c' est di n' nén trop eployî di francijhas.
Elio Di Rupo
Cårire politike
Il a stî mayeur di Mont 18 ans å long : d' octôbe 2000 disk' e-n octôbe 2018. Après lu, c' esta Nicolas Martin (PS).
Vennbahn
Li Vennbahn est on tchimwin d' RAVeL ki s' trove dins les Redîmés Payis k' ont inclavé des trokes d' Almagne. Padvant, li Vennbahn ([WA] Tchimin d' fier d' Hôte Fagne) esteut on tchimin d' fier.
69
anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80
Djudla Mouze
Li grande fiesse di Djudla, ki c' est tos les cwénze d' awousse, assaetche bråmint del djin.
Forcrexhince eterdoetrece
Médiaedje
Adonpwis, ribroûler, po ki l' crape fwaiye pansmint.
1867
Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
Do costé d' Tchålerwè, a cåze sel mizere, les djins bardouxhnut dins les veyes. Avou ses fiziks, l' årmêye les va rapåjhî : troes moirts !
Han
Linwince do vî vî mot "han"
E walon, li H pout tchaire dins l' prononçaedje a An (Han-so-Mouze) u a Han; gn è pout aveur on disnaziålijhaedje (dji va a A, copurade po Han-so-Eure et Han-so-Sambe).
Timpe di Djeruzalem
Istwere
Il a stî distrût deus côps, e l’ an 586 divant l’ Crisse pås Babilonîs, pu e 70 après l’ Crisse, på Romins. Tchaeke côp, li E li 9 do moes ab do calindrî lunrece.
Wayimaedje (prôze powetike)
Wayimaedje (Wayemadje), c' est on long powinme (mins c' est purade del prôze powetike), sicrît pa Émile Gilliard, et eplaidî dine li ptite coleccion del SLLW e 2013.
Tinme
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Rilomés powinmes e walon Categoreye:Prôze powetike e walon Categoreye:Prôze powetike Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard
Lete ô
Categoreye:sons et letes do walon Li lete ô (O tchapea u O toetea) riprezinte aprume li betchfessî ô.
Palestene (contrêye)
Categoreye:Azeye * * Categoreye:Moyén Levant
Mayår
thumb|tchapele sinte Ermeline
Comiece
Dins l' comiece eternåcionå, li martchandijhe passe dins bråmint des mwins divant d' ariver a l' atchteu. Tchaeke atchteu-rvindeu prind ene wangne. Pu, gn a les taeyes des estats.
Hårdêye divintrinne
*
Sipotchåve voyale
🇱🇰 «Spotchaedje del voyale do prumî pî» Ene sipotchåve voyale, c' est ene voyale ki si rsaetche dins sacwants shuvions, copurade s' i gn a ene ôte sifwaite voyale dins l' cotoû.
Metans : vos + l<FONT COLOR="#ff0000"><B>i</B> + r<FONT COLOR="#ff0000"><B>i</B> prindoz => vos l' riprindoz u : vos li rprindoz
Fleur des vatches
Uzaedjes
Dinltins, on dnéve del coleur å boure avou l' souk del fleur des vatches.
Mont
I gn a eto ds ôtès plaeces lomêyes Mont.
Istwere
Li veye fourit fondêye e 7inme sieke, åtoû d' èn oratwere basti pa Wådrou (Waldetrude), feye d' èn intindant da Clotaire II, eyet canonijheye a s' moirt e 688 dizo l' no d' Sinte Wådrou.
Mont vikéve dins l' tins do tcherbon. Mins, asteure, c' est ene grosse veye univiersitaire, avou l' Univiersité di Mont-Hinnot, les Facultés Univiersitaires Catolikes di Mont eyet li Faculté Politecnike di Mont.
Motlî des apoticåres
Li motlî des apoticåres, kel tite e francès, c' est Vocabulaire de l'apothicaire-pharmacien, c' est on motlî ramexhné pa Charles Semertier, eplaidî dins l' BSLLW, 1891, (deujhinme rîlêye, T.16, pp. 105-218). Riprins come l° E133 dins l' djivêye des motîs do walon.
Swele-frumint
Categoreye:Dinrêyes Li swele-frumint (on dit eto triticaye), c' est on croejhmint di frumint et di swele, ki rind dipus kel swele, mins est pus edurant kel frumint. Li no d' triticaye est on walonijhaedje di triticale, mot fwait a pårti di triticum, li sincieus no do frumint, eyet di secale, li sincieus no do swele.
Motires do latén
Ad honores (Po l' oneur)
Cwand ene fonccion est seulmint onorifike.
Les Chtroumes (binde d' imådjes)
Ratournaedjes
thumb
dins toplin des lingaedjes
Bråmint des lingaedjes ont rprins li cogne do neyerlandès (de Smurfen): inglès: the Smurfs; norvedjin: Smurfene, polonès: Smerfy, suwedwès: Smurfarna
Izolmint
On ndè cåze å pus sovint po les bastimints. C' est po n' nén k' el tcholeur del måjhone ni rexhe divant l' ouxh; ni k' el froed d' ådfoû n' amousse.
Categoreye:Fizike
Nez
On ptit nez d' efant si dit on nazet, ou nazot
C' est l' cafè (tchanson)
thumb|air et paroles ([[sistinme Feller|sicrijhaedje Feller)]] C' est l' cafè, k' el prumî tite, c' est on cafè (On cafe), c' est ene tchanson sicrîte pa Tchåle Werote e 1854.
Hårdêye difoûtrinne
Cafe
Li Swer di Brussele (gazete e francès)
Filozofeye eplaidrece
A stî on tins (kiminçmint do 20inme sieke) k' il eplaideut des bokets e walon, inte di zels les cis da Georges Tondeur.
Canå Tchålerwè-Brussele
Canå Tchålerwè-Brussele est on canå d' cwatrinme categoreye (disk' a 1,35 T) raloyant Tchålerwè eyet Brussele askepyî e 1832. Åtou d' Tchålerwè, les deus cotés då canå sont londjîs på les lenes do RAVeL.
Comiece å droet pris
Li comiece u mårtchî å droet pris (on dit eto djusse handele u, pus avou ene idêye padrî s' tiesse mårtchî a môde di djin), c' est on comiece eternåcionå ki saye di rinde ås produjheus des pôves payis ene boune pårt di çou ki l' alouweu des ritches payis paye.
Åye (viyaedje)
thumb|[[Tchestea d' Bortchamp]]
cåzaedje walon
Les djins d' Åye sont rclamés foirt crou dins leu cåzaedje do walon. On dit po s' fote, k' ene mame dijheut a s' roufion :
Sourdants & pî-notes
<References/>
Mondjoye
Vizite di Mondjoye e walon (avou Manfred Lejoly)
Yves Duteil
Yves Duteil, c' est on tchanteu e francès.
Anêyes 260
2inme sieke | 3inme sieke | 4inme sieke
Jean Colot
Il a skepyî li 4 di djun 1956.
Displouctaedje des trokes di cossounes divintrinnes
Dins les codjowaedjes
Dins les codjowaedjes, les rîles di displouctaedje des cossounes divintrinnes rotèt (come po les cossounes å coron.
Avou les cawetes di codjowaedjes ki cmincèt pa des cossounes
On-z è rexhe avou sacwantès piceures :
Louwis Boumål
Si ouve
Il esteut on nåcionålisse walon, dicipe do Francès Tchåle Mauras.
Canicule uropeyinne di l' esté 2022
Cåzes
Li cåze direke, c' est èn anticiclone ki daléve do Marok disk' åzès Iyes Burtaenikes.
Cisse canicule ci a eto stî erconoxhowe come ene consecwince des candjmints climatikes.
Vå (toponimeye)
Pådje do mot "vå" el toponimeye del Walonreye
Avou èn addjectif
C' est sovint des emacralés nos d' viyaedjes, ca gn a sacwants paleces ki s' lomnut insi.
Swisse
Cantons
Li Swisse est cpårteye e cantons, k' ont ene grande liberté poy ki c' est zels ki fwaiynut l' estat cintrå, ki n' est k' ene confederåcion, on rashonnaedje des cantons
René Dardenne
Sourdants
Dardenne Dardenne Dardenne Dardenne
Håye
Foû del Walonreye
thumb|di [[fikîs amazirs (Marok)]] E l' Afrike bijhrece, les håyes sont fwaite avou des acaciås, ou pus voltî avou des fikîs amazirs ou des ôtes sôres di cactusses ås spenes.
Istwere
Dins les rmimbrumints, come gn a yeu el Walonreye dins les anêyes 1970 a 2000, on-z a råyî toplin des håyes.
Frumint
Sourdants
Categoreye:Dinrêyes
Moritanreye
Djeyografeye
thumb|Mape del Moritanreye
Tcheslinea
Dimorants
Tcheslinwè(s) - Omrin
Amerike
Pårtixhaedje di l' Amerike
Categoreye:Continints
Rwanda-Ouroundi
Vôtaedjes po les conseyîs des dzo-tchîfreyes
E 1956, les Toutsi ont co yeu 50 åcint des plaeces.
3 d' nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Coirbå
Motlî
E walon, on lome coirbå deus especes di coirbå : li grand coirbå (Corvus corax), k' a divnou mo råle e Walonreye, eyet li ptit coirbå u coirbå å blanc betch Corvus frugilegus.
Dins les floricontes ratournés e walon
Li pus cnoxhou, c' est «Li coirbå et li rnåd», k' i gn a bråmint des modêyes e walon.
Couba
Istwere
Kinoxhou pol revintreye coubinne, moennêye pa Fidel Castro, ki va ahiver on pouxhant payis comunisse dilé les Estats-Unis.
Drapea di Tchålerwè
Les drapeas di Tchålerwè sont 'l grafike essegne di Tchålerwè eyet d' ses pitits bans.
Asteure
<< On rodje cok so fond blanc, èl pate di droete rashit sol padzeu des armwereyes del ribanêye comene >>
Vicinå tram di Tchålerwè
Type SJ
Li "Type SJ", obén li "Type Speciå Djumet", esteut des rames "Type S" k' avént stî candjî po poleur håbiter èl rantoele då Ledjir metro. Li prumirès Type SJ avént comincî å pairyî dins 'l dierinne troke des anêyes 1970. Mins néren, eles avént stî patrake li 4 d' avri 1988. Les Type SJ estént blancs dzeu, orandje padzeu et avou ène bleue lene inte les deus coleurs. Les SJ avént on cârô pantografe eto.
Motlîs des cwate romans da Calozet
Motlî di «E payis des shabotîs»
Categoreye:Motlîs walons
Mwaisse di scole
thumb|Ene dame di scole å Djapon On mwaisse di scole u mwaisse d' escole, ene dame di scole (on dit eto : èn instituteur, ene institutresse, on, ene instite), c' est onk (ene) ki scole les efants dins les scoles prumaires.
I (elle) a studyî dins ene sicole normåle.
Les mwaisses di scole eyet l' walon
Sacwants mwaisses di scole estént des scrijheus e walon, mins el disfindént ås efants. U s' catchî po scrire e walon.
Hagneure di tchén
Hagneures d' atake
Les tchéns e meute sayèt todi di hagnî après les djerets des cwate-pates, u les bodenes del djambe, les nierons padrî les djnos, les coxhes u l' fondmint ås djins.
Aleures d' on tchvå
Categoreye:Tchivås
RTBF Mix
RTBF Mix est ene tchinne di radio francès-cåzante del RTBF. Elle a stî askepieye li 1î d' djanvî 2019. RTBF Mix est spårdêye e Flande. Les programes sont divizés e troes : l' actouwalité (avou La Première), li muzike (avou Classic 21) eyet li spôrt (avou VivaCité).
Han-so-Lesse
Istwere des Grotes di Han
Sourdant: Li Chwès.
Kedeur
thumb|eglijhe
Maladeyes des tchéns
Categoreye:Tchéns * Pådje moennrece so les maladeyes des tchéns.
16 d' awousse
Li 16 d' awousse, c' est li 228inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 229inme po ls anêyes bizetes), et k' gn a co 137 djoûs po l' anêye esse houte.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Doet (biesses)
Dins les biesses ås tetes, c' est sovint èn emantcha di troes falandjes, come li doet des djins, avou, å coron, ene grawe (tchén, tchet) ene onglete (ongletîs) u on shabot (shabotîs).
Rexhe waide
Discrijhaedje del plante
Les foyes sont stroetes, et nén poyowes.
Li tiesse est fwaite di påtletes tertotes tournêyes do minme costé.
Pî-notes
<References/>
Li Trô (Foret)
Li Trô (fr: Trooz) est li no d' on hamtea di Foret-dlé-Tchôfontinne.
Thierry Dumont
Ouve e walon
Il fourit, dispu li cmince, al tåvlotêye rifondaedje di l' UCW. C' est lu k' î adjinçnêye li djivêye des nos walons des viyaedjes (1998). Après l' dishonnaedje di cisse comission la e 2000, i va continouwer a-z ovrer so li rfondaedje avou les cis del Rantoele, veyanmint k' il esteut eto al tåvlotêye rifondaedje del Rantoele dispu tot å cminçmint.
Marguerite Frevelhausen
Referinces eyet sourdants
Frevelhausen
Foixhete
Ene foixhete (u foixhlete), pus coranmint ene mousse-oraye u on mousse-e-l'-oraye u on trawe-oraye, c' est on longou inseke ki n' voke nén, et k' a come ene grande ronde fotche a s' dirî.
Han-so-Sambe
Han-so-Sambe (la-minme A, fr: Ham-sur-Sambre), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele comene di Djmepe-so-Sambe, e l' province di Nameur.
Soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece
thumb|Raploû-pormoennåde a [[Botôssåt]] thumb|[[Michel Francard ki dvize avou Henri Lepage, a ene seyance inte des studiants do Noû-Lovén et l' soce des rcåzeus a Bietris, e 2000]] Li Soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece, c' est ene copinreye e walon k' a stî metowe e-n alaedje a Transene e 1995 pa Lucyin Mahin, avou l' aidance da Pierre Otjacques, Yves Gourdin et Louis Baijot.
Istwere
Å cmince, les rapoûlaedjes estént moennés e troes tåvlêyes ki tournént : ene so les vîyès sacwès, ene so les cayetrs d' asteure, ey ene sol croejhete walone. Mins, avou l' rastrindaedje do nombe di copineus, on a passé a ene seule tåvlêye.
Mawori (lingaedje)
Li mawori (te reo māori e mawori) est l' lingaedje des Maworis del Nouve Zelande, et asteure onk des deus lingaedjes oficirs do payis avou l' inglès. C' est on lingaedje polinezyin del famile des lingaedjes ostronezyins; près parint do samowès, do hawayin eyet do tongyin.
Coke ordinaire (molusse)
thumb Li Coke ordinaire, c' est on magnåve molusse ås deus schafiotes ki vike dins l' såvlon des pladjes.
Coujhnåjhe
On l' mete voltî dins les payellas.
Gaspard Goffinet
Ouve pol walon
Gaspard Goffinet
Disfaflotaedje
Såme do disfaflotaedje
On n' a nén l' epinse d' avni å faflotaedje cåzu a zero des lingaedjes come l' inglès u l' neyerlandès. Mins on n' vôreut nén ariver come li trouk sicrît en alfabet latén, avou 60 faflotes po 100 mots.
Gn a, come di djusse, ene såme economike å disfaflotaedje. Les faflotêyès letes sont pus målåjheyes (et londjinnes) a taper. Gn a dipus d' flotches divins les tecses. Les letes avou des diyacritikes èn pasnut nén todi bén åd triviè di sistinmes informatikes diferins, come les emilreyes u les waibe-pådjes.
Disfaflotaedje des dvintrins è
E rfondou walon, tos les dvintrins "e" si lijhnut "è" (/ɛ/).
Al Djazira
Li tchinne a cmincî a-z evoyî e 1996. E moes d’ avri di ciste anêye la, li siervice daegnrece e-n arabe del BBC a cloyou après deus ans d' operance. C' esteut a cåze del cinseure do govienmint di l' Arabeye Sawoudite. Adon, gn a yeu bråmint des ancyins eployîs del BBC ki s' ont stî regadjî a Al Djazira.
E moes d' nôvimbe 2006, Al Djazira a-st enondé ene tchinne e-n inglès.
Tinroxh
Come amagnî
Sacwants djins magnnut voltî l' tinroxh, lomé eto crocant, k' il apicèt tot rawiant (ou gruziant) les oxheas.
Categoreye:Antomeye Categoreye:Texholodjeye
Anêyes 1350
anêyes 1330 | anêyes 1340 | anêyes 1350 | anêyes 1360 | anêyes 1370
Tcherdon d' ôr d' Espagne
Li tcherdon d' ôr d' Espagne, c' est on tcherdon avou ene bele djaene fleur.
Probiyotike
kefir
Ricepeure
L' eployaedje di programes aspougneus d' tecses atûzlés e francès ou e-n inglès dinèt pacô des laidès rcepeures dins les scrijhaedjes e walon.
Izer
Izer (F. Yser, Ny. Ijzer), c' est ene aiwe di Flande.
Adan ey Eve
Ricnoxhance do persounaedje
Les evandjîles da Matî et da Luk dene minme li stok di famile direk inte Adan ey Eve et Djezus-Cri. Insi, on trouve co dins l' vî årmonak di Måmdey del fén do 19inme sieke li date do skepiaedje da Adan ey Eve, k' åreut stî e 4007 divant Dj.C.
Sinte-Catrene (fleur)
thumb|Ene potêye di Sinte-Catrene, on pô dvant l' Tossint Li Sinte-Catrene u crizantinme, c' est ene fleur del famile ki vént tård dins l' såjhon.
Al Tossint
Li pus cnoxhowe, c' est l' Sinte-Catrene des martchands d' fleurs, ki florixh foirt tård dins l' anêye, et k' on mete voltî so les tombes al Tossint. C' est ene fleur ki provént di Chrysanthemum indicum et d' croejhmints avou Chrysanthemeum arcticum, Chrysanthemum morifolium, et co ds ôtès sôres.
13 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
11 di may - 12 di may - 14 di may - 15 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
Afitcha pol Walonreye esse mwaisse di s' tuzance, di ses scoles et di ses sincieusès rcwerances
Tecse di l' afitcha
Ås djins del Walonreye et ås cis (cenes) ki cåzèt por zels å Pårlumint walon.
Ene miete d' istwere
Dispu don, gn a tote ene djermêye di djins k' est houte. Ey enute, li Walonreye a divnou si télmint stocaesse, k' on pout dire platezak ki c' est, emey l' Urope des Nåcions, onk des estats federés k' est l' pus addé li definixha minme d' on dislaxhî payis.
Li Walonreye ni vout pus payî tchir et vilin po ls ôtes, dismetant k' ele est leyeye po do poeve et do sé
<font color=#669999>Ça fwait ki, honteuzmint assez, li Walonreye coschere ses brokes po k' les djonnès mames walones åyexhe do må d' aclever leus påpåds, tot-z alant bouter ådfoû. Ebén, çoula, ça n' såreut pus durer.
Asteure, li Walonreye vout, di tote foice, riprinde les copetinces k' on lyi a hapé. Ey elle est grande assez po ça.
Ådjourdu, ci n' est pus come la 20 ans : li Walonreye a totes les usteyes politikes et djuridikes k' i lyi fåt po fé totes les bouyes del Kiminålté francesse. Eto, les sineu(se)s di ci afitcha cial ricwestèt les rprezintant(e)s del Walonreye po bouter al tcherete avou zel(e)s.
C' est on rafiya k' on pout åjheymint ahessî.
On n' s' adrouve nén azès ôtes cwand on n' sait ddja lu-minme kî çk' on-z est. L' Urope vout k' on boute eshonne, et tchaeconk dimorer çou k' il est. Li Francofonreye vout k' les peupes k' ont l' francès come lingaedje eternåcionå soeyexhe tertos sol minme pî, mins ki tchaeconk wårder ses diferinces. Li Walonreye a stî basteye pa des waches et des waches d' abagants. Eto, ele voet voltî les djins ki vikèt come des frés, tot diferins k' i soeyénxhe, mins nén onk ki våreut mî k' l' ôte.
Télésambre
Idintité
centré|vignette|Logo del tchinne
Clostridium botulinum
Mwaissès piceures
Categoreye:Bactereyes
Jean-Marc Nollet
Herleme
Il a maké bråmint des djins cwand il a ricnoxhou k' i n' respecteut pus les mzeures conte el parminêye 2020 : ki ci soeye do costé do peupe, ki do costé d' mwints politikîs come Paul Magnette (PS), François Desmet (DeFI) ubén Raoul Hedebouw (PBB).
Jean-Michel Pire
Il est riprins dins l' Antolodjeye di Vervî et des fråzes da sinne sont rmetowes dins l' Motî d' Vervî.
Botulisse
biesses ås tetes
Li maladeye des waides des tchvås sereut motoit do botulisse.
Contene
onk et deus dj' a veyou l' leu
41 & 42, i fjheut l' grandiveus 43 & 44, i tchessive si cate 45 & 46, i rifjheut ene prijhe 47 & 48, si tchå esteut cûte 49 & 50, si mame est vayante
Påye di Belgråde
Çoula mete ene ahote al guere ki deure dispoy deus ans inte l' Impire Otoman eyet l' Otriche, ki s' aveut metou do costé del Rûsseye cwand cisse lale ataca l' Impire Otoman. Avou l' Påye di Belgråde, l' Otriche dene li Serbeye eyet Belgråde, k' avént stî wangnîs e 1718 avou l' Påye di Passarowitz, al Turkeye, eyet li frontire est metowe so les aiwes di Sava eyet Danube. Come contrupårteye, l' Impire Otoman ricnoxhe l' Impreur otrichyin come li seu rprezintant po tos les sudjets crustins di l' Impire Otomon, ene riprezintåvisté k' esteut eto rclamêye pal Rûsseye.
Anêyes 1340
anêyes 1320 | anêyes 1330 | anêyes 1340 | anêyes 1350 | anêyes 1360
Louis Verhulst
Louis Verhulst a skepyî a Årsumont e 1887 ey a morou a Brussele e 1958.
Ouve pol walon
I rashonna so des foyous çou k' aléve divni li Motî d' Årsumont.
Louis Verhulst
Amanite moudreuse
Categoreye:Micolodjeye Categoreye:Epweznants tchampions L' amanite moudreuse (on lome eto "tchapea d' macrale", mins ci mot la est emacralé), c' est èn epweznant tchampion, del famile des amanites, ki vént dins les bwès d' åbes ås foyes.
Epwezonmint
C' est on epweznant tchampion ki pout touwer ene djin. On vout ki l' impreur romin Clôde, l' Impreur romin djermanike Tchåle VI, li påpe Clemint VII, eyet l' Impratresse di Rûsseye Natalia Naryshkina åyénxhe sitî epweznés ås amanites moudreuses.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Plurizeye
ås bedots
Foirt corante dins l' peumoneye inzotike
al poytreye
Categoreye:Medcene Categoreye:Efouwaedje (medcene)
Mariambork
Industreye
Bressene del "Bire des Fagnes"
Tcherbon des tchås
Médyince
On pout médyî avou des antibiyotikes del sôre des penicilenes. On a des rzultats si on s' î prind yeure assez.
Velobike
On velobike est on velo po 'ndaler dins les montagnes u core po fé do trail.
Distindowès matenes
Sourdants
Categoreye:Catolicisse
Ritchåd (oujhea)
Vicaedje
Li djuråd vole evoye tot tchîpant on bon côp, cwand èn etrindjir s' aprotche do bwès. Insi, i sieve d' anonceu po les ôtès biesses. I schite sovint tot volant evoye.
12 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
10 di may - 11 di may - 13 di may - 14 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
Duristé d' l' aiwe
Årtisyince
Ces medicamints la si loynut å calciom, et ristoper les touwires.
Finiesse
thumb|finiesse ås croejhlådes do [[Pårlumint walon]] Ene finiesse (on dit pacô, po les cenes ås cwåreas d' veule, ene vite), c' est ene traweure dins on meur, u u dins ene paroe (rôlant, naiviant u volant éndjin) po leyî passer l' loumire et sovint ossu, l' air, cwand on l' sait drovi.
Dins les belès-letes e walon
Ene måjhone sins finiesse (çou ki vout dire ene prijhon), c' est l' tite d' on roman da Chantal Denis.
Påye di Nissa
Li rsaetchaedje di l' Otriche foice li Rûsseye a siner eto ene påye avou ls Otomans; dins cisse påye la l' Rûsseye dene li Crimêye eyet l' Moldaveye al Turkeye; li Rûsseye est eto otorijheye di construre on poirt a Azov, mins n' pout nén construre des astalåcions militåres, nerén aveur ene flote di guere sol Noere Mer.
Aiwe di Lome
Pî-note
Categoreye:Aiwes del Walonreye
Lewis Hamilton
Djonnesse
A l’ ådje di shijh ans, ès pa lyi ofrixheut ene oto d' cartigne. C’ est insi k’ el gamén s’ aveut pris å djeu et k’ el coûsse daléve divni por lu ene passion.
Croejhlåde di voyes
Sourdants
<References/>
2019
Emissions e walon
Skepiaedje des emissions tévé «Foû des rays» eyet «Stoum, peket et des rawetes»
lingaedje picård
Eplaidaedje del pîce di teyåte Ël vilâdje insclumi da Roland Thibeau.
Ôtes etrevéns
Dins sacwants payis arabes, les djins metinguèt totes les samwinnes po rclamer disconte des mwaisses do payis ametous d' esse des dictateurs et des hapeus d' cwårs publiks. Les manifs dimorèt påjhûles (sins moirts) e l' Aldjereye (mouvmint lomé Hirak) ey e Liban, mins gn a des cints d' moudes di metingueus e l' Irak ey e Soudan bijhrece.
Colnijhaedje
Les colnijheus sayèt di profiter des ritchesses del colneye, et lzès remoenner e mwaisse payis.
Li mambornance, c' est on sistinme di colnijhaedje ki leye sacwants povwers a des tchîfs del colneye.
Speate
Triticum spelta
Lote
Ricweraedje so les lotes
On n’ les voet nén sovint, veyanmint k’ ele ni rexhnut ki del nute. Eto, on rcwirt leus rleyeures et leus passêyes.
Speate
Sourdants
Categoreye:Dinrêyes Categoreye:Fenaesses
1533
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Mérida, Venezwela
Categoreye:Venezwela
1533
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
4 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Cele-e-Hinnot
Cele
🇱🇰Cele sol Wiccionaire
Cilinde (djeyometreye)
On a insi li cogne d' on rôlea (come les rôleas d' cinse) u del damante pîce do cilinde po damer les voyes.
So les spales do novea djoû (powezeyes)
thumb
Eplaidaedjes
Ci live la est dné po rén a totes les djins ki l' dimandnut. Insi, il est håyné et cossemé dins totes sôres d' evenmints åtoû do lingaedje walon.
Tiniveye (viyaedje)
Tuzance walone
Sicrijheu e walon : Rodolphe Dedoyard di Baconfwè î a stî curé disk' a s' moirt.
So les spales do novea djoû (powezeyes)
Sourdants
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard
Payis d' Heve
Lingaedjes
Les lingaedjes so payis sont l' walon eyet l' ripouwaryin (a Bijhe d' Åbe).
Boûkete (plante)
No del boûkete ezès ôtes lingaedjes
Li no e francès (sarrasin) ey en itålyin (grano saraceno), c' est paski c' est on noer grin. Les sarazins, c' est des Mores avou on noer vizaedje.
Nombe d' Avogadro
Li nombe d' Avogadro, c' est li nombe d' atômes u d' molecules k' i gn a dins ene metowe cwantité d' on peur coir lomêye «môle».
Istwere
Trové pa Amedeo Avogadro e 1811.
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Fizike
On Sånî a pårt (roman)
Boket foû do live
Li ptit Jilbert riçût si mononke docteur, ki lyi esplike k’ il aveut yeu li bleuwe maladeye e skepiant. Et k’ les medcéns avént dit a s’ mame k’ i n' vicreut nén vî. Mins on l’ aveut catchî å gamén. Li mononke lyi fwait promete di n’ rén dire a ses parints. Mins lu, k’ a toumé roed bleu sot d’ ene pitite Flamindje, lyi dmande on siervice e discandje. Et vola çou k’ ça a dné : Moe, Ik heb mijn ogen gesloten En ben op uw knieën komen zitten Zoals het kindje / Van gisteren. ''(Mame, / Dj’ a seré mes ouys / Et s’ vini ashir / So vos djnos / Come li gnognot / D’ ayir)
Maladeye Marek
József Marek, k' a dné s' no al maladeye, c' esteut-st èn årtisse hongrwès k' a studyî l' prumî l' maladeye, ey eplaidî ses trovas e 1907.
Djinre (biyolodjeye)
Les djinres sont rindjîs divins des familes.
Coucou (oujhea)
Vicaedje
Li coucou magne bråmint des halenes.
1544
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Coprin noer d' intche
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Amanite towe-moxhe
Discrijhaedje
Li pî fwait 25 cm di hôt so 3 cm di lådje. Il est blanc et lisse, et a èn anea. Mins, pa des côps, ci-ci manke.
Principåté d' Chimai
C' est Miyin d' Otriche ki fjha cisse bistoke la a Tchåle di Croyî, l' ome k' aléve divni l' pårén da Tchårlukin. Ça fwait ki ci-ci divént d' on plin côp « ilusse prince del principåté d' Chimai, di mime rang ki les ôtes princes do Sint Impire romin djermanike.
Villanueva de la Jara
Villanueva de la Jara c' est ene comene del Redjon d' Casteye-La Mancha, e l' Espagne.
Tchessaedje do vexhoe
Li mårdi del dicåce, gn av' èn ome (li vexhoe) ki meteut ene pea so s' dos et s' tchaborer s' vizaedje, et tourner l' viyaedje avou l' djonnesse ki shuveut, tot fjhant les cwanses d' el tchessî, po priyî les cmeres, et ramasser des dorêyes. Après, soeye-t i k' i magnént les dorêyes tertos eshonne (dinltins), soeye-t i k' il alént danser (dins l' eter-deus-gueres).
Distriks del Roumaneye
Istwere
On pårtixhaedje e cwate redjons (Dobrodjea, Moldaveye, Transilvaneye, Walakeye) est plané po 2005.
Li vicåreye di Simon et Linåd (live d' imådjes)
Li live fourit-st eplaidî pol prumî côp e 1865.
Adrovaedje
On esplike li caractere des deus arnagats: Die, anstatt durch weise Lehren Sich zum Guten zu bekehren, Oftmals noch darüber lachten Und sich heimlich lustig machten. Tradujhaedje ''
Deujhinme displit
Po n' nén piede ses poyes et s' cok k' ont stî stronnés, li veve Boltë decide di lzès rosti sol feu e l' aisse. C' esteut sins conter so l' emantchaedje des tchminêyes did dinltins, k' on pleut vey l' aisse did sol toet. Les ptits sacadjales ni mancront seur nén di griper sol toet. Et tins ki l' veve Boltë est el cåve po-z aler cweri des surcroûte…
Prezintoe d' mostraedje
Uzaedje des prezintoes d' mostraedje
Li cogne «ci» si pout spotchî après ene voyale:
Mardjo (tchanson)
Tchantaedje
Ou adon pask' i prononce on forcoridjaedje do son /ʤ/, k' a stî traké dins les scoles a cåze do prononçaedje avou ç' son la des mots francès avou l' shuvion «di+voyale» u «ti+voyale» (Dieu, chrétien, Christian, mendiant, diable).
Scweron
Dinêyes sol dinrêye
A pårti des anêyes 2000, gn a yeu des oidjes d' ivier a deus rindjeyes di sminces, et ki tnèt l' côp al djalêye. Ele polèt sopoirter disk' a -15°C.
Michèle Guillaume
Guillaume, Michèle
Tchabot
Pexhe
On l' pout pexhî al fortchete. On l' apice inte ses deus mwins k' on aprepeye tot doûçmint d' lu.
Poevron
Li poevron, c' est ene sôre di verdeure k' on cotaeye dins totès sôres di plats po ls assåjhner.
Sissideu
Criyaedje
si-si-dë, si-si-dë, si-si-dë, si-si
Djaponès (lingaedje)
Sacwants årtikes do Wiki walon so des djaponès-cåzants
Categoreye:Lingaedjes
31 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Sint Pancrace
Rilomêye el Walonreye
Pancrace Glaece
Conteye di Lô
Nos d' famile
Sacwants no d' familes di Walonreye et d' Flande, volnut dire "onk ki provént do viyaedje u del Conteye di Lô": Lau, Loos, Loose, Looz, Looze, Delooz, de Looz-Corswarem (riloukîz a: Cwareme), Deloz, Deloos, Deleau, Delleau, Delleaux, Loosen, Loossens, Loozen, Loisen (Herbillon & Germain, 1996).
Picub
Rujhes do picubaedje
thumb|disbôraedje Li picub pout bôrer: i s' fåt djoker et l' disbôrer al mwin.
Sôres di picubs
Après ont vnou les picubs a hôte dinsité.
6 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
4 di decimbe - 5 di decimbe - 7 di decimbe - 8 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Li bijhe et l' solea (fåve do vî vî tins)
Tinme
C' est l' bijhe et l' solea ki s' dispetronèt po vey kî çk' est l' pus foirt des deus. I vont fé ene wadjeure po s' dispårti.
Nûlêye
Noerès nûlêyes
Les noerès nûlêyes, c' est tos cumulusses Dins zels, gn a les cis k' ononcèt des oraedjes :
Sourdant
Categoreye:Meteyo *
1553
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Cint haycous (live)
Cint haycous e walon d' Lidje (100 HAÏKU è walon d' Lîdje), c' est ene ramexhnêye di haycous, sicrîts pa Albert Maquet, eplaideye e 2006 dins l' pitite coleccion di l' SLLW (l° 33).
7 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Anêyes 1330
1330 | 1331 | 1332 | 1333 | 1334 | 1335 | 1336 | 1337 | 1338 | 1339
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
23 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Li spér del cinse (arimé)
Sourdant
Sper
Mazindje al houpete
Parus critatus
Han-so-Mouze
Han-so-Mouze (fr: Ham-sur-Meuse) est on viyaedje del Walonreye di France, dilé Djivet.
Gn a eto des ôtès plaeces lomêyes Han.
Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)
Dins l' prumî boket, li scrijheu studeye li fonetike et l' croejhete do walon. I lome ci pårteye la : Dissertation grammaticale sur le patois de Liège.
Hosse-cou
On hosse-cou ou ene hosse-cawe, c' est on moxhon avou ene longue cawe, k' i hosse tofer cwand il est a tere.
Djinefe
Djinefe (a l' atake et drî cossoune, rålmint eployî ) / (a, di) Djnefe (dirî voyale, si prononce "gngnèf", ɲɲɛf)
Bas Payis borguignons
Les Bas Payis borguignons, c' esteut èn ashonna di ptits estats retroclés pa les Ducs di Borgogne, avou l' såme di rfé ene sôre di Lotarindjeye.
1459
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Henri Tournelle
Il a eto scrît e francès.
Vicåreye
I va bénrade passer å teyäte, avou ene kitoirdowe modêye di Faust (1913).
Usteye
Ene usteye ou èn osti, c' est ene sacwè mecanike k' on boute avou po fé d' l' ovraedje.