cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Occitan
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:France
Fosse ås leus
categoreye:tchesse thumb|Raptitixhaedje d' ene fosse ås leus <SMALL>(ahesse prezintêye pa M.H. Van der Kaa</SMALL> Ene fosse å leus (on dit eto : fosse lovrece, , leufosse u ene lovire), c' est on trô, 4 metes fond, avou ene pîce å mitan et on canård å dbout. Li leu aléve sayî d' apicî l' canård, et toumer å fond. Po muchyî l' odeur des djins k' avént schavé l' trô, on meteut des hopeas d' ansene ås cwate coines.
Gn a eto sacwants nos d' plaeces ki s' lomnut "fosse s leus".
Abel
Categoreye:Bibe
Fåve etimolodjike
Ene fåve etimolodjike, c' est des esplikêyes di l' etimolodjeye des nos d' plaece pa des (biesses) raprotchmints avou des mots do cåzaedje do tins d' asteure.
Nos d' veyes et d' viyaedjes walons
et l' ôte a respndou, e flamind : nêy ! Et ça a divnou : ti tcheyes ? :: Nêy -> Tchêynêye.
Egzimpe di fåve etimolodjike fwaite so on ptit no walon
🇱🇰 Li racontroûle do Sierpint do Mani
Ôristaf
Sourdant
Categoreye:Bactereyes
7 di djulete
Li 7 di djulete, c' est li 188inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 189inme po ls anêyes bizetes), avou 177 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Måmdiy (toponimeye)
A vey avou des dmorances et l' ovraedje des djins
thumb|plake "Dizo l' aite"
Prumire guere des scoles (Beldjike)
C’ est l’ kiminçmint del guere des scoles ki deure co å djoû d’ouy, et cnoxhe on fel ridjiblaedje tins del sigonde guere des scoles (1950 a 1959).
Fuentelsaz de Soria
300px|right
Motî walon-francès
Hårdêyes difoûtrinnes
*
Vervî
Djeyografeye
C' est li mwaisse-veye di l' arondixhmint d' Vervî, ki conte 29 comenes-intités; ey eto li mwaisse-veye walone po çou k' a-st a vey avou l' aiwe.
Moumåle
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
8 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Cawete -isse 1
Les sacwès lomêyes avou on no e "-isse" sont-st ene miete rabaxheyes. Po les addjectifs, c' est purade po djåzer di des dfåts. Portant, sacwants mots n' ont nén (u ont pierdou) ci laid costé la (treyisse).
Li cawete est omonime del cawete -isse 2 (socialisse, comunisse).
Leu (toponimeye)
Pådje po fé ene sinteze des nos d' plaeces del Walonreye a vey avou les leus.
2020
Fiesse ås lingaedjes walons
Li fiesse ås lingaedjes walons si dveut fiesti li 16 di may å Muzêye do Bwès do Cazî a Mårcinele. Mins elle esta rmetowe, cåze do cron virûsse.
Wikimedia
16 di decimbe : Li Wikisourd walon-cåzant a yeu s' prôpe dominne å dbout d' deus anêyes d' recråxhaedje sol Wikisourd eternacionå.
Ôtès sacwès
Côp d' estat å Mali.
Son K
Rîle do scrijhaedje do son K e rfondou walon
Di cåze del rîle di scrijhaedje do son K, i fwait åjhey di vey ki les "c" al fén d' ene cope di mots come "blanc", "banc", evnd. sont halcrosse (mouweas). Mins, dabôrd, ki son K al fén d' on mot si doet scrire "k" minme po les calcaedjes do francès avou l' lete "C" a cisse plaece la (lak, Luk, pipsak,...).
Spitch
thumb|Marcel Slangen fwait li spitch d' adrovaedje des scoles di walon del Veye di Lidje, e 2005 On spitch (on dit eto : on layusse, on pretchaedje, on discours), c' est on cåzaedje divant des djins rapoûlés po çoula.
Adan
Adan (on dit eto: Adam) fourit l' prumî ome, sorlon l' Bibe et l' Alcoran.
Djineze
Mwaissès dnêyes
Les paskeyes racontêyes dins li Djneze sont lådjmint rprinjhes divins l' Alcoran.
Contnou
Pu i sont ambedeus tapés a l' ouxh do djårdén d' Eden pask' il on magnî l' peme, li frut disfindou del kinoxhance.
Vivî
thumb|(eglijhe) Vivî (Fr. Vivy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bouyon, el province do Lussimbork. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Scrijheu e walon
On scrijheu, ene sicrijheuse e walon, c' est ene djin ki scrît, po s' plaijhi, des tecses pår e walon.
Sicrijheus e walon avou des nos k' ont vnou d' ôte pårt
Rén k' e veyant leu no d' famile, sacwants scrijheus avént des parints u des tåyes k' ont vnou d' ôte pårt. S' il ont-st aprins l' walon al leccion, ça vout dire ki c' esteut li mwaisse langue dins l' cotoû la k' il avént setlé.
Sourdant
*
Cawete -ete
Dins les accints do walon
Elle est foirt sigure dins les diferins accints do walon. Li seule disfondowe, c' est "-ate" (Sint-Houbert, Fumwè).
Ete
31 di may
Li 31 di may, c' est li 151inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 152inme po ls anêyes bizetes); gn a co 214 djoûs divant l' fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Categoreye:Date
Muzike
Noveas djinres
On djinre muzicå mete eshonne des pratikes muzicåles di minme nateure, ça vout dire, pårtant, inte ôtes tchôses, ene minme destinåcion et sacwants nombes di caracteristikes tecnikes ou stîlistikes.
Coron-faflote
E Feller, tos les mots avou l' cawete -isse 1 sont scrîts avou ene coron-faflote.
Muzike
Notåcion, teyoreye et sistinme
On sistinme muzicå est èn eshonna d' rîles et d' uzaedjes loyîs a ene sôre di muzike dinêye (on dit pa des côps di teyoreye muzicåle). Sacwants djinres muzicås ont di pus on sistinme di notåcion (li muzike occidintåle, avou si solfedje, end est èn egzimpe bén cnoxhou). Dins ç’ cas la, c' est målåjhey di pårti l' sistinme muzicå do sistinme di notåcion k’ est metou avou.
Faeroyès
Istwere
A pårti do 14inme sieke, mins copurade do 15inme, on atake a scrire li lingaedje avou l' alfabet latén, shûvant ene minme ortografeye ki l' izlandès ou l' norvedjin. C' est dins l' pupårt des cas di scrijhaedjes di notåre ou diplomatikes. Après l' Rifôme, li Daenmåtche (ki les iyes endè dipindèt) va taper a l' abat l' faeroyès et eployi fok li daenwès come sicrît lingaedje oficir; ça fwait ki so ene termene di 300 ans li faeroyès n' serè pus k' on cåzé lingaedje. Ci n' est k' après 1937 ki l' faeroyès divént lingaedje oficir des iyes, el plaece do daenwès.
Li prumire gazete e faeroyès va aparexhe e 1890.
14 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Andrée Flesch
Ouve pol walon
Adonpwis, des cenes po les pus vîs (ene cwénzinne) : «So les bancs d' nosse viyaedje», «Il ont wangnî l' gros lot», «L' eritaedje do cour», evnd.
Måmdiy (veye)
thumb|Cwarmeus avou l' catedråle padrî thumb|vî lomaedje e latén
3 d' fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Evgnêye
Evgnêye (la-minme on dit a M'gnèye, fr: Évegnée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Soûmagne, el Province di Lidje.
15 di djulete
Li 15 di djulete, c' est li 196inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 197inme po ls anêyes bizetes); gn a co 169 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
2 d' fevrî
Li 2 d' fevrî, c' est li 33inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 332 djoûs (333 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
10 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
4 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
2 d' fevrî - 3 d' fevrî - 5 di fevrî - 6 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Araegne d' aiwe
Biyolodjeye
Cwand ene araegne d' aiwe rote so toele di l'aiwe i s' fwait des ptits ravås 4 mm long. On pôreut mete cwénze côps l' pwès di l' inseke sor lu, et i n' mousreut nén co e l' aiwe. L' aiwe ki bodje cwand ene pate aduze li toele, c' est 300 côps li volume del pate
Dieudonné Salme
Ouve e walon
E 1872, Dieudonné Salme askepeye, avou ds ôtes, li Cavô Lidjwès.
Doné Såm n' esteut nén todi d' acoird avou li spepieusté del SLLW. Nerén, il î a rascodou sacwants pris.
Franwal Haust
Istwere
Elisée Legros et ses aidants ont bouté bråmint tot prindant a l' evier les intrêyes do Dictionnaire liégeois. Mins il ont eto ristitchî des novelès dnêyes di des viyaedjes do Payis d' Lidje ki n' estént nén dins l' "Motî walon lidjwès". Paski, inte les deus, Djhan Haust aveut enondé ses inketes po l' A.L.W..
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Motîs walons so les fis Categoreye:Motîs francès-walon
16 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Albert Lenfant
thumb|coviete di "Contes del Hôte-Årdene" Albert Lenfant vna-st å monde ene sadju dilé Lierneu e 1915; il a dhoté a Ocgniye e 1996.
François Warnotte
Louis Renard a eto scrît des arimés e walon cwand il esteut prijhnî e l' Almagne.
Motî d' Djivet
Il est rprins sol limero [C8] dins l' djivêye des motîs do walon.
François Warnotte
Vicåreye
I nos cwita l' 23 d' awousse 2011.
Tchantchès
Caractere
Vocial kimint k' i s' prezinte lu-minme dins l' pîce di teyåte do minme no da Théo Beauduin et Michel Duchatto (1931):
Dramatike (soce)
Ene dramatike, c' est ene soce di comedyins amateurs ki djouwe des pîces di teyåte, sovint dins on viyaedje.
Sacwantès rlomêyès dramatikes e walon
Des soces ki n' djouwèt cåzu ki do teyåte e walon.
François Warnotte
L’ åme Walone ni pout nén mori
Si nos mexhons on stou kécfeye e dandjî d’ esse moudris pa des mwins galavales et såvadjes, il ont todi stou saetchîs del laide passe pa des revinteus k’ el ont fwait respecter.
Tchantchès
Dins les belès-letes e walon
Sovint cité dins les scrijhaedjes d' après Lidje. Inte di zels, les bindes d' imådjes la ki c' est sovint l' dessinaedje da François Walthéry k' est siervou.
Robert Mayence
Mayence thumb|left|Robert Mayence Robert Mayence a vnou å monde e 1925 et mori e 1996. C' esteut on scrijheu e walon do payis d' Djumet. Il a moussî a l' ALWAC diviè 1981 et scrire des arimés eplaidîs dins l' Bourdon. Els a rashonné dins des lives, sipårdous emey ses soçons, dizo titraedjes: “Èm vî coron” (1983), “Del vesprêye a l' aireur”; “El tins ki passe”; “Mawes et rizetes”, “Sonnets et rondeaux wallons”.
Les tinmes da Robert Mayence
Gn a des classikes mins eto des sacwès k' on n' voet waire e walon :
Mamite ås biesses
Mamites ås stafilocokes
🇱🇰 «mamite å grangrin» L' ôristaf (Staphyllococcus aureus) est rtrové dins 10 a 15 åcintdes cas. Les mamites a ôristaf ni rwerixhèt nén : el fåt vinde. Li rcrindowe mamite al grangrinne, c' est ene mamite ås ôristafs.
Jean-Pierre Tintinaglia
Il uze di l' accint d' après Nivele.
Hubert Haas
Ouve e walon
I wangna s' prumî pris di scrijhaedjes e walon e 1968, al bate metowe so pîs po les 20 ans do Bourdon. Après, i moussa a l' ALWAC. Il a bråmint aprins avou Emile Lempereur.
Bohon (Barvea)
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon "Bodo-ham" (han, pré da Bodo).
Pranile
Ene pranile, c' est ene gougouyreye å tchocolåt, foirt crinmeuse å mitan.
Gayel
Rindjmint des lingaedjes gayels
Les lignaedjes gayels sont pårtis e deus dzo-familes:
Sint Monon
Vicåreye då sint Monon
A l' ådje di 15 ans (diviè l' an 600), li sint Monon fwait on sondje et decide di vni dmorer å fén mitan d' l' Årdene, la k' les fådeus et les bokions adorént co les diès payins.
Arimé
Èn arimé sieve å pus sovint a fé del powezeye; adon, on l' lome powinme. Dins l' powezeye, on mete sovint les epopêyes a pårt.
20 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
18 di nôvimbe - 19 di nôvimbe - 21 di nôvimbe - 22 d' nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Rezistance (arimés)
Tinme
Diferins costés del Rezistance tins del guere di 40.
Sourdant
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés Categoreye:Guere di 1940-1945
Motî francès-walon
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Motîs walons *
The Ugly American
Li ratournaedje e francès, dizo l' tite Le vilain américain, fourit eplaidî ås eplaidreyes "Robert Laffont" e 1961.
Melet-dilé-Gochliye
A vey
E viyaedje minme, on trouve l' eglijhe des Sints Mårtén et Mucyin Mareye. Po çou k' est do tchestea del moyinådje, i n' è dmeure pus k' on dondjon, li «tour do Vî Tchestea», wice k' i gn a asteure on cinte touristike eyet on muzêye locå.
Maworis (peupe)
Arivêye el Nouve Zelande
I gn a sacwantès istweres diferinnes so l' abagance. Les mimbes des diferinnes tribus maworis, lomêyes iwi, polèt rmonter dins leu djeneyalodjeyes (whakapapa) disk' å waka k' a-st amoenné leus tayons el Nouve Zelande.
S' apinse les Ngapuhi, il ont naivyî a pårti di Hawayiki et il ont-st avou l' aidance des dius, la ki l' solea n' s' a nén coûtchî troes djoûs long.
Provnance
Mins nerén, i gn a-st eto des prouves di contaks culturels avou les peupes di l' Amerike nonnrece. Les polinezyins estént des grands naivieus, avou ene grande kinoxhance do naiviaedje, capåbes di fé des longs voyaedjes, minme siconte des vints et des marêyes.
A l' arivêye des blancs
Les prumîs esplorateus uropeyins del Nouve Zelande, come Abel Tasman eyet James Cook, ont rapoirté des rescontes avou les Maworis.
20inme sieke
Li lingaedje mawori a oficirmint l' minme statut ki l' inglès e govienmint eyet li lwè.
Maurice Peltier
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.
22 d' nôvimbe
Li 22 d' nôvimbe, c' est li 326inme djoû di l' anêye do calindrî grigoryin (li 327inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' dimeure pus ki 39 djoûs po-z avni al fén di l' anêye.
Schite d' agaesse
Categoreye:Plantes
Chimai
A vey
I gn a-st el veye li tchestea des princes di Chimai. Mins copurade l' abaye Notru-Dame di Scourmont, nén lon erî d' la (a Foidjes), wice ki des moennes cistercyins trapisses fijhèt les rlomés froumadjes eyet bire di Chimai.
Edouard Peraux
I scrît tot notant l' accint d' Nassogne
Duk di bwès
thumb|Asio flammeus A n' nén maxhî avou Bwès do Duk.
No e sincieus latén : Asio flammeus
Antolodjeye des powetes walons namurwès
Gn a ene troejhinne di bokets e walon po tchaeke sicrijheu(se), et on prezintaedje di leu vicåreye e francès.
Waerleu
Li leu-waerou di Cmanster
Ça fwait k' Djan Clôze divna leu-waerou. Ça vout dire k' i mouwéve so cmende di ç' satané diåle po djouwer des måvas toûs azès djins. Li pôve fourit codåné a cisse målediccion la set longuès anêyes, sins esse ricnoxhou so tot ç' tins la. Mins adon, on cminça a pinser ki Clôse esteut on macrea, et les djins si houwént erî d' lu. Minme si crapåde finit pa l' cwiter, et s' fé prinde po feme d' on djonne valet del Viye Såm.
Feudlissêyes
Sacwantès feudlissêyes
(sorlon li "Rindjmint classike da Cronquist", di 1981)
Bêfe (aiwe)
Befe L' aiwe di Bêfe (fr: Befve), est ene pitite aiwe del Walonreye, k' egolene divins Berwinne.
Roland di Lassus
thumb|right|250px|Roland di Lassus Roland di Lassus, k' on lome eco Orlando di Lasso ou bén « l' Divin Orlando » (1532-1594) est on Montwès foirt kinoxhou, on grand ome di Walonreye mins eto surmint onk des pus rlomés muzicyins uropeyins del Rinexhance.
Ouves sacrêyes
thumb|left|Portrait da di Lassus so on vî vî eplaidaedje d' amon l' veve Ballard - "Lives des tchansons e cénk pårteyes" - 1619.
Difoûtrinnès hårdêyes
Lassus Lassus
Paul Maréchal
Hårdêyes difoûtrinnes
Marechal, Paul Marechal, Paul
Prince-eveke di Lidje
Djivêye des Princes-Evekes di Lidje
Divant Notger, les evekes di Lidje n' estént nén princes.
Motlî Jacob di Warmich
Istwere do documint
Li diccionairî a yeu ptchî di rmete ses documints al soce Li Rantoele k' els a riscané come foyous, et rcopyî come fitchî unike.
Wolof
Li wolof, c' est on lingaedje k' est djåzé e Senegal. C' est l' lingaedje natif des Wolofs. Il est cåzé come lingaedje del mame po 80 åcint del djin, mins tos les Senegalès el comprindnut.
Monsieu del Bourlote (tchanson)
Mwaissès racsegnes
Li vraiy tite e walon, c' est :
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon
Djonne d' agaesse (teyåte)
Sourdant
Categoreye:Pîces di teyåte e walon
Simwès
Coraedje di Smwès
Adonpwis, d' Arbûmont, Dôhan a Bouyon, ele fwait frontire inte li payis walon eyet l' payis Gåmet.
25 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Sint Mucyin Mareye
Mucyin
Dihya
Victweres
I ratindrè 5 ans. So s' tins la, Kahina fwait distrure li payis inte di zels et des Arabes (politike del broûlêye tere). Mins, çoula deure trop lontins po les peuplåcions amazirs ki s' djokèt del sotni.
André Lessire
si idêye sol wårdaedje des bolåds
Louis Labarre
Louis Labarre (Dinant, 1810 - Ixelles, 1892) fourit-st on gaztî et scrijheu dinantî.
Hoûgne
Coraedje
C' est la k' ele riçût les aiwes do Wayea.
Tocsiboylite
Espaitchance
On va eplocter les berbis deus côps l' an, divant l' boune såjhon et divant d' elzî candjî d' nouriteure å waeyén-tins. Les bedots a-z ecråxhî seront vaccinés al boune cwénze djoû divant d' esse metou a l' ecråxhaedje.
Tram del Coisse Bedje
HermeLijn
Li HermeLijn sont des rames ki sont soulmint a li Coisse Bedje pindant l' esté, pask' èl nombe di voyaedjeus est li pus grand a 'ç momint. Ces rames sont prustêynut på les rantoeles do Gant eyet d' Anverse.
Lucien Léonard
Lucien Léonard (pacô rwalonijhî e Lucyin Linåd) a skepyî e 1909 et mori e 1989. Il esteut d' Annvoye.
Djåce (aiwe)
Djåce (fr: la Grande Gette, nl: de Grote Gete), c' est ene aiwe del Walonreye (Roman Payis) et del Flande, ezès vå d' Escô.
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no est on vî no gayel d' aiwe.
Shijhes et paskeyes (coirnêye di gazete)
Contnou
A pårti des anêyes 2000, gn a yeu eto des djeus et des advinas, bråmint adjinçnés pa Chantal Denis.
Waterlô
thumb|eplaeçmint del comene dins l' province
Frés Dardenne
Hårdêye difoûtrinne
thumb|Anonce do prumî pris di L'enfant
Julien Colson
Il a stî onk des askepieus del soce Moncrabeau.
Riprins dins l' Antolodjeye des powetes namurwès. Sacwants d' ses fråzes sont rprinjhes dins l' Motî da Pirsoul.
Isidore Colin
Colin
Urovuzion
Alére
G. Sfasie, l' Urovuzion, ene mascaråde, l° 58, esté 2011.
BSLLW
Mwaissès dnêyes
On-z î trouve eto les rapoirts (sicrîts e francès, avou) di totes les bates di scrijhaedjes et di rcweraedjes kel SLLW enonda des ans et des razans å long. Gn aveut eto, å cminçmint, li djivêye des mimbes del societé.
Lete almande ß
thumb|Plake avou l' lete "ß" a [[Ebertindje (voye di Waime)]] Li lete ß, c' est ene ancyinne lete di l' almand k' a stî candjeye e scrijha ss å rfondaedje ortografike eternåcionå di l' almand e 1996.
Ôrnô
Difoutrinnès hårdeyes
måjhone do tourisse Sambe-Ôrnô
Albert Rousseau
Albert Rousseau, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî Grand-Lé li 3 d' decimbe 1906. Moirt e 1992.
Sourdants et pî-notes
Rousseau
Maton
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "maton", alez s' vey e splitchant motî.
Seure
El Walonreye
Adonpwis, raiwer l' ban d' Faiviè (Bodindje et Wizamba) pu d' Måtlindje. C' est la k' ele passe dizo l' cwate-bindes "N4".
A cmincî d' Måtlindje, ele va fé tot on tins frontire inte li Beldjike eyet l' Grande Dutcheye tot leyant Tîtindje ezès hôteurs, so gåtche erive.
Polipôre del beyôle
Bibliografeye
Polipore del beyole Beyôle
Masblete
On ndè cåze bråmint dins les lives da Joseph Calozet.
Ome å havet
Nos avou les mots cro et gritche
On lzès trouve purade el Hesbaye.
Coleur
Dins l' cåzaedje di tos les djoûs
Les coleurs sont ene sacwè ki fwait rispiter des sintimints muchyîs sordivintrinnmint. On pout vey çoula : Dins l' lomaedje des coleurs : insi, e walon, des novelès coleurs, po les mousmints prindèt rade des nos e francès (baije). E l' arabe marokin, li no des coleurs, minme tote simpe est dit e francès, å mitan d' ene fråze pår arabe. E Senegal, les Peuls, on peupe di l' aschate do dezert ni vlèt nén k' on deye k' i sont noers. I fåt dire k' i sont rodjes.
Simboles djenerås
Po les publicisses, tote les coleurs sont assoçnêyes dins l' parfond d' nos-minmes, a des sacwès :
Joseph Suars
Joseph Suars a skepyî a Nameur li 6 di nôvimbe e 1804, et î a morou li 9 di djun e 1885.
C' esteut on fjheu d' arimés et d' tchansons.
C' est onk des askepieus de "Moncrabeau".
Suars
Indjén d' guere
Èn indjén d' guere, c' est ene sacwè k' est eployêye tins des gueres.
Walcoû
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa André Mus avou l' accint d' après Walcoû pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Abdelaziz Al Rantissi
vignette|Abdelaziz Al Rantisi. Li docteur Abdelaziz Al Rantissi (1947-2004) (عبدالعزيز الرنتيسي), fourit on rezistant Palestinî del binde di Gaza eyet onk des askepieus do mouvmint radicå Hamasse.
Motî d' Andene
Istwere do fitchî
Il aveut rimpli 2000 foyous avou a pô près 9000 mots, recråxhîs di ptitès fråzes eyet di spots.
Jules Mandos
Jules Mandos a vnou å monde a Nameur li 2 d' djulete e 1827, et a morou li 23 d' decimbe e 1905.
Lingaedje oficir
On lingaedje oficir, po on dislaxhî payis, c' est l' lingaedje k' il est rekis d' eployî dins l' administråcion eyet l' djustice et dins totes sôres di sitouwåcions et d' institucions do payis. Metans, li siermint des djins k' ont stî lomés scabins, mayeurs, pårlumintîs, minisses, evnd.
Lingaedje oficir et lingaedje des djins
Ça pout esse pår li minme sacwè, come e l' Izlande, å Portugal.
Jean-Charles Benoît
Corwaitaedje di ses tchansons
Il eploye l' adjondrece "et s'", ene tourneure tipike del croejhete walone.
Heyes (nute des Rwès)
Les heyeus tchantént des tchansons, et passer dins totes les måjhons po-z aveur ene dringuele.
Istwere des heyes
Cisse uzance la a disparexhou a Vervî diviè 1878.
Nervyins
Li date egzake di leu distrujhaedje n' est nén cnoxhowe. Il estént veyous come les pus waeraxhes des tribus beldjikes. Li Belgae esteut metou a pô près dins çou k' est asteure li Beldjike.
Les Adouwatikes (Atuatuci), ene ôte tribu, estént sol voye po les radjonde mins i n' arivît nén a tins pol batreye. Ça fwait k' al fén des féns, les Nervyins ont yeu ene dispoûslêye.
I shonne kel mwaisse-veye des Nervyins åye sitî Bagacum (Bavai).
Boloe odant l' ramonasse
Discrijhaedje
I vént al tere dins tos les bwès (ossu bén dins les sapéns, ki les bwès a foyes) di l' esté a l' årire-såjhon.
Nervyins
Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Monde celtike
Boloe odant l' ramonasse
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Scluze (viyaedje)
thumb|eglijhe
Cwareme (viyaedje)
categoreye:Loyéns Walons-Tîxhons thumb|l' eglijhe di Cwareme Cwareme (fr: Corswarem, nl: Korsworm) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bierlô.
Ofinsive da Von Rundstedt
vignette|droite|Sôdårds etazunyins si disfindant tins d' l' Ofinsive L' Ofinsive da Von Rundstedt (e francès: la Bataille des Ardennes, e-n inglès the Battle of the Bulge), ci fourit l' dierin atacaedje des Almands el guere 1940-1945, ey ene fele rascråwe po l' Hôte Årdene.
Li Batreye di Bastogne
C' est åtoû d' Bastogne k' i n a yeu les pus grossès batreyes et distrujhaedjes.
Kidujhance des sôdårds avou les civils
Ezès plaeces la k' on s' bateut, tos les civils dimorént dins des cåves. Les Almands adviertixhént cwand gn aléve aveur do disdut, ki les djins endalénxhe pus lon. Les oficîs almands estént sovint foirt comifåt avou les civils. Onk a vnou dmander ene schoupe po-z eterer des moirts, et l' a vnou rapoirter. Li nute di Noyé, les hôts mwaisses-sôdårds k' estént a Bastogne dinént des påstedjreyes ås efants k' els awaitént. Årvierdimint, les sôdårds amerikins ont sovint leyî des mwais sovnis. A Engrè, il ont spiyî tote li scole. Il estént bråmint moens diciplinés k' les Almands.
Li såme di l' Ofinsive
Ci n' esteut nén tant di rwangnî l' guere (les Almands savént ddja bén k' i n' frént pus long feu). Mins i rataként po-z aveur des meyeusès condiciopns po martchander ene årmistice, et k' les Aloyîs n' moussexhe nén pus lon e l' Almagne.
Maitrank
Mwaisse tecse (1998)
Lignè
Tourisse et foclore
Li passion d' Lignè s' î djowe dispu 1925, (mins nén di 1930 a 1947). Ele fourit metowe so pîs pa l' abé Mayeux et Joseph Vassart. Å cmince, ele si djouwéve e 6 tåvleas.
E 1966, ele est rprinjhe på redjixheu del dramatike.
Sint-Mårtén
Djeyolojeye
On-z î tiréve å noer mårbe.
A voey
Li viye tour di Vilret.
Jeff Gordon
Il a skepyî li 4 di awousse 1971.
Chrapnel
Les robots V1 et V2 del deujhinme guere daegnrece, leus bombes, c' esteut a pô près l' minme sistinme, mins avou totès sôres di bokets d' fier, et pus djusse des tchikes d' acîs.
Montgneye-Sint-Cristofe
Montgneye-Sint-Cristofe e vî rifondou, obén Montniye-Sint-Cristofe e novea rifondou (fr: Montignies-Saint-Christophe) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Erkelene.
Sirôpe
Dins les belès-letes e walon
Discrijhaedje del fabricåcion dins onk des romans da Joseph Calozet.
Binne-Heuzea
Economeye
Come bråmint d' plaeces del redjon, l' economeye a lontins stî tournêye viè l' saetchaedje å tcherbon; des papîscrîts do 13inme sieke endè cåzént ddja.
On dit k' les manaedjes ni vont pus (teyåte)
Racourti
Al fé des féns, les "vîs" si racmoirdèt, mins les futeurs djonnes maryîs dijhnut :
Wiyete
Istwere
Bén-fond del famile "Di Wiyete" vindowe e 1559.
Economeye
Asteure, gn a on zonigne.
Caligrafeye
Li caligrafeye est ene foirt impôrtante dissipline el Chine (avårla lomêye 書法 shūfǎ metôde di scrijhaedje), el Corêye ey el Djapon (avårla lomêye 書道 shōdō li voye do pincea), wice k' ele si pratike avou on pincea, et veyowe come onk des årts les pus nôbes. Des nombreuses rîles codifièt li pratike del caligrafeye: i s' fåt tni bén droet, respecter li spexheur des traits po tchaeke pårteye do caractere, evnd.
Pierre Paulus
Ouve
I divna foirt rilomé a pårti di l' Espôzucion d' Årt walon di Tchålerwè e 1911.
Peul (peupe)
Les Peuls sont des belès grandès djins, avou ene foirt claire pea. I n' si rwaitèt nén come des "noers". I dijhnut d' leu pea k' elle est d' "rodje coleur".
Les mots "peul" et "foulani" vinèt di l' arabe "فلاح" ("fellah", payizan).
Categoreye:Peupes del Daegne
Tåte al djote
Li tåte al djote (a Nivele : tarte al djote), c' est ene dorêye fwaite avou on froumadje lomé «betchêye», et des betes, lomêyes drola djotes.
Olyinne
Soûmint
Des ferayeus amoennèt des camionêyes di fiermints (fiers a beton).
In côp l' ferayaedje e s' plaece, on stampe des takes talintoû. Ces takes la sont rceclêyes avou 3 cåbes et on racagnak po les tinde bén foirt.
Pî
On côp stampêye, i faleut co, e s' aspoyant so les verins idrolikes, fé crexhe li growe, bén pus hôt k' les 100 metes, por leye poleur mete e plaece li naçale et les pales.
Lucien Somme
Ouve e walon
Il a scrît aprume des arimés, a môde di powezeye imådjrece, tot shuvant l' novele môde ki vneut di skepyî après Nameur so les passêyes da Jean Guillaume.
I cwitrè l' posse di prezidint des R.N. e 2006.
Il esteut eto SLLW-î.
Tåte al djote
Ricete vijhene
Li tåte do vî pårén (târte du vî paurin) a Ricsinsåt rishonne foirt al tåte al djote di Nivele.
Herleme Jürgen Conings
Råjhon
Avou ça k' il aveut mancî Marc Van Ranst (on viroloke flamind), el task force bedje conte li cronivirûsse avou l' govienmint federå. Houte di çoula, il åreut mancî des bastimints d' rilidjions, come les moskêyes.
Coreu-evoye
Jürgen Conings a stî ritrové moirt dins li bwès d' Dilserbos, djondant l' viyaedje di Dilsen, el province do Limbork. Cisse novele ci a stî acertinêye på Federå parket. I shonne s' awè sucidé avou ene åre, dit-st i. Tenawete, des djins ni croeynut nén cisse teze. C' est on tchesseu k' aveut discovrou l' coir då sodård. Houte di çoula, el tchesseu, come des ôtes passants eyet ciclisses, il aveut eto odé ene pufkene djondant Jürgen Conings. Marc Van Ranst, el viroloke k' aveut stî håsplé pa lu so ene rantoele di soçnaedje, est solåcyî d' asprinde çoula.
Afrike coûtchantrece
right|thumb|350px|Mape di l' Afrike coûtchantrece; l' Afrike bijhrece est pus claire L' Afrike coûtchantrece, (on dit eto : Afrike di l' Ouwess), c' est les payis metous å Coûtchant di l' Afrike.
Potaedje (ås djeus d' efant)
Sourdants
Categoreye:Djeus d' efant Categoreye:Rime-rames d' efant
Eciclopedeye
Istwere
Bråmint di scrijheus di l' Antikitié (come Aristote) ont sayî di scrire ene ramexhnêye del sepiance di leu tins. Mins c' est John Harris k' est veyou come li prumî a-z aveur askepyî li sôre d' eciclopedeyes k' on cnoxhe enute, e-z eplaidant e 1704 si Lexicon technicum (motî tecnike). Li bén cnoxhowe Encyclopaedia Britannica ourit on cmince bén modesse; di 1768 a 1771 troes volumes ont stî eplaidîs.
D' aprume, paski c' est bén pus åjhey a naivyî et trover çou k' on cwirt, mins eto pask' on pout insi adjonde des sons, des videyos et d' ôtes contnous multimedias ki n' polèt nén esse eployîs so papî.
Bas Payis
Istwere
Di de 1813 a 1815, i fourît lomés "Principåté".
Eciclopedeye
Cogne éndjolike
Cist årtike cial est èn årtike di Wikipedia, k' est leye-minme ene eciclopedeye.
Marakech
Istwere
Mwaisse veye des Almoravides et des Almohades.
Wikipedia
thumb Wikipedia est ene libe et franke eciclopedeye avou tos des lingaedjes, sicrîte pa des bénvlants so l' atuze Wiki. E setimbe 2003, pol pordjet en etir i gn aveut dins les 300.000 pådjes e 41 lingaedjes diferins. C' est di ces trevéns la k' a cmincî li li modêye e walon.
Bombe-troke
thumb|ene bombe-troke di mostraedje (did diviè 1960) Ene bombe-troke (on dit eto : bombe ås gurnådes et bombe ås soramonucions), c' est ene bombe ki pete dins les airs, et stramer ene peclêye di gurnådes ådzeu des djins ki sont-st adiercîs.
Wikipedia
Les diferins Wikipedias
Les wikipedias avou l' pus d' årtikes estént les wikipedias en inglès (150.000 årtikes), almand (30.000 årtikes), francès (15.000 årtikes).
Bombe-troke
Eployaedje des bombes-trokes dins sacwantès gueres
Les Amerikins end evoyît timpesse ådzeu des tiesses des sôdars irakyins tins del guere del gofe (1991) pu tins d' l' abrocaedje e l' Irak (2003).
LibreOffice
Aidaedje
I gn' egziste des PDFs eyet des ODTs (libes alternatives ås PDFs) k' èl kiminålté askepyî po aider les uzeus. Is sont disponibe dins sacwants lingaedjes, mins nén e walon.
Manoyince
Payis d' Lidje.
Nicolas Lequarré scrijha tot on sincieus papî sol manoye å vî payis d' Lidje, k' est sovint rwaitî come li prumî scrijhaedje consecant di prôze nén racontrece e walon.
Djivêye di sacwants lives e walon
Teyåte
A mete a pårt :
Belarûsseye
Politike
Come leu d' diplomaceye, gn a yeu les acoirds di Minse. C' esteut ene saye di racmoide les Rûsses et les Oucrinnyins, e 2014. I n' ont vormint nén stî foirt respectés.
Manoye
Motlî
Ene manoye ki n' a pont d' waeranteye valeur si lome des cwårs di schaye.
Motî d' Cerfontinne
Istwere do motî
L' adrovaedje rimerceye les aidants (M & Mme Auguste Bernard Balle, Octave Momigny, Éphrem Deloge, Octave et Arthur Dercq et Narcisse Cuvelier). Tot fjhant s' bouye, li rcwereu a waitî les motîs da Haust, da Pirsoul, da Deprêtre et Nopère.
Dobe erî-tins
Nos des dobes erî-tins
rirpassé futeurrece: dj' årè-st avu tchanté rirpassé prézint (codicioneu): dj' åreu-st avu tchanté rirpassé prézint (suddjonctif): qui dj' åye avu tchanté rirpassé erîrece durant (suddjonctif): => indicatif dobe erî prezintrece: dj' a-st avou tchanté / dj' a yeu tchanté => indicatif dobe erirece durant: dj' aveu-st avou tchanté / dj' aveu yeu tchanté => indicatif dobe erirece nén durant: dj' ava-st avou tchanté / dj' ava yeu tchanté => indicatif dobe erî futurrece: dj' årè-st avou tchanté / dj' årè yeu tchanté => suddjonctif dobe erî prezintrece: ki dj' åye avou tchanté / ki dj' åye yeu tchanté => suddjonctif dobe erirece: ki dj' avaxhe avou tchanté / ki dj' euxhe yeu tchanté
Sambe
Istwere
Do tins d' nos ratayons ses costés estént tot bwejhîs et, avou des foitès plouves, ses rixhots lyi amoennént bråmint d' aiwaedjes. Ele si coloutéve adon dins des lådjès valêyes, si lét esteut a l' astcheyance fwait d' rotches, di tere oudobén d' diele avou tevôzé des parfonds trôs. Tot ça lyi dnéve on wachotant corant berolant a des diferinnès vitesses et parfondeurs.
E 1690, les plats bateas tcherdjént tot d' minme dins les 15 a 20 tones mins i les faléve sovint saetchî avou des tchvås po passer les bassès aiwes. L' årmêye di Louwis XIV, après awè pris Nameur, s' a interessé a mia fé arindjî l' rivire et l' amoennaedjî po-z î fé passer åjheymint tot çki lyi faléve po ses sôdårds.
Paul Depas
Cårire come teyåtreu e walon
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole a Vieme.
Coccidiôze
Tournante di mopliyaedje
Les coccideyes ont ene tournante di veye e troes termenes : thumb|300px|Tournante del veye des Eimeria
Erî-fa
Po les djonnes des biesses ås tetes, on dit eto : li netieure u li pureure. Cwand les vatches tapèt l' erî-fa foû, on dit k' ele si netièt u k' ele purnut.
Evayixhante plante
thumb|evayixhante plante foirt edurante al setcheur, e Marok Ene evayixhante plante (ou plante evayixhante), c' est ene plante ki n' est nén do payis, k' î est apoirtêye, pu ki si spåde témint bén k' ele towe les ôtès plantes k' i gn a dins ene metowe biyonaxhe (et kécfeye les biesses ki vicnut tot paxhant ces plantes la).
Calcaedje (linwince)
N a eto ene pådje so les calcaedjes di des mots do walon pa des ôtes lingaedjes.
Escô
Dins l' tins, elle aveut deus bresses, mins gn a ki l' ancyin bresse coûtchantrece ki radjond co l' mer å djoû d' ouy.
Motî d' Årsumont
Mwaissès dnêyes
Il a stî metou so les fis e 2020 avou l' åjhmince di tos les åyant-droet.
Istwere do fitchî
Julie Servotte a fwait ses candis a l' Univiersité d' Nameur, et aprester on studia sol walon d' Farjole, pol soce Tètâr di Fârjole. Dins les lives k' elle a rwaitî, elle a tchai so on rahouca dijhant k' i gn aveut on fitchî diccionairrece sol walon d' Årsimont (a 100 metes di s' måjhon) a l' univiersité d' Lidje. C' est çou k' l' a decidé di fé si licince a Lidje.
Corwaitaedje tecnike
A costé des mots, gn a eto des ratourneures.
Egzimpe a "tchivå" :
Rîlêye francès-walon
Mwaisse rîle
Ci rîle la a stî ahessante po rfonde sacwants mots sicrîts avou EN e francès, mins k' avént cmincî a-z amoussî e walon avou l' son AN:
Foû-rîle erîlêye
Li prono francès «en» (endè, è) et les mots avou l' betchete francesse en- (enclos) sont rfondous avou l' betchete walone erîlêye e-, et dabôrd, ni shuvèt nén l' rîlêye.
Fåve di djåzantès biesses
Hårdêyes difoûtrinnes
Fave di djazantes biesses Fave di djazantes biesses Djazantes biesses * Categoreye:Djåzantès biesses
Muse
Muse, c' est ene binde di rock do Rweyåme-Uni (purade inglès), k' a-st askepyi e 1994.alt=|vignette|275x275px|Logo del binde
Ocgniye
Ocgniye (ossi lomé Otni ou Otchni, fr: Ottignies) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané dins Ocgniye-Li Noû Lovén, el province do Roman Payis. thumb|300px|right|L' Ocgnîye, Måjhon comunâle : l' vîye) thumb|Tchèstia d'Ocgnîye thumb|Ocgnîye, Monumint aus mwârts thumb|Èglîjhe St Remi d'Ocgnîye thumb|Èglîjhe Ste Marèye èt Djozef, au Blocri
18 di måss
Li 18 di måss, c' est li 77inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 78inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 288 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Oyon an/on
Sipårdaedje
Li prononçaedje «on» si rescontere e deus plaeces:
Limlete
Etimolodjeye
Limlete vout dire «Pitite Limal» (ou Nimal)
Djin del Vå d' Neyander
Disparexhaedje
Li djin d' Neyandertal va disparexhe sins k' on seuxhe douvént. Eter leye et l' shuvante k' on cnoxhe, i gn a rén. Et les deus ni s' rishonnnut nén.
Golzå
Coûtivaedje
On seme li golzå al machene, å bontins, so des royes a 40 cm, dj' ô bén: totsu lådjes ki pa les petråles. El fåt passer al hawlete (binete). Come ça tént eshonne, on l' siyive, dinltins. Adon-pwis, on l' a fåtchî al raezete.
Djun
Lomaedje
Si no vént di junius diné en oneur di Djunon, deyesse rominne feme da Djupiter.
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs
Ervoye a Hesta (plake di muzike)
Ervoye a Hesta (Back to Hèsta), c' est l' tite d' ene sitroete plake da Elmore D avou 8 tites e walon et sacwants ôtes e-n inglès.
Beldjike romande
Li Beldjike romande u Beldjike romane u Walonreye romande, c' est l' boket del Walonreye la k' les vîs lingaedjes do payis estént di stok roman.
Cawete -ike
Sacwants noûmots ont stî foirdjîs avou l' cawete -ike so on bodje pår walon.
Mangon
Li botchî est diferin do cråxhî ki manaedje les tripes et dispouyes.
Odissêye
L' Odissêye, c' est ene epopêye sicrîte pa Homere.
Élisée Legros
C' esteut on fel ricwereu sol walon.
Il a bouté so l' ALW.
Hourlea (toponimeye)
On hourlea ou tera, c' est ene pitite hourêye metowe inte deus tchamps.
Fåkinreye
Istwere
E l' Urope, li wôtoûsreye a stî foirt al môde après les croejhådes, la k' les nôbes uropeyins l' avént-st aprins des Arabes.
Apiçaedje des wôteus
Po tchessî l' wôteûs i fåt un materiel especiål (ene longowe coidlete, atelêye après l' croejhleure, leye-minme agritcheye å boûsson d' on costé, et å på di l' ôte des costés) metou dins tere et rascovrou avou do såvlon, po k' el fåcon n' voeye nén les pîces.
Emtene-dilé-Inguezêye
Accint do walon
L' accint namurwès a ddja des inflouwinces d' après Lidje (Mêfe) et vinant do Roman Payis.
Vive nosse Walonreye (tchanson)
Tecse del tchanson
Rèspleû Vîve nosse Walon’rèye,
K’on n’ djåze pu di s’ vîlèsse
Mojhito
Rilomêye
Viè l' fén del dijhnêye 2010, les abwessons å rome ont divnou mo peuprece, inte di zels el mojhito.
Hårdêye difoûtrinne
Deus fôrmules di mojhito, ene avou alcôl ey ene sins.
Conneu
Istwere
Les bokets d' rominnès panes ritrovés a Conneu mostrèt ki l' eplaeçmint do viyaedje a stî foirt vite ocupé, et ça do fwait ki s' relief li rindéve foirt åjhey a l' disfinde et k' i gn aveut bråmint des bounès teres tot åtoû.
Dramatike walone di Djilî
Li Dramatike walone di Djilî, c' est ene dramatike ki djowe e walon, askepieye a Djilî, et ki s' no est e francès : Les Disciples de Chenier (Les shuveus da Chenier).
Altene
Tuzance walone
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Mathieu Schoevaerdts
Ricnoxhance
Vaici, èn ôte ki rprind l' sudjet d' ene di ses graveures.
D' onk di ses shuvants, dins on covint d' Versailles.
La Walonne
Li rvuwe di belès letes "La Wallonne" n' a rén a vey avou li rvuwe e francès sol walon del SLLW "Wallonnes".
Les Soverdeas d' après Djodogne (soce)
Elle eplaide li gazete e walon "Lë Sauvèrdia".
Spetin
Li Spetin, c' est on crodjambot ki dmeure dins l' brouheur et dins l' noereur, et k' apice les efants ki rexhèt dvant l' ouxh cwand i fwait spès (did la si no: spès tins). Li Spetin si rescontere purade dins les bwès d' Årdene. I s' pout candjî e tchén u e leu. I pout eto divni èn ome u èn åbe. I rexhe al brunete.
Sovnis d' on gamén di noste Årdene (sovnances)
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Redjårbaedjes e walon
Martin Luther King
thumb|120px|left Martin Luther King, c' esteut on pasteur noer amerikin, ki pretchive po ene meyeuse djustice inte les noers et les blancs.
Les Cayés walons (gazete)
Istwere et discrijhaedje del gazete
Ahotêye pal guere 1940-1945, elle a ricmincî e 1947, rimetowe en erote pås Relîs Namurwès, adon ki Joseph Calozet esteut prezidint eyet Paul Maréchal, penleu.
Tot on tins, l' essegne des CW, c' esteut ene passete, la k' on va scramer les tecses, po n' leyî coler k' les meyeus. Did la li spot essegnrece del rivuwe : "Waire mins bon".
Steven Spielberg
Il a skepyî li 18 di decimbe 1946.
21 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Niemen (aiwe)
Les pus grandès veyes so Niemen sont Hrodna (Belaruss) eyet Kaunas (Litwaneye).
Sovnances et ôtes tecses da Louwis Rmåke
Sacwants racsegnes eciclopedikes
Rmåke
Roger Nicolas
Ovraedje pol tchampnwès
Il a rashonné des tecses e tchampnwès dins on live lomé Récits champenois en Basse-Semois (2017).
Eritaedje
Droets d' succession
El Beldjike, les eritîs doevnut payî ene taeye a l' estat po poleur aveur l' eritaedje. Pus ki l' parintêye est lon, pus ki les droets d' succession sont tchirs (disk' a 80 åcint po les nén-parints, tchoezis pa testamint).
Prôze nén racontrece
Li grand vude del mitan do 20inme sieke
Li 20inme sieke va vey li montêye des fjheus d' belès letes, et on-z a rovyî kel walon poleut siervi a ôte tchoi.
Eritaedje
Candjmints do pårtixhaedje pa testamint
S' i gn a des efants, li testamint ni s' pout fé ki pol foû-pårt (pårt nén oblidjeye), k' est come ene pårt d' efant.
Prôze nén racontrece
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Sicrijhaedjes e walon Categoreye:Sicrijhaedje Categoreye:Prôze nén racontrece e walon
Spirou d' l' Atlasse
thumb|apicî et tnou avou on haerna Li spirou d' l' Atlasse u skiron d' l' Atlasse u spirou amazir, c' est on ptit spirou k' on n' trouve cåzu k' å Marok.
Atlantoxerus getulus
Fraipont
Tuzance walone
Joseph Lahaye î a crexhou.
Vedje (muzeure)
Les mots "vedje" et "verdjinete" rivnèt cobén dins des nos d' plaeces del Walonreye.
François Loriaux
C' esteut on fjheu d' tchansons e walon et on tchanteu do payis d' Tchålerwè.
Rilomêye
Françwès Loriaux eplaidive ses tchansons so des foyous, avou des dessinaedjes di fels årtisses di ç' tins la, come, Jean Kitt (Jean Lemaître). Li dessén n' aveut rén a vey avou l' tchanson (cial, c' est on djouweu d' bale).
On live «Tchantans Françwès» et ene plake lazer odio (tchantêye pa Pascal Heringer) ont rexhou e 2000.
Pîce di teyåte e walon
🇱🇰 Djivêye di pîces di teyåte e walon 🇱🇰 Categoreye:Pîces di teyåte e walon Ene pîce di teyåte e walon, c' est ene pîce di teyåte k' on î djåze walon.
ETA
Mins a pårti di 1974, la ki les touwaedjes di l' ETA divnît todi pus aveules, et acsure des inocins, l' organizåcion va schetler e deus. Gn è va-st aveur ene coxhe lomêye ETA militåre, avou bråmint des egzilés ki viként å Payis Basse francès et ki volént si bate militårmint. L' ôte schetla, lomé ETA politico-militåre, c' esteut purade des abshuveus ki dmorént å Payis Basse espagnol et ki veyént pus voltî les accions politikes.
Eto, cwand gn a yeu les petaedjes di bombe dins l' trin d' Madrid e moes d' måss 2004, li govienmint Aznar a ametou do côp l' ETA. A toirt, paski les djins ont bén veyou clair, et ki l' ETA n' aveut rén a vey avou ça. Cisse codujhance la do govienmint a stî po beacôp dins li grosse buze kel pårti populaire a-st atrapé ås vôtaedjes ki s' passént troes djoûs pus tård.
Li pope d' Anverse (roman)
Il a moussî foû e 1896, pu esse replaidî a môde di fouyton dins l' årmonak des cwate Matî.
Atelêye cogne (sustantif amazir)
Ci candjmint d' voyale la di l' atelêye cogne n' est nén l' minme po tchaeke mot. Elle doet esse dinêye dins les motîs d' l' amazir come c' est l' cas e motî IRCAM di tot li cmon amazir marokin.
Vuzlêye cossoune
Cossoune Categoreye:Fonetike Ene vuzlêye cossoune ou doûce cossoune (on pôreut dire eto : sounante cossoune ou mole cossoune) (e francès : consonne sonore ou voisée; e-n inglès voiced consonant; e neyerlandès : zachte medeklinker, gestemde medeklinker, stemhebbende medeklinker; ezès romans lingaedjes : sonora...), c' est ene cossoune ki s' prononce tot fjhant aler les coides del vwès.
Ragniye
Ragniye (la-minme ‘’Râgnîye’’, F.  Ragnies), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Twin, el province do Hinnot.
Etimolodjeye
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Djezus d' Nazarete
Si skepiaedje sieve di prumire anêye å calindrî grigoryin, eployî pa toplin des payis sol Daegne.
Les crustins l' lomnut «Djezus-Cri» ou «li Crisse». Cwand on djåze du lu come efant, on dit cobén: l' «Efant Djezus», u (po djåzer ås efants) li «Ptit Djezus».
Vuzlêye cossoune
Alondjmint otomatike do prononçaedje des voyales I, U & OU divant les vuzlêyès cossounes
L' alondjmint otomatike do prononçaedje des voyales I, U & OU si fwait divant les doûcès cossounes ou vuzlêyès cossounes:
Cawete -tene
Li cawete -tene provént d' ene cawete tîxhonde -antina, divnowe e vî walon -entine (Hemmetines, 1015, Gramentines, 1435), pu e walon -tene.
Djezus d' Nazarete
Sipårdaedje des pretchmints da Djezus-Cri
Dins on live so les grands persounaedjes k' ont l' pus candjî l' vicåreye di tos les djoûs des cis k' ont vnou après zels (Michel Hart, The 100, a ranking of the most influential persons in history) eplaidî e 1978, Djezus-Cri est metou troejhinme (dirî Mawoumet eyet Isaac Newton).
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Islam Categoreye:Rilomés Djwifs Categoreye:Palestene Categoreye:Askepieus di rlidjons Categoreye:Pår rilomêyès djins
Cozake
Les Cozakes ni sont nén les "Kazaxhes" ki dmornut ouy e Cazaxhistan.
E walon, li mot "Cozake" a divnou on cmon no.
Rilomêye
Bråmint des Cozakes ont divnou les djindåres des Tsårs et fé les laidès bzognes po leus mwaisses.
Fize-li-Mårsale
''Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî a Fize et a Mårsale.
Rivômixhaedje
Li rvômixhaedje, c' est li rexhowe do stoumak, pal l' avaloe pu l' boke (u l' nez), tot d' on côp, et sins k' on nel voye, del nouriteure k' on-z aveut magnî ene miete divant.
Rinådaedje sorlon les biesses
Po les roemiants, li rvômixhaedje est diferin do roemiaedje, mågré ki c' est l' minme mecanisse, disk' al boke, todi.
Les Awires
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Joseph Duysenx
Sacwantès pîces di teyåte da Djôzef Dwizink
Duysenx, Joseph Duysenx, Joseph Duysenx, Joseph
Basse-Veye (Hamtea di Tchålerwè)
Edroet
<mapframe latitude="50.40622" longitude="4.440494" zoom="15" width="337" height="177" align="center" />
A schipe (powinmes)
Prumî eplaidaedje
Les 52 powinmes del schôtlêye avént ddja stî eplaidîs e 1992 dins l' coleccion «Dire et scrire e walon».
Boufletes
Senes clinikes
Sovint, les deus costés n' sont nén acsûts e minme tins.
Kicker
Kicker ([FR/BE] Kicker ; [FR/FR] Baby-foot) est on djeu ki rishonne å fotbale. Çoula si djouwe so ene djinre di tåve, i gn' a deus ekipes (soit 1 VS 1, obén 2 VS 2). Tchaeke ekipe a cwate pougnêyes : on prumî po 'l gôl, on deujhinme po 'l bak, on ôte po 'l alf ey on dierin po 'l dvant. Vos ploz è trover dins sacwants cåbarets e Walonreye eyet totavå e Beldjike. centré|vignette|Çoucial ene tåve di kicker.
Klaipeda
Istwere
Li plaece est cnoxhowe come peuplêye pa des tribus del Baltike ossu timpe ki les prumîs siekes di noste ere. So ene longowe termene di tins li veye apårtineut al Prûsse Levantrece, eyet esse lomêye Memelburg ou Memel, do nom almand di l' aiwe di Niemen.
Grands Klaipedyins
Categoreye:Litwaneye
Divuzlêye cossoune
Ene divuzlêye cossoune ou deure cossoune (on pôreut dire eto : ou cossoune sins vuze ou soude cossoune) (e francès : consonne sourde; e-n inglès unvoiced consonant; e neyerlandès : zachte medeklinker, gestemde medeklinker, stemloze medeklinker; ezès romans lingaedjes : sorda), c' est ene cossoune ki s' prononce sins fé aler les coides del vwès.
Les vuzlêyès cossounes sont l' årvier des vuzlêyès cossounes.
Pont d' alondjmint otomatike do prononçaedje des voyales I, U & OU divant les dvuzlêyès cossounes
Dabôrd, i fåt ortografyî on toetea si l' voyale est longue.
Tarik Ben Ziyyad
Tarik Ben Ziyyad (sicrît pus lete pa lete a pårti d' l' arabe : Tariq Ibn Ziyyad, طارق بن زياد), c' esteut on tchîf militaire de Tlemcen ki passa li stroet d' Djibraltar e 711, et cmincî li colnijhaedje di l' Espagne pås Arabes.
Cawete -ot
C' est ossu ene cawete ki sieve po lomer les dmorants di sacwants viyaedjes.
Dobès cawetes avou -ot
Avou l' cawete -ea (ki dvént li ristitchete -l-), ça dene li dobe cawete -lot.
Les viyaedjes ki les dmorants ont on no avou -ot
Gn a eto: Paris: les Paridjots.
Betchete e-
Li betchete e-, c' est ene betchete k' a deus diferinnès valixhances:
Gré-Dwecea
Gré-Dwecea (la-minme Gré-Dwècha, F. Grez-Doiceau), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
Cawete -eye (no d' plaece)
Li bodje pout esse eto on cmon no come "mont" (did la: Montneye).
Jany Paquay
Ouve pol walon
E 2004, ele riprind e minme tins 900.000 Walons, tot-z acviernant les rapoirtaedjes di «Wallons-nous».
Douda d' Aiwe d' Oûte (pitit roman)
Sol no d' Douda
Douda, c' est l' såvadje no d' on Oûtlî k' aveut on difåt d’ prononciåcion ki lyi fjheut dire « d » ou « t » al plaece di « g » ou « k ». E 1815, å ndalaedje des Francès et a l’ arivêye des Holandès, il aveut abouté : «Fårè bén distandjî l’ Douda distonte li Tamembert !»