cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Li gros laid cani (floriconte)
Tinme
I passa l' ivier tot-z edurant co traze et traze histous. Mins å bontins, come il naivyive e-n on vevî, i rveya des cégnes. I vola s' aprepyî d' zels tot sondjant k' il alént touwer, paski lu, si laid, aveut oizou vni addé des si mådjestiveus oujheas. Mins on cårpea, ki vneut taper do pwin a ces cégnes la, criya a ses copleus : « Wai ! la, gn a on novea !!! »
Yebe del Sint-Djhan
Alére
P. Otjacques, Bouneur del Sint-Djan, bouneur tot l' an, Li Rantoele l° 33, bontins 2005.
Larink
Djusse padrî (po les djins, ki s' tinèt stampés), gn a l' farink.
Ådvins, gn a les coides vuzreces. Dabôrd, c' est dins l' larink ki l' vwès askepeye.
Li tinroxh tiroyide (onk des tinroxhs do larink) brike ådfoû sol divant do hatrea po fé çou k' on lome li gaviote.
Xavier Bernier
Di s' mestî, il est mwaisse di muzike al hôte sicole di Tornè.
Ouves pol walon
E 2002, i fwait s' memwere so les tchansons e walon, et l' lomer «Tchantans nosse bea lingaedje».
I prezinte eto des coferinces so les tchansons e walon.
Bodje (discramiaedje)
…
1744
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Rampioûle
Ene rampioûle, c' est ene plante ki s' rôle åtoû do bodje des åbes, et viker tot lzès formagnant.
End a sacwants sôres, co a discramyî.
Såvadje tchersî
Prunus avium
26 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
24 di fevrî - 25 di fevrî - 27 di fevrî - 28 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
Anêyes 1060
1060 | 1061 | 1062 | 1063 | 1064 | 1065 | 1066 | 1067 | 1068 | 1069
Alessandra Negrini
Cårire
Negrini Negrini
Waibe-blok
On waibe-blok u djournå éndjolike, c' est ene waibe da ene sakî wice ele dit l' sinne tos les djoûs, ou cåzu. Adon, c' est ene sôre di djournå intime, mins so les fis, k' on pout tertos lére, et co-z î leyî afeye des ptits messaedjes. C' est eto ene fele usteye po les politikîs u po les cis ki sont sconte di zels. Les waibe-bloks polèt esse atakés pås bôreus, come les emilreyes.
David Goffin
Alére
Jean Goffart, El tenisse da David; 84, ivier 2017-2018.
Marie-Jeanne Cheruy
Cheruy
Manhé
Manhé (fr: Manhay) est ene novele comene intité del Walonreye, ki n' egzistéve nén dvnat, sikepieye li prumî d' djanvî 1977, el province do Lussimbork.
thumb|Eplaeçmint del comene el province
Jean-Guillaume Delarge
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.
Teris do Mårtinet
Istwere do tcherbonaedje
E 1886, li tcherbonaedje divneut onk des principås sidjes des Tcherbonaedjes d' Moncea-Fontinne, disk' al fén e 1967. Les pousses avént co roté disk' e 1979. El parfondeur del principåle pousse sereut 958 metes, sorlon ès dale.
Sebastopol
thumb|left|100px|L' unifôme del flote del Noere Mer thumb|100px|Toetea des sôdårds trouks Sebastopol (e rûsse "Севастополь", Aqyar e tatår, Sébastopol e francès), c' est ene veye di Crimêye, on pôrt metou sol Noere Mer.
Istwere
Do tins d' l' URSS, ça a stî on grand poirt militaire, sol Noere Mer, la kel 6inme flote aveut s' djîsse.
Radostin Stoychev
Il a skepyî li 25 di djanvî 1969 e l' Bulgareye.
Båzeke
Difoûtrinnès hårdêyes
Li waibe del comene
Ólvega
Ólvega, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Raoul Hedebouw
Raoul Hedebouw, c' est on politikî d' gôtche lidjwès ey el prezidint do PBB. Il a stî el poite-messaedje pindant lonmint.
Rilomêye
Il est cnoxhou po dner ene grande pårt d' ès cwénzinne å PBB. Dj' ô bén k' e 2016, i vikéve avou 1 600 € d' ses shijh meyes uros eyet dner l' restant a s' pårtî.
Blanc håvurna
Categoreye:Åbes
Lozindje (hamtea)
thumb|tchestea
Moude e l' iye ås gades (teyåte)
Livret del pîce e walon
Cist eplaidaedje la a stî adiercî pa Batisse Frankinet et Matthieu Balthazard avou l' aidance di Gilles Monville et Jacques Warnier.
Livret del pîce
Province
Categoreye:djeyografeye administrative Ene province, c' est on boket d' on payis, sorlon li dicotaeyaedje k' i gn a, metans el Beldjike, ås Bas Payis, å Canada, å Marok, evnd. C' est on sistinme administratif (et on mot) ki date di l' Impire romin.
10 di setimbe
Li 10 di setimbe, c' est li 253inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 254inme po ls anêyes bizetes), avou 112 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Province
Discotaeyaedje ouy
El Beldjike, asteure, gn a 10 provinces, cénk el Flande et cénk el Walonreye.
Cawe-di-rat
Li cawe-di-rat n' est nén li cawe d' on rat.
Jean Wyns
Ouve e walon
Il est onk des askepieus di l' ALWAC. I ndè srè l' bibiotekî di 1909 a 1910, et vice-prezidint di 1926 a 1938.
76
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
L266
Li L266 est ene voye vinant d' Courcele, wice el voye s' disribanî del L112A (ki porshuve do costé d' Trejhniye), eyet s' finixhant ås Shijh Perriers d' Sovret.
Noûrecsisse
Livea walon
E 2011, ene troke noûrecsisse burtaenike, Blood & Honour, aveut-st askepyî ene seccion walone.
3 d' setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
1î d' setimbe - 2 d' setimbe - 4 di setimbe - 5 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Falacha
Li teyoreye des crustins etiopyins
Cwand l' Timpe di Djeruzalem a stî remolou (e 586 divant l' Crisse), gn a sacwants curés k' ont ebagué foû d' Djeruzalem, et prinde avou zels l' åtche di l' aloyance et bråmint des agayons do timpe. Et lzès muchyî so l' iye Tana Kircoss, e-n Etiopeye. C' est sfwaitmint k' i gn a yeu ene rilidjon israyelite foirt diferinne di çki s' a passé pus tård e l' Palestene.
Li pus grande pårteye des Israyelites ont stî moennés evoye e Babilone, et seulmint ene tote pitite pårteye, ki c' est l' peclêye del dischindance di Djuda (les Djwifs), k' ont rebagué a Djeruzalem, foû d' Babilone. Termetant, les curés k' estént muchîs e l' Etiopeye s' ont comaxhî avou les djins did la. Adon, cwand l' Evandjîle a stî pretcheye e-n Etiopeye, ç' a stî åjheymint rçuvou. Mins ene pårtêye did zels n' ont nén vlou. Co ouy, l' åtche di l' aloyance est wårdêye a Acsoum, e l' tchapele di Nosse-Dame-di-Siyon. Et les cayets do Timpe da Salomon sont co e l' abeye crustinne di Tana Kircoss.
Voyaedje des abagants Falachas eviè Israyel
L' ebagaedje dura cwarante ans å long.
Ipocalcemeye
On l' rescontere dins sacwants maladeyes des djins et des aclevåvès biesses.
Civilizåcion
Motlî
Po dire totes les djins et tos les payis ki shuvnut ene metowe civilizåcion, on djåze eto sovint di monde (monde arabe, monde occidintå).
Tchansnî
Tchansnîs avou des tchansons e walon
thumb|left|100px|ôte tchansnî e walon
Véronique Roba
On tecse otobiyografike
I. Fåt croere ki l’ Bon Diu m’ a rovyî Å moumint k’ dji dveu vey li djoû Paski c’ est l’ nute k’ i m’ a leyî : Ene ranse ås ouys ki poirtèt l’ doû. Mins n’ dit-st on nén ki les måvis E l’ noeristé d’ leus broûlés ouys Ni dit-st on nén k’ i tchantèt mî ? Leu solo, c’ est l’ minne, pol djoû d’ ouy.
El Djadida
Istwere
Categoreye:Veyes do Marok
Djouxhire
thumb|djouxhire ås [[siné (plante)|snés]] Ene djouxhire (on dit eto: ene trîxhe, on trî, on triyot), c' est ene tere ki n' est nén tcherwêye po s' ripoizer èn an, sorlon on vî sistinme d' agriculteure did divant les ecråxhes tchimikes.
Mariette Chinon
Mariette Chinon, c' est ene sicrijheuse e walon do payis d' Lidje.
Ebagance des Falachas eviè Israyel
Målåjhminces di l' egzôde
Pu, po l' ascoyance e-n Israyel, gn a yeu des mantches a mete, ca li djudayisse des Falachas n' est nén ricnoxhou pa les rabins come on rite djwif d' accion.
Maurice Peclers
Di s' mestî, il esteut apoticåre.
Tchålerwè Beas-Årts (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Tchålerwè Coûtchant | Tchålerwè Beas-Årts | Dårmè Pidjes
Sunite
Dins l' monde etir, les Sunites sont leus bråmint dpus k' les Chiyites.
Djihan ki ploye et Linete Makêye (arimé)
Tecse del tchanson
- Ci sont totès colibetes Ki vos m' contez, loyåd Djhan! Dji so eco trop djonnete Po-z etertini (intrètni) des galants. Mins dj' a ene sacwè ki m' tourmete, Dji croe k' c' est on diåle-volant Ki fwait ki dji so-st inkiete Ki m' fwait awè l' trosse-galant.
- Dji voe bén k' i fåt k' i pete; Vos estoz trop complaijhant! Mins si vs estoz ene trompete, Dji serè tabeur batant! Et po ricnoxhe nosse hobete, Nos î metrans on crexhant... Dji serè todi Linete Et vos seroz todi Djhan.
Oronde d' aiwe
Vicaedje
Ele fwait s' ni dins des trôs fwaits dins les perets, les såvnires, les dunes, tote ene binde d' oujheas eshonne.
Diyalectolodjeye walone
A Nameur, Jean Guillaume.
Teleboutaedje
Istwere
Li teleboutaedje ni cminça coranmint k' avou les copiutreces poirtåves.
Pondeu (discramiaedje)
Discramiaedje dins l' motî Forir
pondeu : peintre, qui exerce l'art de la peinture. - Pondeu del Sicole di Rome, di li Scole flaminde : peintre de l'Ecole de Rome, de l'Ecole flamande. - Pondeu d' istwere: peintre d'histoire - Pondeu d' payizaedje : paysagiste - Aprinde li pondeu : apprendre la peinture - Måva pondeu, pondeu d' essegne : mauvais peintre, peintre d'enseigne - Ci n' est nén on pondeu, c' et on croyoneu : ce n'est pas un peintre, c'est un crayonneur - Baguete di pondeu : appuie-main
Maján
Maján, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Jenny Slate
Jennifer Sarah "Jenny" Slate a skepî li 25 di måss 1982. C' est ene actresse di cinema estazunyinne.
Catedråle Sints-Mitchî-et-Gudule di Brussele
Brussele
René Brialmont
Riprins dins les antolodjeyes «Scrijheus d' Årdene» et, dabôrd, dins «Moti, scrît, tchanté åtoû d' Derbu».
Voyale naziåle
C' est des sons assez tipikes do walon, et des ôtes lingaedjes d' oyi.
xhiltant prononçaedje
Les naziåles "on" et "én", metowes å coron des mots si prononcèt xhiltanmint (come l' inglès -ing) dins l' payis d' Måmdey :
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Rifondaedje do walon Categoreye:Raspepyîs årtikes
Aldealpozo
Aldealpozo, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Igor Kolaković
vignette|330x330px Igor Kolaković, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 4 di djanvî 1965 e Podgorica, ene veye do Montenegro.
Tacloban
thumb Tacloban, c' est on pôrt des Flipenes, metou aviè 420 km å Sud-Ess di Manile.
Mårtchete
Ele prind sourd dilé Hassonveye, trevåtche Måtche et s' aler taper e l' Oûte nonnrece a Deulin.
Hatrea
Po les oujheas, sol divant do hatrea, gn a èn organe especiå k' on lome li djave.
Djelaba
Categoreye:Mousseures Categoreye:Afrike bijhrece
Émile Wenkin
Riprins dins l' Antolodjeye Scrijheus d' Årdene.
Dårmè Pidjes (Ledjir metro d' Tchålerwè)
(viè Gochliye) :
Waibe e walon
Li walon pout esse rifondou ou coinrece.
Bive (biesse)
Li bive ou castôr, c’ est ene biesse ås tetes ki vike dins les payis nén trop tchôds nén trop froeds.
37
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Duk d' Åle
Li Duk d' Åle, c' esteut di s' vraiy no d' nôbe : Fernando Álvarez de Toledo y Pimentel
Bive (biesse)
Alére
Categoreye:Biesses ås tetes Categoreye:Evayixhantès indjes
Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes (roman)
Istwere do scrijhaedje do live
Li 4 di djulete 1862, Lewis Carroll fijheut on toû e naçale sol Tamijhe avou les troes feyes då doyén di s’ sicole, Édith (8 ans), Lorina (13 ans) eyet Alice, k’ aveut ses 10 ans ç’ djoû la minme.
Sovnances d' on vî gamén (prôzes)
Il a vudî e 1932 amon l' eplaideu "Duculot" a Djiblou.
Contnou
Egzimpes de ridjhaedjes di fråzes d' oteurs dins l' live
Coirnaedje (årtisyince)
Cåzes do coirnaedje
I pout provni do nez, del goidje (larink u farink) u — pus rålmint — del tchenåle a l' air.
Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes (roman)
Racourti
Tot åd dilong do conte, Alice va poleur crexhe (disk' ådzeu des åbes) et discrexhe (assez po manker di s' neyî dins ene basse fwaite di ses låmes).
Ratournaedjes
E walon, gn a yeu on translataedje fwait pa Jean-Luc Fauconnier k' a moussî foû e 2012 (Lès-avirètes da Alice ô payis dès mèrvèyes, ISBN 978-1-78201-005-0).
Leonardo DiCaprio
Referince
DiCaprio
Papî Doppagne so les nos d' plaece des viyaedjes del Walonreye francesse
Categoreye:Toponimeye do walon
Andalouze (såce)
Istwere
Contråvmint å no, l' andalouze vént d' el Beldjike eyet nén del Sipagne.
Halcrosse E
Sourdant
Categoreye:Linwince Categoreye:Croejhete walone
Curé falacha
Categoreye:Falachas Categoreye:Priyesses di totes les ridjons On curé falacha (ou ofrixheu), c' est on priyesse des djwifs etiopyins.
Falacha d' Israyel
Categoreye:Falachas Categoreye:Israyel (estat) On Falacha d' Israyel, c' est on djwif etiopyin k' a-st abagué e-n Israyel dispu les anêyes 1970 et disk' å djoû d' ouy.
Georges Ista
Èn arimé da sinne
C' est èn ôte classike des bates di recitaedje des efants
Hassonveye
C' est vola k' el Mårtchete prins sourd.
Youssef I d' Gurnåde
Vicåreye
Si veye est bén cnoxhowe ca l' grand voyaedjeu Ben Batouta vizita li rweyåme di Gurnåde l' an 1350.
Dins les belès-letes e walon
C' est onk des mwaisses persounaedjes do roman e walon da Djôzef Mignolet, «L' amour a l' Alambra».
Colimamite
Senes del maladeye
Après 12 eures, li vatche ni magne pus. Li five ritome ddja. Gn a des matons dins l' laecea, ki dmane blanc.
Albert Thibaut
Albert Thibaut, c' esteut l' cuzén da Djåke Bietrand.
Tchîproûle
Ene tchîproûle u tchîpete u mizrete u sorbetch, c' est ene sôre di ptite sori.
Araedjî tchesseu
Modêye di Viepe
Dispu don, tos ls ans, li nute do djoû des åmes (do prumî å deus d' nôvimbe), i rvént wåler åtoû do tchestea d' Viepe avou ses tchéns. Et on-z ôt bén li brut di s' coine, mins stofé.
Polisemeye
On pout ossu apliker ciste atuze la a des senes.
Fåsse tchesse
Modêye di Rotchô
On-z oyeu eto hawer les tchéns dins les airs et al tere, mins on n' veyeut måy pont d' djibî.
Gn a todi onk ki sayive d' apicî des ptits tchéns et lzès mete dins s' banete, mins li londmwin å matén, les ptits tchéns n' estént pus la.
Sint Lambiet
Vicåreye
Mins li rwè Pepin s' meta cwite do minisse Ebroyin, et rhoukî Lambiet å Traik.
Mogimont
Mape
<mapframe latitude="49.850146" longitude="5.071585" zoom="15" width="407" height="369" align="center" />
Isber
Coleurs
Po les isbers avou des coleurs al manire d' on zebe, on-z elzès ritrouvnut seulmint e-n Antartike. I sont askepyîs avou l' enancraedje di l' aiwe d' mer dins des bîleures astampêyes. Les ales savnut afeye dner des vetès royes åzès montinnes di glaece tins d' leu crexhince dsu mins so les bokets dins l' aiwe.
Djimepe-so-Sambe (viyaedje)
Djimepe-so-Sambe (dins ene fråze, å pus sovint «a Djmepe» (/a ɲ.'mɛp/); la-minme «a Djmeupe» (/a ɲ.'məp/) ; fr: Jemeppe-sur-Sambre), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
Roemiaedje
Rotaedje del rmawiaedje
Li rmawiaedje ni rote ki paski les roemiants ni maweynut nén l' amagnî. Foiravant k' i n' ont nén l' tins, todi a l' awaite d' on magneu d' tchå k' elzè vénreut scroter.
Li yebe, waire kibroyeye, arive dins l' panse. Les gros bokets dimornut å dzeu. C' est zels ki vont stombyî des rcuveus d' messaedje do costé do trô d' arivêye di l' avala (cardia), ki s' drouve å moumint ki l' panse (et l' bounete) si rastrindèt, et fé rmonter l' roeme.
Ride-cou
On ride-cou u ride-so-s'-cou (eto: on tobogan), c' est on djeu d' efant la k' djouweus montnut so ene pitite schåle, po-z avni so èn apas, pu s' leyî rider, so leu cou, tot do long d' ene plantche avou des boirds po les waeranti.
Fås sint
Fås sints askepyîs avou ene idêye politike dirî l' tiesse
Sint Napoleyon.
Cinte (Hamtea di Lodlinsåt)
Corons
On-z î ritrove deus grans corons : Bonnaire eyet El Tchenoe. Bonnaire est å Coûtchant do hamtea, adon k' El Tchenoe si trove å Nonne-Levant.
Compôzucion
Gn a sacwants principås edroets dins ci hamtea ci :
Rotchfoirt
Li Grand Rotchfoirt (la-minme, Rotchfwârt, Fr. Rochefort), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el Province di Nameur. thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province
Li Bate (Lidje)
Sourdants
Categoreye:Lidje
Sargo ås grossès lepes
Discrijhaedje
I pout fé disca 55 cm, mins pus coranmint åtoû d' 35 cm.
Pî-note
Categoreye:Lives Categoreye:Imprimreye
Taetche di Djuda
Motlî
Ôtes sinonimes :
Paul Malherbe
Vicåreye
I va a scole ås Djezwites a Salzene. Pu å grand seinaire di Florefe; adonpwis vini ristudyî l' filozofeye a Nameur, pu a Lovén.
Badjimont
Aiwes
On dit ki, po les gotires di l’ eglijhe, ene moenne l’ aiwe so Smwès, l’ ôte so Mouze.
Paul Malherbe
Vicåreye
I djha ene messe e walon li londi des fiesses del Walonreye dispu diviè 1980 disk' e 2016, avou l' tévé ki shuveut cist ofice la.
Mårloye (Wahå)
Mårloye a dné des nos d' famile del Walonreye ki si scrijhèt ouy: Marloye, Marloy et Marloie.
Jean-Guillaume Levaux
Jean-Guillaume Levaux, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Vervî
Édouard Laurent
Ouve e walon
I scrijheut por lu, sins esse eplaidî. Ci n' est k' e 1937, avou l' askepiance des Cayés walons, ki ses ouves ont polou esse publiyeyes (après s' moirt).
Ovroe (divizaedjes)
Ça cmince sovint pa on prezintaedje, et s' porshuve pa ene bate di dvizes sol kession
Joëlle Spierkel
Ouve pol walon
E 2014, ele rexhe si prumî live, so Colas Bosret: «Bosret di s' no d' famile». Pu ratourner «Les grands åbes» avou l' accint do walon do Mitan.
Sourdants
Spierkel Spierkel Spierkel
Yopôl III d' Beldjike
Vicåreye
Mins, e plinne guere, i s' rimareye avou Lilian Baels, çou ki va amoenner del haeyåvté disconte di lu, vinant di toplin des djins.
Batreye des sporons d' ôr
Li batreye des sporons d' por ou batreye di Courtrai, c' et ene batreye ki s' a apssé a Courtrai li 11 di djulete 1302.
Almaluez
Almaluez, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Saule
Etimolodjeye
Saule est eto on francès mo ki vout dire : så
Istwere
Il a todi stî djondant des efants. Ki ci soeye avou des waitrès ubén des vizites a scole.
Trexhe
Motlî
Po ene trope di djins ki dansèt cisse danse la, on dit k' i «moennèt les trexhes» ou k' i «trexhlèt».
Crama
Li pindaedje do crama dins ene novele måjhon, c' esteut eto ene fiesse ki poirtéve li minme no. On ndè cåze dins li rlomêye tchan son Lolote da Djåke Bietrand.
Mawoumet
Ricnoxhance come profete
Les crustins et les djwifs ni ricnoxhèt nén Mawoumet come on profete.
Cizete (plante)
Vicaedje
Li fleur va flani e l' ivier, et å bontins, les foyes crexhèt foû d' l' agnon k' est dins tere. Les grinnes ki poirtèt l' pwezon, sont-st å mitan des foyes. Ça fwait ki l' plante wåde si pwezon, minme fåtcheye et fenêye.
Joseph Michel
Il a cmincî dins l' politike e 1947 (ås djonnesses PSC). Pu monter : 1952, prezidint des PSC po Vierton; Consyî comunå e 1958; scabin ås finances e 1959; adonpwis, pårlumintî e 1961.
I djåze voltî e gåmès.
Verdjale
Fijhaedje del verdjale
Po fé del verdjale, i fåt fé boure li schoice do hoûssea. Cwand ça schoume, on leye prinde li schoume.
Tchicago
Dins les belès-letes e walon
N a-st ene ramexhnêye di noveles da Lucyin Mahin k' a stî lomêye å cmince "Tchicago-el-Walonreye".
Bernard Daussin
Hårdêye difoûtrinne
Daussin
Adolphe Picard
Cårire
Il ava scrît bråmint d' tecses avou Alphonse Le Roy, sol no d' Alcide Pryor.
Conteye
On conte est l' dizotrin d' on prince. Il est ådzeu d' on duk ki ringne so ene dutcheye.
Christian Lemeur
Di s' mestî, il esteut on sportif di hôt livea.
Pegnon d' rotche el mer
Ça pout esse ene iye ou on cåziyea.
Wolodimir Zelenskiy
Cårire
Padvant d' fé del politike, c' esteut èn umorisse. I djouwéve dinltins dins on fouyton ewou çk' on scoleu divegne prezidint. La eto k' c' est on produjheu, on fijheu d' fime ey on scrijheu.
Betchete ca-
Etimolodjeye
On a tuzé a 36 etimolodjeyes, dispu l' 19inme sieke (tîxhon, norwès, basse).
Petanke
PETANKE
Djeû à deus boles èt cauzu ostant d' djins k' on vout. A skèpiyî è l' France. L' cî k' a pièrdu sins awè mârké on pont s' vwèt oblidjî d' doner on bètch au cu d' Fanny. thumb|Bètch au cou d' Fanny
Côsse
Rilomés Côsses
Napoleyon Bonapåre
Fosse-li-Veye
Tuzance walons
Les plakes di rowes e walon sont drola dispu, å moens, 1982. Avou ça ki dispu li moes di djun 2022, èç comene ci est mimbe do programe « ''Oui aux langues régionales ! ''». thumb|Plake di rowe e francès et walon|centré
Arondixhmint di Nameur
L' Arondixhmint di Nameur est èn arondixhmint administratif del province di Nameur.
Fagne (ecolodjeye)
Istwere
thumb|rimanances des cwereus d' ôr (troufreyes di [[Libin)]]
Plantes des fagnes
thumb|ombion d' on såvadje sapén e l' Fagne (dilé l' [[tchapele Fichbaxh)]] 🇱🇰 Troufreye
Pîce a ene djin
L' adire inte li pîce a ene djin et l' monoloke, c' est k' cisse-ciale est vormint pus longue. Avou ça ki, on monoloke est sovint atûzlé po fé rire.
Oraye-di-beguene
Istwere
On les magnive tot les rtchåfant e for : c' esteut «rimete les caetche e for», k' a divnou ene ratourneure po dire «si rmete eshonne, après ene brete».
Siervaedje imådjrece dins l' lingaedje walon
Categoreye:Amagnîs et aboeres walons Categoreye:Frutaedjes
Dint
Po les dints des djins, loukîz a l' årtike «dint (ås djins)».
Timperateure
Li timperateure d' on coir fizike, c' esteut, å cmince, ene avirance del sintåcion di tcholeur ou d' froedeur k' ene djin a, tot l' sintant.
Salduero
Salduero, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Asnoe
thumb|Asnoe dlé l' Tchestea
Sucide
Rilidjons eyet sekes
Sacwants sekes come l' Ôre do Timpe solrece (avou notannmint : Luc Jouret) ont — oubén dins ci egzimpe la: avént — organizé brånmint des metaedjes a fén eshonnreces.
Joseph Houziaux
Ouves
Mins on lyi doet eto :
No di dmorant
Li no di dmorant si fwait tot-z acawant ene cawete å no del plaece. Ci n' est nén totavå l' minme.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Antroponimeye
Binamêye Revolucion
Mwaissès piceures
Ci côp la, les Francès ont-st abroké el Principåté (1795). Ci fourit li cminçmint do redjime francès.
Deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte
Compôzucion del lete
On est a pô près seur ki c' est bén sint På k' a scrît l' messaedje. Mins motoit ki ci n' est nén ene seule lete, mins deus u minme puzieurs. On acsegne aprume les tchaptrês 11 a 13, la ki l' ton est bråmint pus straegne et rprotchiveus ki dins les 10 prumîs tchaptrês.
Arganî
Eployaedje
Dins les coperatives, on n' eploye nén les djaeyes d' argane ramassêyes des hierdîs. On ramasse l' olive toumêye di l' åbe, li leyî souwer, la kel schafiote va ratchitchî. Adon, el siplitchî.
Li djaeye d' argane (ki respond al pirete d' on frut) est adon spatêye, et ndè rexhe foû l' amande (ki respond å nawea del pirete di sacwants fruts), ki va esse broyeye dins les moléns d' pire, po fé di l' ôle d' argane.
Li moirt do cier (tchanson)
Li moirt do cier, c' est l' tite e walon d' ene tchanson e francès, «La mort du cerf», ki l' cåzaedje est da Théodore Botrel eyet l' muzike da Albert Larrieu.
Nafría de Ucero
Categoreye:Castile et Leyone
Djivêye des raeces di vatches
Raeces do payis
Categoreye:Djivêyes * Categoreye:Bovrins
Sifes, taburîs et hoûlåds (tecses)
Li ramexhnaedje des tecses et les esplikêyes sont l' ouve da Michel Robert.
Bragård
Mousmints
Lo mwaisse djonnome esteut abiyî come on milôr (costume et crawate) et poirtéve ene cocåde, l' essegne di s' gråde.
1698
1693 | 1694 | 1695 | 1696 | 1697 | 1698 | 1699 | 1700 | 1701 | 1702 1703
Marcel Broodthaers
thumb|ene di ses ouves lomêye «li rujhe, e noer, c' est l' Beldjike» Marcel Broodthaers, c' esteut on sculteu bedje.
Motlî Pire Djilet d' après Bouyon
Il est rprins sol limero [S5] dins l' djivêye des motîs do walon.
Sourdants et piceures
Li transcrijhaedje n' est nén e sistinme Feller (metans "paûquètte").
Li son /ə/, ene voyale foirt corante après Bouyon, et k' est eto li spotchåve voyale est riscrîte pa on caractere a pårt "ė" (e avou on pont dsu).
Passeyisse
C' est ene cogne do tins-long après l' tins passé, k' est loukî come li bon vî tins.
Li passeyisse dins les belès letes e walon
On djha parey di Djôzef Vrindts.
Recuerda
Recuerda, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
L' Årdene foyowe (tecses)
L' Årdene foyowe (L'Ardenne fouyue), c' est on live e walon da Pire-Djôzef Dosimont.
Studias do motlî
Gn a la inte 1000 et 1100 mots, riscrîts e sistinme Feller.
Boune nute Maroye boune nute mi feye (sketch)
Rititraedjes e francès
Maurice Piron li lome «Querelle de ménage» (margaye divins l' manaedje).
Scole prumaire
Sourdants
Categoreye:Acsegnmint
Cocote (coujhene)
Gn a ene modêye pus modiene, e-n acî, avou on shoflet po leyî l' wapeur moussî foû : c' est li cocote-munute.
Matinêye
Sourdants
Categoreye:Moumints do djoû
Cargnon
Cargnon (F. Quaregnon), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot. thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province thumb|Måjhon-comene Ban d' Cargnon
1î sieke
-2inme sieke | -1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke | 3inme sieke
Anêyes 1660
1660 | 1661 | 1662 | 1663 | 1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669
Stîle manouwelyin
Categoreye:Årtchitecteure Categoreye:Portugal
Arondixhmint
Sourdant
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Administråcion Categoreye:Arondixhmints del Walonreye
Memwere di mwaistrijhe
Sacwants memweres di licinces ont divnou des motlîs walons.
Batreye di Brinne-l'-Alou
Rimimbrances
Li batreye est rmimbrêye pa l' hourêye do Liyon d' Waterlô metowe Brinne-l'-Alou.
Amagnî
Èn amagnî ou amindjî (on dit eto: ene nouriteure), c' est ene sacwè k' les djins magnèt, eneviè èn aboere ou abwesson, k' est bevowe.
Anêyes 1640
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Dint (ås djins)
Antomeye do dint
Li dint est fwait di sacwants coûtches:
Jacky Adam
Dins sacwants, i riscrît des temognaedjes di mônîs waloncåzants.
Ecråxhe tchimike
Istwere
Les gros cinsîs (sovint des tchesturlins ont cmincî a-z è semer å cminçmint do 20inme sieke.
Compôzucion
Li pus grande pårt des ecråxhes tchimike contnèt:
Asfi
Categoreye:Veyes do Marok Categoreye:Veyes et viyaedjes do Marok Categoreye:Impire portuguès
Foyes di tchinne et fleurs di brouyire (tecses)
onk des tecses di l' ovraedje (p. 57).
Ciria
Ciria, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Scrijha ë
Feller-Soverdeas
I note li son œ (E bén «deur» ) dins li sistinme Feller-Soverdeas.
Les måvas byins (fime d' imådjes)
Les måvas byins u les mwais valets, ki l' mwaisse tite, e-n inglès, c' est The Bad Guys, c' est on fime d' imådjes éndjolike k' a vudî e 2022.
Les grands åbes (live d' imådjes)
Li mwaisse ouve a stî fwaite pol walon, so on ratournaedje da Paul-Henri Thomsin. Elle a wangnî l' prumî pris di fjhaedje d' on live d' imådjes e walon del Federåcion Walonreye-Brussele (2014).
Il a stî eplaidî pa «Noer Dessén» e 2014. C' est l' l° 3 del coleccion Les bablutes.
Corwaitaedje economike
I dmeure a rgreter li furlaedje di cwårs a fé 5 modêyes e walon, çou ki fwait scrire a des cis k' i gn a :
Fondaedje (linwince)
Fondaedje do H prumrece
So Tchålerwè, il a ttafwaitmint disparexhou: l' âye /l‿aːj/; dès-âyes /dɛ.z‿aːj/.
Anêyes 1630
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1610 | anêyes 1620 | anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650
Lete B
Prononçaedjes del lete B e walon
Ele riprezinte ordinairmint li son B (cossoune leprinne vuzlêye).
Monique Dussaussois
Monique Dussaussois, ki scrijheut pacô sol no d' pene di Mouchone, c' esteut ene sicrijheuse e walon del Lovire.
Lionel Messi
Lionel Messi, c' est on rlomé fotbalisse årdjintin.
Il est rwaitî come onk des meyeus djouweus do tchampionat espagnol dins les anêyes 2010 avou Cristiano Ronaldo (padvant k' il åye e Itåleye). Di pus, il a batou sacwants fotbalistike ricoird.
Li molén d' å Pré Bolet (roman)
C' est puvite on roman sicolodjike.
Plaeçaedje dins li spåce et dins l' tins
Li roman si passe, come des ôtes sicrijhaedjes da Bosly, do costé Sovrin Wande. Li pré Bolet esteut dandjreus ene vraiye plaece, tot do long d' Mouze, e 19e sieke. Li foirt corant d' Mouze aveut schavé dins l' peret et fwait deus ptitès iyes, lomêye "li Dos" et l' ôte "li Grin". Li passaedje d' aiwe inte li rivaedje eyet l' iye di Grin sierveut d' bî a on molén. Li long do bî, c' esteut la, li pré Bolet.
Crupet
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Louis Baijot
I scrijheut tot notant l' accint d' après Bayamont et Graide.
Son GN
Li son ɲ, c' est on son k' on rescontere e walon, et francès (sicrîts aprume "gn") e-n espagnol (castiyan) (sicrît "ñ") et kécfeye dins des ôtes lingaedjes.
Constant Boinet
Boinet
Candilichera
Candilichera, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Catule
Dins les belès-letes e walon
Dins «Et l' nute s' a stindou», les troes persounaedjes ki s' resconternut sol batea (li scalot, li mwaisse persounaedje, Emile Colot, et l' feye do mwaisse sôdår ki fwait l' voyaedje avou s' pa) recitnut do Catule.
Egzimpes di powinmes
<i>A rapåjhî l’ håsse ki mi strind Avou vos, dji ratind, Dji rawåde li grande fiesse Po distcherdjî m’ cour di s’ tristesse</i>
<i>Vos, m’ binamé, dji vos vôreu cåzer Pocwè veyoz vs voltî ene harote, Ki boerlêye, tote nute dins vosse tchambe Emey les ôlmints et les sint-bon Et les cafougnîs cosséns. Et vos vijhéns ôre ces bruts la d’ boute et rexhe, Et les crînmints do lét ki zoupele.</i>
Pierre Theilhard de Chardin
C' est l' biyolodjisse catolike k' a fwait accepter li teyoreye di l' evolucion da Darwin a l' eglijhe catolike.
Willy Bal
Sicrijhaedjes e walon
Des ramexhnêyes di powinmes, c' est “Houpeas d' avri” ki rexhe li prumî (1949), divant “Å solea des leus” (1947), “Pokes et djårnons” (1947). Pu gn ourit li gros live k' endè rashonne bråmint: ”Œuvres poétiques wallonnes” (1990).
Tchampinne
Ene tchampinne u ene gréve, c' est èn oujhea, sovint d' passaedje (e l' Walonreye), ki s' rabate e volêye dins les tchamps.
David Suzuki
thumb|David Suzuki David Suzuki est on biyolodjisse Canada.
Tiki-taka
Etimolodjeye
Li mot a stî askepyî e 2006, pa on cåzeu d' matche espagnol-cåzant pindant on matche di l' Espagne conte el Tunizeye.
Otruche
Struthio spp.
Honte
Motlî
Rinde ene sakî honteuse, c' est l' ahonti.
Li Mayni dlé L' Rotche
Li Mayni dlé L' Rotche, u Berimayni (la-linme: Lu Mayni, fr. Bérismenil), c' esteut on hamtea di l' ancyin ptit ban di, asteure on viyaedje del rebanêye comene deL Rotche.
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.
Rilomés Maynurlins
(scrijheus e walon) Joël Thiry î a skepyî et crexhou
L' afwaire dås Houlpeas (roman)
Il a yeu on pris a l' SLLW e 1939, mins n' a stî eplaidî k' e 1956, di l' eplaideu Duculot a Djiblou.
1885
Walonreye
Les 5 et 6 d’ avri, skepiaedje a Brussele do Pårti des Ovrîs d' Beldjike (POB).
Antonio Napolioni
Antonio Napolioni, c' est on curé itålyin k' a divnou eveke di Cremona li 16 di nôvimbe 2015. ;
Sourdants
Napolioni, Antonio Napolioni, Antonio
Så
End a di 400 diferinnès indjes.
Arondixhmint di Flipveye
Referinces eyet sourdants
* Flipveye
Ciwagne
Famile :
Li ciwagne el Walonreye
Dins les anêyes 1970, gn aveut k' a Torgni k' ele vinént fé leu ni.
Li 24 d' awousse 2000, gn a yeu ene volêye di 20 ciwagnes ki s' ont vnou rpoizer so les posteas et les cresses des toets a Graide.
Mambor
Motlî
Sorlon les dominnes, on l' lomrè mambor di djouweu d' fotbale…
Rilomés et mårlomés mambors
Categoreye:Mestîs Categoreye:Spôrts
Coûtresse d' alinne
Motlî
Les djins k' ont d' l' asse, on les lome des asmatikes; i sont sovint courts d' alinne.
droukes eployeyes
les droukes ki disserèt les brontches.
Escos del parminêye 2020-2021 dins les belès-letes e walon
Tchansons
Li minme air, avou do cåzaedje pus djenerå, a dné cisse tchanson cial, riscrîte pa Lucyin Mahin. Li tecse est so Wikisourd. -
Grand feu
Sipots et creyances a vey avou l' grand feu ås brandons
On dit les ôtes sipots k' on djheut ddja al schiråde:
Forbot (toponimeye)
C' est po lomer on coulot d' måjhones, metowes djusse dilé l' viyaedje. Ci lomaedje la est rsintou come ene miete di pus hôt livea.
Minvergniye
Lingaedje do payis
Schoûtez èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin k' a crexhou a Minvergniye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Philippe Antoine
C' est on scrijheu e walon ey on rcwereu sol walon do payis d' Virwinvå.
Ké viye k' on vike
Tecse do cåzaedje
Ratinde
Ci powinme la n' a måy sitî metou e muzike.
Blanc Bleu Walon
Dins l' lingaedje walon
Li bleuwe cote del raece diveut esse ene rålisté, pask' elle a dné ene ratourneure e walon :
Sourdant
Categoreye:Walonreye Categoreye:Raeces di vatches Categoreye:Raeces di biesses askepieyes el Beldjike
Pitit cactusse di corti al grande fleur d' on djoû
Discrijhaedje
thumb I florixh rålmint (djusse cwand il a yeu do raiwaedje po fé), et dner ene grande blanke fleur ki vént so ene hôte pîtoûle, mins ki disflorixh dedja après on djoû.
George W. Bush
I moenna ene politike foirt rafiyante del guere. vignette
Nûton
Li cmere si lome nûtonete, mins c' est bråmint pus råle. Gn a dipus d' dijh nûtons po ene nûtonete.
Fåve do nûton hanteu
🇱🇰 «Fåve do nûton hanteu» On nûton vout hanter avou ene djonne feye do viyaedje. I lyi a poite tos les djoû ene påte di frumint, tantea ki l' famile divént ritche. Mins l' crapåde vout aler å bal s' amuzer come les ôtes. Li nûton est djalot, et il evoye li måleur sol famile di s' binamêye, tot djhant «påte a påte, dji t' les a amoenné, djåbe a djåbe dji t' les rsaetchrè».
Portugal
Li Portugal eyet l' ebagance
Dins les anêyes 1960 eyet 1970, gn a bråmint des Portuguès k' ont vnou bouter el Beldjike.
Izlande
L' Izlande, c' est on payis d' Urope bijhrece.
President :  Guðni Th. Jóhannesson
Boledjî
Å pus sovint, elle a ene boledjreye.
Braive
Li Grand Braive (ki si scrît parey e francès), c' est ene rebanêye comene di Walonreye el province di Lidje.
Le Peuple (gazete)
Le Peuple ([WA] Li Peupe) est on djournå d' foite droete askepyî, e 2010, på Mischaël Modrikamen, askepieu eyet prezidint del ancyin Pårti do Peupe. Asteure, si waibe n' shonne pus ovrant.
A.L.W.
eplaidaedjes éndjolikes
Les 10 limeros dedja rexhous fourît metous so les fis e 2020, pol cintinme aniversaire di l' enondaedje do pordjet.
Lidje (veye)
60px|left|Åres del veye di Lidje Li veye di Lidje (e walon, on prononce erîlêymint /liːʧ/ Lîtch sicrît Lîdje e sistinme Feller; e francès, Liége disk' e 1946, pu Liège), sipotêye li Bolante Cité, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes pitits bans po fé l' Grande Lidje.
Georges Remi
Ôtes influwinces
Balzac (Li Castafiore lome Hadok "Captinne Balzok")
Lidje (veye)
Tuzance walone
Li pus grande bibioteke di lives e walon s' trouve a Lidje, å Muzêye do Vicaedje des Walons. I gn a eto on teyåte e walon, Li Triyanon.
Hosdin
Hosdin (prononcî /hɔz.dɛ̃/ u /ɔz.dɛ̃/, fr. Hosdent), c' esteut on hamtea d' Latene divant les grands rebanaedjes di 1977; asteure, c' est on viyaedje do grand Braive, el province di Lidje.
Belvå-Lignouveye
Hamteas
…
Demnate
Demnate (e-n amazir, «ⴷⵎⵏⴰⵜ» u, e-n arabe «دمنات», «dmnat»), c' est ene pitite veye do Marok, el province d' Azilal.
Lingaedje do payis: techelheyt.
Mont Rate
Li Mont Rate (e-n amazir, ⵉⵖⵉⵍ ⵔⴰⵜ, ighil rat)", c' est ene montinne del tchinne do Mîtrin Grand Atlasse, metowe a Nonne di Demnate ey a Bijhe do Mont Mgoun.
Li Devôr
Lingaedjes
Li hamtea est pårti a deus pal voye lomêye l' Éribåne (neyerlandès Heerbaan). Ene pårteye a Bijhe est metowe so Ezmåle; l' ôte, a Nonne so Élessene. Li boket so Ezmåle, c' est ene cwénzinne di måjhones, foiravant des cinses. On î djåzéve flamind (e 1948), mins on î conmprindeut l' walon.
Li pårteye nonnrece, c' esteut bråmint des måjhons d' houyeus k' alént ovrer après Lidje. On î djåzéve walon e 1948. Mins èn ome k' aveut 9 ans e 1868 si sovneut do tins ki l' viyaedje esteut flamind et l' cåzéve co bén e 1944.
Codjowaedje braire
Mwaissès piceures
Les viebes ki s' codjowèt come plaire et cure n' ont k' deus bodjes : li bodje C est l' minme ki l' bodje B.
Greve
Mwaissès racsegnes
Dispu li 20inme sieke, li droet di fé greve est ricnoxhou dins bråmint des payis. Mins e sacwants redjimes, les tribunås djudjèt sovint les greves "foû lwè".
Lete tifinare yaz
Z Categoreye:Monde amazir Categoreye:Marok Categoreye:Aldjereye
Ronald Reagan
Ronald Wilson Reagan, c' esteut l' 40inme prezidint des Estats-Unis. Il a skepyî li 6 di fevrî 1911 a Tampico, ey a morou li 5 di djun 2004 a Los Angeles.
Paris
thumb|Paris Paris, c' est l' mwaisse veye di France.
Paris et l' ebagance foû del Walonreye
Gn a deus tropes d' ebagants walons k' end alént voltî a Paris :
Floribert Deprêtre
Ouves e walon
Il a scrît ene cåkêye d' ouves, arimés, tchansons, et pîces di teyåte.
Nateure
Li nateure, c' est tot çou k' i gn a sol Daegne et ki n' a nén stî candjî pås djins.
Ritenblouze
Categoreye: Muzike
Divancetes el toponimeye
Etroclêye divancete al
🇱🇰 «Divancete a (toponimeye)»
Etroclêye divancete sol
* categoreye:Croejhete walone
Aiwe (djeyografeye)
vignette|Aiwe Ene aiwe, el djeyografeye, c' est ene grande cwantité d' aiwe å sinse tchimike ki si stind dins on payizaedje, sol tere.
77
72 | 73 | 74 | 75 | 76 | 77 | 78 | 79 | 80 | 81 | 82
Hôte-Veye (Hamteas di Tchålerwè)
El Hôte-Veye ([FR] Ville-Haute), sovint lomé nén-oficirmint « Tchålerwè Bijhe », c' est èn eshonnaedje di deus hamteas bijhrece do pitit ban d' Tchålerwè. Gn a ene pårtêye avou l' Univiersité do Boutaedje yet l' ôte avou l' Måjhone-comene.
Toitche-linwe
e l' almand
Egzimpe di toitche-linwe e l' almand
Wastene (dizert)
Sourdants
Categoreye:Djeyografeye *
Omar Ben Xhattab
Categoreye:Islam
Bailou
Sourdants
<References/>
Få-les-Tombes
Få-les-Tombes (la-minme, e sistinme Feller, Fau ; F. Faulx-les-Tombes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djeve, el province di Nameur.
Djoupiyire
Li djoupiyire (F. Jupiler), c' est ene måke di fabrike d' ene bire bresseye a Djoupeye.
Veke
Motlî
L' eveke di Lidje, di 972 a 1795 esteut eto prince : c' esteut on prince-eveke.
Troes coshets (live d' imådjes)
C' est ene modêye adoûceye del fåve do vî vî tins «Les troes coshets».
10
i gn a: 100 - 50 - 25 - 0|10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Otruche d' Afrike
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Aclevåvès biesses
Sint Serwai d' Tongue
Vicreye
On n' sait nén si c' esteut s' vraiy no, u purade s' on l' loméve insi a cåze di s' payis di stok, li contrêye di Chirvan, e l' Årmeneye des vîs trevéns.
Growe (oujhea)
Creyances
Categoreye:Oujheas Categoreye:Voyaedjants oujheas
Les fåves do fré Tiedôr (arimés)
Egzimpe di fåve
🇱🇰 Les_biesses_acsûtes_del_pesse_(fåve)
Crimêye
Riprindaedje (nén ricnoxhou) pal Rûsseye (2014)
Li 16 di måss 2014, li referandom a dné on rzultat di cåzu 95 åcint pol raloyaedje al Rûsseye. Li prezidint rûsse a ricnoxhou l' rizultat, et fwait on decret po-z accepter deus novelès intités dins l' federåcion: li republike otonome di Crimêye, eyet l' veye otonome di Sebastopol.
Simferopol
thumb|100px|Ratindant l' trin el gåre di Simferopol
Aloupca
thumb|100px|Aloupca ådvins
Jules Sabaux
Jules Sabaux, di s' plin no Jules-Albert Sabaux, c' esteut on scrijheu e walon do Roman Payis. Il a skepyî a Liernu li 14 d' awousse 1956 ey a morou a Nameur li 7 d' awousse 2022.
Prindoz vosse baston, Simon (cråmignon)
Il a stî eredjistré so ene cassete CRIWE (contines et enfantines) dins les anêyes 1990.
Jules Sabaux
Ouve pol walon
Dins les anêyes 2010, il a-st ataké a-z eplaidî des tecses di prôze (sovint des etnotecses), mins eto des arimés dins l' Soverdea.
Djama (fiesse)
On djama, c' est ene grande fiesse rilidjeuse, tantea k' on a on deujhinme djoû d' condjî, li londi del fiesse. Li no e walon vént did la (bodje latén «geminaculum».
Zouprale (prôze-powezeye)
Contnou
Gn a èn adrovaedje filozofike e francès (p. 3).
Boket d' atacaedje
Vosse fåstroû est vude, peneus, diswaibyî. Sacwants rôzes do djårdén, beles et sins manires, come vos, disflorixhnut, ene miete å côp, sol tåve.
Philippe Ansiaux
Philippe Ansiaux, c' esteut on tchanteu e walon des anêyes 1970.
Vete
Pårtis politikes
E l' Beldjike come dins brånmint des ôtes payîs del Daegn, el vete, c' est el coleur politike des ecolodjisses, come Ecolo eyet Groen.
Norvedjin
Nynorsk
Wiccionaire e bokmål
Cawete -igne
Sacwants sustantifs avou l' cawete -igne (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Armand Masson
Di s' mestî, il esteut eployî d' banke.
Motî walon Soumillon d’ après Tchålerwè
Istwere
Il aveut stî metou sol waibe Freelang e 2014, et rapontyî diski 2017.
Montêyes (bastimint)
thumb|montêyes di dvant l' ouxh rifwaites avou des [[beye di tchmin d' fier|beyes di tchmin d' fier]] Des montêyes, e-n on bastimint, c' est ene ahesse, basteye e deur u radjoutêye après l' gros ouve, po poleur passer d' on livea a l' ôte tot rotant.
ChVK Wagner
Askepiaedje
Li ChVK Wagner åreut stî askepyî e 2014 pa èn ancyin mimbe do siervice do racseignmint militaire rûsse, Dmitri Outkene. Poirtant, ces djinres d' organizåcions la sont forbatous dins s' payis d' oridjene. C' est po ça k' li mwaisse-buro esteut, a stou on tins, e-n Årdjintene. Asteure, si mwaisse-buro si trouve a Sint Petersbork.
Melaedje
Foû d' l' Oucrinne, li ChVK Wagner est prezint el Sireye. Ils ont arivé låvå å moes d' octôbe 2015. C' esteut ene response del Rûsseye a l' Sireye. Come di djusse, li prezidint d' èç payis la aveut dmandé a-z esse aspalé militairmint.
Drude
On drude, ene drudesse (ou on derwide, ene derwidresse), c' est ene djin ki moennéve li veye rilidjeuse et sincieuse dins les payis gayel-cåzants.
Les troes coshets (floriconte)
Spoûle
Li prumî bastixha ene måjhon di strin.
Knokke-Heist
Knokke-Heist ([NL] Knokke-Heist ; [VLS] Knokke-Heist), est ene veye di Flande coûtchantrece, sol bijhe del Mer do Nôr.
Octave Mirbeau
Il a etervinou dins l' Afwaire Dreyfus.
Sourdant
Mirbeau Mirbeau Mirbeau
Grûpont
Rilidjon
Eglijhe Sint-Dnis basteye e 1860–1861.
Lives do Credit Cominå so les comenes di Beldjike
thumb|Deus tômes e francès Les Lives do Credit Cominå so les comenes di Beldjike, c' est deus gros lives ki l' tite e francès, c' est Communes de Belgique, et l' dizo-tite dictionnaire d'histoire et de géographie administrative.
Limbordjwès (lingaedje)
Ès code ISO, c' est « li ».
Bokion
On bokion u boskiyon (on dit eto: bwejhleu, bwejhlî u abateu d' bwès, ovrî d' bwès), c' est onk ki boute dins les bwès po-z abate les åbes et ndè fé do bwès po s' tchåfer u po vinde.
Éliane Tillieux
Cårire
Elle a stî minisse di l' eploye et do scolaedje ås mestîs dins l' govienmint da Paul Magnette (dispu li 22 d' djulete 2014 djuskå 28 di djulete 2017).
Djeus olimpikes d' esté di 1948
Medayes bedjes
Etienne Gailly, å maraton, intere li prumî dins l' tunel di l' intreye do ståde. La il a l' tiesse ki toûne, i n' sait pus dou çk' il est ni di ké costé cori. Il est passé pa Delfo Cabrera et Tom Richards. I n' rascod kel medaye di bronze.
Moti, scrît, tchanté åtoû d' Derbu (antolodjeye)
C' est deus spès live ki rashonnèt 36 scrijheus(es) e walon, dedja cnoxhous u nén.
Tejado
Tejado, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Walon et tîxhon
Li studiaedje do walon pås linwincieus almands et l' imperialisse almand (1870-1945)
Les linwincieus almands ont stî les prumîs a studyî l' walon. Li prumî a-z aveur sicrît ene sacwè sol walon est èn Almand: J. Niederlander, Die Mundart von Namur, eplaidî dins ene gazete sincieuse almande. Do côp après, von Wartburg a adjinçné si nouzome Franzözische Etimologische Wörtenbuch, co asteure li Bibe des romanisses, ki studeye tos les lingaedjes romans di l' ancyinne Gåle, bodje pa bodje.
Eterloyances djeyografikes
Loukîz eto :
Frêne
Mwaissès dnêyes
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Scrijha an
Minme rotindje po li scrijha IN :
Anêyes 980
anêyes 960 | anêyes 970 | anêyes 980 | anêyes 990 | anêyes 1000
Anêyes 1560
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Rapuroe
Rapuroes et lwès uropeyinnes
Gn a ene droetlene uropeyinne k' oblidje les veyes di dpus d' 2000 djins a basti on rapuroe.
Gurnåte
Sôres di gurnåtes
…
Sourdants
Categoreye:Grevissîs
Anêyes 970
9inme sieke | 10inme sieke | 11inme sieke
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Abdel Halim Hafez
I mora del bilarziôze, k' il aveut atrapé tot djonne tot pexhotant dins les cropantès aiwes di s' viyaedje, et k' il a trinné tote si veye.
Cambodje
thumb|Mape do Cambodje Li Cambodje, c' est on dislaxhî payis d' Azeye do sudess.
Ôre des Timplîs
L’ ôre des Timplîs, c’ est èn ôre di moennes k’ estént eto des sôdårs. I fourit askepyî, aprume, po waeranti les perlins k' alént a Djeruzalem, do tins des Croejhådes.
Pronnî
Prunus domestica
Oucrinnwès
Sourdants
* Categoreye:Oucrinne
Pronnî
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Åbes ås fruts Categoreye:Rôzacêyes
15 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
11
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Wanze (aiwe)
Ele si va egoliner dvins a Veye-so-Hinne.
Poitchrece-e-l'-Årdene
Muzêye do shabot
Dins l' timp, Poitchresse ere conou po ses shabotîs ki fjhént des plats shabots avou do bwès d' bôle et d' hesses. C' est des ptits mestîs k' ont disparexhou après l' guere di 1940-45.
li viye pompe a l' aiwe
So les viyès mapes d' Estat-Madjor, gn a co ene taenreye dins l' vijhnaedje di nosse pompe. Elle a tourné disk' e 1952.
Anêyes 960
9inme sieke | 10inme sieke | 11inme sieke
Djeus olimpikes d' esté di 1952
Zatopek va wangnî li 10.000 m., li 5.000 m. et co l' maraton.
Marcel Fiasse
Onk di ses tecses
Dins l' arimé ki shût, i pretche po l' wårdaedje-eshonne del Beldjike:
Johann Niederländer
Il aveut skepyî a Cologne li 26 di djanvî 1877.
Panes å solea
Des panes å solea u panes å slo (on dit co panea solrin, panea solrece, hape-solo), c’ est come des noerès panes, metowes ene dilé l’ ôte a môde di panea, ki poujhèt l' loumire do solea eyet l' candjî a corant electrike.
Anweye d' Urope
Li mot anweye dins les nos d' plaeces
Li mot "anweye" si rtrouve kécfeye el toponimeye do walon, come "ås Anweyes" (avårla, on prononce: les anwîyes, vî scrijha: Anwilles) a Djimbe.
Ime
Mins gn a eto des ôtes imes, come les imes rilidjeus u des civils come l' ime al binåjhté.
16 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Lutî
Bwès ki polnut siervi a on lutî
Pol coir di l' instrumint, on s' pout siervi di sacwants åbes : poerî, pronnî (biyokî), do cerijhî, do såvadje cerijhî (såvadje tchersî, grintchî), do gaeyî, di l' oyåbe, copurade l' oyåbe plaene. Et aprume ene sôre di bwès k' on lome li crolé bwès d' cok.
Sori pol tchet (plake di muzike)
Categoreye:Plakes di muzike e walon
Xharkiv
thumb|Institut d' fizike et d' tecnolodjeye Xharkiv u Carcof, c' est ene veye d' Oucrinne, å Levant, nén lon del frontire rûsse.
Charles Goffin
Alére
Emile Pècheur, Châle Gofin, bontins 2011.
Musse
C' est les musses des biesses di botchreye ki dene li tchå a magnî.
L' efant d' èn ôte (roman)
Rascourti
Drole di laid djonne ci Pire la, po ene cope, Remi et Aimêye — des cafteus djamåy parey — ki s'voeynut voltî come el purnale di leus iys. Des bleus ouys a tos les deus, dabôrd ki les cis då Pire sont brunes...
El bos k' on fwait les violes (arimés)
El bos k' on fwait les violes (Èl bos qu' on faît lès violes), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Josée Spinosa-Mathot.
Hamteas di Tchålerwè
Tchålerwè est ene veye avou cwénze pitits bans yet brånmint d' hamteas. Li pus sovint, ces hamteas, is sont soulmint dins on ptit ban, mins kecfeye is sont dins deus hamteas (al frontire).
Boylete
Ele florit do moes d' avri å moes d' setimbe (å Marok, todi), mågré li tcholeur d' esté. Ele dimane vicante d' ene anêye so l' ôte.
Arondixhmint d' Nivele
Referinces eyet sourdants
* Nivele
Djalofrene
Sôres di djalofrenes
thumb|bouket-tot-fwait, Dianthus barbatus
Motlî Belleflamme so les waides do Payis d' Heve
Li Motlî Belleflamme so les waides do Payis d' Heve, c' est on memwere di licince ki l' tite e francès, c' est "La vie herbagère au Pays de Herve-Blegny-Dalhem dans la première moitié du XXe siècle (aspects ethnographiques et dialectologiques", prezinté pa Guy Belleflamme a l' univ di Lidje e 1960. Les mots sont rashious e sistinme Feller.