cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
3 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Our (Ôpont)
thumb|eglijhe d' Our
Årmenyin (lingaedje)
Discrijhaedje
I gn a troes diyalekes diferins:
Scooter Lowry
vignette|Lowry e 1926 Elmer Camden Lowry (19 d' decimbe 1919 – c. 1î d' djun 1989) esteut èn acteur Amerikin.
1712
anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730
1707 | 1708 | 1709 | 1710 | 1711 | 1712 | 1713 | 1714 | 1715 | 1716 | 1717
Motlî d' Doncô
Contnou
Come adrovaedje å motî, gn a on foirt sipepieus studia so ces deus viyaedjes la, avou troes mapes sol walon di tote li contrêye metowe al frontire del province do Lussimbork et del Grande Dutcheye (pp. 3-32)
Les sourdants do motî sont lijhîs pådjes 104 et 105.
Aiwe di Lesse
Coraedje
Ele rifrè parey on pô pus lon, a Rotchfoirt, pu co a toplin d' ôtès plaeces, come li Trô d' Tchaleu, li Trô des Nûtons et co l' Trô do Frontå a Furfô. Bråmint di ces trôs la sont des sites arkeyolodjikes impôrtants.
Walon do Coûtchant
thumb|Boket del tchanson «[[Lolote (tchanson)|Lolote», ene des pus cnoxhowe des scrijhaedjes e walon do Coûtchant]] Li walon do Coûtchant (pacô: walon d' après Tchålerwè), c' est l' accint walon djåzé dins l' Coûtchant del Province di Nameur (arondixhmint di Flipveye) et do Roman Payis (Nivele, Djinape), mins copurade sol Levant del Province do Hinnot (Tchålerwè).
Kinto Sol
Kinto Sol, c' esteut ene binde di hip hop espagnol.
Sapinse Seur Lidiye (djournå)
Tinmes
A pårti di l' istwere del djonnete, li scrijheu aboirdêye eto li tijhnaedje pol seke ådvins d' ene ribasteye famile.
Sourdants
Categoreye:Romans e walon Categoreye:Catolicisse Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard
Scultreye
Li scultreye ou sculteure, c' est l' årt di fé des posteures ou tot ôte cayet årtistike dins l' espåce, di ses prôpès mwins.
Les chtroumes et l' emacralé muroe (binde d' imådjes)
Adrovaedjes
Li modêye lidjwesse est adrovowe e walon på govierneu del province di Lidje, Willy Demeyer; li namurwesse e francès på parey a lu po Nameur, Denis Mathen.
Nosse cok tchante co (tecses)
Nosse cok tchante co (Nosse coq tchante co), c' est on live avou des tecses e walon, bråmint des arimés, sicrît pa Albert Delvaux ey eplaidî ås edicions «Le livre en papier» e 2019.
Jean Brumioul
I skepia li 2 d' måss 1925 et mora li 8 di djun 2014.
Miño de San Esteban
Categoreye:Castile et Leyone
Matagne-li-Ptite
Avou li Grande Matagne ele sont cnoxhowes ambedeus come Les Matagnes.
Gochliye Fåbour di Brussele (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Gochliye Fåbour di Brussele est ene ståcion del lene M3 då ledjir metro di Tchålerwè.
Aparintaedje (linwince)
Aparintaedje et noûmots
L' aparintaedje est l' pus corant des sistinmes po foirdjî des noûmots. Divant l' aplacaedje. Ey adiercî des mots bråmint pus tipikes ki les calcaedjes.
Li rinne et l' boû (fåve)
Dijhaedje del fåve (modêye Françwès Bailleux)
Jean Istace
Jean Istace a skepyî a Daussoulx li 25 d' awousse e 1887, et a morou å camp di Guben li 28 di fevrî e 1917. C' esteut-st on scrijheu e walon.
5 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Little Big
Hårdêye difoutrinne
Categoreye:Groupe di muzike
14 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
12 di djanvî - 13 di djanvî - 15 di djanvî - 16 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
Exhowe solrinne
L’ exhowe solrinne ou enerdjeye do solo, c’ est ene enerdjeye fizike ki vént do solea, et k’ est candjeye e corant electrike pa des panes å solea.
Betchete re-
Sôres di betchetes re-
Rålmint, elle a ene valixhance prôpe (remoure); dj' ô bén ki l' rapoirt avou ene betchete e- n' est nén clair a pårti des bodjes walons d' ouy.
Sawo Pålo
left|80px Sawo Pålo (portuguès: São Paulo) c' est li grandè veye del Braezi.
Categoreye:Braezi
Cawete -té
Cas a pårt
Dins «metchant» => «metchansté», gn a ristitchaedje d' on "S".
1462
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Akwid
Akwid, c' esteut ene binde di hip hop espagnol.
Doncô
Motlîs
Motlî d' Doncô (1980)
Roger Prigneaux
Roger Prigneaux, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Héron li 10 di djun 1915. Il a morou e 2003.
Cårire e walon
Roger Prigneaux, c' est eto onk des råles sicrijheus e walon ki djåze tofer del mer, et des djins k' î boutèt: pexheus, et maréns.
1714
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Licoine
Dins l' foclore del Walonreye
Ele n' est nén foirt kinoxhowe dins l' foclore del Walonreye. Mins bén dins l' ci d' l' Almagne.
Dins les belès-letes e walon
Categoreye:Tolus Categoreye:Forveyowès biesses Categoreye:Fåves do vî vî tins
Air (gåz)
Contnou
Dins l' air, gn a pô près 78 åcint d' nitrodjinne (azote), 21 åcint d' ocsidjinne, et 0.9 åcint di gåz carbonike.
Categoreye:Gåz Categoreye:Daegne
L' Aili reye (pîce pol radio)
Pî-note
Categoreye:Teyåte e walon Categoreye:Emissions e walon
José Fontaine
Si voye et ses idêyes
C' est on gaztî et on fiolozofe ki boute po ene Walonreye todi pus dislaxheye del Beldjike. E 1983, il a stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone. Adonpwis, il a enondé, avou ds ôtes come Jean Louvet, l' Afitcha pol tuzance walone eyet li Mouvmint kel vout fé tcheryî.
Il a amonté li rvuwe "Toudi" eyet li forom éndjolike do minme no. Les deus medias eploynut cobén do walon, u endè djåzer po disfinde d' è nn' è fé trop sovént uzâdje (a mwins k' ça n' fuchisse sicrît è fonétike).
Vadillo
Categoreye:Castile et Leyone
Coûtchant (costé del Daegne)
Les payis do Coûtchant, ça vout eto dire les payis d' Urope coûtchantrece eyet d' Amerike bijhrece (pask' i sont-st aloyîs istoricmint et politicmint.
Ôtêye
Ôtêye (F. Othée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Awan, el province di Lidje.
No di des plaeces di Ôtêye
Alére : Jules Herbillon, Toponymie de la Hesbaye liégeoise, Bulletin de Toponymie et dialectologie, p. 63-96.
Polet d' poytreye
Provnance
Ces biesses la vinèt zele-minmes di deus cinses grand-parintreces. Dins l' cene ki dene les meres ås polets, on a relî des poyes ki pounèt bråmint et lontins, sins magnî did trop ni esse trop pezantes. Dins l' cene des peres ås polets, on a tchoezi d' produre des coks ki dnèt des poyons k' ont bråmint del tchå, ki crexhnut rade tot alouwant li moens mossibe d' amagnî.
Sanson (aiwe)
thumb|a Goyet
Dins l' tuzance walone
Les scrijheus des viyaedjes metous inte Sanson et Bok ont stî rashonnés dins ene antolodjeye, l' Antolodjeye d' inte Bok et Sanson.
Tchestea (toponimeye)
On rtrouve li mot côrî et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Nazik al-Mala'ika
Nazik al-Mala'ika (en arabe نازيك الملائكة) a skepyî a Bagdet e 1922 ey a morou å Caire li 20 di djun 2007.
Sourdants
Malaika AlMalaika AlMalaika
Di håre a hote (teyåte)
Contnou
Li prumî tåvlea raconte pocwè et kimint li Club walon d' Måmdiy a stî metou so pî.
1715
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
14 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Cabuzete
''Lactuca sativa var. capitata''
Exhowe solrinne loumire-corant
Diswalpaedje
E 2013, gn aveut ddja 100.000 megawates di corant prodûts di cisse façon la, disconte di fok 2500 po l' enerdjeye loumire-tcholeur.
Ké rfondou walon po dmwin ? (live)
ISBN: 979-8-52823-514-1
Henri Karthaus
Karthaus Henri Karthaus, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Vervî.
Chife
Chifes e båze 2 (nombes binaires)
0 eyet 1.
Môde di scrijhaedje
<FONT COLOR="#ff0000"><B>Tåve d' ekivalince</B></FONT>
Djowe del passion
Li djowe del passion, c' est ene sôre di pîce di teyåte sol tinme del passion da Djezus-Cri, k' on djowe dispu l' Moyinådje dins tos les payis crustins.
El Walonreye, asteure, c' est èn etrevén culturel ki s' passe dins sacwants viyaedjes, soeye-t i tins del peneuse samwinne, soeye-t i tot l' cwareme å long.
El comince do 21inme sieke (2004)
On saye eto di fé on rapoirt avou çou ki s' passe asteure : les touwaedjes el Palestene, li grandiveusté des povwers politikes et rlidjeus. Et nos dmander : si l' minme cayet si rpasreut å djoû d' ouy, est çk' on åreut co codåné Djezus a moirt ? Télfeye k' oyi ! Les decôrs sont djeyometrikes, blokeas et pilaesses. Li djoû d' Påke, c' est ene grande toele k' on voet houte, avou li tombe vude padrî.
1443
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Gurnadî ordinaire
Discrijhaedje
I pied ses foyes di l' ivier. I foye e moes d' måss, et les foyetes sont rodjes
Istwere del Beldjike
Ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike
Les frontires d' å cmince fourît co rcandjeyes e 1839 (Påye des 24 hagnons) pu e 1919 (Påye di Versaye).
Gurnadî ordinaire
Magnaedje
On pout eto stramer les grinnes po rabeazi des salådes.
Istwere del Beldjike
Guere franco-almande di 1870
Li Beldjike dimeure foû.
Cawete -oûle
Mwaissès piceures
Sovint li cawete -oûle est dvanceye d' on ristitchî R, et divni ene cawete -roûle. Kécfeye li cawete -roûle pout ele esse riwaiteye come ene dobe cawete : rece + oûle (pitite sacwè k' a a vey avou l' bodje).
Li cawete oûle n' est nén foirt vicante. Dins li rfondaedje elle a minme sitî boutêye evoye dins sacwants mots pal fôme picådrece "-ole" :
Basse Sambe
Sacwants viyaedjes et comene del Basse Sambe
Sambveye, Moustî, Spî, Furnire, Åvlès, Flawene, Soye, Florifoû
Cawete -oûle
Istwere del cawete -oûle
Sovint, gn a yeu e vî lingaedje d' oyi ene cawete respondant a ene sititchete latene *-iciolus, k' on rtrouve dins les vîs scrijhas.
Mins, dins les nos d' plaeces, li cawete -oûle ni s' wåde nén voltî, dins les mots toltins scrîts pa des scrijheus k' ont studyî e francès : ele divént sovint -ou (Maredsou, Mitchrou). C' est eto l' cas di cmons nos foirt corants et passés e francès del Walonreye come cougnou.
Istwere del Beldjike
Pårticipåcion ås gueres do Moyén Levant
Al fén d' leu mission, les avions avént leyî tchaire 999 bombes, çou ki rprezintéve cénk åcint di tos les bombårdumints des Aloyîs. Et 100 miyons d’ uros d' costindjes po l' Estat.
Exhowe solrinne loumire-tcholeur
Po tchåfer d’ l’ aiwe po ene måjhon, c’ est on bon sistinme, mins on nel pout nén mete ki so des plats toets (nén so des toets ås schayes ou d’ panes).
Dins les grossès cintråles loumire-tcholeur-corant, li tchôd likide va fé tourner ene tourbene electrike.
Landene
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas loukîz e motî.
Guere civile siryinne
Ele mostra e grand djoû l' eriråcion do sistinme politike del Sireye, tinou pår astok pa l' minorité des Alawites pal voye do pårti Baath dispu les anêyes 1960.
Målagadlêye coulmele
Eployaedje
Li målagadlêye coulmele est on foirt bon tchampion si on-z a sogne di n' nén mougnî s' pî k' est deur a djerer.
Sindicat des batisses
Les ovrîs ki nd estént mimbes estént lomés des batisses. Dandjreus paski l' enondeu do mouvmint, el Walonreye esteut on "Batisse" (e francès "Jean-Baptiste").
Bieme-dizo-Twin
Bieme-dizo-Twin, ubén e Feller « Bième » ([FR] Biesme-sous-Thuin), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye.
Pere Samuel
Herlemes
Rwaitant les herlemes, tot shonne awè comincî e 2008, cwand il åreut disvoyî des liårds.
Clouctea
Mopliyaedje
Après l' adjermelaedje, li måye wåde les oûs sor lu. End a 70 a 80. Il î dmorront disk' å discloyaedje, la k' il irè mete les maclotes e l' aiwe.
Emil Gille
Sourdant
Gille Gille Categoreye:Tchansons e suwedwès Categoreye:Suwedwès (lingaedje)
Teri Nåye-å-Bwès
Vicance
I gn' åreut mwintes båtracyins ki vikrént rola, veyånmint ki gn' a ene pitite mare rola. El mare, c' est li tchôze e bleu so ci mape la. Houte di çoula, on-z î trove des insekes eyet des fleurs eto.
Radon
Dins les scrijhaedjes e walon
🇱🇰 «Li saga do radon»
1432
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
15 di fevrî
bordjoesses
13 di fevrî - 14 di fevrî - 16 di fevrî - 17 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
Pskov
Pskov ([RU] Псков) c' est ene veye del Rûsseye eyet li mwaisse-veye del redjon do minme no ([RU] Псковская область).
Clitchot
Ene pus grosse broke, di fier, si lome on vera u on ferou.
Gama-coûte (binde d' imådjes2)
Desséns et mwaisse tecse
José Schoovaerts, a pårti di notes prinjhes al lomêye conferince, a toirtchî l' tecse e francès. Et l' fé acertiner pa les sincieus d' Erasse. Et, come di djusse, dessiner les plantches.
Motlî
djusse les sinses et l' cogne croejhetrece siervous droci
Vey voltî (antolodjeye)
Li live a stî eplaidî e 2002.
Sicrijheus avou des bokets
Categoreye:Antolodjeyes Categoreye:Amour
Bagdet
C' esteut ene veye istorike, mins k' a stî bråmint dbrôlêye avou l' guere d' Irak.
Djåzrene
Vicaedje
E l' ivier, on l' voet eto dins les tcherwaedjes et les semaedjes do waeyén-tins.
C' est on dmorant e l' Walonreye et dins ene grande pårteye di l' Urope. I n' est iviernant, sins î acover, k' ezès payis del Mîtrinne Mer (Espagne, Itåleye, Grece, Tourkeye) ey e l' Mîtrinne Azeye).
16 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
14 di fevrî - 15 di fevrî - 17 di fevrî - 18 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
Padzo ene belfleur (roman)
Avançmint do roman
Dins les deus prumîs tchaptrês, li spoûle ni s' disrôle nén todi cronolodjicmint. Li prumî tchaptrê mostere li pere Renson, ene sôlêye fineye, mins on fel ovrî, ki va ovrer dabôrd k' il est fén sô. Al fén, i tome evoye, eyet s' camaeråde, Manu, li rpoite dins on tcheri, so des botes di strin. Mins tot s' dispiertant dins l' froed, il atrape ene peumoneye ki l' va epoirter.
Li deujhinme tchaptrê, c' est on rtoû e-n erî sol vicåreye di l' ome.
Prestidoetisse
Soûmints do prestidoetreye
Li prestidoetreye est rashiowe so do frawtinaedje, des côps åjhey a comprinde, des côps ki dmande del subtilité, calfeye avou l' aidance d' ene ôte djin ki fwait les cwanses d' esse do publik.
Prumire guere daegnrece
Mwaissè dnêyes
Gn aveut des Walons des deus costés, ca les cis d' Waime et d' Måmdey estént prûsyins.
Viana de Duero
Categoreye:Castile et Leyone
Déme
Paymint del déme
On pleut aveur puzieurès démes dins l’ minme viyaedje. Insi, Ôvîfa diveut redîmer les princes-abés di Ståvleu, ey eto l’ signeur di Rénastinne.
Sint Impire Romin Djermanike
Mwaissès piceures
Les Payis d' Impire, c' esteut tos les dislaxhîs payis ki n' avént å dzeu d' zels nole ôte otorité, åré l' Impreur lu-minme: ladvins, gn aveut des Dutcheyes (come li Dutcheye do Lussimbork), des conteyes (li Conteye di Lô), des principåtés (Principåté d' Chimai), pa des côps minme des rweyåmes (li Prûsse), des teritweres d' eglijhe goviernés pa on Prince-Eveke (li Principåté d' Lidje), des teres di tchevalîs d' Impire, et les frankès veyes.
Hårdêye divintrinne
Djivêye des Impreurs do Sint Impire Romin Djermanike
Joseph Vrindts
Il a stî mimbe del Rweyåle Academeye di Langue et Literateure francesse di Beldjike (mins djusse do 9 di måss å 16 di nôvimbe 1940).
Ouve
Il a eto scrît del prôze nén racontrece : Lingaedje et acsegnances des fleurs et des plantes.
Come fijheu d' årmonaks, il esteut dins les askepieus di l' årmonak des cwate Matî (1894). Et l' aplaidî lu tot seu di 1906 a 1910.
1918
Ôtès djins
Categoreye:Date
André Renard
Après l' metingue di Gråce-Bierleu li 30 di djulete 1950, i saya, avou ds ôtes, di fé on govienmint di revinteus.
Po les PSC et leus shuveus, André Renard esteut spoté li "Rnåd" et rwaitî come li Diåle.
Irène Nepper
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Irène Nepper avou l' accint d' Etåle pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Resseraedje (maladeye)
Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince
Vinuesa
Categoreye:Castile et Leyone
Abounmint
Po les gazetes et les rvowes, on paye todi d' avance, a on pris ficse, sovint on côp l' an.
Brå (birreye)
Categoreye:Bresreye Categoreye:Dinrêyes Li brå, c' est do oidje, del sipeate ou ene ôte dinrêye k' a djårné ene miete, pu esse souwêye, pu rmaxheye a l' aiwe et bresseye po fé del bire.
Fabricaedje do brå
Po cmincî, i fåt mete trimper l' grin, dins ene couve a trimper (u couve a mouyî).
Paskeye del bataye di Donmårtén
Tecse del paskêye
Hinricoû et Bert di Trougnêye El shuvît a ene coûte hapêye. Tot d' on plin côp, vla k' acorît Les fis do sére d' Eure-li-Romin, Les Surlet d' Lidje, Andrî d' Mélin, Les Wonk, les Proute et les Depré, Fontinne, Fô, Wihogne et Fåstré, Messére di Wé, W'yåme di Rûsson, Tchåvåd d' Vivgni, Bert di Clairmont, Li måhutin Anoul di Djhé, Boûtår si fré, Wåtî d' Borset, Clairmont et l' vî Wåkir d' Awan, Deus vîs aveûles tot halcotant.
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Li prononçaedje neute do rfondou walon ou prononçaedje zero-cnoxheu ou prononçaedje eterpayis, c' est ene manire di lére on tecse sicrît e rfondou walon, ki n' soeye nén aloyî a on metou accint do lingaedje.
Paskeye del bataye di Donmårtén
Tecse del paskêye
Djan d’ Wareme, sins pus les loukî, Si rtourna, tot hossant les spales, Et s’ dåre divins les Wårouzîs Cwerant patocosté Hermåle. Ses ouys blawtént come l’ aloumire. Ses côps petént come li tonire. I l’ aporçût, et vore sor lu. Hermåle, do côp, si recrestêye. Mins si tchvå, ki n’ è poleut pus, Tome moirt å mitan del trûlêye. Li pôve Hermåle, tot crevinté, Si rsaetche, a mwetêye sipaté. Arnol di Djhé, di s’ cråwe di fier, El ribouxhe djus, et l’ towe roed moirt. Tchantmiele a håsse del rivindjî. Afonce dissu, et sins lugnî, D’ on côp, l’ adierceye et l’ sitåre, Adlé s’ canaye di fré Boutård.
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Istwere
Adonpwis, il a stî metou so totes les novelès intrêyes do Wiccionaire walon.
Uzaedje
Il a stî tuzé po des aprindisses, ki n' kinoxhnut gote li walon, et ki n' si sintèt nén raloyîs a on metou cåzaedje coinrece. S' i vôrént aprinde li walon pal voye do rfondou, ci sereut li manire k' on lzî atåvelreut po on prumî.
Benedicta Boccoli
Cårire et ricnoxhance
Elle a djouwé pol televuzion avou s' sour Brigitta ey e teyåte avou Maurizio Micheli, Corrado Tedeschi et Sebastiano Somma.
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Prononçaedje d' on tecse etir tot sayant d' shuve li prononçaedje zero-cnoxheu
Sacwants ratournaedjes e walon del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» sont foirt près do prononçaedje neute (Loukîz cial)
Five di berwetaedje (bovrins)
Cåze
Li strénse å montaedje so les rôlants éndjins, et å parcaedje dins les eclôs d' ratindaedje. Ossu po les prijhes di sonk et les eploctaedjes ki les otorités årtisreces u les ecråxheus polèt dmander.
Å long des djoûs et des såjhons (live d' imådjes)
Bokets do live
I sont redjårbés e rfondou, a pårti d' ene des modêyes coinrece, nén todi l' minme.
Pitit no walon
Uzaedje des ptits nos e walon
Les ptits nos walons sont-st eployîs po fé deus sôres di foirt simpes arimés :
Malgrat de Mar
thumb|right|300px|Eglijhe thumb|right|250px|
Hacoû
Hacoû (so plaece Hacou, fr: Haccourt), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Oûpêye.
Joseph Fournal
Joseph Fournal, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut vnou å monde a Vervî li 20 di decimbe 1876.
Saedje-dame
Alére
Discrijhaedje del bouye des saedje-dames el Walonreye e 19inme sieke dins Li houlot da Dieudonné Salme.
El Måjhon des Walons (soce)
El Måjhon des Walons (Èl Môjo dès Walons), c' est ene soce ki rashonne sacwants tropes di waloneus do payis d' Tchålerwè, inte di zeles, El Bourdon.
Leu waibe
Velilla de los Ajos
Categoreye:Castile et Leyone
Foetite distrujhante
Minêyolodjince
Elle acsût purade les berbis di deus troes ans d' ådje.
Senes clinikes
Dins les berbis eploctêyes siconte di Clostridium novyi, li maladeye pout durer sacwants eures, disk' a sacwants djoûs. Sol fén, li biesse si va coûtchî so s' pwetrene, et crever insi. C' est foirt råle dins les maladeyes des biesses, ki s' coûtchnut purade so leu flanc po mori.
Damadjes divintrins
Å schoirçaedje, li carcasse a ene bleuwe noere coleur. C' est po ça ki les Inglès lomnut l' maladeye "black disease" (noere maladeye).
Doetrece
Dins ene doetrece, li prumî mot s' dit tot toutchant l' pôce, li deujhinme e toutchant l' erî-doet, li troejhinme e toutchant l'grand doet, li cwatrinme e toutchant l' doet a l' asso, li cénkinme e toutchant li ptit doet.
li pôce
Li pôce si lome :
Lodlinsåt
Etrevéns
E 2007, gn ourit la on moude d' oneur, kécfeye li prumî el Walonreye.
Doetrece
li troejhinme doet
Li grand doet si lome Grande Dame tocosté.
li cwatrinme doet
Les lomaedjes avou Djan pôrént esse di provnance tchampnwesse "Jean de la sceau". Li sceau, c' est l' catchet, l' essegne k' i gn aveut sol bague, kécfeye po on prince, èn eveke, evnd., acertiner ses letes et ordonances. Avou on riscôpaedje, on-z a "Djan d' l' assô", pu tot maxhant l' assô => laçeau => lacea, Djan d' Laecea. I n’ a don rén a vey avou l’ laecea.
Portant, sacwants nos vént di s' plaeçmint a costé del "grande dame" => damanet (pitite dame), Djanete (pitite Djane, respondant a "Djan d' l' assô", motoit po les ptitès båsheles.
Divancete ezès (toponimeye)
Pådje del divancete "ezès" et ses disfondowes el toponimeye do walon
Cintråle loumire-tcholeur-corant
Advintaedjes et dizadvintaedjes
C’ est l’ meyeumartchî sistinme po produre li corant å moumint del ponte d’ alouwaedje (al nute), et tote li nutêye.
Anêyes 40
anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60
Fumwè
Accint do walon
Accint walon d' Fumwè :
Joseph Faucon
Ouve e walon
Il nd a eplaidî cwate ramexhnêyes :
Sourdants
Faucon Faucon
-49
anêyes -60 | anêyes -50 | anêyes -40 | anêyes -30 | anêyes -20
18 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
16 di fevrî - 17 di fevrî - 19 di fevrî - 20 d' fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
Guere civile d' Aldjereye
Inte 1992 et 2004, on-z avire kel guere civile aldjeryinne a costé 135 miyårds di $ U.S.
Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece
Li raspepiaedje va disk' a "cassete"; après, ci n' est k' do brouyon.
Accints rprins ortograficmint et nén rprins dins l' fond d' bayeyes
Li prononçaedje «é» (/e/) del cawete -ea a Tchonveye et Bietris et les viyaedjes djondants l' tchestrolès n' est djamåy riprins nerén.
Li ptite gazete do Rasgotaedje
Eplaideye a môde di foyous toûnreces, a pô près tos les moes, di 1995 a 1997, dizo les limeros 1 a 23. Gn a veut dins tchaeke côp les mots studyîs ci moes la, pu eto des tecses k' avént siervi å naxhaedje (da Gaston Lucy, Charles Delaite, evnd.). Les tecses da Châle Delaite ont stî replaidîs dins l' gazete "Singuliers" dins les anêyes 2010.
Cawete -ss
Li ratourneure "K' è diss ?"
framed|right|Imådjete di l' emîssion e walon "K' è diss ?" del tévé coinrece di Djiblou "K' è diss ? ", ça vout dire, prôpmint: "cwè çki t' dis d' çoula ?" Mins, dins sacwantès coines addlé Nameur, copurade el Hesbaye namurwesse, les djins eployèt "K' è diss ?" po dire "bondjoû, ké noveles ?", cwand i rescontrèt ene kinoxhance. Ça pout shonner drole po les cis ki n' sont nén adûs a ç' salouwaedje la. Did la, li viebe kedissî, dire tofer "K' è diss ?" Ci ratourneure la, foirt essegnrece, a siervou d' tite a des coirnêyes e walon dins des gazetes, et d' ene emîssion d' tévé e walon a Djiblou.
Etimolodjeye, ôrtografeye, istwere
Li scrijhaedje e sistinme Feller est -s-s'  u -s-se (veus-se ?, èsteûs-s' ?, k' è dis-s' ?). Li mot est rprind come djivion e motî da Haust (dizo l' intrêye -se al p. 593). Haust vout ki ci djivion la, ci fourixhe li prono tu metou dirî l' viebe (come dins pinse-tu), k' a divnou SS pa rmougnaedje do T på S di codjowaedje (portant halcrosse), come dins l' fornaiviaedje do latén cruSTa k' a divnou e walon crosse. Louwis Rmåke mostra ki, purade, ci sereut tot bounmint li cawete latene -s (latén es ? = walon <FONT COLOR="#ff0000">ess ?</FONT>), k' åreut la dmoré dins les fråzes di dmande, la kel viebe fini pa ene voyale, sins k' on n' rimete li prono sudjet tu padrî, come on l' a rmetou, diviè 1600-1700, padrî cossoune (pinse-tu). Eto, Rimåke sicrît pus voltî tout bounmint -s' (veus' ?, èsteûs' ?, k' è dis' ?). Li cawete -ss si trouve dins les prumîs tecses e "vraiy" walon, di 1631 (ess ?). Mins on rescontere dedja des egzimpes dins des scrijhas e vî lingaedje d' oyi, ki sont bråmint pus vîs. L' ôrtografeye -ss (<FONT COLOR="#ff0000">voess ?, esteuss ?, k' è diss ?</FONT>) a stî atåvlêye e rfondou walon diviè 1998, e replaeçmint del coron-crole, veyowe evi cwand on-z a decidé di disfafloter li rfondou.
1718
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Recloymint
Çou k' gn a d' bea, c' est k' on pout aler pormoenner (tot seu u avou ene ôte djin del famile), a pî u a velo. Ci n' est n' est insi dins tos les payis.
Jean Hamblenne
Ovraedje come eplaideu
Adonpwis, e 2016, il enonda on pordjet di ratournaedje e walon di tot l' Novea Testamint. A fwait k' des noveas tecses moussént foû, i les meteut a môde di livrets. Insi, il eplaida cénk prumirès letes d' apoisse e walon (e 2020), shuvou di cénk ôtes letes d' apoisse e walon (e 2021). Li live etir («Li Novea Testamint e walon») rexha e 2022.
Come sicrijheu
I publeye eto ses ouves dins l' Soverdea dispu 2020.
Votem
Djeyografeye
Asteure, Votem est cåzu raclapé å Grand Hesta.
Lingaedje walone
A l' atake do 20inme sieke, li literateure walone beneficyive del syince da kékes linwiceus : Lucien Colson, Oscar Colson , Gaspard Marnette ey el teyåtreu Nicolas Trokart. Inte 1937 eyet 1950, Léon Marique (no d' pene : Aimé Quernol), scrît e francès tot si rapepriant do diyaleke lidjwès.
Anêyes 50
50 | 51 | 52 | 53 | 54 | 55 | 56 | 57 | 58 | 59
Li loumire pierdowe (noveles)
So les mintålités des Bedjes e Congo
Dins « Et l' vî lingaedje fijha on miråke» (p. 27-30).
Moxhet
thumb On moxhet, c' est on oujhea magneu d' tchå ki vike do djoû.
Sôres di moxhets
Gn a eto li moxhet ås colons (Accipiter gentilis). Et l' cracele ki vole sins bodjî come l' imådje do Sint Esprit.
Gazele dorcasse
Vicansté
Elle est ene miete manceye dins si biyonaxhe a cåze d' on nombe todi pus grand d' djins k' ont des fiziks ås lunetes dins l' Sara.
Paskeyes d' avår ci (noveles)
Kitaeyaedje do live
Gn a d' rashonné ladvins :
Bê
Etimolodjeye
Vîs scrijhas: Beus (535), Beiss (832).
Djeyografeye
Viyaedje metou so Mouze, djus d' Nameur, avou on grand pont so l' otovoye Brussele-Lussimbork ki passe ådzeu.
Poerî
Ene poere, c' est on longou frut, pus lådje å cou k' al copete, avou ene fene pelote djaene-vete ey ene blanke, tinre et soucrêye tchå.
rôzacêyes.
Li poere est d' ene ôte indje kel poere di cwin.
Mierplake
Dins l' tchanson e walon, li mierplake ki s' a vindou l' pus, c' est, sins manke, "Todi sol voye" då Wiyam Dunker.
Pitit gris moxhet
Accipiter nisus
Buitrago
Buitrago, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
73
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Olt (distrik roumin)
Categoreye:Roumaneye
Ça va bén (plake di muzike)
Contnou
Li 15inme boket, c' est dins troes lingaedjes, maxhîs : francès, walon et on nén cnoxhou lingaedje (li ci do tite, va, surmint, "Erein eta joan"). Et deus tchanteus ki tchantèt avou ene tchanteuse en erî-fond.
Diswalpaedje di l' efant (cronolodjeye)
Li diswalpaedje di l' efant, c' est les estapes k' i va viker, dins s' coir et si tuza, del vinowe å monde disk' a l' ådje di 5 ans.
Di 2 ans et dmey a 3 ans
Portant, i n' est nén pus råjhnåve po çoula. S' il a ene zine et rfuzer ene sacwè, k' on lyi vout fé fé di tote foice, i s' pete a braire (a tchoûler). Mins, deus munutes après, d' ene trake, i ridvént binamé ådla.
Diviè 3 ans
C' est l' ådje ki l' efant dimande tofer des kesses et des messes: kimint lome-t on çoula? Et çouci, ça sieve a cwè ? Kimince eto: li sociålijhaedje, mins c' est co po s' fé plajhi a lu-minme. «Dji vou ene sakî po djouwer avou mi.»
Marie-Hélène Peiffer
Ouve pol walon
Elle a scrît aprume pol cwarmea d' Måmdiy, pol prumî côp e 1972. Sacwants ans, c' est leye ki scrijha li spitch d' årvey al Haguete (portrait d' macrale k' on broûle al fén do cwarmea).
Did la, on role do cwarmea d' 1977:
Cawete -rê
Re Li cawete -rê, c' est l' cogne omrinne del cawete -rece.
Salåde ordinaire
Lumçons
Les lumçons et les caracoles magnnut voltî les salådes. I fåt di tote foice les ahouwer di ces biesses la.
Rates
Les rates magnèt les raecinêyes des salådes.
Willy Seffer
Ovraedjes
Cist ome ci a bouté avou André Lamborelle yet d' ôtes djins. Il aveut scrît ene mitan dins l' ovraedje : Ké walon po dmwin? C' est eto on mimbe del Rweyå Club walon d' Måmdiy.
Laecea
Istwere do boevaedje do laecea d' biesses påzès djins
thumb|Vatche Dispu l' aclevaedje des vatches, ey eto des gades, berbis, tchameles, renesses, evnd., les djins ont-st aprins a mode ces frumeles la, et a boere leu laecea estant efant u grande djin.
Komi
El komi, c' est on ptit lingaedje ouralyin del Rûsseye. vignette|Mape do stindaedje do lingaedje.
Robert Mathieu (1912)
Ouve e walon
A ramexhné ses tecses dins on live : "On rire, on sorire, ene låme", k' a vudî e 1987.
Biyografeye
Tins del guere di 40, il a stî prijhnî å stalag XI B a Brunswick. C' est la k' il a tuzé a scrire ses sovnances e walon, cwand i sereut rintré.
Påjhûle nute (tchanson)
Oteurs
Li cåzaedje a stî scrît på pere Joseph Mohr (1792 – 1848) a Oberndorf dilé Sasbork (Otriche). Li compôzeu fourit Franz Xaver Gruber (1787 – 1863).
Contnou
Dins l' mwaisse modêye, li shijhinme fråze est l' minme ki l' cénkinme.
Vocial li mwaisse tecse e-n almand del modêye ås troes coplets:
Tchantaedje (sol sitroete plake «Matante Djene»)
Jules Sottiaux
Il skepia a Montniye-Tiyoû li 6 di måss 1862. Il a morou e 1953.
Di s' mestî, il esteut bibiotekî å ministere des finances.
Sourdant
Sottiaux
André Mottet
Ôte sicrijhaedje
E 2014, il a scrît e francès «Si Thisnes-en-Hesbaye était raconté», on sillabusse di 250 pages. Ladvins, gn a 40 pådjes so l' prumire bataye di tank di l' Istwere.
Sacwants ratournaedjes e walon di scrijheus greks et laténs (livret)
Sacwants ratournaedjes e walon di scrijheus greks et laténs, ki l' tite e francès, c' est Le wallon au service des muses grecques et latines, c' est on livret adjinçné pa Tchåle Djosran ey eplaidî å CRIWE e 1986.
Codjowaedje esse
Infinitif
Vola les cognes di l' infinitif
Cognes do codjowoe
(*) fouxhe, fouxhes, fouxhe s' eploynut pol suddjonctif prezintrece e walon do Mitan, eyet pol suddjonctif erirece e walon do Levant. (**) ces deus cognes n' egzistént motoit nén e 20inme sieke, mins on ls a rmetou po-z aveur les rîlêyes completes.
Ghislaine Gaussin
Elle esteut Relîte namurwesse.
Bele-dame (plante)
Sintomes
I fåt troes djoûs ås medcéns po dire si l' epweznêye djin va rschaper.
Ayir, ouy, dimwin, dispoy les viyaedjes disk' ås pus hôtès scoles – Après l' guere e l' Årdène, et tuzaedjes so l' vicant
ISBN 978-2-931032-01-5
1446
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Clément Adam
Clément Adam, c' est on scrijheu e walon di Binne.
Tchampion-boloe
Nos walons des tchampions-åbussons
Dins les inketes da Châle Bruneau, todi à l' intrêye "champignon", on-z a li vesse-di-leu, li tchantrele, li coulmele eyet li coumrete. Mins ces nos la provnèt purade do payis tchampnwès-cåzants.
Tchenoe
C' est on mot ki rvént toplin dins l' toponimeye do walon: loukîz a «tchinne».
Bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons
Djuri
E 2019, c' est Romain Berger ki divna mwaisse del djowe.
Edicion 2018
C' esteut so les voyaedjes.
Kiliyè
Crexhince
El kiliyè, c' est bon po ls efants, veyånmint k' ci djeu ci leye di ricfoirter les efants, di djouwer avou eyet d' elzès acsegnî åk. Metans, lzès acsegnî d' shure les rîles eyet d' etinde l' impôrtance d' ces rîles la.
Nute
Li nute atake a l' anuti.
Boursite å virûsse des poyes
Li boursite å virûsse des poyes ou maladeye di Gumboro ou pus biesmint Gumboro, c' est ene maladeye des poyes ki l' cåze, c' est on virûsse k' abaxhe les disfinses do coir (a môde do virûsse do sida åzès djins).
Operete
Dabôrd, gn a ladvins des tecses come e-n ene pîce di teyåte, des tchansons, et sovint des danses.
Rei Momo
Santos
Waldemar Esteves da Cunha (skepyî e 1920 et moirt e 2013) fourit li rwè del mascaråde di Santos di 1950 a 1956 et di 1958 a 1990. C' est li pus vî Rey Momo -minme s' i n' fwait pus l' cwarmea - di tot l' Braezi.
Fraite (toponimeye)
Ene fraiteure pout siervi d' passåjhe inte deus hôts-tiers. Å dzo d' ene fraite, on årè voltî on passaedje a wé u on pont so ene aiwe.
6 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Canård
On canård, c' est èn oujhea ki vike so les doûcès aiwes, nén si gros k' les åwes.
Salouwaedje des djins
Li salouwaedje est foirt diferin d' on lingaedje a l' ôte, d' ene tuzance a l' ôte et d' on moumint del djournêye a l' ôte.
Maxime Cherton
Il a stî relî dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.
Schome
Del schome, c' est l' maxhaedje di fenès bouyotes d' air avou on crås likide.
Etroclaedje (linwince)
L' atroclaedje di l' årtike et l' ci del divancete polnut esse riwaitîs come ene sôre d' etroclaedje.
Famile des lingaedjes sino-tibetins
Loyéns inte les lingaedjes sino-tibetins
Avou ça ki : li chinwès eyet l' tibetin sont scrîts dispû lonmint, mins nén les ôtes lingaedjes del famile.
Elziele
Lingaedje do payis
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye avou l' accint did par la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Stofé
Sôres di froumadje
8 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
6 d' avri - 7 d' avri - 9 d' avri - 10 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
Les ciwagnes rivnèt tofer al minme plaece (teyåte)
Prezintaedje
Li Bin come li Må ont tofer håbité l' cour des omes et rén n' î pout candjî !
Disk' å solea (arimés)
Blancs tchveas
Dins "Blancs tchveas", i djåze di s' mame, avou on repetaedje del tcherpinte del fråze ås troes strofes. Dji vou dmorer l’ efant tot simpe Simpe come les djoyes di m’ viye moman Ki rschandit dé mi ses vîs mimbes.
Burnot
C' est sol tinme di l' ome k' est dins l' lune Nos irans cweri nos sclimbes å bwès Do tins k’ i djale Et nos rvénrans avou nos fwès Dizo les stoeles (stwale).
1447
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Tchermila (coujhene marokinne)
Li tchermila (k' on pôreut ratourner e walon «pitit assåjhnaedje»), c' est ene sipesse såce ou ene wårniteure, mins todi avou bråmint des spéces et des yerbêye k' on mete so l' tchå (rodje tchå ou polet) ou sol pexhon.
1731
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Li Grande Ombwè
Il est metou dilé l' Pitite Ombwè.
Ayiti
Politike
Onk des dictateurs aveut amoenné des djins del campagne po fé ene flouxhe di djins ki clatchént dins les djins a s' passaedje. Pu i n' les a nén remoenné. Il ont basti des barakes so on costé di Pôrt-å-Prince, çou k' a divnou li Cité-solea, ene coirnêye foû-lwè disk' å djoû d' ouy.
1448
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Betchfessî scrijha
Cåzu-betchfessîs
Dilé les ricnoxhous betchfessîs scrijhas, gn a eto sacwantès letes ki rotèt come des betchfessîs, sins nd aveur li no. Nos les lomrans les cåzu-betchfessîs.
Hanscroufe
Sourdance do persounaedje
Po les Francès, Hanscrouf riprezintreut ene djin broûlêye a Mez (Metz) do tins do sidje del veye pa l' årmêye di Tchårlukin e 1552.
Djinre (croejhete)
E sacwants lingaedjes (flamind, inglès, almand), gn a eto on troejhinme djinre, li neute.
Roumaneye
Istwere
Disk' al deujhinme guere daegnrece, li Roumaneye esteut moennêye pal dinasteye di Hohenzollern-Sigmaringen. Après li deujhinme guere daegnrece, li Roumaneye passa sol mambornance di l' Union Sovietike, et dmorer dizo viernance comunisse disk' al fén di 1989, k' on revintaedje tapa djus li prezidint Nicolae Ceauşescu k' esteut al tiesse do payis dispoy des dijhinnès d' anêyes. Les ancyins comunisses participèt asteure al veye politike democratike.
Djinre (croejhete)
Sacwants mots kel djinre e walon est diferin do francès
Pacô, les mots sont omrins e walon et femrins e francès.
Albindazole
Dôzaedje ås djins
Po les ronds viers, on n' a dandjî sovint ki d' on seu purdjaedje. Mins pinsez k' i gn a co des oûs ki vont disclôre pus tård.
Dôzaedje ås biesses
Foirt corant po médyî les bovrins (a 7,5 mg å kilo) et les bedots (a 5 mg å kilo). Pol dewe do foete, i fåt médyî a 10 mg å kilo.
Sourdants
Categoreye:Droukes d' apoteke Categoreye:Formagnance
Ectomete
vignette|Ene plake-di-voye avou ene trote scrîte e-n ectomete. A l' abitude, les trotes sont scrîtes e kilomete k' est dijh côps pus lon. Èn ectomete, c' est ene muzeure di longueur ki våt 100 metes. Dj' ô bén, dijh côps moens lon k' el kilomete.
1732
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Motî d' Forire et Nåwinne
Ortografeye
Li scrijha ni shût nén todi l' sistinme Feller (enrègistrè).
Disbanåvlaedje
Categoreye:Economeye Categoreye:Societés d' comiece
Noersipene (fime d' imådjes)
Eplaidaedje et spårdaedje éndjolike
Dins les anêyes 2000, il a stî monté pa si askepieu a môde di fime d' imådjes (30 munutes) avou tos cåzaedjes e walon. L' ouve a stî veyåve on tins sol waibe «blip.tv».
Gurnåde (Espagne)
Djeyografeye
Metowe å pî del Sierra Nevada.
El Dochriye (Hamteas di Mårciene)
Referinces eyet sourdants
Èç årtike ci a des dnêyes k' ont stî riprindowes timpesse di l' årtike ki si trove sol Wikipedia francès-cåzant.
Messe e walon
Les messes e walon n' ont stî possibe ki dispu l' concile Vatican II.
Messe e walon a Bastogne (sol tévé waloncåzante)
Categoreye:Ofices crustins Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Walon e l' eglijhe
Roger Blondiaux
Blondiaux Roger Blondiaux, c' est on scrijheu d' arimés e walon.
Bayamont
Rilidjon
Les Bayamonts, c' est eto li spotaedje des djins d' Vireu-Walran.
Accint walon d' Bayamont
Viyaedje metou e payis d' ersè; li spotchåve voyale est "ë", come a Bietris (djë n' a vë pës = dji n' è vou pus); rifrancijhaedjes avou AN des oyons walons IN et ÉN: djë vanrè (dji vénrè), doul pacyance (del pacyince); prono pårtixhrê: "a", "a-n" (vous a-n aurez = vos nd åroz); årtike pårtixhrê femrin doul (del); codjowaedje des rwaitants di l' indicatif prezintrece avou -at (i tchantat = i tchantèt); pol cawete -ea, aschate inte l' Årdene et l' Namurwès (Pirdjê, Saurtê, mins Rondia). Dins sacwants mots, li betchfessî å est dizo l' disfondowe ê (êje = åjhe; tchêr = tchår, mwêjon = måjhon).
DIE do viebe «esse» a môde di Bietris: «ére» (vinant direk do létén). Les ôtes viyaedjes do Grand Bive ont «astot».
Sinte Madlinne
Maxhaedje di troes persounaedjes
Dins l' eglijhe catolike, elle a stî maxheye avou ene ôte Mareye, Mareye di Betaneye, li sour da Måte et Lazåre. Pu ossu avou ene bouteuse pol seke, k' on n' dit nén s' no, k' a-st avnou on djoû dilé Djezus-Cri, et braire totes ses låmes so ses pîs, tot rgretant ses fåtes.
Yvon Laurent
Ouve e walon
Il a cnoxhou Emile-Joseph Piret k' a stî s' mwaisse di scole a Rômedene. Mins i n' lyi a måy djåzé k' il esteut eto on scrijheu e walon (i scrijheut cåzu catchetmint).
1733
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Piereuse
Pus tård, dins l’ crin ki l' cårire aveut leyî, les djins ont båsti des måjhons. Les cenes k’ on voet co enute datèt do XVII° et do XVIII° sieke, a pårt kékès noveles di 1960, so les dzeus.
Guy de Maupassant
Vicåreye
Li 6 do moes d' djanvî 1892, des médes decidnut del fé resserer ca il a tourné sot.
Bulgareye
Li Bulgareye, c' est on payis å sud-ouwess di l' Urope; il a des coisses sol Noere Mer a l' Ess, li Grece eyet l' Tourkeye å Sud, li Serbeye eyet l' Macedoneye a l' Ouwess, eyet l' Roumaneye å Nôr.
Ikhef n Irhir
Economeye
Pèmîs dins l' vå d' l' aiwe di Bougmesse.
Categoreye:Viyaedjes do Marok Categoreye:Monde amazir Categoreye:Vå des Ayites Bougmesse
Houprale
Les houprales et les tchafôs, c' est des oujheas proylîs d' nute
Lesse (viyaedje)
Djeyografeye
Raiwé di l' aiwe do minme no, ki vént d' inte Transene et Maissin, et court eviè Dåvdisse.
Acoûtchmint
L' acoûtchmint u payelé, c' est, po ene comere ki ratind po dabôrd, cwand ele fwait si efant. Po l' efant, c' est li skepiaedje u vnowe å monde u nexhance.
Pris Émile Lempereur
Li Pris Émile Lempereur, c' est on pris po les scrijheus e walon. Il est rindou tos ls ans pal veye di Tcheslet dispu l' an 2023.
Alain Baume
thumb|left|200px|(e 2018) Alain Baume, c' est on scrijheu d' prôzes et d' pinsêyes e walon.
Roman
thumb|"[[Li houlot (roman)|Li houlot" (1888), c' est l' prumî roman måy sicrît e walon]]
Jacky Lodomez
C' est eto on compôzeu d' muzike ey on fel bouteu pol walon.
Cour å lådje (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon thumb|Coviete Cour å lådje ( Keûr ô lardje ), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon da Jacqueline Boitte.
Roman
Motlî
Ene forveyowe djin d' on roman est lomêye on «persounaedje».
Betchete a- di rindaedje
Cåzu tos ces viebes la ont-st on sfwait viebe, avou cåzu l' minme sinse, basti avou l' betchete ra- :
Trouk (lingaedje)
Rifondaedje
Il a stî rfondou bråmint di cåze del volté da Kemal Atatürk, ki vleut on lingaedje ki s' howe evoye di l' arabe, k' i trovéve ditrop aloyî a ene metowe rilidjon (l' islam).
Cour å lådje (arimés)
Prumî powinme
Bataye pierdowe po-z erayî l' noer linçoû groumyî di fayeyès imådjes
Jean-Jacques Andrien
Jean-Jacques Andrien a vnou å monde a Vervî li 1î d' djun 1944. C' est on fjheu d' fimes walon.
Acoûtchmint
Motlî
Avou l' påpåd doet vni l' erî-fa.
Boloe bén moussî
Discrijhaedje
Tchampion avou on tchapea djaene-citron a brun-orandjé, 5 a 10 cm hôt, d' abôrd emisferike, e clotche, convecse et enfin asplani, avou ene glumiante cuticule; des courts tubes di coleur djaene d' ôr et pu brunasses dischindant disk' a sol dizeur di s’ pî.
Émile Gilliard
Di s' mestî, il a stî mwintès anêyes bibiotekî a Mont. Al pinsion, i s' a rtiré a Lidje.
Diåle
Dins les troes grandès rlidjons monoteyisses, il est prezinté come ene andje k' åreut stî tchessî evoye do Paradis teresse, et metou po temter Adan ey Eve.
Motî Dasnoy
Categoreye:Motîs walons
Émile Gilliard
Come sicrijheu
E 2017, i rvént al prôze avou ene novele istorike, «Diviè l' an cwarante».
Come ricwereu et diccionairî
Come ricwereu, Emile Gilliard a vudî, en on live sol codjowaedje di 5000 viebes e walon do Mitan: «Conjugaison et lexique de 5000 verbes wallons» (2000).
Cåzu-betchfessî
Cåzu-betchfessî LH
I n' a nén stî ritnou paski ci scrijha la n' egzistêye nén dins des lingaedjes corants po les djonnes Walons, et k' il a stî atåvlé foirt tård (2000) dins li rfondaedje do walon.
Motî d' Bouyon
I fourit eplaidî on prumî côp e 1993 (1e edicion), pu rsaetchî e 1994, ås edicions DIRE, a Tregne.
Boloe bén moussî
Bibliografeye
Categoreye:Micolodjeye
Torene
Rishonnance: Tourene (viyaedje do Roman Payis)
Sara (Bibe)
Sara mareye Abråm a Hagår
thumb|revoyant Hagår
Émile Gilliard
Corwaitaedje des scrîts da Emile Gilliard
Li ratournaedje di Collines da Giono replaideye ricoridjeye e 2004, fourit ene di ses prumirès mwaissès ouves. C' esteut l' prumî côp k' on veyeut on tchîf-d'-ouve des belès letes eternåcionåles rimetou e walon. Copurade rilevåve, dabôrd ki li sinne si passe dins ene airance ki n' est nén li cene d' on ptit viyaedje del Walonreye (c' est l' campagne do Nonne del France).
Evoye, Abråm (powinmes)
ISBN
Toû-Sinte-Croe
Istwere
Dispoy adon, li rlike del Sinte-Croe est dins l' eglijhe di Marbé eyet po s' sovni d' ça, on fwait l' toû tos les ans li prumî dimegne di may.
Louis Loiseau
Il a stî relî dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.
Ouve e walon
Il eplaida deus ramexhnêye d' arimés : "Fåves et tchansons walones" (1892), et "Echos du terroir" (1897).
Bounru-dlé-Libråmont
Gn a la ene nozêye pitite eglijhe, avou ene bole sol clotchî (come a sacwants clokes-poites).
Roman
Hårdêyes divintrinnes
*
Chester Bennington
Cårire
Chester Bennington est kinoxhou po-z awè stî li tchanteu ey on des moenneus del binde di Linkin Park. Houte di çoula, il a ossu djouwé dins des ôtès bindes : Dead by Sunrise u core Stone Temple Pilots.
Mierdo
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Sindrome adenocoli des djonnes colons
Istwere
Elle a cmincî a s' vey dispu les anêyes 2010 el Beldjike, el France, e l' Almagne et å Marok.
Cåzes
Gn a èn adenovirûsse k' enindje li colebire. I s' edjîstrêye dins les boyeas et l' foete.
Picron
Culicidae
1430
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Såvlon
Plantes
Les plantes ki plèt crexhe sol såvlon, c' est des plantes a pårt, ca ele divèt prinde li mateur å moumint do plovaedje. Paski pocwè? Paski l' såvlon est foirt aiwipassant (permeyåbe).
Les vatches ki paxhèt so des teres å såvlon endè polèt magnî bråmint, et fé des maladeyes del panse et des boyeas. Les tchvås parey, et awè des trintchêyes.
Sindrome adenocoli des djonnes colons
Senes del maladeye
Li mwaisse sintome, c' est li rnådaedje.
Gn a eto del schite, foirt aiwiasse.
Come di djusse, les oujheas ni magnèt pus, et amwinri.
Tchålerwè Tirou (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Tchålerwè Tirou, c' est ene ståcion del blouke di Tchålerwè do ledjir metro, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu. :
Sara (Bibe)
Sourdants
Categoreye:Bibe
Émile Gilliard
Divudindje
El manire comifåte sereut di prezinter el lireye ås aprindisses.
Floravile
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Tchermila (corant d' môde å Marok)
Discrijhaedje
C' est ç' pont la k' els a fwait vey evi des djins do Ministere di l' Interieur marokin, ki saya di controler l' mouvmint a pårti do moes d' avri 2014.
Distopeye
Live
Les lisses dzeu n' sont nén-complets. Les istweres sol distopeye polnut esse des romans, obén soulmint des noveles (lives d' istwere pus pitits k' on roman).
The Doors
Plakes
Categoreye:Bindes di tchanteus
Spites di m' cour (arimés)
ISBN 978-2-930364-56-8
Standård di Lidje
Bak
N°6 - Milos Kosanovic
Alf
N°37 - Nicolas Raskin
Dvant
N°7 - Orlando Sa
Nén-fotbalisse
Michel Preud'homme (Etrinneu)
Stroeteure di Djibraltar
Li Mitrinne Mer estant cåzumint cloyowe, eyet subixhant ene foite ewaporåcion, li corant dominant va di l' Atlantike viè l' Mitrinne Mer. Li limite des aiwes di l' Atlantike eyet del Mitrinne Mer (d' après leus timperateurs eyet leu salinité) si trouve bén lon viè l' ess, cåzu tot l' gôfe d' Algeciras est bagnî påzès aiwes vinant d' l' Oceyan.
L' Espagne, leye, possede li veye di Ceuta, sol boird marokin do stroet. Li veye fourit concwise e 1415 på Portugal, elle a passé al Sipagne dizo l' ringne da Flipe II, cwand il esteut rwè des deus payis. Djibraltar est dmandêye pal Sipagne, eyet Ceuta på Marok.
Li stroet separe avou l' Urope di l' Afrike. Des batchs assurèt li raloyaedje, po les djins eyet les vweteures. Èn acoird a stî siné li 12 di decimbe 2003 pol fijhaedje d' on tunel. C' est on pont di passaedje di l' ebagance clandestine viè l' Urope, copurade dispoy k' i gn a pus d' wåde frontires inte les payis mimbes di l' Union Uropeyinne. I gn a bråmint d' bagueus ki morèt, tot sayant di travierser li dijhinne di kilometes so des sakés bateas.
Priyires di l' après-rciner
L'après-rciner a normålmint 3 psåmes dins tos les rites et des priyires po kel Bon Diu aide les djins a doirmi. Cisse priyire est l'imådje del etermint da Djezus-Cri.
Mouhå
Tuzance walone
Robert Boxus î skepia li 8 d' avri 1891.
Benno Collienne
Il est mimbe do Rweyå Club walon di Måmdey.
1991
Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
Lives sol walon ki vudît ciste anêye la : Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Torene (molecule)
Categoreye:Biyotchimeye Categoreye:Nourixhince Li torene, c’ est ene molecule près-parint des aminés seurs. I contént del shoufe.
Prindoz vosse bordon (prôzes)
thumb Prindoz vosse bordon (Prindez vosse bordon), c' est on live avou tos des ptits bokets di prôze, sicrît pa Louis Lagauche ey eplaidî a Lidje e 1937.