cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saetchot d' plastike
el Walonreye
E 2006, li grand botike Delhaize dinéve 120.000.000 d' saetchots so èn an, çou ki fwait 720 tones di plastike di moens dins l' nateure. Po tote li Beldjike, e 2004, on-z a alouwé 3.000.000.000 (troes miyårds) di saetchots d' plastike. Ça fwait 680 po tchaeke manaedje, et 15.000 tones di troyreyes dins l' nateure (5 a 6 gr. å saetchot).
Fåsse tchamosseure do fikî amazir
Cwand on l' grete, i gn è rexhe ene rodje oumeur, come si ci sereut do sonk.
Saetchot d' plastike
el Grande Dutcheye
Les saetchots estént cossemés al vinvole disk' e 2006. Après, on-z a metou des saetchots, a payî, avou on spot : "Nodidjo ! dj' a co ropvyî m' saetch ralouwåve !"
Ramassaedje et ralouwaedje
On pout ramasser les saetchots d' plastike dins les depots ås måssîstés. E l' Afrike, gn a des pôvès djins ki fjhèt ci ovraedje la. Li plastike ramexhné inla pout esse ralouwé, po fé metans des buzetes pol raiwaedje des tchamps, u des adujhoes d' aiwe. L' aroke, c' est ki les saetchots de plastike ni sont nén pezants, et kel vî plastike si ratchete å kilo. Ås pris d' ractaedje, on ramasseu èn va nén ddja wangnî 1 € so ene djournêye. Ça n' vå nén les poennes.
Prodûts rawetreces po stombyî li distrujhaedje naturel
Asteure, on fwait des rcweraedjes po mete des prodûts d' rawete avou l' plastike, po k' i s' distrujhe tot seu so bråmint moens di tins. Po cmincî, on radjoute on prodût rawetrece ki va aidî li loumire, li tcholeur et l' ocsidjinne a cotaeyî li poliyetilinne a ptits bokets. Ça s' va fé so deus moes, estô di deus a troes ans. Après, on mete on deujhinme prodût, ki va stombyî l' "erunixhaedje" do plastike, pol rinde "magnåve" des microbes. Ça s' frè so deus ans (estô d' 400 ans).
Fåsse tchamosseure do fikî amazir
Cåze
Mins gn a des ôtès sôres di Dactylopius ôte pårt so Daegne.
Saetchot d' plastike
Prodûts rawetreces po stombyî li distrujhaedje naturel
Ces noveas saetchots d' plastike la ont arivé sol martchî, å minme pris k' les vîs, e moes d' setimbe 2004.
Fåsse tchamosseure do fikî amazir
Cåze
Ci djinre la est aclevåve, po produre li rodje carmin, li coleur ki rexhe des blankès ploketes cwand on les spotche.
Saetchot d' plastike
Prodûts rawetreces po stombyî li distrujhaedje naturel
Categoreye:Ecolodjeye Categoreye:Comiece
Maya (civilizåcion)
Li civilizåcion maya u tuzance maya, c’ esteut ene civilizåcion k’ ocupéve ene grande sitindêye del Mîtrinne Amerike.
Rimanance
Les peupes mayas, les eritis di ç' civilizåcion la, egzistèt co asteure å Belize, å Salvador ey å Gwatemala.
Fåsse tchamosseure do fikî amazir
Cåze
Categoreye:Maladeyes des plantes Categoreye:Insekes
1651
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670
1646 | 1647 | 1648 | 1649 | 1650 | 1651 | 1652 | 1653 | 1654 | 1655 | 1656
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1651 do calindrî grigoryin.
Eschweiler
Eschweiler est ene veye almande di l' Estat di Renaneye-Wesfaleye, nén lon erî d' Lidje. Branmint d' bèldges soûdards î ont passé leû tins après l' guère (221me Cie d' Ordance èt l' l' "Pont di risatche" (-Point de Retrait- ki sièrvéve à ramwinrner châl lès "tanks" èt "zotos" "HS")) Minme ki c' èst d' vêlà k' l' ènondeû dès "Rabulèts" à comincî d' èvoyî sès ptits dèssins a lès gazètes : "Pourquoi Pas", "Patriote Illustré", Soir Illustré", Moustique, Temps de Paris", evd.
Taesson
Li taesson, c 'est ene biesse ås tetes, ki magne did tot, et k' a des blancs et noers poys, e sincieus latén Meles spp. C' est on bascolidî, ki magne did tot, ki n' rexhe ki par nute, et ki s' fordoime l' ivier.
Li taesson dmeure dins ene terêye, k' on lome ene taesnire
I vike e l' Urope ey e l' Azeye.
Gn a des ôtès sôres di taessons, inte did zeles, li taesson d' Amerike.
Po les linwincieusès racsegnes sol mot "taesson", loukîz e splitchant motî
Discrijhaedje del taesnire
Li taesnire, c' est ene terêye ki les taessons fjhèt zels-minmes avou leus pates di fougnant. Ele sont sovint basteyes dins on tiene ki rwaite å midi; et mwints côps ossu a des plaeces k' i gn a bråmint del rotche et ki tént des anêyes et des anêyes. Dins l' fråle tere u do såvlon, li tere croûle dins l' boyea.
Ene viye terêye a des dijhinnes di boyeas (pa des côps disk' a céncwante), ki rexhnut ådfoû a des diferinnès plaeces, sovint bén muchieyes dizo on bouxhon u dins ene hourêye di côrîs. Les voennes sont grandes assez po on tchén basset î passer. I gn è pout awè 90 metes inte deus rexhowes di taesnire. Les tchambes polèt esse disk' a 5 metes dizo tere.
Tos les boyeas del terêye si rdjondèt å mitan. La, gn a ene grande tchambe, la k' i s' î plèt tni droets sins aler buker astok å plafond.
Les taesnires polèt siervi d' bôres po mwintès familes di taessons. Les terêyes di taesson sont eto sovint colnijhêyes pa des rnåds.
Vicansté des taessons
thumb|Sipårdaedje di Meles meles Li taesson vike so ene grande sitindêye d' Urope et d' Azeye, disk' al Mîtrinne Mer, et disk' a 2000 metes hôt so les Ales.
Diviè les anêyes 1968, 1969, on-z a gåzé ås terêyes di rnåd a cåze d' ene minêye di må d' araedje. Mins il ont touwé bråmint dpus d' taessons k' di rnåds, pask' el taesson î esteut (poy k' i n' rexhe ki del nute).
Mins, dispu 1990, gn è ra bråmint des taessons e l' Årdene, et on ndè voet des spotchîs so les voyes.
Codujhances
thumb|[[passêye (rote)|passêyes do taesson]] thumb|vraiyès passêyes thumb|spotchî taesson Li taesson cwite si terêye djusse après l' anuti. I rarive divant l' pikete do djoû. Po ndè vey, i s' fåt dispierter divant les aireurs do djoû.
C' est po ça k' on ndè rtrouve cobén spotchîs so les voyes, di l' åmatén.
Li taesson passe todi pal minme plaece, ki ça fwait des colêyes, la kel tere est foirt ribatowe; on-z î pout vey leus passêyes.
Suwede
Li Suwede, c' est on payis d' Urope bijhrece. C' est onk des troes payis del Scandinaveye avou l' Daenmåtche ey el Norvedje. C' est-st eto onk des deus payis del Bijhe Urope avou l' Finlande a esse dins l' Union Uropeyinne. Les dmorants rola sont spotés, dinsi : les Suwedwès (omrin) eyet les Suwedwesses (femrin).
Taesson
Codujhances
Les taessons vikèt pa famile, mins il alèt cobén rinde vizite a ene ôte famile (dins l' minme taesnire u dins ene ôte).
Suwede
Istwere
Li Suwede a bråmint stî industiyalijheye pa des Walons amoennés torla på Louwis d' Djer.
Taesson
Codujhances
Å moes d' nôvimbe, li taesson si va fordoirmi disk' å moes d' avri.
Suwede
Istwere
Categoreye:Payis Categoreye:Urope bijhrece
Taesson
Mopliyaedje
A deus moes, les taesneas polèt rexhe ådfoû, et a doze moes, i cwerèt zels-minmes après leu-z amagnî. I dmorèt avou les parints disk' å waeyén-tins, kécfeye, minme disk' å bontins d' l' anêye d' après. A l' esté, li taessone (di 18 moes) pout ddja esse al tchôde.
Suwede
Djeyografeye
Veyes di Suwede:
Oscar Colson
Oscar Colson a vnou å monde a Votem li 10 di may 1866. Il a morou a Berlin li 14 di nôvimbe 1933.
C' esteut on bouteu pol walon k' amonta, avou Djôr Wiyame et Colas Defrexheus li rvuwe Wallonia (1892). Mins c' est lu k' end esteut li doetoe.
I scrijha tot djonne e walon, ey eto e francès.
Di s' mestî, il a cmincî mwaisse di scole. Pu fé do gaztî, pu ovrer come fonccionaire.
Ouves e walon
I rashonna li motlî di sacwants mots do seke, dins on live lomé honteuzmint (pudicmint) "Chez les Wallons de Belgique", ey eplaidî a Paris (amon l' editeu H. Welter) e 1902. Ci live la est rindjî come limero G105 dins l' djivêye des motîs walons.
Vicåreye
I fourit on grand disfindeu d' l' otonomeye del Walonreye. I rprezinta Lidje a l’ Assimblêye walonne dispu si askepiaedje e 1912.
E 1918, tins d' l' ocupåcion almande, i dvénrè directeur di l' acsegnmint primaire et des Beas Årts a l' administråcion walone di Nameur. Mins cisse tchedje la lyi a stî dnêye pås Almands dins l' cåde di leu politike di schåyaedje administratif Flande-Walonreye.
Al liberåcion, tertos tape li hate so les fonccionaires di l' administråcion d' Nameur. Colson (ey eto des ôtes walonisses come Arille Carlier, Frans Foulon, Henry Henquinez) est porshuvou e-n on procès d' assijhes po "fijhaedje avou ls Almands". Come il a stepé evoye foû d' Beldjike, il est codåné pa costumance a 20 ans di foircis travos.
Diviè 1921, il evoye on live "privé" a sacwants soçons, ki l' tite, c' est "L'unionisme wallon pendant l'occupation allemande en belgique - 1917-1918", eplaidî a Bårçulone (a l' Imprenta catalana, Cambo & co). Il î mostere ki, wårder les administråcions ås mwins des Walons tins del guere, c' esteut lweyå et nén ene traitrijhe, come les tribunås et toplin des efoufeyès djins el pinsént.
I va dmorer a Berlin come professeur disk' a s' moirt.
Alére
Jean-Pierre Hiernaux, "Taper l' hate so Colson ?", l° 70, esté 2014.
Colson
Vekesse
thumb|right|Katharine Jefferts Schori, mwaisse vekesse di l' Eglijhe episcopalyinne des Estats-Unis d' Amerike. Ene vekesse, c' est ene comere k' ons a electé et sacrer (ordiner) come veke. Des vekesses, gn end a nén e bråmint des Eglijhes, veyanmint k' li pus grande pårteye des Eglijhes n' ont pont d' comeres a-z esse des clers.
Gn a des vekesses aprume ezès Eglijhes nåcionåles sicandinåves, ey e l' Comunion inglikinne.
Sacwantès Eglijhes k' ont des vekesses:
Bryan Cranston
thumb|Bryan Cranston (2013) Bryan Lee Cranston a skepyî li 7 di måss 1956 e l' Californeye.
C' est èn acteur amerikin.
Cranston‎
Kilograme
On kilograme, c' est meye grames. Vola pocwè li betchete « kilo ». Al minme môde ki les ôtès unités avou l' cawete « grame », c' est ene unité d' masse.
Piceure
On kilograme, c' est l' pwès d' on lite d' aiwe dins sacwants cas. Come di djusse, i fåt k' el timperateure soeye di 20° C ey avou ene pression di 760 mm di mierkeure.
Å livea do sistinme eternåcionå des unités, c' est l' unité soûmintrece pol masse.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Unités di mzuraedje
Li bidete da Colas (arimé)
Li bidete da Colas (Lĕ bĕdète d'à Colas), c' est on long arimé, a môde d' epopêye el campagne, sicrît pa Louis Henrard.
Tinme
I raconte li paskeye d' ene wadjeure inte li prôpietaire d' ene cavale, on rôlî do payis d' Perwé, eyet on disfindeu do novea tchmin d' fier.
I vont adjinçner ene coûsse inte li bidete eyet l' trén.
El bos d' l' esperance (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon El bos d' l' esperance (Èl Bos d' l'èspèrance), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon des aschates walon-picård, sicrîts pa Christian Thonet.
Li bidete da Colas (arimé)
Tinme
Bidete Bidete Bidete
El bos d' l' esperance (arimés)
Il a vudî e 2016 ås edicions "Audace".
Waide des bwès
Categoreye:Fenaesses Li waide des bwès (on dit eto seton, båbe di gade), c' est ene pitite fene fenaesse ki vént dins les bwès.
Ele rishonne a des breles.
C' est on bon fôraedje k' est mo doûs po les biesses.
Ele vént dins les pirixheus terins, les hés, evnd. Dabôrd, ele doet esse voltrûle assez.
On fwait des schovletes avou. C' est k' elle est assez deure.
No e sincieus latén : Deschampia flexuosa (eto Aira flexuosa, Avenella flexuosa)
Wandion
Les wandions u punåjhes, c' est des ptits insekes, ki s' metèt dins les bedreyes et ki pikèt les cis k' î coûtchèt.
Djermale (planete)
thumb|left|80px|Essegne del Djermale Li Djermale, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 21 di may eyet l' 21 di djun.
Wandion
Cimex spp
Rodjî (toponimeye)
Pådje des nos d' plaece ki vegnnut do ptit no tîxhon Hrodgar (Rodjî)
Wandion
Sôres di punåjhes
Categoreye:Insekes
Rodjî (toponimeye)
Hamteas å mot-parint
L' aparintaedje sont fwait do bodje «Rodjî», ki piede si cawete -î.
Hamteas a l' aplacaedje tîxhon
L' aplacaedje tîxhon si fwait purade tot wårdant on long i (ki s' pout scrire sins toetea divant ene vuzlêye cossoune).
Categoreye:Toponimeye do walon
1197
11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke
Djermale (planete)
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "djermale", alez s' vey e splitchant motî.
Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Djermales
(po 2008)
Sourdants & pî-notes
<References/>
1197
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1170 | anêyes 1180 | anêyes 1190 | anêyes 1200 | anêyes 1210
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Radio 1
Radio 1 est ene tchinne di radio djenerålisse beldje eyet neyerlandès-cåzante del VRT. Elle aveut stî askepyî dins les anêyes 1930. C' est l' deujhinme tchinne di radio li pus peuprece del VRT, eyet del radio beldje neyerlandès-cåzante.
Idintité
Categoreye:Radio
Rîle des rîlêyes
Li rîle des rîlêyes, dins l' rifondaedje do walon, c' est ene rîle ki saye d' adiercî li rfondaedje di totes sôres di mots vijhéns avou l' minme foninme ou morfinme, minme ki leu spårdaedje dins l' payis sereut diferin.
Les mots polnut esse waitî come vijhéns sorlon leu-z etimolodjeye, ou sorlon leu cogne dins ene langue vijhene, foiravant, li francès.
Li rîle des rîlêyes si pout opôzer al rîle del pus lådje oyowe ou al cene des sorwalondes.
Betchete eter-
ri- Li betchete eter-, c' est ene betchete do walon.
Rîle des rîlêyes
Vola sacwants egzimpes di rfondaedje shuvant ene rîlêye do francès
Betchete eter-
Elle est pus coranmint rescontrêye dins sacwants viebes come «etertini», «etervini», «eterprinde».
Ele n' est nén foirt vicante, mins pout esse ricalkêye dins les noûmots walons ki provnèt di mots francès avou l' betchete "inter-" come divins «etermede», «eternåcionå», «eterface».
Rîle des rîlêyes
U
Li -ui- francès si pout scrire -uy- aprume dins les nos d' plaece
Û
Dins les pårticipes erireces des viebes del céncwinme troke avou l' cawete -ure, c' est "-ût"
Arondixhmint di Li Tchestea
L' Arondixhmint di Li Tchestea est èn arondixhmint administratif del province do Lussimbork.
Rîle des rîlêyes
Û
Sacwants sont-st ene miete diferins di leu parey e francès
Betchete eter-
Ståraedje dins les accints do walon
Dins les accints do walon, ele va shuve li spårdaedje del betchete e- pol prumî pî, eyet l' divancete «etur» / «inte» pol deujhinme pî :
Rîle des rîlêyes
Û
Eto dins sacwants ôtes mots :
Molusse
thumb|Ké molusse ? Les molusses, c' est èn ecoxhmint ki comprind totès molès biesses, sins cronzoxhs ki vicnut so tere u dins l' aiwe.
Arondixhmint di Li Tchestea
Referinces eyet sourdants
* Li Tchestea
Charlote.com (roman)
Categoreye:romans e walon
Molusse
Nombe
C' est l' ecoxhmint des sincronzoxhîs avou li pus d' biesses après les patådjonturîs (artropôdes). End a 85.000 indjes ricnoxhowes pol djoû d' ouy. Avou ça, 60.000 a 100.000 ôtès sôres di molusses fossiles.
Charlote.com (roman)
thumb|coviete Ch@rlote.com, c' est on roman da Lucyin Somme k' a vudî e 2003, eplaidî dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon.
Rîle des rîlêyes
Istwere
Ci caractere do walon la est ddja veyåve al fén do 12inme sieke. Metans :
Charlote.com (roman)
Racourti
Djihan, 18 ans, fwait do mnujhî avou s' pa. Si soçon Miyin mourt d'on magnant må. Djihan va a l'etermint. Cwand i rpassèt po dner l' mwin ås parints, Tchårlote, li soû da Miyin, rabresse Djihan come si ça sereut on près-parint, tot lyi shoflant : "Dj' espere bén k' on vos rvoerè co !"
Rîle des rîlêyes
dins des noûmots
Li rîle a passé dins sacwants noûmots
Charlote.com (roman)
Racourti
Mins Djhan n' a pus ristî vey les Piråds (li famile da Tchårlote) divant l' novelan. Cwand i lzî a stî sohaitî l' boune anêye, cwand il a dmandé après Tchårlote, li mere a dit k' elle esteut-st evoye. Les djins djhént k' ele prindeut del drouke.
Molusse
Sourdant
*
Rîle des rîlêyes
Rîlêye francès -an- walon -an-
Årvierdimint del rîlêye des mots ki s' sicrijhèt avou -an- e francès: i s' rifondèt avou -an-. Mins gn a sacwantès sorwalondes.
Charlote.com (roman)
Racourti
On djoû, Mayane li soû da Djhan lyi dene ene lete k' i gn a k' ene adresse éndjolike dissu: Ch@rlote.com. Djhan a scrît bråmint des emiles a Tchårlote. Mins ele ni lyi a nén respondou. Mins on djoû k' il steut ki tuzéve dins s' tchambe, i decida di rwaitî si éndjole po vey s' il aveut des messaedjes. Il aveut del tchance: gn aveut ene e-lete da Tchårlote, avou, mårké dsu: "Leyîz m' ene miete di tins".
Rîle des rîlêyes
Rîlêye francès -euil, -eul ou œuf walon -oû
Cisse rîlêye shonne dedja aveur sitî rcwerowe pa Jean Haust po tchoezi l' mwaisse intrêye di sacwants mots di s' Dictionnaire liégeois.
Charlote.com (roman)
Racourti
Tins d' l' ivier, Djhan et s' pa ont eterprin di rfé ene viye måjhon po on docteur di Nameur. Li docteur vineut cobén vey l' ovraedje. On bea djoû, il ont vnou a dvize avou l' docteur, et cåzer mestî. Li docteur si mestî, c' est d' sognî les droukés. C' est ddja bén atoumé. Djihan a stî sbaré mins i n' a nén oizeu dire k' il aveut ene s' soçondje ki s' droukéve. Cwand il ont yeu tot fwait l' måjhone, li docteur a priyî Djhan å restorant. Djhan n' a nén co oizou dmander cwè. Après marinde, il ont stî rboere ene djate di cafè al novele måjhone. Et Djhan a tolminme djåzé d' Tchårlote.
Rîle des rîlêyes
Sourdant
Categoreye:Rifondaedje do walon
Charlote.com (roman)
Racourti
Come dins les romans, li docteur, c' esteut l' prôpe mononke da Tchårlote, mins i n' si rwaitént pus dispu dedja ene tchoke. Il ont djåzé del maladeye da Tchårlote. Tchårlote s' a rtrové disseulêye, paski ses parints estént disbåtchîs del moirt di leu fi. I n' riwaitént pus leu båshele. Adon gn a des soçons ki l' ont swè-djhant rapåjhî tot lyi dnant des droukes. Mins cwand on prind ces droukes la, on n' s' è sait pus passer.
Plaeçmint dins l' tins et dins l' espåce
Li spoûle si passe å moumint k' elle a stî scrîte. On-z î cåze, cwand les eros rwaitnut l' tévé, di l' aprestaedje del guere d' Irak (2003-2005).
Mathieu Michel
Mathieu Michel, c' est on politikî walon yet francès-cåzant. C' est l' fré da Charles Michel eyet l' deujhinme fi da Louis Michel.
Rilomêye
Gn a bråmint des djins ki s' fotnut voltî d' lu pask' i n' a nén on site oficire eyet pask' i n' est nén foirt actif so les rantoeles di soçnaedje.
Les djins s' fotnut eto d' ès neyerlandès k' est foirt soûmintrece.
Referinces eyet sourdants
Michel, Mathieu
Ater
Ater (fr: Attert, so plaece (lb): Atert) est ene comene intité di Walonreye, e payis lussimbordjwès-cåzant; el province do Lussimbork.
thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province
Dispu 2019, c' est ene comene ki dit oyi ås lingaedjes do payis.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Arthur Balle
Arthur Balle (1878-1954) fourit on sicrijheu walon d' Cerfontinne et diccionairî.
Biyografeye
Après les sgondaires, Arthur Balle a bouté pol SNTB e Brussele ey al fén d' ès cårire, il esteut inspecteur di direccion. Il aveut divnou avoyeu å Muzêye del Vikance Walone, e 1936, ey i bouteut ås Soçons d' nos Diyalekes. Ç' est avou lu k' Cerfontinne est on pitit ban walon wice i gn a bråmint d' documints sol patwès yet les dujhances d' rola.
Ene håye a metal avou stî metowe po lu rinde bon dvwer e 1979, ewou il aveut nexhou. Cist håye a stî rcandjêye e 1993 på ene tchaplete a pire ey ene rotonde poite ès no dispoy 1998.
Sourdants
Balle, Arthur
Amonite
thumb Les amonites, c' est des molusses a l' eschafiote fossiles.
Categoreye:Fossiles Categoreye:Molusses
Anêyes 430
4inme sieke | 5inme sieke | 6inme sieke
Crantche (planete)
thumb|Essegne do Crantche Li Crantche, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 22 d' djun et li 22 d' djulete.
Anêyes 430
anêyes 410 | anêyes 420 | anêyes 430 | anêyes 440 | anêyes 450
Crantche (planete)
Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Crantches
(po 2008)
Anêyes 430
430 | 431 | 432 | 433 | 434 | 435 | 436 | 437 | 438 | 439
Crantche (planete)
Sourdants
Categoreye:Asterlodjeye
Anêyes 430
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Omer Bastin
Bastin, Omer Bastin, Omer thumb|Si live di croejhete thumb|Si motî francès-walon
Omer Bastin (1889-1971), ci fourit on scrijheu e walon, ey on rcwereu sol walon ki provneut d' Courcele.
Come sicrijheu, i sinéve so li spot "Courcèlangn" (Courcelin), udon "El vî maisse" (El vî mwaisse).
I djouwéve teyåte e walon.
Il a eto fwait sacwants noûmots, come "djoke-tu".
Come fijheus d' arimés
Dins ses ouves di powezeye eplaideyes dins l' Bourdon, il sayive di reployî des beas vîs mots walons, come "bontins". Mins, adon k' il esteut vice-prezidint d' l' ALWAC, il esteut foirt sitraegne, et disfinde ås ôtes d' eployî les mots pus classikes ("prétins").
Si powezeye est co mo reyalisse, avou on tipetape a môde da Henri Pétrez dins ses fåves. Mins on sint l' assaetchance del powezeye imådjrece del sicole des Relîs, avou les Smal, les Guillaume, et les Gilliard).
Come ricwereu et diccionairî
Il a cmincî ses rcwerance sol walon on côp pinsioné.
Il a scrît on Manuel de Grammaire wallonne (1965), onk des råles lives sol croejhete des ancyins pårlers walons do Coûtchant. L' imprimeu Scaillet, di Montniye-Tiyoû s' endè sierveut tofer cwand il impriméve li Bourdon.
Come diccionairî, il a adjinçné on motî francès-walon (1969), et eto ramexhner li Glossaire de Courcelles et Souvret, eplaidî pa bokets dins l' Bourdon, di 2000 a 2007, avou l' aidance da Armand Deltenre, et k' i gn' a di pus di 3500 mots didins.
Èn arimé da l' Omer Bastin
Siné : "Courcèlangn", foû d' El Bourdon 154, do moes d' djun 1962.
thumb|450px|Tite do Motî d' Courcele et Souvret
Motyince
Li motyince, c’ est l’ coxhe del linwince ki studeye les rapoirts inte les mots ki n’ sont nén les cis del croejhete (grammaire).
Sourdant
* Categoreye:Linwince
Lawosse
thumb|Mape do Lawosse Li Lawosse, c' est on dislaxhî payis d' Azeye do sudess.
Ses vijhéns, c' est:
Si stindêye est di 236.800 km².
Tournikete a l' aiwe
Categoreye:Aiwe thumb|Ancyinne tournikete po poûjhî a l' aiwe Ene tournikete a l' aiwe, ou pus biesmint, ene tournikete u, c' est ene c' est on pilône di fier avou des aiyetes ki tournèt a l' air po produre del foice mecanike.
Lawosse
Les djins sont purade boudisses.
Categoreye:Azeye Lawosse Categoreye:Payis
Tournikete a l' aiwe
Å pus sovint, li tournikete sieve a poujhî l' aiwe d' on pousse.
End aveut el Walonreye dins les waides k' on leyive les biesses tote li såjhon, et k' i n' avént pont d' ri po s' abuvrer.
Ene tournikete ni pout monter l' aiwe ki d' ene vintinne di metes fond.
Li tournikete a l' aiwe rote come on molén å vint.
''Li minme sistinme, mins avou des bråmint pus grands indjéns, et ki sieve a produre do corant si lome asteure "olyinne", et metowes eshonne sol minme waibe, zonigne d' olyinnes.
Les flåwes da Fernand (fåves)
thumb|Coviete Les flåwes da Fernand (Lès flâwes da Fèrnand), c' est on live di couyonådes sicrît pa Maurice Georges ey eplaidî på Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.
Il a vudî e 1989.
Faves
Wandion ordinaire
Li wandion ordinaire u leuvrin (eto, plaijhanmint, bec-d'-acî u bec di fier), c' est l' punåjhe li pus corante dins les payis ni tchôds ni froeds.
Cwarante Molons (soce)
thumb|Les askepieus del soce Moncrabeau Li Soce "Moncrabeau" ou Les Cwarante Molons (Quarante Molons), c' est ene soce di bénfjhance di Nameur.
Wandion ordinaire
Cimex lectularius
Cwarante Molons (soce)
Istwere
Li soce fout metowe so pî oficirmint li 27 di setimbe 1843 a Nameur pa Nicolas Bosret, Charles Wérotte, Philippe Lagrange et Julien Colson, a pårti del Cofréreye des Minteus.
Li no "Moncrabeau" vént d' on viyaedje di Gascogne, la k' gn aveut eto ene cofrereye di minteus.
Wandion ordinaire
Sourdant
Categoreye:Insekes
Cwarante Molons (soce)
Istwere
Ele a stî rlomêye "les 40 Molons°", ca les molons sont come les Namurwès : londjins.
Li soce a come divize "Po les pôves".
Tchaeke mimbe si lome on "Molon" ou on "Moncrabeaucyin".
Uzances
Les prumîs Molons n' ont nén meskeyou leus foices po fé rviker li lingaedje walon a Nameur.
Ås fiesses, les Molons si mostrèt so on tchår avou des droles d' instrumints d' muzike, mins sovint avou ene flûte a l' agnon padrî ki les fwait roter.
Les bate di mintes et l' siermint des Molons si dveut fé e walon. Mins il acceptèt eto l' francès.
Ôtes etrevéns
Bosret di s' no d' famile : live da Joëlle Spierkel ki raconte l' askepiaedje des «Cwarante Molons».
Hårdêye difoûtrinne
Molons Molons Molons
Liliane Faes
Liliane Faes (Lily, si no d' pene), c' est ene sicrijheuse e walon do Coûtchant. Ele a skepyi e 1932 a Paris, e France, mins a crexhou avou ses grands-parints a Bellecourt (Manadje), el Province do Hinnot, ki n' cåzént waire k' el walon.
Sititchete (linwince)
Ene sititchete, c' est on morfinme (boket d' mot) ki si stitche après on bodje, padvant u padrî, u inte deus ôtes sifwaits morfinmes, po fé on novea mot, parint do prumî.
Dins les stitchetes, gn a les betchetes, les cawetes et les ristitchetes.
Les betchetes s' aplakèt padvant l' bodje : on dit k' ele s' abetchtèt.
Tabeur
On tabeur, c' est èn instrumint d' muzike a bouxhaedje dissu, k' on bouxhe dissu avou deus ptitès baguetes. C' est ene ronde caisse avou deus peas bén stindowes ådzeu et ådzo.
Sititchete (linwince)
Les cawetes s' aplakèt padrî l' mot : on dit k' ele s' acawèt.
Les stitchetes polèt esse vicantes u moites. Les vicantès stitchetes, c' est les cene ki polnut co fé åjheymint des noûmots k' on pôrè comprinde. Les moitès stitchetes ont stî vicantes dins on lingaedje sourdant, u dins ene viye fôme do metou lingaedje.
Tabeur
C' est ene pîce del batreye des tchanteus do 20inme sieke.
Sititchete (linwince)
Hårdêye divintrinne
Sacwants stitchetes do walon
Tabeur
Motlî
Li djouweu d' tabeur si lome taburî.
Les baguetes si lomnut maketes u makets.
Tohogne
Tohogne [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Tohogne, rebané avou 6941 Dèrbu; limero diyalectolodjike: [Ma 4]; vî limero del posse: 5491
Tabeur
Dins l' lingaedje walon
Gn a eto l' viye tchanson Dj' a m' tabeur, mes clikes et mes clakes
Tohogne
(Mwaisse pont ALW)
Tabeur
Dins l' foclore
End a dins l' årmonreyes.
Li taburî, c' est onk des persounaedjes des plotons des måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze
Categoreye:Instrumints d' muzike
Sibret
Sibret (e francès eto), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes d' avår la po fé l' novele comene del Vå-so-Seure, el province do Lussimbork.
Tuzance walone
Djowaedje del passion pol prumî côp e walon e 2009.
Jules Vigneron
Jules Vigneron, c' esteut on scrijheu e walon, ki skepia e a Courcele li 3 d' octôbe 1881, et mora a Tchårlerwè li 30 d' awousse 1941.
Di s' mestî, il esteut directeur comiercå.
Ouve pol walon
thumb|Riscanaedje di «Sovnances» I fourit cwårlî di l' ALWAC di 1933 a 1941.
Il a scrît on ramexhnaedje di powezeyes, «Souv'nances», eplaidî pa l' ALWAC après l' moirt do scrijheu (1942).
Sourdant
Vigneron
1196
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Liyon (planete)
thumb|left|80px|Essegne do Liyon Li Liyon, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 23 d' djulete eyet l' 23 d' awousse.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "liyon", alez s' vey e splitchant motî.
Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Liyons
(po 2008)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Anêyes 440
4inme sieke | 5inme sieke | 6inme sieke
Liyon (planete)
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Asterlodjeye
Anêyes 440
anêyes 420 | anêyes 430 | anêyes 440 | anêyes 450 | anêyes 460
440 | 441 | 442 | 443 | 444 | 445 | 446 | 447 | 448 | 449
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Djihé-Bôgneye
Djihé-Bôgneye (F. Jehay-Bodegnée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, askepyî e rebané 1822 (tins do trevéns holandès tot metant eshonne les viyaedjes di Djhé, di Bôgneye et d' Rodjreye.
Dismantchî ås grands rebanaedjes di 1977. Djihé ala avou Ama; Bôgneye et Rodjreye avou Verlinne.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Shuvion apoistolike
thumb|Troes vekes avecnut on priyesse por lu esse veke eto. Li shuvion apoistolike ou shuvion des vekes (sapinse Afanassieff), c' est l' pratike des vekes esse avekés todi påzès mwins des ôtes vekes esse metowes sor zels, et tot sifwaitmint, dispoy les apoisses. Po les sacramints esse d' adroet, sapinse li teyoreye, i lzî fåt esse fwaits avou des priyesses k' ont stî apriyestés pås vekes do shuvion apoistolike.
Les Eglijhes pår protestantes ni croeynut nén k' i fåt awè des vekes, ni shuvion apostolike nerén.
Les Eglijhes k' ont, zeles, li creyance do shuvion apostolike, ele ricnoxhnut l' cea des ôtès Eglijhes, ou ele n' el ricnoxhnut nén.
L' Eglijhe Rominne Catolike
Po l' shuvion apostolike esse d' adroet, sapinse l' Eglijhe Rominne Catolike et bråmint des Eglijhes do Levant, i va s' i gn a djusse des vraiys vekes ki metnut leus mwins so l' electé, dire les priyires, ey awè l' volté d' aveker. Po l' fé, fåt k' i gn euxhe troes vekes (mins i va avou fok onk s' on n' pout nén nd awè troes), mins nén dandjî des fideles, et k' l' electé come les vekes k' avecnut fouxhnuxhe tertos les omes. Ey on rconoxhe les ôtes ordinåcions k' ont shuvou les minmès rîles, minme si les djins sont eretikes.
Categoreye:Vekes
Anêyes 2000
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Viebe
Li viebe, c' est l' mot k' est l' soûmint d' ene fråze u d' ene fråzlete.
Li cawete d' on viebe candje sorlon l' sudjet et l' tins. C' est çou k' on lome les codjowaedjes. Li scrijha d' on viebe diné a on metou tins et ene metowe djin, c' est l' codjowa.
Trokes di codjowaedjes des viebes
Les viebes walons polèt esse ratroclés sorlon leu manire di s' codjower. E rfondou walon, l' arindjaedje des troke di viebes si fwait sorlon li clasmint da Hendschel.
Li prumire troke rashonne les viebes avou l' cawete d' infinitif -er. Mins gn a sacwants dzo-categoreyes, come les viebes ki s' codjownut come «tchicter» (e prezint, dji tchictêye) u come «mostrer» (e prezint, dji mostere).
Pol deujhinme troke, li cawete d' infinitif c' est -î. C' est cåzu les minmès piceures ki l' prumire troke, apus k' po l' les atôtchîs di l' indicatif prezintrece («vos waitîz», po «vos tchantez» al prumire troke) et pol Durant Indicatif Erirece singulî (dji «waitive» estô di «dji tchantéve» pol prumire troke).
Li troejhinme troke a pacô stî waiteye come ene dizo-categoreye del deujhinme, a cåze di s' cawete d' infinitif -yî. Portant, l' infinitif candje foirt sol payis d' Lidje (i si spotche e-n -î: nètî) et so les aschates walon-gåmès (i dvént -îr: nètîr). Po cisse troke la, li bodje A si fwait avou on son yod (nos tcherians) et l' bodje B avou ene ristitcheye voyale (dji tchereye).
Li cwatrinme troke di viebes a on bodje A avou l' son xh: nos finixhans. Li bodje A si pout fé avou (dji finixh, dji finixhrè) u sins (dji fini, dji dinirè) ci stitchete la.
Pî-notes
Categoreye:Croejhete
Djutlande
Etimolodjeye
Li Djutlande, c' est li payis des Djutes. Come d' efet, dins les lingaedjes djermanikes land vout dire "payis".
Almagne
Li lisse padzo rwaite seulmint les mwaissès veyes :
Daenmåtche
Li lisse padzo rwaite seulmint les mwaissès veyes :
Bounite di l' Atlantike
thumb|å pexhnî Li bounite di l' Atlantike, u bounite å roylé dos , c' est on magnåve pexhon assez corant dins l' Atlantike.
Sarda sarda
Discrijhaedje
thumb|dedja on bea, pexhî e l' Espagne I mzeure åtoû d' 50 cintimetes (les pus longs fijhèt 90 contimetes).
Vicaedje
C' est des voyaedjants pexhons.
I sont co åjhey a pexhî, ca i s' metnut a tropeas dins les aiwes ås boird des teres.
Lomaedjes ezès lingaedjes
C' est l' no espagnol k' a l' air d' awè moussî dins les ôtes lingaedjes come l' inglès (Atlantic bonito), li francès (bonito à dos rayé) et arabe marokin (بونيتو, bonito).
Jean-Luc Fauconnier
thumb|(e 2004) Jean-Luc Fauconnier (riwalnijhåve Djan-Luk Fåcnî) a skepyî li 18 di djanvî 1941, a Tchålerwè. C’ est on scrijheu e walon.
Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire».
C’ est eto on bouteu pol walon, come moenneu d' l' A.L.W.A.C., mwaisse sicrijheu do «Bourdon» eyet come prezidint do Conseil des Langues Régionales Endogènes.
Ouve e walon
Come sicrijheu, il a-st eplaidî :
Sourdants et pî-notes
Fauconnier Fauconnier Fauconnier Fauconnier
Paul Lefin
Paul Lefin, c' est l' penleu di l' UCW.
I scrijha sacwants tecses e walon, inte di zels, on ratournaedje di Voltaire.
foû do walon
I cminça come prezidint do "Comitî nåcionå des djonnes socialisses" (1972), vinant après Jean-Claude Van Cauwenberghe.
pol walon
I divna penleu di l' UCW e ....
I parvina a-z aråvler toplin des subzides pol soce. Et a s' fé aidî pa des djins foirt capåbes: Marcel Slangen, Lorint Hendschel et l' ekipe di Walo + eyet Stéphane Quertinmont k' a stî s' droet bresse dins les anêyes 1990.
Il enonda l' ovraedje di raprepiaedje des mots do walon, çou ki dinrè l' motî Walo + (1992). Adonpwis, mete so pî li tåvlotêye rifondaedje di l' UCW. Pu ahiver li Walo + gazete.
Il adjinçna ossu pî li prumî metingue di l' Istwere po disfinde li lingaedje walon.
Il dmora al tiesse di l' UCW disca esse foû foice, et leyî l' societé piede bråmint d' ses ocupaedjes (come li fiesse del tchanson e walon).
po les ôtes mancîs lingaedjes
A stî lontins penleu del l' Soce des mancîs lingaedjes et tuzances d' Urope, ey adjinçner onk di leus mwaisses raploûs a Lidje.
Djudjmint di si ouve
On lyi a rprotchî di n' nén awè leyî s' plaece a des pus djonnes, u a des cis d' ôtes coines del Walonreye.
Åd fwait do rfondaedje do walon, i n' a seu tni tiesse ås wårdiveus ki n' acceptît nén cist ovraedje la, et leyî dcweli li tåvlotêye rifondaedje di l' UCW (clôse e 2001).
I n' a nén uzé do walon come lingaedje d' atôtchance a l' UCW, mågré k' el saveut djåzer dvant les djins, avou on ritche motlî:
Sourdant
Lefin
Radio Quartz
Les ondes, schoûtåves so 93,9 FM, zinnut disca Djiblou, Nameur, Tchålerwè yet dins l' Coûtchant do Roman Payis.
Tuzance walone
Gn a ene emission e walon «El tchant d' no cok», adjinçnêye pa Jean Goffart, dispu l' moes d' nôvimbe 2002.
Sourdant
Categoreye:Emissions e walon Categoreye:Radiowigne
Jean Thoune
Jean Thoune (16 d' awousse 1928 - 14 di djun 2013) a ratourné toplin di pîces di teyåte e walon avou l' accint d' Lidje.
I riscrijheut voltî les pîces da Christian Derycke.
Colon
Les colons, ou pidjons, c' est des aclevåves oujheas, di grandeur emîtrinne.
Columba spp.
Mopliyaedje
Li colon acove ût moes å long, do moes d' fevrî å moes d' setimbe. Ça fwait 5 a 7 niyêyes so èn an. Des niyêyes di deus djonnes, å pus sovint.
Dijh djoûs après l' acoplaedje, li frumele pond deus blantchåsses oûs. C' est ostant l' måye ki l' frumele ki cove les oûs. Discloyaedje après 18 a 19 djoûs. Les djonnes colons sont-st aveules et ni savèt bodjî. Les ouys si drovèt å 4inme djoû.
Li pere come li mere nourixhèt les pidjneas avou do laecea d' djave. I lzès spanixhèt a cmincî do 6inme djoû.
Diviè l' 25inme djoû, les djonnes colons atakèt a balter et a 30 djoûs, i polnut voler.
Viyesse
On colon vike 6 a 10 ans.
Wayimaedje
Les djonnes colons wayimèt a deus troes moes. Li wayimaedje di l' adule si fwait do moes d' awousse å moes d' octôbe
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Aclevåvès biesses
Après-nonne
L' après-nonne ou après-l'-dinner, c' est a pô près li boket del djournêye ki va di ene eure a cwate cénk eures.
L' après-nonne shût l' aprandjire et s' continowe pal vesprêye, pu l' anuti, pu l' shijhe.
Sinonimeye
On dit eto li «nonnêye», l' «après-midi», l' «après-l'-marinde», l' «après-prandjire», l' «après-doze-eures», mins ces mots la polèt rastrinde li termene a ses prumirès eures.
El Basse Årdene, on dit «vesprêye» mins c' est èn come emacralé mot, ca ôte pårt, i vout dire li fén d' l' après-nonne, djusse divant l' anuti.
Sourdants
Categoreye:Moumints do djoû Categoreye:Cronolodjeye
Rimetaedje
...
Lisbete di Cwî (roman)
thumb Lisbete di Cwî (Lisbète de Cwî), c' est on roman e walon sicrît pa Ernest Benoit, avou l' åjhmince da Pierre Otjacques.
Li live a stî eplaidî dins l' coleccion «Paroles do teroe» e 2020.
ISBN 978-2-931032-00-8
Prezintaedje
Mins çou ki l’ ome ni saveut nén, c’ est k’ les nûtons d’ Cwî pasrént la dvant l’ bierdjî. C’ est zels k’ ont rascodou l’ båshele.
Arthur Xhignesse
Cårire
Dins Les pôves diåles (1907), i cmince a s' rediver siconte del mizere des ptitès djins, çou k' esteut marvoye ezès scrijhaedjes e walon d' adon.
Lisbete di Cwî (roman)
Prezintaedje
Ene båshele foû ordinaire. K’ aveut ene foice misterieuse divintrinnmint.
Raptitixhant mot
Categoreye:Linwince 🇱🇰 "Raptitixhante cawete" On raptitixhant mot u raptitixha, c' est on mot ki mostere ene pus ptite sacwè (ene pus ptite biesse, ene pus ptite djin) ki l' cene mostrêye på mwaisse mot.
Arthur Xhignesse
Cårire
Tant k' a "Bole-di-Gome" (1912), c' est on ptit roman, e 39 courts tchaptrês, ki conte li paskeye d' on djambot ki ses parints lodjèt l' diåle e leu boûsse, mins ki sopoirtèt leus mehins.
Lisbete di Cwî (roman)
Prezintaedje
Li bierdjî d’ Frôfayi s’ loméve Djåcob. I pleut awè 25 u 30 ans. Si pere l’ aveut metou dins ene abeye et les moennes lyi avént aprins a lére et scrire li francès et l’ latén, çou ki n’ esteut nén corant po èn efant d’ bierdjî. I dveut divni moenne, mins il aveut stepé evoye divant d’ fé l’ siermint.
Raptitixhant mot
Li minme si fwait eto coramint po les nos d' djins et les nos d' plaeces.
Arthur Xhignesse
Cårire
Arthur Xhignesse fourit on rprezintant do mouvmint des scrijheus Lidjwès ki cwerént après des noûmots, çou ki va dner on lingaedje literaire ki les diyalectolodjisses lomront pus tård årtificire.
Lisbete di Cwî (roman)
Prezintaedje
On djoû k’ les nûtons estént a côper å houbion (c’ est leu mwaisse passe-tins), onk di zels, k’ etindeut foirt clair, a-st oyou tchoûler. Et i s’ metèt e-n erote eviè l’ plaece k’ il oyént l’ tchoûlaedje.
Arthur Xhignesse
Hårdêye difoûtrinne
Xhignesse
Lisbete di Cwî (roman)
Prezintaedje
I trovèt ene lete a costé d’ l’ efant, adresseye a Djåcob li bierdjî. Ça fwait k’ i lyi vont poirter. Ele dit k’ cist efant la est l’ frut do Diåle. L’ ome ki l’ a metou la a stî payî pol touwer, mins n’ end a nén yeu l’ coraedje. Il a cnoxhou Djåcob dinltins.
Raptitixhant mot
Egzimpes di raptitixhants mots e walon
🇱🇰 raptitixhante cawete
Hinne-Sint-På
Djeyografeye
Hinne passe a nonne do viyaedje.
Raptitixhant mot
Divintrin raptitixhaedje
C' est pa on ristitchaedje divintrin di voyales.
Hinne-Sint-På
Tuzance walone
Les scrijheus e walon si djhèt pus voltî des hameas d' Djolimont et del Veye d' Oussu ki d' Sint-På minme.
Lisbete di Cwî (roman)
Prezintaedje
Les nûtons ont fwait boere do té d’ houbion å påpåd, et i n’ a pus boerlé. Adon, Djåcob lyi a fwait boere do laecea d’ gade. Les efants sognîs å laecea d’ gade sont todi bénpoirtants. Adon, les nûtons lyi ont-st emantchî ene birce avou des oizires. Li londmwin å matén, il ont stî disploumé les oujheas d’ poytreye et les oujheas des bwès ‒ ene plome a tchaeke – po fé on ploumion a l’ efant.
Raptitixhant mot
Scawaedje
On scawe li mot (on lyi rcôpe li coron).
Lisbete di Cwî (roman)
Prezintaedje
Djåcob a stî trover catchetiveuzmint ene kimere di Pinsogne et lyi dmander d’ esse nourice. C’ est Djene, k’ a èn efant d’ dijh-ût moes, ene miete sitropyî, mins dedja bon a spani. Ele balzene po-z accepter, mins ni vout nén leyî mori on påpåd. C’ est les nûtons ki lyi vnèt apoirter. Ele n’ aveut djamåy pont veyou d’ nûton. Il lyi ont assuré leu proteccion tot l’ tins k’ ele s’ ocupreut di l’ efant. Il ont veyou k’ c’ esteut ene båshele et l’ lomer Lisbete. C’ esteut l’ no del mame da Djåcob, k’ aveut morou k’ il esteut co tot djonne.
Cwand Djene eyet s’ mere alént atchter des faxhes u des mousmints po l’ efant, ele dimandént kibén å texheu. Ele ritournént li boûsse ki les nûtons lezî avént dné, et l’ conte djusse touméve sol tåve.
Mins dji n’ vos va nén raconter tot l’ live !
Ortografeye
L' oteur eploye li scrijha ë po les mots k' ont l' voyale u dins les accints walons des viyaedjes vijhéns. I riscrît insi l' prononçaedje d' après Anloe et Ôtchamp k' il a-st oyou des ovrîs ki boutént a s' soyreye al gåre d' Anloe (Viyance). Mins ci scrijha la n' est nén åjhey di rprononcî po les djins ordinaires, dins les copinreyes, metans.
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Romans e walon
Motî d' Nålene
Li motî d' Nålene, ki s' tite e francès, c' est "Lexique wallon de Nalinnes", c' est on motî walon-francès avou ene rawete francès-walon sicrît pa Emile Lempereur ey eplaidî e 2000.
L' accint noté, c' est l' ci d' Nålene, ene sôre di walon do Coûtchant.
Il est rprins sol limero O103 dins l' djivêye des motîs do walon.
Hinne-Sint-På
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot Categoreye:Aschates walon-picård
Clovisse
Categoreye:Histoire del Walonreye Categoreye:Istwere di France Categoreye:Merovindjin
Clovisse, c' esteut on rwè des Francs, dispu 480.
E 498, i s' fijha batijhî djha cisse rilomêye fråze cial
«baxhe li tiesse, fir sican ! broûle çou k' t' as-st adôré Adôre çou k' t' as broûlé»
Sitrontiom
Li sitrontiom, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalino-tereus, d' essegne atomike Sr, limero atomike 38 eyet masse atomike 87,62.
Paronimeye
Des paronimes, c' est des mots k' ont on sinse mo diferin mins ki si rshonnèt foirt, soeye-t i å lijhaedje, soeye-t i å schoûtaedje.
Sitrontiom
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Elemints tchimikes
Paronimeye
Les pwaires minimoms sont tertotes des paronimes, mins les paronimes polèt esse diferins pa dipus d' on foninme
Anize-sitoele
L' anize-sitoele, c' est l' grinne d' ene plante ki crexhe el Chine.
Paronimeye
Sourdant
Categoreye:Motyince Categoreye:Linwince
Anize-sitoele
Ele rexhe foû d' ene eschafiote a môde di stoele.
Uzaedje come yebe ås maladeyes
On lait rashir 5 grames di grinnes dins on lite di bolante aiwe.
Sourdants
Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Plantes foû del Walonreye
Viyé-dvant-Hanut
'' Gn a eto bråmint des ôtes viyaedjes lomés Viyé.
Aiwe di Taedje
L' Aiwe di Taedje (espagnol Río Tajo u Tajo, portuguès Rio Tejo), c' est on mouze d' Espagne et do Portugal.
Coraedje
I prind sourd el Viye Castile, dilé Peralejos de Las Truchas, et bénrade riçure li Río Gallo. Adon-pwis, plonkî dins l' grande astantchêye lomêye «Mer di Castile» (Mar de Castilla).
Pu ridischinde coûtchantreçmint po trevåtchî li voye di Madrid a l' Andalouzeye a Aranjuez.
Après, todi corant eviè l' Coûtchant, i s' va alårdji pår, a cåze di totès basteyès astantches metous so s' coraedje, disk' al frontire do Portugal.
Å mitan di s' coraedje e Portugal, il eva viè pus viè Nonne, et fé on grand egoloe ki l' pôrt di Lisbone est metou a Bijhe.
Sourdant
Taedje Taedje Taedje
Egzôde di 1940
Categoreye:Guere di 1940-1945 L' egzôde di 1940 ou cwitåjhe di 1940, c' est cwand les civils ont dzarté leus måjhones e moes d' may 1940 (kiminçmint del guere di 40 pol Beldjike.
Les cwiteus ont peté evoye di sogne ki les Almands ni fwaiynuxhe come e 1914 (broûler les måjhons et touwer les djins).
Finalmint, les sôdårs almands avént les instruccions di esse bén comifåt avou les djins el Beldjike.
Les egzodisses, zels, ont stî mitrayîs so les voyes di France, ca i s' maxhént avou les sôdårs francès ki montént å front. End a yeu mwints di touwés.
Les egzodisses ont rivnou, å pus tård e moes d' setimbe 1940.
Djivêye Dascotte so les nos d' plaece do Cinte
Li djivêye Dascotte so les nos d' plaece do Cinte, c' est ene djivêye di nos d' plaece des viyaedjes do Cinte vinant d' on rcweraedje da Robert Dascotte
Li djivêye a stî publiyeye dins l' live «Tris suppléments au dictionnaire du wallon du Centre» k' a vudî e 1985.
Verlinne
Li grande Verlinne (la-minme, e scrijhaedje Feller Vèrlinne, Vèrlin.ne; e francès F. Verlaine), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Martin Weinek
300px|thumb|Martin Weinek (a droete) (avou Kaspar Capparoni) Martin Weinek a skepyî li 26 di djulete 1964 e l' Otriche.
C' est èn acteur di cinema bråmint cnoxhou på fouyton policî al televizion "Rex, li tchén gableu" (Kommissar Rex). Ci fouyton la (158 epizodes di toes cwårts d' eure) a passé el Walonreye so RTL, e francès sol tite "Rex, chien flic" dins les anêyes 1990, et co rpasser tenawete dins les anêyes 2000. Martin Weinek î djowe li role do comissåre Fritz Kunz.
Si pasmint d' tins, c' est l' fijhaedje di vén.
Weinek Weinek Weinek
Molén å vint
thumb|On molén å vint a [[Grand-Lé]] On molén å vint, c' est on molén ki rote avou l' foice do vint ki fwait tourner ses aiyes.
Porea (maladeye)
Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince Categoreye:Virolodjeye
Molén å vint
End aveut toplin ezès Bas Payis, ey e l' Flande. Mins ens aveut eto eto sacwants el Walonreye (come a Grand-Lé, a Warléncoû, a Ôtêye)
Porea (maladeye)
On porea, c' est ene maladeye del pea des djins, mins eto des biesses.
Molén å vint
Shuvance do sistinme des aiyes di molén
Li minme sistinme a dné les tourniketes a l' aiwe, pu les olyinnes å corant.
Porea (maladeye)
C' est ene sôre di nucrê kel cåze, c' est on virûsse.
Molén å vint
Dins les belès-letes e walon
On cåze d' ene plaece lomêye Molåvint dins l' tchanson «Dj' a pierdou mi ptit muzicyin al dicåce do Molåvint»
Porea (maladeye)
Ås djins, les poreas crexhèt purade so les doets et les årteas.
Molén å vint
Dins les belès-letes e walon
Categoreye:Vint Categoreye:Foice mecanike Categoreye:Mônreye
Porea (maladeye)
Cåzes
Cisse maladeye est cåzêye pa des virûsses, aprume les porea-virûsses, mins eto pacô des pocvirûsses.
Médiaedje
Les poreas sont des maladeyes sins grand må. Si evont i sovint tot seus. On les médeye tot lzès broûlant a l' azote likide u avou des broûlantès droukes. Gn a eto des rmédes omeyopatikes come li touya.
Poreas ås biesses
Les poreas ås bovrins sont bråmint pus gros.
On trouve des poreas ossu ås tchéns et ås tchvås.