cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Motlî Kinable sol bresreye
Sacwants mots do motî
Coyion, s. m. Coin du sac. La mise en sac du houblon se fait à l'aide d'une presse ; ainsi rempli, le sac n'a aucune prise pour le transporter que la fronce à la partie d'en haut. Pour y obvier, les quatre coins sont liés, cousus fortement à part pour qu'ils restent libres quand le sac est rempli. C'est à ces coins ainsi prépaies qu'on a donné le nom de coyion. Il ya ainsi quatre parties saisissables pour porter le sac, toujours très lourd. Avant l'emploi de la presse, pour mettre le houblon en sac, un homme se tenait dans le sac et pour obtenir le tassement le plus complet, piétinait sur le houblon au fur et à mesure qu'on l'y jetait, à la façon des « bottresse triplant » leur mortier.
Crâne, s. f. Robinet. Robinet en bois, qu'on place aux tonneaux de bière pour les soutirer ou aux cuves et tuyaux pour transvasement et entonnement.
Cranche ou Rouffe, s. f. Mousse de la levure. La mousse de la levure qui retombe au fond de la bière après la fermentation. Voir rouffe.
Croc, s. m. Crochet. Forte pièce de bois ferrée au milieu de laquelle pendent deux ou quatre chaînes armées de crochets pour saisir le tonneau. Les chaînes s'allongent et se raccourcissent à volonté. Le tonneau attaché, les ouvriers placent sur l'épaule les bouts du croc et portent aisément le fardeau en marchant l'un derrière l'autre.
Cuhège, s. m. Cuisson. On soumet le moût à la cuisson pour en achever la préparation, et notamment y faciliter l'infusion du houblon.
D'brihège, s. m. Moût dilué. Voir brihège.
D'brihî, v. act. Dissoudre le moût. Voir brihî.
...
Same ou Rouffe, s. f. Mousse. Voir le mot rouffe.
'''Sèohe, s. m. Sac. Espèce de poche ouverte par le haut (Larousse).
'''Sèai, s. m. Seau. Vase en bois utilisé par le brasseur.
Sechî â clér, locution. Tirer au clair. Quand la bière est trouble, on la laisse reposer puis on la tire au clair.
Souke, s. m. Sucre. Denrée prohibée en Angleterre dans la fabrication de la bière. On l'utilise à Liège, par économie. En France, les brasseurs peuvent employer dans leur fabrication d'autres matières sucrées que l'orge.
Spaite, s. f. Épeautre. L'unique céréale que l'ancien brasseur liégeois faisait malter pour la fabrication de sa bière. Actuellement on utilise le malt d'orge, mais en faible proportion, le malt d'épeautre n'ayant rien perdu de sa vogue très justifiée.
Sotte farenne, s. f. Folle farine (En broyant ou concassant le malt, on doit éviter de le réduire).
Souège, s. m. ou Dessicatton, s. f. Dessiccation.
Stope ou chenne, s. f. Chanvre. Voir chenne.
Tambour, s. m. Torréfacteur. Le wallon a toujours donné le nom de tambour au torréfacteur. L'orge qu'il torréfie pour colorer sa bière, il l'appelle li oige qu'a stu brouléie â tambour.
Taper on côp d'oûie so les bire. Expression fort usitée en brasserie : s'assurer si la cuisson se fait régulièrement.
Tapcou, s. m. Trappe. Porte posée horizontalement, à niveau du sol, pour fermer les caves et citernes.
Tapon, s. m. Bonde. Bouchon du tonneau. La bonde était autrefois faite de bois tendre, comme le bouleau, et on y ménageait au centre un trou dans lequel on enfonçait le fausset; cette bonde se détériorant rapidement, on l'a remplacée par la bonde en bois de hêtre qui a une grande force de résistance, et on a en même temps supprimé le fausset.
Terraie ou Touraie, s. f. Touraille. Voir touraie.
Tiesse, s. f. Coin de fer. Coin en fer utilisé pour remettre en place les cerceaux qui entourent le tonneau et qui se sont déplacés.
Tire-cèke, s. m. Tire-cercle. Instrument en fer avec manche en bois pour remonter les cercles d'un tonneau et remettre à sa place une douve neuve qui s*est déplacée par le gonflement. On ne dit pas sèche-cèke, bien que tirer se traduise par sèchî.
Tonnai, s. m. Tonneau. Terme générique appliqué à tous tous les tonneaux, quelle qu'en soit la capacité, utilisés dans la brasserie.
Tonne, s. f. Tonne. La tonne à contenance fixe que le brasseur emploie pour livrer sa bière, a pour augmentatif l'aime, ancien tonneau qui contenait une tonne et demie. On utilise comme diminutif la demi-tonne et le quart de tonne. La tonne à Liège doit contenir quatre-vingt-dix pots ou cent douze litres.
Tonnelî ou Couvelî, s. m. Tonnelier. Voir couveli.
Touai ou Boyai, s. m. Tuyau.
Touai d' caoutchou. Tuyau en caoutchouc.
Touai d'couti, s. m. Tuyau en coutil. Indépendamment des tuyaux métalliques nommés en wallon buse (voir ce mot).
Tecse complet do motlî (scanaedje avou toplin des flotches dins les mots e walon)
Gotama Bouda
thumb
Sidårta Gotama (e sanscrit: Siddhārtha Gautama; e pali: Siddhāttha Gotama), c' esteut on mwaisse espiritouwel indyin. C' e-st a pårti di si acsegnmint kel boudisse s' a-st enondé.
Mwaissès dnêyes
On n' sait waire cwand sk' il a vnou å monde ni cwand sk' il a morou. S' apinse les rcwereus des annêyes 1800 et des, il åreut skepyî aviè 563 dvant Dj-C eyet morou aviè 483 dvant Dj-C. Asteure, on pinse pus rade k' il åreut dhoté aviè 410 u 400 dvant Dj-C, mins tolmonde n' est nén d' acoird.
Après s' moirt, ses shuveus s' ont metou a conter des rapoitroûles so s' vicaedje, ses cåzaedjes eyet les rîles k' il aveut metou so pî. Li mexhon des cåzaedjes då Bouda a stî metou so papî 400 ans après s' moirt.
Vicåreye
Sol vicåreye da Sidårta Gotama, on n' sait po dire ki çou k' est rapoirté dins les scrijhaedjes boudisses.
Skepiaedje
Si pa esteut on rwè, li mwaisse del nåcion des Chakias. C' est ça k' il a stî eto spoté Chakiamouni ("li sûti d' amon les Chakias"). «Gotama», c' esteut si no d' famile.
Djonnesse eyet mariaedje
Cwand Sidårta ourit saze ans, i maria ene cuzene da lu et il ava èn efant avou leye, Rawoula. Sidårta passa insi 29 ans a Capilavastou (e Nepal d' enute). Ca bén ki s' pa lyi dnéve tot çou k' i poleut aveur håsse, i sinteut bén k' i gn aveut nén k' les béns et les åjhminces dins l' veye.
Endalaedje
A 29 ans, Sidårta cwita s' palå. Mågré ki s' pa aveut sayî do catchî les fayés, les vîs, les minåbes, Sidårta veya on vî ome. Tot cacame et tot sondjåd, i compurda k' po fini, tertos dvèt divni vîs et mori. I voyaedja co et rescontrer on fayé, on cadåve ki poûrixheut eyet èn acete. Adon, tot saizi, i decida do mwaistri l' viyesse, li maladeye eyet l' moirt tot vicant come les acetes.
Charles Halleux
Il aveut nexhou li 15 di måss 1878, a Wareme.
Gotama Bouda
Endalaedje
Adon, i tuza å pazea k' il aveut tchoezi do shure: i s' sovna k' estant gamén, il aveut ddja parvinou a esse rashonné so lu-minme tot rwaitant s' pa fé ene simpe bouye di tos les djoûs, et k' ça aveut stî bon eyet rafristant.
Li dispåpiaedje
C' est insi ki Sidårta trova li pazea do mitan: ene voye ki s' tént erî do trop come do trop waire, del trop grande sofrance come del trop grande djouwixhance.
Charles Halleux
Il a morou li 31 d' octôbe 1932, a Lidje.
Gotama Bouda
Li dispåpiaedje
I s' ashida po mediter å pî di l' åbe del sûtisté (bodhi) et djura di n' si pus rastamper tant k' i n' åreut nén trové l' veur. Après 49 djoûs, i s' dispåpia. C' est a pårti di ç' moumint la kel Sidårta est lomé Bouda, çou ki vout dire "li dispierté", "li dispåpyî". Adon, s' apinse a lu, il esta pår dispåpyî et compurda å pair des pôces çou k' c' est del sofrance, d' eyu çk' ele vént et cmint çk' i fåt fé po s' endè fé cwite. C' est çou k' on lome les cwatès grandès vraiyes, ki permetèt a totes les sakîs do s' deliberer.
Sorlon ene des rapoitroûles so s' vicåreye, li Bouda åreut tchicté on pô divant d' ataker a-z aprinde li Dharma (acsegnmint) a Tibî Meyî: i pinséve ki les djins nel vôrént nén vey, ca l' vraiy Dharma est foirt parfond et målåjhey a comprinde. Èn esprit l' atourna et i s' meta portant a-z acsegnî po schaper l' monde etir.
Charles Halleux
Di s' mestî, il esteut martchand.
Gotama Bouda
Li Sangha
S' apinse k' on dit, li Bouda "meta en alaedje li rowe do Darma" cwand c' est k' il ataca-st a pretchî. Les cénk kipagnons acetes kel Bouda aveut cnoxhou å cmince divnît ses prumîs shuveus. Ci rapoulaedje la, des shuveus åtoû di l' acsegnmint do Bouda, des moennes et des seurs boudisses, des cis ki spårdèt l' acsegnmint do Bouda, est lomé "Sangha". Les boudisses lomèt "les troes trézôrs" li Bouda, li Dharma eyet li Shangha. Les prumîs dicipes si metît a aprinde les acsegnmints do Bouda a Tibi Meyi.
Charles Halleux
Ovraedjes
Vocial, padzo, ene lisse nén complete d' ses boutaedjes :
Gotama Bouda
Ovraedje då Bouda
Adon, 45 ans å long, li Bouda voyaedja ttavå l' payis do Gandje po fé cnoxhe si façon do pinser et do fé a totes sôres di djins, des nôbes ås minåbes, des djins oniesses ås moudreus, di tos payis, sins tni conte do sistinme des casses, si consecant e l' Inde di ç' tins la.
Charles Halleux
Pîces di teyåte
thumb|ene di ses pîces Totès comedeyes d' èn ake, sicrîtes di 1907 a 1910 … Ene comedeye di troes akes: Pôve Godinasse (1909)
Gotama Bouda
Moirt
Come il esteut 80 ans vî, li Bouda fjha saveur k' il aléve bénrade moussî e Parinirvana, çou ki vout dire k' il aléve leyî la s' coir po-z avni a èn estance sins moirt. Si dierin messaedje fourit: "Totes les sacwès ki sont-st aboctêyes evont evoye. Fijhoz d' vosse mî po vs schaper vos-minmes".
I djha a ses cpagnons di n' nén shure on mwaisse mins seulmint les acsegnmints (Dharma).
Li coir då Bouda esta broûlé.
Acsegnmints då Bouda
🇱🇰 boudisse
Bouda Bouda Bouda * Bouda
Åbe ås clås
Èn åbe ås clås, c' est èn åbe ki les ki les djins î vnèt agritchî des esvotos, dj’ ô bén, des lokes avou ene dimande po-z esse egzocé do sint ki l’ åbe est dicåcî.
Les åbes ås clås sont metou emey les åbes foû-ordinaires.
El Walonreye, on cnoxhe l' åbe ås clås d' Erciye, sol Pazea des Tchets, on tchinne, dicåcî a sint Antoenne.
A Sint-Houbert, gn aveut on sfwait åbe al plaece k' on dit "Li Croe do ptit Colas".
A Fumwè, el Walonreye di France, gn aveut eto èn åbe ås clås, on tiyoû, sol tchapele do Bati. Les cmeres î vnént planter on clå, et l' båjhî, po-z aveur on galant. Après k' il åye yeu crevé, on plantéve des clås so l' ouxh del tchapele.
Abe as clas Abes as clas
Refleke
On refleke, c' est ene djesse u ene kidujhance ki l' coir fwait otomaticmint dins ene metowe sitouwåcion, après on metou stombiaedje.
Djuri (djustice)
On djuri, c' est ene troplete di djins (dijhans 5 a 15) decidnut eshonne do djudjmint d' èn ametou e-n tribunå di djustice penåle.
Refleke
Egzimpes
…
Categoreye:Fiziolodjeye
Djuri (djustice)
Il ont fwait on siermint di n' nén cåzer di leus bates di dvizes ådfoû.
Fonccionmint des djuris d' assijhes el Beldjike
Les djuris sont lomés po des procès d' assijhes (moudes, epweznaedjes, evnd.). Metans, dins les pus rlomés, li ci di l' afwaire Dutroux.
Gn a on novea djuri po tchaeke procès. Il comprind troes djudjes di mestî, et di doze djurés ordinaires. Ces-ci sont tchoezis emey des citweyins respectåves, omes et comeres, di totes les classes del societé. Mins les comeres n' ont stî acceptêyes dins les djuris k' e 20inme sieke.
Lurete
Li lurete ou les nenès (end a deus; on dit eto, li sin ), c' est l' glande d' ene kimere ki prodût do laecea po poleur nouri s' påpåd.
Djuri (djustice)
Fonccionmint des djuris d' assijhes el Beldjike
Po esse djuré, i fåt
On n' tchoezit nén d' esse djuré. C' est l' prezidint do tribunå k' ahouke 12 djins, tirés al bouxhete, et sacwants replaeçants.
Lurete
Motlî
Li dbout del lurete, ki l' påpåd tete après, c' est l' tete u l' mamuron.
Djuri (djustice)
Fonccionmint des djuris d' assijhes el Beldjike
Tot l' tins do procès, les djurés doevnut dmorer foû di leu-z ovraedje et d' leu famile. I sont payîs come s' il ovrént. Les 5 prumîs djoûs, på patron. Après 5 djoûs, li patron continouwrè dandjreus a payî l' ovrî, ca i serè rpayî do Ministere del Djustice.
Come di djusse, les djurés ni dvèt nén esse kinoxhous des gaztîs. Po fé les rpoirtaedjes, i dessinèt kédfeye on forveyou djuri.
Lurete
Motlî
Li minme organe ås vatches, cavales, berbis, gades si lome pés. Ås lexhes, cates, troyes, on dit des tetes (end ont doze).
Djuri (djustice)
Fonccionmint des djuris d' assijhes el Beldjike
Categoreye:Djustice
Lurete
Sourdants
Categoreye:Antomeye
1758
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1758 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
L' Elpe
L' Elpe (fr: La Hulpe, nl: Terhulpen), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, el province do Roman Payis, divnou tot seu intité, tot discandjant sacwants hamteas avou les comenes flamindes do cotoû, po rassonrer li frontire linwistike.
thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province
Discandje di hameas
L' Elpe s' a racrexhou do hamtea (walon) del Coirnitche, k' estént dvant so divant so Overiche.
Ele a pierdou les hamteas (flaminds) do Rou (het Rot), et di Noû Bråkebos, rimetous avou Houlåte (Hoeilaart).
Economeye
C' est sol comene ki s' trouve li sidje cintrå do SWIFT (li soce daegnrece po les telecomunicåcions eterbancaires).
Åwé
🇱🇰 «åwe» Åwé (la-minme : Âwé, F. Awez), c' est on hamtea d' Erezêye.
Awe
Les Haleus-dlé-l'-Rotche
Les Haleus-dlé-l'-Rotche (pus sovint dins ene fråze "ås Haleus", la-minme Aus Haleu, F. Grand-Halleux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Rotche, el province do Lussimbork.
Les Haleus, c' est li Grand Haleu eyet li ptit.
Edouard Ronvaux
Ronvaux Ronvaux Edouard Ronvaux (diviè 1877-?), c' esteut on politikî et sindicalisse di Nameur.
Les Haleus-dlé-l'-Rotche
Gn a ossu des Haleus dlé l' Viye Såm.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Edouard Ronvaux
Il aveut moussî al verreye a 10 ans.
I n' aveut pont d' ådje k' il amontéve dedja, e 1897, on sindicat ki rashonnéve les ovrîs d' Erbate, di Djambe et d' Djeronsåt. Il eplaidît ene gazete "le réveil des verriers".
I fourit l' prumî conseyî comunå socialisse di Nameur.
Il a divnou senateur e 1921 et-z î dmorer disk' e 1948.
Il a ene rowe a s' no a Nameur.
Francès (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > galo-roman > lingaedje d' oyi > francès
Li francès, c' est on lingaedje d' oyi (famile des lingaedjes romans), foirt sipårdou totavå et k' on cåze sovint a costé di si lingaedje coinrece. On l' cåze el France, el Walonreye, el Swisse Romande, å Kebek, el Louwiziane, å Coûtchant d' l' Afrike et co dins bråmint des ôtès coines del Daegne.
Les cis ki djåzèt francèsz sont lomés francès-cåzant(e)s u francofones.
Croejhete do francès
🇱🇰 «Croejhete do francès».
Hårdêyes difoûtrinnes
Frances * Categoreye:Lingaedjes d' oyi
Paramore
300px|thumb|Paramore en "Brazil (2011) Paramore, c' est ene binde di muzike rok amerikin.
Albom
Categoreye:Bindes di tchanteus
Deus plaijhantès istweres (noveles)
Il a vudî ås Edicions Georges Thone, a Lidje, dandjreus e 1950.
Pî-note
Categoreye:lives e walon Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
21 di fevrî
Li 21 di fevrî, c' est li 52inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure co 313 djoûs (314 po ls anêyes bizetes) po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
19 di fevrî - 20 d' fevrî - 22 d' fevrî - 23 d' fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Li Viye Såm
thumb|Eplaeçmint del comene el province thumb|li Viye Såm e muroe sol lak
Ban del Viye Såm
Categoreye:Comenes di Walonreye
Eden Hazard
Eden Hazard, c' est on rlomé fotbalisse walon k' a nexhou e L' Lovire.
Il est rwaitî come onk des meyeus djouweus bedjes dins les anêyes 2010. Il est dins, çki les Bedjes lomnut voltî, li «djermêye d' ôr» des Rodjes Diåles.
Famile
Eden Hazard a troes ptits frés : Thorgan, Kylian ey Ethan.
Referinces eyet sourdants
Eden Hazard Eden Hazard
Digré d' suristé
Li neutrålté, c' est pH 7.
Dizo çoula, c' est on coir acide; dizou, on coir båzike.
15inme sieke
Categoreye:cronolodjeye
Digré d' suristé
Categoreye:Tchimeye
15inme sieke
13inme sieke | 14inme sieke | 15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
anêyes 1400 | anêyes 1410 | anêyes 1420 | anêyes 1430 | anêyes 1440
anêyes 1450 | anêyes 1460 | anêyes 1470 | anêyes 1480 | anêyes 1490
Joseph Xhénemont
Xhenemont Joseph Xhénemont a skepyî a Sint-Djîle-dilé-Brussele li 11 di fevrî 1886.
Il a morou a Nameur li 2 d' måss 1909.
C' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon. Et d' arimés. Et d' pîces di teyåte.
Il a stî relî dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.
Mîtrinne Mer
Li Mîtrinne Mer ou Mer Mediteranêye, c' est ene mer metowe å mitan des teres, inte l' Urope, l' Afrike et l' Azeye.
Elle a-st ene sitindêye di 2.966.000 km², et si pus grande parfondeu est di 5.120 metes (sol boird do cåziyea do Peloponeze).
E 1869, li Mîtrinne Mer est raloyeye al Rodje Mer på Canå d' Suez. Å coûtchant elle radjond l' Oceyan Atlantike på stroet d' Djibraltar, eyet å levant ele radjond li Noere Mer på stroet d' Marmara.
Payis del Mîtrinne Mer
Les payis åtoû del Mîtrinne Mer sont, tot shuvant l' sins di l' ôrlodje: Espagne, France, Monaco, Itåleye, Esloveneye, Crowåceye, Bosneye, Albaneye, Grece, Turkeye, Sireye, Liban, Israyel, Palestene, Edjipe, Libeye, Tunizeye, Aldjereye eyet Marok.
Les grandès iyes sont: Iyes Balears, Corse, Sardegne, Sicile, Chîpe, Male.
Istwere do mot
Li no di Mîtrinne Mer est on calcaedje do lomaedje grek, passé eto e l' arabe: el bahr el abiad el moutawasset (البحرالأبيض المتوس, Li Blanke Mîtrinne Mer). I fourit atåvlé diviè 1995 pa les rfondeus, come sitindaedje a pårti do mot "mîtrin"; c' esteut pus simpe ki di calker li tcherpinte medi-terra, come, boutans, e flamind Middelandse Zee (Mer metowe å mitan des Teres). Eployî pa sacwants ôtès djins, il a bén passé dins l' lingaedje des djonnes k' ont raprind l' walon a pårti des dnêyes eplaideyes so les fis e rfondou, a pårti des anêyes 2000 et des. Vocial ene fråze da Joseph Docquier, a èn amostraedje di l' eformatike e walon, al Viye Såm dedja e 1995: Vola èn ome ki nos vént did houte del Mîtrinne Mer po nos fé on mostraedje so l' ovraedje des éndjoles e walon.
Li no di Mer Mediteranêye vént do latén Mare Mediterraneum (Mer do Mitan des teres); les romins el lomént eto Mare Nostrum (Nosse Mer).
Categoreye:Mers et oceyans
2
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes -10 | anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20
-3 | -2 | -1 | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 2 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tiesse
Li tiesse, c' est li dzeu ou li dvant do coir des djins et des biesses
C' est la k' i gn a l' boke, les ouys, les orayes, li cråne avou l' cervea.
Sovint, eto, l' intrêye d' air eviè les peumons (li nez, mins nén ås pexhons, metans).
Li tiesse pout fé on seu blo avou l' coir (maclotes, halenes) mains nd est pus sovint schåyeye på hatrea.
Categoreye:Antomeye Categoreye:Antomeye des biesses *
1431
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Hamtea (viyaedje)
Hamtea (fr: Hampteau, so plaece: on prononce Ham'tê), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye k' est rebané avou Houton.
Istwere
Lontins pårti inte deus signorreyes, li cene di Houton eyet li cene di Riyanwé (ban d' Durbu), et inte deus parotches, li cene di Melreu, pol boket so Houton, eyet l' cene di Rindeu pol boket so Derbu. C' est pa on decret da Napoleyon (20-7-1807) ki li ptit ban di Hamtea (418 ectåres) fourit dislaxhî di Rindeu. E rcinsmint di 1834, li comene contéve 34 åcint di trîxhes, di hés et d' brouyires, k' ont stî sårtêyes po fé des tchamps a coûtiver.
Djeyografeye
Viyaedje metou sol Calistinne, avou des grotes dins tere.
Metou eto so l' Oûte nonnrece.
Tuzance walone
Gn a ene dramatike ki djowe e walon, «les Côpeus d' pemes» (les côpeûs d' pomes).
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Universidade Federal de Goiás
Categoreye:Univiersités Categoreye:Braezi L' Universidade Federal de Goiás, c' est l' univiersité d' Goiânia, e Braezi.
-44
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Willy Burgeon
Willy Burgeon, c' est on politikî walon, k' a skepyî a Sint-Pire-so-Hinne li 11 di djanvî 1940.
C' est eto on scrijheu e walon, ki note l' accint del Vå-Tragnire. I scrît dins l' Moxhon d' Ônea.
Relî dins «Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne».
Cårire come politikî
Divant les grands rebanaedjes, il esteut e consey cominå di Sint-Pire-so-Hinne (conseyî pu scabén) (1971-1976). Adonpwis, fé parey a Bince (1977-2006).
I esteut ossu pårlumintî (1971-1995), et pår prezidint do pårlumint walon (1988-1995).
Ouve e walon
I cmince a scrire des bokets arimés eplaidîs dins l' Moxhon d' Ônea e 2013.
E 2018, i rashonne des dnêyes biyo-bibiografikes so vint-cénk sicrijheus e walon di Sint-Pire (Inne-Sint-Pire) eyet Sint-På (Inne-Sint-På), et l' eplaidî sol tite: 25 auteurs wallons aux Deux-Haine.
Louis Tilkin
Louis Tilkin a skepyî a Lantin li 24 di may 1875. Il a morou a Lidje e moes d' måss 1932. C' esteut on scrijheu e walon.
Ouve
Il î scrijha on ptit roman sol guere di catoize a môde di fouyton, Li fi del guere.
On lyi doet ene ramexhnêye d' arimés titrêye «Di traze a catoize».
Sourdants
Tilkin, Louis
No prôpe
On no prôpe, c' est l' no d' ene djin, d' ene veye, d' on payis, k' i gn a k' onk u ene cope d' egzimplaires.
Li no prôpe est diferin do cmon no u sustantif.
Categoreye:Croejhete
Faculté di Ratournaedje eyet d' Interpretåcion - Eternåcionåle Sicole d' Interpreteus (UMons)
Li Faculté di Ratournaedje eyet d' Interpretåcion - Eternåcionåle Sicole d' Interpreteus ([FR] Faculté de Traduction et d' Interprétation - École Internationale d' Interprètes), obén li FTI-EII, u core bén d' ès sobriket : EII (Fonetike : [øi]), c' est ene faculté di l' UMont.
Istwere
Ci Faculté di Ratournaedje eyet d' Interpretåcion ci aveut stî askepyî e 1962. Disk' e 2009, èç faculté ci esteut rwaitêye come ene sicole (nén come ene faculté d' univiersité). Èç ancyinne escole la, c' est podbon rwaitêye come ene faculté dispoy l' askepiance di l' UMont.
Principås bastimints
Èç faculté la est sol campus del Plinne di Nimî. Onk des principås bastimints d' èç faculté cial est lomé EII eto. El direccion si trove rola. I gn a èn ôte bastimint ki sinne a li FTI-EII : li Bastimint 5 (B5). Mins nerén, li De Vinci, c' est onk des deus bastimints k' ont stî drovous al fén del dijhnêye 2010. C' est dins ci-la, k' on ritrove deus evoyaedjes k' apårtegnnut ossu a l' EII. Pus speciålmint, les troejhinme eyet cwatrinme evoyaedjes.
Ôtes bastimints
Totfeye, bråmint des luçons sont acsegnîs dins des ôtes bastimints do campus.
Acseignmint
I gn a k' onk bachelier (sapinse ås francès-cåzants), c' est l' ci k' aponteye les studiants åzès masters di ratournaedje ubén d' interpretåcion. Tot rwaitant les masters, i nd a cénk :
Linwistike tchuzes
Vir sourdant :
Dispoy li BAB1
Li BAB1 est li prûmire anêye do [FR] bachelier. Pitite rimarke : el francès (natif lingaedje) est acsegnî oblidjeymint e BAB1 ey e BAB2 :
Dispoy li BAB3
E troejhinme anêye do [FR] bachelier, on troejhinme lingaedje ricandje el francès :
Normåldimint, i gn a troes liveas po les troejhinmes lingaedjes. Tenawete, sacwants lingaedjes n' ont k' deus liveas. Ces liveas la rotnut avou l' sistinme uropeyin (dj' ô bén : li sistinme ki comince avou li "A1" disk' å "C2") :
Todi Walons (tchanson)
Todi Walons (Todis Wallons ), c' est ene tchanson e walon sicrîte pa Guillaume Bodet e 1898, eyet rcoridjeye pa Nicolas Pietkin, k' est loukî come cowoteur.
Li muzike, c' est on timbe lomé «Les adieux de Bertrand» (ki c' est l' minme pîtaedje ki l' ime des Lussimbordjwès).
Istwere
Li tecse s' a diswalpé sol divize do Club walon d' Måmdiy, «Todi Walons», ki va divni li dvize oficire del Walonreye.
Å prumî tchantaedje å mwaisse raploû do Club e moes d' setimbe 1898, gn ava do forbataedje sol hagnon ki dit l' fidelté a l' impreur del Prûsse. Ci hagnon la serè rsaetchî di l' edicion do tchant dins l' Lire måmdiyinne di 1966.
Tecse del tchanson
(modêye Feller del «Lire måmdiyinne»).
Corwaitaedje do walon
Les deus dierinnès strofes sont foirt rifrancijheyes, çou ki s' comprind, come les Måmdiyins k' avént stî a scole et ki håbitént les otorités djåzént aprume l' almand. Por zels, li francès et l' walon, c' esteut cåzu Piron parey, aprume dins l' lingadje di belès-letes.
1982
Ôtès djins
Categoreye:Date
Todi Walons (tchanson)
Corwaitaedje do walon
Les deus prumires, ça va, mins dandjreus ki c' est zeles k' ont stî bråmint ramidreyes pa Nicolas Pietkin. Mins des puriveus, come les soces di scrijheus d' après Nameur e 21inme sieke, årént seurmint fwait rmarker ki :
Sourdant
Categoreye:Tchansons e walon
Cingues (maladeye)
Les cingues, c' est ene maladeye des djins, k' el cåze, c' est on virûsse, et k' on-z atrape des des rodjeurs sol mitan do coir, a môde di cingue.
Cåze
C' est l' minme virûsse ki l' ci des pokes d' aiwe. Onk del famile des erpesvirûsses.
Senes del maladeye
On-z atrape des setchs botons (come les botons d' five), ki s' sitindèt a môde di cingue. Mins a totes les paleces do coir, inte li tiesse et les djambes.
Ça fwait foirt må.
Hayao Miyazaki
Hårdêyes difoûtrinnes
Miyazaki
Cingues (maladeye)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Medcene
Pirontchamp
Pirontchamp (e sistinme Feller, Pîrontchamp; F. Pironchamps), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fårcene, el province do Hinnot.
Anêyes 1220
12inme sieke | 13inme sieke | 14inme sieke
Pirontchamp
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Anêyes 1220
anêyes 1200 | anêyes 1210 | anêyes 1220 | anêyes 1230 | anêyes 1240
1220 | 1221 | 1222 | 1223 | 1224 | 1225 | 1226 | 1227 | 1228 | 1229
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Al campagne (noveles)
Al campagne, c' est l' racourti tite d' on live da Georges Alexis, ki s' lome «"Al campagne" èt "on voyèdje a Anvèrs"».
Il a stî eplaidî ås Edicions Desoer, a Lidje, e 1948.
Sudjets
Categoreye:lives e walon Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Cerijhî (toponimeye)
Categoreye:toponimeye
On rtrouve les mots ceréjhe et cerijhî dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye
Zanzan-Shabots-d’-Ôr å payis des soteas (floriconte)
Zanzan-Shabots-d’-Ôr å payis des soteas, c' est on roman a môde di floriconte sicrît pa Jean Bosly e 1953.
Tinme
Kimint çki Zanzan fwait po candjî a scole, sayî d' esse la å coronmint do novea rwè, li djudi d' après (c' est l' djoû d' condjî), adon ki l' trô des nûtons est disfindou ås djins (gn a la totes sôres d' atrapes et d' nouzomès målès biesses ki disfindèt tchaeke intrêye do bôme ki moenne al cité des måsoteas.
Nén dandjî d' vos dire k' il è rexhe al fén, et minme k' il è rvént avou des shabots d' ôr po bistoke. Mins il a djuré di nel måy dire a nol ome. Adon, kimint k' Djan Bosly l' a rsepou ?
Plaeçmint dins li spåce et dins l' tins
Li trô d' soteas ki Zanzan mousse divins si trove a Sovrin Wande, e tier del Schavêye, sol novele levêye di Djoupeye.
Li sinne si passe inte les deus gueres, ca les efants, minme arnåjhes come li Zanzan å cmince do floriconte, divèt aler a scole (adon, c' est après 1920). Avou ça k' il ont condjî li djudi tote li djournêye (après l' guere di 40, c' esteut l' mierkidi di l' après-nonne). Come d' efet, c' est on djudi ki l' coronmint do novea rwè des soteas trevént. Do matén, Zanzan aponteye totes les ahesses k' il årè dandjî po vinki totes les arokes k' i va rescontrer so s' voye (c' est l' vî rwè ki nnî a dné li scret, mins a môde d' advina). Il endirè po s' voyaedje e trô des nûtons di l' après-nonne, et rvénrè « å clair di bele e l’ nutêye ».
Po saveur pår li djoû, i vos fåreut aler cweri dins les egurniyaedjes des soteas do Payis d' Lidje (i sont leus 200) po vey li djoû do coronmint do rwè Hepè-Kou (ki ringne co asteure, poy k' i dmeurnut 600 ans sol trône). Mins come il ont-st ebagué del bôme di Sovrin Wande, il ont dvou prinde leus årtchives avou zels. Et kécfeye k' i sont-st evoye å Congo.
Damadje, ca elle estént scrîte e walon !
Modêye do floriconte e rfondou walon (riscrîte pa Pablo Sarachaga diviè 2003)
Erezêye
Erezêye (la-minme ppp F. Érezée), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
Ban d' Erezêye
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Armand Rassenfosse
Armand Rassenfosse a skepyî e 1862 ey a morou e 1934.
C' esteut on mwaisse pondeu d' Lidje.
Ouve
Il a toirtchî des rlomêyès afitches, sacwantes po des pîces di teyåte e walon.
Rassenfosse Rassenfosse
Raoul Nopère
Raoul Nopère, c' est on militant walon. Il a nexhou e 1904 eyet k' est revoye e 1969.
Mot-fråze
On mot-fråze, c' est on mot ki rote come ene fråze a lu tot seu.
Les mots-criyas polèt ossu esse loukîs come des mots-fråzes.
Sourdants
Categoreye:Croejhete
Papî
Istwere
C' est on siervant d' èn impreur chinwès, Tchay Loun, k' a-st edvinté l' papî e-n on trevén a tchvå sol prumî et l' deujhinme sieke après Djezus-Cri.
Li tecnike a stî wårdêye sicrete des siekes et des rassiekes å long. Ci n' est k' diviè l' an 1000 ki des martchands arabes li hapît, et cmincî a-z è fabriker dins leus payis.
Li produjhaedje di papî kiminça el Chine e 2inme sieke, et kékes siekes pus tård, les Chinwès esportént do papî dins tote l’ Azeye.
E 751, les Arabes apicît des fabricants d’ papî, et aprindît kimint l’ fabriker. Gn ourit adon des fabrikes di papî a Samarcande et a Bagdade. Li tecnike si spårda pitchote a midjote dins l’ monde arabe. Les Uropeyins l’ aprindît des Arabes e 12inme sieke.
Li progrès el Chine fourît pus grands k’ e l’ Urope tot l’ prumî meynaire. Les scrîts da Marco Polo mostrèt ki, e 13inme sieke, les Chinwès estént bråmint pus avancîs ki les Uropeyins. Metans, on doet ås Chinwès l’ edvincion del boussole, del poure ås canons et l’ imprimreye sémpe pa blok di letes.
I shonne ki c' est l' mwaistrijhe do papî ki dna on meyeu diswalpaedje del civilizåcion, aprume el Chine, adonpwis dins l' monde arabe, termetant ki l' Urope esteut foirt erirêye. Ele ni s' ratrapa ki cwand ele sipårda l' imprimreye, e 15inme sieke.
Alouwaedje di papî
L' alouwaedje di papî a beacôp crexhou e 20inme sieke, a cåze do diswalpaedje des administråcions et des scoles.
Li passaedje massif a l' infôrmatike a pårti des anêyes 1990 n' a waire fwait discrexhe l' alouwaedje di papî, ca il a permetou on pus grand comiece.
papî sol pris do papî (e 1995)
Sourdants
Categoreye:Documintåcion
Guere d' Espagne da Napoleyon
Categoreye:Gueres Li Guere d' Espagne da Napoleyon, c' est cwand Napoleyon Bonapåre evayixha l' Espagne, swè-dijhant po fé evoluwer les djins erirés dizo on redjime di rwès wårdiveus.
Il amoussa come dins do boure, mins i s' eshuva ene gueriya, et Napoleyon diveur steper evoye.
Tchôcaedje di l' avala
Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince Li tchôcaedje di l' avala, c' est cwand ene ene grosse biesse (tchivalidîs ou roemiants) a-st avalé ene sacwè ki dmeure astok e mitan do buzea d' avala.
Guere d' Espagne da Napoleyon
Li campagne es racontêye pa Dieudonné Salme dins Li houlot.
Tchôcaedje di l' avala
Li tchôcaedje di l' avala, c' est ene des pus laidès strapances po les årtisse ki sognnut les tchvås ou les vatches.
Cåzes
Les tchvås, les moulets et les ågnes si polnut tchôkî des sacwè nén avalåves e l' ecdût do stoumak. C' est des carotes di mayisse, oubén des cawes di betråle, ou des setchès pules di betråle, ou des peletes di laton. Li stopa si fwait sovint sol dizo do hatrea, a l' intrêye del pwetrene.
Guere d' Espagne da Napoleyon
On ndè cåze eto dins les romans da Joseph Calozet (li grand-pere d' onk des eros aveut dmoré e-n ene cazere a Madrid).
Tchôcaedje di l' avala
Senes del maladeye
Li tchvå ecrouké s' arestêye di magnî, s' ewaere, et rmowe les orayes. I glete et l' raetchon ripasse pa les narenes, avou des flibotes d' amagnî.
On sint sovint bén l' coir etrindjir sol dizo do cô, a hintche. Po les deurès sacwès, (carotes di mayisse, oubén des cawes di betråle), a l' intrêye del pwetrene; po les pules ou l' laton, so tote li longueur do cô.
Cåzes
Les vatches avalnut cobén tot ronds des naveas, des canadas, des pemes, des tomates, des orandjes. Cwand i sont trop gros, i dmornut a stok, sovint a l' intrêye di l' avala, so li dzeu do hatrea.
Senes del maladeye
On sint åjheymint li coir etrindjir sol dizeu do cô, a hintche. Po nd esse seur, on pout passer l' touwea d' avala, ki vént buker so li stopa.
Médiaedje
Po cmincî, l' årtisse va trawer l' panse po solåcyî l' biesse k' est djus d' shofla, ca l' boschetaedje l' espaitche di houmer l' air.
Adonpwis, i va aschoûte li cofe coistrece, ca gn a des acleveus k' ont sayî di fé passer li stopant cayet avou des buzes nén foirt verdjante, et aler trawer l' buzea d' avala la k' i toûne a l' intrêye del coistrece. Des ôtes ont etoné di l' ôle k' a motoit moussî e peumon.
Pu passer ene ployante buze di fier po vey la k' est li stopaedje, et sinte s' il est foirt astoké u nén. S' i s' dene, on l' pout rtchôkî directumint dins l' panse. S' il est foirt astoké, våt mî edoirmi l' biesse al silazene, et ratinde on cwårt d' eure divant d' fé l' operåcion.
Dinltins, gn aveut sol comiece des droukes (scopolamene) ki fjhént rbouler l' coir etrindjir eviè l' boke. Ele n' ont pus stî vindowes dispu les anêyes 1980.
Si li stopa est tot près do trô d' avala, on pout co sayî del fé rivni dins l' gueuye tot pressant sol gavêye. Pu l' aler rcweri å fond del boke, après awè metou on cougnet dintrece especiå po n' si nén fé hagnî.
Lantin
Lantin (ki si scrît parey e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djouprele.
Tuzance walone
Louis Tilkin î skepia li 24 di may 1875.
Djustice
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Atropene
Categoreye:Droukes d' apoteke Categoreye:Pwezons
thumb|170px|Formule L' atropene, c' est on produt tchimike naturel k' on trouve dins sacwantès plantes come :
Elle a des efets siconte-parasimpatike.
Come medicamint, ele sieve divant d' edoirmi les djins et les biesses (po rastårdjî l' keûr) èt èto po riwêtî li parfond dès ouy.
Jules Lempereur
Jules Lempereur, c' esteut on linwincieus walon-cåzant. Il a bråmint bouté dins l' motî ki rwaite el patwès d' Lidje.
Ovraedje
Jules Lempereur a-st askepyî li motî E167, avou l' aidance da Jacques Morayns. Deus anêyes après, e 1976, il a-st eplaidî, tot seu, ene croejhete do patwès lidjwès.
Ahidousse
L' ahidousse (e cmon amazir marokin «ⴰⵃⵉⴷⵓⵙ»), c' est ene danse foclorike do Mîtrin Atlasse (payis tamazir-cåzant, Marok).
Dansaedje
Ele si danse toplin des djins eshonne, disk' a on cint d' danseus.
Oreye (viyaedje)
Oreye (Fr. Oreye), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el Province di Lidje.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Ahidousse
Dansaedje
Mins les danseus si polnut mete eto so on rond, ou on dmey-rond, avou èn ome djondant ene comere.
Po cmincî, ene comere, å pus sovint li pus veye del binde, va enonder on criya lomé "tamawete" : c' est deus fråzes côpêyes e cwate vers.
Après, les danseus pestelèt tertos eshonne, et monter et baxhî les bresses, tot bouxhant so des plats tabeurs (omes) u tot tchacant dins leus mwins (comeres).
Cabile (lingaedje)
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Monde amazir Categoreye:Aldjereye Li cabile, c' est on lingaedje amazir del Cabileye, e l' Aldjereye.
Mins on l' djåze eto dins des cminåltés d' ebagants cabiles el Beldjike, el France, e Canada.
I si scrît e-n alfabet latén, avou sacwants letes especiåles.
Sacwants mots et ratourneures cabiles (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Ahidousse
Sipårdaedje
Si stindowe respond al cene do mîtrin amazir ("tamazir"), di Kelaa des Mgounas, disk' a Fez.
Vicansté
L' ahidousse si danse coranmint, disk' ås djoûs d' ouy, a tote ocåzion (noices, fiesse del fén d' l' awousse, novelan amazir.
Did la, li mot a stî rprins e l' arabe marokin po cåzer d' ene fiesse avou des danses (حدوزة, Hedoza) ou do "novelan des cinsîs marokins" (حوادز, Hewadez).
Mwaisse Houbiet (teyåte)
Categoreye:Pîces di teyåte e walon Categoreye:Redjårbaedjes e walon Mwaisse Houbiet (Mêsse Houbièt), c' est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Maurice Delbouille, redjårbêye di "La farce du Maître Pathelin".
Constant Collignon
Constant Collignon, d' ès plin no : Constant-Joseph Collignon, c' esteut on scrijheu walon-cåzant.
Louis Piron
left|thumb|120px|(diviè 1965) Louis Piron a skepyî li 15 d' awousse 1906 ey a morou li 26 di decimbe 1987. C' esteut on scrijheu e walon do payis d' Sibret, mwaisse di scole di s' mestî.
Constant Collignon
Il aveut nexhou el 11 d' avri 1870, a Amsin.
Louis Piron
Il a stî rprin dins l' antolodjeye «Scrire» (1992), et dins “Scrijheus d' Årdene” (2002).
Constant Collignon
Di s' mestî, il esteut machinisse ås tchmins d' fier.
Louis Piron
Foû do walon, esteut eto on scrijheu d' powinmes e francès.
Ouve e walon
I screye des longuès rimêyès paskeyes, a môde des powinmes greks et laténs, sol vicaedje e l' Årdene. Els a ramexhné dins «A, c' esteut l' bon tins» (1971); «Li ptite vatchresse» (1972); «Facteurs, djindåres et li cpagneye» (1979).
Constant Collignon
Ouve pol walon
I prumî scrijhaedje date di 1890.
Il a scrît des arimés et des tchansons, sovint po ene fiesse u l' ôte.
Il a scrît eto des pîces di teyåte, inte di zeles, «On moirt k’ a sogne» (1903).
Louis Piron
Hårdêye difoûtrinne
Piron, Louis
Constant Collignon
Sourdant
Categoreye:Sicrijheus e walon
Son CH
Categoreye:Sons et letes do walon Li son CH, c' est l' ci k' on scrît /ʃ/ e-n Alfabet Fonetike Eternåcionå.
Sicrijhaedje e sistinme Feller
Dins l' sistinme Feller, li son ch si scrît :
Sicrijhaedje do son CH e rfondou
E rfondou walon, c’ est on son ki n’ respond nén a on metou foninme do walon.
Dabôrd, li son ch si va scrire di 36 façons :
Li son « ch » ki si scrît « xh »
C' est l' cas des mots scrîts avou l' betchfessî XH ki s’ prononce « ch » Nameur eyet l' Basse Årdene.
Li son « ch » ki si scrît « sch »
C' est l' cas des mots scrîts avou l' betchfessî SCH ki s’ prononce « ch » a Nameur, Tchålerwè eyet sol Basse Årdene (i s’ prononce « H » a Lidje et « SK » après Tchålerwè, et des côps bråmint pus lon)
Li son « ch » ki si scrît « jh »
C' est l' cas des mots scrîts avou l' betchfessî JH metou al fén do mot (ça s’ prononce « ch » Tchålerwè / Nameur / Basse Årdene et « ich-lauté » so Lidje et l’ Hôte Årdene)
Five Ebola
Li five Ebola ou, courtinnmint, l' Ebola, c' est ene maladeye d' Afrike avou del five et des sonnaedjes.
Minêyolodjince
Covaedje : Li covaedje del maladeye deure 21 djoûs. So ç' tins la, li malåde n' est nén rascråwant.
Wårdoe do virûsse : c' est sacwants tchawe-soris d' Afrike ki wårdèt l' virûsse, et ndè esse malåde eto. Come on-z a dibwejhlé timpesse dins les payis acsûts, les tchawe-soris ont raprepyî des veyes. Li virûsse passe ås djins pa raprotchmint avou ces biesses la.
Passaedje di djin a djin : totes les oumeurs d' ene djin polèt contni l' virûsse : xhlé, souweur, distcheyaedjes, låmes, spieme ou sûna mozetrece. L' air shoflé ni conténreut pont d' rascråwant adjint. Dins sacwants culteures d' Afrike coûtchantrece, les djins lavnut les moirts, et s' rilavnut avou l' aiwe di lavaedje, çou ki racrexhe les risses di spårdaedje del maladeye.
Senes del maladeye
Come tos les organes polèt esse avindous, les senes sont foirt varyîs.
Les rnos sont sovint acsûs et dabôrd, les malådes sont sovint dzaiwés.
Istwere
Ci n' est k' avou l' minêye di 2014, k' a rascråwé des meyes di djins, ki les sincieus ont cmincî a cweri èn eplocta.
Cisse pihindje la a aprume racsût li Liberia, li Siera Leyone eyet l' Guinêye-Conacri. Des cas rascråwés vola ont stî sognîs dins des ospitås e l' Espagne ey ezès Stats Unis. Lavola, il ont fwait atraper l' maladeye a des infirmires et aides sognantes.
Sourdants
Categoreye:Medcene Categoreye:Virûsses
Fabrike
Categoreye:Bastimints Categoreye:Industreye
Ene fabrike ou èn ovroe, ou on botike ou ene oujhene (a l' assulon del grandeur et des trevéns istorikes), c' est on bastimint la k' on fabrike ene martchandeye.
Peassî (musse)
Li peassî, c' est on musse voltrûle, metou djusse dizo l' pea, et ki rascovere li grande pårteye do coir des biesses ås tetes.
Ås biesses
Les bedots end ont on grand sol vinte, ki si stind sol cofe, ey èn ôte sol hatrea.
I permete al pea di bodjî, po tchessî les moxhes, metans. C' est bén veyåve so les tchvås.
Ås djins
🇱🇰 peacî hatelrece Il egzistêye eto, mins djusse sol hatrea. Mins i n' pout nén bodjî so cmande (il est pår trop flåwe).
Sourdant
Categoreye:Antomeye des biesses Categoreye:Antomeye
22 d' fevrî
Li 22 d' fevrî, c' est li 53inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; i nos dmane co bén 312 djoûs (313 po ls anêyes bizetes) po-z avni al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
20 d' fevrî - 21 di fevrî - 23 d' fevrî - 24 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
1972
Walonreye
Prumî voyaedje di Walons del Wisconsene waloncåzants e l' Urope, mins sins lzî fé vey li Walonreye; i sont rapexhîs a Lovén pa Raymond Riguelle, ki les fwait rçure solanelmint a Nameur.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Cede di l' Atlasse
Li cede di l' Atlasse, c' est on cede ki vént naturelmint dins les montinnes do Marok (Rif et Mîtrin Atlasse) et d' l' Aldjereye.
Cedrus atlantica ou Cedrus libani atlantica (indje ou dzo-indje do cede do Liban)
Discrijhaedje
Tot djonne, il a l' cogne a triyingue des sapéns.
Après, les coxhes crexhnut d' on costé nén come di l' ôte, et dner l' ombion bén ricnoxhåve do cede di l' Atlasse.
Les pemes di cede sont a pô près rondes, 10 cm lådjes.
Uzaedjes
Eployî e mnujhreye po fé des stocaesses ouxhs et poites et totès sôres di meubes.
Dins s' près-payis, on ndè fwait eto des toets d' plantches.
Les coxhes et l' bwès cayeus sieve come bwès d' tchåfaedje, aprume dins les fors di boledjîs.
Vicansté
Li cedrire est atakêye patocosté.
Les bierdjîs polèt esse sorprins dins ene timpesse di nive. Po n' nén mori d' froed, il esprindnut cobén on feu sol schoice d' on cede.
Anêyes 1210
12inme sieke | 13inme sieke | 14inme sieke
Cede di l' Atlasse
Li cedrire come biyonaxhe
Le cedrire leye crexhe ådvins li vete tchinne et co toplin des ôtes bouxhons.
Anêyes 1210
anêyes 1190 | anêyes 1200 | anêyes 1210 | anêyes 1220 | anêyes 1230
Cede di l' Atlasse
Li cedrire come biyonaxhe
Ele ahoute totes sôres di biesses : singlés, mårticots, tchacals, rinåds.
Anêyes 1210
1210 | 1211 | 1212 | 1213 | 1214 | 1215 | 1216 | 1217 | 1218 | 1219
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Cede di l' Atlasse
Li cedrire come biyonaxhe
Come oujheas : des coirbås, les betche-bos, evnd.