cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samarcande
Samarcande est sovint rwaiteye come li pus bele veye del Mîtrinne Azeye muzulmande.
Les pus viyès copeyes di l' Alcoran sont wårdêyes a Samarcande.
Politike del Beldjike
Li politike del Beldjike, c' est l' politike moennêye på rweyåme di Beldjike.
Ele kimince don e 1831.
Responsåvté des liveas d' povwer dins l' politike el Beldjike
A pårti di 1975, ene pårteye del politike va esse manaedjeye pa les redjons et les kminåltés :
🇱🇰Politike del Walonreye
Mins néren, èl federå povwer egziste core.
Politikîs bedjes
*
Li bea bouket (tchanson)
Li bea bouket (Li bia bouquet), ki l' prumî tite, c' esteut «Li bouquet delle mariée» (Li bouket del mariêye), c' est ene tchanson e walon sicrîte et compôzêye pa Nicolas Bosret.
Elle a divnou li «tchant nåcionå» des Namurwès. Adon, c' est l' mwaisse tchanson des fiesses del Walonreye.
ôte modêye do 19inme sieke
Li mwaisse modêye a stî scrîte divant l' sistinme Feller. Rifrin <i>C'est d'mwin li jou di m'mariatche, Aprètez, aprètez tos vos bouquèts, Vos les mettro au coirsache Des bauchelles do banquet. … Couplets
Ça sti one saquwès d'drôle L'ote-fi j'aveûve on'crôle Tot aspoûyi Dj'allès soki L'âmour vint m'rewéi.
C'èsteûve mi ptit'Mâriye Come el'esteûve djolie Quén imbaras ça sti c'djoû-là Qui dj'a siné l'contract.
Adiè totes mès folies Dj'intèr dins l'confrériye C'èst-st-à l'ôté Qui dj-vas djûrer Amour, fidélité
C'est d'mwin qui dj'boute à pièce Adiè tote li djonesse Po cominçi D'jî m'vas satchî A l'cwâde à tot spiyî</i>
e scrijhaedje Feller
E sistinme Feller come apliké ås Relîs namurwès e 1937.
Esplikêyes
Dins l' prumî coplet, «dj' aveu ene crole» vout dire k' il esteut sô. I s' aspoyive sol candlete, presse a s' essocter, cwand i veya si feme a divni. Çou ki rewoeya.
Dins l' deujhinme coplet, «ké-n imbaras» vout dire k' i gn aveut bråmint do rmowe-manaedje cwand il a stî al comene siner l' ake di mariaedje.
Dins l' troejhinme coplet, i dit k' i mousse dins l' confréreye (des djins maryîs), çou k' est clawé pal mariaedje a l' eglijhe (a l' åté).
Li cwatrinme coplet, i dit k' i va s' apîçter, come les poyes ki rintrèt al nute so leu djoke. Si djonnesse, la k' i rôbaléve tocosté, est bén evoye. Et i va fé ene fiesse avou les djonnes do viyaedje u do coulot. Prinde ene grande coide, et fé deus ekipes: les omes maryîs d' on costé, et les djonnes omes di l' ôte. Come di djusse, i s' va mete do costé des maryîs, et saetchî timpesse sol coide, po k' les maryîs vinkixhexhe les nén-maryîs. Ôtrumint, kécfeye ki s' mariaedje ni serè nén ureus. Va-z è vey !
Shuvance
L' istwere di l' askepiaedje del tchanson a stî raconté dins ene operete «L' istwere do bea bouket», sicrîte pa Jules Evrard e 1945. Li live a rexhou po les fiesses di Walonreye li 15 di setimbe 1945. Les pårticions da Nicolas Bosret î ont stî rarindjeye pa Nesse Montellier.
Li mot «bouket»
Come tos les prumîs scrijhaedjes e walon, li scrijheu ni rcwirt gote s' i gn a nén des mots pus tipikes dins èn ôte accint do walon. Li mot «bouket» si dit eto «busket» eyet «doket» dins des ôtès coines del Walonreye.
Croejhete
Pol croejhete, on rilevrè l' eployaedje d' on NDIE (passé simpe) francès dins l' prumî coplet. Dins l' minme fråze, on n' uze nén del rîle des aidants viebes. Ele sereut, miersipepieuzmint: Mins gn åreut la on pî d' trop eneviè l' muzike.
Halcrosses E
Come dins l' tchanson e francès, di ç' tins la, on prononcive les halcrosses E, pår å mitan del fråze: E 20inme sieke, on veya evi leu prononçaedje ådvins do vers (tot e laixhant sovint li prononçaedje al fén do mot, avou adon ene note so on halcrosse E). Li fråze voci ådzeu esta rcandjeye insi: Li tchantaedje a bråmint rsaetchî les halcrosses E å coron des mots (mins nén tertos).
Belès ratourneures
Mins gn a eto des belès ratourneures, come:
Pî-notes
Bouket Bouket
Pol Bossart
Bossart
Pol Bossart, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Pondlô, li 10 di fevrî 1946.
Il a scrît tot ossu bén des arimés (eplaidîs dins l' Bourdon), des noveles, et do teyåte. Il a wangnî des pris avou.
Il a eto fwait do walon e scole, et amonter des pîces po ls efants.
Il a stî relî po l' Antolodjeye Scrire et dins l' Antolodjeye do Bourdon.
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole, pu educateur. I dmeure a Somzêye.
Betchete a-
Li betchete a-, c' est ene betchete k' a sacwantès valixhances:
Coinreçmint, sacwantès betchetes a- polèt esse des disfondowes d' ene betchete e-.
Li betchete a- provént del betchete latene ad-
Tos les a- metous å cminçmint d' on mot (ki shonne esse fwait pa aboctaedje) ni rprezintnut nén todi l' betchete a-.
Atroclaedje d' ene divancete
🇱🇰 Atroclaedje del divancete C' est des mots k' ont skepyî d' on sustantivaedje d' ene troke "divancete" + "mot ki shût" thumb|200px|right|Li mot "aprandjire"
Alére
L. Remacle Sintake do walon del Gléjhe, II, p. 11-12.
A
Bazidiomicete
Les Bazidiomicetes (Basidiomycota e sincieus latén), c' est on foirt grand ebrantchmint des tchampions.
On î trouve li grande pårt des tchampions-åbussons. End a des magnåves et des nén magnåves.
kékès sôres epwezonêyes
Categoreye:Micolodjeye
Antolodjeye
Ene antolodjeye, c' est on live ki rprind tos les scrijheus(es) d' ene sôre di scrijhaedje, so ene metowe termene.
Avou tchaeke sicrijheu(se), gn a ene pitite biyografeye, et li djivêye des lives k' i (elle) a-st eplaidî. Adonpwis, on boket di ses scrijhaedjes.
Les antolodjeyes des scrijheus e walon sont metowes so ene pådje tote seule.
Categoreye:Lives
Gana
Li Gana, c' est on payis di l' Afrike coûtchantrece, metou sol Gofe di Guinêye, et kel mwaisse veye, c' est Acra.
Sprewe
thumb|Ene siprewe thumb|Mape del siprewe thumb|oûs di sprewe Li sprewe, c' est on gros moxhon k' a on noer ploumaedje avou des brunès rglatixhances, et des grijhès tapineures, aprume di l' esté.
Rinåd (wapeur)
categoreye:meteyo
Gana
Il aveut stî colnijhîs pås Inglès.
Rinåd (wapeur)
thumb|500px Des rnåds (on dit eto: des feus d' macrales, des tokeus, des cujheus), c' est des nûlêyes di wapeur ki montèt foû des bwès après ene plouve, purade cwand l' tere est ene miete tchôde.
Sprewe
Il a ene coûte cawe et on djaene betch e l' esté. E l' ivier, si betch divént brun.
Gana
Pårtixhaedje do payis
Li payis est pårti e nouv rweyåmes.
Sprewe
Ele pond des beas bleus oûs.
Rinåd (wapeur)
Tos les lomaedjes walon des rnåds
Les wapeurs des rnåds sont prinjhes po del foumire, k' on n' sait nén kî kel fwait. Eto on les lome :
Gana
Djeyografeye
thumb|300px|Mape do Gana
Difoûtrinnès hårdêyes
*
Sprewe
El Walonreye, c' est on dmorant oujhea.
No e sincieus latén : Sturnus vulgaris.
Famile des spriwidîs.
Vicaedje des sprewes
Les sprewes si rashonnèt sovint a grandès volêyes, ki vont coûtchî al minme plaece.
Ele magnèt voltî des ceréjhes. Dins l' Hesbaye flaminde (do costé d' Lande), on bouxhe å canon po sbarer les volêyes di sprewes, por zeles èn si nén vni abate so les cerijhîs.
Sipårdaedje djeyografike
Li sprewe dimeure tote l' anêye e l' Urope coûtchantrece. E l' Espagne ey e l' Afrike bijhrece, ele n' î vént k' a l' ivier. El Sicandinaveye, ele î va acover e l' esté, mins vole evoye po l' ivier.
Les sprewes ont stî epoirtêyes e l' Amerike bijhrece, el Nonne-Afrike ey e l' Ostraleye, dandjreus pås colons inglès. C' esteut sol difén do 19inme sieke, pa des fjheus di djårdén d' aclimatåcion
Li sprewe dins l' tuzance eyet l' lingaedje walon
Dins l' lingaedje walon, li sprewe est må veyowe. Po s' kitraiter inte di zels, les efants eployént sovint l' ratourneure "djonne di sprewe". Cwand on louméve ene sakî "li sprewe" (come no metou), elle esteut foirt mwaijhe.
Lu vî sprâwe, c' est l' no di l' anouwaire do Rweyål Club walon di Måmdey.
Sourdants
Categoreye:Oujheas
Tchetoere
Categoreye:Aclevaedje des moxhes al låme Ene tchetoere, c' est sôre di clotche fwaite avou do strin u des schinons, po-z î apicî on djonnea pu î aclever les moxhes al låme. Å dzeu del tchetoere, gn a ene manike pol poleur poirter evoye åjheymint.
Sovint, on-z eployive do strin di rgon.
Li tchetoere n' a pont d' cåde. Po rascode li låme, i fåt touwer les moxhes.
Après 1900, les moxhîs on yeu ptchî les moxhes ås mouwants cådes.
Pîce di teyåte
🇱🇰 Pordjet Wikipedia "pîces di teyåte e walon" Ene pîce di teyåte (a Lidje, on prononce piéce), c' est ene ouve di belès letes avou rén k' des cåzaedjes inte sacwants djins, k' on lome les persounaedjes del pîce.
Mwaissès dnêyes
Gn a eto sacwantès esplikêyes so les mouvmints des persounaedjes, et pacô, li sintimint k' i dvèt mostrer po ene u l' ôte replike.
Ene pîce di teyåte est scrîte po esse djouwêye en on teyåte.
Li ci ki scrît des pîces di teyåte si lome on fjheu d' pîces di teyåte (on dit sovint, pus coûtmint, on teyåtreu).
Po ene djivêye di rlomêyès pîce di teyåte e walon, alez s' vey so Pordjet Wikipedia "pîces di teyåte e walon".
Sacwantès sôres di pîces di teyåte
Categoreye:teyåte
Porcession d' Echternak
thumb|Porcession d' Echternak Categoreye:foclore Categoreye:Lussimbork Li porcession d' Echternak (e lussimbordjwès schprëngprocession, porcession do bontins), c' est ene porcession k' i gn a li mårdi del Pintcosse a Echternak, po siervi sint Wilibrôd.
Les djins fwaiynut troes hazêyes padvant, pu deus padrî
Les djins s' tinèt avou des norets.
Li porcession d' Echternak a dné des ratourneures e walon
Passåjhe (montinne)
thumb Ene passåjhe (on dit eto : on pôrt u on col), c' est on trawmint naturel d' ene montinne, dj' ô bén : ene plaece pus basse, la k' on pout fé passer ene voye.
Sacwants passåjhes
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Montinnes Categoreye:Passåjhe
Prijhon
thumb|Prijhon d [[Termonde]] thumb|Yoyo d' Nameur thumb|Dins ene BD da [[Raboulets (gazete éndjolike)|Raboulets, on poleut ricnoxhe li yoyo d' Nameur]] Ene u on prijhon (on dit eto : ene prijhnire, ene pote, ene gayole, èn amigo ), c' est ene plaece la k' on ressere les djins k' ont stî djudjîs po-z esse reclôs.
On dit eto "aler al cadje, å violon, al viole, al piole, å yoyo".
Li ci (cene) k' î est reclôs, on l' lome on prijhnî (ene prijhnire). Li ci ki boute låvå si houke on "wårdeu d' prijhon" ("ene wårdeuse di prijhon").
Sourdants
Categoreye:Djustice
Echternak
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Echternak", alez s' vey e splitchant motî.
A vey
Li veye est rlomêye po s' porcession.
Ene vila rominne, discoviete e 1975.
Li "Noere Poite" (Porta Nigra).
Strintchamp
Strintchamp (F. Serinchamps), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Cînè, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tuzance walone
Live fwait avou les sovnances (e walon et e francès) des djins di Strintchamp, d' Havsin, des Basses et d' Hé (et eto di Bouxhonveye et d' Malåtchî) : "Des gens d' ici racontent", eplaidî pa Associations Histoire Collective et Centre d' Animation Globale du Luxembourg; tome I. (1989), tome II. (1992), tome III. (1998).
Unités di mzeure éndjolikes
Les unités di mzeure shuvantes sont-st eployeyes po des grandeurs éndjolikes, pol grandeur del memwere d' ene copiutrece, pol plaece k' on pout scrire so on sopoirt come ene deure plake ou ene plake lazer, li grandeur d' on fitchî, evnd.
Unités di mzeure båzêyes so l' octet
Ces unités sont sovint eployeyes po djåzer des grandeur des fitchîs et del capacité des sopoirts et des memweres. asteme: li definixha des grandeurs Mo, Go, To si pout fé pa hopes di 1.000, tot shuvant les rîles do sistinme d' unités eternåcionå, oudonbén pa hopes binaires di 1024 (ene pouxhance di 2), li clintcha est d' eployî les definixhas eternåcionås. Mins Ko (avou on grand "K") est tofer 1.024 octets, dismetant kel simbole del betchete eternåcionåle kilo ki rprezinte 1.000 est on ptit "k".
Unités di mzeure båzêyes sol bit
Ces unités sont sovint eployeyes po djåzer del vitesse di transfer (e bits pa segonde b/s) so les rantoeles et dins les telecomunicåcions.
Unités di mzeure del frecwince
Ces unités sont eployeyes pol frecwince des cikes des processeus eyet pol frecwince des waitroûles.
Ôtès unités di mzeure éndjolikes
Categoreye:Unités Categoreye:Infôrmatike
Voroû-dlé-Liesse
Voroû-dlé-Liesse (fr: Voroux-lez-Liers), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djouprele.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Coisse d' Ôr
Li Rweyåme del Coisse d' Ôr, c' esteut ene ancyinne coloneye britanike. Asteure, c' est co onk des rweyåmes tradicionels do Gana.
Istwere
Metou sol mer, el Gofe di Guinêye, i fjheut foirt åjhey d' î abroker, po les martchands di sclåves.
Li dierin abrocaedje, al difén do 19inme sieke, a stî d' ene waeraxhté foû mzeure. Li Rwè eyet l' Royinne fourît macsådés. I gn è schapa k' ene pitite princesse ki s' ressåva lon erî, a Bijhe, avou on vårlet do Palå. Il ont dmoré la, sins pus oizeur ridmander cwè åd fwait di leu rweyåme, et s' mete avå les djins.
Dipus d' cint-z ans pus tård, diviè 2003, les dischindants di cisse princesse la ont stî rtrovés pa on martchotea ki passéve dins l' cotoû. Les valets del dischindante del princesse estént tertos foû payis. Li consey des Ancyins lezî a atåvlé di rivni prinde leu trone.
Onk des fis, Nana Attobrah, dimoréve el Walonreye, å Bork. C' est lu k' est asteure li Rwè.
Påye d' Aroucha
Categoreye:Istwere di l' Afrike
Li påye d' Aroucha, c' est l' påye sinêye a Aroucha, k' a-st aidî clôre li peupe-sipata di 1994 e Rwanda.
Acacia
thumb|ombion d' on bouxhon d' acacia (Acacia karroo ?) thumb|fleurs di mimozas
No e sincieus latén : Acacia spp.
Famile : påwionacêyes
Uzaedjes
Les acacias, c' est ene påwionacêye, eto, c' est on sourdant d' proteyenes po les magneus d' yebes, k' î betchtèt voltî.
Priyire muzulmande
Li priyire muzulmande, c' est ene ene priyire ki les muzulmans fwaiynut cénk côps par djoû.
Acacia
Uzaedjes
Bråmint des acacias siervèt eto po ndè saetchî ene gome, k' on fwait do rodje souke avou.
Priyire muzulmande
Contnou d' ene sitåcion
Ene metowe priyire est fwaite del repeticion 2, 3 u 4 côps d' ene sitåcion (raqaa).
Acacia
Uzaedjes
Li bwès d' acacia est stocaesse, mins ploye åjheymint : c' est do bwès k' on fwait des violes.
Priyire muzulmande
Contnou d' ene sitåcion
Tchaeke sitåcion riprind les minmes dijhaedjes et les minmès djesses, a pårt ene sourate (u on boket d' sourate po les cenes ki sont foirt longues) diferinne po tchaeke sitåcion.
Acacia
Sacwants acacias
Categoreye:Bouxhons
Priyire muzulmande
Contnou d' ene sitåcion
Ene eståcion si passe insi:
Al fèn del dierinne sitåcion, on pout dmander åk å Bon Diu (d' esse riweri d' on må, di reyussi èn egzamin, end.).
Nombe di priyires et nombe di ståcions
A ç' prumire priyire la (des aireurs u d' l' åmatén), gn a deus ståcions.
Adon gn a l' priyire di Nonne (dhohor), avou 4 sitåcions.
Pu n a l' priyire del vesprêye (aaçar), diviè les cwatre eures, avou 4 eståcions.
Pu l' priyire di l' Anuti (maghrib), a solea djus, avou troes ståcions.
I dmeure li priyire del shijhe avou 4 eståcions.
Al dierinne eståcion, djusse divant di s' rilever et leyî ouve, les priyeus(se) tournèt leu tiesse eviè leu vijhén d' droete tot djhant «Salamalek» (dins l' sinse di «årvey»). Pu ricmincî l' minme afwaire a hintche.
Al troejhinme ey al cwatrime sitåcion, on n' dit kel sourate d' Adrovaedje (nén ene deujhinme sourate).
Al fén del deujhinme et del dierinne sitåcion, cwand les priyeus(es) sont-st a djno avou l' dos roed, les mwins so les djnos, i fwaiynut tourner l' erî-doet del droete mwin, tot djhant li priyire ki shût.
Diferince les priyires al måjhon ey al moskêye
Li priyire si pout fé al måjhon, u divant l' ouxh, tolminme eyou. Les priyeus(es) sitindnut ene pitite carpete al tere, et rwaitnut el direccion deL Meke.
Al moskêye, les omes priynut eshonne et les comeres eshonne, dins ene ôte såle, sovint a môde d' on docsal.
C' est l' moenneu d' priyire (imam) ki moenne li priyire et lére les sourates especiåles al prumire et deujhinne sitåcions.
Priyire do vénrdi
Li vénrdi, c' est l' djoû sacré des muzulmans. Mins årvier des djwifs et crustin po leu djoû sacré, les moslimîs ni sont nén oblidjîs di n' nén ovrer.
Al moskêye, li vénrdi, a Nonne, li pretcheu va fé on pretchmint après aveur fwait totes les ståcions.
Priyire des nutêyes di cwareme
🇱🇰 «cwareme muzulman»
Priyire del nute del destinêye
🇱🇰 «nute del destinêye»
Dins les belès-letes e walon
Dins Gabriyel et Gabriyel, gn a on long boket so ene kimere ki vout drovi ene moskêye po les femes a Tchålerwè, et li manire k' elle î conte adjinçner les priyires.
Dins «Li måtourné», ene des noveles di Moudes a rvinde, on djåze des priyires des egadjîs avou les revinteus del Sireye, cwand i s' etrinnént come sôdårds.
Categoreye:Priyires Categoreye:Islam
Landliye
Landliye (F. Landelies), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Montniye-Tiyoû, el province do Hinnot. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Djeyografeye
Raiweye pa Sambe.
Economeye
Gn a on poirt di plaijhance.thumb|poirt di plaijhance|centré|300x300px
Diyaleke
On diyaleke (on dit eto, avou des diferinnès idêyes padrî l' tiesse : on pårler, on patwès), c' est ene manire di djåzer d' ene trope di djins, u d' tot on peupe, ki n' est nén ricnoxhou on lingaedje.
Les diyalekes sont studyîs pal diyalectolodjeye.
Sacwants formagnîs lingaedjes lomés des "patwès" pa les politikîs, les intelectuwels u påzès cåzeus zelminmes ont-st ene unité ki les pout fé rwaitî come des langues.
Ci unité la pout aveur sitî dmostrêye pa des studias diyalectolodjikes (walon, francoprovinçå), u pont esse claire dins l' kiminålté des djåzeus (basse, catalan).
Des linwincieus k' i gn a (come Jean-Claude Calvet) riclamèt ki, foû des idêyes tote fwaites, gn a nol adire inte ene langue et on patwès.
Les rapoirts, dins ene societé, inte les diyalekes et les lingaedjes oficirs sont studyîs del sociolinwince.
On diyaleke pout divni ene langue på linwe-ehåyaedje, aprume s' il est aspalé pa ene politike linwistike d' èn estat u d' on payis otonome.
Pol walon, des waloneus come Yannick Bauthière cåznut di "langue walone" eyet di "diyalekes do walon" po les accints do walon.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "patwès", "pårler" et "diyaleke".
Sintimints suddjectifs sol mot "patwès" el Walonreye
E walon, li mot patwès est rsintou come rabaxhant pa bråmint des waloneus.
Portant il est eployî pa cåzu tos les vîs cåzeus el Province do Lussimbork po djåzer do walon.
El Gåme, li mot "patois" n' est nén rdintou del minme manire. Minme les soces di gåmès s' endè siervèt ("Académie des Patois gaumais").
Les Brouyires
Les Brouyires (la-minme, e sistinme Feller Lès Bruwêres; fr: La Bruyère), c' est ene novele comene intité del Walonreye, ki n' egzistéve nén dvant, sikepieye li prumî d' djanvî 1977, el province di Nameur.
Diyaleke
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Linwince
Les Brouyires
right|thumb|eplaeçmint dins l' province
Sourdant do no
Li lomaedje del comene vént do no d' on hamtea di Sint-Dni-dlé-Bovesse metou å mitan des viyaedjes k' ont fôrmé l' intité.
Congrès d' Wîne
Li Congrès d' Wîne ou Påye di Wîne ou Cossina d' Viene, c' est l' påye sinêye a Wîne e 1815 inte des Aloyîs k' avént batou Napoleyon al Batreye di Waterlô.
I decida d' askepyî on seul estat avou les ancyins Bas Payis otrichyins eyet l' ancyinne Principåté d' Lidje, dizo l' moennance do Rwè d' Holande. Pol Walonreye, li Flande eyet l' Grande Dutcheye d' asteure, ci fourit li cminçmint do redjime holandès.
Il askepia eto li Neute Teritwere di Moresnet.
Li Påye di Wîne meta l' France foirt a l' abaxhe. C' est bråmint a cåze di leye ki Napoleyon III, pus tård, va voleur fé l' guere di Crimêye.
Categoreye:Istwere di l' Urope
Li målignant (operå)
Motlî
Gn a bråmint des francijhas.
Croejhete
Li scrijheu eploye li prono obdjet dirî l' aidant viebe
Lîssin (toponimeye)
Categoreye:toponimeye thumb|Plake del rowe do Piroe Pådje so les nos des plaeces di Lîssin (viyaedje)
Plaeces a vey avou l' dimorance et l' vicaedje des djins
thumb|Etikete d' ene bire lomêye avou l' no d' plaece "Pirreye di Lîssin"
Sourdants
Inkete moennêye pa Lucyin Mahin e 2004 dilé les temons ...
Fråzlete rahoucrece
thumb|Kékes egzimpes Li fråzlete rahoucrece u fråzlete aloyeye å no, c' est ene fråzlete k' esplike on no (u on prono), et k' î est raloyeye på prono rahoucrece "ki".
thumb|center|Comintåres so les cwate prumirès fråzes do tåvlea
Acoird do viebe dins ene fråzlete rahoucrece
Si li prono rahoucrece e-st on sudjet, li viebe del fråzlete rahoucresse si pout todi mete al 3e djin do singulî.
Djusse les rwaitants sont metous å pluriyal :
Sacwants adjinçnaedjes rimarcåves
thumb|emantchåjhe rimarcåve avou dobe «ki»
Adjinçnaedjes coinreces
Sol Payis d' Lidje, l' emantchåjhe del fråze si voet ossu a môde francesse (avou des pronos come «lisquél» et totes sôres di dvancetes divant).
Sourdants
Categoreye:Croejhete
Astronomeye
L’ astronomeye est l’ syince di l’ observacion des asses, sayant di dner ene esplicåcion so leu skepiaedje, leu manire di candjî, leus prôpietés fizikes et tchimikes.
Sonk walon (roman)
thumb|coviete Sonk walon (Sang walon), c' est on roman e walon sicrît pa Félicien Barry ey eplaidî a Tchålerwè e 1945.
Rascourti
C' est l' shûte di Leyon Cranasse, tchampete pa amour, avou les minmes persounaedjes : Leyon k' a divnou li djinti tchampete di Merlimpont, on forveyou viyaedje. Clådimir, si pårén. Et po fé li måva personaedje : Constant do Tokeu, k' aveut stî al piole dins l' roman di dvant, mins k' a tot fwait s' tins d' prijhon et ki rarive a Merlimpont å cmince do live.
Astronomeye
Ele ni doet nén esse confondowe avou l’ mecanisse do cir ki n’ est k’ on dominne a pårt.
Sonk walon (roman)
Rascourti
Li spoûle si passe e 1944, la k' on ratind l' liberåcion. Mins les tins sont deurs, veyanmint ki les Boches ont egadjî les gåres walons, des Walons ki fwaiynut avou zels. I ramassèt les djonneas, minme les soténs d' famile et les maryîs, po les evoyî al Werbestele. Come di djusse, Leyon Cranasse å grand cour va catchî des refractaires. Gn årè-t i ene cwand minme ene plaijhante fén ?
Astronomeye
Rilomés astronomes
*
Eglijhe (bastimint)
thumb|nåve et keur di l' eglijhe di [[Transene]] thumb|eglijhe ortodosse (Alouchta, [[Crimêye)]] Ene eglijhe (e vî walon, on djheut ene gléjhe), c' est on bastimint la k' les crustins catolikes et ortodosses si rashonnèt po messe, et po les ôtes ofices, u î aler tot seus po-z î dire ses priyires.
L' eglijhe est diferinne, d' ådfoû et d' ådvins di l' eglijhe protestante, k' on lome eto timpe.
D' ådfoû, ene eglijhe est fwaite d' on tchapistrea (divant l' poite d' intrêye), di meurs dilérins, et d' on "cou".
Li clotchî est sovint metou do costé del poite d' intrêye.
D' ådvins, ene eglijhe est fwaite d' on tchapåd, la k' gn a des benoetîs; pu d' ene nåve (la k' les djins s' tegnnut), d' on keur (pol curé et les coråls). Å fond do keur, gn a l' åté. Li pirlodje esteut sovint metowe inte li nåve et l' keur.
Dins les grandès eglijhes, gn a eto des ptitès nåves u acintes.
L' eglijhe a divnou li mwaisse bastimint do viyaedje; c' est eto li sene kel viyaedje est ene pårotche.
Les ptits bastimints come des eglijhes, ki n' sont nén des pårotches, si lomnut des tchapeles. Les foû grandès eglijhes si lomnut des catedråles u des båzlikes.
Les eglijhes foû del Walonreye
E l' Afrike, les eglijhes sont sovint des pus ptits bastimints. Dins les viyaedjes, ci n' est pacô ki des cahoutes avou des toles sol toet.
Les eglijhes ortodosses sont bråmint pus wårnêyes ådvins, avou totès sôres di pondeures.
Dins les payis muzulmans k' ont stî colnijhîs pås Francès, gn a bråmint des ancyinnès eglijhes ki sont divnowes des Aisses del Tuzance.
Les eglijhes eyet l' droet del Moyinådje
Portant, gn a des rlomés egzimpes la ki ç' droet la a stî tapé djus : metans cwand on fjha broûler des cints d' Catåres dins ene eglijhe al fén del 8inme Croejhåde.
Co asteure e sacwants payis (Palestene), on n' va nén voltî dins les eglijhes po ramasser des djins, minme riwaitî come des terorisses.
Hårdêye divintrinne
Djivêye des eglijhes del Walonreye avou leu portrait e Wikipedia
Categoreye:Crustinnisse *
Mimoza d' Espagne
On mimoza d' Espagne, c' est on bouxhon des payis del Mîtrinne Mer, avou toplin des belès djaenès fleurs. Portant, i pout crexhe dipus d' troes metes hôt.
C' est ene sôre d' acacia.
On s' endè sieve po decôr dins les djårdéns. Copurade pask' i sint bon cwand i florixh. I sieve eto po fé des håyes. Et come åbe po-z aveur di l' ombrire dins les setchs payis, ca il edeure bén l' setchresse. Ses longuès stocaessès spenes espaitchnut les biesses del magnî.
Po dire li vraiy, c' est on bouxhon ki provént di l' Afrike nonnrece. La, il a beacôp des ôtes uzaedjes.
Acacia karroo u Acacia eburnea
Sipårdaedje djeyografike
Li mape mostere les payis d' provnance di l' åbe, la ki si spårdaedje est so tote li stindowe djeyografike. Si bîce ecolodjike va do dzo d' l' Angola disk' å Mozambike å Levant, et disk' a l' Nonne-Afrike å Sud.
Categoreye:Bouxhons Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Plantes des djårdéns
Li fiesse di Xhoutsiplou (operå)
Fiesse di Xhoutsiplou Fiesse di Xhoutsiplou Li fiesse di Xhoutsiplou (dins l' mwaisse sicrijhaedje "<SMALL>Li fiesse di Houte-si-Plou, opera comique es treuz parteie, mettou ès musik par M. Hamal</SMALL>", dins l' replaidaedje da F. Bailleux, "<SMALL>Li fiesse di Hoûte-s'i-Ploût</SMALL>"), c' est èn operå, li troejhinme pîce do teyåte lidjwès, sicrît pa Pierre Grégoire de Vivario.
I si passe a Xhoutsiplou, k' on mete cial e Condroz.
I fourit djouwé divant les djins pol prumî côp li 8 di decimbe 1757.
Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike
Li Kminålté tîxhon-cåzante di Beldjike (e francès Communauté germanophone de Belgique, en almand: Deutschsprachige Gemeinschaft Belgiens), c' est l' troejhinme kiminålté d' lingaedje di Beldjike.
right|Eplaeçmint del kiminålte tîxhon-cåzante
Mwaissès dnêyes
Li mwaisse veye est Neyåw. Elle est cmandêye pa on Minisse-Prezidint.
Li Kminålté Tîxhon-cåzante a askepyî foû des Redîmés Payis, tot ndè rsaetchant les bans di Måmdey et Waime, ki sont waloncåzants.
Li Kminålté Tîxhon-cåzante, c' est on boket del Walonreye. Eto, elle est rprezintêye å Pårlumint walon, did la li siervice di ratournaedje francès almand k' i gn a låvå.
Li Kminålté Tîxhon-cåzante di Beldjike, avou ses 71.200 djins, c' est li pus ptite intité ricnoxhowe des 25 estats di l' Union Uropeyinne.
Lingaedjes el Kiminålté Tîxhon-cåzante
Li lingaedje oficire est l' almand.
Les lingaedjes do payis, c' est: Les deus pårteyes sont schåyeyes på Grand Bwès d' Neyåw.
* Categoreye:Bokets del Walonreye
9 d' awousse
Li 9 d' awousse, c' est li 221inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 222inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 144 divant l' fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
7 d' awousse - 8 d' awousse - 10 d' awousse - 11 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Acacia do Nil
I sopoite bén l' setchresse.
No e sincieus latén : Acacia nilotica
Sipårdaedje
thumb|Aire di crexhaedje
Categoreye:Bouxhons Categoreye:Plantes d' Afrike
Antolodjeye di scrijheus e walon
Ene antolodjeye di scrijheus e walon, c' est ene antolodjeye, å pus sovint so papî, di des scrijheus e walon.
Alfabet fonetike eternåcionå
L' Alfabet Fonetike Eternåcionå, rascourti AFE, API ou IPA, c' est en alfabet ki sieve ås linwincieus a scrire les sons des mots come i sont prononcîs sins aconter les ehåyîs alfabets po ces lingaedjes la.
L' AFE pout siervi a noter :
Antolodjeye di scrijheus e walon
Prezintaedje des tecses des antolodjeye e walon
So les antolodjeyes so papî, biyografeyes des scrijheus sont todi e francès. So les fis, les biyografeyes sont-st e walon.
Alfabet fonetike eternåcionå
Uzaedjes di l' AFE e walon
thumb|les sons di l' accint walon del Hôte-Årdene eployîs pa A. Lenfant po scrire ses racontroûles E walon, gn a yeu on prumî ovraedje k' a stî eplaidî dins èn alfabet fonetike, c' est les rcweraedjes di Tchåle Bruneau (1913). Mins ci n' esteut nén co do sir AFE. L' ALW, eplaidî dispu 1953, si sieve di l' AFE a costé do sistinme Feller po racsegnî so les ptits accints, padecô nén rlevåves e Feller. On live di racontroûles, les Contes del Hôte-Årdene da Albert Lenfant sont pår sicrîts en Alfabet Fonetike Eternåcionå.
Antolodjeye di scrijheus e walon
Prezintaedje des tecses des antolodjeye e walon
Les antolodjeyes e walon sont pacô prezintêyes avou l' ratournaedje e francès vizon vizu (pitite antolodjeye da Piron, "Scrijheus d' Årdene"). Gn a minme ene antolodjeye avou ratournaedje e-n esperanto.
Ôtmint, gn a des esplikêyes e francès ezès pî-notes (grosse antolodjeye da Piron). Dins "Scrire", gn a djusse on ptit scrijhaedje e francès po prezinter l' tecse.
Alfabet fonetike eternåcionå
po les sincieus studiaedjes
L' advintaedje, c' est k' on pout rinde pår li prononçaedje do cåzeu, et ki tolminme ké linwincieus pout saveur å djusse kimint ki ci pårler la s' prononce.
Antolodjeye di scrijheus e walon
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Lingaedje walon * Categoreye:Waibes e walon
Alfabet fonetike eternåcionå
po les sincieus studiaedjes
Li dzavintaedje, c' est k' i mucheye les cominès piceures des lingaedjes nén co unifyî (les foninmes), et dene en vuzion tote disminbridjeye do lingaedje.
po les scrijhaedjes
Cisse dujhance la a l' advintaedje di n' diveur shuve nole sicole di scrijhaedje, ni prinde pôzucion so les ortografeyes.
Il a l' dizadvintaedje di n' esse lijhåve ki pa des djins bén adûs a ç' sistinme la.
pol diccionairaedje
Sicrire li prononçaedje des mots e-n AFE a l' advintaedje ki tos les linwincieus polèt docô saveur kimint ki ç' mot la, sicrît dins tolminme kén alfabet et kéne ortografeye, si prononce.
Derbu
Li grand Derbu (F. Durbuy), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
C' est l' pus ptite veye del Waloneye.
thumb|l'Aiwe d'[[Aiwe d' Oûte|Oûte avou, å lon, l' tchestea]]
Ban d' Derbu
Asteure, tos les viyaedjes sont metous onk valant l' ôte, cial, sorlon les ancyins ptits bans.
Sicrijheus e walon
René Brialmont end a-st eplaidî ene antolodjeye: c' est «Moti, scrît, tchanté åtoû d' Derbu»
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean-Pol Pirson avou l' accint d' avår la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Categoreye:Veye di Walonreye Categoreye:Rebanêyès comenes del Walonreye
Sint-Djuråd
thumb|posteure da sint Djuråd, avou l' eglijhe di Sint-Djuråd dins l' fond. thumb|l' eglijhe Sint-Djuråd (la-minme: Sint-Djurau, F. Saint-Gérard), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Mtet, el province di Nameur.
Po l' etimolodjeye, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere.
thumb|l' eglijhe sol hintche, li moustî d' Brogne sol droete Li viyaedje di loméve divinltins Brogne (''Bronium Monasterium, 914). Mins il a prind l' no da sint Djuråd k' aveut amonté l' moustî.
Djeyografeye.
C' est la ki Burnot prind sourd.
11 d' awousse
Li 11 d' awousse, c' est li 223inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 224inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 142 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
9 d' awousse - 10 d' awousse - 12 d' awousse - 13 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
Oujheas (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje po rashonner les nos d' oujheas ki rivnèt el toponimeye do walon.
11 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Johan Viroux
thumb|Johan Viroux s' aspoye so l' apriyesse do rifondaedje dins les ôtes mancîs lingaedjes Johan Viroux a skepyî diviè 1965. C' est l' fi da Roger Viroux.
Ouve pol walon
A pårti di 1991, i va bouter sacwants ans å long, avou Lorint Hendschel et Tiri Dumont, so li rfondaedje do walon. Si mestî di ratourneu diplomé li rindeut foirt sûti dins les sacwès linwistikes. C' est lu k' a-st enondé li djivêye des motîs do walon, et l' idêye di rmete eshonne tos les mots walon, po unifyî l' lingaedje. Did la l' idêye di Dicsionêre Jènèrâl do Walon. Mins i n' a måy bouté tecnicmint sol DTW. I prezinta e 1994 on pordjet tecnike bén etcherpinté, et ki rahouke les les prumîs scrîts da Lorint Hendschel et da Lucien Mahin. Li pordjet est soûminté so l' accint d' Nameur, et l' ôrtografeye Feller, bråmint l' cene des WASAB. Li pordjet tecnike est sotnou pa ene avizion sociolinwistike, avou l' idêye kel walon doet aveur on statut, doet esse aprins dins les scoles. Il aconte eto li rfondaedje dins bråmint des ôtes pitits lingaedjes. Djohan Viroux a les pinses kel raprindaedje do walon pås Walons va fé rispiter leu creyativité.
Johan Viroux va schetler del tåvlotêye des rfondeus (UCW-Li Rantoele) a pårti do moumint k' i prindèt l' voye do rfondaedje ås betchfessîs (1994). Lu vout ki l' ôrtografeye soeye foirt aloyeye å prononçaedje. I n' vôrè nén nerén cwiter li sistinme Feller. Eto, i serè disconte do disfaflotaedje. I n' acceptêye nén voltî les noûmots, et serè purade pol calcaedje setch des mots tecnikes do francès.
Mins i n' a måy rashonné åtoû d' lu ene soce ki poirtaxhe si idêye.
Djohan Viroux va co bouter avou l' soce "Li Rantoele disk' e 1999. I scrirè on tchaptrê do live Ké walon po dmwin ?.
Avou l' arivêye del Daegntoele, Djohan Viroux î va cossemer ses idêyes po fé li rclame do lingaedje walon. Mins el fwait tot rabaxhant l' francès come lingaedje, et les Francès come peupe. I cdjåze eto voltî l' govienmint walon, et pretche po wårder l' Beldjike unifieye.
Dins ces emilaedjes la, Djohan Viroux eploye li walon, mins en on stîle avou toplin des calcaedjes do francès, metous onk dirî l' ôte, ki n' dene nén ene bele imådje do lingaedje walon, ki pout esse foirt diferin tecnicmint do francès. Eto, bråmint des waloneus si houwront evoye di Johan Viroux, ki n' riprezinte nén leu pinsêye, et k' i pinsèt ki va axhårer les djins tot s' kidujhant insi.
Après 2000, li soce « Li Rantoele » ni l' a pus ricnoxhou come mimbe, di cåze di ses scrijhaedjes so les djåspinreyes éndjolikes, et di ses ôtès idêyes politikes.
E 2009, il a adiercî sacwants waibe-bloks sol walon.
Djohan Viroux cåzéve todi walon avou les ôtes waloneus, et lzî scrire e walon.
Il a metou so les fis si gros «diccionaire djenerå do walon».
Sacwants waibe-bloks da sinne
Viroux, Johan Viroux, Johan
Agaesse
Ene agaesse, c' est on grand (40-50 cm) oujhea del famile ås coirbås (coirbidîs), avou des noerès lujhantès plomes sol coir, et des blankès plomes sol vinte eyet åd dvibout des aiyes.
Cåze di ces coleurs on l' ricnoxhe åjheymint.
Pica pica
Vicaedje
thumb|tchampiant so ene vatche [[BBW]] Les agaesses magnèt copurade des ptitès biesses et des insekes, mins eto des fruts et grinnes di totes sôres.
Come les ôtes coirvidîs, les agaesses sont foirt curieuses, cisse dujhance fwait k' on l' dit hapeuse di ptits blinkantès sacwès.
Djonnlaedje
Viè l' kimince do moes d' avri, les copes d' agaesse costrujhèt leus nis, dins des plaeces hôt metowes dins des åbes ou des bouxhons.
Ci ni la est fwait avou des setchès coxhetes, des fistous, et des crins, avou come ene sôre di toet pol waeranti. Cisse cogne la, cåzu tote ronde, fwait k' on les pout prinde po des boles di hamustea.
Li frumele pon troes a dijh oûs k' ele va cover leye seule so ene termene di cåzu troes samwinnes. Après l' askepiaedje des poyons, i vont dmorer e ni po cwate samwinnes a pô près, et c' est les parints k' elzès nourixhèt.
Sipårdaedje
L' agaesse, est foirt corante dins tote l' Urope, mins eto e l' Azeye, e l' Afrike bijhrece eyet e l' Amerike bijhrece.
Elle voet voltî les plaeces wice k' i gn a des ptits bwès, les djårdéns et les parks.
Agaesse et lingaedje walon
Gn a-st a Djiblou ene "rue de l'agasse". Mins ci sereut cobén on rcomprindaedje di agåjhe, insi k' å Rou-dlé-Tchålerwè.
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Coirbidîs
Georges Brassens
thumb|Djôr ki sene pol [[José Schoovaerts|Raboulteu-a-vni (1954)]]
Georges Charles Brassens (riwalnijhåve Djôr Brassinse) a vnou-st å monde a Sete li 22 d' octôbe 1921.
Il a morou a Saint-Gély-du-Fesc li 29 d' octôbe 1981.
Ses tchansons e walon
Bråmint di ses tchansons ont stî rprinjhes ezès mancîs lingaedjes.
Emey zels, "L'Auvergnat", redjårbé e walon pal Julos Beaucarne et co ds ôtes.
Ene dijhinne di tchansons ont eto stî rmetowe e walon pa Flipe Antoenne po esse tchantêyes pa Mimile. Inte di zeles «Èm vî Leyon» ("mon vieux Léon") eyet «Mizere di mi» ("Putain de toi").
Al dimande di Bruno Picard, Lucyin Mahin a redjårbé ene troejhinne di tchansons, foirt libmint, inte di zeles «Li paraplu» ("le parapluie") et «Li måva byin ki s' a rpinti» ("le mauvais sujet repenti").
Brassens Brassens Brassens
Flande
Li Flande, c' est ene des troes redjons economikes del Beldjike, avou li Walonreye eyet Brussele. C' est l' cene metowe al Bijhe do payis.
Årvierdimint del Walonreye, li Flande a tote les competinces, eto di l' acsegnmint eyet del culteure, ca l' Kiminålté flaminde s' a rmetou avou l' redjon flaminde docô après li lwè sol redjonalijhaedje.
El Flande, on djåze oficirmint li neyerlandès, on lingaedje ehåyî dispu li fén do 19inme sieke, foirt dilé les pårlers flaminds. Nerén, el province do Limbork, on djåze co on lingaedje dilérin, li limbordjwès.
L' essegne del Flande, c' est l' liyon flamind.
Economeye
thumb|Avançmint do porcintaedje di foû-posse el Beldjike, et dispårdaedje inte les troes redjons do payis, di 1989 a 2004
Tchômaedje
Li Flande, c' est l' redjon del Beldjike k' a l' moens di foû-posse.
Rivnou par djin
Li rivnou par djin e 2004 esteut di 14.026 uros (disconte di 12.357 € pol Walonreye et 11.309 € po Brussele.
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Beldjike * Categoreye:Cåzu-estats
Tchet d' bwès
Li tchet d' bwès c' est ene biesse-ås-tetes del famile des tchetidîs, ki vike dins les bwès.
Felis sylvestris
Discrijhaedje
Il est bråmint pus gros ki l' tchet d' måjhon, et n' si mopleye nén avou lu.
Categoreye:Tchetidîs
Sicrijhaedje
* On scrijhaedje, c' est ene sacwè k' est scrît, et ki serè léjhou.
Li scrijhaedje si fwait avou des senes k' on lome des letes, ki rintrèt dins on sistinme k' on lome èn alfabet. E l' alfabet latén, come dins des ôtes alfabets, les letes polèt aveur des accints et des ôtès faflotreyes k' on lome sincieuzmint les diyacritikes. On lome sicrijha on metou ashonnaedje di deus u sacwantès letes, u ene lete avou ene metowe faflote.
Tot scrijhaedje si fwait dins on metou lingaedje.
Dins l' vî vî tins, on scrijheut so des meurs, u so des pires, so des papirusses u so des plats oxheas come des spales. Dispu l' Moyinådje, on scrît so do papî.
Dins les sôres di scrijhaedjes, on fwait sovint l' adire inte li prôze et l' powezeye. Do tins des vîs Greks, gn aveut kel powezeye k' esteut rwaiteye come èn årt. Paski, minme les racontaedjes, il estént scrîts a môde d' arimé. C' esteut les epopêyes. Ces vîs scrijhaedjes la estént sovint tchantés.
E payis walon, gn a yeu les paskeyes k' estént sovint fwaites po ene ocåzion u l' ôte. Ele polnut raconter ene istwere (paskeye do sidje di Wîne), mins pus sovint, c' esteut po-z ecinser on nôbe u on sincieus ki vént d' "monter e gråde".
Ls tecses di prôze ki sont loukîs come des belès letes sont aprume les romans et les ptits romans. Mins gn a eto des scrijhaedjes especiås come les pinsêyes.
Mins li contrumasse del prôze ki s' sicrît totavå, c' est del prôze nén racontrece.
Li ci ki scrît on scrijhaedje årtistike est lomé on scrijheu.
Å djoû d' ouy, les scrijhaedjes sont eplaidîs dins des lives, so des gazetes, u so des waibes Etrernete.
Li mot "scrijhaedje" a eto des ôtes sinses.
Bastogne
Li Grande Bastogne u li Grand Bastogne (F.  Bastogne, Ny Bastenaken), c' est èn rebanêye comene del Walonreye.
Istwere
Veye foirt acsûte a l' Ofinsive da Von Rouchtete.
Avey
Li Mardasson
Sourdant
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
Urban Trad
Categoreye:Groupe di muzike Urban Trad est on groupe di muzike folk bedje. Ci groupe a rprezinté li Beldjike a l' Eurovision e 2003 avou li tchanson Sanomi, tchantêye en on imådjinaire lingaedje et a wangnî l' deujhinme plaece.
E may 2000, Yves Barbieux rashonle ene vintinne d' årtisses folk bedjes avou l' albom « one-o-four » (Orion, Luc Pilartz, Perry Rose, Tom Theuns, Didier Laloy, …). Adonpwis, li groupe a fwait on deujhinme albom Kerua (et on single Sanomi), vindous e Beldjike et d' ôtes payis, et a fwait bråmint di concerts. Leu muzike esteut foirt celtike å kiminçmint, mins asteure, c' est pus eclectike. Et infén, il ont fwait on troejhinme albom, Elem, e setimbe 2004 (avou les cwate elemints simbolijhîs, et ossu pol prumî côp des tchansons e vraiys lingaedjes (francès, neyerlandès, espagnol et suwedwès). Li 24 avri 2006, il ont fwait on novea single, Diama Dén, avou N'Faly Kouyaté då groupe Afro Celt Sound System.
Albert Einstein
thumb|Foto publiyeye po l' moirt d' Einstein (avri 1954) Albert Einstein (riwalnijhåve Albert Echtinne ), c' esteut on fizicyin almand (mins k' a yeu eto les nåcionålités swisse ey estazunyinne), conoxhou lådje et lon po-z awè trové li rapoirt inte li masse (pwès) et l' exhowe (enerdjeye) d' ene sacwè fizike.
Fôrmule da Einstein
C' est l' rilomêye fôrmule «e = mc2», la ki «c» riprezinte li vitesse del loumire.
Dins les belès-letes e walon
C' est onk des persounaedjes del pîce «Li creyåcion do monde» da André Mottet, la k' i rprezinte li grand professeur ki mete si ptit grin d' sé po mî comprinde les racontaedje del Djeneze.
Pî-note
Einstein
Djoûdjissu
El djoûdjissu u djoû-djitsou (e djaponès, "柔術" (じゅうじゅつ, juujutsu) /'ʤuu.ʤy.tsə/;, riscrît e francès «ju-jitsu», e-n inglès «jujutsu», e neyerlandès «jiujitsu» ey e-n almand «Jiu Jitsu»), sovint eto rprononcî el Walonreye jouwi-jitsu (/ʒu.wi.ʒi.'tsy/), c' est on spôrt di toursixhaedje, li popa di totes les bates coir å coir vinant do Djapon.
Insidon, c' est lu k' a dné l' djudo.
Sourdant
Categoreye:Spôrts di toursixhaedje
Pwintaedje des tchômeus
Categoreye:Ovraedje Li pwintaedje des foû-posse (u tchômeus), c' esteut l'obligåcion po les foû-posse, di s' prezinter dins leu buro d' pwintaedje po mete on catchet so leu cwåte di pwintaedje.
E 1957, les pre-pinsionés et les foû-posse po nén lontins ni dvît pus aler pwinter.
E 1980, on-z a radjouté ås nén pwinteus les cis k' avént des rujhes e leu måjhon u ôte pårt. Pu, on-z a co recråxhî les djivêyes des escuzés, disk' e 1991. Adon, les "bineus" n' ont pus dvou aler pwinter ki deus côps l' moes.
E moes d' decimbe 2005, ça a stî les dierinnès convoyes di pwinteus. A conter do 17 di decimbe 2005, li controle des foû-z-ovraedje si frè electronicmint. Li cwåte di tchômeu, la k' les foû-fosse metént leus dates di condjî et d' maladeye, serè-st evoyeye direk å Buro k' elzî paye leu tchômaedje.
Zhuangzi
Zhuāng Zǐ (pinyin), ou Zhuang Zhou (e chinès 荘子, avou les caracteres al viye môde, ou 庄子, avou les caractere simplifyîs), c' esteut on tuzeu chinwès do 6e sieke divant Dj.-C. C' est lu k' åreut scrît onk des mwaisses lives do dawoyisse, li live k' on lome Zhuangzi eto.