cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
15 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Moritanreye
Djeyografeye
Li Moritanreye si trouve sol coisse ouwess di l' Afrike, sol boir di l' Oceyan Atlantike. Elle a des frontires å nôr avou l' Marok, å nôress avou l' Aldjereye, a l' ess ey å sud avou l' Mali eyet å sud avou l' Senegål. Li fleuve Senegål fwait l' frontire inte les deus payis. Li pus grande sitindêye do payis si trouve e dezert do Sara, k' ocupe cåzu tot l' teritwere, a pus k' ene fene binde coistrece, wice k' on trouve cåzu totes les grandès veyes do payis: Nwakchote, Nwadibou.
Les pus grandès veyes d' ådvins des teres sont Tidjika, Atar, Chinguetti...
Economeye
On-z î a trové del petrole. Elle a cmincî a esse poujheye e 2005.
Lingaedjes
* Categoreye:Afrike bijhrece
Grande djin
Ene grande djin, c' est ene djin k' a dipus d' 18 ans (asteure), ki c' esteut purade 21 ans divinltins.
Po les biesses, on dirè ene biesse fwaite.
Pî-notes
Categoreye:Ådjes del veye
Tcheslinea
Tcheslinea, è Feller "Tchèslinia" ([FR] Châtelineau) est èn ancyin ban del Walonreye, rebané avou Tcheslet.
Dimorants
Tcheslinwesse(s) - Femrin
Gris-mantea (oujhea)
On gris-mantea, c' est ene sôre di coirnaye ki n' vike nén tote l' anêye e l' Walonreye.
On l' riconoxhe del noere coirnaye pa ses grijhès penes.
Corvus corone cornix
Categoreye:Coirbidîs Categoreye:Oujheas
Plate mosse
Ene plate mosse (eto: mosse di ritche u zwite ), c' est on molusse ås deus schafiotes ki vike dins l' mer, la k' on l' acleve voltî pask' il est vindou tchir et vilin.
Ostrea edulis
Discrijhaedje
Ene di ses schafiotes est plate
Sourdant
Categoreye:Molusses Categoreye:Molusses ås deus schafiotes
Ah ! le petit vin blanc (tchanson e francès)
Categoreye:Tchansons e francès 'Ah ! le petit vin blanc (A ! li ptit blanc vén'), c' est ene tchanson e francès, sicrîte e 1943 pa Jean Dréjac, compôzêye pa Charles Borel-Clerc, et tchantêye li prumî côp pa Michèle Dorlan, pu, pus rlomêymint, pa Lina Margy.
Li plake 45 toûs s' a vindou a 1 miyon et dmey d' egzimplaires.
Redjårbaedje e walon (da Lucyin Mahin)
Don Rickles
Donald Jay "Don" Rickles a skepî li 1926.
Rickles, Don
Omar Sharif
Omar Sharif a skepyî 10 d' avri 1932 (dizo l' no di Michel Dimitri Chalhoub). Il a morou li 10 di djulete 2015.
Amerike
L' Amerike, c' est l' continint metou inte l' Oceyan Atlantike eyet l' Påjhûle Oceyan.
Omar Sharif
C' esteut on rlomé acteur edjipsyin, mwaisse djouweu di Lorince d' Arabeye.
Amerike
I tént cåzu a l' Azeye, å Nôr-Ouwess, la k' gn a inte les deus ki li Stroeteure di Berigne.
Omar Sharif
Sharif Sharif Sharif
Amerike
Å Nôr-Ess, i s' aprepeye di l' Izlande (på Growenlande).
Horace
Horace, c' est on powete grek do vî tins.
Ratournaedje di ses powinmes e walon
Onk des prumîs a-z aveur ratourné Horace e walon, ci fourit Henri Simon. I redjårba cénk ôdes, tot rmetant les sinnes dins l’ payis walon. Soracte divna les Hés d’ Kinkepwès et l’ tchamp d’ måss li cai d’ Avroe.
Marcel Hicter a rfwait parey.
Albert Maquet a eto sayî on ratournaedje dins s' live "Poèmes de l'Antiquité grecque et romaine adaptés en wallon liégeois"
Categoreye:Rilomés powetes Categoreye:Civilizåcion greke
Il Divo
IL DIVO, c' esteut ene binde di tchanteus inglès.
Special
Categoreye:Bindes di tchanteus
Rwanda-Ouroundi
Li Rwanda-Ouroundi, c' esteut l' teritwere ki respond asteure å Rwanda et å Bouroundi, di 1922 a 1962.
Peuplåcion
🇱🇰 Rwanda
Divant 1922
Les deus payis, des dislaxhîs rweyåmes fourît anecsés pås Almands avou des ôtes estats del contrêye des Grandès Laetches al fén do 19inme sieke, kiminçmint do 20inme sieke. Mins gn aveut waire di colons ki s' î avént setlé.
Tins del guere di 14, les deus payis fourît evayis pa l' årmêye bedje do Congo bedje (1916).
Al Påye di Versaye (1919), l' Afrike levantrece almande fourit dnêye ås Inglès (Tanganica), såf les bokets å fén Coûtchant k' alît al Beldjike.
Li 1î d' nôvimbe 1922, ces teritweres la divnèt oficirmint «teritwere dizo mambornance bedje do Rwanda-Ouroundi».
E 1924, li Societé des Nåcions sicrît les clawes do mandat bedje po «diswalper ces teritweres la et les aprester a l' indepindance».
Economeye coloniåle
Sacwants politikîs, aprume les Inglès et les Almands ont rprotchî sovint ås Bedjes d' aveur profité di ces teritwere la, come el fijhént e Congo bedje tot lzî fjhant produre do cafè, sins tuzer å diswalpaedje do payis et des djins.
Mins tos les redjimes coloniås, c' esteut Piron-parey.
Cåzes do candjmint
On cåzéve dedja d' democraceye après l' guere dè catoize. Mins djusse e l' Urope ey e l' Amerike. Après l' guere di 40, ça a divnou l' môde tocosté.
Po fé plaijhi a l' ONU, les Bedjes ont dvou mete fén å sistinme feyodå do Rwanda-Ouroundi et-z î ahiver l' « democraceye ».
Vôtaedjes po les conseyîs des dzo-tchîfreyes
E moes d' nôvimbe 1953, el Minisse des Coloneyes a Brussele a dné l' ôre dè fé po l' prumî côp des eleccions po lomer des conseyîs po les dzo-tchîfreyes.
Les adjints teritoriås bedjes divént dner ene foye di papî ey on croyon a « tchaeke ome adule et binasné » por lu scrire dijh nos d' djins k' il åreut tchoezi por yeusses divni conseyîs el plaece des Toutsis ki l' estént disk' a ç' moumint la.
Mins les vôteus ont rtchoezi les djins ki stént conseyîs dpu todi ! I djhît : « C' est des profiteus… on l' sait bén… ça n' sieve a rén d' è mete des ôtes e leu plaece, ki front ttafwait l' minme. »
Powete
On powete, ene powetresse (pus modesmint on fjheu d' arimés, ene fwaiyresse di rimeas), c' est on scrijheu u ene sicrijheuse di fwait del powezeye, u do moens des arimés.
Rwanda-Ouroundi
Vôtaedjes po lomer les dzo-tchîfs zels-minmes
Ey on a rataké e moes d' djulete 1959 po lomer å sufraedje direk les dzo-tchîfs ki, disk' a ç' djoû la, stént todi des Toutsi tchoezis eyet lomés på Mwami, li rwè do payis.
Powete
Sourdant
Categoreye:Sicrijheus
Rwanda-Ouroundi
Vôtaedjes po lomer les dzo-tchîfs zels-minmes
Po ça, i faleut fé des lisses di candidats. El politike a l' uropeyinne s' astaléve ey on a veu sôrti les pårtis eyet les bagåres etur yeusses.
Moirt do Mwami et prumîs touwaedjes
Li 28 di djulete 1959, el mwami Moutara III do Rwanda tchait moirt après awè stî å medcén bedje ki lyi dveut fé ene pikeure. Ey el brut court ki c' est on côp des Bedjes ki lyi ont dné l' bouyon d' onze eures, sene ki l' Beldjike abandnéve les Toutsis.
L' avoz vs veyou passer ? (cråmignon)
L' avoz vs veyou passer ?, c' est on cråmignon scrît pa Nicolas Defrecheux so ene air d' ene tchanson francesse «''Ha ! ha ! ha ! l’amour, que vous me tourmentez !''»
Rwanda-Ouroundi
Moirt do Mwami et prumîs touwaedjes
El djoû del Tossint e 1959, gn a yeu come on pogrom. El tchesse ås Toutsis a cmincî. I gn a bråmint ki s' ont stî gårer dins les payis vijhéns, e l' Ouganda, par egzimpe.
L' avoz vs veyou passer ? (cråmignon)
Il est daté do 19 d' awousse 1856.
3 d' nôvimbe
Li 3 d' nôvimbe, c' est li 307inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 308inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure pus k' 58 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Rwanda-Ouroundi
Eleccions po les tchambes et disdjocaedje do Mwami
E 1961, deus ans après, gn a yeu des eleccions po les tchambes !
L' avoz vs veyou passer ? (cråmignon)
I fourit eplaidî dins l' livret «''Concours de poésie wallonne institué par la société : Les vrais Liégeois. Pièces couronnées''», k' a rexhou a Lidje ciste anêye la. .
3 d' nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Rwanda-Ouroundi
Eleccions po les tchambes et disdjocaedje do Mwami
Djusse après, c' est l' côp d' estat d' Djitarama : les Houtou k' ont wangnî erviersêynut l' institution rweyåle po proclamer l' Republike.
L' avoz vs veyou passer ? (cråmignon)
Sourdant
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Cråmignons
3 d' nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
1î d' nôvimbe - 2 d' nôvimbe - 4 di nôvimbe - 5 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Danse del sipêye
Les danse del sipêye, c' est des danses la k' les danseus ou danseuses ont des spêyes e leu mwin.
Rwanda-Ouroundi
Eleccions po les tchambes et disdjocaedje do Mwami
Moenneu moderé, on Houtou do sud do Rwanda, Grigwere Kayibanda est lomé prumî Prezidint del Republike. Li Beldjike, k' est co l' pouxhance administrante disk' å moes d' djulete 1962, date di l' indepindance, ni dit rén et leyî fé.
Danse del sipêye
End a dins bråmint des payis del Daegne. Tchaeke payis ou veye a ses prôpès figueures.
Rwanda-Ouroundi
Sourdants
Categoreye:Mîtrinne Afrike Categoreye:Vîs payis * Categoreye:Rwanda Categoreye:Bouroundi
Danse del sipêye
El Beldjike
Elle est co vicante a Anverse.
Coirbå
thumb thumb thumb|i vikèt sovint a binde thumb|li ptit coirbå fwait s' ni dins les åbes Les coirbås (pus rålmint, dins l' cåzaedje di tos les djoûs: on cwåk, on crahåd, on noer colas), c' est des gros noers moxhons del famile ås coirbås (coirbidîs).
3 d' nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Danse del sipêye
El Beldjike
Gn a yeu divinltins des tropes a Bovegne, avou ene coregrafeye da leur.
Categoreye:Danse
Coirbå
Li mot pout esse diné a diferins djinres, mins c' est aprume des Corvus.
Motlî
On lome coirnaye, mins eto «coirbå», li dzo-indje Corvus corone cornix et gris-mantea l' espece Corvus corone corone.
Les oujheas do djinre Corvus k' i gn a pont e l' Walonreye seront lomés coirbå u coirnaye, sovint a l' assulon do lomaedje e francès.
On va eto lomer insi des oujheas do djinre Pyrrhocorax, come li coirbå å rodje betch (k' on n' trouve nén e l' Walonreye).
Dins les spots d' viyaedje
Les Coirbås, c' est li såvadje no des dmorants di Bergueme, Lutrubwès, Rucogne-dilé-Bastogne, Atrivå.
Dins les floricontes ratournés e walon
Gn a eto èn ôte: «li coirbå ki vleut fé come l' aigue».
Dins les ratourneures
On pinse a s' noer ploumaedje: noer come on coirbå. Come c' est l' coleur do doû, on dit k' i poite måleur:
Dins des ôtes dijhêyes, on dit k' i vike vî: «viker cint-z ans». Adon, si l' djin est malårdieus, on dirè: «i n' vicrè nén l' veye d' on coirbå».
Po deus ki sont todi e margaye, on dit: «i s' etindèt come [[miyot et coirbå|]]». Come d' efet, on voet sovint on miyot ki porshût on coirbå e volant après.
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Coirbidîs
Lignouveye
Lignouveye (F. Ligneuville, almand Engelsdorf), c' est on viyaedje del rebanêye comene di Måmdey. Li stindêye del droete erive di l' Ambleve fourit raloyeye a Belvå-dlé-Måmdey e 1796. Li gåtche erive (avou les hamteas do Coulémont et d' Lasninveye), fok e 1922 (askepiaedje di l' ancyin ptit ban di Belvå-Lignouveye).
Istwere
Li signorreye di Lignouveye esteut metowe a tchvå so l' Ambleve. Li droete erive dipindeut del Principåté di Ståvleu-Måmdey, li gåtche erive, del Dutcheye do Lussimbork (avou Rete).
Li pårotche di Belvå, askepeye å 15inme sieke, si stindeut so les troes viyaedjes di Belvå-dlé-Måmdey, Lignouveye et Pont-dlé-Lignouveye. Lignouveye et Pont ont stî paroxhe dislaxheye e 1802.
Djegografeye
Viyaedje metou so l' Ambleve.
Ôtès plaeces
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Divancete
thumb|Mots k' ene divancete raloye Ene divancete u prepôzucion, c' est ene sôre di ptit mot, ki s' mete pa dvant on no, on prono, et minme èn adviebe u on viebe a l' infinitif, u eto divant ene troclete di mots, et ki mostrèt li sôre di coplemint k' c' est.
Les dvancetes fwaites di l' etroclaedje di deus u sacwants mots, copurade si ç' n' est nén des ôtès dvancetes u des årtikes, sont lomêyes divancetires.
L' etroclaedje d' ene divancete et d' èn årtike dene on etroclé årtike.
Les dvancetes sont sovint tipikes d' on metou lingaedje, et ni s' ratournèt nén sovint mot po mot dins èn ôte lingaedje, minme foirt dilé l' prumî.
Acawtaedje d' on R u d' on D å coron del divancete
thumb|tåvlea d' alofôme avou R å coron di sacwants dvancetes
Acawtaedje d' on R
Loukîz eto : rîle do mierpî. Sacwantès dvancetes prindèt on R coron divant on prono u èn adviebe mierpî (a ene sillabe).
Les dvancetes divins les ôtes lingaedjes
Dins des lingaedjes k' i gn a, i s' pout ki ç' role di grammaire la soeye fwait avou des mots (ou des stitchetes) ki s' polèt mete pa drî; ça fwait ki l' mot "divancete" (ou "prepôzucion") ni convént nén totafwait. Po l' esperanto, Bertil Wennergren a-st atåvlé l' lomaedje "rolmontrilo" (mostreu d' role) ossu bén po les mots (divancetes) ki les stitchetes di minme classe grammairrece (come li cawete "-n" di l' esperanto), eyet "rolvorteto" (ptitit mot role) po les dvancetes.
Dins ene fråze come: li dvancete divant mostere ki çou ki shût a-st on role di coplemint, eyet eto li rlåcion dins l' espåce inte li coplemint eyet l' viebe (li dvancete "divant" prezinte li response al kesse "wice?" pa rapoirt a l' accion "elle esteut").
Dins sacwants lingaedjes (almand, arabe), les mots metous dirî ene divancete prindnut ene diclinåjhon speciåle, ki n' est nén l' cene do sudjet ni do droet coplemint. E l' almand, c' est l' minme kel cene do nén droet coplemint, et on l' lome li datif. E l' arabe li dvancete si lome harf ej-jar (lete di saetchaedje), li coplemint metou padrî, lomé el-mejrour (li saetchî) prind ene diclinåjhon speciåle (avou l' voyale i).
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Club de Gimnasia y Esgrima La Plata
Li Club de Gimnasia y Esgrima La Plata c' est l' club di fotbale di La Plata, Årdjintene.
Difoutrinnès hårdêyes
Categoreye:Fotbale
Tchestret (viyaedje)
Tchestret (fr: Chastrès) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Walcoû.
Rumiko Takahashi
Rumiko Takahashi (高橋 留美子 Takahashi Rumiko, 10 d' octôbe 1957-), est ene fijheuse di mangas. Ele vina-st å monde li 10 d' octôbe 1957 a Niigata å Djapon. Sacwants di ses ovraedjes sont foirt populaires, minme å dfoû do Djapon, copurade les cis k' ont stî adaptés e desséns animés.
15 di may
Li 15 di may, c' est li 135inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 136inme po ls anêyes bizetes), avou 230 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
13 di may - 14 di may - 16 di may - 17 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Couba
Couba (u Cuba), c' est on payis des Carayibes.
Sitindêye : 100.860 km2
Mwaisse veye : Li Havane
Economeye
Dispu les anêyes 2010, saye di diswalper l' tourisse.
Pî-notes
Categoreye:Carayibes *
Habâ
Habâ ([DE] Habich ; [FR] Habay ; [LB] Habech) est ene ribanêye comene del Province do Lussimbork. Ele est rwaiteye, nén-oficirmint, come estant dins 'l Payis d' Årlon.
Latex
Li latex u pus spepieusmint LaTeX, c' est on lingaedje éndjolike po fé des documints d' tecse.
C' est ene libe licince, foirt eployeye amon les sincieus po fé des rapoirts.
C' est on pô come l' HTML: on fwait on fitchî tecse (.tex) avou des etiketes (tag). On compile adon l' fitchî sourdant po fé on PDF ou l' fé rexhe ou co d' ôtès cognes di fitchî.
Insi, s' on fwait des candjmints, c' est mia d' ripårti des sourdants Tex ki candjî sol DOC et n' nén sawè åjheymint l' repolyî dins d' ôtès cognes di fitchî (HTML...).
Documints e walon scrits aprume e latex
Categoreye:Lingaedjes éndjolikes
Elcoulémont
Elcoulémont (la-minme : Olcoulémont), c' est on hamtea d' Belvå-Lignouveye.
Etimolodjeye
Dandjreus on spotchî aplacaedje di "e l' coulêye e mont".
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
1543
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tchå
Li tchå, c' est les magnåves musses d' ene biesse di botchreye.
Sôres di tchå
On lome blanke tchå li tchå des polets et des ôtes oujheas d' poytreye.
On lome rodje tchå li tchå des bovrins, des bedots, des pourceas.
Provnance del tchå
Daegnreçmint, li tchå l' pus magneye, c' est l' cene des poyes (aprume les polets d' poytreye). Vént après li tchå d' pourcea, adonpwis di grosse biesse, pus di moton.
Wårdaedje del tchå
Leyeye sins rén, li tchå ni wåde nén advitam. Pol wårder pus lontins, on l' pout :
Categoreye:Mangonreye Categoreye:Amagnîs *
Ghislain Wauthelet
Wauthelet Ghislain Wauthelet a skepyî a Pîtrin e 1901. Il a morou e 1983.
C' est on scrijheu e walon ki dmoréve a Oupåye.
Il a cmicî pa djouwer teyåte, e walon ey e francès.
Adon, il a moussî ås Såverdeas e 1975, et-z î cpôtyî l' pene.
Li curé Fonse Van Haeperen lyi a fwait ene messe d' etermint e walon.
Di s' mestî, il esteut tapisseu.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Vos, tchvås då Bon Diu (fime)
Vos, tchvås då Bon Diu ! (e francès : Les chevaux de Dieu, e-n arabe ya khîl el-lah"), c' est on fime da Nabil Ayouch, ki mostere li tchminmint di cénk djonneas d' on coulot d' barakes di Cazablanca, et ki vont divni cwate des camicåzes do 16 di may 2003.
Li fime est sortitré « On n’ vént nén å monde mårtir ». Ca po les islamisses, « mårtir », c’ est l’ manire di lomer les cis ki s’ fwaiynut sclater po leu cåze.
Li fime a stî subzidyî e pårteye pa des fonds del Federåcion Walonreye-Brussele.
Tcheriaedje do fime
Li prumire pårteye kimince a Sidi Moumen, on coulot d’ barakes k’ a crexhou dins des ancyinnès cårires. Kimint viker dins ç’ monde la : vinde des orandjes so ene tcherete ? Mins fåt ddja dner ene pårteye di t’ wangne a on « pårén » po poleur awè ene bele plaece.
Bouter po on gåraedjisse pédé ? Vinde del drouke ? Adon, c’ est ås viereus policîs k’ i t’ fårè dner des dringueles.
Pu, ene kiminålté islamisse les ascoya. Lezî dner a magnî leu sô, a zels et leus familes ; sognî leus parints malådes ; et lzî espliker li droete voye. Adonpwis : li pactêye politike : li lûte disconte des "innmis" djwifs et crustins.
Ricompinses
Li fime a rçû l' pris « un autre regard » (avou on louca diferin) a Cane. Pu esse prumé a Nameur.
Mins il a yeu eto des pris a Cartadje, a Bayadolid, a Roterdam, a Bzançon, a Brussele, a Mont-Pelî, a Doha (mins nén a Marakech, dins s' prôpe payis, la k' i concoreut e moes d' fevrî 2013).
Sourdants
Categoreye:Fimes Categoreye:Terorisse
Vivgni
C' est on viyèdje ènn' Province di Lidje, è Walonreye.
Han-so-Eure
Han-so-Eure (so plaece A, fr: Ham-sur-Heure) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nålene po fé l' intité di Han-Nålene.
Categoreye:Province do Hinnot Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Izolant d' bastimint
Èn izolant d' bastimint, c' est on prodût, naturel ou tchimike, k' espaitche li passaedje do froed ou del tcholeur di l' ådvins viè l' ådfoû d' on bastimint, ou årvierdimint.
Sôres d' izolants termikes des bastimints
Categoreye:Bastimints
Vicinå tram di Tchålerwè
Li tram vicinå di Tchålerwè aveut egzisté disk' e-n avri 1988, minme si l' ledjir metro d' Tchålerwè a porshuvou d' rouler.
Type S
El "Type S", ubén el "Type Speciå", c' esteut des rames k' ont roté sol rantoele des trams di Tchålerwè. Leu ovraedje aveut comincî dins l' dijhnêye 1950, disk' e 1988.
Type SM
Li "Type SM", obén li "Type Speciå Metro", esteut des rames "Type S" k' avént stî candjî po poleur håbiter èl rantoele då ledjir metro. Li prumirès Type SM avént comincî å pairyî dins 'l dierinne troke des anêyes 1970. Mins néren, eles avént stî patrake li 4 d' avri 1988, cwand cisse rantoele aveut seré. Les Type SM estént blancs avou ène foncêye vete moustatche padvant ey avént on cârô pantografe.
Motlîs des cwate romans da Calozet
Les motlîs des cwate romans da Calozet, c' est des ptits motlîs k' ont stî metous pa Jean Haust å coron des cwate romans e walon da Joseph Calozet, «E payis des shabotîs», «Li bracnî», «Pitit d' mon les matantes» & «Li crawieuse agace».
Les mots sont revoyî al pådje d' ene rawete esplicrece al fén do live —mins divant l' djivêye des mots leye-minme — avou tos les pondants et les djondants sol mot lu-minme. Cisse-ciale mete li pådje la k' li mot s' trove, la k' gn a l' ratournaedje e francès do tecse walon.
Mwaisse di scole
on eploye pus sovint damjhele di scole po ene djonne feye k' acsegne dins les scoles gårdyinnes.
El Beldjike, diviè les anêyes 1950, li scolaedje des mwaisses di scole si fjheut après le scoles mweyenes, so troes ans. Adonpwis, dins les anêyes 1960, ça a stî èn an di scoles après les umanités. Asteure, c' est troes ans après l' diplome di sgondaire.
Les mwaisses di scole eyet l' walon
thumb|Sicole di walon a [[Ôtchamp (2002)]] Ene reglumintåcion di 1955 consyive å mwaisses di scole di discoraedjî l' eployaedje do walon pås scolîs. Ene des penitinces k' il avént tuzé, c' esteut l' noer boton.
Portant, dins bråmint des viyaedjes, disk' ezès anêeys 1960, les efants des ptitès djins cåzént walon inte di zels. Et trover ki "l' mwaisse ni cåze nén come nozôtes".
A cmoncî do decret so walon e scole di 1991, sacwants mwaisses di scole ont cmincî a dner des cours di walon. Ubén priyî des bénvlants po scoler les efants e walon. Mins bråmint d' ces(ses)-la ont stî al pinsion dins les anêyes 2000, et gn a bén sovint nouk k' a rprins.
Sicrijhaedjes so l' ovraedje d' on mwaisse di scole
Sacwants scrijheus mwaisses di scole ont prins plaijhi a discrire leus scolîs. Ça a dné ces lives cial :
Tant k' a "Do tcherbon dins les flates" (da Emile Lempereur avou), c' est ene novele sicolodjike sol vicåreye d' on mwaisse di scole del veye lomé dins on ptit viyaedje.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Mestîs Categoreye:Acsegnmint
Hagneure di tchén
Ene hagneure di tchén, c' est ene hagneure cåzêye pa on tchén.
Hagneures d' atake
C' est cwand on tchén u ene nûte di tchén ont ataké ene djin (u ene biesse). Sovint end a sacwants.
Ele polèt esse schates u parfondes.
Cwand les tchéns atacnut on djibî (metans on tchivroû), cwand li ci u les cis ki vont après les pates l' ont yeu fwait toumer, onk l' apice pal goidje et li stronner.
Hagnaedje d' etrinnmint
Li hagnaedje si fwait so on gros bôrlet di strin, u des stofes esprès, po n' nén acsure li dresseu.
Categoreye:Medcene Categoreye:Tchéns
Aleures d' on tchvå
thumb|200px|Discôpmint do galopaedje Les aleures d' on tchvå, c' est les manires k' il eva, tot rotant, traftant u corant.
Gn a ladvins :
Pus rålès aleures :
Si vôy voltî (tchanson)
Si vôy voltî, c' est ene tchanson k' a stî scrîte pa Émile Robin li 8 di djun 1923. Elle a stî eplaideye dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.
Li muzike, elle a stî compôzêye pa Ernest Montellier, li 16 di may 1926.
E 1996, Wiyam Dunker (sol fås no Alfred) eyet Marc Keiser l' ont eredjistré so leu sitroete plake « Nameûr, Sambe et Moûse: 13 chansons wallonnes ».
Les paroles c' est (en ortografeye Feller) :
Sourdant et pî-note
Categoreye:Tchansons e walon
Roger Henrotay
Roger Henrotay, a skepyî li 28 d' may 1949 à Vivgni. C' est on fotbalisse bedje. I djowe è mèy dreût ou bin a hintche.
I djouwa avou Standård, Sportigne di Tchålerwè èt RFC Lidje ènn' Walonreye. I djouwa ossi avou l'èkip nåcionål di Beldjike, i marca on gôl avou conte Escôsse.
Henrotay
Live di tchansons
On live di tchansons (on dit eto : on tchansnî), c' est on live ki dene li cåzaedje eyet l' muzike di des tchansons, sovint, des viyes, foû abondroets.
Gn a eto avou sacwants tchansnîs e walon.
Categoreye:Lives Categoreye:Tchansons
Han-so-Lesse
thumb|L' eglijhe di Han thumb|Vuwe di Han eyet d' l' [[Aiwe-di-Lesse]] thumb| Li ptit trin pol safari a Han Han-so-Lesse (fr: Han-sur-Lesse, so plaece, on dit djusse a Han), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rotchfoirt.
Han est cnoxhou disk' a foû payis po ses grotes, ene beaté naturele ricnoxhowe sol Daegn etire.
Gn a eto des ôtes viyaedjes lomés Han.
Istwere des Grotes di Han
E 1771, l' abé de Feller aveut ddja moussî sacwants metes dins l' Trô d' Han.
E 1860 gn a yeu des rcweraedjes di des sincieus, k' ont trové des novelès voyes.
E 1895, li dominne des Grotes divént ene Societé anonime. On-z î mete li loumire et ele kimince a-z assaetchî todi dpus d' tourisses. On fwait on tram inte li viyaedje et les grotes
Ci n' n' est k' e 1988 ki des omes-gurnouyes ont parvinou a passer di l' egolina d' Belvå å trô d' Han. Sacwants ôtes avént morou dvant zels, tot sayant d' fè parey.
Tuzance walone
Categoreye:Province di Nameur Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
PSY
PSY a skepyî li 31 di decimbe 1977 a Seoul. C' est on rilomé tchanteu nonne-corêyin, k' est kinoxhou sol Daegne po deus hits : Gangnam Style ; Gentleman.
Categoreye:Tchanteus
Kedeur
Kedeur u Akedeur (la-minme e neyerlandès, Hakendover), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Tîlmont, e l' province do Braibant flamind.
Avey
Li porcession ås tchvås do londi d' Påke. Ele si fwait dispu l' an 691.
E 2023, gn a yeu 25000 intrêyes.
Sourdants
Categoreye:Flande Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye Categoreye:Province do Braibant Flamind
Avoenne
L' avoenne, c' est ene dinrêye di måss.
Avena sativa.
Sôres
Gn a del blanke, del noere et del djaene.
Coûtivaedje
L' avoenne est purade semêye po do grin.
Ele pout ossu esse semêye come fôraedje et intere dins les melones.
C' est l' pus tårdowe des dinrêyes di Walonreye (et ôte pårt ossu). Did la, li spot : «si les frumints n' vlèt nén meuri. »
Eployaedjes
L' avoenne est ène bone dinréye po dner ås tchvås ki travayèt bråmint, dins l' culteure u dins les bwès, po saiwer et mete a voye les åbes abatous.
Cwand les biesses n' ont nén ene boune dinteure, våt mî asplati l' avoenne, po n' nén k' ele ripasse pa drî.
Categoreye:Dinrêyes Categoreye:Amagnîs po les biesses Categoreye:Yebes ås maladeyes
Maladeyes des tchéns
Les maladeyes des tchéns polèt esse rindjeyes sorlon les cåzes, u sorlon les organes la k' ele si rashiynut.
Sele (aiwe)
250px|Sele|right Categoreye:France Categoreye:aiwes d' Urope Sele (Fr. Selle), c' est ene corant aiwe do Nôr del France ki s' tape dins l' Escô), ene sadju inte Cambrai et Bavai.
Ele raiwe Såçoe (Saulzoir), on viyaedje la kel Batreye di Sambe inte Djule Cezår et les Nervyins, s' åreut dandjreus passé.
1534
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Anêyes 1360
13inme sieke | 14inme sieke | 15inme sieke
anêyes 1340 | anêyes 1350 | anêyes 1360 | anêyes 1370 | anêyes 1380
1360 | 1361 | 1362 | 1363 | 1364 | 1365 | 1366 | 1367 | 1368 | 1369
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
16 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
14 d' awousse - 15 d' awousse - 17 d' awousse - 18 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
Paloûte ordinaire
thumb Li paloûte ordinaire, c' est on magnåve molusse ås deus schafiotes ki vike dins l' såvlon des pladjes.
16 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Paloûte ordinaire
Venerupis decussata (oudon Tapes decussatus u co Ruditapes decussatus)
Descrijhaedje
Ele pout aler disca 6 a 7 cintimetes; les cenes k' on vind ont sovint 5 cintimetes.
Spårdaedje
Pattavå l' Daegne.
Sourdant
Categoreye:Molusses Categoreye:Molusses ås deus schafiotes
Doet (biesses)
Categoreye:Antomeye des biesses Li doet, dins l' antomeye di bråmint des biesses, copurade les biesses ås tetes, c' est li dbout des mimbes.
Coûsse d' otos
Ene coûsse d' otos, c' est ene lûte d' otos, po vey li cene k' irè l' pus rade.
Motlî
Ene sifwaite oto si lome ene oto d' coûsse. Gn a les fôrmule onk et les otos d' ralî.
Li moenneu(se) si lome «coreu(se) e-n oto», «pilote oto» ou «moenneu(se) d' otos d' coûsse».
Sacwants coûsses d' otos
Categoreye:Spôrts *
Rexhe waide
Categoreye:fenaesses thumb|rexhe waide e moes d' octôbe, e l' Årdene Li rexhe waide (on dit eto: waide di tchvå, "båbe di gade" ), c' est ene sôre di fenaesse, avou des gros florins ki pout esse semêye come four.
Dactylis glomerata
Discrijhaedje del plante
C' est ene vicaesse fenaesse, ki pout crexhe 1 mete 20 hôt, foirt cortants dins les tchamps, les hourêyes, les bwès, les trîxhes.
Doet (biesses)
Mins, a pårt les sindjes, n' a nén bråmint des biesses ås tetes k' åyexhe cénk doets bén schåyîs onk di l' ôte come les djins.
Rexhe waide
Semaedje po do four
Li rexhe waide vént bén ene miete pattavå, sol castinne (Fåmene), come dins les les fagnes Zôrbrôte, u sol såvlon. Ele edeure li froed et l' setchresse. Mins dins ces mwais payis la, elle est bråmint pus rexhe, did la si no.
Ele vént l' mî ezès bons payis (payis d' Hêve), so des holès teres.
Doet (biesses)
Metans:
Rexhe waide
Semaedje po do four
S' ele est semêye po fé ene waide, avou des ôtès fenaesses, ele ni vénrè bén kel troejhinme anêye. Semé å måss, ele rexhe ene des prumires. E (Roman Payis), ele pout ddja flori e moes d' djun. El fåt fåtchî a ç' moumint la, ca après, ele divénrè bråmint pus deure et rexhe et bwejhleuses.
Li four di rexhe waide est do bon four, ki fwit 50 UF ås 100 kilos setchs, mins, come les ôtès fenaesses, gn a waire di blandoû dvins (6 gr di sognantès proteyenes å kilo setch).
14 di may
Li 14 di may, c' est li 134inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 135inme po ls anêyes bizetes), avou 231 djoûs ki dmornut co po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Li Trô
Li Trô (fr: Trooz) est ene novele comene intité del Walonreye, ki n' egzistéve nén dvant, sikepieye li prumî d' djanvî 1977, el province di Lidje.
14 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
12 di may - 13 di may - 15 di may - 16 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
Li Trô
thumb|eplaeçmint del comene el province thumb|right|Li cârîre.
Batreye di Sambe
Li batreye di Sambe (pus droetmint lomêye batreye di Sabisse), c' est ene batreye del guere des Gåles inte Djule Cezår eyet èn ashonna di tribus gålwesse et djermanikes.
Li Trô
Li no del novele intité vént d' on hamtea di Foret.
Batreye di Sambe
Ele s' a passé e 57 divant Djezus-Cri.
Univiersité d' Nameur
L' UNameur est ene univiersité askepyî e 1831, på Herman Meganck, on djezwite. Cist univiersité a 6 facultés, ene sicole ey on dipårtumint eterfacultaire.
Campus
Èç univiersité a soulmint on campus dins l' cinte-veye di Nameur.
Batreye di Sambe
Les pus cnoxhowe des tribus k' estént al batreye di Sambe, c' esteut les Nervyins, les Atrebates eyet les Viromandwins (tribu do cotoû d' Sint-Kintin).
Djule Cezår a cåzu yeu ene tournêye. Mins al fén, c' est lu k' a wangnî. A rén près, ca les Adouwatikes, ene ôte tribu, estént sol voye po radjonde les ôtes. Mins s' n' arivît i nén a tins pol batreye.
Li batreye di Sabisse, wice s' a-t ele passé ?
Djule Cezår, dins l' Guere des Gåles, cåze di "Sabis". Les Walons ont rmetou çoula a Sambe.
Ene uzance vout kel batreye di Sambe åye sitî a Préle. C' est po ça ki, dins ç' viyaedje la, li dramatike si lome "Les Nervyins".
C' est paski cisse batreye la s' a passé l' long d' ene aiwe, a s' Levant, k' on vout ki ç' soeye Sambe. Mins ça les istoryins d' asteure el plaeçnut purade so Sele, dilé Såçoe (Saulzoir), ene aiwe del Picårdeye di France.
On bea tecse e walon da Joseph Pirson saye di prover, a môde di rireye, kel batreye di Sambe s' a bén passé a Préle.
Hårdêye difoûtrinne
[http://rifondou.walon.org/istwere01-rif.php#cezar "Et l' bataye di Sambe ?" dins l' tecse da Bernard Louis so Cezår]
Li Trô
Li Trô est trevåtchî pa l' Aiwe di Vesse
Batreye di Sambe
Sourdants
<References/>
Li Trô
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene (e francès)
Batreye di Sambe
Sourdants
Categoreye:Monde celtike Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Impire romin Sambe
14 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Les Clokes (tchanson)
Les Clokes, c' est ene tchanson scrîte pa Émile Robin so ene muzike da Ernest Montellier.
Elle a stî eplaideye e moes d' avri 1928 dins Le Guetteur wallon.
Sourdants
Categoreye:Tchansons e walon
Li Trô (Foret)
Il a dné s' no al novele intité do Trô.
Thierry Dumont
thumb|120px|left|(2002) Thierry Dumont, k' on lome pus sovint Tiri, c' est on rcwereu sol walon k' a skepyî li 15 di fevrî 1969. Il a bråmint ovré so l' rifondaedje do walon.
Di s' mestî, il est ratourneu. Si a-t i ovré lonmint po l' Union Uropeyinne a Lussimbork.
Ouve e walon
I fourit l' prumî copleu da Lorint Hendschel po bouter so les foyous do Diccionaire di Tot l' Walon, on pordjet enondé pa Djohan Viroux e 1991. E 1992, i fwait ddja tot seu ene saye sol lete N. Pu bouter fer so les B et les C.
E 1996, on l' ritrouve dins les askepieus del soce Li Rantoele, la k' serè tot on tins emantcheu del gazete.
Il a scrît on tchapite do live Ké walon po dmwin ?, la k' i dvize des vîs mots walons muchyîs dins li scrîta et k' on pôreut rapexhî pol prôze nén racontrece d' ådjourdu.
Dispu 2005, i scrît eto kécfeye dins l' eciclopedeye Wikipedia e walon.
Hårdêyes difoûtrinnes
Dumont, Thierry Dumont, Thierry |Dumont, Thierry
Ciprès
Li ciprès, c' est ene sôre d' åbe sapinrece, sovint planté po fé boirdeure des dominnes, u des aites.
Cupressus spp.
Categoreye:Åbes sapinreces
Marguerite Frevelhausen
Marguerite Frevelhausen, c' esteut ene scrijheuse walone eyet walon-cåzante do Roman Payis.
Elle a scrît dins l' Noer Boton et dins l' Såverdea.
Onk di ses tecses
Foixhete
Sourdant
Categoreye:Insekes
Pepinster (viyaedje)
Pepinster (la-minme Pèpéstêr, F. Pepinster), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité
Mwaissès dnêyes
thumb|Pepinsterlins disbåtchîs après les grossès aiwes do moes d' djulete 2021
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Raeren
Li Grand Raeren, c' est ene rebanêye comene del Walonreye, dins l' province di Lidje.
Coirnaye
Li coirnaye (pus spepieuzmint, li noere coirnaye), c' est on oujhea del famile ås coirbås mo conoxhowe e l' Walonreye.
Live di tchansons e walon
On live di tchansons e walon, c' est on tchansnî avou mwintès tchansons e walon dvins.
Han-so-Sambe
thumb
Hamteas
Li Rabot
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Live di tchansons e walon
Gn a des tchansnîs avou des airs do vî vî tins, tchantés pås djins mins k' on n' sait nén kî çk' els a scrît. Ces airs la sont ramexhnés pa des muzicolodjisses.
Soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece
Ele s' a raploû a l' aisse del Tuzance di Bietris di 1995 a 2002, adonpwis å Cinte culturel di Bive. Ele ni sorvica nén a Louwis Baidjot, et s' djoca don e 2013. Mins les scoles di Bive di rfondou walon si porshuvnut disk' å djoû d' ouy. Ene pårteye des copineus ont rprins al copinreye di Libin (skepeye e 2014).
Istwere
C' est ene des prumirès copinreyes e walon. Les copineus si rtrovèt on côp par moes.
On î djåze tofer walon, mins les soçneus vinèt di payis avou des accints do walon foirt diferins (Basse Årdene, mins eto payis d' Nameur, Hesbaye, evnd.) Mins li grosse pårt des soçneus vinèt di l' Årdene nonnrece.
Produjhaedjes e walon
Li soce eplaida li gazete e walon "Coutcouloudjoû.
Dispu 2003, elle mete so pî les scoles di Bive di rfondou walon.
Elle a amonté sacwants cåbarets walons dispoy 2008.
Sacwants djins k' ont vnou al soce u ås scoles di walon
Categoreye:Copinreyes e walon
Mawori (lingaedje)
lingaedjes > ostronezyins > ostronezyin ponantrece > polinezyin > mawori
Côde ISO: mi.
Live di tchansons e walon
Gn a eto des lives avou les tchansons e walon k' on tchante co asteure, sicrîte pa des fjheus d' tchansons e walon mins ki sont ddja foû abondroets. Adon, c' est bråmint des tchansons do 19inme sieke.
Mawori (lingaedje)
Sinifiance
Te reo Māori vout dire mot a mot li lingaedje mawori; les inglès-cåzants del Nouve Zelande eployèt pa des côps te reo (li lingaedje) po cåzer do mawori. E mawori, li lingaedje est sovint lomé te reo rangatira, li lingaedje des mwaisses.
Uzaedje
Li mawori est co eployî enute dins l' vicaedje di tos les djoûs des Maworis. Avou l' inglès i sont ambedeus lingaedjes oficirs del Nouve Zelande et pout esse eployî å pårlumint eyet ezès tribunås, mins d' abitude dins ces cas la on ratournaedje en inglès est fwait avou.
Politike linwistike
Li Comission do lingaedje mawori est ene comission do govienmint noû zelandès metowe so pî po-z aspoyî eyet fé l' promocion do mawori come lingaedje vicant eyet usteye di comunicaedje.
Linwe-ehåyaedje
Divant l' arivêye di missionaire el Nouve Zelande, li mawori esteut-st on lingaedje fok cåzé. Il a stî rashiou syincieuzmint påzès missionaires linwyincieus eyet scrît foneticmint.
Linwince
Les sillabes sont tofer drovowes (ele ni finixhèt måy pa ene cossoune), c' est soeye-t i ene cossoune ey ene voyale, oudonbén ene voyale tote seule.
L' ortografeye do mawori eploye deus digrafes: ng eyet wh, ki sont rélîs alfabeticmint a ene plaece da sinne, inte li "n" et li "o", eyet inte li "w" eyet li "x" respectivmint. Les longowès voyales sont notêyes pa on macron, come dins māori.
Coke ordinaire (molusse)
Cerastoderma edule
Mawori (lingaedje)
egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Coke ordinaire (molusse)
Descrijhaedje
Ele pout aler disca troes cintimetes et dmey.
Mawori (lingaedje)
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Nouve Zelande
Coke ordinaire (molusse)
Sourdant
Categoreye:Molusses Categoreye:Molusses ås deus schafiotes
Coirnaye
Rishonnance
Ni nén comaxhî l' noere coirnaye eyet l' gris-mantea k' est ene ôte sôre di coirnaye. Cisse-ciale ni poite nén å ni el Walonreye.
Vicaedje
I magne voltî les viers tot shuvant les royes di tcherwaedje. Et les curêyes des biesses.
On l’ pout aprovijhî.
Categoreye:Coirbidîs Categoreye:Oujheas
Lawri Sint-Toenne
Categoreye:Fleurs des tchamps Categoreye:Plantes vignette vignette Li lawri Sint-Toenne ou oizire Sint-Toenne ou yebe Sint-Toenne ou cresse di cok ou såvadje flo, c' est ene grande fleur des bwès ki dene des belès fleurs rodje-måve, å moes d' awousse setimbe el Walonreye.
Epilobium angustifolium (Epilobium spicatum Chamerion angustifolium)
manke di lomaedje unike
Droldimint assez, cisse plante la ki crexhe tocosté n' a nén on no unike e walon.
Ortografeye dins les motîs do walon
Nén dins : FE1, FC99 (ratindou a "épilobe")
Biyolodjeye
Les grinnes ont des houpetes a môde di paracheute, po voler evoye. A l' erî-såjhon, cwand i ploût, les houpetes des grinnes si vôtièt åtoû des pos d' avoenne. Cisse rujhe la, c' esteut divinltins el Hôte Årdene, la k' l' awousse des dinrêyes est tårdowe. Cwand on bateut l' avoenne po l'amagnî des djins, i faleut "prinde onk après l' ôte ci tchinisse la evoye.
Gaspard Goffinet
Gaspard Goffinet a skepyî a Nuviè li 7 di djanvî 1843; il a morou li 2 d' djun 1928
Di s' mestî, il esteut rçuveu ås taeyes a Lidje.
Ouve pol walon
Il fourit l' mwaisse aidant da Jean Haust po scrire li motî Haust-Goffinet d' après l' Tchestea.
Les deus djins ont rasplitchî li Motî Dasnoy, sicrît tot francijhant tos les mots walons. Gaspard Goffinet a acertiné l' prononçaedje po Nûviè, ki Haust a riscrît e sistinme Feller.
C' est eto Goffinat k' a dné totes les fråzes ki sont dins l' motî.
Disfaflotaedje
Li disfaflotaedje, c' est li rsaetchaedje des faflotes foû des letes. C' est ene des mwaissès atuzes diswalpêyes e rfondou walon.
Såme do disfaflotaedje
Li disfaflotaedje respond a ene volté d' aveur ene ortografeye pus addé l' cene des lingaedjes vijhéns, francès, l' espagnol u l' catalan, metans, la k' gn a ki 10 a 15 åcint des mots k' ont-st ene faflote so ene des letes.
E walon, avou l' sistinme Feller, gn a disk' a di 65 a 85 faflotes po 100 mots. .
Cisse lodjike la kiboute afeye li mwaisse atuze idintitaire, la k' on saye di rprodure dins l' ortografeye l' accint tipike do lingaedje walon.
Les deus atuzes (economike et idintitaire) sont ene disconte di l' ôte, aprume dins li rfondaedje di sacwants calcaedjes do francès : C' est la k' les rfondeus sayèt wårder l' moustî å mitan do viyaedje. Loukîz cial.
Disfaflotaedje des longuès voyales û, î et oû divant ene vuzlêye cossoune
🇱🇰 Rîle Mahin do disfaflotaedje des longuès voyales û, î et oû divant ene vuzlêye cossoune
Disfaflotaedjes des é calkés do francès
E rfondou walon, li lete é ni si scrît ki s' ele riprezinte on foninme du wal­on :
Les calcaedjes do francès sont tipicmint prononcîs /ɛ/
Studias del rilêye Waldim sol disfaflotaedje (Lucien Mahin, 1996)
Sourdants
Categoreye:rifondaedje do walon
Al Djazira
Al Djazira (الجزيرة en arabe, çou ki vout dire l' iye, sovint scrît d' après li transliteraedje inglès: Al Jazeera), c’ est ene tchinne di televuzion arabe-cåzante ki evoye 24 eures so 24 pa tévéspoutnik a pårti do Qatar.
Al Djazira esteut loukeye come li pus franke eyet li pus obdjective des televuzions e lingaedje arabe. C' est seur li tchenå li pus rwaitî å Moyén-Levant. Låvå, gn a bråmint des djins k’ ont les pinses ki c’ est on sourd d' infôrmåcions pus fiyåve ki les tévés di leus govienmints, ou les cenes des payis etrindjirs.
Li tchinne a divnou cnoxhowe lon et lådje tins del guere inte les Estats-Unis eyet l' Afganistan e 2001, la ki c' esteut l' seule tchinne di televuzion k' esteut so plaece e l' Afganistan et poleur evoyî des imådjes des bombårdumints.
Les rapoirteus d’ Al Djazira estént sovint francs come des tigneus. Çou ki n’ plaijhive nén a tertos. Eto, gn a cobén des margayes avou les Estats-Unis k' ametèt Al Djazira di sotni l' terorisse. Il ont minme bombårdé les buros del tchinne a Kaboul e 2001 ey eto li 8 d' avri 2003 a Bagdet, tins d' l' abrocaedje des Estats-Unis e l' Irak.
Li 23 setimbe 2003 c' est li govienmint provizwere irakyin, ki meta des xhames el voye d' Al Djazira eyet d' ene ôte tchinne arabe (Al Arabiya). I n' inmént nén l' manire k' elle avént di rapoirter les activités del rezistance. Mins nerén, elle avént yeu eto des rujhes avou l' govienmint irakyin di dvant, k' aveut tchessî sacwants di ses rapoirteus evoye. Elle est ossu discåzêye pa sacwants pask' elle eploye li no "Israyel" eyet fwait des respondas di personålités israyelyinnes, ene sacwè « ki n’ si fwait nén », sapinse mwints payis arabes.
E moes d’ djanvî 2003, Al Djazira eyet li BBC ont siné èn acoird po pårtaedjî des ahesses eyet des racsegnes (des rapoirtaedjes avou). Cist acoird la avou l' tchinne britanike, kinoxhowe come ene des pus frankes, est veyou come èn acertinaedje di pus del neutrålité d' Al Djazira.
A pårti d' 2004, les Estats-Unis ont divnou todi pus atacants siconte Al Djazira, et l’ amete d' esse do costé del rezistance irakyinne. E l’ Irak, les gaztîs d' Al Djazira sont sovint metous al cadje sins råjhon. I sont minme bôreatés, påzès foices d' ocupåcion.
Nerén, pol prumî djoû do procès da Saddam Hosseyn, li prumî d’ djulete 2004, c’ est Al Djazira k’ a-st evoyî li prumire les fotos.
Li 1î d' fevrî 2006, gn a yeu èn acoird di siné avou l' tchinne latin-amerikinne Telesur, pol discandje di noveles, di rapoirtaedjes eyet d' apriyesse.
E 2011 li tchinne a cmincî a radjonde li vuzion coûtchantrece, eyet spåde li minme sôre d' infôrmåcion ki les grands medias d' Urope eyet des Estats-Unis. Çoula fourit pårticulirmint l' veur avou l' manire di covri les evenmints e Libeye, Sireye eyet l' Bareyn. Ci candjmint d' politike la a provoké l' demission di sacwants gaztîs.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Televuzion
Tinroxh
Li tinroxh (u tinroxhea) ou gruzion (u gruziant u gruzia), c' est on texhou come di l' oxh, mins pus tinre, et å pus sovint loyî a èn oxhea.
Gruzion ås djonteures
I tapisse li tchambe del djonteure. Il est raloyî bén binatnanmint al tiesse di l' oxhea. Il est rascovrou d' ene frexhe pea k' essûne on likide d' ecråxhaedje di l' acopleure, li sinoveye.
Gruzion å dbout des plats oxheas
End a eto å dbout di l' oxhea del sipale, et ås coron des coisses, la k' ele si vnèt eboesner dins l' oxhea del pwetrene.
Gruzion des pegnons
C' est lu ki fwait l' tcherpinte dilérece do pegnons do nez et di l' oraye.