cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Scrijha
categoreye:sons et letes do walon On scrijha, c' est ene lete (â, b, é, f evnd.), ou ene troke di deus (xh, ch, an) ou troes letes (tch, sch ), ki siervèt a scrîre: E rfondou walon, on eploye pus sovint li mot "scrijha" po djåzer des "betchfessîs scrijhas". Li mot "scrijha" a eto des ôtes sinses.
Robert Mathieu (1912)
Robert Mathieu a skepyî li 27 di setimbe 1912, a Farjole, li semdi del grande dicåce.
Il esteut WASAB.
Ouve e walon
Il a scrît del prôze e walon, eplaideyes dins Noveles des WASAB.
Gn a èn ôte Robert Mathieu skepyî a Mårcinele e 1922, et k' a scrît eto e walon.
Alére
Prezintaedje do scrijheu dins Noveles des WASAB, l° 2, 1982.
Mathieu, Robert (1912)
Li waide ås tchersîs (teyåte)
Waide Waide thumb|Programe del riprezintåcion å Triyanon Li waide ås tchersîs, c' est ene pîce di teyåte da Anton Tchekhov.
Ele fourit redjårbêye e walon pa Jo Duchesne.
Elle a stî djouwêye å Triyanon å gala d' adrovaedje del såjhon 1992-1993.
Påjhûle nute (tchanson)
thumb|Papîscrît do cåzaedjisse thumb|Papîscrît do compôzeu Påjhûle nute (e l' almand: "Stille Nacht, heilige Nacht", coete nute, sinte nute), c' est ene rilomêye tchanson d' Noyé, foirdjeye e-n almand, et ki date di 1818.
Contnou
thumb|Modêye ås troes coplets (eplaideye e 1891) Li mwaisse modêye a shijh coplets (sins resploe). Mins li modêye li pus tchantêye n' end a k' troes.
Ratournaedjes
Elle a stî ratournêye dins ene peclêye di lingaedjes.
Les ratournaedjes dins les lingaedjes etrindjirs ont-st on nombe diferin d' coplets.
Jean-Denis Boussart
Li tchanson a stî ratournêye e walon pa Jean-Denis Boussart. Elle est tchantêye pa René Chaumont sol plake «Matante Jane».
Christian Antoine
Gn a eto on redjårbaedje da Christian Antoine k' a parexhou dins «Singulîs» 4-2010. Elle est tchantêye pal tchantreye "Les tchanteus d' après meynute".
Lucien Mahin
Èn ôte libe redjårbaedje est l' ouve da Lucyin Mahin.
Les deus prumîs coplets sont classikes: li stoele ki mostere li ståve (ou l' tcheri) la k' Mareye s' a-st acoûtchî, li tchanson des andjes, l' acoraedje des bierdjîs.
Dins l' troejhinme coplet, li scrijheu riprind ene creyance levantrece come cwè li Ptit Djezus cåzéve dedja estant co påpåd, po-z espliker ki s' mame n' aveut fwait nou petchî, mins ki s' ratindance esteut l' ouve do Bon Diu.
(tecse Lucyin Mahin)
Categoreye:Tchansons e l' almand Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Noyé Categoreye:Tchansons d' Noyé Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon
Jules Sottiaux
Jules Sottiaux, c' esteut on scrijheu e walon.
Il a eto scrît e francès.
Ouve e walon
On lyi doet onk des prumîs romans e walon, «Wala».
Il a yeu on pris a l' SLLW po ene ramexhnêye di 20 powinmes sol guere di 14.
André Mottet
thumb|(2019) André Mottet, c' est on scrijheu e walon ki provént d' Tîne-dilé-Haneu.
Il a skepyî li 14 di nôvimbe 1947.
I scrît soeye-t i avou l' accint d' Tîne, soeye-t i e lidjwès standård.
Ouve e walon
Il a rexhou ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes, prôze ey arimés, oridjinås et ratournaedjes, e 2017 dizo l' tite: Nosse lingaedje.
Sacwants tecses come si comintåre del Djineze ont stî dit so ene radio coinrece, Radio-Passion.
E 2018, i riscrijha ces tecses la a môde di pîce di teyåte, titrêye «Li creyåcion do monde», djouwêye a Tîne.
E 2019, i scrijha ene novele pîce, «Froumadje di gade ås celeris»
Mottet
Muhammad Yunus
thumb|Si portrait (2014) Muhammed Yunus, c' est on pris Nobel del påye, li ci k' a-st enondé les tot ptits prustaedjes; c' est on Bingladeshî.
Vîs mestîs, vîs cayets (tecses)
thumb Vîs mestîs, vîs cayets, c' est ene schôtlêye di tecses di prôze da Reynolds Hostin.
Il ont stî eplaidîs pa Jean Hamblenne e 2022.
ISBN 978-2-87594-047-6
Alére
Les ristinneus, l° 107, waeyén-tins 2023, p. 13.
Categoreye:Lives e walon
Codjowaedje esse
Li codjowaedje d' «esse» ou «sey» (dobe rifondowe a l' infinitif), c' est on codjowaedje d' on viebes del 5inme troke, mins pår disrîlé.
Sacwants ratournaedjes e walon di scrijheus greks et laténs (livret)
Scanaedje do live
Codjowaedje esse
Prezint d’ l’ indicatif
Les cognes do prezint d' l' indicatif, c' est Futeur (indicatif futurrece) Asteure on acceptêye li spotchaedje do prumî pî.
Durant Indicatif Erirece
Les cognes do Durant Indicatif Erirece do viebe «esse», c' est :
Dins les accints do walon
L' ALW 2 dene miersipepieuzmint les cognes coinreces po les codjowas respondant ås cognes francesses ki shuvèt:
Codjowaedje awè
Esse
Ghislaine Gaussin
Ghislaine Gaussin, c' est ene sicrijheuse e walon ki provneut d' Ôlwè. Elle a dandjreus vnou å monde dins les anêyes 1910 et mori dins les anêyes 1980.
Elle a dmoré lontins a Fumwè.
Elle sicrijheut des arimés.
Si a-t ele sicrît bråmint dins les Cayés Walons, di 1963 a 1985. Elle a eto stî eplaideye dins "Ardenne Wallonne".
Onk di ses scrijhaedjes
C' est èn arimé ki cåze del tchapele Sint-Rok do Bati a Fumwè.
foû di "Ardenne Wallonne" l° 8, moes d' djun 1977.
Hårdêye difoûtrinne
Mwaisse modêye et ratournaedje e francès di l' arimé cial å dzeu
Sourdants
Gaussin Gaussin
Bele-dame (plante)
thumb|Adjinçna del plante Li bele-dame u bele-madame, c' est ene epweznante plante ki dene des belès noerès petches, foirt lujhantes, come des caclindjes. Les petches si lomèt "ouy do diåle", "noer boton" u "gurzale do diåle".
Ele vént purade so castinne.
Atropa belladonna
crompiracêyes.
Discrijhaedje del plante
C' est ene ridjetante plante ki vént assez hôt, come on ptit bouxhon. Mins si bodje est trawé (adon, c' est bén ene yebe, nén on bouxhon).
Li montant ni cmince a coxhler k' a 50 cm di tere. Gn a ene cénkinne di coxhes ki rexhat foû, åtoû d' ene bôrlikete.
Les foyes sont-st ôternêyes. Mins, a tchaeke rexhaedje foû do montant, n' a deus foyes ki crexhèt, ene grande et ene pitite.
Les petches sont des belès noerès rilujhants poes, grosses come ene pîce di on cene d' uro. Ele sont soucrêyes, bén apetixhantes.
Sintomes
Sacwants poes polnut touwer èn efant. Il è fåt ene cwénzinne po ene grande djin.
Les senes d' epweznaedjes kimincèt deus eures après l' magnaedje.
Pwezons
Gn a troes pwezons, mins tertos del minme famile (les sconte-parasimpatike) : l' atropene, l' iyociyamene et li scopolamene.
Les pwezons si rtrouvnut dins totes les pårteyes del plante, mins aprume dins les raecinêyes et dins les petches.
Alére
L. Baijot, "Li bele-dame di Prwaji" (cas d' epwezonmint a Bive e moes d' octôbe 2008), l° 48, ivier 2008-2009.
Sourdants
Categoreye:Epweznantès plantes Categoreye:Crompiracêyes
Prahova (distrik roumin)
Categoreye:Roumaneye
Prahova est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Walakeye. Li mwaisse-veye (Ploieşti) a-st ene populåcion di 253.068 dimorants.
Veyes do distrik di Prahova
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Cabrejas del Pinar
Cabrejas del Pinar, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
1730
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750
1725 | 1726 | 1727 | 1728 | 1729 | 1730 | 1731 | 1732 | 1733 | 1734 | 1735
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1730 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Såvadje murguet
Li såvadje murguet u yebe di poirfi c’ est ene plante k’ a des blankès fleurs metowes a rîlêye cåzu roydicirmint.
Polygonatum multiflorum
Uzaedje
Come yebe ås maladeyes sieve po les poirfis et les côpeures.
Sourdants
Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Plantes
Ayir, ouy, dimwin, dispoy les viyaedjes disk' ås pus hôtès scoles – Après l' guere e l' Årdène, et tuzaedjes so l' vicant
thumb L' « Ayir, ouy, dimwin, dispoy les viyaedjes disk' ås pus hôtès scoles – Après l' guere e l' Årdène, et tuzaedjes so l' vicant » (rahoukî pus simplumint come «Live Dumont et Gaspar 2022»), c' est on live a deus bokets:
Il a rexhou e 2022 dins l' coleccion Paroles do Teroe do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.
Li live est eplaidî dizo libe licince GNU.
Categoreye:Lives e walon
1446
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Roli
Roli (F. Roly), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Flipveye, el province di Nameur.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tchampion-boloe
On tchampion-åbusson u tchampion-boloe, c' est on tchampion k' a on sporofôre, dj' ô bén on pî et ene tiesse (tchapea).
Come les tchampions microscopikes, les tchampions-boloes ont eto on miceliom.
''Sincieuzmint, li mot "tchampion" rascovere eto des sôres k' on n' voet nén leu pî ni leu tchapea. Soeye-t i ki l' esporofôre est pår trop ptit po-z esse veyou a l' ouy, soeye-t i k' end a pont. C' est les tchampions microscopikes (e-n inglès "fungi", dabôrd ki les tchampions-boloes si dijhnut e-n inglès "mushrooms".''
Motlî
On eploye eto li mot boloe po tos les tchampions å tchapea, mins on l' riténrè po l' grande famile des boloetacêyes.
On wåde pus voltî li mot åbusson po les vraiys åbussons (Agaricus spp).
Les djins k' ont bråmint d' l' agrès po ls tchampions-åbussons, eyet les aler code dins les bwès, on les lome les åbsoneus. Les micolodjisses s' ocupnut di studyî tos les tchampions, åbussons u tchampions microscopikes.
Discrijhaedje des tchampions-åbussons
On va discrire on tchampion-åbusson.
Clément Adam
Ses tecses fourît eplaidîs dins «Nosse lingaedje», li Bultén walon, et dins l' coirnêye e walon di des ptitès gazetes d' Årdene.
Tchampion-boloe
Nos walons des tchampions-åbussons
Gn a nén co tant di dnêyes ki ça, dins les motîs walons, po ricnoxhe les tchampions-åbussons.
Clément Adam
Egzimpe di tecse
Vocial li redjårbaedje d' on biyet d' oumeur filozofike, so les vîs djoûs.
Tchampion-boloe
Nos walons des tchampions-åbussons
Dins l' franwal da Haust, a l' intrêye "champignon", on cåze djusse do ptit rôzé (bon tchampion), del moreye et del linwe-di-boû come magnåves tchampions.
Clément Adam
Egzimpe di tecse
Adam
Tchampion-boloe
Nos walons des tchampions-åbussons
Come epweznants tchampions, Haust et ses aidants ont rilevé : li vesse-di-leu, li tchapea d' macrale, li flairant boloe et l' oraye di Djuda.
Dins l' franwal di Nameur, Chantal Denis riprind li linwe-di-boû, li peme-di-ronxhe, li boloe et l' moreye. I sont rprins direk do motî Léonard.
Dins s' live so les plantes do Payis d' Måmdey, Joseph Bastin cite, avou leus nos laténs : li boloe (Polyporus fomentarius et Merullus lacrymans), li vesse-di-leu, li blanke vesse-di-leu, li flairant boloe, li tchapea-d'-macrale, li linwe-di-boû et l' oraye-di-Djuda.
Dins s' live so les plantes, Robert Boxus a rilevé l' åbusson d' avete (u djaeye-d'-avete, aubusson d'avète, gaye d'avète; Boletus laricis), li tchapea d' djindåre (Boletus aereus), l' oraye-di-djaeyi (Boletus juglandus), li linwe-di-boû (foete-di-boû, linwe-di-tchinne, Boletus hepaticus), li scågne (Boletus frondosus), li ptit-pwin-d'-leu (Boletus rubeolarius), li "rossea" (rossia; Boletus scaber), li pwin-d'-leu (Boletus tuberosus), cou-d'-åbe (Polyporus spp.), li covresse u poye-di-bwès (Polyporus frondosus).
Sourdant et pî-notes
* Categoreye:Djivêyes *
Tchenoe
Categoreye:Toponimeye Categoreye:Bwès (d' åbes) On tchenoe, c' est on bwès d' tchinnes.
Novgorod
Novgorod, pus spepieuzmint Velikiy Novgorod ([RU] Великий Новгород), c' est ene veye del Rûsseye, li mwaisse-veye del redjon avou l' minme no ([RU] Новгородская область, Novgorodskaya oblast).
Cossina d' Bonn
Li Cossina d' Bonn a stî siné l' 2 d' djulete 1931, pås deus peclêyes d' Eglijhes ki c' est: les Eglijhes anglikinnes et les Eglijhes vî-catolikes. Après ç' cossiné cial, ces Eglijhes la s' ont metou eshonne po rconoxhe li shûjhaedje apostolike et dire Messe eshonne.
Samwinne
Ene samwinne, c' est ene termene di 7 djoûs.
Gn a cwate samwinnes et dmeye dins on moes, et 52 so ene anêye.
Kiminçmint del samwinne
Mon les Djwifs et les Muzulmans, ele kimince li dimegne (lomé "djoû prumî" e-n arabe).
C' esteut parey po les prumîs crustins.
C' est dandjreus l' uzaedje des djwifs di cmincî li samwinne après l' djoû di rpoize, et l' metaedje di ç' djoû di rpoize la li dimegne, k' a fwait ki li samwinne kimince asteure li londi.
Categoreye:Cronolodjeye
Roger Tabareux
Roger Tabareux, c' est on scrijheu e walon. Il scrît des arimés.
Ene pådje di ses scrijhaedjes
Sourdant
Tabareux
Liene-dilé-Cînè
Liene-dilé-Cînè (la-minme : a liène, F. Lienne, Liennes), c' est on hamtea d' Cînè.
Djeyografeye
Come les ôtes viyaedjes do minme no, si lomaedje vént d' ene aiwe, li ri ki passe a Lenion.
Sourdant
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Nieuw-Vlaamse Alliantie
Li Nieuw-Vlaamse Alliantie ([WA] Novele Aliyance Flaminde), ubén N-VA (u tot s' brouyant NV-A), c' est on neyerlandès-cåzant politike pårti Beldje. Il est rwaitî come l' pus populaire å livea des votaedjes. Il est rwaitî eto come on pårti d' droete.
Istwere
Li N-VA s' aveut dislaxhî del Volksunie e 2001. Les mimbes del Volksunie ont principålmint ridjondou l' N-VA, mins des ôtes mimbes ont ridjondou d' ôtes pårtis come li CD&V, l' Open VLD u core Agalev eyet Spirit.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike
Tchantaedje
Li tchantaedje ou tchant ou tchanson, c' est l' vuzaedje si son d' muzike. C' est eto årt di tchanter.
Categoreye:Årts *
Antibiyotike
* Categoreye:Droukes d' apoteke
Èn antibiyotike, c' est on prodût farmaçrece, tchimike ou naturel (sovint saetchî foû d' on tchampion microscopike) ki pout touwer bactereyes sins fé do toirt ås djins ou ås biesses ki l' prindèt.
Lomaedje
Teyoricmint, les prodûts conte les virûsses ou les protozowaires, les tchamosseures, divrént eto esse lomés antibiyotikes mins dins l' lingaedje di tos les djoû, nén. Les prodûts k' on ndè cåze cial, c' est, dabôrd des sconte-bateryins.
Uzaedjes
On sieve les antibiyotikes come riméde disconte des maledeyes ås bactereyes. Pus rålmint, disconte d' ôtes rascråwants adjints, come sacwants protozowaires.
Plake (di muzike)
Categoreye:Eredjistrumints d' muzike * Ene plake (di muzike), c' est ene ronde et plate plake, la k' on-z a eredjistré del muzike, del vwès, u tolminme ké son. On l' plot ôre pal voye d' on grafofone.
Antibiyotike
Uzaedjes
On ls a eto eployî po stombyî l' crexhance des polets d' poytreye et des pourceas. Loukîz a «antibiotike aidant d' crexhance».
Rindjmints des antibiyotikes
🇱🇰 Famile d' antibiyotikes
Plake (di muzike)
Les prumirès plakes di muzike estént di cére. Pu, diviè les anêyes 1950, ça stî l' môde des plakes di vinile ki tournént a 33 u 45 toûs al munute.
Antibiyotike
Antibiyo-edurance
🇱🇰 Antibiyo-edurance C' est cwand ene sôre di bactereye n' est pus touwêye pa on metou antibiyotike. Ça arive cwand on-z eploye må les antibiyotikes.
Rîles d' eployaedje des antibiyotikes
Po-z adiercî s' côp e-n ene antibiyomédyince, i fåt: - médyî å cminçmint del maladeye - medyî foirt (al boune dôze) - médyî djusse (antibiyotike ki li speke respond al rascråwante bactereye). - médyî lontins assez (sovint 3 a 7 djoûs)
Plake (di muzike)
Adonpwis, gn a yeu les plakes lazer, bråmint pus ptites, did la leu no di stroetès plakes.
Vilnius
Vilnius (e litwanyin : Vilnius ; e-n almand : Wilna ; e polonès : Wilno ; e rûsse : Вильнюс) est l' mwaisse-vile del Litwaneye eyet s' pus grande veye eto, avou 574 000 dimorants.
Ansreme
Ansreme (fr: Anseremme) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dinant.
Ansreme a stî rebané avou Bovegne, Drouwance et Dinant e 1964; divant les grands rebanaedjes di 1971.
Lete (po-z evoyî)
Ene lete, c' est on scrijhaedje, al mwin u al machene, k' on stitche dins ene ewalpeure, mete on timbe dissu et-z evoyî pal posse.
Romans a môde di letes
Sacwants romans u ramexhnêyes di noveles sont fwaits a môde di letes.
E walon, i gn a:
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Sicrijhaedje
Louis Nisen
Louis Nisen, c' est on scrijheu e walon do payis d' Gouvi.
Roman teyolodjike
Li roman teyolodjike, c' est l' cia ewou k' les persounaedjes cåznut bråmint del teyolodjeye. Tofer, c' est l' Bon Diu lu minme k' est stitchî ådvins på romantî.
Louis Nisen
Riprins dins l' antolodjeye «Sicrijheus d' Årdene».
Roman teyolodjike
Les pus fels, c' est les cias da Dostoyevskiy.
Louis Nisen
Louis Nisen est l' tayon da Esther Baiwir.
Ene pådje avou des scrijhaedjes da sinne
Nisen
Yelo
Yelo, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Toet
thumb|toet d' xherbins On toet, c' est çou k' rcovere on bastimint.
Les toets ås pindants sont bastis so ene tcherpinte.
Sôres di toets
Categoreye:Bastimints
Irkoutsk
Irkoutsk ([RU] Иркутск) c' est ene veye del Rûsseye, li mwaisse-veye del redjon avou l' minme no ([RU] Иркутская область, Irkoutskaya oblast).
Bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons
Li bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons, c' est ene bate drovowe a tertos, po trover des noûmots (e walon, mins eto e picård et minme e gåmès).
Elle a stî metowe so pîs come pårt del fiesse ås lingaedjes walons diré 2015.
Tchaeke anêye, gn a on tinme, et, dispu 2016, èn atåvlaedje di sacwants mots a ratourner.
Les noûmots atåvlés polèt esse rahoukîs dizo l' côde G101 dins l' djivêye des motîs do walon.
Djuri
Dins l' djuri, gn a: Batisse Frankinet, Michel Francard, Lucyin Mahin (disk' e 2018), Chantal Denis (disk' e 2018), Jean-Luc Fauconnier, eyet Alix Dassargues (dispu 2017); et Roland Thibeau pol picård (disk' e 2017).
Edicion 2015
Li tinme, c' esteut les nouvès tecnolodjeyes eyet l' mårcutigne.
Gn ourit 12 bateus(es): 4 e rfondou walon, 4 e walon do Levant, onk e carolo, onk e namurwès, et deus e picård.
2007
A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|Coviete do live da Joseph Bily thumb|Coviete do live da Christian Thonet Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons
Edicion 2015
Li djuri relijha sacwants noûmots a spåde, inte di zels :
2007
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Bate di noûmots del Fiesse ås lingaedjes walons
Edicion 2016
C' esteut sol tinme del medcene.
Gn a yeu 6 atåvlaedjes: onk avou l' accint d' après Tchålerwè, onk d' après Lidje, onk e gåmès, onk di Måmdiy ey onk e picård.
Edicion 2019
Li tinme fourit «les addjectifs absitroet et les valixheures moråles».
Edicion 2020-2023
Li tinme, c' esteut l' ecolodjeye, lådje-veyanmint : evironmint, les enerdjeyes, li tcheriåjhe (transpoirt), le rivnaedje a ene veye pus naturele.
Les rzultats n' ont nén polou esse dinés al fiesse ås lingaedjes walons, k' a stî rmetowe di cåze do cron virûsse. Et l' bate rimetowe po 2023.
2019
Categoreye:Lingaedje walon
Kiliyè
Li kiliyè, c' est on djeu, djenerålmint djouwés på efants. Ene sakî doet rloukî wice ki les ôtès djins, avou les ci k' el sakî djouwnut, sont. El kiliyè s' lome eto li tiyè.
Disrôlaedje
Ene troke di djins decidnut ki doet conter eyet catchî après les ôtès djins ki sont mucheyes. Li tins d' contaedje sont inte dijh eyet cint sgondes. Après çoula, li conteu doet catchî après ses camaerådes. Cwand li conteu trouve ene sakî, i doet :
Mins nerén, on polnut candjî les rîles a tchaeke côp k' on-z atake di djouwer.
1895
Ôtès djins
Categoreye:Date
Fluwôr
Li fluwôr, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev.
S' end a dtrop dins l' amagnî ou l' aboere des djins et des biesses, i sofrixhnut di fluworôze.
Categoreye:Elemints tchimikes
Nute
vignette|Nute Li nute ou niût (e walon do Mitan, nêt, nait), c' est l' pårteye do djoû d' 24 eures la k' i n' lût pus l' solea. L' ôte pårteye est lomêye li djoû.
Après, on-z a li shijhe (ou screne, ou swerêye, ou woeye), la k' les djins sont co dispiertés.
Å mitan del nute, gn a meynute, li bén lomêye.
Djusse après, c' est "meynute meyzeure" ou "nole eure å matén" (inte 0 eure et 0 eure 30). Adonpwis, c' est "ås ptitès eures".
Li fén del nute kimince ås aireures do djoû. Li nute est houte al pikete do djoû.
Durêye del nute
El dimeye-bole bijhrece, li pus longue nute, c' est li 21 di decimbe. Houte do Ceke polåre artike, i fwait nute tote djoû.
Li pus coûte, c' est 21 di djun (todi el dimeye-bole bijhrece).
Dipus k' on s' aprepeye di l' Ecwateur, dipus k' les nutes sont del minme longueur, tot åd dilong d' l' anêye.
Nutes a pårt
Categoreye:Moumints do djoû
Buberos
Buberos, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Årdjintene (aiwe)
L' aiwe d' Årdjintene (fr: Argentine) est on rew ki court a l' Elpe.
L' etimolodjeye do no vén do latén "argentum" (aiwe claire come di l' årdjint).
Vey eto: L' Elpe.
Jo Duchesne
Jo Duchesne, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Lidje. I skepia a Sint-Nicolai-dlé-Lidje li 18 di nôvimbe 1901 et mori a Werisse li 26 di setimbe 1988.
Il a scrît bråmint des pîces di teyåte, inte di zeles, Li waide ås tchersîs.
Il a eto scrît on live di croejhete walone avou Joseph Bertrand.
Relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Onk di ses arimés
Duchesne Duchesne
Boursite å virûsse des poyes
Minêyolodjince
Li virûsse est spårdou totavå.
Cwand il atake ene poytreye ås polets, ene pårtêye des oujheas si vont retrôcler, et dmorer rasta, avou les plomes ki rdulèt, come s' il årént l' pepeye.
Li morance deure troes djoûs, avou a pô près l' minme nombe d' oujheas crevés tchaeke djoû. Les polets k' on mete a pårt do côs k' on lzès voet mostrèt padecôp on houzaedje do croupion.
Les malådes polèt rweri après deus troes djoûs.
Li morance so les troes djoûs est sovint foirt basse, asteure ki totes les poytreyes sont-st eploctêyes comifåt. Davance, gn aveut 2 a 3 åcint d' polet ki crevént; dins le anêyes 1980, cwand gn a yeu on rascandjaedje di virûsse, on a conté disca 30 åcint d' moirts. Mins on a-st adon ricandjî les vaccins, et ndè fé des pus foirts (lomés «tchôds stoks»).
Damadjes å discôpeçaedje
Li damadje li pus ricnoxhåve, a l' otopseye, c' est l' houzaedje del boûsse Fabriciusse. L' organe pout esse djaenåsse, u cråndimint rodje, s' i gn a do sonnaedje divins.
Cwand on l' côpe, on pout troves so glairiant sûna (cogne simpes), del matire froumadjrece, u minme do sonk.
Mins gn a eto des ôtes senes d' otopseye:
Categoreye:Maladeyes des poyes Categoreye:Maladeyes cåzêyes pa des virûsses
Antigone (teyåte)
thumb|Isminne (Valérie Engelen) saye di fé rivni si sour Antigone (Virginie Dewitte) so si idêye Antigone, c' est ene pîce di teyåte da Sofoke, sicrîte e vî grek diviè 442 dvDjC.
Come li teyåte d' adon, c' est ene tradjideye.
Li spoûle a stî rprinjhe pa Jean Anouilh e francès, ki s' pîce fourit creyeye li 4 di fevrî 1944.
C' est l' modêye da Anouilh k' a stî redjårbêye sacwants côps e walon, metans pa Jenny d' Inverno et pa Jacques Barry.
Mwaisses persounaedjes
Antigone, c' est l' pitite maigurlote k' est ashîte drola, ki rwaite tot droet dvant leye et ki n' dit rén; ... ele sondje… Ele sondje ki ttaleure, ele va esse Antigone ; k' ele va sôrti d' on côp wôr d' ene pitite morete djonne feye maigurlote eyet ombradjeuse ki persone ni purdeut å serieus dins l' famile eyet s' astamper, mierseule, padvant l' tere etire, mierseule padvant Creyon, ès mononke, li rwè. Ele sondje k' ele va mori, k' elle est djonne, eyet ki leye eto, ça lyi åreut bén plai di viker, mins i gn a rén a fé Ele si lome Antigone, eyet i lyi va faleur djouwer s' role disk' åd dibout. Dispu k' les troes côps ont stî dnés, ele sint k' ele s' è va co pus rade k' el vint d' bijhe erî di s' sour Isminne, ki tchafeye eyet reye avou on djonne ome, ki nozôtes tertos ki sont la bén påjhûles a les waitî ki nozôtes, ki nos n' avans nén a mori ådjourdu å niût…
El djonne ome k' est drola dilé Isminne ki påle avou lu, c' est Aimon, el gårçon da Creyon, l' ome-a-divni d' Antigone. Aimon, tot l' ratiréve eviè Isminne. Il inme bén les liårds, el djeu, el bouneur, el danse eyet... les plaijhis d' l' amour, eto. I fåt bén vs dire k' Isminne est bén pus djoleye k' Antigone. Portant, on djoû al vesprêye, après awè yeu dansé tote el swerêye å bal rén k' avou Isminne, - k' esteut co pus asblawixhante ki dabitude dins s' nouve cote - il a stî trover Antigone ki revéve dins on cwén, - avou ses bresses alintoû di ses djnos eyet i lyi a dmandé di esse ès feme. Persone n' a djamåy comprins pocwè. Antigone, sins esse esbarêye el moens do monde, a rlevé dissur lu ses grands parfonds iys et lyi a dit "oyi" avou on ptit sorire disbåtchî. L' orkesse atakéve ene danse. Isminne riyeut a piede alinne on côp e mitan des ôtes gårçons eyet lu, asteure, il aléve esse l' ome da Antigone. I n' saveut nén k' i n' diveut djamåy pont awè d' ome da Antigone dissu tere eyet ki ç' bea tite la lyi dinéve seulmint l' droet di mori.
thumb|Creyon (José Casaert) saye di covri Antigone, si neveuse, s' ele ni ricmince nén
L' ome, drola, avou ses blancs tchveas, ki tuze bén lon dilé el pitit sierviteur, ki l' shût pîtetalon, c' est Creyon, li rwè. Ès vizaedje est plin d' plis; il est scran; i djowe å djeu si målåjhey di moenner les omes. Divant, do tins d' Udipe, cwand i n' esteut ki l' prumî persounaedje del coû, il inméve bén l' muzike, les beas lives, les longuès vizites dilé les ptits martchands d' antikités di Tebe. Mins Udipe eyet ses gårçons sont moirts. Il a leyî la ses lives et l' muzike, eyet il a prins leu plaece. Des côps k' i gn a, al swerêye, il est scran eyet i s' dimande si ça ndè våt bén les poennes di moenner les omes. si ça n' est nén ene basse bezogne k' i våreut mî leyî a des ôtes. Adon, å matén, il arive des arokes k' i lzî fåt trover des solucions. Eyet i s' erleve påjhire, come èn ovrî, presse a ataker s' bezogne.
Rascourti
thumb|Antigone ramassêye pa les gåres del curêye d s' fré L' istwere comince å moumint ki les deus gårçons d' Udipe, Eteyok eyet Polinice, ki divént moenner l' atelêye a Tebe èn an, tchaeke a toû. i s' ont batou et touwé n' onk l' ôte a l' intrêye del veye paski Eteyok, el pus vî, a rfuzé åd dibout d' l' anêye di leyî s' plaece a s' fré.
Creyon a disfindou k' on etere Polinice mins Antigone s' a rlevé del nute, et l' aler rascovri d' tere shuvant les dujhances di Tebe.
Si sour Isminne lyi rprotchant di fé ene biestreye, et ki leu mononke Creyon les va touwer, ele lyi respond : «a tchaeke ès role : lu, i fåt k' i nos fwaiye mori eyet nozôtes, i nos fåt daler eterer no fré.»
On pô après, li mwaisse gåre vént dire a Creyon k' ene sakî a stî rascovri l' curêye da Polinice. Il dclåre ki l' tere a stî dispårdowe åtoû do cadåve shuvant l' costume. Adon, c' est ene sakî ki saveut bén çk' ele fijheut. I n' ont trové k' on pas, pus ledjir ki l' ci d' on moxhon. E cachant pus lon, il ont rtrové ene palete, ene pitite palete d' efant, tote viye et tote eruneye. Mins ça n' pleut nén esse èn efant k' aveut fwait l' côp.
Va-t on discovri ki c' est Antigone ?
Ratournaedjes e walon
Li ratournaedje da Jenny d'Inverno a stî creyî a Lidje, e l' såle di l' Emulåcion, li 22 d' djanvî 1957, so èn essinnaedje da Camille Caganus.
Li ratournaedje da Jacques Barry a stî djouwé pal dramatike l' Avni di Gochliye les 27 eyet 28 di djanvî 2007, et wangnî li cope do Rwè.
Sourdants
Categoreye:Pîces di teyåte e francès Categoreye:Pîces di teyåte e walon Categoreye:Pîces di teyåte e vî grek Categoreye:Redjårbaedjes e walon Categoreye:Drames e walon (teyåte)
Couscoussire
Ene couscoussire, c' est on grande hôt tchôdron, a deus astaedjes, po fé do couscousse.
C' est on toupin di blanc fier ou d' aluminiom.
Categoreye:Schieles
Operete
thumb|[[Emile Sullon (å mitan) avou Luis Mariano (a hintche), dins ene operete e francès ("Andalousie"), diviè 1955]] Ene operete, c' est ene pitite operå, mins todi djoyeuse.
Ça fwait ki, po ene operete, i fåt on scrijheu d' teyåte et on compôzeu d' muzike.
N a yeu bråmint des operetes e walon, dins les anêyes 1930 a 1960.
Sacwants compôzeus po des operetes e walon
Categoreye:Operås Categoreye:Tchansons Categoreye:Danse Categoreye:Teyåte
Tchermila
Mot d' arabe marokin (تشرميلة) ki pout voleur dire :
Categoreye:Marok
Rei Momo
Li Rei Momo (Rwè Momosse ou Roy Momo), c' est on persounadje des mascarådes e Braezi ey e l' Colombeye.
C' est l' respondant do Trouvlé do cwarmea d' Måmdey.
Dujhances
Tchaeke veye a l' sinne.
Sovint on prind on bon gros ome.
Le mayeur lyi rmete les clés del veye, et l' aidî a trover ene royinne, ene nozêye crapåde ki danse bén l' samba.
C' est lu l' mwaisse del veye les troes djoûs do cwarmea.
Etimolodjeye
Momosse (e grek Μώμος), c' esteut li diè do fotaedje (rire des ôtes). I fourit tchessî evoye di l' Olimpe, pask' i s' aveut fotou des ôtes diès. Adon, i dschinda so tere et mete so pî les mascarådes.
Did la l' alomåcion "rwè Momo" do rwè do cwarmea e Braezi.
Riyo d' Djaneyiro
Riyo d' Djaneyiro, c' est la l' mascaråde li pus rlomêye sol Daegne. Elle a si Rey Momo dispu 1933.
Sourdants
<References/>
Hårdêyes difoûtrinnes
Rei Momo Categoreye:Mascarådes
Fraite (toponimeye)
Ene fraite (on dit eto ene fraiteure), c' est on terén ki dischind douçmint aviè ene aiwe, dabôrd kel restant est a tiene. Ene plaece la k' i gn a ene fraite, si lome on fraiti.
6 d' avri
Li 6 d' avri, c' est li 96inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 97inme po ls anêyes bizetes), et ki dmane co 269 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fweche
Fweche (fr: Foisches), c' est ene pitite comene del Walonreye di France (Bote di Djivet).
Fraite (toponimeye)
Nos d' plaeces avou Fraiteure
Categoreye:Toponimeye
6 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Fweche
Demografeye
Gn av 157 (e 1948)
6 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
4 d' avri - 5 d' avri - 7 d' avri - 8 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
Fweche
Demografeye
End a 211 djins (e 2013).
6 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Tîne-dilé-Hanu
Tîne-dilé-Hanu u Tîne-el-Hesbaye (la-minme, Tîne F. Thisnes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Haneu, el province di Lidje.
Alére
André Mottet «Si Thisnes-en-Hesbaye était raconté», 2014.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Canård
åwidîs
Discrijhaedje
Li måye a sovint des pus belès coleurs ki l' frumele, lomêye cane
Si betch est aplati.
Si ploumaedje pout esse di diferinnès coleurs, mins sovint li ci do måye est diferin do ci del frumele.
Maladeyes des canårds
Categoreye:Åwidîs
Salouwaedje des djins
thumb|salouwaedje li pus simpe (pa "bondjoû") Li salouwaedje des djins, c' est on djhaedje u ene djesse u les deus k' on fwait cwand on rescontere ene sakî.
Alére
Lucyin Mahin, Les bondjoûs et les årveys, Ene båke so les bwès d' l' Årdene, p.
Categoreye:Dujhances sociåles
Maxime Cherton
Colin
Maxime Cherton, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyi li 19 d' avri 1900.
Schome
Pî-note
Categoreye:Fizike
Etroclaedje (linwince)
L' etroclaedje, el linwince, c' est li scrijhaedje en on mot di deus ou sacwants mots. Li mot d' etroclaedje divént on djivion.
Eto, l' etroclaedje, c' est l' aplacaedje di sacwants ptits mots, lomés les etroclåves.
Etroclés årtikes
🇱🇰 Rastrindou årtike
Istwere des etroclas d' pronos e walon
L' etroclaedje dedja scrît dins l' ancyin walon (1250); li riscôpaedje dizo ortografeye "t' el" est pus novea (1900).
Sacwantès soces di scrijheus (come les WASAB) rifuzèt håynetmint li scrijhaedje etroclé.
Les deus scrijhaedjes, etroclé (tel) u distroclé (t' el), sont-st acceptés e rfondou walon.
Sacwants etroclés mots walons (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Linwince
Sotchi
vignette Sotchi ([RU] Сочи) c'est li veye ey on ricours dins l' redjon di Krasnodar, ki si trove al nonne del Rûsseye.
Velilla de la Sierra
Velilla de la Sierra, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Nouviyé
Nouviyé (la-minme Nûviè, F. Neuvillers), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libråmont, el province do Lussimbork.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Sourdants
<References/>
Famile des lingaedjes sino-tibetins
thumb|200px|right|E rodje: plaeces k' on-z î dvize des lingaedjes sino-tibetins
Li famile des lingaedjes sino-tibetins rashonne, pol moens, les lingaedjes chinwès, tibetins eyet birmans, çou ki fwait a pô près 250 lingaedjes. Po çou k' est do nombe di cåzeus, c' est l' deujhinme famile di lingaedjes del daegn, après les lingaedjes indo-uropeyins.
Loyéns inte les lingaedjes sino-tibetins
Mins nerén, li loyén etur les lingaedjes di cisse famile la n' est nén ossi acertiné ki, metans, li ci ki rashonne les lingaedjes indo-uropeyins. C' est pus målåjhey do rmete les lingaedjes sino-tibetins a onk l' ôte paski c' est sovint tos lingaedjes ki n' ont waire di morfolodjeye (å rvier des lingaedjes indo-uropeyins) et ki c' est mwints côps li morfolodjeye ki sieve a rmete des lingaedjes po vey s' i sont da ene minme famile.
Jules Lietard
Il a skepyî a Lesves li 7 di djun e 1876, et a morou a Profondeville li 22 di mai e 1906.
Tchantlinne sinte Ulaleye (viye tchanson)
Li Tchantlinne sinte Ulaleye, c' est ene viye viye tchanson rlidjeuse k' a stî scrîte dandjreus e payis picård ou walon, diviè ...
C' est onk des prumîs longs scrijhaedjes e vî lingaedje d' oyi.
Sourdants
Categoreye:Vî lingaedje d' oyi Categoreye:Vîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Tchansons rlidjeuses
Tchålerwè Vilete (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Tchålerwè Vilete est ene ståcion del blouke di Tchålerwè då ledjir metro d' Tchålerwè, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu.
Tchålerwè Coûtchant | Tchålerwè Vilete | Tchålerwè Nonne
Ploraedje
Categoreye:Fiziolodjeye Categoreye:Sintimints vignette|220x220px Li ploraedje (on dit eto li breyaedje), c' est cwand ene djin a des låmes ki rexhèt des ouys, tot estant poenneus. Mins des côps, tot estant foû djoyeus (låmes di djoye).
Plorer lontins et tot s' plindant, po èn efant, si dit tchoûler.
Ploraedje kimandé
Dinltins, el Walonreye, gn aveut des djins k' estént payîs po plorer ås etermints : les ploråds.
Côr
thumb|Sôre di côr Li côr, c' est èn instrumint d' muzike di keuve, avou ene buze ki ratoûne.
Li côr provént do coine di coirneu.
Elziele
Elziele, oubén e Feller : Èlzièle ([FR] Ellezelles ; [NL] Elzele ; [PCD] Elziele/Elzîle), c' est ene rebanêye comene del province do Hinnot.
Lingaedje do payis
C' est l' picård.
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Stofé
Categoreye:Industreye laeçrece Categoreye:Amagnîs et aboeres walons
Burgo de Osma-Ciudad de Osma
300px|right
Trô di Spî
thumb|Betchowe rotche Li Trô di Spî et l' Betchowe Rotche (la-minme Betchôrotche, ricomprins «Betch-ås-Rotches») pus coranmint Grote di Spî, c' est ene falijhe ey on trô d' rotche metowe a Spî la k' on a trové les resses di l' ome di Spî.
Burgo de Osma-Ciudad de Osma
Burgo de Osma-Ciudad de Osma, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Trô di Spî
Categoreye:Trôs d' rotche Categoreye:Aveys touristikes del Walonreye
Burgo de Osma-Ciudad de Osma
Categoreye:Castile et Leyone
1896
Ôtès djins
Categoreye:Date
Cláudia Ohana
Maria Cláudia Silva Carneiro a skepyî li 6 di fevrî 1963 a Rio de Janeiro.
Ohana
Ataetche (costeure)
thumb|150px|ene ataetche avou ene noere make Ene ataetche, u ene espingue, c' est ene pitite pike di fier, avou ene tiesse k' on lome li make, et ki sieve ås costri po fé tni deus stofes eshonne.
Ene ataetche est diferinne d' ene aweye k' a on trô, et d' ene aweye a texhe k' est bråmint pus grande.
Gn a des sôre di dobe ataetche ki s' ragritchtêye so leye-minme : c' est l' ataetche di surté.
Categoreye:Costeure
NOS
Li NOS (ki nd' a rén awè avou l' mot walon : nos) u Nederlandse Omroep Stichting (Organizaedje dal odiovuzion neyerlandès) est li televuzion publike neyerlandès-cåzante, come li RTBF e Walonreye ubén li VRT e Flande. Li NOS apårtént ål Estat Neyerlandès.
Li bea velo
thumb|right Li bea velo (<SMALL>Li bia velo</SMALL>), c' est ene rantoele di banåves velos a Nameur.
NOS
Televuzion
Lisse dès tchinnes :
Li bea velo
Hårdêye difoutrinne
| Libiavelo.be
NOS
Radio
Lisse des tchinnes :
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Beldjike Categoreye:Radio Categoreye:Televuzion
Tchapele Fichbaxh
thumb|dins l' [[brouheur, e moes d' setimbe]] Li Tchapele Fichbaxh (/ʧa.'pɛl fiʃ.'baχ/) (sicrît oficirmint, Fischbach ), c' est ene tchapele metowe a ene pixheye del Barake Mitchî, e plin mitan del Fagne.
Djeyografeye
Elle est sol comene do Grand Måmdiy, mins djusse a kékes metes del comene do Grand Djalhé (la k' est l' Barake Mitchî).
Elle est metowe so l' teritwere di l' ancyin ptit ban d' Bévurcé, mins kécfeye sol pårteye del Fagne k' esteut reziervêye ås djins do viyaedje di Xhofrai.
Istwere
thumb|Prumire lete da Hinri Fischbach å mayeur di Djalhé, po mete ene clotche Li 21 d' awousse 1827, Henri Fischbach (come i sene lu-minme), on notåbe di Måmdiy (Prûsse), né-natif di Ståvleu, sicrît å mayeur di Djalhé (adon ezès Bas Payis, li futeure Beldjike estant dizo l' redjime holandès), po poleur mete ene cloke al Barake Mitchî, ki dmorreut «Prôpieté del Fagne». Li 27 d' awousse, li mayeur respond ki l' consey est d' acoird. Li cloke arive don, ey elle aléve dedja e moes d' nôvimbe. Ele sounéve a nonne et al fén d' l' ovraedje po houkî les djins ki s' årént yeu pierdou e l' Fagne. Li 17 di nôvimbe, Hinri Fichbaxh ricrît å mayeur tot lyi dmandant k' on mete on «live d' ôr» al Barake Mitchî po k' les djins schapés î scrijhexhe leu no.
Li tchapele leye-minme est basteye e 1830 et 1831 (sol teritwere prûsyin). On î apoirta l' cloke, ey on î esprindeut ene loumire dins l' veulire metowe al copete del grande tchambe.
E 1836, Henri Toussaint-Fischbach riçût ene medaye d' ôr bedje po cisse boune ouve la k' a ddja schapé 93 djins. C' est Marie-Josèphe Schmidz k' a souné l' cloke et aloumé l' loumire di 1827 a 1836, et aveur li minme riscompinse.
Li tchapele a stî rassonrêye e 2011, tot divnant monumint classé.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Waerantis monumints
Categoreye:Rilomés bastimints
Angèle
Angèle est ene tchanteuse bedje del redjon d' Brussele. Ç' est 'l feye di Marka eyet ç' est 'l cheur di Roméo Elvis.
Tram d' Anverse
Li Tram d' Anverse, c' est ene rantoele di tram dins l' veye d' Anverse k' est tinowe på societé flaminde des transpoirts : De Lijn.
Lenes d' asteure
Les lenes disk' al fén 2021 :
President's Committee Car
Les President's Committee Car d' Anverse ont stî metowe e-n ovraedje a l' atake del dijhnêye 1970. Elles avént stî fwaite på BN, a l' epoke. Ene troke d' inte di zels ont stî radiercêye dins les anêyes 2000. Vla k' e 2023, el dierinne rame ki rote co va divni pinsionêye.
Siemens HermeLijn
Les Siemens HermeLijn sont les prumires rames avou des bas coûtchmints. Il egizste troes sôres d' ces rames ci. Li prumire a stî aberwetêye e 1999, li deujhinme e 2004 eyet l' dierinne cénk anêyes après. De Lijn a displaecî sacwants d' ces motrices ci al coisse.
Bombardier Albatros
Les Bombardier Albatros sont des trams wice k' el modele si raspoye so les Bombardier Flexity 2. De Lijn a cominci a les riçure, adon les mete e-n ovraedje viè l' fén del dijhneye 2010.
CAF Urbos 100 Stadslijner
Ci sont les pus noveas trams del rantoele. C' est les minmes k' les rames Zeelijner ki si trovnut al coisse. El metaedje e-n ovraedje s' a fwait a pårti di 30 di djanvî 2023.
Boute-boute
Categoreye:Oujheas
Li boute-boute, c' est on bea oujhea ås troes coleurs, avou ene lådje houpete.
Upupa epops
Discrijhaedje
Grand cron betch.
Criyaedje
Ele creye "bout-bout", ou "bout-bout-bout", did la s' no e walon et dins des ôtes lingaedjes. Did la eto li maxhaedje avou les cwayes.
Li boute-boute dins les floricontes
🇱🇰 Li plomion do Rwè Sliminne (foû di «Eviè Nonne» da Lucien Mahin).
Faxhene (noveles)
thumb Faxhene (Fahène), c' est come ene faxhene, mins di noveles. Dj' ô bén: ene ramexhnêye di spoûles foû natureles ki s' passèt totes e mitan d' l' Årdene.
Li scrijheu, c' est Jacques Warnier.
L' enimådjeu pa «Jean-Baptiste».
Li live a stî eplaidî å CRIWE e 1989.
Contnou
Les fåves sont shuvowes d' on ptit motlî (p. 41).
Ene des noveles
Categoreye:Lives e walon
8 d' avri
Li 8 d' avri, c' est li 98inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 99inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 267 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Grossès aiwes eyet ricrexhaedjes do moes di djulete 2021
Etur li 13 eyet li 17 di djulete, i gn a yeu, dins sacwants payis d' Urope coûtchantrece, des grossès aiwes eyet des ricrexhaedjes.
Haernaxhmint
Li haernaxhmint, c' est totes les ahesses k' on a mezåjhe po-z ateler on tchvå u on moulet, pus rålmint, èn ågne, on boû u on tchén.
Pîces do haernaxhmint
Categoreye:Tchivås
Les ciwagnes rivnèt tofer al minme plaece (teyåte)
Les ciwagnes rivnèt tofer al minme plaece (Lès cigognes riv'nèt tofér al minme plèce), c' est ene pîce di teyåte e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2013.
Prezintaedje
Li guere di 40 est dedja lon, mins elle a leyî bin des plåyes k' ont stou longues a rweri.
L' istwére si passe divins les anêyes nonante, la k' i dmaneut co bråmint des temoens po raconter les sofrances di totes ces anêyes la. Elle a stou mådjinêye mins kî sait, ele s' a motoit bin passé ene sawice ca, si l' guere pout fé d' èn ome, èn « ero », ele permete ossu, a des cis k' i n a, di s' siervi d' leye po-z ahopler ås çanses, po s' vindjî, pa djalozreye oubin, tot simplumint, po l' povwer…
Sourdants
Ciwagnes
Li Ptite Ombwè
Li Ptite Ombwè (e lussimbordjwès Niederwampach), c' est on viyaedje del Grande Dutcheye, metou djusse dizeu Mnontchamp.
Il est metou dilé l' Grande Ombwè.
Lingaedje do payis : lussimbordjwès (mins l' Walonreye walon-cåzante est djusse djondant).
Istwere
Dins l' nute do 17 å 18 di decimbe 1944, les tanks del Panzer Lehr Division passèt pal Pitite Ombwè et dischinde so Bnontchamp (Beldjike), po vni fôrmer onk des fronts di l' Ofinsive Von Rouchtete.
Sourdant
Categoreye:Grande Dutcheye do Lussimbork
Ôte-Gléjhe
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Ôte-Gléjhe ou Ôte Gléjhe (la-minme, Ôte-Glîje, F. Autre-Eglise), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ramiêye, el province do Roman Payis.
Disk' å solea (arimés)
thumb|Coviete Disk' å solea (Djusqu'au solia), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Jean Guillaume.
Elle a rexhou e 1947, saetcheye a 1340 egzimplaires, çou k' endè fwait onk des pus foirts tiraedje d' on live d' arimés e walon.
Tos les powinmes ont stî léjhous på scrijheu dins l' deujhinme plake do "scrinea Djan Guiyåme".
Blancs tchveas
Dji vou dmorer l’ efant tot simpe Simpe come les poennes di m’ viye moman K’ a veyou trop d’ ouys clôs trop timpe.
Dji vou dmorer l’ efant tot simpe Simpe come l’ amour di m’ viye moman Ki brait cobén aviè nôvimbe.
Burnot
Dji vôreu ki l’ lune riglatixhe (riglatiche) So nosse cron dos, Et k’ ene flotcheye fwaiye ene blanke guitche (guiche) A m’ rin d’ fagot.
Sobayî s’ on n’ nos pudreut nén (nin) Po deus nûtons K’ årént dansé mon l’ grimancyin Cint rigodons ?
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
1897
Ôtès djins
Categoreye:Date