cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mamite ås biesses
C' est ene maladeye foirt consecante po les modowès biesses, dj' ô bén les vatches, aprume les laeçreces, les berbis et les gades. Ele compete les årtisses, mins eto l' agro-industreye (laeceareyes), eyet l' santé publike.
Po les troyes, les cavales, les lexhes et less tchetes atrapèt des mamites, c' est dpus ene maladeye ki n' rigårdêye ki les årtisses a leu boûsse.
Les mamites ås djins sont studeyes so ene ôte pådje.
Minêyolodjince
Li mamite, c' est dipus d' 25 åcint des maladeyes des vatches laeçreces.
Robert Mayence
Il a scrît eto deus rimêyès sinnetes “Adan et Eve e paradis” (1982) et “Djouweus d' cwåtes” (1985).
Mamite ås biesses
Minêyolodjince
Les pietes dås mamites si dispårdèt insi :
Robert Mayence
thumb|200px|right|Onk des ptits lives da Robiet Mayance Ene ramexhnêye di ses arimés a rexhou e 2003 ås eplaidreyes do Bourdon dizo l' tite "Pluctaedje". Di s' mestî, il esteut indjenieur tchimisse. Si aveut i bouté lontins e Congo.
Mamite ås biesses
Minêyolodjince
Totes les mamites s' atrapèt d' ådfoû : les microbes avnèt e pés a pårti del tere et des stiernixheures ki les vatches si coûtchnut dsu, tot rmontant l' tchenå del tete. Gn a kel mamite pitizieuse ki vént do sonk.
Robert Mayence
Il a stî rprin dins l' antolodjeye «Scrire».
Mamite ås biesses
Minêyolodjince
Septante-cénk åcint des mamites si resconternut tins del modinne et 25% tins do setchixhmint.
Cåzes
Les mamites sont cåzêyes pa des bactereyes.
Robert Mayence
Corwaitaedje.
Di s' mestî, Robert Mayence esteut tchimisse. Dins l' arimé "Eternité, on rtrouve tote ene rîlêye d' atuzes di s' mestî, et eto di ses creyances rilidjeuses : Li cour do solea, les pires, evnd sont fwaits d' atômes, ki s' rimaxhnut mins ki n' si svintèt nén : gn a rén ki s' piede, gn a rén ki s' wangne, totafwait candje fok di cogne.
Mamite ås biesses
Mamites ås streptocokes
Les streptocokes, aprume : Streptococcus agalactiae, sont mostrés dins 25 åcint des mamites. Les streptos polèt esse rindjîs insi do pus laid å pus doûs : Streptococcus uberis, S. disgalactiae, S. agalactiae.
Robert Mayence
Corwaitaedje.
thumb|Li schorseye di scrijhaedjes eplaidêye après s' moirt (avou l' arimé "Eternité"
po si ristinde après. (…)
Ratournaedje del prumire sitrofe.
Sourdant : "Adumoul" sol Djåspinreye Todi.
Mamite ås biesses
Mamites ås colis
🇱🇰 «colimamite» Les colibaciles dinèt les pus laides des mamites. Les sôres di bactereyes, c' est : Escherichia coli (50 åcint); Klebsiella pneunoniae, Pseudomonas aeruginosa eyet Proteus spp.
Betchfessî ô
Li betchfessî ô, c' est on betchfessî scrijha ki rascovere des prononçaedjes ô (/oː/), ôⁿ (/õ/), on (/ɔ̃/) eyet oû (/uː/).
Mamite ås biesses
Corinibactereye
Les Corinebacterium cåznt les mamites di moxhes.
Betchfessî ô
Li betchfessî oy rote a pô près come li betchfessî ô.
Egzimpes di mots
Les mots les pus corants, c' est trô, cô, côp, sô, sôle (k' a boevou dtrop), ôre : dj' ô bén, il ôt deur, ôte, hôt, sôre, tchôze, ôte.
Mamite ås biesses
Senes del maladeye
Li pés est houzé, et strindou. I fwait må al biesse, ey ele pout voleur piter cwand on l' vout mode.
Betchfessî ô
Spårdaedje des accints
Li prononçaedje est foirt naziålijhî e l' Årdene (cåzu on, a té pont ki sacwants scrijheus scrijhèt "ON") eyet al bijhe di Tchålerwè eyet di Nameur (cåzu tot l' walon Braibant).
A Nameur, il est prononcî come on long O. Dabôrd, il est omofone des mots avou l' betchfessî å dins l' minme payis. Il a stî lontins scrît "au" (on trau, on "aute cau"). Il a stî rmetou dizo li scrijhaedje "ô" pa Jean Guillaume. Les mots k' el contnèt fourît-st eplaidî insi dins l' Motî namurwès da Lucyin Léonard.
Mamite ås biesses
Senes del maladeye
Å pus sovint, li vatche k' a del mamite continowe a magnî. Mins nén dins les colimamites, ni dins les ôtes awiyantès cogne del maladeye
Betchfessî ô
Spårdaedje des accints
Dins l' Payis d' Nivele eyet d' Vå-addé-Rozire, il est todi prononcî "oû" a tot côp bon.
Mamite ås biesses
Senes del maladeye
Li laecea est pår candjî. Dins les mamites ås microbes gram +, gn a des matons dins l' laecea. Dins les mamites ås colibaciles, li laecea est come di l' aiwe, di djaene coleur. Dins l' mamite pitizieuse, li biesse toume raddimint setche, et l' pés est deur come de pire.
Betchfessî ô
Spårdaedje des accints
E l' Årdene nonnrece, po sacwants mots, il est prononcî come e francès (coup, trou).
Mamite ås biesses
Médiaedje
Dins les mamites corantes, avou des streptocokes u des stafilocokes (mamites ås matons), on fwait sovint avou des tubes di mamites, avou èn antibiyotike ki rote disconte des bactereyes Gram + (ampicilene, clocsacilene, amocsicilene, seur clavulanike).
Betchfessî ô
Spårdaedje des accints
Li betchfessî ô si pout vey al tiesse d' on mot (ôre), come åy å coron (trô).
Mamite ås biesses
Médiaedje
Cwand gn a del five, u po les grandès dneuses, on pout radjouter ene pikeure dins les tchås. Les antibiotikes del famile des macrolides vont mî ki ls ôtes, ca i dmornut 48 eures dins les blankès globules do pés.
Betchfessî ô
Prononçaedje zero-cnoxheu
Li prononçaedje zero-cnoxheu si note sol Wiccionaire e AFE avou l' sene /õ/ metou po on rastrindou long O.
Egzimpes di prononçaedje:
Mamite ås biesses
Médiaedje
Les mamites ås colibaciles sont bråmint pus laides, et s' médièt ele avou des ôtès droukes. Dins les tubes, on-z eploye purade del sitreptomicene, del neyomicene, des tetraciclenes et del bacitracene, tos prodûts ki dzindjnèt les bactereyes Gram -. Mins i fåt eto piker l' biesse deus troes djoûs d' erote. Onk des prodûts ki va l' mî, c' est, sins manke, li marboflocsacene.
Betchfessî ô
Istwere do betchfessî ô
C' est onk des prumîs betchfessîs. Il aveut ddja stî atåvlé oficirmint dins l' franwal Walo + pa Jean Germain eyet Lorint Hendschel (1992).
Mamite ås biesses
Espaitchmint
Les mwaissès rîles po-z espaitchî les mamites ås vatches :
Betchfessî ô
Etimolodjeye
Å pus sovint, li betchfessî ô provént d' on longou "o".
Mamite ås biesses
Mamite ås berbis
On n' les voet nén sovint å cminçmint. Adon, ele ni si rfijhèt cåzu måy. Li berbis k' a pierdou ene tete doet esse vindowe divant d' esse rimetowe å berå.
Betchfessî ô
Etimolodjeye
Gn a kékès foû rîles, ki vnèt etimolodjicmint d' on bodje avou l' shuvion "AL" k' a fornaivyî : divni "au" (aw), adon "o", adon "ô"...
Hårdêyes difoûtrinnes
O Categoreye:Sons et letes do walon
Mamite ås biesses
Mamite ås berbis
Li pus laide des mamites ås berbis, c' est, sins manke, li mamite al grangrinne.
Categoreye:årtisyince Categoreye:maladeyes des bovrins
Mélin-e-Payis-d'-Heve
Mélin-e-Payis-d'-Heve (la-minme Mélin, neyerlandès et francès Melen u Mélen, neyerlandès Melen), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Soûmagne, el province di Lidje.
Djeyografeye
Metou, come si no l' mostere, e Payis d' Heve
Istwere
Tere dal coledjåle Sint-Dnixh di Lidje, dinêye å prince-eveke di Lidje e 1355.
Rilidjon
Li pårotche Sint-Djob esteut foirt sitindowe, avou les viyaedjes d' Evgnêye, di Tegnêye et d' on boket d' Mitchrou.
Tuzance walone
Lambert Lemaire î skepia li 26 di may 1907.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Jean-Pierre Tintinaglia
thumb|coviete di s' sitroete plake Jean-Pierre Tintinaglia, c' est on tchanteu e walon.
Il a-st eplaidî ene sitroete plake diviè 2004, «Cwand dji tchante» (quand djè tchante).
Tinmes di ses tchansons
I tchante... si håsse di tchanter, li Waloneye, l' amour, li nateure (li frinne do Roman Payis).
Il a rprins on tecse da Frans Dewandelaer, «L' aveule».
Tintinaglia
Hubert Haas
thumb|diviè 1970 Hubert Haas, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 23 d' awousse 1919 a Tcheslet. Il î a morou e 1976.
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.
Di s' mestî, il esteut electricyin et watman a "Solvay".
Ouve e walon
Il a scrît des arimés, d' on livea del vraiye powezeye. Il est dins l' mouvmint del powezeye imådjrece des djins come Georges Smal et Jean Guillaume.
E 1982, il eplaide ene ramexhnêye d' arimés, «Pal craeye d' ene pitite voye».
Motlî
Foirt ritche : vocial sacwants mots k' on-z î pout rilever
Rite et zunance
I plaece voltî l' addjectif divant l' no :
Il eploye voltî li shûte addjectif femrin pluriyel metou padvant (avou l' cawete -ès)
Sourdants
Haas
Bohon (Barvea)
Bohan, c' est on hamtea d' Barvea-so-Oûte.
I gn a ene ôte plaece lomêye cåzu parey Bôhan, rebanêye avou Vresse.
Blanke lepiote
Categoreye:Micolodjeye Li blanke lepiote est on tchampion k' on rescontere sovint dins l' yebe des pateures, des pelouzes ou a l' orire des bwès.
Discrijhaedje
Tchampion (5-10 cm) fôrmé d' on bombé tchapea ki s' asplatixhe po divni cåzu tot plat et minme d' aveur ene pitite foxhlete; k' est lisse et soyeus mins pout aveur des ptitès schayes; cwand il est setch est blanc si tintant di coleur tchå ou ocre-crinme pâle. Li bulbeus pî k' a l' minme coleur (2-8x1-1,5 cm), divént djaene cwand on l' djond (come li tchapea); poite on stroet et fråjhûle kitaeyî anea k' end est distaetchî. Les blankès lameles divnèt rôzé-pâle avou l' ådje. Li tchå est blanc-peur et dvént ene miete djaenixhante ossu cwand on l' djond. Ele est foirt sipesse et pout aveur djusk' a 1 cm å mitan.
I n' sint nén grand tchoi et n' a pont d' gosse mårcant. I vént å mitan d' l' årire-såjhon dins l' yebe des djårdéns et des pateures, a l' orire des bwès et minme li long des voyes.
Eployaedje
C' est on tchampion k' on pout mougnî mais i gn'a on foirt risse del confonde avou des especes epwezonêyes.
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
2 d' djun
Li 2 d' djun c' est li 153inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 154inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 212 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
31 di may - 1î d' djun - 3 d' djun - 4 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Pranile
Categoreye:Gougouyreyes
Gayel
lingaedjes > indo-uropeyin > gayel
Li famile des lingaedjes celtikes u gayels, c' est ene brantche des lingaedjes indo-uropeyins, ki comprind des lingaedjes d' asteure come li walès, l' irlandès ou l' burton, eyet des moirts lingaedjes come li gålwès.
thumb|Les lingaedjes gayels dins l' tins
Uzaedjes do mot «gayel»
Li mot gayel est eployî e walon po cåzer di tot l' minme ké lingaedje celtike, tot come tîxhon est eployî po tot l' minme ké lingaedje tîxhon; mins nerén, dins l' lingaedje corant gayel fwait sovint referince å gålwès, la k' c' est l' lingaedje k' esteut cåzé; dins les redjons del Walonreye d' asteure.
Rindjmint des lingaedjes gayels
Pa des côps eto, on fwait l' diferince inte les lingaedjes gayels des iyes (les cis cial padzeu, såf li gålwès) eyet les lingaedjes gayels do continint: gålwès, celtibere, galate, norike, lepontike; tertos des moirts lingaedjes enute.
Sourdant
* * Categoreye:Lingaedjes
Cascagnî ordinaire
Categoreye:Åbes Categoreye:Magnåves fruts Li cascagnî ordinaire, c' est l' seu cascagnî k' i gn a e l' Urope et e l' Azeye.
Castanea sativa.
Cascagnes
Ele sont sovint a troes dins leu picante eschafiote, deus pus grandes ey ene pitite å mitan.
Ele si magnèt greyeyes ou bolowes. On ndè pout fé des tchirous.
Ezès Cevenes, on eploye ene trawêye paile esprès. Les mete e feu e l' aisse, bén blamant, les rsaetchî s' ele petnut trop foirt. Les ristitchî e fouwåd ene munute, les mete a rafroedi cénk munutes, dizo ene loke (ki l' grand-mame pout rtchåfer ses fesses dissu). Pu insi disca tant k' ça soeye bén cût (20 a 30 munutes).
Bwès
Bon po les tcherpintes. N' est nén magnî des viers (ni doet nén esse metou e coleur avou des wårdants prodûts).
I n' pourixh nén. On ndè pout fé des pås ki domrèt dins l' aiwe (måjhon so l' aiwe).
Broûle må. Broûle må, mins sins dner bråmint d' tcholeur
Maladeyes des cascagnîs
maladeye di l' intche
Nûle
Ene nûle, c' esteut ene osteye nén consacrêye ki les efants k' alént heyî stitchént dins l' mwin azès djins po-z aveur ene çanse.
Etimolodjeye et sinonimeye
C' est on rwalnijhî calcaedje do francès «nulle» (po ene osteye ki n’ a nole valeur rilidjeuse).
A Hu, on les lome «oublîyes».
Discrijhaedje del nûle
End aveut di diferinnès coleurs, avou ene croes dsu.
Uzances
Elle estént vindowes so cotoû do Noyé.
Gouangdong
thumb|200px|right|Province do Gouangdong Li Gouangdong (广东, pinyin Guǎngdōng — « Grande levantrece »), c' est ene province del nonnrece del Republike populåre del Chine.
Nûle
Uzances
Les djins k' avént rçû l' nûle raetchént dsu et l' aplaker après l' ouxh del måjhone po tchessî les mwais sôrs evoye.
Gouangdong
Li mwaisse-veye del province, c' est Gouangzhou.
Nûle
Sourdants
Categoreye:Noyé Categoreye:Novelan
Gouangdong
Elle a-st ene sitindêye di 177.900 km² po 83.040.000 dimanants.
Li lingaedje del province est li cantonès, hakka eyet teochew.
Gouangdong
21 di nôvimbe
Li 21 di nôvimbe, c' est li 325inme djoû di l' anêye do calindrî grigoryin (li 326inme po ls anêyes bizetes), avou 40 djoûs dmorant disk' al fén di l' anêye.
Sint Monon
Sint Monon (on dit eto: sint Mon; foû crustinnisse, Monon d' Nassogne), c' est on sint fiesti el Walonreye k' a skepyî e Scôsse diviè 600.
21 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Veye do Bwès (Li Viye Såm)
Li Veye do Bwès est on hamtea del Viye Såm, ki sereut li prumî viyaedje do payis d' Såm, metou so on croupet. Li voye ki va del Veye do Bwès al Viye Såm esteut ddja cnoxhowe cwand les Contes di Såm ont-st arivé, diviè 1100.
21 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
19 di nôvimbe - 20 d' nôvimbe - 22 d' nôvimbe - 23 d' nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Veye do Bwès (Li Viye Såm)
L' eglijhe n' a stî basteye k' å cminçmint do 20inme sieke.
Sipotaedje des djins: les Cawets.
Såm vinant do Ptit-Tier, toûne åtoû del Veye do Bwès divant d' ariver al Viye Såm. Li voye di tchmin d' fier ki les Almands avént fwait tins del guere di 1914-1918 po-z aler del Viye Såm a Sint-Vit n' a sepou passer li croupet del Veye do Bwès, et diveur fé l' toû, a pô près come l' aiwe. Ci tchmin d' fier la a roté disk' al guere di 1940-1945, la k' on-z aveut fwait potchî li Grand Pont inte li Veye do Bwès et l' Viye Såm.
21 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Sint Monon
Il a morou moudri a Forire e 635.
On l' preye po les maladeyes des biesses a Nassogne.
Il est fiesti l' 18 d' octôbe.
Vicåreye då sint Monon
Po cvierser les Årdinwès, k' i fåt croere ki cåzént co on lingaedje gayel, il aveut ça d' bea : ene langue ene miete rishonnante.
I bastixha en ermitaedje a Freyir (ki va divni Nassogne).
E 635 ou 636, i dveut distrût les pires do diåle, ki les djins adorént.
Po s' rivindjî, des bokions el touwît. Si coir a stî trové pa on pourcea ki fougnive avår la.
Pepin d' Hesta î fjha basti ene eglijhe et-z î mete les rlikes do sint.
Les rmouwaedjes di sint Monon
Les rmouwaedjes di sint Monon, c' est ene ceremoneye do dimegne après l' Acinsion a Nassogne. Les djins î vnèt priyî conte les maladeyes des pourceas. Gn aveut 4000 5000 pelrins e 1950, et eco 2500 e 1957.
Après messe, on rmouwéve les rlikes do sint, dj' ô bén : on lzès moennéve dè l' eglijhe eviè l' tchapele emey ene håye di coxheas.
Dinltins, li porcession atakéve pås djins d' Nassogne, pu tos les viyaedjes pa ôre alfabetike. Arivé a Forire, li swisse boerléve e walon : Et les djins d' Forire si ralént mete al cawe del porcession.
Eglijhes dicåçtêyes a sint Monon.
On conte set eglijhes et 32 posteures do sint el province do Lussimbork et l' Nonne del province di Lidje. Li pus cnoxhowe, c'est a Nassogne.
On l' sieve eto al Pitite-Han et a Coirnîmont.
Sicrîts Sourdants
Li vicåreye da sint Monon a stî scrîte pol prumî côp dins les Gesta episcoporum Tungrensium, Trajectensium et Leodiensium (djesses des evetchîs di Tongue, do Trek, et d' Lidje) d' Heriger diviè 980, dj' ô bén, 300 ans après côp.
Eto, i fwait målåjhey di bén vey li veur emey les doucès croyances k' i s' avént diswalpé tot ç' tins la å long.
Lingaedje djåzé på sint Monon
Po s' fé comprinde des Årdinwès, Monon eployive-t i on lingaedje gayel di Scôsse ? Ça voreut dire ki les djins d' Forire cåzént co motoit gayel e 650, et shuve li rlidjon des Celes.
Arimé
Èn arimé (on dit eto : rimea u rima), c' est on scrijhaedje avou rén k' des vers.
Sint Monon
Lingaedje djåzé på sint Monon
Di ces trevéns la, gn a yeu sacwants priyesses et des moennes k' ont vnou di Scôsse aviè l' Walonreye po-z î catrucimer les djins. Come sint Min.
Priyaedje foû del Walonreye
On l' preye eto e l' Escôsse, wice k' i gn a ene eglijhe a s' no (Monon's Kirk) nén lon del veye di Sint-Andrî-e-l'-Escôsse (Saint Andrew).
Sourdants
Monon Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Foclore del Walonreye
Arimé
Mins i pout eto siervi po fé ene paskeye, ene tchanson, ene fåve, on monoloke, èn acrostitche, ene pîce di teyåte etire.
On live avou tos arimés si lome ene ramexhnêye d' arimés.
Categoreye:Sicrijhaedje Categoreye:Powezeye
El Lovire (veye)
El Lovire (la-minme El Louviére F. La Louvière), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province do Hinnot.
Les soçons (portraits)
thumb Les soçons (lès Soçons), c' est ene ramexhnêye di set portraits d' omes do payis d' Dorene.
20 di nôvimbe
Li 20 di nôvimbe, c' est li 324inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 325inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure pus ki 41 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
El Lovire (veye)
Lomaedje des djins
Sipotaedje des djins : les Leus.
Les soçons (portraits)
Elle a stî scrîte pa Auguste Laloux ey eplaideye dins l' tôme 74 do BSLLW e 1971.
Socons
El Lovire (veye)
Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Christian Quinet avou l' accint deL Lovire pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
20 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Inseke
Èn inseke, c' est ene biesse, sins cronzoxhs, k' a shijh pates (dj' ô bén: troes pwaires, årvier des araegnides, k' end ont ût).
Il ont deus u cwate aiyes (ene u deus pwaires).
Antomeye
Si coir est fwait d' bokets: li tiesse, li cofe, li vinte.
Mopliyaedje
I s' mopliynut tot ponant des oûs. Bråmint did zels ni discloynut nén tot dnant li mwaisse inseke, mins diferinnès cognes di wayimaedje, come les halenes et les påpåds-lôlôs.
Rindjmint des insekes
Les nos e walon di bråmint des insekes ki vicnut el Walonreye ont stî studyîs dins l' ALW 8 (on mete li limero del notule). ...
Rezistance (arimés)
Rezistance (Résistance), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Christian Quinet eplaideye el Coleccion Odace e 2012.
Inseke
Rindjmint des insekes
* Categoreye:Biesses
Rezistance (arimés)
ISBN 978-2-917453-19-3
Annvoye
Annvoye (fr: Annevoie-Rouillon), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Anhêye, el province di Nameur.
thumb|li tchestea veyou do "Bufet d' Aiwe"
Tuzance walone
L' accint d' Annvoye a stî studyî pa Lucien Léonard. C' est lu k' est noté dins s' gros motî.
Viyès uzances
On-z î a fwait ene passêye do djoû des åmes disk' e 2006.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Motî francès-walon
On franwal, c' est on motî francès-walon.
Les franwals coinreces sont sovint eplaidîs tot seus (Nameur, Nivele, Lidje da Haust, Lidje da Lempereur-Morayns). Des ôtes côps, c' est l' deujhinme pårteye d' on motî walon-francès (Hesbaye, Lidje da Stasse).
Gn a co pont d' gros motî francès-rifondou walon.
Rujhes po l' amontaedje d' on franwal
Bråmint des diccionairîs ont yeu l' idêye di fé on franwal a pårti des foyoûs d' on walfran. Mins sacwants n' l' ont måy sepou tcheryî (J. Wisimus, L. Léonard, M. Francard). Ca c' est pår èn ôte ovraedje, li diccionairaedje francès-walon. Plamour ki, cwand on a tot metou eshonne les foyoûs årvier do walfran, gn è dmeure toplin des "trôs". Ki, po n' nén fé måparexhe l' ovraedje, i fåt rimpli avou des noûmots. Spepieuzmint, les diyalectolodjisses ni plèt mete la ki les calcaedjes do francès k' il oyèt mon les "temoens". Çou ki dene, pa des côps, des biesses ratournaedjes, come end a mwints dins l' franwal da Haust. Ou fé do tradujhaedje mot po mot des ratourneures do walfran, come e franwal di Nivele.
Li seule k' a passé houte di ces eguegnes la, c' est l' Chantal Denis, dins l' Franwal di Nameur, k' a sayî å pus sovint di fé des perifråzes, po totès sôres di sitouwåcions d' eployaedje do mot. Mins on n' les sait trover tertotes.
Esplikêyes
I sont rahoukîs cial dins l' Wikipedia walon, et copurade dins l' Wiccionaire, shuvant on sistinme di letes :
Harsin
Harsin (F. Harsin), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Nassogne, el province do Lussimbork. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
No d' famile walon vinant d' Alzace
Categoreye:antroponimeye Les nos d' familes walons vinant d' Alzace, c' est des djins k' ont-st abagué el Walonreye après l' guere di 1870, la k' l' Alzace, et on boket del Såre, k' estént francès, ont divnou prûsyins.
Harsin
Tuzance walone
Copinreye di Tchårnoe, askepieye e 2006.
No d' famile walon vinant d' Alzace
Ces nos la estént bråmint spårdous a Nonne del Province do Lussimbork (intités d' Libin, di Palijhoû, di Sint-Houbert).
Il î ont leyî des nos d' famile come Schul, Kaufman, Keller, Schneider, Schweitzer, Hendschel, Binsfelt, Schumacker, Olzeimer, Burgraff.
Les nos walons provnant d' l' Alzace, c' est
André Paquet
André Paquet, c' esteut-st on scrijheu e walon k' a skepyî e 1908 et k' a morou li 10 di djulete 1982. Il a stî mimbe des Relîs Namurwès, et dvént l' bibiotekî e 1974. Il esteut eto muzicyin.
The Ugly American
The Ugly American (Li laid etazunyin; ratourné e francès avou l' tite Le vilain américan) c' est l' tite d' on roman sicrît e 1958 pa Eugene Burdick eyet William Lederer. On ndè fjha on fime, avou l' minme tite, e 1963.
André Paquet
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.
The Ugly American
Li live raconte des coûtès istweres ki mostrèt l' dujhance politike des Estats Unis e l' Indochine, et cmint k' i pierdèt d' l' influwince eneviè les comunisses, cåze ki les estazunyis å pus sovint s' kidujhént d' laide grandiveuse manire, sins sayî di s' mete avå les djins, ni d' djåzer leu lignaedje, ni comprinde çou k' i vlèt et leus mezåjhes, et do contråve, aspoyant des dictateurs ki spotchèt les djins.
André Paquet
Pî-notes
Paquet
The Ugly American
Les istweres si passèt dins on forveyou payis, li Sarkhan, dispårti e deus, avou on govienmint comunisse å Nôr-Sarkhan, eyet ene dictateure aspoyeye påzès Estats-Unis å Nonne-Sarkhan; on tuze do côp å Vietnam ki s' trovéve dins ene sifwaite sitouwåcion do trevéns ki l' live a stî scrît.
Dins l' roman, i gn a-st on gaztî birman ki dit: «Po ene drole di råjhon, les djins ki dji rasconte e m' payis n' sont nén les minmes ki les cis ki dj' rasconte ezès Estats Unis. I shonne k' on misterieus candjmint s' fwait so les Estazunyins cwand i vont so ene tere etrindjire. I s' ratrôclèt sociålmint. I vikèt grandiveuzmint. I sont pezants et m'-ass-veyou.» Li spotaedje di "laid etazunyin" est eployî po les cis ki s' kidujhèt inla.
Les spoûles do live racontèt ossu bén l' dujhance di ces djins la (come des djenerås siconte-guerilla, eyet ôtes gros colés del politike etrindjire etazunyinne) ki des ôtes ki s' metèt avå les djins, et sayî d' comprinde et ls aidî, come li persounaedje di Homer Atkins, èn indjenieur k' aide a-z astaler des simpes poujhoes d' aiwe dins les viyaedjes, çou ki n' costeye nén tchir et candje vormint l' vicaedje des djins. Adon k' sol minme tins li govienmint estazunyin constrût ene mwaisse-voye, ki serè eployeye pa l' årmêye, la ki les ptitès djins n' ont pont d' vweteure; ou co construre des grands båraedjes, mins sins les sistinmes di buzes po fé ariver l' aiwe dins les viyaedjes å lon.
Li såme des oteurs c' est di mostrer ki l' politike etrindjire des Estats Unis est må tuzêye, et k' ele prodût l' efet contråve.
A pårti do live on fjha-st on fime e 1963, avou Marlon Brando come mwaisse acteur; li doblaedje francès do fime poite eto l' tite di Le vilain américain.
Federåcion des soces del Rodje Croes et do Rodje Crexhant
framed|right|Reclame pol Rodje Croes sol meur d' on sårma, a Stråssen el [[Grande Dutcheye]] Li Rodje Croes, c' est ene institucion ki s' ocupe di solåcyî les malådes, les prijhnîs, les ressåvés, pattavå l'Daegne. Elle a stî metowe so pås so fotches a Djneve e 1863
Dins les payis moslimîs, li Rodje Croes si lome li Rodje Crexhant. Les 186 institucions "Rodje Croes" et "Rkdje Crexhant" s' ont rashonné e 1919 dizo l' no "Federåcion eternåcionåle des soces del Rodje Croes et do Rodje Crexhant".
Li Federåcion a rçû troes côps li Pris Nobel del påye : e 1917, 1944 eyet 1963.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Rodje Croes", alez s' vey e splitchant motî.
Categoreye:Soces Categoreye:Medcene
Guere di 1870
Li guere di 1870, ci fourit ene guere inte les Francès et les Prûssyins.
L' årmêye francesse
Les sôdårds di l' årmêye francesse avént des rodjès marones et des rodjès calotes. Dins ces redjimints la, gn aveut eto des Spayisses.
Loyéns avou l' Walonreye
Gn aveut des Walons dins les årmêyes ki s' batént : les djonnes del Walonreye prûssyinne k' estént ås sôdårds di ç' tins la. Si on aconte les walon-cåzant francès del Walonreye di France, la co ene guere k' gn aveut des Walons des deus costés.
Avou ça k' i gn a yeu des grossès batreyes djusse astok del Walonreye, a Sdan.
Les dierins prijhnîs francès ont rpassé del Prûsse pa Vervî e 1871.
Consecwinces del guere
Les Francès ont pierdou, et dveur diner l' Alzaece et l' Lorinne al Prûsse.
Après l' guere di 1870, gn a yeu bråmint des djins di l' Alzaece, del Lorinne et del Såre k' ont-st ebagué el Walonreye. Il î ont leyî des nos d' famile come Schul, Kaufman, Keller, Schneider, Schweitzer, Hendschel, Binsfelt.
Gn ourit eto des Francès di stok k' avént vnou dmorer avårla et k' ont continouwé d' viker el Prûsse, çou k' esplike des nos almands come "Lafontaine".
Categoreye:Gueres et årmêyes
Bôhan
Bôhan (fr: Bohan) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis tchampnwès, rebané avou Vresse.
C' est eto on hamtea di Barvea
Gn a cåzu l' minme no d' viyaedje dilé Derbu : Bohon (Barvea) (la ki "hon" n' est k' èn accint di "han").
Lingaedje
Li pårler d' Bôhan, c' est l' tchampnwès
Li fråze tipike "dèfroume nô fernête" (clôs l' finiesse) mostere li grosse diferince di cåzaedje avou l' Nonne-walon del Simwès: "clôs la vite".
Istwere
Bôhan esteut l' principåle signorreye del Måjhon d' Orcîmont; ele aveut stî dnêye å cadet del Måjhon, tot e rsiervant po Orcîmont, li hôte djustice.
Hinri d' Bôhan, tcheslî do Tchestea-Rnåd mora l' 10 di djulete 1326. Dins l' eglijhe, on voet co s' pire tombale avou kékes letes ki dmorèt: Pus tård, Bôhan a stî dzo l' imprijhe do Signeur d' Olimart, on bandit k' a spolyî les djins d' Bôhan, djusk' a on djudjmint al fén rindou a Lussimbork.
Economeye
Payis d' toubak, avou on miyon et dmey di pîs, abandné après l' deujhinme guere daegnrece.
Djusk' al guere di 1914, i gn ourit ene foite activité di clåwtîs al mwin, ki travayént a façon dins leu boutike. Leu foice motrice a stî bén lontins on tchén dins on tabeur.
A vey
Viyaedje di frontire, foirt touristike, putoit izolé dins les meyandes di Smwès, avou on cazer tchampnwès pårticulî.
Divant 1940, Bôhan a portant stî rloyî å tram di Vresse-Djedene pa deus ponts et on tunel po passer l' cresse eter Mambe et Bôhan.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Viyaedjes del Walonreye
Melet-dilé-Gochliye
Melet u Melet-dlé-Gochliye (dins l' cåzaedje, on eploye pus sovint li spotcheye cogne a Mlet) (F. Mellet, Mellet-lez-Gosselies), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané dins Les Bons Viyés el province do Hinnot.
Melet, c' est eto on hamtea di Sint-Djermwin.
A vey
I gn a, å coûtchant do viyaedje, des rmanants d' ene tchåssêye rominne.
Maworis (peupe)
Les Maworis (Māori e lingaedje mawori) sont les djins k' ont-st arivé el Nouve Zelande divant ls Uropeyins, diviè l' fén do prumî meynaire; dandjreus a pårti di Tahiti ou d' ôte pårt el Polinezeye.
Li mot māori vout dire djin ordinaire e mawori (ey dins ds ôtes lingaedjes polinezyins.
Arivêye el Nouve Zelande
Des viyès pires dinèt a pinser ki l' arivaedje des Maworis s' a fwait e sacwantes waches d' abagaedje so ene termene alant des anêyes 800 disk' ås anêyes 1300.
Les fåves do vî vî tins des Maworis discrijhèt leu-z arivêye a pårti del tere mitike di Hawaīki avou des grands bateas naiviant so l' oceyan lomés waka.
Ene possibe esplikêye di çoula pout esse ki leu voyaedje s' a fwait å moumint kel nebuleuse do Crabe a-st aparexhou, ene supernova si télmint lujhante k' ele esteut veyåve minme do djoû. Les istoryins chinwès ont zels eto rapoirté cist etrevén la, ki s' a passé e moes d' djulete 1054.
Provnance
L' oridjene des Polinezyins a fwait askepyî bråmint d' teyoreyes.
Les dierins rcweraedjes sol DNA mostrèt ki les polinezyins (ki les Maworis ndè fjheut pårteye) ont surmint leus oridjenes dins les iyes d' Azeye do sudess.
A l' arivêye des blancs
Cwand les Uropeyins ont-st arivé el Nouve Zelande, les Maworis estént li dierinne grande kiminålté uminne sol tere a n' nén co aveur sitî djondowe ou afectêye på lådje monde, s' apinse l' istoryin Michael King.
Ces prumirès rescontes discrijhèt les Maworis come on peupe di firs guerîs.
I fjhént sovint des gueres eter les tribus, les pierdants divnant des esclåves ou minme dins des cas k' i gn a, magnîs. A pårti d' ossu timpe ki les anêyes 1780, les Maworis ont des contaks avou les naivieus eyet balinnîs uropeyins, pa des côps des Maworis divnèt minme des mimbes d' ekipaedje so leus bateas.
Ôte provnance del djin
I gn aveut-st eto èn abagaedje dins l' ôte sinse, des prijhnîs evadés d' Ostraleye, ou des dzerteus des bateas, ki s' instalèt-st å payis.
E 1830 on avire k' i gn aveut dins les 2.000 Pakeha (nén-Maworis) ki vikèt-st emey les Maworis, li pupårt come esclåves, mins nerén sacwants avént wangnî on bon statut sociål.
On les lome Pakeha Maori.
Cwand, e 1838 Pomare ataca Titore, i gn aveut 132 Pakeha emey les gueriers ki s' batît.
19inme sieke
So ç' termene la ki des muskets ont stî atchté påzès tribus e contak avou les Uropeyins, i gn a-st avou on schetaedje di l' ekilibe do pouvwer inte les tribus mawori, et s' eshuva des grandès gueres, kinoxhowes come les Gueres des Muskets, ki des tribus etires ont stî dzingueyes, et ds ôtes ont dvou fure et cwiter leus teres.
Les maladeyes apoirtêyes påzès uropeyins ont touwé avou on grand nombe di Maworis (les estimaedjes vont di dijh a céncwante åcint).
Avou l' crexhance des activités des missionaires eyet colons uropeyins dins les anêyes 1830, sacwants tchîfs Maworis on siné des traités avou des rprezintants del Corone Britanike.
Li pus consecant di ces traités a stî l' ci di Waitangi, ki dna-st åzès Maworis li citweyinté britanike siconte ene waeranteye des droets di prôpieté eyet ene otonomeye po les tribus.
Ezès anêyes 1860, des disputes so des atchtaedjes di tere nén clairs ont moenné åzès Gueres Maworis, ki l' rizultat nd a stî ki des lådjès djives di teres tribåles ont stî confiskêyes på govienmint coloniå.
20inme sieke
Avou l' piete di beacôp d' leus teres, les Maworis ont dcweli. Al fin do 19inme sieke des djins k' i gn a ont minme pinsé ki les Maworis serént assimilés å dvins del populåcion d' oridjene uropeyinne et les Maworis disparexhe come peupe.
Mins çoula candja, eyet les Maworis ont savou wårder leu-z idintité culturele, eyet ezès anêyes 1960 et 1970 i gn a-st avou on vraiy ravicaedje del tuzance mawori.
Dispoy adon, i gn a-st avou des compinsåcions po l' indjusse confiscaedje des teres eyet l' viyolåcion d'&,bsp;ôtes droets di prôpieté.
Ene cour speciåle, li Tribunå di Waitangi, a stî metou so pîs po-z investiguer eyet fé des ricmindåcions dins ces afwaires la.
Cåze des compinsåcions k' ont stî payeyes, les Maworis ont asteure des impôrtants eteresses ezès industreyes del pexhe eyet des aforesses.
Li culteure eyet lingaedjes maworis sont-st acsegnîs dins sacwantès scoles el Nouve Zelande, eyet des ptitès scoles fijhèt ttafwait e mawori.
Li pårlumint del Nouve Zelande a set sidjes risiervés po des rprezintants des Maworis, eyet li consultåcion eyet l' ovraedje eshonne avou les Maworis sont li manire d' ovrer normåle po bråmint di conseys eyet d' organizåcions govienmintåles.
Categoreye:Nouve Zelande
Djournå (live)
Li djournå d' ene mierdjin, c' est, po cmincî, on cayé la k' ene djin discrît les parfonds sintimints k' ele rissint.
Normåldimint, ele sicrît çoula por leye-minme.
Mins li djournå pout esse eto ene sôre di live di prôze.
Maurice Peltier
Peltier Maurice Peltier, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 15 di may 1918.
Mitchroû
Mitchroû u Mitchrou (fr: Micheroux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Soûmagne, el province di Lidje.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Industreyes.
Li Hasard, on tcherbonaedje astalé a Mitchroû a divnou ene grande societé k' aveut des houyires so tot l' payis d' Lidje.
22 d' nôvimbe
C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Scoirpions. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Airtchîs.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
20 d' nôvimbe - 21 di nôvimbe - 23 d' nôvimbe - 24 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Mi ptit viyaedje des ans å long (sovnances)
Categoreye:lives e walon
Gotale
Li Gotale (la-minme: la Gutèle, fr: Goutelle) c' est on ptit ri ki prind sourd a Suni, va so Pûsmadje, poy passer e France et s' taper dins Mouze a Nouzonveye.
Mi ptit viyaedje des ans å long (sovnances)
Mi ptit viyaedje des ans å long, c' est on live di sovnances sicrît pa Auguste Laloux, ey eplaidî e BSLLW e 1974.
Gotale
Categoreye:Aiwes del Walonreye
Mi ptit viyaedje des ans å long (sovnances)
C' est les sovnances d' on vî soçon da Gusse Laloux, ki s' lome "Manu dås Lodjes", et k' a skepyî e 1859. I raconte ses sovnances so des djins di s' viyaedje di Dorene. Manu dås Lodjes a morou li 20 du djun 1950. Mins Gusse Laloux n' a yeu tot fwait d' rarindjî ses racontaedjes kel 9 d' awousse 1971.
Li scrijhaedje conte 203 pådjes, çou k' endè fwait onk des pus longs del prôze racontrece e walon.
Li live a rçu li prumî pris d' prôze al bate SLLW e 1971.
Djihan d' Inguî
Djihan d' Inguî (F. Jean d'Enghien), c' esteut èn eveke di Tournai ki divna prince-eveke di Lidje.
I ringna sol Principåté d' Lidje do 28 di djulete 1274 disk' a s' moirt, li 23 d' awousse 1281.
Etrevéns tins di s' ringne
C' est lu k' esteut prince-eveke des trevéns del guere del vatche.
Vicåreye
Divant d' esse prince-eveke, i fourit eveke di Tournai; il a stî tchoezi prince-eveke cåze di si amisté avou l' påpe Grigwere X eyet avou Rodofe di Habsbourg.
Categoreye:Princes-evekes di Lidje
Assata Shakur
Assata Shakur (vinowe å monde come JoAnne Deborah Byron Chesimard, li 16 di djulete 1947 a Noû York) a stî ene militante des Noerès Panteres po les droets des Noers ås Estats-Unis. Elle a stî porshuvowe på FBI eyet ametowe d' aveur touwé on policî eyet èn ôte militant, mågré li manke di prouves, ele fourit codånêye al prijhon tote si veye. Après aveur corou evoye e 1979 Assata vike come rifudjeye politike a Cuba dispoy 1986.
A Cuba elle a scrît si oto-biyografeye, Assata: An Autobiography.
Boloe des frizés
Boloe des frizes
Li Boloe des frizés est on tchampion foirt comun e Walonreye.
Discrijhaedje
Tchampion avou on glumiant tchapea vert-di-gris (3 a 7 cm), sovint pus foncé å mitan, k' a on boird wårni di blankès flotches neyeyes dins del glaire, avou des lames. Si bleuw-vert pî (5-9x0,5-1 cm) bén e tchå est tot wårni ossu di ptitès blankès cadukès flotches, a-st èn anea k' est mimbraneus et glumiant. Ses lames di coleur bleuw-pâle divnèt brun-rodje avou ene miete di violé, sont assez serêyes et ene miete echancrêyes so l' pî. Si tchå est di coleur blanc-pâle et n' a pont d' odeur bén pårticulire.
I vént al tere dins tos les bwès, dins les foyes, li lon des pazeas, di l' esté a l' fén di l' årire-såjhon.
Eployaedje
C' est tchampion ki n' est nén consideré come tocsike mins k' est d' si télmint mwaijhe cwålité ki ça n' våt nén les poennes di s' risker a l' mougnî.
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Derivêye
Ene deriveye d' ene fonccion est l' moyén d' trover combén cisse fonccion varîye cwand el cachonêye don elle elaxhe, ès argumint candje.
Tåve des deriveyes
Vocial li lisse des principåles deriveyes :
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Matematike
Mariette Vignette
Mariette Vignette (ki sinéve eto Mariette Paque, u Mariette Paque-Vignette, c' est ene sicrijheuse e walon k' a skepyî a Rocoû li 14 di may 1921.
Ele sicrijha des arimés, ene rimêyès pîce di teyåte et des tchansons e walon ("nos tchvås").
Diviè 1968, elle eplaida ene ramexhnêye d' arimés, "Coixheure", et rascode des pris avou. E 1969, ele rexhe ene (rimêye) pîce di teyåte "A l' esprindåjhe" k' a rascodou l' pris Djôzef Derbu pol minme anêye.
Après, on piede si rote. Co ene k' a passé come li stoele a cawe ezès belès letes e walon.
Elle est rprinjhe dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.
Di s' mestî, elle esteut contåbe et comi-voeyaedjeuse.
thumb|Coviete di « [[:Wikt:coixheure|Coixheures »]]
Les tinmes da Mariette Vignette
Tos les bokets di "Coixheures" mostrèt felmint on grand penin, dandjreus des amours k' ont må tourné.
Dins l' boket "Gayete", ele mostere k' elle est tchokêye påzès cis ki baltént les noers, a cåze di leu pea, tot lzî djhant "Va s' ti laver !, t' es tot noer"
Li cogne des arimés
C' est del powezeye foirt libe, des côps sins rimes (Mi batea…)
C' est sovint des courts powinmes, mins totes sôres di pîtaedjes et totes sôres d' adjinçnaedjes.
Hårdêye difoûtrinne
Vignette
Foye di coixheure
Li foye di coixheure, c' est ene plante des bwès avou des ptitès blankinassès fleurs a xhilete, et a raecinêye avou des gros nucrês avou ene måke, ki fwaiynut pinser a on catchet.
Ele florixh e moes d' djun.
Li frut, c' est on ptit måve poes, k' i gn a do pwezon dvins.
Li foye di coixheure arestêye li sonk cwand on s' a coixhî.
No e sincieus latén : Polygonatum spp.
Famile des feudlissêyes.
Li foye di coixheure est diferinne di l' yebe di coixheure.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "foye di coixheure", alez s' vey e splitchant motî.
Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Feudlissêyes
Schite d' agaesse
Li schite d' agaesse u schite d' oujhea (on dit eto : fås crisson), c' est ene fleur des tchamps, foirt corante, 40 cm hôte, avou des blankes u des bleuwès fleurs.
Ses grinnes sont lomêyes des matons.
No e sincieus latén : Cardamine pratensis
Famile : croejhrecires
Achille Dohet
Achille Dohet, di s' plin no, '''Achille Constant J. Gh. Dohet, sovint djusse A. Dohet''', c' esteut on compôzeu d' muzike walon.
Chimai
Chimai est ene comene del Walonreye, el province do Hinnot.
Achille Dohet
Il ovra foirt sovint avou Bob Dechamps.
Chimai
thumb|eplaeçmint del comene el province thumb|Chimai|275px
Achille Dohet
Sourdants
Dohet
Chimai
Sipeciålités
Cisse bire trapisse di Chimai, rodje, bleuwe ou tripe est obtinowe pa on procedé di hôt fermintaedje (a pus di 20°C) et a-st on deujhinme fermintaedje après esse metowe e botaye. C' est ene bire nén pasteurijheye.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe des Bires di Chimai
Categoreye:Veye di Walonreye
Toet di strin
categoreye:bastimints thumb|On toet di strin al nouve môde (Daenmåtche, 1978)
On toet di strin, c' est on toet k' est fwait avou do strin di rgon, metou e ptitès djåbes k' on lome wås.
Fijhaedje do toet di strin.
Po fé on toet di strin on dveut rclawer des pîces di tchinne so les tchvirons, tos les 30 cintimetes, so tote li lårdjeur do toet, del mwaisse-viene disk' al sovronde. Dinltins on n' les clawéve nén: on les loyive avou des håres, ubonbén avou des fåssons di rgon. Des ôtes covreus fjhént tni les pîces après les tchvirons avou ene broke di bwès k' on bråyléve comifåt.
Tchaeke rîlêye di pîces di tchinne sierveut po on rang d' wås. Po cmincî on toet di strin, on fwait l' wimbire: c' est l' boird do toet sol costé, sol volé. C' est totès ptitès toirtchetes di strin ki sont atnowes avou des håres après l' prumî tchviron.
Après, on les a loyî avou fi d' årca.
On va rapîter sol wimbire avou l' prumire djivêye di strin. (Ene djivêye c' est ene binde di wås, 70 cm lådje. On dit eto on trait, on djén, ene bate, ene voye, u on wå.) Insi on fwait des voyes do dzo do toet disk' al mwaisse-viene.
Les wås metou ådzo, on les lome les pî-wås. I dvèt esse beazet stocaesses, ca c' est par la ki tote li plouve va tchaire djus do toet. C' est zels ki fjhèt l' pene do toet. Insi cwand l' pî-wå est tot fwait, on disloye dissu. On håynêye si wå todi l' cou al valêye.
Cwand les covreus ont drovi leus wås po fé on djén, el fåt tni astok avou ene baguete k' on mete djusse djondant les pîces di tchinne et k' on loye dissu co todi avou des håres u do fi d' årca. C' esteut des baguetes di så u d' havurna.
Mins divant di tni les wås astok, i fåt k' les cous soeyexhe bén rpikés dins les påtes do djén di dzo. Po ça, li covreu a ene usteye k' on lome ene tchesse (on dit eto: on tchesse-paye). C' est tot bounmint on gros boket d' plantche, 60 cm long et 40 cm lådje, avou ene pougneye so li dzeu. Gn aveut eto on pus grand modele, avou on long mantche. Avou l' tchesse-paye, on tchokéve sol cou do wå, po ewaler les traits.
Si on n' rapåméve nén bén les wås, on-z aveut des gotires ki s' metént inte les djivêyes.
Cwand les covreus arivént al copete, al mwaisse-viene, i metént l' dierin wå l' cou e l' air. I n' dimoréve pus k' a fé l' fiesse do toet. On meteut sovint des rtournés waezons al copete, po k' i n' plouve nén.
Tot l' tins do fjhaedje do toet, les mandayes k' estént ådzo arindjént leus wås dressés sol volé, et les passer onk a onk a fwait k' les covreus avancént.
Adjinçmint d' on toet di strin.
Les toets di strins n' ont pont d' atchenå. Eto, on fjheut on ptit royea al tere, ene pitite corote po n' nén aveur ene fagne divant si dvant d' ouxh.
Sol dirî do bastimint, les toets di strin alént cåzu disk' a tere. Eto, on leyive todi ene pitite bawete po vey pa padrî. On l' loméve li trô do leu, u l' trô lovrin, u l' lovrin, pask' on djheut k' c' esteut po vey s' i gn aveut pont d' leus k' arivént ataker l' måjhone pa padrî.
Etertinaedje d' on toet di strin.
I faleut tofer etertini on toet di strin, ca gn a rade des gotires. Adon, on houke li covreu ki vént rfé les gotires. Il a des toirtchetes di rgon et endè tchôke la k' gn a des gotires. Après, i rewale li strin, todi avou l' tchesse. Mins t' as bea rapîçter, après kékès anêyes, i fåt rfé l' toet.
Insi, dins les papîs d' louwaedje des måjhons do vî tins, gn aveut sovint ene clawe ki djheut ki c' esteut å cinsî di rfé l' toet, boket pa boket. Metans dins on contrat d' 1750:
Istwere des toets di strin
Les dierins toets di strin po les måjhons "normåles" datnut del kimince do 20inme sieke. A Transene, on rifjheut co les toets di strin e 1925, 1930. A Longuiè, metans, li dierin toet si strin a stî dismantchî e 1950, po esse replaecî pa on toet di schayes. Les djins d' mestî ki savént fé les toets di strin ont fwait les dierins po rcovri des u des moyes di four.
On-z a co fwait co der toets di strin el Flande et dins les Payis do Nôr disk' ås anêyes 1970. Mins c' esteut po des måjhons d' ritches ki vlént basti come divinltins. Adon on meteut on spès plastik inte les tchvirons et les wås.
Edouard Peraux
Edouard Peraux, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 3 d' may 1909.
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.