cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Max Stirner
Les idêyes håynêye dins "Der einzige..." ont stî rmetowes e walon, sol cogne d' ene binde d' imådjes, pa José Schoovaerts.
Sourdants
<References/>
Rilomés muzulmans
Categoreye:Islam *
Pådje po les rlomés muzulmans
On n' metrè cial ki les muzulmans ki sont foirt kinoxhous et ki sont clairmint rataetchåves a l' islam u å monde muzulman. Nén, metans, on sportif d' on payis ki l' islam est li rlidjon oficire, u ki poite on ptit no muzulman.
🇱🇰 categoreye esprès
Tchet
Li tchet, c' est ene pitite biesse-ås-tetes magneuse di tchå, aclevêye dispu bele ådje.
Felis catus
Motlî
Li tchet måye si lome «marou» ou «marcåd»
Li mere si lome «miråwe» ou «cate» ou «merote»
Po houkî djinteymint on tchet, on dit cobén «minou» ou «minousse». Pol tchessî, on creye «a cate !»
Vicaedje
I vike avou les djins eyet magnî voltî des soris.
Discrijhaedje
Les tchets pezèt inte 5 et 7 kg.
End a des sôres avou des longous poys, ou avou des courts poys, et minme ene sôre sins poys.
On pinse ki les vîs vîs tayons des tchets viként dins on payis d' dezerts, et les tchets d' enute ont ene dujhance ki rapinse li cene des biesses ki vikèt dins ces contrêyes la : i s' metèt voltî la wice k' i fwait tchôd et å solea, leus strons sont foirt setchs, i sont capåbes di dmorer sins bodjî on bon moumint, copurade cwand i sont-st a l' awaite.
Mopliyaedje
Li cate va råwter troes côps l' an, e cminçant e moes d' fevrî.
Ele va 60 djoûs, et djonnlet des djonnes ni-rafiyants.
Dins les belès-letes e walon
Gn a on live etir so totès aviretes arivêyes a on tchet d' måjhon: Les aviretes da Keket (Jean Goffart).
Anhêye (viyaedje)
Anhêye (so plaece An.yéye, fr: Anhée) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rabané avou ds ôtes viyaedjes po divni intité do minme no.
Djeyografeye
C' est a Anhêye ki Molignêye si tape dins Mouze.
Codjowaedje wespiyî
Wespiyi Les viebes del sôre di wespiyî, c' est des viebes del 3inme sôre avou deus cossounes al fén do bodje.
Morfinme
On morfinme u abocta, c' est l' pus ptit boket d' mot k' a do sinse, dins ene fråze.
Dilé les morfinmes, li cåzêye fråze si pout eto pårti e foninmes.
Sôres di morfinmes corants
Dins les cawetes, gn a eto les cawetes di codjowaedje.
E walon
Les ristitchetes, c' est des morfinmes ki s' ristitchèt inte li bodje eyet l' cawete.
Divins des ôtes lingaedjes
Dins sacwants lingaedjes, on morfinme pout esse riprezinté pa ene betchete ey ene cawete ki vont todi eshonne. Metans, e-n cmon amazir marokin, li morfinme «t…t» ki rprezinte èn erîlé femrin, foirt corant.
Categoreye:Linwince
Prôze-powezeye
Li prôze-powezeye, c' est des sicrijhaedjes sins rimes ni pî, adon ki rshonnèt a del prôze, mins la k' i gn a on tipetape et des imådjes come dins del powezeye, et k' on n' î raconte nén ene istwere.
Gn a waire d' adire inte li prôze powezeye eyet l' powezeye al libe.
Sacwants scrijheus d' prôze-powezeye e walon :
Sicrijheus(es) di prôze-powezeye foû do walon
Categoreye:Belès-letes
Prôze
On scrijhaedje di prôze, c' est on scrijhaedje "normå" (sins pî ni rime), dabôrd ki n' est nén èn arimé.
Cwand on djåze di prôze, c' est sovint tot tuzant a des scrijhaedjes di belès letes, mins li pus grande pårt del prôze k' est scrîte totavå, c' est del prôze nén racontrece.
Inte li prôze eyet l' powezeye, gn a l' prôze-powezeye.
Hårdêyes divintrinnes
Proze
Biou
vignette|Biou Biou (fr: Bioul) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rabané avou Anhêye.
L' etimolodjeye do no vént do gayel bi-gorto ki vout dire raclôse plaece.
Hôt-l'-Wastea
Hôt-l'-Wastea (fr: Haut-le-Wastia) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rabané avou Anhêye.
Anêyes 1790
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Abondroet
Èn abondroet, c' est on droet k' on-z a so ene sacwè did pa ene lwè sins tchictaedje.
On cåze å pus sovint d' abondroet d' oteur po les ouves årtistike, les edvincions, evnd.
Bierlô (viyaedje)
Bierlô (fr: Berloz) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni ene intité do minme no.
L' etimolodjeye do no vént do walon brele (latén "berula"), avou li cawete -oe (dizo disfondowe -o): plaece k' il î crexhe des breles.
Istwere
Boket d' l' ancyinne Conteye di Lô.
Blanke-Oraye
Lomaedje des djins : Blantchoreyî, Blantchoreyresse  (Fr. Blanchoreillois(e) )
Sôzoye
Sôzoye (fr: Sosoye) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rabané avou Anhêye.
Blanke-Oraye
Gn a eto èn ôte Gribåmont.
Djeyografeye
Li viyaedje est metou sol grand-rote Palijhoû-Bietris.
Sôzoye
Djeyografeye
Sôzoye est raiwêye pa Molignêye.
Blanke-Oraye
Istwere
Dins l' Dutcheye di Bouyon, Gribåmont u Blantche-Oreye esteut onk des cwate-z ecårts del mwaireye di Tchonveye, avou Åcrumont, li Sårt et Ofagne.
Hélène Burquel
Hélène Burquel (ki sene sovint avou l' no di si ome Hélène Hance-Burquel, c' est ene sicrijheuse e gåmès.
Elle a skepyî a Hondregni (Viyé-l'-Alou) li 8 di nôvimbe 1909.
Ses scrijhaedjes passént sovint dins l' Avenir du Luxembourg.
Hårdêye difoûtrinne
Burquel
Rima ås ptits nos
On rima ås ptits nos, c' est èn arimé, avou des foirt courts vers, ki fwaiynut rimer ene tote coûte fråze, pa côp sins viebe, avou on ptit no.
I s' fwaiynut voltî avou des ptits nos walons.
Egzimpe di rimas ås ptits nos e walon
<i>
Sourdants
Categoreye:Antroponimeye Categoreye:Rime-rames d' efant
Li Ptit Prince (roman)
thumb thumb|Dessinaedje do Ptit Prince, pa l' oteur, dins l' 3inme tchaptrê thumb|avou li rnåd Li Ptit Prince u El Pitit Prince (ki l' tite oridjinå e francès, c' est Le Petit Prince), c' est on roman po les efants sicrît pa Antoine de Saint-Exupéry, ki c' end est si ouve li pus cnoxhowe.
Po dire li veur, c' est eto on roman filozofike; adon, c' est po les grandès djins, avou.
Il a stî eplaidî pol prumî côp e 1943.
Eplaidaedjes et replaidaedjes
🇱🇰 sol pådje di l' oteur Li live fourit eplaidî pol prumî côp a Noû York. Gn a bråmint des dessinaedjes divins, fwaits pa l' oteur lu-minme.
Il a stî ratourné dins ene peclêye di lingaedjes, inte di zels li walon, el picård eyet l' gåmès.
Ratournaedjes e walon
Li prumire traduccion eplaideye e walon, c' est l' cene da Jean-Luc Fauconnier (2009, ISBN 978-3-937467-51-1). Li minme eplaideu (Titenfass) a co edité èn ôte translataedje da Bernard Louis ey on troejhinme pa Guy Fontaine (2012).
Redjårbaedje pol teyåte e walon ey e picård
Pa Roland Thibeau, djouwé al fiesse ås lingaedjes walons 2016.
Prumî tchaptrê
Après l' adrovaedje, li live kimince insi:
thumb|center
Deujhinme tchaptrê
thumb
thumb|center
Et lyi dire a l' volêye :
Bokets odio
Les bokets cial padzo sont rashious sol ratournaedje Hendschel, sicrît e rfondou walon. Il est lî a môde di prononçaedje eterpayis pa Lucyin Mahin.
Sourdant
Categoreye:Romans e walon Categoreye:Romans e francès Categoreye:Redjårbaedjes e walon
Li famile Sinte (roman)
Li famile Sinte, c' est on roman e walon, sicrît pa Emile Sullon e 1999, et k' a vudî après s' moirt ås eplaidreyes Dricot, a Lidje, e 2002. Avou ses 204 pådjes, pår e walon, c' est l' pus long roman måy publiyî e walon.
ISBN 2-87095-256-2
Tinmes
Insi, "li famile Sinte" est, tot e minme tins, on roman sicolodjike, istorike et policî.
Racourti, kitaeyaedje et rplaeçaedje dins li spåce eyet dins l' tins.
Li roman est côpé e deus bokets.
Pipsak
On djouweu d' pipsak, ki shofele dins l' pupe di l' instrumint, dabôrd, si lome on pipsakeu, on "muzeu" oudonbén on "pupeu".
Li famile Sinte (roman)
Racourti, kitaeyaedje et rplaeçaedje dins li spåce eyet dins l' tins.
Li prumî boket (p. 9-115) si passe di 1870 a 1925. On cmince e Congo la k' Yacinte Sinte (on bea no, douwô) cwire après del hoye. I va trover do keuve, avou l' aidance d' èn indjenieur francès. Mins e 1910 (p. 25), les "Sinte" rivnèt å payis et si rsetler a Viyé.
Pipsak
Onk ki fwait des pipsaks, on pipsakî ou purade on fjheu d' pipsaks.
Li famile Sinte (roman)
Racourti, kitaeyaedje et rplaeçaedje dins li spåce eyet dins l' tins.
Ké Viyé ? C' est consecant, poy ki tot l' restant do live si passe drola ? Ebén, li pôve sicrijheu l' a rovyî lu-minme, et l' roman est foû k' i n' s' end a nén co rsovnou. C' est po ça k' i mete on Nota bene al fén do live (p. 207) po dmander d' l' aidance ås lijheus, si, motoit endè sårént pus ki lu. Çou k' est seur, c' est k' c' est nén lon erî d' Lidje, ca les Viyîtwès did la vont-st å notåre et å cinema a Lidje. Ci sereut Viyé-ås-Cwate-Clotchîs, mins ci-la n' est nén dins l' djivêye des limeros del posse...
Pipsak
Discrijhaedje
Les buzes ki produjhnut l' muzike polèt aveur, come po ene flûte, des trôs, k' on pout stoper ou nén, po candjî l' son.
Li famile Sinte (roman)
Racourti, kitaeyaedje et rplaeçaedje dins li spåce eyet dins l' tins.
C' est a Viyé ki les cwate efants da Yacinte et Djuleye si vont maryî, fé zels-minmes des efants, eyet s' margayî inte di zels ey avou les bea-frés et sours po l' eritance.
Pipsak
Discrijhaedje
I n' è pout aveur k' ene buze melodike (lomêye li chalumo, ou mwaisse buze), mins endè pout eto aveur deus, ene po tchaeke mwin (come avou l' zampogna itålyinne, par egzimpe), ou co deus adjermalêyes, ki les trôs sont stopés på prumî ou l' deujhinme dognon des doets (mezzued tunizyin par egzimpe); dins ç' cas les deus buzes sont a pô près les minmes ou avou des combinåjhons d' trôs diferinnes.
Li famile Sinte (roman)
Racourti, kitaeyaedje et rplaeçaedje dins li spåce eyet dins l' tins.
Li deujhinme pårteye kimince e 1935. On-z a zouplé 10 ans. C' est l' boket a môde di "roman policî", ki va eto moenner les persounaedjes tenawete di l' ôte costé del frontire des lingaedjes.
Pipsak
Discrijhaedje
Li nombe di buzes a note unike, ou bourdons, pout candjî pår, di zero a troes l' pus sovint (nouv côps so dijh a l' octåve ou deus octåves pa dzo l' tonike del buze melodike).
Li famile Sinte (roman)
Racourti, kitaeyaedje et rplaeçaedje dins li spåce eyet dins l' tins.
El pådje 167, on rest co dijh ans pus vî, e 1945. E on rtoume so les histous des manaedjes. Ci côp cial, avou l' djermêye des ptits-efants ki n' vikèt nén avou les brognes des parints. C' est minme ene pitite-feye da Yacinte ki va esse les cåzes kel no "Sinte" si va wårder a Viyé, ca ele fwait troes efants sins esse marieye.
Pipsak
Discrijhaedje
Les pipsaks ont bråmint des cognes, mins les pus cnoxhous sont surmint les grands pipsaks escôswès, ki les redjimints militåres escôswès ont fwait cnoxhe long et lådje. Insi, cwand les Scôswès deliberént des veyes al guere 1940-1945, i djouwént voltî do pipsak tot-z î intrant
Li famile Sinte (roman)
Racourti, kitaeyaedje et rplaeçaedje dins li spåce eyet dins l' tins.
Po dire li vraiy, li roman s' arestêye do tins d' l' après-guere, la k' on va strimer on monumint ås rezistants. Mins ç' monumint la va esse dismolou e 1983, et on dischindant des "Sinte" î aler ramasser ene plake... Ci sereut la, po dire, on ptit cloyaedje do roman.
Pipsak
Discrijhaedje
On vout ki ç' fouxhe l' Impire Romin k' åye sipårdou ces instrumints la.
Li famile Sinte (roman)
Li djudjmint da Sullon so les margayes des familes.
Å cminçmint do roman, Sullon nos adviertit : Et vocial cåzu l' dierinne fråze:
Pipsak
Sôres di pipsaks
thumb|Alphonse Gueux, li dierin djouweu tradicionel di [[muzosak di Walonreye]] thumb|On muzosak di Waloneye Tchaeke payis, tchaeke môde, dit-st on ! C' est parey avou les pipsaks, k' ont des nos et des cognes ki candjnut d' on payis a l' ôte. Vo-z èndè ci sacwants :
Li famile Sinte (roman)
Cwålités do romantî: discrijhaedje des persounaedjes.
Li romantî doet saveur discrire li caractere eyet l' fizike di ses persounaedjes. Sullon a po fé avou tos les cis ki pasnut dins les cint et des ans kel roman deure. Kékès egzimpes :
Li lingaedje des persounaedjes
Bråmint des persounaedjes djåznut walon. L' indjenieur francès, Félix Dumont, a fwait ses scoles a Lidje, et l' djåze ene miete, lu eto. Yanneke, en Flamindje, djåze e francès avou l' accint flamind (rashiou insi) å cmince. Mins e 1935 k' ele s' a astalé a Viyé, ele s' a metou e walon. Li notåre di Lidje, li mayeur, li tchîf des pompîs, i djåzèt tertos walon (çou ki s' pout bén, des trevéns kel roman s' passe).
Djivêye di tites di gazetes
Pådje des tites di sacwantès gazetes el Walonreye et pattavå l' Daegne.
Pipsak
Rotaedje d' on pipsak.
thumb|Bokets d' on pipsak
Djivêye di tites di gazetes
thumb|Gazete Pravda ki djåze del påye di Yalta, e Muzêye di Yalta, e 2000
Pipsak
Rotaedje d' on pipsak.
Sol foto chal a costé on pout vey les diferins bokets d' on pipsak (chal on grand puspak escôswès, mins c' est a pô près parey po tos les pipsaks):
Djivêye di tites di gazetes
Les gazetes inglesses
Dins les gazetes inglesses, gn a l' pus viye gazete do monde: li Times, k' a askepyî e 1788. On fwait sovint l' adire inte: Londe edjîstrêye eto des gazetes sicrîtes en arabe, come Ech-cherq al Awsat.
Motî d' Courcele et d' Souvret
Li motî d' Courcele et d' Souvret, ki s' tite e francès, c' est «Glossaire de Courcelle [Ch 35] - Souvret [Ch 34]», c' est on motî walon-francès adjinçné pa Omer Bastin et Armand Deltenre.
Li famile Sinte (roman)
Li lingaedje des persounaedjes
Les dvizes en inglès (då Vî Stone) ey e flamind (cwand i vont al mer) sont ratournêyes e walon.
On wåde li tecse francès:
Sullon va eto eployî l' francès po dire des spots francès ki lyi vont permete di fé des djeus d' mots e walon. U do loyî foirt plaijhanmint si spoûle. Metans :
Manaedjmint do suspinse
Li famile Sinte, c' est ene istwere ki s' sitind so des anêyes, mins, tot l' lijhant, on n' voet nén l' tins passer. On s' acrotche d' ene pådje a l' ôte, on vout todi ndè sepi pus long et c' est tofer ene sacwè d' novea k' aspite. Sourdant : Jeanine Robiane, sol coviete do drî do live.
Li tecnike di suspinse est foirt dilé l' cene des fouytons d' tévé : al fén di tchaeke tchaptrê, on nos dene ene novele k' i fåt passer å tchaptrê d' après po saveur cwè.
Djivêye di tites di gazetes
Les gazetes itålyinnes
Droldimint, gn a pont d' gazete ki fwaiye tote l' Itåleye. Tchaeke grande veye a s' gazete. Les gazetes sont manaedjeyes pås grands gropes d' industreye.
Li famile Sinte (roman)
Li langue walone del "Famile Sinte"
Co on côp, Sullon mostere si fene kinoxhance do motlî walon. Mins i n' est nén si rwaitant pol croejhete.
Djivêye di tites di gazetes
Afrike
<ul> <li> thumb|prumire pådje del gazete Al ahdat al maghribiya (الأحدات المغربية, les etrevéns marokins), socialisse. Marok: Le Matin (du Sahara) / Es-sabah (ene edicion e francès, l' ôte en arabe; gazete ki shût l' govienmint), L'Opinion / El Aalam eyet le Journal (ambedeus ki shuvnut li pårti d' l' Istiqlal), al Ittihad al Ichtiraki (Union socialisse, do no d' on pårti), Al Ahdat al maghibiya (les etrevéns marokins, socialisse), Al Ayyam (les djoûs, franke gazete), Es-sahifa (li gaztaedje), Agraw Amazir (noveles del kiminålté amazir-cåzante, mitan en arabe, mitan e francès, avou sacwants tecses en amazir, sicrîts e caracteres laténs u arabes; l' essegne del gazete est e scrijha tifinar). </li> </ul>
Li famile Sinte (roman)
Racmoirdance di des vîs mots
Sullon ndè profite po rmete a l' oneur des vîs mots k' on n' kinoxhe pus tant.
Motî d' Courcele et d' Souvret
Il a rexhou a bokets dins l' Bourdon di 2000 a 2006.
Djivêye di tites di gazetes
Les Gazetes di spôrts
thumb|250px|Li gazete esportive marokinne Al Mountaxhab li djoû k' on-z a relî l' Nonne-Afrike, et nén l' Marok, pol Cope do Monde di fotbale 2010 A pårti des anêyes 1990, les gazetes avou did tot ont purade ene rawete po les spôrts, on côp li samwinne (sovint li londi). Mins gn è dmeure co sacwantès gazetes rén k' avou do spôrt.
Li famile Sinte (roman)
Djeus d' mots
Sullon scrît avou toplin des djeus d' mots, foirt féns, on pô a môde des pinsêyes da Pierre Faulx. Å resse, gn a on djeu d'mot dedja dins l' tite lu-minme : li famile "Sinte" n' est nén l' sinte famile !
Motî d' Courcele et d' Souvret
Tot rashonné, i fwait 74 pådjes.
Li famile Sinte (roman)
Djeus d' mots
Famile Sinte
Djivêye di tites di gazetes
Les gazetes des cinsîs
*
Motî d' Courcele et d' Souvret
Courcele
Pipsak
Rotaedje d' on pipsak.
Li shofla a-st on ptit clapet po-z espaitchî l' air k' est ddja dins l' saetch di ragoler.
Tos les pipsaks ont pol moens ene mwaisse buze, ki permete di djouwer l' melodeye. L' adire inte deus sôres di pipsaks, c' est l' nombe di bourdons, i pout gn aveur des regulateus (sôres di mwaisse buze a clés k' on djouwe avou les pougnets) ou co d' ene deujhinme mwaisse buze, come c' est l' cas avou l' musette de cour.
Agritchîs sol saetch, sins trô po k' ça piede, gn a sacwants stoks di buze. Dins tchaeke sitok, on stitche ene buze.
So l' imådje chal pa dzeu, d' on grand pipsak d' Escôse, i gn a-st on stok po tchaeke buze, mins sol musette de cour i gn aveut-st on stok po les nouv bourdons, ey onk po les deus mwaissès buzes.
Li saetch est å pus sovint fwait d' pea, avou (å dvins) del hårpixh, po k' i n' piede nén. Mins on pout eto (come c' est l' cas pol gayda bulgåre) eployî ene vexheye.
Sourdants
Categoreye:Instrumints d' muzike Categoreye:Pipsaks
Jules Destrée
Jules Destrée (Mårcinele, 21 d' awousse 1863 - Brussele, 3 d' djanvî 1936), ci fourit on politikî walon, li onk des prumîs po bouter å dislaxhaedje del Walonreye et del Flande. I scrijha si rlomêye lete å rwè.
Å cmince, i lûta eto po wårder l' francès el Flande, mins i leya rade ouve.
I sinteut bén kel walon esteut ene sacwè d' consecante po l' avni del Walonreye, et esse grand soçon avou des waloneus come Arile Carlier, mins i n' a måy bouté direk sol diswalpaedje do lingaedje walon.
Il a askepyî èn Institut d' istwere del Walonreye ki poite si no.
Hårdêye difoûtrinne
Destree Destree Destree
Mont (veye)
Mont (e francès d' Walonreye, on prononce Monss, Fr. Mons), c' est l' mwaisse veye del Province do Hinnot, eyet di l' arondixhmint do minme no, k' a divnou ene intité.
thumb|250px|Li befrwè eyet l' Måjhone del Veye - Acwarele di Marie-Claire Lefébure|centré
Omonimeye
I gn a eto ds ôtès plaeces lomêyes Mont.
Lingaedje do payis
Li lingaedje di Mont, c' est do picård, k' on-z a lomé rouchi, paski c' est insi k' i dijhnut droci.
Camille Delvigne
Camille Delvigne a vnou å monde li 12 di decimbe 1887 a Spî et il a morou a Dinant li 8 di setimbe 1951.
Vicåreye
C' esteut on fjheu d' arimés e walon. Il a stî on moumint vijhén avou Gabrielle Bernard.
Shuvance
Onk di ses arimés, li Pere Guillaume a toumé dsu on djoû e 1938 dins Shijhes et paskeyes, et c' est ça ki l' a enondé a fé del powezeye e walon.
Sacwants d' ses fråzes sont rprinjhes dins l' Motî Gilliard.
3 d' octôbe
Li 3 d' octôbe, c' est li 276inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 277inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 89 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Camille Delvigne
Hårdêye difoûtrinne
Delvigne
3 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Bateme
Li bateme, c' est on sacramint del rilidjon crustinne ki fwait moussî li batijhî e l' Eglijhe.
Li batijhî pout esse on ptit efant, mins pacô eto ene grande djin k' a djusse sitî catrucimêye.
Istwere
C' est Djhan Batisse k' a l' prumî vudî di l' aiwe sol tiesse di creyant, avou l' såme di les rapurer di leus petchîs, et les fé tchoezi ene droete voye. Djezu-Cri s' a fwait batijhî pa Djhan Batisse.
Disrôlmint classike do bateme el Walonreye
On batijhive l' efant li pus rade possibe après l' nexhance. Li mame estant co flåwe, et nén ramesseye, c' est l' mårene ki poirtéve li påpåd a l' eglijhe, avou l' pårén et l' pa.
C' est l' priyesse ki batijhe l' efant, tot lyi vudant di l' aiwe so s' tiesse, et l' enôler (li oende avou del sinte ôle).
Après, divant l' eglijhe, les pårén et mårene tapént des çanses a tos les efants do viyaedje, ki s' avént rashonné po ça.
Categoreye:Crustinnisse
Esneu
Esneu est ene comene di Walonreye, el province di Lidje.
Sibereye
Sibereye (rûsse: Сиби́рь, Sibir) c' est li pus grande redjon del Federåcion d' Rûsseye, ki va des Monts Oural disk' a l' Oceyan Pacifike.
Esneu
thumb|Eplaeçmint del comene el province
thumb|left|Esneu, li pus gros secoya djéyant do payis.|200px
Ban d' Esneu
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Polurêyes
Les polurêyes, c' est ene famile di plantes come li pilé.
No e sincieus latén : Lamiaceae
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "polurêye", alez s' vey e splitchant motî.
Sacwantès polurêyes
Categoreye:Familes des plantes
Tanganica
thumb|Drapea do Tanganica coloniå thumb|Drapea del Republike do Tanganica Li Tanganica fourit-st on vî payis e l' Afrike levantrece, lomé d' après l' laetche Tanganica, k' esteut si frontire coûtchantrece.
E 1964 i s' va ratrocler avou Zanzibar po ahiver li Tanzaneye.
Etimolodjeye
Li no e lingaedje swahili vout dire ådla (ou padrî) l' Tanga, dj' ô bén l' erî-payis des djins ki vikèt sol coisse, el veye di Tanga.
Istwere
Di 1884 a 1919 (disk' å påye di Versaye) fourit ene colneye almande, lomêye l' Afrike levantrece almande.
Mins c' est les Britanikes, k' ont-st ataké a pårti d' leus conleyes e l' Afrike levantrece, ki vont-st adon ocuper l' Tanganica.
A pårti d' 1922 li payis sreut administré på Royåme Uni pa on mandat del Soce di Nåcions, rinovlé e 1946 pazès Nåcions Uneyes.
Li 9 di decimbe 1961 li payis s' dislaxhe, eyet l' 9 di djun 1962 i dvént ene republike.
Categoreye:Tanzaneye Categoreye:Vîs payis Categoreye:Afrike levantrece
11 d' octôbe
Li 11 d' octôbe, c' est li 284inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 285inme po ls anêyes bizetes), avou 81 djoûs ki dmornut co disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
9 d' octôbe - 10 d' octôbe - 12 d' octôbe - 13 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Ferire
Li Grand Ferire (e sistinme Feller, Fèrîre, e francès: Ferrières), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Lidje.
thumb|right|Eplaeçmint d' Ferire
Tuzance walone
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin do ban d' Ferire pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Sourdants
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Mariolinne
Li mariolinne, c' est ene plante des cortis, del famile des polurêyes. No e sincieus latén " Origanum majorana ".
No dins des ôtes lingaedjes
(lingaedjes ki n' sont nén co sol Wiki)
Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Yerbêyes
Xhorisse
Xhorisse (so plaece Horis’, fr: Xhoris) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fèrîre.
Djeyografeye
Xhorisse si trouve a 30 km di Lidje et 30 km di Huy, so on tiene inte les vås di l' Aiwe-d'-Oûte et d' Ambleve. Li boket do viyaedje metou a bijhe est sol Calistinne (redjon), c' est la k' on trouve les tchamps; li boket a nonne c' est ddja l' kimince di l' Årdene, avou ses bwès. Li pont l' pus hôt c' est l' tchapele Sint-Rok, 346 metes hôt.
Åtoû d' Xhorisse on trouve les ptits bans shuvants:
Mitchotreye
Sôres di mitchotreyes
les mitchots, les crenés, les pistolets, les cougnous, les torteas al paile.
René Henoumont
Henoumont René Henoumont, c' est on scrijheu walon ki scrijha e francès. Il a skepyî a Lidje e [[1922, li 7 di novimbe. A ployî bagaedje li 9 di sètimbe 2009 à Steenkerque.
Philippe Lagrange
thumb|Lagrange, li dierin a droete, avou ls ôtes askepieus del soce Moncrabeau. Philippe Lagrange, c' esteut on fjheu d' tchansons e walon, et mimbe des 40 Molons.
René Henoumont
Il a fwait des lives sol Walonreye.
Philippe Lagrange
Il aveut a skepyî a Nameur li 28 di djulete 1804. Il a morou li 2 di decimbe 1883.
René Henoumont
Il a eto scrît pacô e francès del Walonreye : Un oiseau pour le chat (èn oujhea pol tchet), Duculot, Djiblou, 1979.
Philippe Lagrange
Il a stî sacwants moes prezidint des 40 molons.
René Henoumont
I fjha ene biyografeye di Tchårlî Djambe-di-bwès : Charlier dit "La jambe-de-bois ", Paul Legrain, Brussele, 1983.
Philippe Lagrange
Il a stî relî dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.
Pierre Robert de Cartier de Mårciene
Pierre Robert de Cartier de Marcienne signeur di Mont-dzeu-Mårciene, Djenveye, Poitchrece, borguimwaisse di Lidje e 1768 deputé perpetouwel des Estats do Payis d' Lidje et del Conteye di Lô.
I scrijha, avou de Harlez, Vivario et Fabry, l' operå «li voyaedje di Tchôfontinne», li prumire pîce do Teyåte lidjwès.
Cartier
Philippe Lagrange
Ene di ses tchansons a stî rmetowe e muzike dins l' plake "Emacralaedje".
Lagrange Lagrange
Hodrémont
Hodrémont (la-minme Odrémont, fr: Houdremont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djedene.
thumb
Istwere
Al fén do XVII° s., Orcîmont a stî rataetchî kéke tins al France, çou k' a amoenné kékes familes a pårti s' astaler dins l' bwès des Hayes, nén lon des Vîs-Moléns.
Li perlinaedje des Vîs-Moléns estant ddja foirt frecanté a l' epoke, li Rwè aveut permis, pa octroyaedje do 18 di setimbe 1709, d' î stabli troes fôres l' an: li prumire, li 30 d' avri, li deujhinme, li 14 di djun et li troejhinme, li 30 di setimbe. Elle ont duré la djusk' e 1747, pwis ont stî ramoennêyes a Hodrémont.
E 1830, a Hodrémont, sol Bati, gn aveut 4 fôres so l' anêye: li 4 di may, li 14 di djun, li 5 d' awousse et l' 30 di setimbe. Co foirt frecantêyes divant 1914, elle ont baxhî et ont divnou des fôres ås pouchlets, djusk' al guere di 1940.
Tins del guere 1940-1945, il est rbroûlé pa des SS k' estént a Bive, cor on 23 d' awousse, e 1944, eyet distrure li rezistance k' i gn aveut.
Li djoû del Sint Antoenne 1944, li makis francès des Manizes a stî ataké pås SS di Charleville. 107 djonnes djins di Rvin ont stî touwés å combat u martirijhîs dins les bwès des Hôts Butés. Ene ceremoneye d' omadje les î est rindowe li djoû minme do perlinaedje a Hodrémont.
Tuzance walone
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Abondroet d' oteur
L' abondroet d' oteur, c' est l' abondroet ki les fjheus d' les ouves årtistike, edvincions, modeles, end. ont, did pa les alantès lwès.
Kékès dnêyes so les abondroets d' oteur
Les cis ki n' respectèt nén ces abondroets la son lomés les xhineus d' modeles u eviersineus.
El Walonreye, les abondroets des oteurs, tchanteus, sicrijheus, compôzeus d' muzike, evnd. sont disfindous pa des soce pol disfindaedje des abondroets d' oteur, kel pus cnoxhowe, c' est l' SABAM.
Les abondroets sont-st eritåves, come des ôtes béns-meubes.
I sont-st eto vindåves. Metans, les abondroets des tchansons Djôr Brassens ont stî ratchtés pa ene soce neyerlandesse.
Sacwants anêyes après l' moirt do mwaisse tinant u del mwaisse tinante d' abondroets, les ouves pasnut otomaticmint dins l' dominne publik. Cisse termene la pout candjî avou les anêyes et les payis. Asteure, e l' Beldjike, c' est 70 ans (dispu les anêyes 2000).
L' oteur lu-minme u ses åyant-droet, i polnut fé passer leus ouves dins l' dominne publik, i dizo licince di libe eployaedje. Çoula est todi l' cas dins les Cmons d' Wikipedia et so Wikisourd, boutans.
Categoreye:Droet Categoreye:Årts
Jean-Noël Hamal
Jean-Noël Hamal, vina-st å monde li a Lîdje li 23 d' decimbe 1709 ey il a morou li 26 di nôvimbe 1778.
C' est onk des grands muzicyins d' Lidje.
I scrijha les muzikes des cwate operås do teyåte lidjwès
C' est l' mononke da Henri Hamal.
Pitits Rebanaedjes
Les Ptits Rebanaedjes, c' est des sayes di rebanaedjes di des tot ptits viyaedjes ki s' ont passé divant 1977.
Jean-Noël Hamal
Vicåreye
Après avèr sitî a l’aprintissadje avou s’père Henri-Guillaume Hamal scolî di (Lambert Pietkin), Ossi compôzeu d' muzike i k’mince a èsse pitit tchanteû a l’catèdrale Notrè-Dame èt Sint lambêrt avou l’maîsse di tchapèle Henri-Denis Dupont. C’èstève on ensembe d’one trantin.ne di muzicyins, ki l’a minè di 1737 à 1770. Il a fini s’formâcyion di 1728 a 1731 å « Coléje lidjeûs » di Rome, èwou, èwou c' ki l’a riçî dès lèssons di Giuseppe Amadori (1670-1730). Sul’ timps do dêuzin.me voyadje, i rèsconture li violonisse Niccolò Jommelli èt Francesco Durante. I rèbague a Lidje, i d’vint dirècteûr dol catèdrale Saint-Lambêrt èt, è 1745, tchènon.ne impérial. Dispôye 1738, les mimbes dol famile Hamal dinint régulièremint dès « Grands concêrts di musike rèligieûse » a l’ôtèl di vile di Lidje Après dès margayes avou l’chapitre, c’èst s’nèveû et scolî tchènon.ne k’a pris l’place di maîsse du muzike do chapitre djusk’a l’dèstruction dol catèdrale è 1793.
Hommadje
La rouwe Hamal, au mitan di Lidje, rind hommadje au compôzeu
Pitits Rebanaedjes
Pondants et djondants des rebanaedjes 1964-1977
E 1964, li minisse di l' interieur d' adon, li Joseph Michel, a vlou sayî di rmete eshonne sacwantès ptitès comenes. Ci n' esteut nén sol dimande des djins. Metans, dins les ptits viyaedjes di l' Årdene, les comenes avént sovint bén l' moyén et i n' tinént nén a-z aler dner leus sôs a des pus gros viyaedjes ki n' estént nén si ritches.
Jean-Noël Hamal
Difoûtrinne hårdêye
Hamal, Jean-Noël Hamal, Jean-Noël Hamal, Jean-Noël
Pitits Rebanaedjes
Egzimpes di rebanaedjes e 1970
Pal lwè do 17 di djulete (Moniteur do 11 d' awousse) :
Rebanaedje Categoreye:Djeyografeye administrative
19 d' avri
Li 19 d' avri, c' est li 109inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 110inme po ls anêyes bizetes), avou 256 djoûs ki dmanèt co disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Scrijheu tchanteu compôzeu
thumb|Ferdinand Davaux, on scrijheu tchanteu compôzeu e walon On scrijheu tchanteu compôzeu, ene sicrijheuse tchanteuse compôzeuse (eto: èn oteur-tchanteu-compôzeu, ene oteure-tchanteuse-compôzeuse, c' est on tchanteu (ene tchanteuse) ki fwait totafwait lu-minme (leye-minme).
Cisse djin la scrît les tecses di ses tchansons (ele fwait do cåzaedjisse), eyet compôzer l' muzike.
ki tchantèt dins des ôtes lingaedjes
Categoreye:Muzike * * *
13 d' octôbe
Li 13 d' octôbe, c' est li 286inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 287inme po ls anêyes bizetes). I vos dmeure co 79 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
11 d' octôbe - 12 d' octôbe - 14 d' octôbe - 15 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Bunker
Bunker: bastimint pår ou a mitan eteré, refoirci (avou do beton, di l' acî) po tni bon minme conte les pus grossès bombes. Pus spepieuzmint, les bunkers sont des bastimints insi, fwaits påzès almands tins del deujhinme guere daegnrece. El Walonreye, onk des pus cnoxhous est l' bunker do Broûli, did yu çki Hitler lu minme a moenné li campagne di France e 1940.
Rouyot
thumb|on rouyot
On rouyot (on dit eto: wastea), c' est ene grosse ronde påstedjreye come en rowe, avou on trô e mitan, avou avou des gros bokets d' souke dins l' påsse, k' on magne voltî al Tossint et ås etermints. C' est èn amagnî tipike del Walonreye.
Li rouyot a l' minme påsse kel cramik, mins nén l' minme cogne.
Li rouyot dins l' foclore walon
Categoreye:Amagnîs et aboeres walons
Pépé
On pépé, c' est on tolu di foirt pitite taeye (on nin), ki rshonne a on nûton, mins bråmint pus metchant.
Categoreye:Tolus
Tobol (aiwe)
Tobol (rûsse: Тобол), c' est ene aiwe do Kazaxhtan eyet del Rûsseye, ki s' va egoler e l' aiwe d' Irtish a Tobolsk.
Categoreye:Aiwes d' Azeye
Simon de Harlez
Simon de Harlez a skepyî a Lidje diviè 1700 et î a morou e 1782. Il esteut signeur di Rabozêye et do ban d’ Fronveye. I dvént on tchenonne di Lidje et consyî do Prince Tchåle di Houte-li-Mont.
Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.
Ouve e walon
Avou de Cartier, Fabry et Vivario, i scrijha «Li voyaedje di Tchôfontinne».
Ouve culturele
Tos les iviers, i fjheut des raploûs di muzicyins et intelectouwels lidjwès, la ki les pîces do teyåte walon fourît compôzêyes.
Ôtès muzikes compôzêyes pa de Harlez
Il a co fwait cénk cantates:
Harlez Harlez
12 d' octôbe
Li 12 d' octôbe, c' est li 285inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 286inme po ls anêyes bizetes), avou 80 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
10 d' octôbe - 11 d' octôbe - 13 d' octôbe - 14 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Maladeyes des tchvås
Pådje moennrece so les maladeyes des tchvås
Les maladeyes des tchvås polnut esse rindjeyes sorlon les cåzes, u sorlon les organes la k' ele si rashiyèt.
Maladeye do sistinme didjestif
Categoreye:Årtisyince Categoreye:Tchivås * Tchivås
Jules Claskin
Jules Claskin (8 d' octôbe 1886-1926), c' esteut on fjheu d' arimés et on scrijheu d' tchansons e walon.
Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.
Ouve e walon
I n' a eplaidî k' ene ramexhnêye di s' vicant: "Côps d' saye" (1922).
I dna on fel côp d' noû al powezeye e walon, tot djåzant des sudjets di s' tins, eyet tot asprouvant li fjhaedje di libes vers (des vers avou on nombe di pîs nén todi l' minme).
Ses powinmes ont stî replaidîs pa Maurice Piron, e 1936 (Poèmes de Jules Claskin), pu e 1956 (Airs di flûte et autres poèmes).
Rilomêye
Jean Guillaume mete on vers da Claskin come adrovaedje d' onk di ses lives:
Çouci mostere bén k' i veyeut voltî li powezeye di l' ome.
Sourdant
Claskin Claskin
Canada ås coines
thumb|fleurs thumb|trukes thumb|li plante ki crexhe Li canada ås coines, c' est ene plante ahivêye po ses trukes, ki rshonnèt ås crompires mins avou bråmint des coines. Elle a des djaenès fleurs.On l' lome li topinambour. I s' sème dins les gangnadjes du tchèsse, po l' djîbî.
Helianthus tuberosus
Sitoelacêyes.
Les canadas ås coines a des djaenès fleurs, come li solea (Helianthus annuus), si près-parint. Come cisse plante la, i polèt crexhe 2,5 metes hôt.
Les canadas ås coines contnèt d' l' inulene (et nén d' l' amidon) çou ki les rind meyeus po les cis k' ont do souke.
Les canadas å coines estént foirt ahivés el Walonreye disk' al kimince do 20inme sieke.
No e des ôtes lingaedjes (nén co so Wiki)
Categoreye:Ahivêyès plantes Categoreye:Sitoelacêyes
16 di may
Li 16 di may, c' est li 136inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 137inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 229 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Ôtès djins
1983: Nancy Ajram
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
14 di may - 15 di may - 17 di may - 18 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Miyin-Hinri d' Bavire
vignette|Miyin Hinri d' Bavire, e 1658 Miyin-Hinri d' Bavire (F. Maximillien-Henri de Bavière, Alm. Maximilian Heinrich von Bayern) vina-st å monde li 8 di decimbe 1621 et mori l' 5 di djun 1688. I fourit prince-eveke di Lidje di 1650 a 1688.
Categoreye:Rilomés Lidjwès Categoreye:Principåté d' Lidje
Tchanteu
thumb|[[Vincent Delire]] thumb|Binde di ptits tchanteuses et tchanteu On tchanteu, ene tchanteuse ou tchantresse (di mestî), c' est ene djin ki tchante po wangnî s' crosse.
Gn a eto bråmint des tchanteus po leu plaijhi.
Mwaissès dnêyes
Sacwants tchanteus fwaiynut zels-minme leu tchansons. Des ôtes les cmandèt a des cåzaedjisses.
Sacwantès tchansons sont fwaites so des arimés k' egzistént ddja, avou des compôzeus ki scrijhèt des airs dissu.
Li tchanteu ki fwait totafwait lu-minme (scrire les tecses et compôzer l' muzike) si lome on scrijheu tchanteu compôzeu.
Gn a ene pådje tote seule po les tchanteus e walon.
sacwants ôtes
* Categoreye:Mestîs Categoreye:Tchansons
Guy Cabay
thumb|(2000) Guy Cabay a skepyî e 1950 a Poleur. C' est on tchanteu e walon.
I rcandja li djinre del tchanson walone, tot-z î adaptant li rite di djazz. Eto, il fourit spoté "li pus braezilyin des tchanteus walons". E 1983, il a stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone.
Di s' mestî, il est prof di conservatwere, a Brussele et a Lussimbork. Il est eto administreu al SABAM.
Hårdêyes difoûtrinnes
Cabay
Djedene
Li grande Djedene (Djèdène /ʤɛdɛn/, F. Gedinne), c' est ene rebanêye comene del province di Nameur, k' a dné s' no å canton li pus a nonne del province di Nameur.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Awes et hôteur
Djedene est dins l' bassin del Houye, pitite rivire ki rdjond Mouze dilé Djivet (so France) et k' est colnijheye a plaeces pås castors.
Istwere
Jacques d' Orchymont esteut signeur hôtin di Djedene, k' il a, diviè 1200, afranki al coutume di Ranwez. E 1236, Baudouin d' Orchymont confirmêye li coutume di Renwez, mins avou des amenadjmints po les djins d' Djedene. Ci coutume la a fwait plaece pus tård al coutume di Bouyon.
L' istwere di Djedene a stî assez ctapêye. Gn a k' a vey les eclaves ki les ptits viyaedjes avént dins les bwès d' Djedene.
Li tour do meynaire
thumb|Tour do Meynaire
A vey sol site del Croes-Schaye; c' est èn assimblaedje di 6 gros sapéns (des douglas di 80 ans), 3 pa 3 po fé 2 trepîs. Li prumî trepî est pôzé al tere et l' deujhinme est emantchî sol prumî, mins les pates al copete. I sont insi betchfessîs onk dins l' ôte. Djondant l' assimblaedje, gn a des dobès montêyes ki vont djusk' al copete, raclôses dins on tube di foitès tôles perforêyes po-z î vey clair.
Canton d' Djedene
Li canton d' Djedene si compôze di 3 comenes :
Îpe
Ene îpe (on dit eto: des îpes, ene yesse), c' est èn ekipaedje di cinse, po travayî l' tere.
Motlî
L' ovraedje di l' îpe si dit "passer les îpes", rahener (u ahener), u irper.
Istwere
Les prumirès îpes estént saetcheyes pa des boûs u des tchvås. Cwand on n' aveut pont d' biesse di haetchaedje, c' esteut cobén des djins, pår des comeres ki saetchént l' yesse.
Såme do rahenaedje
L' îpe sieve a passer so on tcherwaedje et dismantchî l' tere, tot rcatchant li smince s' il astchait. Sovint, on-z î passéve dipus d' on côp, sol longueur et l' lårdjeur do tchamp.
On pleut eto passer les îpes po rusteler les crouwås (divant l' uzaedje des towe-yebe, aprume les pånes. Adon, cwand l' îpe esteut bôrêye, on l' sorlevéve les îpes po ramasser l' påne.
Po les viyès îpes di bwès, cwand on-z aveut fwait l' måss, on pindeut les îpes après on meur del måjhone. L' alaedje a dmoré, come decoråcion, so des nouvès måjhons k' i gn a.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Tcherwaedjes et mårsaedjes Categoreye:Ekipaedjes di cinse
Vresse
Vresse (F. Vresse-sur-Semois) c' est ene rebanêye comene del Walonreye, dins l' province di Nameur.
14 d' octôbe
Li 14 d' octôbe, c' est li 287inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 288inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 78 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
12 d' octôbe - 13 d' octôbe - 15 d' octôbe - 16 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Jean-Pol Grandmont
thumb|right|120px|Jean-Pol Grandmont, diviè 1995
Hodimont (Vervî)
Hodimont, c' est èn ancyinne comene del Walonreye, k' a ddja stî rebanêye avou Vervî e 1930. Eto, i n' serè nén dins l' djivêye des ancyins ptits bans del Walonreye.
Jean-Pol Grandmont
Jean-Pol Grandmont, c' est on diccionairî do walon k' a vnou å monde e 1948 a Forire. I fourit l' prumî a-z aveur eplaidî on motî so les fis, k' il a fwait lu-minme, et ki rote dins l' sinse walon-francès et francès-walon, li motî d' Forire et d' Nåwinne (2001).
Matchurea des tchvås
Li matchurea des tchvås, c' est ene maladeye des tchvås cwand i fwait froed.
Jean-Pol Grandmont
Il a eto stî l' prumî a-z aveur atåvlé li linwe-ehåyaedje di tote ene troke biyolodjike, les tchampions del Walonreye (2004).
Hodimont (Vervî)
No di sacwantès plaeces di Hodimont
Situdiaedje des nos d' plaece di Hodimont: Jules Feller dins li Bulletin de la Société Verviétoise d'Archéologie et d'Histoire, 16, p. 156.)
Matchurea des tchvås
Senes del maladeye
Les rascråwés sont fayés et cacames; si n' magnèt i pus; i tossèt (on setch tossa); et il ont del nåze k' elzî court foû do muzea. Il ont sovint ene foite five (40-41°C)
Jean-Pol Grandmont
Dispu 2005, c' est on prumî bouteu so l' eciclopedeye Wikipedia, e walon eyet dins des ôtes lingaedjes. I scrît bråmint so les tchampions, mins eto so les viyaedjes del Walonreye, les rlomés Walons, les oujheas, evnd. Il eplaide eto beacôp des fotos k' il a saetchî lu-minme eyet a stî l' prumî a mete des loyéns viè des fitchîs son.
Ermeton-so-Bier
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Jean-Pol Grandmont
Il est mimbe del Rantoele.
Rossete (pexhon)
Ene rossete, c' est on pexhon des doûcès aiwes, k' a ene rossete coleur. Ele rishonne al vindwesse.
Stoelacêyes
thumb thumb|[[tcherdon d' ôr d' Espagne]]
Rossete (pexhon)
thumb|ene rossete
Stoelacêyes
Les stoelacêyes u compôzêyes, c' est ene famile di plantes, la k' les fleurs sont come des stoeles. Li pus cnoxhowe, c' est, sins manke, li magriyete.
Rossete (pexhon)
Cyprinus rutilus ou Rutilus rutilus.
Jean-Pol Grandmont
Di s' mestî, i boutéve å SHAPE a Castia.
Hårdêye divintrinne
Si pådje di bouteu so Wikipedia
Stoelacêyes
Sourdants
Categoreye:Familes des plantes *
Jean-Pol Grandmont
Hårdêye divintrinne
Grandmont
Rossete (pexhon)
Categoreye:Pexhons Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes
Årmonak e walon
Armonak e walon L' eplaidaedje d' årmonaks e walon esteut foirt al môde, dispu l' 17inme sieke.
Hesta (viyaedje)
Hesta (F. Herstal), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, el province di Lidje, divnou intité.
Årmonak e walon
El deujhinme mitan do 20inme sieke, les årmonaks walons n' ont pus stî si al môde.
Hesta (viyaedje)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Årmonak e walon
Estô, on-z a veyou ariver des calindrîs e walon.
Hesta (viyaedje)
Istwere
C' est a Hesta (ou avår la) ki Tchårlumagne åreut vnou-st å monde.
Årmonak e walon
Dispu l' 21inme sieke, gn a des årmonaks so les fis.
Hesta (viyaedje)
Economeye
C' est a Hesta ki s' trouve l' oujhene d' åres "Fabrike Nåcionåle" (FN).
Matchurea des tchvås
Cåzes del maladeye
Li prumire cåze pout esse li froed u on virûsse respiratwere des tchvås (gripe des tchvås, rinopeumoneye des tchvås). Mins ç' côp la, gn a des bactereyes ki s' î vnèt stitchî ki ça pout esse :
Categoreye:Årtisyince Categoreye:Tchivås Categoreye:Sistinme respirrece
Ermeton-so-Mouze
Ermeton-so-Mouze (F. Hermeton-sur-Meuse), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Astire, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Mierafiyaedje
Li mierafiaedje, c' est èn afiyaedje d' efant, ewou ki les loyéns avou les parints d' sonk di l' efant sont côpés, et k' les seus parints d' efant sont les cias ki l' ont afyî.
Å contråve, i gn a, e l' Beldjike et dins sacwants ôtes payis, li simpe afiyaedje: cwand on efant, å wårder ses parints d' sonk, sorlon li lwè et dvins les papîs, a stî aclevé pa ene famile, adon les parints d' aclevance el polnut afiyî pa simpe afiyaedje, on côp ki l' efant est grand. C' est çou k' on lome li dobe parintaedje.
Gaston Lucy
Gaston Lucy (1898-1986), sipoté Li Singlé, c' esteut on foclorisse et scrijheu e walon.
Ouve come sicrijheu
Il a ossu leyî on motî di 5-6.000 mots k' on-z eployive dinltins a Bive : li motî d' Bive.
Eplaidaedjes
Les bokets parexhous dins "Les Echos de la cité" sont wårdés å CIDWEL.
Bråmint des tecses ont stî ramexhnés e-n on sillabusse, tapé pa Yves Joblin, avou Gaston a ses costés, avou ene ortografeye tchoezeye pa zels deus.
Tos les ptits tecses ont stî riscrîts e Feller pa Louwis Baidjot après l' moirt da Gaston.
Afrike bijhrece
right|thumb|350px|Mape di l' Afrike bijhrece, e vete foncé: definixha ONU L' Afrike bijhrece (on dit eto : Afrike do Nôr), c' est les payis metous al Bijhe di l' Afrike.
Gaston Lucy
Eplaidaedjes
C' est l' minme Louwis Baidjot ki rtapa tos les mots scrîts hatche et matche dins des cayés di scole, po les rmete pa ôre alfabetike, et rexhe li motî d' Bive.
Afrike bijhrece
Payis metous e l' Afrike bijhrece
C' est : li Marok, l' Aldjereye, li Tunizeye, li Libeye, l' Edjipe. Li Moritanreye, po l' ONU, n' est nén metowe e l' Afrike bijhrece. Mins elle î mete, droldimint, li Soudan.
Gaston Lucy
Eplaidaedjes
Lucyin Mahin riscrijha e rfondou et ehåyî li seu roman da Gaston, Les Grignous, et l' fé parexhe dins l' Aberteke. Pierre Otjacques el riprinda dins l' mwaisse modêye, riscrît e sistinme Feller, et l' eplaidî so papî dins l' Coleccion Pårlaedjes do Teroe e 2013.