cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Colodion
On s' end a siervou e fotografeye, divant l' arivêye des setchès plakes.
Dins sacwants bateme di studiants, on meteut, al fén del ceremoneye, ene pougneye di colodion so les pårteyes des bleus, ki dvént dire troes côps en erote Come ça picive foirt, i s' alént laver do côp après.
Matsuo Bashō
Matsuo Bashō, c' est on Haycou powete e Djaponès.
Il a skepyî a Tokyo li 1644, ey a morou a Osaka li 28 di nôvimbe 1694.
Categoreye:Rilomés powetes
Fåbite al noere tiesse
thumb|måye, xhuflant, catchî dins on bouxhon thumb|frumele, al brune calote Li fåbite al noere tiesse u noere fåbite u franke fåbite u cocsante fåbite (les oujhleus el lomèt pus courtinnmint li cocsante u l' noere-tiesse), c' est ene fåbite k' acove e l' Walonreye, et ki tchante foirt bén.
Sylvia atricapilla
Discrijhaedje
Si noere calote li fwait ricnoxhe åjheymint, mins gn a ki l' måye k' end a ene sifwaite. Li frumele, leye, c' est ene brune.
Vicaedje
thumb|mape (2018) ki mostere bén l' aire di dmorance tote l' anêye (vete foncêye) el Flande ey e l' Hesbaye, mins li cwitaedje di l' ivier po l' Årdene Elle arive e l' Årdene (et dins tote l' Urope bijhrece, mitrinne et levantrece) e moes d' avri et-z eraler e moes d' octôbe.
Dins l' restant del Beldjike, e l' France et dins les payis del Mîtrinne Mer, ele dimeure tote l' anêye. Mins, avou l' reschandixhaedje del Daegne, si aire di dmorance a rmonté a Bijhe.
Les voyaedjeuses d' Urope vont ivierner e l' Afrike ey e Mîtrin Levant.
Elle vike dins les bwès avou des bouxhons, et pår dins les parks des veyes.
Ele magne des petches.
Ele xhufele cwand elle est adjokêye mins dins ene plaece k' on n' voet nén.
Końskowola
Końskowola, c' est ene pitite veye metowe sol sud-ess del Pologne.
Fåbite al noere tiesse
Dins les belès-letes e walon
Colas Dofrexhoe cåze di s' doûs tchant dins s' rilomêye tchanson «Leyîz m' plorer»:
Tchårlukin
thumb|Tchårlukin, portrait da Rubens Tchårlukin skepia a Gant li 25 di fevrî 1500 et mora a Cuacos de Yuste (e l' Espagne) li 21 di setimbe 1558)
Ecefalite do Nîl coûtchantrece
L' incefalite do Nîl coûtchantrece, c' est ene ecefalite (maladeye del tiesse) des tchvås ki sont hagnîs d' on picron k' edjîstrêye li virûsse do Nîl coûtchantrece. Li minme maladeye pout acsure les djins et les oujheas, copurade les pareys å coirbå.
Tchårlukin
Il esteut impreur do Sint Impire (1519-1555), dizo l' no di Tchåle V.
Tchanson e walon
🇱🇰 Djivêye di tchansons e walon thumb|viye tchanson ([[Harbouya)]] vignette|Tecse d' ene tchansonete so les femes Ene tchanson e walon, c' est ene tchanson ki les paroles sont pår e walon. Li ci (cene) k' elzès tchante divant les djins u fé des plakes avou, c' est on tchanteu e walon (ene tchanteuse e walon).
Ecefalite do Nîl coûtchantrece
thumb|Li rascråwant virûsse
Spårdaedje
Li maladeye provént d' Afrike. Elle a stî trovêye pol prumî côp e l' Ouganda e 1937, dins l' province do Nîl coûtchantrece, dins l' sonk d' ene djin k' aveut ene miete di five. Ça a stî eplaidî e 1940.
Końskowola
I gn a ene viye eglijhe catolike do 17inme sieke.
Tchanson e walon
Sacwantès viyès tchansons e walon ont stî rashonnêyes dins des lives di tchansons e walon.
Ecefalite do Nîl coûtchantrece
Cas dins les tchvås
Les prumîs cas dins les tchvås malådes ont stî discrîts e l' Edjipe e 1963.
Tchanson e walon
Istwere
Les tchansons e walon sont les pus vîs cnoxhous tecses e walon. Les prumires datèt d' aviè 1600.
E 17inme et 18inme sieke, gn a yeu eto les Noyés walons.
Ecefalite do Nîl coûtchantrece
Cas dins les tchvås
Li maladeye a stî ricnoxhowe e 1996 do costé d' Larache å Marok (94 tchivås, moulets et ågnes crevés et declårés a l' OIE).
10 di fevrî
Li 10 di fevrî, c' est li 41inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; i dmeure co 324 djoûs (325 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Ecefalite do Nîl coûtchantrece
Cas dins les tchvås
On l' a co on côp rdeclåré å Marok e 2003 todi dins les plinnes do Gharb (dilé Kenitra). So 9 tchivalrins. Li minme anêye, on-z a rveyou l' maladeye el France.
10 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Ecefalite do Nîl coûtchantrece
L' ecefalite d' esté / paralizeye do farink des tchvalidîs dins les Douccala, est ç' do Nîl coûtchantrece ?
Dispu les anêyes 1990, on a rescontré dins les viyaedjes des Douccala metous nén trop lon del mer ene maladeye nierveuse des tchvalidîs (tchivås, moulets, ågnes) ki l' cogne clinike li pus corante, c' est l' paralizeye del goidje. Mins gn a eto des cas d' ecefalite awiyante.
10 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
8 di fevrî - 9 di fevrî - 11 di fevrî - 12 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
Ecefalite do Nîl coûtchantrece
L' ecefalite d' esté / paralizeye do farink des tchvalidîs dins les Douccala, est ç' do Nîl coûtchantrece ?
Ele si voet purade del fén do moes d' djun disk' å moes d' setimbe.
10 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Ecefalite do Nîl coûtchantrece
L' ecefalite d' esté / paralizeye do farink des tchvalidîs dins les Douccala, est ç' do Nîl coûtchantrece ?
Li maladeye pôreut esse cåzêye på virûsse di l' ecefalite do Nîle coûtchantrece, k' on è rtrove des anticoirs dins l' sonk des tchvås dins des ôtès coines do Marok avou les minmes biyonaxhes.
10 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Ecefalite do Nîl coûtchantrece
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Tchivås Categoreye:Oujheas
Tchanson e walon
Rilomêyès tchansons e walon
Gn a des rlomêyès bates di tchanson e walon, come li Grand Pris del Tchanson e walon, k' a stî replaecî pal fiesse del tchanson e walon (a cmincî di 1999).
Remi-Henri-Joseph Cambresier
thumb|li prumî [[diccionaire walon.]] Remi-Henri-Joseph Cambresier skepia a Tchinnêye, li 8 di djun 1756.
27 di måss
Li 27 di måss, c' est li 86inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 87inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 279 po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
25 di måss - 26 di måss - 28 di måss - 29 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Tchårlukin
Mins il esteut eto rwè d' Espagne, oficirmint dizo l' no di Tchåle I mins cnoxhou purade come Carlos Quinto (Tchårlukin, Tchåle li cénkinme), eyet rwè d' Sicile, dizo l' no di Tchåle IV (1516-1558).
Remi-Henri-Joseph Cambresier
Nolu n' kinoxhe el date di s' moirt.
Di s' mestî, il esteut priyesse.
Il eplaida e 1787 on motî walon-francès ki poite di no. Ci fourit l' prumî diccionaire walon djamåy publiyî.
Categoreye:Diccionairîs do walon Categoreye:Ricwereus sol walon
Tchårlukin
Vicåreye
Il a vnou å monde a Gant, el Flande, eyet disk' e 1517 i fourit-st acleve åzès Bas Payis wice k' i fourit acsegnî da Adriyin d' Utraik, ki dvénrè pus tård li påpe Adriyin VI.
E 1506, après l' moirt da s' pa, Tchåle erita des Bas Payis eyet del Franke Conteye.
E 1515 il est dclaré madjeur, eyet s' ocupa do govienmint d' Flande.
Tchanson e walon
Rilomêyès tchansons e walon
Li tchanson e walon li pus cnoxhowe totavå, c' est li ptite gayole.
27 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Tchanson e walon
Rilomêyès tchansons e walon
Li cene k' a stî l' pus hôt dins les hit-parådes, c' est sins manke Djhan Pinson, k' a stî limero onk tot on tins e Kebek (divant Céline Dion).
27 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Tchanson e walon
Rilomêyès tchansons e walon
C' est ene tchanson e walon, li Tchant des Walons k' a divnou l' ime nåcionå del Walonreye.
Mårlå al longue cawe
vignette|Desséns d' zels e 1922. on mårlå al longue cawe (on dit eto canård-aronde, c' est on såvadje canård å long hatrea ki vike so les aiwes do Novea èt do Vî Monde. Il a deus longuès plomes ki lî vnèt foû del cawe. Did la li no : canård-aronde.
Tchanson e walon
Sacwantès rlomêyès tchansons e walon
🇱🇰 Djivêye di tchansons e walon
Hårdêyes difoûtrinnes
*
Tchårlukin
Vicåreye
Al moirt di s' grand-pere Ferdinand, li 30 di may1516, Tchåle divént rwè d' Castile, avou s' mame, ey eriter avou l' Aragon, li Navare, Grenåde, Naples, li Sicile, li Sardegne eyet les teritweres espagnols d' Amerike.
E 1519, al moirt di s' grand-pere Macsimilyin, il erita co des teritweres des Hazbours en Otriche et fourit eléjhou impreur do Sint Impire Romin Djermanike.
I s' maria avou l' infante Izabele, li sour da Djihan III do Portugal, ki s' aveut maryî ene miete divant avou Catrene, li sour da Tchåle.
Tins di s' ringne Tchårlukin fjha cwate côps l' guere siconte Françwès I d' France, ki lu avou djéryive après l' tite d' impreur.
Li prumire si fjha å nôr di l' Itåleye di 1521 a 1526; Tchårlukin prinda l' redjon d' Milan eyet bate et fé prijhnî li rwè francès a Paviye e 1525, eyet l' foircî a siner l' Traité d' Madrid, kel France î rnonce a prinde des teres å nôr di l' Italeye.
Mins on côp rlåtchî, Françwès va rnoyî l' traité.
Come impreur do Sint Impire, i priya Martin Luther al diyete di Worms e 1521, lyi waerantixhant l' liberté s' i vneut. Li minme anêye, i codåna Luther eyet ses sujheus, mins ocupe avou ds ôtes problinmes, i n' ariva nén a-z arester li protestantisse.
Di 1524 a 1526 i gn ourit on revintaedje di payizans e l' Almagne, eyet l' askepiaedje del Ligue di Schmalkalden (lutheryinne); Tchårlukin leya di pus a pus li responsåvisté des afwaires almandes a s' fré Ferdinand.
Tins del deujhinme guere siconte del France (1526-1529), ses tropes ont sacadjî Rome e 1527, oblidjant l' påpe Clemint VII, k' esteut aloyî a Françwès I, a s' refudjî e tchestea di Sant Angelo; çoula lyi fjha kékès rujhes, mins lyi permeta eto d' espaitchî kel påpe anulaxhe li mariaedje da Hinri VIII d' Inglutere avou Catrene d' Aragon, k' esteut si matante.
En 1529, li Traité d' Cambrai, siné avou l' France, eyet li Påye di Bårçulone, sinêye avou l' påpe, acertinît Tchårlukin come impreur et lyi permete di wårder les teres prijhes e l' Itåleye.
E 1530 il est finålmint coroné impreur pa l' påpe.
Des anêyes å lon, Tchårlukin s' bata eto siconte di l' Impire Otoman eyet s' sultan, Soleymane li Magnifike; les espedicions otomanes el Mitrinne Mer mançant les possession des Hazbours eyet l' påye dins l' Urope coûtchantrece.
Tins del troejhinme guere inte li France eyet Tchårlukin (1535-1538), ci-ci wangna ene impôrtante bataye siconte des Otomans a Tunisse, mins e 1536 Françwès I s' aloya avou Soleymane siconte di Tchåle.
E 1538 Françwès dva siner l' Treve di Nice po mete fén al guere.
L' anêye shuvante Tchårlukin s' aloya avou Hinri VIII et foircî l' France a siner l' Påye di Crépy On pô pus tård Tchårlukin sina ene påye avou ls Otomans.
E 1545, l' adrovaedje do concile di Trente måke li cmince del siconte-rifôme eyet Tchårlukin wangna kékès princes do Sint Impire al cåze catolike.
Il ataca eto li Ligue di Schmalkalden e 1546 et disfé Djihan-Fredrik di Sacse et egayoler Filipe di Hesse e 1547.
Al Diyete d' Augsbourg, e 1547, il askepia on compromis doctrinå, k' i pinsa convénreut ossu bén åzès catolikes k' åzès protestants.
E 1548, i fjha des dijh-set provinces des Bas-Payis ene intité diferinte ossu bén del France ki do Sint Impire.
E 1556, Tchåle abdica di ses fonccions, i dna si impire personel a s' valet Filipe II d' Espagne eyet li Sint Impire Djermanike a s' fré Ferdinand, eyet s' retirer dins on moustî a Yuste, e l' Espagne, wice k' i mora-st e 1558.
Tchårlukin dins les belès letes e walon
Tchårlukin est on persounaedje di sacwantès fåves do vî vî tins e walon; i rprezinte li rwè, foirt malén, mins ki des ptitès djins, come on hierdî, polnut esse ossu sûteyes ki lu.
Egzimpe di fåve do vî vî tins avou Tchårlukin
Aiwe do Radea
L' Aiwe do Radea u Aiwe d' Eure, c' est ene corante aiwe del Walonreye.
Sourdant
Categoreye:Aiwes del Walonreye
Ostraleye
L' Ostraleye, c' est on dislaxhî payis, el pus grand d' l' Oceyaneye.
Mwaisse veye : Cambera
Ôtès grandès veyes : Sidney, Melbôre (Melbourne)
Manoye : dolår ostralyin (AUD)
Lingaedjes :
Djenerålté
C' est ene grande iye, avou diferins climats, del wastene al fwestreye tropicåle.
Grandès veyes
Les nos sont leyîs e-n inglès, åré il egziste on ratournaedje e walon :
Istwere
Colnijheye des Inglès. Elle fwait co pårteye do Comenwel.
Divnowe republike e ….
Politike
Deus grands pårtis, socialisse et wårdiveus, come e l' Inglutere.
Agricoûteure
Rilomêye po si aclevaedje di bedots.
Categoreye:Payis Categoreye:Oceyaneye
Cawete -in
In Li cawete -in, c' est ene moite raptitixhante cawete. C' est ene dobe rifondowe del cawete -én, k' on trouve dins les mots ki n' ont nén stî ramexhnés e 20inme sieke, dins les payis la ki l' betchfessî én si prononce "ẽ" u "e" (sicrijhas Feller "én" u "é").
Li femrin, c' est l' cawete -ene.
Gn a eto li minme cawete el toponimeye, mins ki n' a nén todi ene sifwaite etimolodjeye.
Dobès cawete
Li cawete -in pout s' loyî a des ôtes cawetes po fé des dobès cawetes.
Christian Thirion
thumb|(e 2016) Christian Thirion, ki s' no d' pene, c' est Li Blawete, c' est on scrijheu e walon, et on dessineu po s' plaijhi.
Ouve e walon
Il a cmincî pa-z eplaidî des ratournaedjes di fåves da Lafontinne dins les ptitès gazetes.
Diviè 2013, i cminça a scrire e walon so les rantoeles di soçnaedje walon-cåzantes, aprume Fesse-bok.
I scrît purade des fåves eplaideyes eto dins l' Rantoele-gazete, dispu 2015. Li coirnêye si lome «Les crakes del Blawete». Adon-pwis, eto des imådjes po rire avou des tecses e walon (dispu 2018).
Il adjinçna ene après-nonne walone a Bhô ey a Gouvi pol fiesse ås lingaedjes walons e 2015.
Il a-st amonté ene copinreye a Gouvi e 2017. Cisse-ciale a rcandjî d' cogne et divni on cåbaret walon a Limerlé e 2021.
Ses idêyes
Il esplica ses idêyes sol walon e ratacaedje d' ene Rantoele-gazete.
Sourdant
Thirion
Saif Ali Khan
Saif Ali Khan, c' est èn acteur do cinema indyin.
Khan Khan
Marcel Meulemans
Marcel Meulemans, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî a Sint-På li 14 di setimbe 1898.
I mora li 19 di måss 1984.
Relî dins «Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne».
Meulemans Meulemans
Ciclisse
Li ciclisse, c' est li spôrt k' a-st a vey avou les coûsses a velo.
Motlî
🇱🇰 Jean Goffart : Le wallon dans le monde sportif (avec petits lexiques sur el fotbal (le football), el djeu d' bale (la balle pelote), les pidjonisses (la colombophilie), les coureus a vèlo (le cyclisme''); divins: Qué walon po dmwin ? Quorum, 1999, p. 138-142.
Mots des ciclisses dedja studyîs sol Wiccionaire
Categoreye:Spôrt *
2 d' awousse
Li 2 d' awousse, c' est li 214inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 215inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 151 djoûs dmorant po disk' al fén d' l' anêye.
Maladeye di l' intche (cascagnî)
Categoreye:Maladeyes des plantes Li maladeye di l' intche des cascagnîs, c' est ene maladeye des cascagnîs ordinaires cåzêye pa deus tchampions microscopikes, del sôre Pḧytospora (Phytophthora cambivora eyet Phytophthora cinnamomi).
2 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Maladeye di l' intche (cascagnî)
Li schoice di l' åbe divént noere come di l' intche, pa plakes, å cmince.
Les ptitès coxhes del copete di l' åbe souwèt les prumires.
Betchfessî oe
Li betchfessî OE, c' est on betchfessî scrijha ki rascove des mots ki s' prononçnut foirt diferinnmint totavå l' Walonreye, mins aprume avou li son eû (/øː/) so Lidje ey ene pårteye del Basse Årdene, avou l' son "wè" (/wɛ/) après Nameur et Tchålerwè, avou l' son è (/ɛ/) so tot l' corin del Walonreye (Cînè, Bastogne, Dinant), et co brâmint des ôtes pitits prononçaedjes pus stroet oyous.
2 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
31 di djulete - 1î d' awousse - 3 d' awousse - 4 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
Maladeye di l' intche (cascagnî)
Ståraedje djeyografike
Li maladeye est cnoxhowe el France ey e l' Itåleye.
2 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Betchfessî oe
Sacwants piceures
Li betchfessî "oe" est enimådjî dins l' fråze djeu d' mot ki fwait ôre li mot francès "couille" s' elle est prononceye a môde di Lidje.
Maladeye di l' intche (cascagnî)
Ståraedje djeyografike
Li maladeye a distrût tote li culteure des castagnîs dins sacwants contrêyes, come les Cevenes, el France.
2 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Betchfessî oe
Sacwants piceures
Li betchfessî oi si s' mete måy al tiesse d' on mot, mins s' pout ritrover å coron do mot (cawete -oe, sacwants codjowas come "dji voe")
Maladeye di l' intche (cascagnî)
Espaitchance
Si on leye djårner les såvadjès cascagnes, et rgrefer des "castagnîs d' corti" dsu, l' åbe est aschouwé disconte do Phytospora.
Betchfessî oe
Sourdants do betchfessî OE
thumb|live avou l' tite avou li scrijha oè do sistinme Godenne Li scrijha OE a stî eployî dispu 1200, mins nén po reprezinter li betchfessî OE : (pa côps avou deus ponts):
Istwere do betchfessî "oe"
Les mots avou l' betchfessî "oe" prindnut leu prononçaedje diviè l' 14inme sieke.
Istwere do relijhaedje di OE
Les mots scrîts e rfondou avou OE avént stî rfondous avou wè (1994) pu avou eu (1996).
C' est J.P. Hiernaux k' atåvla l' betchfessî OE e 1997.
OE Categoreye:Sons et letes do walon
Rose-Marie François
thumb|(e 2009) thumb|Riçuvant li pris del Kiminålté Walonreye-Brussele (2021) (deujhinme a hintche) Rose-Marie François a skepyî li 31 d' octôbe 1939. C' est ene sicrijheuse di powezeye, di romans et d' pîces di teyåte e picård.
Ele note l' accint d' après Bådoû (Douvrègn-Bôdoûr).
Ella a rascodou des Pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 2007, 2015 eyet 2021.
Elle sicrît eto e francès, et prezinter des monolokes di ses prôpes tecses.
Di s' mestî ele esteut prof di sgondaire et d' univ.
11 di fevrî
Li 11 di fevrî, c' est li 42inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; i dmane co 323 djoûs (324 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Rose-Marie François
Ès waibe
11 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Rose-Marie François
Francois
11 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
9 di fevrî - 10 di fevrî - 12 di fevrî - 13 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Protestantisse
Il a skepyî e 17inme sieke, des acsegnmints da Martin Luther eyet Djihan Calvin.
Motlî
On curé protestant si lome «on pasteur». Davance on djheut: «on predicant».
Ene eglijhe protestante si dit: «on timpe». Gn a sovint k' on tot ptit clotchî.
Coxhes do protestantisse
Les temoens d' Djeyova ni sont nén contés come protestants
E l' istwere del Walonreye
Li protestantisse s' a diswalpé e minme tins ki dins les payis djondants. Mins, come pårteye do Sint Impire Romin Djermanike, les Walons vont esse sometou a ene lwè ki dit ki li rlidjon des sudjets doet esse li ci do mwaisse do payis. Ostant li principåté d' Lidje ki les Bas Payis espagnols, leu tchîf est catolike. Adon, li protestantisse ni s' a sepou edjîstrer foirt e l' Walonreye. Portant, il esteut co bén accepté a Spå, la k' les protestants walons passént divant di fure so l' Almagne.
Dins les belès-letes e walon
Troes des pus vîs tecses e walon provnèt des margayes inte protestants et catolikes:
Rilomés walons protestants
Jean Dumont
Categoreye:Crustinnisse *
Les nutes di måle lune (plakes di muzike)
Les nutes di måle lune, c' est l' tite d' ene boessete avou deus stroetès plakes des Droles di Lodjeus k' a vudî e 2016.
Sourdant des tchansons
Li cåzaedjisse et compôzeu di bråmint des tchansons, c’ est Djhan-Pire Vervî.
Mins gn a eto des airs rifwaits so des scrijhaedjes di mwaisses powetes walons, Louis Lagauche (deus côps) eyet Joseph Duysenx. Ci-cial clôt l’ schôtlêye avou ene tchanson d’ sôlêye, nén pikêye des viers, xhinant ene rilomêye compôzucion francesse « Sur le seuil de ta porte ».
Les tchansons
N a deus côps onze tchansons, 21 noveles ey ene riprinjhe (« L’ andje ki pindeut l’ aiye »).
Li prumire tchanson rind bon dvwer å teyåte e walon. Li tite, c' est « Li vî teyåte ». Li tchanson est etcherpeté avou les tites di totes sôres di pîces k’ ont stî djouwêyes å Triyanon d' Lidje. A ricnoxhe tola:
Amour
L’ amour rivént sovint, come di djusse. Dins « Ele » (ene tchanson ki rvént deus côps, li deujhinme a môde « bossa nova »), c’ est ene djonne feye ki n’ pinse måy å leddimwin: Ele mete ses lepes so les cenes d’ onk ki « djåze di davance » et rire di ses sovnances.
Pu gn a l' paskeye di ci vî hanteu d’ tertotes, mins nén foirt amiståve avou les cmeres:
Tot å rvier, n a l’ ci ki n' nd a hanté nole, et k’ a atchté ene pope di cawoutchou (di resconte) po « fé des timpesses å mitan des linçous ». Disk’ å djoû ki... i trawe li pope d' on tchén d' cigarete nén distindowe.
Ôtes tinmes
Djan-Pire n’ est nén tchitche di tinmes. On va trover des tchansons:
Li tchanson k’ a dné l’ tite å scrinea, c’ est « Li måle lune », la k’ on mousse e-n on monde di macrales et d’ grimancyins.
Minme airance dins « Plaijhante famile » (do Lagauche), wice ki l’ tchanteu vout hanter avou ene feye ki ses parints et atnants fijhèt åtoû des moirts.
Efets foû tchanson
Dins deus cas, on ôt ene langue etrindjire, ki c' est do malgache, dit på guitårisse del binde, Paul Talbot.
Gn a ossu l' cene dal tchanteuse des Droles di Lodjeus, Gilberte Matina, ki dit ene ricete di macrale.
Tchantaedje
Ci côp cial, c’ est Jean-Pierre Darras ki tchante tote les tchansons. Gilberte Matina etervént dins deus tchansons « tchanson po Jean-Pierre » et « les potches vudes » (vwès padrî).
Sourdants
Categoreye:Plakes di muzike e walon
Michelle Bachelet
thumb|(2015) Michèle Bachelet, c' est ene politicresse tchilyinne, k' a stî prezidinte di s' payis, pu passer a l' ONU.
Ele sikepia li 29 d' octôbe 1951.
Dins les scrijhaedjes e walon
On djåze di leye dins l' Rantoele 98 come prezidinte del Tåvlotêye des Abondroets del Djin a l' ONU, cwand ele meta å vôte ene inkete so des moudes disconte l’ umanité a Gaza e moes d’ may 2021.
Joseph Selvais
thumb|té k' veyou dins [[Raboulets (gazete éndjolike)|Raboulets]] Joseph Selvais, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Emtene-dilé-Inguezêye e 1932.
I sicrît dins les Cahiers Wallons dispu 1990, tot notant l' accint d' Emtene-dilé-Inguezêye.
Il est eto SLLW-î (il î a moussî e 2001).
Il esteut prof di latén-grek di s' mestî.
1512
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Joseph Selvais
Si ouve
I scrît del prôze, a pårti d' ses sovnances, mins avou des rcwerances po bén adjinçner si spoûle.
Ses scrîts ont stî rashonnés on live eplaidî el pitite coleccion di l' SLLW, «Paskeyes di tos les djoûs» eplaidî e 2014.
1512
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Joseph Selvais
Si stîle
I respectêye spepieuzmint les rîles di croejhete des Relîs Namurwès.
1512
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Joseph Selvais
Si stîle
Il eploye voltî les arinnoes dins ses diyalokes, po-z esse li pus près possibe do cåzaedje podbon des Walons del mitan do 20inme sieke.
1512
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Joseph Selvais
Si stîle
I plaece ses persounaedjes dins l' monde reyel del Walonreye di 1945 a 2010. Cwand des persounaedjes la n' cåzèt nén walon i rind les pårlaedjes e francès.
1512
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Joseph Selvais
Si stîle
Dins les dvizaedjes e walon, i n' cwirt nén après des noûmots, mins prind les mots ou ratourneures francesses ki les walon-cåzants d' adon dijhént podbon (barbecue, phénomène de societé)
1512
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Joseph Selvais
Riscompinses
Il a yeu l' pris del veye di Lidje e 2014.
Hårdêyes difoûtrinnes
Selvais Selvais
13 di fevrî
Li 13 di fevrî, c' est li 44inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; i dmeure co 321 djoûs (322 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
11 di fevrî - 12 di fevrî - 14 di fevrî - 15 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Ståcion (Hamtea di Mårciene)
Ståcion ([FR] Marchienne-au-Pont Gare), c' est èn hamtea avou bråmint d' måjhones å Coûtchant. Mins nerén, li Levant, c' est puvite on zonigne. I si trouve a Mårciene, al limite avou l' Moncea-so-Sambe eyet Dårmè.
Edroet
<mapframe latitude="50.412907" longitude="4.400432" zoom="14" width="298" height="219" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 4.4138238431332875,         50.43418435317207        ]      }    }  ] }
Bastimints
I gn a cåzumint k' des ujhenes å Levant d' èç' hamtea la. Les ôtès bastimints d' ci costé la, c' est des måjhones. Tenawete, c' est drola k' on ertrove el Rockerill : ene soce d' muzikeus tchålerwetresse.
Transpoirt
Gn a ene ståcion då ledjir metro al Providance. On tchimwin do RAVeL passe rola, tot-z estant å long di Sambe. Po les otos, li N90 passe rola eto. Elle vént di Mont, passe pa Tchålerwè po daler disk' a Nameur pu Lidje.
Mårciene
Mårciene (la-minme Mârciène ; F. Marchienne-au-Pont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.
Sint Houbert
Il a morou a Laken l' an 727 d’ awè toumé al valêye di si tchvå.
Vicåreye
C' esteut on nôbe, d' Akitinne, ki moennéve ene veye di ribotes après les tchesses.
Il a stî eveke di Lidje, did la ès no eternåcionå d' Houbert di Lidje.
I fourit disteré e ses rlikes evoyeyes a Sint-Houbert e ... Li viyaedje d' Andaedje s' a lomé adon "Sint-Houbert".
Il est rlomé po rweri les djins ki s' ont fwait hagnî pa on tchén araedjî.
Sourdants
Houbert
Anêyes 1490
14inme sieke | 15inme sieke | 16inme sieke
anêyes 1470 | anêyes 1480 | anêyes 1490 | anêyes 1500 | anêyes 1510
1490 | 1491 | 1492 | 1493 | 1494 | 1495 | 1496 | 1497 | 1498 | 1499
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Foices Årmêyes Revintreces del Colombeye
Categoreye:Colombeye Categoreye:Mouvmints revinteus Categoreye:Terorisse Les Foices Årmêyes Revintreces del Colombeye, mî cnoxhowes sol sigue F.A.R.C. (Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia), c' est ene årmêye revintrece ki lûte disconte do govienmint del Colombeye, dispu 1964.
Elle est rwaiteye pås govienmints come ene soce terorisse. Zels, i s' definixhnut come on mouvmint revolucionaire comunisse, marcsisse-leninisse. I dijhnut k' i vlèt fok diminouwer les diferinces di ritchesse dins l' payis.
Les FARC contrént inte 12.000 eyet 17.500 sôdårds.
I sont mwaisses so on grand boket del Colombeye (dipårtumints di Putumayo, di Huila, di Nariño, del Cauca et del Vå del Cauca).
Po s' ecwårler, i fjhèt payî les industreyes et culteures (etur leyes li cene del coca) dins les redjons k' i controlèt. Et apicî des ostaedjes.
Les FARC et les ostaedjes
Les FARC apiçnut sovint des ostaedjes, et les rinde si on lzî paye ene rançon. I dennut 8 moes al famile po vierser les çanses. Ôtmint, les ostaedjes sont-st ahessîs. Et s' fåt i co payî 20 miyons d' pezosses (a pô près 9.000 dolårs) po raveur li coir. E 2006, les FARC årént touwé insi 45 djins.
Des ôtes ostaedjes, come Ingrid Betancourt ont stî scrotés a cåze di råjhons politikes. End a 58 di sfwaits, ki les FARC volèt discandjî avou 500 revinteus, prijhnîs do govienmint.
E 2006, les FARC wårdént a pô près 1.100 ostaedjes.
Sourdant
<References/>
Tchimins d' fier
Les tchmins d' fier, c' est des voyes fwaite po-z î fé aler des tréns.
Motlî
Les tréns alèt d' ene gåre a l' ôte
Istwere
Il ont-st ataké e 19inme sieke e l' Grande-Burtaegne, la k' on a basti les prumirès machenes di trén. Li Beldjike esta li deujhinme payis a-z astaler ene voye, di Brussele a Malene, e 1866.
Manaedjmint des tchmins d' fier
Divinltins, les tchmins d' fiers estént manaedjî pa ene societé nåcionåle, ene po tchaeke payis. Asteure, li societé d' Estat rwaitant åzès tchimins d' fier el Beldijke est l' SNTB (Societé Nåcionåle des Tchimins d' fier Bedje).
E 21inme sieke, ene pårteye di l' ovraedje a stî rlaixheye a des sortraitants.
Léon Hector
Hector, Leon
Léon Hector (1885-1982) a scrît dins les 3 limeros di l' antolodjeye do payis do Tchestea, Cåzans walon. C' esteut eto on rcwereu so l' istwere do payis d' Libråmont. Il esteut curé di s' mestî.
RAVeL
Li RAVeL est on acronime då francès : Réseau Autonome de Voies Lentes ([WA] Otonome Rantoele des Londjinnes Voyes). Li RAVeL est prezint e Walonreye ey aveut stî askepyî e 1995.
Principåles
No des voyes (Kiminçmint - Fén)
Eternåcionales voyes
No des voyes (Principåles comenes walones)
Èç n' est nén co Framriye (tchanson)
Ec n est nen co Framriye thumb|air et mwaisses paroles do prumî coplet Èç n' est nén co Framriye (li mwaisse sicrijhaedje, c' est Èn c' est nî co Framrîe), c' est ene rilomêye tchanson e walon, sicrite pa Joseph Dufrane, e picård borin di Framriye.
Li tecse est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron, l' air et l' cåzaedje dins l' tchansonî des Relîs. On rtrouve minme cisse tchanson la dins des lives di tchansons e francès (del Walonreye).
Li tinme pout esse racourti come çouci :
Hårdêye difoûtrinne
Cåzaedje del tchanson e rfondou walon
Troufe
thumb|Des troufes metowes a setchi Li troufe, produt di dismantchaedje sins air des plantes des fagnes dins tere, et ki pout siervi po s' tchåfer u come ansene pol l' cortiaedje.
Li plaece k' end a si lome troufire ou troufreye; copurade trouflire si on-z î troufele.
Les cis k' alént fé les troufes si lomént les troufleus; li såjhon d' trouflaedje si loméve li troufåjhe (trouflâye).
Les produts do trouflaedje : les troufes (briketes) et les hotchets u mitchots.
Skepiaedje des troufes
Li troufe del Walonreye a cmincî a s' fôrmer après l' dierin trevén ås glaeces, dj' ô bén, la a pô près 10.000 ans.
Les plantes ki vont divni del troufe, c' est bråmint les mosseas d' fagne ou blancs mosseas et tchitchoûles.
Li crexhåjhe do lét d' troufe est a pô près di on milimete l' an. Les pus parfondès plaeces, el Hôte Fagne, les hoteas d' troufe sont 7 a 8 metes sipès. Mins on n' troufele djamåy ki so 2 metes di hôt.
Et, si l' terén est pår trop plat, on va co moens fond. C' est çou k' on lome les platès fosses.
Istwere del troufelreye
On vout k' on åye dedja trouflé el Campene, viè 1300, mins çoula n' a nén stî prové. Sol Fagne on est seur ki les troufleus et troufelresses estént e l' ovraedje e 16inme sieke poy ki i dvént rinde li déme al Principåté di Ståvleu-Måmdey (papîscrît di 1584).
Novele tchanson disconte des predicants (vî scrijhaedje)
Li Novele tchanson disconte des predicants, ki l' tite e vî walon, c' est "Novelle chanson di danse de predican forquite qui vole dare leu naren so le purlog del catholik cité di lig", c' est on vî scrijhaedje e walon disconte do protestantisse a Lidje.
Troufe
Istwere del troufelreye
Pocwè a-t on cmincî a troufler ? Paski l' bwès cmincive a esse råle. Pocwè ? Paski des hopeas abominåbes di bwès ont stou tcherbinés po l' industreye do fier.
Novele tchanson disconte des predicants (vî scrijhaedje)
Li tecse est rindjî å l° 6 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "Contre les prédicants".
Troufe
Såjhon
Po-z ataker d' troufler, faleut esse seur k’ i n’ ridjalreut pus. C’ est po çoula k’ el trouflåjhe ni cmincive k’ aviè l’ 10 di may.
Novele tchanson disconte des predicants (vî scrijhaedje)
Mwaissès dnêyes
I date di dvant 1650.
Troufe
Såjhon
thumb|Feu d' troufe thumb|Li troufreye do Brackvenn a [[Neyåw]]
Novele tchanson disconte des predicants (vî scrijhaedje)
Sourdant
Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Protestantisse Categoreye:Principåté d' Lidje
Fernand Verkin
Fernand Verkin, c' esteut on scrijheu e picård (di Mont).
Troufe
Såjhon
Les trouflaedjes divént esse tot fwaits pol 10 di djulete. Mins on pleut co rtcheryî les briketes del fagne aviè les manaedjes disk' å moes d' octôbe.
Fernand Verkin
Il aveut skepyî a Lande (Londe, Landen).
I mora a Oderguem li 19 di setimbe 1955.
Troufe
Sacwants chifes
Tchaeke berwetêye aveut 24 troufes po èn ome, 16 a 20 po ene comere.
Vexhote
Ene vexhote, c' est ene pitite bouyete ki s' fwait sol pea dins sacwants efouwaedjes.
Troufe
Sacwants chifes
On sté d' 15 metes å Gros Tera a Zôrbrôte poleut dner 2000 a 2500 troufes. Et on bon troufleus avou des felès berwetresses polént abate deus stés so ene djournêye (kiminceye di ttå matén et fineye a l' anuti).
Fernand Verkin
Verkin
Vexhote
Dins les ploketes
Totes les maladeyes des biesses et des djins cåzêyes pa des plocvirûsses kiminçnut pa des ptits botons (spiteure) ki divnèt des vexhotes, pu des ptits abcès, adonpwis, des crapes.
Troufe
Sacwants chifes
On-z a trouflé a Zôrbrôte dispu l' 17inme s. disk' e 1972. Tchaeke manaedje broûléve di 15.000 a 20.000 troufes tos ls ans.
Vexhote
Dins les ploketes d' aiwe
Dins les ploketes d' aiwe, ele divnèt docô des ptitès crapes.
Rastrind, saiss ! (tecses)
thumb|coviete, avou ene rimarke sicrîte e walon ki dene li manire d' aidî les radiowisses, ey on côde-cwåré po Rastrind, saiss ! (Rastrind, sés′ ), c' est on live ki rashonne tos les biyets d' oumeur ki Bernard Van Vynckt dijheut tos les londis so RCF Sud Belgique, li coxhe walone d' ene radio crustinne francesse.
28 di måss
Li 28 di måss, c' est li 87inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 88inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 278 longs djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Troufe
Sacwants réglumints
(todi po Zôrbrôte)
Rastrind, saiss ! (tecses)
Il a vudî e moes d' nôvimbe 2020, eplaidî pa ene S.N.R. lomêye «#Namur inc.»
Troufe
Sourdants
Categoreye:Sôres di tere Categoreye:Enerdjeye Categoreye:Viyès tecnikes Categoreye:Raspepyîs årtikes
Rastrind, saiss ! (tecses)
Mwaissès dnêyes
Les cåzaedjes eplaidîs, c' est les cis evoyîs dispu li 23 d' måss disk' å 21 di setimbe.
28 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Rastrind, saiss ! (tecses)
Mwaissès dnêyes
Il a stî imprimé e l' Pologne, sins limero ISBN.
28 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
26 di måss - 27 di måss - 29 di måss - 30 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Rastrind, saiss ! (tecses)
Mwaissès dnêyes
Tos les scrijhaedjes e walon sont sol pådje di droete, avou leu ratournaedje e francès vizon-vizu.
28 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Freddie Mercury
thumb|Mercury (1977) Freddie Mercury a skepî li (Farrokh Bulsara; Gujarati: Pharōkh Balsārā‌;) 5 Setimbe 1946 - 24 Moes d' nôvimbe 1991.
Rastrind, saiss ! (tecses)
Mwaissès dnêyes
Tchaeke cåzaedje est raloyî a on fitchî odio oyåve so les fis pal voye d' on côde-cwåré.
Li live n' a pont d' pris d' vinte, mins on pout evoyî ene dringuele so on conte del radio RCF.
Contnou pådje pa pådje
(…) (…)
Oudè
Oudè ([FR] Houdeng-Aimeries), est on pitit ban d' El Lovire, e Province do Hinnot.
Vexhote
noerès plokes
3 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
1î d' awousse - 2 d' awousse - 4 d' awousse - 5 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
Vexhote
Categoreye:Medcene Categoreye:Senes des maladeyes Categoreye:Diermolodjeye
3 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Rastrind, saiss ! (tecses)
Shuvance
Les biyets d' oumeur des samwinnes d' après seront-st eplaidîs dins on deujhinme tôme k' a moussî foû e 2021.
Alére
Lucien Mahin, «Rastrind, saiss !», l° 97, bontins 2021. Li tecse est lijhåve eto vaici (so Wikisourd).
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Lives e walon
Djolimont (El Lovire)
Djolimont (fr. Jolimont), c' esteut on hamtea d' Sint-På, asteure onk des viyaedjes d' El Lovire, e l' province do Hinnot.
thumb
Istwere
Li hamtea divént cnoxhou long et lådje e 1886 — èn an après li skepiaedje do Pårti des Ovrîs del Beldjike — paski c' est la k' a stî basteye li prumire måjhon do peupe.
Asteure, gn a la ene grande clinike.
Tuzance walone
Gn ava dipus d' on scrijheu e walon k' a skepyî u crexhou a Djolimont.
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
L' aclevaedje des bovrins a Djåçlete (live)
thumb|coviete Li live Gaziaux so les bovrins ki l' tite, c' est L' aclevaedje des bovrins a Djåçlete, e francès L' élevage des bovidés à Jauchelette, c' est on live d' inketes so l' aclevaedje des rodjès biesses emon des temoens do payis d' Djodogne da Jean-Jacques Gaziaux.
Il a stî eplaidî e 1982.
Li tcherpinte do live est e francès, po prezinter les temonaedjes e walon. C' est l' prumî di tote ene rîlêye di sfwaits lives. Ci-cial esteut ene grande pårt di s' memwere di romanes.
A cåze di s' motlî di 19 pådjes (pp. 345-363) ki revoye ås hagnons do live, il est rprins sol limero C18 dins l' djivêye des motîs do walon.
Kitaeyaedje do live
Li ctaeyaedje si fwait sorlon les sôres di biesses di cinse k' î sont studieyes:
Gaziaux-bovrins Categoreye:Bovrins
Sour (aiwe)
Categoreye:Aiwes del Walonreye Sour (fr: Solre) est l' ancyin no do ri d' Beamont, ki s' egolene e Sambe a Sour-so-Sambe.
L' etimolodjeye do no vént do gayel salwo (brouyeye aiwe).
Tchanteu e walon
* On tchanteu e walon (ene tchanteuse e walon), c' est ene djin ki tchante so sinne des tchansons e walon.
Jules Audent
Jules Audent, c' esta on politikî walon eyet francès-cåzant di Tchålerwè. Il esta advocåt d' ès mestî.
Ovraedje
C' est lu k' a fwait po wayimer Tchålerwè. Il a fwait tchaire les rimparts po radiercî l' urbanisse di l' ancyinne intité.
Politike
Jules Audent esta mimbe do pårti liberå.
Bon dvwer
Jules Audent, c' est l' no k' on-z a dné a on boulvård do cinte-veye di Tchålerwè. La eto k' on-z a dné ci no la a s' måjhone, ki si trouve eto so ç' boulvård la.
Pierre Carette
Biyografeye
Pierre Carette a skepyî li 16 di decimbe 1952, a Tchålerwè. C' esteut li prezidint des CCCs, ki vout dire « Cahotes Comunisses Toursixhantes ». Ratourné e francès, ça dene « Cellules Communistes Combattantes », mins is sont pus sovint spotés courtinmint « CCC ».C' est avou ci mouvmint ci k' Pierre Carette a elaidi vint-ût assådaedjes.
1928
Ça s' a passé ciste anêye la
thumb|Coviete di l' antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî
Cascagnî
On cascagnî, c' est èn åbe, nén foirt corant el Walonreye, ki dene des cascagnes, bounes a magnî.
Castanea sativa (kimon cascagnî).
Mins gn a des ôtes sôres di cascagnîs.
Maladeyes des cascagnîs
maladeye di l' intche
François Nyns
François Nyns esteut ptit-fi, fi et fré, d' houyeu, et fir di l' esse.
Cascagnî
Maladeyes des cascagnîs
Categoreye:Åbes Categoreye:Magnåves fruts
François Nyns
Di s' mestî, il esteut ovrî et sindicalisse. Et l' håyner firmint so si cwåte di vizite
Ouves e walon
I scrijheut tenawete dins La Wallonne. Après l' esperyince di "Intrez don", sacwants d' ses tecses vont parexhe dins l' Rantoele-gazete.
E 2000, il a amonté si prôpe gazete e walon, avou Richard Joelants, "Intrez don" k' a stî eplaideye disk' e 2006.
Il a eto replaidî des scrijheus k' on-z åreut rovyî, come Joseph Sécretin.
E 2010, so ene idêye di s' fi, Didier, il a ratourné ene tchanson da Arno, "Dins les ouys di m' mame".
Hårdêyes difoûtrinnes
Nyns Nyns
Ploråde så
Li ploråde så u så ploråde (u: så ploreuse; u: ploråd), c' est ene så ki vént come èn emîtrin åbe, ki ses finès coxhes ritoumèt foirt bas totåtoû.
Salix babylonica
Uzaedjes
Foirt corant come ormumint dins les parks di veye, tot do long d' ene corante u cropante aiwe.
Categoreye:Åbes
Pope Francis
Pope Francis a skepyî li 17 di decimbe 1936) a Buenos Aires, Årdjintene.
Lete yarh (tifinar)
thumb Li lete tifinare "yarh" ou yagh ou yaɣ (ⵖ), c' est l' lete ki rprezinte li screpé R dins l' alfabet tifinar.
C' est l' 21inme lete et l' 17inme cossoune dins l' sistinme IRCAM.
Sicrijhaedje e l' AFE : ɣ
Spårdaedje
C' est ene lete foirt corante e-n amazir. On l' trouve metans dins les mots "amazir" (amazirh, amazigh, amaziɣ) et "tifinar" (tifinarh, tifinagh, tifinaɣ).
Prononçaedje
C' est l' minme son ki l' lete arabe غ. C' est on R foirt sicrepé, ene miete come dins l' francès d' Paris.
Ralfabetijhaedje
Li ralfabetijhaedje li pus corant, c' est "gh". Li rujhe, c' est k' il est rcomprins come on "G" dins les lingaedjes uropeyins. Did la des ratournaedjes målureus, come e catalan (amazic).
Les cabiles et les linwincieus d' l' amazir li riscrijhèt "ɣ" ou "γ" (tamaziγt, tamaziɣt)
Dins l' ralfabetijhaedje di sacwants mots amazirs dins l' Wikipedia walon, on a wårdé li lete R (amazir, tifinar, veyanmint k' e walon, li lete R pout esse prononceye ene miete sicrepêye (/ʀ/), mins ossu rôlêye (/r/).
Letes vijhenes
Rh
Bolet al djaene tchå
Bolet al djaene tcha
Li bolet al djaene tchå est on magnåve tchampion foirt corant k' on rescontere dins tos les bwès.
Discrijhaedje
Tchampion avou on tchapea emisferike (4 a 10 cm), di coleur bedje a brun-bistre, avou ene cuticule a crevådes dins les kénes on pou vey li rodjåsse tchå, k' a des lons tubes djaene-olive bleuwixhant ledjirmint e divnant pus vîs et des djaene-pâle pôres ki bleuwixhèt cwand on les djond, avou on fén djaene-baron pî a finès coisses, finmint cabolé ou lignî di rodje. Li tchå est a dmey mole et di coleur baron foirt côrsé. Ele bleuwi ledjirmint. I n' a cåzu pont d' odeur et a on doûs sawoura.
Eployaedje
C' est on tchampion k' on pout mougnî mais i n' est nén di prumire cwålité a cåze di s' manke di consistince et d' personalité.
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Anêyes 1480
14inme sieke | 15inme sieke | 16inme sieke
anêyes 1460 | anêyes 1470 | anêyes 1480 | anêyes 1490 | anêyes 1500
1480 | 1481 | 1482 | 1483 | 1484 | 1485 | 1486 | 1487 | 1488 | 1489
Les Cwate Bresses (Hamtea di Djilî)
Les Cwate Bresses ([FR] Les Quatre Bras), est on hamtea di l' ancyin ptit ban d' Djilî (Tchålerwè).
Anêyes 1480
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Les Cwate Bresses (Hamtea di Djilî)
Etimolodjeye
Èç hamtea si lome "Les Cwate Bresses" pask' i gn' a deus voyes ki si crweznut a cist edroet. El voye ki va do Levant å Coûtchant raloye Djiblou eyet Fleuru a Tchålerwè. Termetant k' èl voye ki va do Bijhe a Nonne riloye les pitits bans di Djumet, Lodlinsåt u core bén El Ronsåt a Tcheslet.
Djeyografeye
<mapframe latitude="50.422806" longitude="4.479954" zoom="15" width="357" height="283" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 4.4138238431332875,         50.43418435317207        ]      }    }  ] }
1929
Ôtès djins
Categoreye:Date
Tchansons po nos moxhons (tchansnî)
thumb Tchansons po nos moxhons, c' est on tchansnî avou des tchansons po ls efants sicrîtes pa Marie-France Gilles so des airs compôzés pa Pascal Heringer.
Dongléjhe
Dongléjhe ([FR] Dunkerque ; [VLS] Duunkerke), c' est ene veye å Bijhe-Coûtchant del France.
Tchansons po nos moxhons (tchansnî)
Il a vudî e 2021 ås eplaidreyes do Bourdon.
Basse Fagne
thumb|Mape del Fagne et del Tieraxhe (rimetowe e coleurs, avou les nos e walon) thumb|Li mot "Fagne" a dner s' no a ene [[bire]]
Fagne (discramiaedje)
Categoreye:Frexhès plaeces
Basse Fagne
Pôzucion djeyografike
Inte les deus, gn a l' Calistinne, ene sikerlaxhe, ene cénkinne di kilometes lådje.
Tchansons po nos moxhons (tchansnî)
Categoreye:Tchansnîs e walon Categoreye:Plakes di muzike e walon
Basse Fagne
Pôzucion djeyografike
Houte di Mouze, å Levant, li minme adjinçmint, pus å Levant va dner li shûte di contrêyes Fåmene, Calistinne, Årdene.
I rascove li Nonne des province bedjes di Nameur et do Hinnot. Ele si spåd eto so on boket del France, dins l' Avenwès.
Li tere del Fagne est foirt frexhe. Dipus del mitan do payis, c' est des bwès, eyet l' restant, des waides.
Accints walons del Fagne
Li Fagne si pårtixh inte des pårlers walons, å Levant et picård, å Coûtchant.
Les accints do walon del Fagne sont studyîs dins sacwants motîs et motlîs:
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Bokets del Walonreye Categoreye:Contrêyes natureles del Walonreye Categoreye:Frexhès plaeces
Rivuwe
309px|right| Ene rivuwe, c' est on lijhaedje ki n' vude nén tos les djoûs (årvier d' ene gazete).
Ene rivuwe est sovint eplaideye so do pus bea papî, et todi agrafêye.
Les rvuwes e walon sont sovint lomêyes "gazetes".