cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Porea (maladeye)
Poreas ås biesses
Les damadjes del pea des plokes ås oujheas rishonnèt foirt a des poreas.
Pucele (planete)
thumb|left|80px|Essegne del Pucele Li Pucele, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 24 d' awousse et l' 22 d' setimbe.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Pucele", alez s' vey e splitchant motî.
Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Puceles
(po 2008)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Bolindje
Categoreye:Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike Li grand Bolindje (la-minme Büllingen, F. Bullange), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje, ey el kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike.
Pucele (planete)
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Asterlodjeye
Breyî
Spårdaedje
thumb C' est on dmorant dins cåzu tote l' Urope. Apus k' dins les pus froedès contrêyes (Scandinaveye, Rûsseye), la k' il acove, pus voyaedjî evoye e waeyén-tins.
Anêyes 1960
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Breyî
Spårdaedje
Les cis ki voyaedjèt polèt aler ivierner disca l' Afrike nonnrece.
I polèt ossu ivierner (sins î poirter å ni) dins sacwants plins avou waire di bwès (provinces di Flande et do Hinnot e l' Beldjike, plinne do Pô e l' Itåleye, Coisse d' Azur e l' France, Boirds di mer des Bas Payis).
Tchålerwè (discramiaedje)
Tchålerwè, ç' est l' no d' bråmint d' veyes yet viyaedjes :
Mwaisse del djowe (teyåte)
Li mwaisse del djowe, u l' mwaistresse del djowe (on dit eto l' essinneu·se, u meteu·se el sinne), c' est l' djin ki moenne li djouwaedje des acteurs, e teyåte.
Disk' asteure, c' est bråmint pus sovint des omes ki des cmeres.
E teyåte e walon
Ci n' a stî k' dins les anêyes 2000 ki toplin des dramatikes e walon ont yeu on mwaisse del djowe. Aprume les cenes ki prindént pårt al Cope do Rwè.
Sourdant
Categoreye:Teyåte Categoreye:Mestîs Categoreye:Teyåte e walon
Anêyes 450
4inme sieke | 5inme sieke | 6inme sieke
anêyes 430 | anêyes 440 | anêyes 450 | anêyes 460 | anêyes 470
450 | 451 | 452 | 453 | 454 | 455 | 456 | 457 | 458 | 459
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Live Doppagne so les tolus del Walonreye
thumb Li Live Doppagne so les tolus del Walonreye, ki s' vraiy no, c' est «Esprits et génies du terroir», c' est on live sicrît e francès, mins avou tos des nos e walons des tolus k' on ndè djåze e l' Walonreye.
Il a stî eplaidî pa Duculot a Djiblou e 1977.
Come motî walon
Li tåve des mots walons d' tolus est dnêye pp. 186-190. Çou ki ndè fwait on rahouca po djivêye des motîs do walon (G108).
Mins les mots polèt esse rastrindous å picård u å gåmès.
Categoreye:Lives avou do walon Categoreye:Motîs walons Categoreye:Doûcès creyances
Ramet
Ramèt [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Ivoz-Ramet, rebané avou 4400 Flémåle; limero diyalectolodjike: [L 97]; vî limero del posse: 4120
Tchålerwè-e-Pensilvaneye
Tchålerwè-e-Pensilvaneye, ç' est ene comene estazunyinne dins l' estat d' Pensilvaneye.
Istwere
Cisse comene ci aveut stî askepyeye e 1890. Ès no vént del grande ribanêye comene walone avou l' minme no. E-n efet, i gn aveut bråmint des Bedjes k' avént abagué rola.
Georges Gilkinet
Georges Gilkinet, ç' est on walon yet francès-cåzant politikî d' Ecolo.
Boke sol costé
Li boke sol costé, c' est ene maladeye nierveuse des musses do vizaedje, k' endè va sovint tote seule so sacwants djoûs. Ele si voet li mî al boke k' est tinkeye d' on costé.
Did la li creyance ki c' est on må d' sint.
Mins gn a des cognes ki dmorèt pus lontins, disk' a sacants moes.
Cåzes
On n' kinoxhe nén bén les cåzes del cogne k' endè va tote seule. On dit k' c' est cwand on hape on froed.
Senes del maladeye
C' est les musses eniervés do nier do vizaedje ki sont tinkyîs d' on costé. Ça s' voet l' mî å musses do toû del boke, k' est haetcheye padrî. Did la, li no del maladeye.
Pus ki l' maladeye est awiyante, pus k' on voet eto des tinkiaedjes so les ôtes musses, inte di zels, les musses des mashales, do toû d' l' ouy et do front.
Li cåzaedje est candjî a cåze del målåhjmince a fé aler les lepes comifåt.
Categoreye:Medcene Categoreye:Nierolodjeye
Capote inglesse
Ene capote inglesse, c' est ene sôre di balon ki pout gonfler, ki l' ome rascove si vé tinkyî avou, divant on rapoirt secsuwel po n' nén aduzer l' tchår del mozete del comere k' i coûtche avou.
El cwénzinne å Mambor (tchanson)
Cwenzinne El cwénzinne å Mambor (on meteut eto come tite "El djoleye feye do fåbork"), c' est ene rilomêye tchanson e walon sicrîte et compôzêye pa Jacques Bertrand.
Capote inglesse
Discrijhaedje
Les capotes inglesses d' asteute ont ene pitite bounete al copete po rascode li verzin après li stritchaedje. Ey insi, èn nén xhiyî dizo l' pression, et anixhiler l' såme di n' nén mete li cmere grosse.
El cwénzinne å Mambor (tchanson)
Bob Dechamps el ritchantéve voltî.
Capote inglesse
Discrijhaedje
Gn a èn anea d' cawoutchou a l' ôte dibout, po resserer l' vé, ey espaitchî li spieme d' afure di l' ôte des costés.
El cwénzinne å Mambor (tchanson)
Ele cåze do djoû do payaedje del cwénzinne å tcherbonaedje do Mambor. Adon, gn aveut bal.
Mins c' est purade li persounaedje del djoleye feye do fåbork k' est amostré. C' est leye ki cåze, et l' resploe dit bén çou k' ele pinse :
Capote inglesse
Istwere
Les capotes inglesses ont cmincî a esse bén cnoxhowe el Walonreye avou l' avnowe di l' årmêye amerikinne al fén del guere di 40, e 1944-1945. François Nyns sicrît :
Sourdants
Categoreye:Medcene Categoreye:Secsolodjeye
1195
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Live so Marcel Jeanpierre (avou do walon)
thumb|Jean-Philippe Legrand, li scrijheu do live (a hintche) avou Marcel Jeanpierre Li Live so Marcel Jeanpierre, ki l' tite e francès, c' est: Marcel JEANPIERRE, sourcier d'Ardenne, et les sortites Les exploits d'un chercheur d'eau, d'ondes et d'objets perdus, sa méthode d'optimisation de l'habitat et ses pratiques de guérison à distance, c' est on live sicrît pa Jean-Philippe Legrand sol radiestezeye, et pår so Marcel Jeanpierre, tapeu d' baguete et pinduleu d' Aizômont.
20
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Live so Marcel Jeanpierre (avou do walon)
I fourit eplaidî e 2018.
20
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Live so Marcel Jeanpierre (avou do walon)
ISBN 978-2-9601989-1-1
20
anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40
Live so Marcel Jeanpierre (avou do walon)
Plaece do walon
Come l' ome djåzéve voltî walon, ene grande pårteye des respondas do scrijheu avou lu sont riscrîts testouwelmint e walon.
20
15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25
Sint Vå
Sint Vå, c' est on sint ki crustinnijha l' Hinnot.
20
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 20 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Sint Vå
C' est lu ki catrucima Clovisse.
Va
Li vatche d' Ofagne (arimé)
Vatche d' Ofagne Li vatche d' Ofagne (La vatche d'Ofagne), c' est on long arimé scrît pa Octave Picard e 1921.
C' est ene vraiye paskeye ki s' a dvou passer ciste anêye la u on pô dvant.
Tinme
thumb|måjhon avou l' toet k' arivéve foirt bas, padrî (come dins l' paskeye) C' est ene vatche k' aveut monté so on toet di schayes dins ene måjhon do cminçmint do 20inme sieke ki l' toet vineut foirt bas pa padrî.
Province do Limbork (Beldjike)
Li province do Limbork, c' est l' province li pus a l' Ess del Flande (Beldjike). Padvant 1839, èç province aveut stî avou ci k' est asteure Province do Limbork (Bas-Payîs). Mins les neyerlandès volént rishofler ci dierinne.
Li vatche d' Ofagne (arimé)
Eplaidaedjes
L' arimé a stî eplaidî dins l' mwaisse ortografeye (do Feller, sorlon li scrijheu, mins do foirt timprou) dins l' live «L'ascendance de Tallien et Offagne au temps passé» (1971).
Il a stî rmetowe e Feller-Pierret dins «Cåzans walon» (si oyi, ké tôme?)
Province do Limbork (Beldjike)
Si mwaisse veye est Hasse.
Li vatche d' Ofagne (arimé)
Eplaidaedjes
Pu eplaideye dins troes modêyes (mwaisse ortografeye, Feller-Francard-Mahin et rifondou walon so Wikisourd e 2020.
Province do Limbork (Beldjike)
Viyaedjes do Limbork bedje k' ont-st on no e walon
* Categoreye:Provinces di Flande Categoreye:Provinces di Beldjike
Charles Baudelaire
Charles Baudelaire, c' esteut on scrijheu e francès.
Ratournaedjes e walon
Li powinme 78 di «Spleen» a stî redjårbé e walon pa Lucyin Mahin dizo l' tite «Discatibulance».
Balance (planete)
Categoreye:Asterlodjeye thumb|left|80px|Essegne del Balance Li Balance , e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 23 d' setimbe eyet l' 23 d' octôbe.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "balance", alez s' vey e splitchant motî.
Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Balances
(po 2008)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Charles Baudelaire
Ratournaedjes e walon
Lorint Hendschel eyet José Schoovaerts ont-s t eto ratourné do Baudelaire.
(redjårbaedje d' èn arimé da Baudelaire)
Baudelaire Baudelaire
Anêyes 460
4inme sieke | 5inme sieke | 6inme sieke
Anêyes 1950
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Anêyes 460
460 | 461 | 462 | 463 | 464 | 465 | 466 | 467 | 468 | 469
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Rimetaedje (linwince)
Categoreye:Linwince
On rmetaedje, linwisticmint, c' est on djudjmint di rshonnance deus sakîs, ene sacwè et ene sakî. On l' pout rwaitî soeye-t i come on stîle po djåzer, soeye-t i come on pont del croejhete des lingaedjes.
Houton
Houton (F. Hotton), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
Ban d' Houton
Categoreye:Comenes di Walonreye
Sansanrë
Sansanrë ([FR] Sensenruth), c' est on ptit ban del comene di Bouyon, e Province do Lussimbork.
Eclipe
Ene eclipe, c' est l' passaedje del lune divant l' solea, plin djoû.
Mins gn a eto des eclipes di planete.
Dins les belès-letes e walon
On tecse da Gaston Lucy djåze di l' eclipe do moes d' may 1912, k' a sbaré mo des djins dins les viyaedjes del Simwès.
Pî-note
Categoreye:Astronomeye
Li ptit hierdî (epopêye)
Li ptit hierdî, c' est on long arimé, a môde d' epopêye, da Louis Lagauche ki raconte li paskeye d' on djonne bierdjî, Hanesse, ki vout aler vey kimint çk' on vike el veye.
Il a stî eplaidî e 1926.
Beriliom
Li beriliom, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalino-tereus, d' essegne atomike Be, limero atomike 4 eyet masse atomike 9,0121.
Li ptit hierdî (epopêye)
Pîtaedje
C' est soeye-t i des zandrins, soeye-t i des ût-pîs, u des dijh-pîs. Gn a sovint des rprinjhe d' ene fråze ki rote come on respleu.
Kitaeyaedje do live
Metans:
Saetchaedje
saetchî a 300 egzimplaires, inte di zels, 5 so papî speciå, foû handele, mårkés A a E et 95 so papî al mwin, limerotés di 1 a 95.
Hårdêye difoûtrinne
Kitaeyaedje do live et bokets saetchî foû, ki s' shuvèt
Hierdi Hierdi Hierdi
Courcele (viyaedje)
Courcele, c' est l' no do pitit ban principå del rebanêye comene avou l' minme no.
Ehin
Èhin [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Ehein (Neupré), rebané avou L' Noûpré, 4120; limero diyalectolodjike: [H33]; vî limero del posse: 5101.
Betchfessî ai
AI Li betchfessî ai, c' est on betchfessî scrijha ki rascove des mots ki s' prononçnut cåzu parey totavå l' Walonreye, mins avou des accints ki l' sistinme Feller a noté spepieuzmint, çou ki dene sacwants scrijhas diferins po cåzu l' minme mot.
Prononçaedjes coinreces
Après Lidje, ces mots la si prononçnut å pus sovint "ê" (/ɛ:/) mins e des plaeces "è" (/ɛ/).
Après Nameur, c' est ossu "ê" (/ɛ:/). L' ahike, c' est ki l' prumire soce di scrijheus d' après Nameur (les Relîs Namurwès) sicrît ci son la "aî".
Sol Basse Årdene, ça pout esse "ê" (/ɛ:/) ou "é" (/e/), mins padecô "è" (/ɛ/) avou.
Après Tchålerwè, c' est todi "é" (/e/).
Egzimpes
i sait (viebe "sawè" = "saveur")
Istwere do betchfessî ai
Li betchfessî scrijha ai a stî ratåvlé pa Lorint Hendschel diviè 1997. Adon, i n' esteut nén dins l' rîlêye des betchfessîs do raploû d' Mårcinele. I n' est nerén eployî dins les 3000 mots Mahin (1998).
Rifondowes avou l' betchfessî ai
Bråmint des mots scrîts avou l' betchfessî ai estént ddja ortografyî "aî" dins les scrijhaedjes namurwès. Metans dins l' Motî Linåd, li motî Somme eyet l' motî Denis. Mins l' motî Gilliard eploye li scrijha ê. Sacwants mots ont stî radjoutés
21
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 21 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Kimon amazir marokin
thumb|alfabet thumb|Conferince so l' éndjolijhaedje do cmon amazir marokin Li cmon amazir marokin, el kimon amazir marokin (e ç' lingaedje la ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ ⵜⴰⵏⴰⵡⴰⵢⵜ, tamazirht tanawayt, u ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ ⵜⴰⵎⵕⵕⵓⴽⵜ, tamazirht tamaṛṛokt ), c' est ene rfondowe cogne di l' amazir, sicrît e-n alfabet tifinar et diswalpé pa l' IRCAM, èn institut oficir do Marok pol linwince et l' tuzance berbere.
C' est cisse cogne la do lingaedje k' est oficirmint ricnoxhowe dins l' mwaisse lwè do Marok (dispu les anêyes 2000).
Côde ISO 639-3: zgh (dispu li 21 di decimbe 2012)
dins l' acsegnmint
On a cmincî a l' acsegnî dins les anêyes 2000, dins tote li stindeŷe do payis. Mins i manke co des professeurs.
dins l' administråcion
Elle est eployeye dins les nos des administråcions (intiesses, pancwåte…), mins dandjreus nén come lingaedje d' atôtchance.
Plakes so les voyes
thumb|Plake di winaedje (paymint) Dispu 2015, gn a troes otovoyes k' ont totes leus plakes sicrîtes e cmon amazir: l' otovoye Bni-Mellal-Cazablanca (2015), l' otovoye El Djadida-Asfi (2016) et l' grand rigne di Rabat (2016).
Egzimpes di plakes so l' otovoye Bni-Mellal-Cazablanca
Rujhes d' ortografeye
🇱🇰 Categoreye des Cmons avou des scrijhas flotchreces Sovint, dins li scrijha tifinar, gn a des ptitès u grossès flotches.
Gn a l' rujhe di scrire cwand i fåt les dmeyès cossounes ⵡ (w) et ⵢ (y), et nén les voyales ⵓ (o, ou) et ⵉ, u årvierdimint, veyanmint k' e-n alfabet arabe, c' est ene seule lete: «و» (w et o/ou) et «ي» (y et i).
Discloyoe d' on wikipedia e cmon amazir marokin
Djivêye di tchansons e walon
Djivêye di rlomêyès tchanson e walon
Kimon amazir marokin
Sourdants
Categoreye:Lingaedje amazir Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje Categoreye:Monde amazir
Djivêye di tchansons e walon
rindjeyes shuvant li mwaisse rahoucant mot do tite (metou e cråssès letes)
V
* Categoreye:Djivêyes
Anêyes 1940
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Gay Tourgout
Gay Tourgout, c' est ene actoresse trouke.
Elle a skepyî li 1î d' djun 1987.
C' est onk des mwaisse persounaedjes do fouyton tévé «Beni Affet (fouyton tévé)» k' a stî ratourné e l' arabe marokin. Ele s' î lome "Manar".
Tourgout
Redjårbaedje (belès letes)
Categoreye:Sicrijhaedje On redjårbaedje ou radaptaedje di belès letes, c' est ene riprijhe d' on scrijhaedje (roman, novele, powinme), po èn ôte media fime, teyåte, u po èn ôte publik, kécfeye dins ene ôte societé ou èn ôte payis al tuzance diferinne.
Cwand i candje di langue, li redjårbaedje ni doet nén esse on simpe ratournaedje, mins si winner dins ene ôte sôre di cotoû culturel, sociå u istorike.
Ça fwait ki l' redjårbaedje est diferin assez del mwaisse ouve ki po rclamer ki l' redjårbeu(se) est ossu èn (ene) årtisse. Eto, ci-ci (cisse-cile) pôrè dmander ene pårteye des abondroets årtistikes so l' ouve radaptêye.
Egzimpes di redjårbaedjes e walon
🇱🇰 Redjårbaedjes e walon
El Mele
El Mele (e scrijha Feller Èl Mèle F. Ellemelle), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Oufet, el province di Lidje.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Sint-Vå (viyaedje)
Sint-Vau [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Saint-Vaast, rebané avou 7100 Èl Louviére ; limero diyalectolodjike: [S 42]; vî limero del posse: 7111
Vera (roman)
thumb|coviete Vera, c' est on roman e walon, sicrît pa Lucyin Mahin, k' a moussî foû e 2011 dins l' coleccion «Paroles do Teroe» do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.
Vera, c' est l' no do mwaisse persounaedje.
Li live a stî saetchî a 400 egzimplaires.
Mwaissès dnêyes
Li roman a rexhou so papî e 2011, eplaidî do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene dins l' rîlêye di live «Pårlaedjes do teroe». Mins les prumîs tchaptrês avént ddja parexhou sol waibe "L' Aberteke" dispu 2001.
Li coviete et les rabats sont-st enimådjîs pa José Schoovaerts.
Li tecse walon est rashiou e francès vizon vizu, ratourné avou l' aidance da Thierry Dumont, Olivier Esnault, Jean Cayron, José Schoovaerts, Willy Leroy, Mady d'Orchymont, Georges Sfasie, Louis Baijot, Joseph Docquier, Yannick Bauthière, André Gauditiaubois, Jeanne-Marie Frédérickx, Ernest Benoit, Bernard Louis, Chantal Denis, Jean Goffart, Christine Tombeur et Serge Fontaine (dins l' ôre des tchaptrês).
Danube
Categoreye:Aiwes d' Urope
Vera (roman)
Plaeçmint dins l' espåce et dins l' tins
Li spoûle si passe el Crimêye, dins les anêyes 1990, mins, pa les viyès matenes k' on ndè cåze dins l' live, on rmonte al guere di Crimêye, ås campagnes di Rûsseye da Napoleyon Bonapåre pu da Hitler, et ås investixhmints bedjes el Rûsseye des Tsårs å cminçmint do 20inme sieke.
Racourti
Vera (Aminievna Tchoubarov) vént d' aveur si diplome d' infôrmaticresse. Ele mousse come estadjaire å Buro Marinov, ene pitite societé d' éndjolike. Ké binamêye pitite djin, avnante ki l' diåle, et djinteye a l' ovraedje. I l' inmèt bén tertos, al societé. Tertos ? Nén todi Tansou, li feme do patron eyet Natacha, ene pareye a leye.
Batisse Tchårlinov, on dintisse, c' est l' grand cama do patron (Zande Marinov). I provént d' ebagants walons. C' est lu ki tént l' pot droet cwand Zande n' est nén la. Tini l' pot droet, oyi, mins parvini a wårder l’ eglijhe e mitan do viyaedje ?
Adjinçnaedje do live
Adon, ene adviertance, la k' on aprestêye li lijheu(se) å sbarmint di sacwants ponts k' i (ele) n' est nén adût(e) di trover dins les lives e walon.
Adonpwis, les tchaptrês sont limrotés e continou, di 1 a 37. Ladvins gn a des "grands bokets" k' on lome "live", et k' i gn a 7 + l' "epiloke", titré "po vni foû conte".
Les "lives" sont come les "samwinnes" d' ene "Båke so les bwès d' l' Årdene". Si ça sereut on fouyton al tévé, c' est des des emissions k' i fåreut fé passer ene après l' ôte. Mins inte deus lives, on pout, li lijheu(se) rprinde alinne.
Li live ni tchereye nén dins l' ôre cronolodjike. Mins tchaeke tchatrê est daté, et on rapele todi les paskeyes ki s' ont ddja passé inte les côps. Al fén, gn a ene tåve avou les tchaptrês dins l' ôre cronolodjike.
1194
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Vera (roman)
Djinre do roman
C’ est on roman ås sacwants djinres :
1194
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Vera (roman)
Boket d' agritche
Metou sol cou-coviete et so l' papî di rclame E pårteye metou dins "Singulîs" 4/2010
Foû-Tchestea (Lidje)
Categoreye:Lidje
1194
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Vera (roman)
Djudjmint des lijheus
''Dji so-st ocupé a mete vosse live e pådjes. Dji m' rafeye a tchaeke côp del rilére. Si dji sereu meye djins, dji l' atchtêyreu meye côps. ''(Joël Thiry). ''Di l' egzotisse, di l' erotisse, des spitants persounaedjes, on walon ki croxhe, on ctaeyaedje a hikets, vola li rcete do dierin roman da Lucyin Mahin. ''(Singulîs 4/2010, p. 10). Gn a ene pitite flotche dins les nos rûsse : dins l' deujhinme no, on n' va måy riprinde li no del mame (Vera Arqiyevna); si l' mame n' est nén marieye, on prind l' no do grand-popa (Mohammed Soleih).
1194
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Vera (roman)
Categoreye:Romans e walon
1194
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Foû-Tchestea (Lidje)
Foû-Tchestea (la-minme, Foû Tchestê, Fr. rue Hors-Château), c' est ene rowe vijhnåve di Lidje.
Istwere
Come si no el dit bén, c' esteut on coulot metou foû des meurs do prumî tchestea d' Lidje.
1194
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Azemmour
Azemmour (e-n amazir «ⴰⵣⵎⵎⵓⵔ»), c' est ene pitite veye do Marok.
Djeyografeye
Metowe dilé l' egoleure di l' Aiwe do Bontins, so l' Oceyan atlantike, inte Cazablanca eyet El Djadida, a ene vintinne kilometes di cisse-ciale.
Urbanisse
Li viye veye est retourêye di murayes. Gn a la des viyès måjhones et des tombes-tchapeles.
Istwere
Ancyinne colneye des Portuguès, mwaisse veye di leus teritwere des Douccala.
Rilidjon
Tombe-tchapele di Sint Bouchaayib
Li cminålté djwive esteut bén rprezintêye el mitan do 20inme sieke.
Categoreye:Veyes do Marok Categoreye:Impire portuguès
Djave
Li djave (on dit eto: li face, li malete, li gavêye, li gaviot, li djaive, li gargasson), c' est ene potche metowe e hatrea des oujheas, so l' avaloe, la k' les grins dmorèt on moumint, divant d' aler viè l' djezî.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Antomeye des biesses
Anêyes 470
anêyes 450 | anêyes 460 | anêyes 470 | anêyes 480 | anêyes 490
470 | 471 | 472 | 473 | 474 | 475 | 476 | 477 | 478 | 479
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Rubåbe
Li rubåbe, c’ est ene plante des cortis avou ene grande foye.
Rheum rhabarbarum.
Vinaedje
Li rubåbe ridjete e moes d' måss. Ele dimeure vete disk' ås prumirès djalêyes.
Siervaedje come amagnî
On sieve li montant del foye (li côton ou baston) po fé del compote. I fåt prinde les cis ki sont co beazet deurs, n"n s' i sont trawés. On rsaetche li fene rodje pelete.
On l' maxhe voltî ås åbricots po fé do côrin.
Siervaedje come yebe ås maladeyes
On eploye les raecinêyes po fé des prodûts po les djincives, k' ont ene bele rodje coleur.
Manuel Zelaya Rosales
Zelaya thumb|(e 2007) Manuel Zelaya Rosales, sipoté "Mel", c' esteut l' prezidint do Hondourasse.
Il a stî disdjoké d' on côp d' estat li 28 di djun 2009.
Divant l' côp d' estat
Manuel Zelaya Rosales aveut vlou schoûter li dmande des djins do payis, aspoyeyes påzès pus di 400.000 sinateures, po candjî li mwaisse lwè. Et aprester on ploncaedje sorlon li lwè.
C' est a ç' moumint la k' i gn a yeu l' côp d' estat po-z espaitchî les vôtaedjes.
Oufet (viyaedje)
Oufèt [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Ouffet, divnou intité avou novea limero del posse 4590; limero diyalectolodjike: [H 65]; vî limero del posse: 4190
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Boigne boyea
Categoreye:Antomeye Li boigne boyea, c' est on boket des boyeas ki n' a pont d' rexhowe : si coron est on cou-d'-saetch.
Il est foirt rastrindou ås djins.
Boigne boyea ås biesses
Åzès biesses, li boigne boyea est bråmint pus diswalpé k' ås djins. Did la li no di «saetch å stron», saetchot å brin, saetchot å stron, ås poyes et å pourcea.
Po les oujheas, il est dobe.
Ås tchvås, c' est on gros saetch di pus d' 50 lites.
ås djins
L' efouwaedje do boigne boyea, c' est l' apindicite, k' on loméve davance les «colikes mizerere».
ås biesses
thumb|coccidiôze do boigne boyea å [[polets d' poytreye]] Å poyes, c' est la k' on voet li pus corante (eyet l' pus griyeuse) des coccidiôzes (li cene a Eimeria tenella.
I s' pout toide ås vatches et fé on stopaedje des boyeas.
Anêyes 1930
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Tchålerwè-Bijhe-e-Pensilvaneye
Tchålerwè-Bijhe-e-Pensilvaneye, ç' est ene comene estazunyinne dins l' estat d' Pensilvaneye.
Istwere
Cisse comene ci aveut stî askepyeye e 1885. Ès no vént del grande ribanêye comene walone avou l' minme no. E-n efet, i gn aveut bråmint des Bedjes k' avént abagué rola.
Groen
Groen (ancyinmint : Agalev, ki voleut dire « Anders Gaan Leven », ç' ki dineut e walon « Viker d' ene ôte manire »), c' est on politike pårti neyerlandès-cåzant. Il est rwaitî come on pårti d' cinte-gôtche veyånmint k' i disfinda l' ideyolodjeye socio-ecolodjisse.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike
Şeyma Korkmaz
Gay Tourgout, c' est ene actoresse trouke.
C' est onk des mwaisse persounaedjes do fouyton tévé «Beni Affet (fouyton tévé)» k' a stî ratourné e l' arabe marokin. Ele s' î lome "Farida".
Tourgout Tourgout
PlayStation 2
PlayStation | PlayStation 2 | PlayStation 3
vignette|Li logo oficir del console. Li PlayStation 2, c' est l' no del deujhinme grande console di Sony. C' est ene console del shijhinme djeneråcion. Elle a rexhou e 2000, e-n Urope. Elle s' a vindou disk' e 2013.
Atake
Sony aveut advierti do pordjet d' ès deujhinme grande console, li 2 d' måss 1999. Li PlayStation 2 aveut stî prezinté a tertot, li 11 di may del minme anêye, tins di mosteure lomêye « Electronic Entertainment Expo ». vignette|Li prumire sôre di PlayStation 2 k' est grosse.
Prumire varyisté
Li prumire varyisté di PlayStation 2 dmeure foirt rconoxhåve. Come di djusse, c' est les grossès consoles, come sol foto a droete. La k' i gn a ki bråmint d' coleurs diferintes, k' el madjorité des coleurs est foirt råle. C' esteut l' varyisté k' esteut sol mårtchî inte 2000 eyet 2004.
Po mete ubén rsaetchî ene plake, on doet aspoyî l' boton avou li triyingue et rectingue bleus åtoû. Po l' côper, on doet aspoyî lonmint sol boton ådzeu : el ci avou l' mot « Reset » e vete. Si on-z astoke seulmint k' on ptit côp, el console va rdemarer.
Deujhinme varyisté
vignette|355x355px|Li deujhinme sôre di PlayStation 2 avou s' pî. Elle est grandmint pus tene. Li deujhinme varyisté, leye, elle est bråmint pus ledjire. I gn åré yeu ki cwate coleurs : li noer (li pus peuprece), li grijhe (peuprece eto), li rôze (el minme sacwè) ey el blanke. C' est l' varyisté k' a stî sol mårtchî pindant ey après 2004 disk' al fén d' ès vindêye.
Materiå
Ès chipe ([EN] processing unit), c' est l' Emotion Engine. Ene d' ses noveaté, c' est d' awè stî, a l' epoke, ene console avou on lijheu d' cédés eyet di dévédés.
Limerotaedje
Li PlayStation 2 a cnoxhou sacwants limerotaedjes, « SCPH-xxxxx ». Ça candje sovint sorlon l' edroet ewou çk' el console est vindowe. Po çoula, i fåt djusse rwaitî el dierin limero, dj' ô bén, l' ci k' est l' pus a droete :
Rilomêye
Disk' asteure, li PlayStation 2 dmeure el console ki s' a l' pus vindou ttåvå. Do costé des troes consoles del, elle a grandmint mougnî ses deus bateus : li Xbox di Microsoft ey el GameCube di Nintendo. I nd a puzieurs råjhons a ça, metans k' les manotes estént les pus åjheyes a prinde dins les mwins eyet k' ele rotént sins rujhe.
Poirtant, li PlayStation 2 n' esteut nén l' pus roede. Tot rwaitant el moteur des consoles, i gn aveut k' el DreamCast di Sega k' esteut pus flåwe. La k' li Xbox esteut dvant ele. Avou ça k' el GameCube li bateut ossu sol plan tecnike.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Djeu videyo
Sûtisté éndjolike
Li sûtisté éndjolike (ossu: sûtisté årtificiele), c' est tos les programes infôrmatikes foirt sipepieus, ki polèt fé des ovraedjes complikés, å livea del sûtisté d' ene djin.
Scoirpion (planete)
thumb|left|80px|Essegne do Scoirpion Li Scoirpion, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 24 d' octôbe eyet l' 22 d' nôvimbe.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Scoirpion", alez s' vey e splitchant motî.
Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Scoirpions
(po 2008)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Asterlodjeye
Maurice Debaty
thumb|120px|(2020) Maurice Debaty a skepyî li 23 d' setimbe 1948 a Altene. Il a morou li 13 di djun 2023, a Nameur.
Riprins dins l' Antolodjeye inte Bok et Sanson.
Ouve pol walon
Come sicrijheu e walon, il a ratourné li Prumire lete sint På ås Corintîs (2020).
Come teyåtreu, il a djouwé a Få-les-Tombes, pu dins l' dramatike «li soce des Falijhes» a Nametche.
Anêyes 1920
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Clawsonî
Categoreye:plantes k' odèt bon
Li clawsonî, c' est on gros bouxhon avou des ptitès fleurs (måves ou blankes) ki florixhèt å moes d' may, et k' odèt foirt bon. On les lome les clawsons. Leu grinne rishonne a on ptit clå.
No e sincieus latén : Syringa spp.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "clawson" et "clawsonî".
Les Hayons
Les Hayons ([FR] Les Hayons), c' esteut èn ancyin ptit ban del Walonreye, asteure onk des viyaedjes del comene di Bouyon, e l' Province do Lussimbork.
Tuzance walone
Gn a ene bele fåve do vî vî tins so les blankès dames des Hayons.
Fåve des blankès dames des Hayons
Houton (viyaedje)
Houton (F. Hotton), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.
Djeyografeye
trevåtcheye pa l' Aiwe d' Oûte ki passe å fén mitan do viyaedje.
Istwere
Comene dispu 1823, davance el Province di Nameur. Rimetowe avou l' Province do Lussimbork dispu 1839.
Astire (viyaedje)
Astire (F. Hastière-par-delà), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Nameur.
thumb|L' eglijhe, avou
Rimetaedje (retorike)
On rmetaedje, dins l' cåzaedje u li scrijhaedje, c' est on djudjmint di rshonnance so deus sacwès, deus sakîs, ene sakî ey ene sacwè.
Astire (viyaedje)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Djeyografeye
Viyaedje metou so Mouze, so droete erive. Did la si no e francès : Astire-djudla, paski c' esteut djudla Mouze po les moennes d' Åssôrt.
Rimetaedje (retorike)
Li mot soûd del ratourneure "I n' fåt nén rmete djin a biesse".
Astire (viyaedje)
Avey
L' eglijhe romane abaciåle, avou ses plakes e walon.
Radio Studio 54 Network
thumb|l' imådjete do Studio 54 Network Radio Studio 54 Network, c' est ene emission radio itålyinne di Locri, el Calåbe (la k' gn a a pô près 700.000 djins k' î dmornut).
Astire (viyaedje)
Tuzance walone
Gn a des plakes e walon so l' eglijhe abaciåle. Metans : Ces plakes la ont stî havtêyes li 7 d' avri 1984.
Rimetaedje (retorike)
Tcherpinte des rmetaedjes
Si les deus sacwès, sakîs... sont rshonnantes, ele seront loyeyes å pus sovint pa l' adviebe "come".
Astire (viyaedje)
Tuzance walone
Li ptit live ki prezinte l' eglijhe a stî scrît e 8 langues : francès, walon, itålyin, espagnol, almand, neyerlandès, inglès, polonès.
Radio Studio 54 Network
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Radio
Astire (viyaedje)
Tuzance walone
L' edicion e walon a stî ratournêye pa Johan Viroux. I s' lome "Eglijhe romane abaciåle d' Astire".
Rimetaedje (retorike)
Tcherpinte des rmetaedjes
Les rmetaedjes sont rwaitîs come des bokets do lingaedje, a rindjî avou les ratourneures et les spots. Dj' ô bén k' i n' si polèt nén translater mot po mot dins on lingaedje etrindjir.
Astire (viyaedje)
Tuzance walone
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Rimetaedje (retorike)
Tcherpinte des rmetaedjes
Mins gn a eto des ôtes tcherpetaedje possibes
Heinrich Heine
Heinrich Heine, c' esteut on scrijheu romantike almand.
Rimetaedje (retorike)
Pî-note
Categoreye:Belès-letes
Heinrich Heine
I skepia li 13 di decimbe 1797 a Dusseldoûpe (Düsseldorf), rashiou sol no di Harry Heine. I mora li 17 di fevrî 1856 a Paris, k' i s' fijheut lomer adon Henri Heine.
Sacwants tinmes di ses ouves
Il a scrît sol floriconte do Loreley, çou k' a inspiré ene tchanson e walon a Laure Gesell.
Anêyes 1910
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Gré (viyaedje)
Gré, c' est on viyaedje do Roman Payis ki s' aveut ddja retroclé avou Dwecea po fé Gré-Dwecea.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Shijhe
Categoreye:Moumints do djoû Categoreye:Dujhances sociåles Li shijhe ou screne ou woeye, c' est l' boket do djoû d' 24 eures ki va di l' anuti, disk' å moumint k' on va coûtchî, mins nén pus tård ki meynute. I fwait don nute a ç' moumint la.
Les eures del shijhe si lomnut avou "al nute" (7 eures al nute, ût eures al nute, nouv eures al nute, dijh eures al nute, onze eures al nute).
Li shijhe tineut grande plaece dins les kminåltés di viyaedjes, dinltins (disk' ås anêyes 1960, k' ont veyou l' arivêye del televuzion). Ca les familes si rtrovént el måjhon, totes les djermêyes eshonne, sovint divant on feu e l' aisse. Pacecô, avou, les vijhéns vinént shijhner (ou shijhler).
Ene shijhe foû d' on cotoû d' famile si lome purade ene "swerêye".
Li shijhe di dinltins el Walonreye
On-z î racontéve voltî des fåves do vî vî tins. C' est bråmint adon k' ele passént d' on raconteu a l' ôte; des grands-parints ou parints ås efants.
Infinitif
L' infinitif, c' est ene cogne do viebe k' on trouve après èn aidant viebe, dirî ene divancete, ou tot seu dins des fråzes sins sudjet ou dins l' sintake lomêye «codjowant infinitif».
Shijhe
Li shijhe di dinltins el Walonreye
A l' esté, ås longs djoûs, li shijhe esteut replaeceye pa ene swerinne (raploû so on banc, divant l' ouxh, di l' anuti disk' a dvant l' noere nute).
Infinitif
I pout esse sustantivé (tot fjhant on novea djivion ou nén).
C' est les cawetes di codjowaedje di l' infinitif ki permetnut di rindjî les viebes e sacwants trokes (les trokes da Hendschel e rfondou walon).
Dins bråmint des lingaedjes do Coûtchant walon, l' infinitif riprezinte li viebe dins les motîs.
sustantivaedje nén motelrece
🇱🇰 «do» et a «å» dins l' Wiccionaire
Codjowant infinitif
🇱🇰 «Codjowant infinitif»
Dins ene sintake vijhene, classike e francès, et des côps rprinjhe e walon, l' infinitif shût l' divancete «di».
E walon, on pout eployî l' infinitif insi sins l' divancete «di»
Joseph Lahaye
Lahaye thumb|left|100px|El Djôzef, sitindant s'-n oraye...
Joseph Lahaye a skepyî li 14 d' octôbe 1921 a Fraipont.
Il a morou a Såvnire li 17 di may 2013.
Sicrijhaedjes e walon
Il a scrît dvins Les Cayés walons, pu dins Coutcouloudjoû, eyet Li Rantoele.
Il vneut sovint ås raploûs del Soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece.
Si foice, c' esteut les ptitès noveles.
Flaminete (discramiaedje)
On lome «flaminete» des fleurs ou des oujheas k' ont do djaene ôr ou do djaene-orandje (coleur d' ene blame) ene sadju.
Wårzêye
Wårzêye [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Warzée, rebané avou 4590 Oufet; limero diyalectolodjike: [H 64]; vî limero del posse: 4193
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Anêyes 480
4inme sieke | 5inme sieke | 6inme sieke
Airtchî (planete)
thumb|left|80px|Essegne di l' Airtchî Li Airtchî, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 23 d' nôvimbe et l' 21 di decimbe.
Anêyes 480
anêyes 460 | anêyes 470 | anêyes 480 | anêyes 490 | anêyes 500
480 | 481 | 482 | 483 | 484 | 485 | 486 | 487 | 488 | 489
Abråm
Abråm ou Abraham, c' est on påtriyåtche del Bibe.
Airtchî (planete)
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Asterlodjeye
Abråm
Rilomêye
C' est lu ki diswalpa li creyance e-n on seu Bon Diu. Adon, il est on mwaisse persounaedje di leu rlidjon, ostant po les djwifs et les crustins ki po les muzulmans (rilidjons abråmikes).
Sipoûle di s' veye
Mins après s' moirt, gn a k' Izåk k' erita des béns.
Vicåreye
Si vicåreye est contêye dins les tchaptrês 11 disca 25 del Djineze.
I dmoréve la k' c' est asteure l' Irak. Portant, ene ôte tradicion li fwait provni d' Tourkeye.
Il ebaga pol Palestene lomêye "Payis d' Canayan". Il î ariva tot trevåtchant l' Djourdin.
I n' est nén seur k' i cåzéve ebreu, mins c' est ci lingaedje la ki va esse eployî pa ses dischindants.
Ofrixhaedje d' Izåk
C' est l' etrevén dandjreus l' pus cnoxhou di s' veye.
Li Bon Diu lyi dmanda di lyi ofri s' fi Izåk. I s' aprestéve a li sgoziyî, mins la ene andje k' ariva po lyi ratni s' coutea. Et lyi dner on berå a touwer,el plaece.
C' est si spoûle la k' est rminmbrêye dins l' fiesse di l' ofrixhaedje muzulmande.
Ricwerance istorike sor lu
Tos les påtriyåtches del Bibe ni polèt don nén esse ricnoxhous istoricmint(date et plaece di skepiaedje et d' etermint).
Trejhniye
Trejhniye, c' est on pitit ban del comene di Courcele.
Abråm
Diferinces inte li di tchaeke rilidjon
Les muzulmans veyèt Abråm come onk des set grands profetes, inte Adam et Noyé d' on costé, et Moyisse, Salomon, Djezus et Mawoumet di l' ôte.
LN24
LN24, ç' est ene tchinne di teveluzion bedje yet francès-cåzante. Ç' est l' prumire tchinne di televuzion d' actouwalité e Beldjike. Elle a askepyî li 2 di setimbe 2019.
Abråm
Dins l' lingaedje walon
thumb|sôre di nûlêye k' on pôreut lomer «Åbe Abråm» Li mot Abråm est l' diterminant di sacwants sustantivires lomant totès sacwès, astronomikes ou meteyos, veyåves dins l' cir.
Li Voye Sint-Djåke, nosse sitoelreye est lomêye ossu pazea d' Abraham ou lampe Abråm
Li Grand Tchår, li pus cnoxhowe des stoelreyes del Dimeye Bole bijhrece est cnoxhowe eto come li tchår Abråm ou tchårea d' Abråm
Tant k' a l' Åbe Abråm, c' est ene sôre di nûlêye
Dins les belès-letes e walon
Joseph Dewez a scrît on rcoy di powezeyes so Abråm : Èvôye, Abrâm. Sortir du patriarcat avec le premier patriarche ?
Sourdants
Categoreye:Bibe Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Djudayisse Categoreye:Islam
Flamind d' Brussele
Li flamind d' Brussele (insi lomé pa ses cåzeus et rcwereus: Brussels vloms ), pus spepieuzmint tîxhwès braibançon (insi ricnoxhou dins l' Decret Valmy Féaux ), c' est on lingaedje coinrece djåzé a Brussele, del famile des pårlers braibançons tîxhons.
C' est don on matrasse tîxhon, avou l' francès come lingaedje rawetrece.
Li flamind d' Brussele a stî rmaxhî å francès ey ene miete å walon po dner li francès d' Brussele (francès Beulemans).
Istwere
C' est l' lingaedje istorike del veye di Brussele, k' esteut pår tîxhon-cåzante divant k' ele ni dvegne li mwaisse veye des Bas Payis borguignons.
Scrijheus et rcwereus e flamind d' Brussele
Jean-Jacques De Gheyndt
Sourdants
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Brussele
Aclevaedje des moxhes al låme
L' aclevaedje des moxhes al låme, c' est l' aclevaedje des moxhes di tchetoere pa on moxhî (ene moxhresse).
Pitite djivêye di mots des moxhtîs
🇱🇰 vaici
Sourdants
* Moxhes
Schårdé crestea
On schårdé crestea, c' est on crestea avou toplin des schårds, a môde di cresse di cok.
End a ezès Pirenêyes espagnoles (Montserrate) ey el Viye Castiye.
Categoreye:Montinnes
Confuciusse
Confuciusse a skepyî e 551 dv DjC ey a morou e 479 dv DjC.
C' esteut on filozofe k' a rmetou eshonne, e-n ene tcherpinte di tuzaedje, les grandès idêyes del boune kidujhance ki les Chinwès shuvént dedja e leu vicåreye.
On croet pacô ki Confuciusse a-st askepyî ene rilidjon. Ci n' est nén l' veur. I n' cåzéve cåzu måy d' on Bon Diu. Si n' voleut i nén parpinser çou k' i gn a après l' moirt, ni rén do monde des ôtès atuzes metafizikes.
Rîles do confucianisse
Les deus mwaissès cwålités a sayî d' avinde po divni ene "djin comifåt" c' est li "jen" eyet l' "li''.
Li "jen", c' est l' amour eyet l' respet des ôtes.
Li li, c' est totes ene driglêye di dujhances sociåles, ey eto les rîles del prôpieté.
Li louwandje des ratayons, k' egzistéve dedja bråmint divant, fourit rafoirceye pa ses scolaedjes: respet del famile, respet des parints (pere et mere).
Role di Confuciusse dins l' Istwere
Confuciusse creyeut ki, do vî vî tins, les mwaisses goviernént tot dnant l' boun egzimpe. Mins istoricmint, c' esteut nén l' veur. Dabôrd, Confuciusse fourit pus refôrmeu k' i nel contéve esse lu-minme.
Les tchîfs politikes di ç' trevén la (li "dinasteye des Chou") n' acceptît nén li programe di Confuciusse. Portant, après s' moirt, ses idêyes si spårdît totavå. Disk' e 221 dv DjC, avou l' avnowe des dinasteye des Ch'in, k' aspouvît di dzindjner l' confucianisse. Mins li dinasteye d' après, les Han (206 dv DjC – 220 ap DjC prindît li confucianisse come li filozofeye oficire do govienmint del Chine.
Dispu don, tos les djonneas ki vlént aveur des belès plaeces el Chine vont studyî l' acsegnmint da Confuciusse des moes å long. Et çoula, disk' å cmince do 20inme sieke. Mins les simpès djins eto si cdujhént, des ans et des razans d' astok, tot shuvant les rîles di vicaedje da.
Ses idêyes sol goviernance d' on payis amoennît l' påye eyet l' bénvicance el Chine deus meye ans å long. Adon ki l' restant del Daegne kinoxheut les gueres et les mizeres.
C' est po çoula ki, didins l' djivêye Michael Hart, si rtrouve dins les tot prumîs rangs emey les pus inflouwinnès djins di l' Istwere. Mins cwand minme dirî Mawoumet, Djezus-Cri eyet Bouda, paski si acsegnmint, rashiou pår so l' tuzance del societé chinwesse, ni s' a måy apliké foû del Chine, årvier do ci des troes ôtes.
Dins les belès-letes e walon
Gn a ene pinsêye da Confuciusse dins l' binde d' imådjes e walon pa José Schoovaerts «Et l' nute s' a stindou»:
Claire Colonval
Claire Colonval, c' est ene sicrijheuse e walon do payis d' Tchålerwè.
Confuciusse
Dins les belès-letes e walon
Categoreye:Rilomés filozofes Categoreye:Pår rilomêyès djins Categoreye:Rilomés Chinwès
Silocibe des flates
thumb|des silocibes des flates Li silocibe des flates, c' est on silocibe (ene sôre di ptit tchampion), ki vént voltî åtoû des flates di vatche, a l' erire-såjhon, el Walonreye et ôte pårt e l' Urope coûtchantrece.
Claire Colonval
Ele a bouté timpesse pol walon e scole, avou l' CHADWE.
Silocibe des flates
Il a ene copowe pitite ronde grijhe tiesse, avou come come on ptit boursea al miercopete. I vént pa plake di trinte a céncwante åbussons.
Claire Colonval
Ses tecses ont parexhou dins l' Bourdon.
Colonval
Silocibe des flates
Divins, gn a ene drouke ås forvuzions, li silocibene, del famile do LSD. C’ est Albert Hofmann, l’ askepieu des laboratweres Hofmann-Laroche, ki mostra çoula l’ prumî e 1962.
No e sincieus latén : Psilocybe semilanceata.
Plaeces k' il î crexhe
El Walonreye, on l' trouve tot å long do waeyén-tins dins les waides k' on n' î mete pupont d' biesses. I vént dins les hoûssets, avou totès sôres di yebes rafiantes d' azote, a costé des flates di vatches, des strons di tchvå, des peteles di bedots. Mins i n' crexhe nén so les waides k' on-z î a semé ås ecråxhes tchimikes å bontins udonbén di l' esté.
I fåt co k' il î fwaiye crou et k' il î lujhe li solea assez.
I crexhe pus voltî so les surès teres.
Forvoeyants efets
Les efets sont bråmint pus foirts avou des souwés tchampions k' avou des frisses. Les forvuzions arivèt åjheymint avou 10 setchis tchapeas, mins i ndè fåreut ene cwarantinne di frisses po-z aveur li minme efet.
1193
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Silocibe des flates
Forvoeyants efets
L' efet dispind di l' estat del djin divant d' endè prinde. S' elle est tote seule dins on bwès, ele voerè purade des belès fleurs et des åbes ki s' kitoirdèt. Si li magneu d' droctant tchampion est avou des djins ki l' riwaitnut d' cresse, i va aveur l' epinse k' i gn a des moudreus (u des djindåres) kel shuvnut. Et cori evoye, u s' coûtchî al tere po s' rinde.
1193
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Silocibe des flates
Forvoeyants efets
Les efets cminçnut après ene grosse dimeye eure, et durer 5 a 8 eures.
1193
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Silocibe des flates
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Micolodjeye Categoreye:Droukes ås forvuzions Categoreye:Epweznants tchampions
1193
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Djonturite å virûsse ås poyes
Ele pout passer del poye å poyon pal voye di l' oû.
Ele si voet so les polets d' poytreye et les poyetes pouneuses u meres ås poyons, di 8 a 16 samwinnes.
Les deus niers (tindons) sitindeu ki pasnut dissu l' djeret sont tchôd et hoûzés, et fé må cwand on les pice. Li djonteure leye-minme n' est waire acsûte, mågré l' no diné al maladeye.
Mile
Eployaedje
On l' a-st eployî el Principåté d' Lidje, do moens e 12inme sieke.
Sourdant
Categoreye:Muzeures inglesses
Fornaiviaedje des continints
Li fornaiviaedje des continints, c' est ene abayeye ki dit ki les continints ont bodjî onk eneviè l' ôte so les trevéns djeyolodjikes. C' est on fenominne ki prind plaece sol Daegne. Come di djusse, il egziste des planetes ewou çk' end a pont come Måss.
Davance ey asteure
A l' atake (gn a 250 miyons d' anêyes), gn aveut k' on seu continint, k' esteut lomé : el pandjêye. A ciste epoke la, gn aveut k' l' oceyan pantalassike ey ene grande mer. Come on l' pout vir so les imaedjes, des teres s' avént displacé po fé des ôtes continints eyet des ôtes oceyans avou ça.
Adon, viè 150 miyons d' anêyes e-n erî, el pandjêye a stî dvizé e deus. D' on costé, on-z aveut li continint Laurazeye al Bijhe. Li Laurazeye aveut troes continints d' asteure : l' Amerike bijhrece, nonante å cint des teres d' Azeye eyet l' Urope. Ès vijhén, c' esteut li Gondwana etcherpeté avou ls ôtes continints, pus li plake des Indes.
Tot rwaitant les cénk miyons di djhnêyes shuvantes, el Laurazeye s' a eto kipårti e deus : l' Amerike bijhrece a hintche eyet l' resse a droete. Li Godwana, lu, s' a copårtî avou les continits d' ouy, todi avou les Indes. Epwis, les teres ont prindou leus cognes d' enute.