cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Noveles di Mélin (noveles)
Ele si pasnut tertotes a Mélin-el-Hesbaye (apus k' ene a Djodogne). Les prumires sont otobiyografikes ou des sovnances. Adonpwis, gn a deus ki sont des radaptaedjes di des ôtes sicrijheus e walon.
Anêyes 1390
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Noveles di Mélin (noveles)
Melin
Såvadje Énne
Såvadje Énne, c' est on hamtea des Înes.
Gn a ene såle des ouves, ki sieve pol teyåte.
Dramatike
Gn a la ene dramatike k' a dpus d' cint-z ans.
Ôte pont di si rilomêye pol walon
Li viyaedje a stî tchoezi pa Djåke Desmete po louwijhî si ortografeye di rfondant namurwès (a môde del sicole diyalectolodjike ki vout ki tchaeke accint do walon soeye peur, et raloyî a on metou voyaedje u hamtea).
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Angoxhe
L' angoxhe, c' est ene sintåcion ki strind ene djin cwand ele pinse a çou ki lyi pôreut ariver d' laid (di måvas).
Mwaissès piceures
Cwand ele rivént toltins, l' angoxhe est loukeye come on sintome. Asteure, sacwants psis li rwaitnut come ene maladeye a leye tote seule.
Médiaedje di l' angoxhe
L' angoxhe ki deure si médeye pus voltî pa ene sicoterapeye. Li sikiåte pôrè tchoezi di radjouter des droukes dizangoxhantes.
Categoreye:Sicolodjeye Categoreye:Sikiåtreye Categoreye:Senes des maladeyes
Djôminance di l' oû edjermoné
Li djôminance di l' oû edjermoné, c' est cwand l' oû edjermoné d' ene frumele di biesse ås tetes tådje lontins divant di s' agritchî al matrice.
Sacwants egzimpes
Les tchivroûs sont-st al tchôde ezès moes d' djulete et d' awousse, mins l' oû djômene cwate moes. I n' s' agritche k' e moes djanvî po ene poirtance vraiye di 5 moes (gadlaedje e moes d' may).
Les måtreas (Martes martes) s' acopelnut ezès moes d' djulete et d' awousse eto. Mins l' oû djômene 7 moes å long, po s' agritchî e moes d' måss, po on djonnlaedje e moes d' avri (poirtance vraiye di 30 djoûs, li pus coûte ki fouxhe).
Les tchawes-soris s' acoplèt di setimbe a nôvimbe; l' oû edjermoné dimeure a djôminer 4 moes å long, po ene vraiye poirtance di 44 a 88 djoûs.
Sourdant
Categoreye:Zolodjeye Categoreye:Biesses ås tetes
Anêyes 1110
anêyes 1090 | anêyes 1100 | anêyes 1110 | anêyes 1120 | anêyes 1130
1110 | 1111 | 1112 | 1113 | 1114 | 1115 | 1116 | 1117 | 1118 | 1119
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Scole gårdyinne
On î dmeure djenerålmint troes ans.
Lete Q
thumb|250px|Grands et ptits Q (letes d' imprimreye) Li lete Q (grande lete “Q”, pitite lete “q”), c' est l' 17inme lete eyet l' 13inme cosoune di l' alfabet latén.
Scole gårdyinne
Acsegnants
El Walonreye, les scoles gårdyinnes estént cobén fwaite pa des beguenes (metans, disk' e 1958 a Transene).
Muzureu (mestî)
thumb On muzreu, ene muzureuse u muzurresse (davance: èn arpinteu; asteure: on, ene djeyomete; oficirmint el Beldjike, on, ene djeyomete-espert), c' est ene djin ki s' mestî, c' est di muzrer les teréns.
François Duysinx
François Duysinx (e walon, Françwès Dwizink), sipoté Tchantchès (1914-2004), c' esteut l' fi da Joseph Duysenx.
Di s' mestî, il esteut prof di muzike, çou k' el fijha dmorer 24 ans å long tchîf d' orkesse al Pitite Sinfoneye di Ståvleu. Il a eto bråmint compôzé d' muzike. Il esteut ossu tchîf d' orkesse.
Scole gårdyinne
Acsegnants
Adonpwis, ci fourit å pus sovint des dames di scole ki les moennît.
Adolphe Adolphy
Adolphe Adolphy a skepyî a Vervî li 6 di djanvî 1874. Ès date di moirt n' est nén co cnoxhowe.
Riprins, come di djusse, dins l' Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî.
Di s' mestî, il esteut fonccionaire del comene di Vervî (buro des afwaires militaires).
François Duysinx
Il esteut eto SLLW-î (il î aveut moussî e 1990).
Adolphe Adolphy
Ouve pol walon
E e 1890, il atake a scrire des powinmes, eplaidî cial et la dins les gazetes di Vervî. Mins i n' ont måy sitî rashonnés.
François Duysinx
Ouve pol walon
I n' a waire sicrît e walon, et c' esteut purade des ratournaedjes di scrijheus greks et laténs. Metans, Anacreyon u Ovide. Mins gn a cand minme onk u deus powinmes a mete a si ouve e walon.
Adolphe Adolphy
Ouve pol walon
I n' kiminça avou l' teyåte k' e 1903.
Scole gårdyinne
Acsegnants
Gardyinne Categoreye:Efance
Invna
Invna u Inmna (la-minme Êmna, F. Avernas-le-Bauduin), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Hanu, li 17 di djulete 1970 (pitits rebanaedjes).
Muzureu (mestî)
Ele pout bouter pol cadasse ou esse a s' boûsse.
Adolphe Adolphy
Ouve pol walon
Sacwants pîces
Cambron-Castiau
Cambron-Castiau u Cambron-Castiô (riwalnijhåve Cambron-Tchestea, F. Cambron-Casteau), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Brudjlete.
Ate-dilé-Brudjlete
Ate-dilé-Brujlete (fr: Attre), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis picård, rebané avou Brujlete.
thumb|Ate-dilé-Brugelete - Tchestea dol famile de Meester-de-Heyndonck
Messanceye
Messanceye (fr: Messancy, de: Metzig, so plaece e lussimbordjwès Miezeg), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.
Tintnî
Tintnî ([FR] Tintigny ; [LO] Tintnî) est ene ribanêye comene del Province do Lussimbork.
Cambron-Castiau
Peuplåcion
Discrexhaedje del djin
Lete Q
C' est ene des cenes ki rprezintèt l' son K dins sacwants lingaedje scrîts avou cist alfabet la.
Cambron-Castiau
Djeyografeye
Li viyaedje est metou so Tinre, a ene plaece k' ele toûne bråmint, did la si no "Cambron", do bodje gayel cambaro (ki toûne).
Lete Q
Ele ni sieve nén e rfondou walon.
Cambron-Castiau
Istwere
Les troes viyaedjes metous so Tinre: Cambron-Castiô, Cambron-Sint-Vinçant et Cambron-l'-Abeye (Cambron-Mairie), ci n' esteut fok on viyaedje å cmince, ki c' esteut des béns-fonds di l' abeye Sint-Dnis dilé Paris (751), k' elzès rvinda å tchapite di Sougniye e 1053.
Messanceye
Loukîz eto : Viyaedjes del Walonreye foû del Beldjike romande
Adolphe Adolphy
Djudjmint di si ouve
Tote ses pîces ont stî prumêyes do govienmint, apus ki "Feye d' ovrî", motoit djudjeye revintiveuse.
Cambron-Castiau
Istwere
Li deujhinme viyaedje, c' esteut l' abeye cistercyinne, askepieye pa sint Biernåd e 1148. I fourit anixhilé på decret imperiå do 8 fructidor di l' an XIII (26 d' awousse 1805).
Muzureu (mestî)
Istwere do mestî
Li mestî a stî ricnoxhou oficirmint do tins do redjime holandès (aresté rweyå di 31 di djulete 1825). Li mzureu î est lomé «arpinteu»
François Duysinx
Ouve pol walon
Il a scrît eto des paroles di tchansons.
Adolphe Adolphy
Djudjmint di si ouve
Dofe Adlofî a stî rmetou a Marivaux. Sacwants d' ses pîces rishonnèt les sûteyès bates di dvizes des comedeys d' Alfred de Musset.
Muzureu (mestî)
Istwere do mestî
Li lwè a stî rcandjeye li 1î d' decimbe 1921, mins elle a stî anixhilêye li 6 d' awousse 1993.
Cambron-Castiau
Istwere
Li tchestea d' Gaviamé, distrût e 17inme sieke, est dandjreus li cåze do lomaedje "Cambron-tchestea".
Muzureu (mestî)
Istwere do mestî
Pol djoû d' ouy, li mestî est regluminté pa ene lwè di 2003. Li seu tite oficir do mzureu, c' est djeyomete-espert.
Usteyes
…
Adolphe Adolphy
Djudjmint di si ouve
Mins i n' a nén stî rprins dins l' live critike Piron so les scrijheus e walon.
Lete Q
Les ôtes letes ki polnut rpezinter li son K, avou, c' est les lete K et C.
Eployaedje del lete Q e-n ortografeye do walon
Li lete Q est eployeye coramint e sistinme Feller. Å pus sovint shuvowe del Lete U: C' est come çoula k' elle aparexheut ddja dins li scrîta mins e lûtance avou li lete K, et pacô li scrijha CK:
Li lete Q n' est pus eployeye e rfondou walon (loukîz a: scrijhaedje do son K).
Categoreye:Alfabet latén Q
Adolphe Adolphy
Hårdêyes difoûtrinnes
Adolphy Adolphy
François Duysinx
Ouve pol walon
Mins si a-t i bouté timpesse pol walon, come djouweu d' role dins les teyåtes. Il a askepyî li Cåbaret da Tchantchès, ene shijhe di sketchs et d' tchansons ki s' passe tos ls ans å Triyanon.
Il a eto studyî les scrijhaedjes da Camille Gaspard, a pårti des papîscrîts di si ptit-fi, Jean-Philippe Legrand. I nd ont rexhou on motlî dizo l' tite : ''Le wallon d'un Wihot. Termes nouveau ou sens complémentaires des mots du dictionnaire liégeois de Haust employés à Wanne [Ve 44]). Cist ovraedje la a parexhou dins Dialectes de Wallonie'', 29-30 (2001-2002), 49-63. Il est rprins sol limero [E169] dins l' Djivêye des motîs do walon.
Documintåcion
Cassete videyo a ene des shijhes do Coirneu.
Sourdant et pî-note
Duysinx, Francois Duysinx, Francois
Muzureu (mestî)
Sourdant
Categoreye:Mestîs
Lwè Seveso
On site Seveso, c' est plaece la k' n' a ene industreye k' i pôreut cåzer des gros damadjes ås djins ki dmorèt dins l' cotoû.
Sites Seveso el Walonreye
Li lwès directrece di l' Urope di 1982 (Seveso I) a dné les rîles po les pus riskeuses des oujhenes tchimikes.
Seveso Categoreye:Union uropeyinne
Coirnêyi-djontivite
Ene coirnêyi-djontivite, c' est èn efouwaedje del coirnêye et del codjontive di l' ouy.
1524
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Joseph André (1932)
thumb|(e 2002) Joseph André, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî e li 12 d' awousse 1932 ås Bonceles et mori li 10 di fevrî 2012.
Di s' mestî, il fourit maçon et plafoneu.
Ouve pol walon
Il a scrît e walon dispu l' ådje di 18 ans.
Il a eto djouwé teyåte e walon.
Ses scrijhaedjes ont passé dins les ptitès gazetes (les Annonces de l' Ourthe), dins vers l' Avenir Hu-Wareme, li Walone, Intrez don, Coutcouloudjoû eyet Li Rantoele.
Il a eto fwait des emissions radio e walon a Flemåle (di 1977 a 1984).
E 2002, il aveut rashonné deus livrets d' tecses, onk avou des powezeyes, l' ôte avou des tchansons, dizo l' tite : «Nosse bea lingaedje» («Noss′ bê lingàdje»).
Pî-notes
André, Joseph
Les Bonceles
Les Bonceles (F. Boncelles), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Serè, el province di Lidje.
Tuzance walone
Sicrijheus e walon k' ont skepyî ås Bonceles :
Parfonsåt
Categoreye:Hamteas del Walonreye Parfonsåt (la-minme, Parfonsaut, Fr. Profondsart), c' est on hamtea di Nîmal.
Lingaedjes tîxhons
lingaedjes > indo-uropeyin > lingaedjes tîxhons
Les Bonceles
Sourdants
<References/>
Lingaedjes tîxhons
Les lingaedjes tîxhons ces les lingaedjes ki sourdèt di l' indo-uropeyin, et ki s' ont diswalpé inte les lingaedjes eslåves (å Levant), et les lingaedjes gayels pu romans å Coûtchant.
Rindjmint
🇱🇰 Pordjet lingaedjes del Daegne
Les Bonceles
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Djuzinne (Boumål)
L' etimolodjeye do no vént do walon djuzrinne, avou fondaedje do R.
A vey
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Tétras Lyre (eplaideu)
Tétras Lyre (pacô rbatijhî e walon Cok di brouwire ), c' est ene måjhon d' edicion lidjwesse. Elle a stî metowe so pî pa Marc Imberechts, e 1988, mins après lu, i gn a yeu d' ôtès djins k' ont stî directeurs : Maxime Coton a pårti di 2010 eyet Primaëlle Vertenoeil a pårti di 2014. Ådjourdu, c' est Audrey Voos k' est responsåve del måjhon d' edicion.
Ovraedjes ezès lingaedjes di Walonreye
Cisse måjhon d' edicion la, elle a ene coleccion lomêye « Di Walonreye » (De Wallonie), ki propôze des lives e walon (oubén scrîts dins èn ôte mancî lingaedje di Walonreye). Asteure, nouv lives ont stî eplaidîs :
Danse do vinte
Li danse do vinte (pus fôrmelmint, danse levantrece), c' est ene danse foirt erotike di danseuses di mestî des payis arabes, aprume l' Edjipe.
Discrijhaedje
Sovint l' danseuse est tote seule, avou ene grande cotes ås lamkenes, ki laiynut vey ses coxhes. Li vinte est nou eto.
Gn a des grands pas et des mouvmints des bresses et do coir, aprume on ramxhiaedje do vinte.
Les djins sont la a deus tåves ou so des divans, ki scarwaitnut l' danseuse, mins rålmint vini danser avou leye. Adon, c' est tot l' aprepiant, et xhiner s' dansaedje, mins sins l' aduzer. Et lyi hiner des biyets d' banke come dringuele.
Dins les belès letes e walon
Passaedje k' endè cåze dins les Belès Letes e walon.
Sourdant
Categoreye:Danse Categoreye:Monde arabe
Anêyes 1380
13inme sieke | 14inme sieke | 15inme sieke
anêyes 1360 | anêyes 1370 | anêyes 1380 | anêyes 1390 | anêyes 1400
Coisse di pourcea
Lomaedje des coisses
Les coisses a l' oxh (ou cotletes), c' est les cenes avou ene mitan do cronzoxh do dos. Gn a la on bea boket d' tchå ki vént do long musse do dos.
Les ptitès coisses, c' est les dbout des coisses, avou djusse les musses etercoistås.
Ene ricete di coisses di pourcea
Categoreye:Pourceas Categoreye:Tchå
Claude Marneffe
Claude Marneffe (riwalnijhåve Clôde Marnefe), c' est on teyåtreu e walon, todi avou l' Dramatike «Concordia» d' Såvadjénne (Les Înes).
Marneffe
Transixhance
Categoreye:Sintåcions Transi (on dit eto : ni pont fé d' bén, si cmagnî l' sonk, evnd. ), c' est aveur ene angoxhe ki n' deure nén, li tins k' on ratind ene sacwè, ene sakî ki n' vént nén. On pinse k' i lyi åreut polou ariver ene sacwè.
Comanster
Comanster (Cmanster pa drî voyale; de: Gommelshäusen) est èn ancyin hamtea di Bhô, rimetou e 1977 avou l' intité del Viye Såm, la kel lingaedje do payis di Cmanster est l' walon (dismetant k' les ôtes hamteas di Bhô djåzèt lussimbordjwès).
Istwere
Dizo l' Ancyin Redjime, Comanster a todi stî dpindant del Conteye di Såm, çou k' esplike k' on-z î djåze walon. E 1823, Comanster va-z esse rimetou avou l' comene di Bhô (lussimbordjwès-cåzant), mins les djins wådront leu lingaedje walon.
Etimolodjeye
Aplacaedje tîxhon: Goma-ster (siter da Goma).
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Anêyes 1100
11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke
anêyes 1080 | anêyes 1090 | anêyes 1100 | anêyes 1110 | anêyes 1120
1100 | 1101 | 1102 | 1103 | 1104 | 1105 | 1106 | 1107 | 1108 | 1109
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Mierrascråwe di Seveso
Li mierrascråwe di Seveso, ça a stî èn abominåbe epweznaedje al diyocsene des djins d' Seveso (ene veye d' Itåleye) e 1976.
Ele a stî shuvowe d' ene lwè uropeyinne po k' ça n' rapougne nén ôte pårt.
Categoreye:Rascråwes industriyeles
1750
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770
1745 | 1746 | 1747 | 1748 | 1749 | 1750 | 1751 | 1752 | 1753 | 1754 | 1755
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1750 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Trichophyton verrucosum
Trichophyton verrucosum, c' est ene tchamosseure del pea ki cåze des dieles ås veas, ås bedots, gades, et eto ås djins (rowe Sinte-Catrene).
Sapén d' Noyé
thumb On sapén d' Noyé (pus corant ki «èn åbe di Noyé»), c' est on djonne sapén k' on mete e s' måjhon å Noyé.
On ndè mete eto des pus grands so les batis des grandès veyes.
Li sapén d' Noyé dimane disk' après l' novelan. Adon, on l' tape evoye ås grands dhalaedjes.
Gåyotaedje
I est gåyoté di boles di totes les coleurs. Et des blawtantès loumires. Et des guirlandes.
On mete voltî ene sitoele al copete.
Å pî d' l' åbe, les djins metèt ossu ene creche, apus k' les cis ki n' sont nén crustins.
Gn a des bistokes k' on drouve tot ratindant matene u a èn ôte moumint.
Serge Fontaine
Fontaine, Serge thumb|left|120px|(e 2009)
Sapén d' Noyé
Produjhaedje el Walonreye
Les sapéns, cénk a dijh ans vîs, sont ddja côpés al Tossint, et resserés dins des wayimes di plastike.
Serge Fontaine
Serge Fontaine a skepyî li 28 di måss e 1927 å molén do Ru, a Erîmont (Li Gléjhe). Il a morou li 23 d' djanvî 2010, k' i dmoréve a Ståvleu.
Sapén d' Noyé
Produjhaedje el Walonreye
A stî l' tins k' i les evoyént avou des pots d' tere, mins ça a dvou esse disfindou dins les anêyes 2010, po n' nén spoujhî les teres di l' Årdene, dedja pôves d' avance.
Serge Fontaine
Come sicrijheu e walon
Come sicrijheu e walon, on l' kinoxhe aprume pa si novele, Colas l' bracnî, ki raconte li portchesse d' on gåre après on bracnî (1980, replaidî e 2001).
Sapén d' Noyé
Dins les belès-letes
Li floriconte da Andersen, «Li sapén», raconte l' istwere d' on ptit sapén k' a divnou sapén d' Noyé.
Categoreye:Noyé Categoreye:Åbes sapinreces
Serge Fontaine
Come sicrijheu e walon
I scrît avou on foirt ritche motlî, et foirt naturelmint.
Anêyes 230
2inme sieke | 3inme sieke | 4inme sieke
Messanceye (viyaedje)
Messanceye (fr: Messancy, de: Metzig, so plaece e lussimbordjwès Miezeg), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.
Serge Fontaine
Come sicrijheu e walon
I note l' accint del Gléjhe, mins si novele a stî replaideye e rfondou lidjwès pal Walone.
Anêyes 230
anêyes 210 | anêyes 220 | anêyes 230 | anêyes 240 | anêyes 250
Serge Fontaine
Come sicrijheu e walon
I scrijha eto des studias e francès, mins sovint avou des mots walons, come so les troufreyes di Zôrbrôte (Les troufleus d' Zôrbrôte (live)).
Anêyes 230
230 | 231 | 232 | 233 | 234 | 235 | 236 | 237 | 238 | 239
Serge Fontaine
Vicåreye
Come pasmint d' tins, foû do walon, il fourit mimbe d' ene soce ki fjhént raviker les danses did dinltins (maclote, evnd.).
Anêyes 230
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Cawete -inne 2
Inne Li cawete -inne, c’ est ene femrinne cawete d’ addjectif, et des sustantifs ki sont fwaits dsu ("èn enocin".
Les sfwaits mots e francès sont scrîts avou ene cawete -ente (contente, innocente, parturiente).
Les addjectifs omrins ont stî ehåyîs sins T, minme s’ end a onk e francès : enocin, pacyin. Portant, dandjreus a cåze do francès, les parints ratrapnut on T : continter, pacyinter, enocinter.
''Gn a eto ene ôte sôre di cawete -inne : -inne 1, come dins "samwinne", k' a dandjreus moenné al dobe cawete -yinne.'
Noûmots
Po sacwants noûmots, on s’ a rsiervou del minme tcherpinte
Li cawete -inne dins les accints do walon
Elle esteut co bén vicante, e 20inme sieke, dins l’ payis do Djer :
1525
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Volaedje (dins les airs)
Li volaedje dins les airs, c' est l' avançaedje di biesses ou d' volants éndjins dins l' air sins toumer.
Sacwants djins ont ossu sayî d' voler tot seus.
Volantès biesses
🇱🇰 volaedje d' ene biesse
Volants éndjins
🇱🇰 volant éndjin
Categoreye:Emacralés mots Categoreye:Areyonotike Categoreye:Zolodjeye
Les planificateurs linguistiques au chevet du wallon
Li papî Ltchanteu disconte li rfondaedje, ki l' vraiy tite c' est « Les planificateurs linguistiques au chevet du wallon » ubén avou l' ratournaedje e walon « Les rfondeus å tchivet do walon », c' est èn årtike e francès sicrît pa Jean Lechanteur et parexhou dins l' rivuwe «Wallonnes» deujhinme limero di 1996.
Aspoyeus do papî
Li papî a stî aspoyî pa des ôtes mimbes di l' SLLW: Jenny d'Inverno, Jean-Luc Fauconnier, Victor George, Émile Gilliard, Jean Guillaume, Albert Maquet, Jean-Marie Pierret. Li soce e-n etir a dné si åjhmince a leu seyance do 10 d' avri 1996.
Contnou
Li papî si prezinte come ene reyaccion di l' SLLW disconte des pordjets di rfondaedje do walon, esplikés å raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje.
Dins l' adviertance, cisse-ciale si prôpoze di «rimete l' eglijhe e mitan do viyaedje».
L' avuzion håynêye divins l' årtike si vout don l' vraiye verité, totes les ôtes idêyes sol walon estant loukeyes come eretikes.
L' askepiaedje di noûmots est foirt critiké.
Reyaccions
Rodjî Viroux va scrire on papî d' refleccion dins les Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès. I scoreye aprume l' uzaedje do mot «patwès», cité ene trintinne di côps.
Consecwinces
Li papî va espaitchî des anêyes å long li mwinde bate di dvizes inte les rfondeus et les djins di l' SLLW.
Portant, deus mimbes del societé, Jean Germain (k' aveut-st enondé l' idêye d' on rfondaedje do walon e 1989) et Willy Bal avént ovré avou Lorint Hendschel (ki va porshuve l' idêye Djan Djermwin) dins l' pordjet do Walo +. Willy Bal aveut eto consyî les rfondeus so sacwants ponts tecnikes. Après l' papî Ltchanteu, Djan Djermwin si howe evoye do sudjet. Willy Bal sicrirè co on papî so les precocions a prinde po rfonde on lingaedje.
Come li SLLW a l' bresse long, ele va spåde ces idêyes la eto emey les soces pol walon et å CLRE. Adon, i serè foirt målåjhey d' eplaidî des sacwès e rfondou walon.
Li pression siconte do rfondaedje si va eto fé sinte so l' UCW, edjîstrêye a Lidje, come li SLLW, et k' aveut metou e-n alaedje ene Tåvlotêye Rifondaedje (commission langue). Cisse-ciale va esse rade sitantche, et leyî ouve e 2001.
Les djins d' mestî k' arivront å walon après côp, dins les anêyes 2010, vont trover cisse sitouwåcion la pår biesse.
Sourdants
Categoreye:Rifondaedje do walon
Miceliom
Categoreye:Micolodjeye Li miceliom (e sincieus latén mycelium), c' est li pårteye vedjetative — come li raecinêye — d' on tchampion. C' est par la k' i s' nourixh. C' est eto l' miceliom ki poite les carpofôres, èn ôte sistinme di mopliyaedje des tchampions, cwand vént l' såjhon del maturité.
thumb|Dimey rond d' macrale
Sint-Pire-dilé-Libråmont
Sint-Pire-dilé-Libråmont (la-minme Sint-Pière, 'F. Saint-Pierre), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libråmont, el province do Lussimbork.
Miceliom
Li miceliom dimeure å pus sovint catchî dzo tere, veyanmint k ' il est fwait di tot féns fis kistramés totavå dzo tere ou ôte sopoirt ki l' tchampion vént dzeur.
Li pî eyet l' tiesse e cogne di tchapea des åbussons, k' on est afaiti a vey, sont li structeure di reproduccion des tchampions ascomicetes eyet bassidiomicetes, et n' fjhèt nén pårtêye do miceliom.
Sint-Pire-dilé-Libråmont
Sourdants
<References/>
Miceliom
Li miceliom pout crexhe e si spårdant di tos costés, u aler tot droet, u aler tot droet, et tot d' on côp, bihairder (aler e coisse) disk' a tant k' i toûne di 360 grés d' ingue et rtrover les prumîs tchampions k' ont bouté foû: ça va fé on rond d' macrale.
L' ovraedje do miceliom dins les ecosistinmes
Les micelioms sont eto foirt consecants dins bråmint d' ecosistinmes, la k' il amidrèt l' abruvaedje di bråmint des plantes, et les aidî a pomper leus nutrimints. Les micelioms des tchampions vont eto "diner leu côp d' mwin" dins l' pourixhaedje des bokets d' plantes, et fé l' ansinaedje de teres.
Eco ôte tchoi: les micelioms fabricnut do diyocside di carbone, et li rlåtchî dins l' air, po les plantes s' endè siervi.
Ådje di sacwants micelioms
Li miceliom des tchampions pout covri ene lådje sitindêye. Insi dins les anêyes 1990, on-z a dischovrou k' on site avou des Armillaria gallica, avou ses clônes, si spårdeut so 15 ectåres, avou ene masse protoplasmike di 10.000 kg eyet ene ådje di 1.500 ans; des analijhes d' ADN ont mostré ki c' esteut l' minme ADN, dj' ô bén l' minme tchampion, so tote li stindêye (Smith et al., 1997). Avou cisse grandeur e ciste ådje la, li A. gallica est li li pus grande et li pus viye vicante sacwè sol Daegn.
Sårot
On sårot, c' est ene grande tchimijhe, sins botons, sins panea, ki vént djus del cingue.
Li pus cnoxhou, c' esteut l' ci d' bleuwe coleur. On djheut cåzu todi "on bleu sårot".
Istwere
C' estént on mousmint d' fiesse el Walonreye, disk' å cmince do 20inme sieke.
Adonpwis, ça a divnou ene mousseure foclorike. Tchantchès est todi ecayté avou on bleu sårot.
Categoreye:Mousseures Categoreye:Foclore del Walonreye
Comblin-å-Pont
Comblin-å-Pont (fr: Comblain-au-Pont) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou comene-intité, el province di Lidje.
thumb|eplaeçmint del comene el province
C' est a Comblin-å-Pont k' Ambleve si vént agoliner dins l' Aiwe d' Oûte
Anêyes 240
2inme sieke | 3inme sieke | 4inme sieke
anêyes 220 | anêyes 230 | anêyes 240 | anêyes 250 | anêyes 260
240 | 241 | 242 | 243 | 244 | 245 | 246 | 247 | 248 | 249
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Vincent Patar
Vincent Patar (sikepyî e 1965), c' est on produjheu d' Fime d' imådjes ki provént di Les Bûles (on ptit viyaedje el Gåme). Avou si camaeråde Stéphane Aubier, il a eto prodût li fime Sogne å viyaedje ("Panique au Village").
Hårdêye difoûtrinne
Prezintaedje do fime Sogne å viyaedje et bokets a vey
Valmy Féaux
Valmy Féaux, c' est on politikî walon k' a skepyî a Nî (Roman Payis) li 19 di fevrî 1933.
C' est lu (avou Émile Tasson) k' a rmetou l' live d' imådjes «Les grands åbes» e walon d' Ocgniye.
Feaux Feaux Feaux
Efance
L' efance ou li djonne tins ou les djonnès anêyes ou li ptite djonnesse, c' est l' ådje del veye la ki l' efant crexhe, normålmint dizo l' mambornance di ses parints.
L' efance shût li ptite efance ey esse shuvowe del laide ådje.
Alére
L'enfance en Wallonie Muzêye do vicaedje des Walons, Lidje, 1973, (adrovaedje da Roger Pinon pp 5-89).
Categoreye:Ådjes del veye
65
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80
60 | 61 | 62 | 63 | 64 | 65 | 66 | 67 | 68 | 69 | 70
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 65 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Schite ås veas å virûsse BVD
Categoreye:maladeyes des bovrins thumb|Erodaedje al linwe dins on cas d' maladeye des finès peas Li schite ås veas å virûsse BVD (en inglès : Bovine Virus Diarrhea), c' est ene schite, come di l' aiwe, ki les veas di moens ki shijh moes atrapèt cobén. Ele si prind åjheymint d' on vea a l' ôte. Pa côps, ele acsût eto des pus viyès biesses.
Dilé l' schite, gn è pout aveur, avou, del tosse et del peumoneye.
Li biesse riwerixh so ene cénkinne di djoûs.
Li virûsse BVD est eto l' cåze d' ene ôte maladeye, k' on lome li maladeye des finès peas (inglès : mucosal disease). Cisse-ciale djond les åmeas et åmayes (inte 6 et 30 moes, dabôrd). Ele ni s' prind nén d' ene biesse a l' ôte.
Ci côp cial, li schite ni rwerixh nén, et fini pa fé crever l' biesse, divins les 10 djoûs. E minme tins, on-z a do gletaedje, del nåze, et do breya. Li five dimeure fele, inte 40 et 41 °C. C' est on tåvlea foirt rishonnant å ci do catåre malén.
Å discôpeçaedje, on trouve di l' efouwaedje el boke, avou des botchrês d' erôdaedje. Eto dins l' avaloe.
Dispu k' on cnoxhe l' aloyaedje des deus maladeyes, on l' lome cobén l' intité, d' après les sigues en inglès, BVD/MD.
Veulire (bele finiesse)
thumb|veulire pa [[Fabienne Desmet al tchapele di Gobtindje]] Ene veulire (on dit eto on vitrå, des cwåreas), c' est ene bele finiesse fwaite di ptits cwåreas d' veule ki fwaiynut ene imådje.
Motlî
Li ronde veulire d' al copete d' ene nåve d' eglijhe si lome on rondea.
L' årtisse ki fwait des veulires si lome on veulirî, ene veulirresse.
Categoreye:Årts Categoreye:Veule Categoreye:Bastimints
Gustav Klimt
Gustav Klimt a vnou å monde li 14 di djulete 1862 dilé Wîne,  ey a morou li 6 di fevrî 1918.
C' esteut on pondeu otrichyin do novea årt.
Si ouve
Si ouve pout eto esse rindjeye avou les simbolisses.
I pondéve kécfeye des portraits cåzu fotografikes.
Dins ses payizaedjes, i fwait pinser a Vincent Van Gogh et Claude Monet.
I dessinéve des côps des sacwès foirt erotikes; adon i fourit metou d' costé des cekes oficirs di rlomés pondeus. Adon, i n' plît espôzer dins les grandès såles. Adon, avou des come lu, il fjhît des ptitès espôzucions a pårt. C' est çou k' on-z a lomé li «Wiener Sezession».
Mins il aveut tolminme des grandès cmandes minme e l' etrindjir, come li cene del «Villa Stoclet» a Brussele.
Sourdant
Klimt Klimt
Morhet
thumb|eglijhe thumb|plake Morhet-gåre avou l' ancyin pont d' aresse do tram
Istwere
E 1086, l' abeye di Sint-Houbert atchtêye tot l' alou d' Morhet. Mins e 1592, il est hapé pa Djan d' Cobruveye, ki s' riclama signeur. Après côp, li signorreye fourit dispårteye inte sacwants prôpietaires.
Divna mwaireye (avou Rozire) e 1823 (redjime francès).
Passa a Vå-so-Seure tins des ptits rebanaedjes li prumî d' djulete 1970.
Economeye
Ancyinne gåre do tram (Morhet-gåre) sol lene Bastogne-Libråmont.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Årtisyince
L' årtisyince (on dit eto: medcene veterinaire), c' est ene syince ki studeye les maladeyes des biesses. Les cis kel parpinsèt, eyet l' pratiker, c' est, aprume, les årtisses.
Lôdes
Lodes Categoreye:Moumints do djoû Les Lôdes, c'est l' 4inme priyire del djournêye, ki s' dit l' åmatén, après l' lever do solo. Li mot «lôdes» est on calcaedje d' après l' francès laudes, ki vént do latén laudæ. E grek on l' lome αινείτα (aineita), e slåve xhvalite.
Årtisyince
Dins les scoles di medecene veterinaire, on cminc pa studyî les syines, aprume li biyolodjeye. El deujhinme anêye, on cmince les "syinces soûmintreces". A cmincî del cwatrinme anêye, on studeye les maladeyes, et fé del pratike.
Lôdes
Dins tos les rites les lôdes ont 3 psåmes, normålmint les 3 dierins: 148, 149 et 150, avou des îmes et des priyires.
Årtisyince
L' årtisse, c' est afeye on medcén, ca i va cweri a trover l' må k' ene biesse endè sofrixh. Mins c' est eto on cérudjin, ca c' est lu ki va operer les biesses k' i fåt drovi po lzès rschaper.
Lôdes
Al cawete des lôdes, les rites levantreces ont l' îme del Gloriya. Li pupårt des rites acopelnut li prime al cawete des lôdes.
Årtisyince
Dins sacwants payis, l' årtisse pout esse eto èn apoticåre, et poleur vinde ås cinsîs les droukes po les biesses. thumb|250px|
Istwere del medcene veterinaire
Li prumire sicole po-z aprinde les årtisses a stî askepieye a Lyon, el France, et strimêye li 10 di djanvî 1762. C' esteut Claude Bourgelat ki l' aveut metou so pås so fotches.
Li prumire sicole veterinaire bedje a stî drovowe diviè 1875 a Cureguem, so Anderlek, dilé Brussele. Tos les Bedjes, Walons et Flaminds, k' estént po divni årtisses, î alént fé leus scoles. Li scolaedje si fjheut e francès. Li tchanson des studiants rimimbere ci tins la : (Kel vicåreye fouxhe çou k' ele vout, / El Flande u el Walonreye, / Dins on redjimint d' sôdårds u å mitan des payizans / Nos frans l' fiesse / Todi so tchamps so voyes / Mins k' on vude å pus abeye di cisse måsseye, di cisse måsseye / Mins k' on vude å pus abeye di cisse måsseye sicole).
Diviè 1935, les Flaminds seront scolés e neyerlandès, et-z ebaguer a Gand.
Diviè 1965, li scole veterinaire va divni ene faculté. Come c' est ene sicole di l' Estat, ele si doet raloyî a ene univiersité d' estat, et gn a kel cene di Lidje. Ci serè don tot on tins li "Fak veterinaire di l' Univiersité d' Lidje metowe a Cureguem dilé Brussele".
Diviè 1980, li fak va ebaguer podbon å Sårt-Tilman, po-z aler rdjonde les ôtès faks di l' univiersité d' Lidje.
Li scolaedje des årtisses el Walonreye
Asteure, po fé veterinaire, i fåt reyussi on concour d' intrêye (dispu diviè 2000). Les scoles durèt shijh ans.
Les troes prumirès anêyes, k' on lome les candidateures sont shuvowes dins les faks normåles a l' univiersité d' Lidje, do Noû-Lovén, di l' ULB a Brussele, u ås Faks di Nameur. On-z î aprind les syinces djeneråles (1ire anêye), pus les syinces veterinaires (2inme et 3inme anêye).
Les troes dierinnès anêyes, k' on lome les doctorats, ni si fjhèt k' a Lidje, a l' ULg. On-z î aprind les maladeyes des biesses. Tos les djoûs å matén, les studiants vont ås clinikes. I s' ratroplèt pa ekipe, onk di dierin dok (6inme anêye) k' on lome li praticyin, onk di 2inme dok (5inme anêye) k' on lome ploumasse et onk di prumî dok (4inme anêye) k' on lome ploumion.
Avou les novelès lwès d' ecwivalince uropeyinnes, dispu les anêyes 1990, gn a todi dpus di scolîs ki vnèt di des ôtes payis d' Urope, aprume del France. End a-st avou disk' al mitan d' ene fornêye di studiants.
Syinces soûmintreces
C' est les syince k' i fåt cnoxhe divant d' ataker les maladeyes des biesses
Hårdêye difoûtrinne
* Categoreye:Maladeyes
Coltchicene
Categoreye:tchimeye
240px|right| Li coltchicene est ene drouke k' on saetche des grinnes di sizrece. Tot dismantchant l' pwezon des grinnes di coltchike, et li spurer, on-z a saetchî foû l' coltchicene, k' on s' endè sieve dins les crijhes di gote.
Aske
Tchaeke aske a ût ascospôres, askepyîs pa on pårtixhaedje di celule pa meyoze shuvou d' on pårtaedje pa mitoze. Les askes låtchèt leus spôres tot sclatant; cwand ene des askes siclate, çoula fwait sclater les ôtès askes do minme ascocarpe.
Les askes sont-st eployêyes dins les laboratweres pol situdiaedje do processus di meyoze, paski les cwate celules prodûtes pa meyoze sont bén aligneyes, eyet tot candjant li djene k' ecôde li coleur des spôres, les biyolodjisses polèt åjheymint studyî les fortrevåtchaedjes djenetikes et ds ôtes fenominnes.
Anêyes 1370
13inme sieke | 14inme sieke | 15inme sieke
1370 | 1371 | 1372 | 1373 | 1374 | 1375 | 1376 | 1377 | 1378 | 1379
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
22 d' awousse
Li 22 d' awousse, c' est li 234inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 235inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 131 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
20 d' awousse - 21 d' awousse - 23 d' awousse - 24 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Philippe Destatte
Philippe Destatte, c' est on bouteu pol Walonreye, istoryin di s' mestî, et k' est mwaisse a l Institut Destrée.
Il a skepyî a Tchålerwè li 28 d' octôbe 1954.
E 1995, il eplaida on live so les 100 pus rlomés Walons do 20inme sieke, kel tite e francès, c' est :Cent Wallons du siècle. Bråmint des portraits toirtchîs dins ç' live la ont stî ratournés e walon dins l' gazete "Li Chwès" pa Charles Massaux.
E 2006, il atåvele, avou l' Djåke Dressene del Bouxhire (Jacques Brassinne de la Buissière) on pordjet po rdiscotaeyî l' Beldjike bråmint pus suteymint.
Pordjet Destatte Brassinne di rdiscotaeyaedje del Beldjike
Li såme est di resformer l' Estat federå bedje, et fé k' i rote mia.
Li mwaisse idêye, c' est d' avou 4 Redjons federåles el plaece des 6 redjons et Kiminåltés ki nos avans asteure. Ces cwate la serént, li Flande, li Walonreye, Brussele, et li Redjon tîxhon-cåzante. Tchaeke Redjon åreut si mwaisse lwè, si Govienmint eyet si Pårlumint (inte di zels, li Pårlumint walon). Po ç' prumî pont chal, gn åreut nou grand candjmint. Tchaeke Pårlumint sereut tchoezi pa on vôtaedje do peupe; come di djusse, li Govienmint sereut responsåve divant lu.
D' èn ôte costé, i gn åreut ene Coû des Contes po tchaeke Redjon, sol modele del Coû federåle.
Po çou k' est des taeyes, rén a fé, i gn årè todi ! Mins les taeyes federåles, ci serént rascodowes pa l' Estat federå, et les taeyes redjonåles, pa les Redjons. Tantea ki tchaeke intité pôreut viker avou ses prôpes liårds.
Gn a eto on tchapite ki cåze di cowaidance inte l' Estat federå eyet les cwate Redjons, et inte les Redjons zeles-minmes. C' est ddja insi ki ça dvreut esse asteure, mins ci n' est nén tos les djoûs åjhey a fé.
Ôte candjmint : tot çou ki n' compete nén l' Estat federå, c' est po les Redjons. C' est ene atuze foirt conoxhowe dins les rlomés Estats federås. I mostere bén ki les Redjons ont dné sacwantès competinces al federåcion, mins k' ele wådnut totes les ôtes. Po fé simpe, dijhans ki, çou ki compete les Redjons dins l' novea pordjet, c' est tot çou ki compete dedja les Redjons et les cminåltés come ele rotnut asteure.
Si tchaeke Redjon a si mwaisse lwè, li mwaisse lwè federåle est å dzeu. Çou ki compete co l' Estat federå: li manoye (avou l' Urope), li politike etrindjire, li disfinse, li djustice, li police federåle, li securité sociåle, les pinsions, el santé publike, el bocåd publike, les taeyes federåles eyet li rcweraedje syintifike.
Coisse (tchå)
thumb|Coisses di pourcea thumb|Coisses di bedot Ene coisse, come tchå, c' est l' oxhea do minme no avou l' tchå k' est après.
Philippe Destatte
Pordjet Destatte Brassinne di rdiscotaeyaedje del Beldjike
Po çou k' est do Senat, ça n' a pus rén a vey. Di 71 senateurs, on passe a 60, ki vnèt tertos des Pårlumints redjonås, 15 di tchaeke. C' est çou k' on voet dins les ôtes Estats federås, metans les Estats Unis u li Swisse. Paski tchaeke redjon est pareye a l' ôte, minme si elle a moens di djins. Li Senat åreut l' povwer di vôter les candjmints al mwaisse lwè federåle. I pôreut eto vôter des lwès speciåles, et les lwès ki dispådnut les competinces des Redjons u do Federå po les traités eternåcionås. Li Senat ni pôreut vôter ene lwè k' avou ene madjorité dins tchaeke grope redjonå.
Coisse (tchå)
Kékès dnêyes
On magne voltî des coisses di pourcea, mins eto di bedot, di vea, evnd.
Philippe Destatte
Pordjet Destatte Brassinne di rdiscotaeyaedje del Beldjike
Po fini, i fåreut k' i gn åye des minisses federås dins les cwate Redjons do payis. Po fini, i fåreut k' i gn åye des minisses federås dins les cwate Redjons do payis. Po k' el pus ptite, li Redjon tîxhon-cåzante end åye å moens onk.
Coisse (tchå)
Kékès dnêyes
Les ptitès coisses di pourcea, c' est les skinêyes
Philippe Destatte
Rahoucas
<References/>
Coisse (tchå)
Coisse di pourcea
Categoreye:Tchå Categoreye:Mangonreye
Philippe Destatte
Rahoucas
Destatte
Vexhåd
Categoreye:bascolidîs
Li vexhåd (on prononce pus coramint vèchau u fichau) u vexheu (on prononce pus coramint viheu), c’ est ene biesse ås tetes del famile des bascolidîs.
Les vexhåds, 20 a 30 cm di longs, sont pus gros k’ les marcotes et les roumenes, mins pus ptits k’ les fawenes les lotes et les mådrês. Il est bråmint pus noer di pwels ki ces-la, copurade so les pates eyet l' cawe. I polèt aveur des pus blancs pwels sol tiesse.
C’ est les cis ki sintèt l’ pus mwais cwand i låtchèt leu nodeur foû des glandes del cawe.
Les vexhåds sont aclevåves, et on les lome adon des furets.
Susana Vieira
200px|thumb|Susana Vieira Susana Vieira, ki s' no d' bateme, c' esteut Sônia Maria Vieira Gonçalves, c' est ene actoresse do cinema braezilyin. Ey ene danseuse di samba.
Vexhåd
No e sincieus latén : Mustela putorius
Susana Vieira
Elle a skepyî li 23 d' awousse 1942 a Sao Paulo.
Vieira Vieira
Vexhåd
Amagnî et vicaedje
I polnut touwer des biesses bråmint pus grosses ki zeles, des poyes et des robetes, metans.
Li vexhåd pout apicî des oûs dins s’ gueuye, et les repoirter e s’ bôre, sins lzès casser.
I fwait s’ bôre dins tere u dins des lignires (tas d’ bwès).
Waerantixhaedje
Asteure, el Walonreye, on n' pout pus touwer les vexhåds, ni ls epayî. Portant, dins les bascolidîs, c' est ene biesse ki dmeure foirt corante, sins waire di risse d' esse dizindjnêye.
Haghpat
Moustî ki s' trouve e l' Årmeneye, basti etur les annêyes 900 et des, eyet ls annêyes 1200 et des. Il a sti ene grande aisse di tuzance eyet d' acsegnmint tins del moyinadje.
Po çoula, et paski c' est on tchîf d' ouve emé les bastimints rlidjeus, il a stî metou sol lisse di l' Unesco do patrimoenne daegnrece e 1996.
Anêyes 250
2inme sieke | 3inme sieke | 4inme sieke
anêyes 230 | anêyes 240 | anêyes 250 | anêyes 260 | anêyes 270
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Nîmal
Nîmal (vî lomaedje, asteure : Limal, come e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Åve, el province do Roman Payis.
Sida
Li sida, c' est ene maladeye des djins ki s' prind, spårdowe pattavå l' Daegne. A dipus d' 40 miyons d' djins rascråwés.
Ele n' a stî cnoxhowe k' e 1979.
Elle est cåzêye pa on virûsse, li VBDDj (vébédédjin, virûsse baxhant les disfinses del djin) lomé VIH e francès et HIV e-n inglès.
Šiprage
Šiprage (e siebe cirilike Шипраге) c' est on viyaedje del Bosneye, dins l' comene di Kotor Varoš.
Sida
Elle provoke todi l' moirt après 2 a 15 ans, minme médeye comifåt.
Onk ki l' a est lomé sidateu.
Senes del maladeye
On pårtixh sovint les estapes del maladeye del façon ki shût : prumî ståde : five, rodjixhmint totavå l' pea, amwinrixhmint, tronna. deujhinme eståde : diferinnes maladeyes aparexhèt ki l' malåde ni s' disfind waire : mås d' vinte, magnant må, del pea, maladeyes del goidje et des peumons ki n' werixhèt nén. dierin ståde : disrindjmint do cervea : neurasteneye, paralizeye, foleye, piete di parole.
1760
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Sida
Sipårdaedje avå l' Daegne
Foirt corant e l' Afrike dizo l' Sara. Insi, e 18 åcint des djins ki vnént dner do souk po des parints malådes å spitå d' Man (Coisse d' Ivwere)
E 2005, gn a pus yeu d' crexhaedje do nombe di seropôzitifs.
1760
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Sida
Sipårdaedje avå l' Daegne
E 2006, on contéve ki 90 åcint des seropôzitifs avå l' monde ni savént nén k' i estént acsûts.
1760
anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780
Sida
Espaitchance
Po-z esplaitchî li passaedje å påpåd tins d' l' acoûtchmint a pårti do sonk d' ene enindjeye mame, on dene des sconte-retrovirûsse li dierinne samwinne do tins d' ratindance.
1760
1755 | 1756 | 1757 | 1758 | 1759 | 1760 | 1761 | 1762 | 1763 | 1764 | 1765
Sida
Sourdants
Categoreye:Medcene Categoreye:Novelès maladeyes des djins
1760
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1760 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Betchfessî oi
Li betchfessî OI, c' est on betchfessî scrijha ki rascove des mots ki s' prononçnut foirt diferinnmint totavå l' Walonreye, mins aprume avou li son "wè" u "wê" (/wɛ/ /wɛ:/) so Lidje, avou l' son "wâ" u "wa" (/wa/ /wa:/) après Nameur ey ene pårteye del Basse Årdene, avou l' son "ô" (oː) so Tchålerwè, avou l' son "on" (/ɔ̃/) après Bietris, et l' son "oû" (/ʊ:/) après Nivele.
Rapoirt avou li scrijha oi do francès
Les mots ki sont scrîts avou "oi" e walon ni sont djamåy les minmes ki les cis ki si scrijhèt avou "oi" e francès. Ces-la si scrijhnut e walon avou l' betchfessî oe (boire / boere), ubén les letes wè (Liégeois / Lidjwès) ou we (cawete -were).
Pôzicion dins l' mot
Li betchfessî oi si mete rålmint tot å coron d' on mot (såf dins motoit et ôte tchoi).
On, mins s' pout ritrover al tiesse do mot (oizeur).
Walon do Levant
E walon do Levant, li prononçaedje, c' est /we/ (wé) u /wɛː/ (wê), aprume divant «R»
Mins pus sovint /wɛ/ (wè) divant ene ôte cossoune.
Walon do Mitan et Bassårdene
E walon do Mitan ey e l' pus grande pårt del Basse Årdene, li prononçaedje, c' est pacô /waː/ aprume divant «R» å coron do mot.
Mins å pus sovint, c' est /wa/.
Walon do Coûtchant
E walon do Coûtchant (et dins l' dizo di l' Årdene nonnrece), li betchfessî oi si rpononce come li betchfessî ô: /oː/ u /õ/, oubén /uː/ (Nivele, Courcele). C' est ossu l' prononçaedje rifrancijhî ki s' ôt dins ene grande sitindêye do payis po sacwants mots:
Sacwants mots rfondous avou oi
Bråmint des mots foirt corants :
Sacwants mots nén rfondous avou oi
C' est tos mots des minmes bodjes etimolodjikes, calkés enawaire do francès, la ki les prononçaedjes /wɛ/ et /wa/ n' egzistèt nén.
Istwere et djustifiaedje di l' atuze
Li betchfessî oi n' esteut nén co e-n alaedje å raploû d' Mårcinele so li rfondaedje.
Il a stî atåvlé pa Jean-Pierre Hiernaux e 1999, tot veyant ki ci scrijha la:
Minme si l' prononçaedje do Coûtchant walon est pus målåjhey a rtrover avou les piceures classikes di lijhaedjes, ces-ci (fôrce, fôrt, pôrtér, môrt) sont trop près do scrijhaedje et do prononçaedje francès po-z esse acontés e li rfondaedje.
Li betchfessî OI n' aconte nén li longueur do son /wɛ/ ou /wa/ (mwârt, mwêrt <> mwate, mwète). Mins li stramaedje des disfondowes di "moirt" el Walonreye mostere bén ki, co a 13 plaeces, on-z a eto des prononçaedjes /wa/ et /wè/ (nén long) po "moirt".
Pî-notes
OI Categoreye:Sons et letes do walon
Prime (priyire)
Categoreye:Priyires crustinnes Li prime, po les Crustins, c'est ene priyire ki shût les lôdes, ki les deus fwaiynut eshonne li 4inme priyire del djournêye, ki s' dit l' matén, après l'levé do solo.
Li prime a 3 psåmes, ene îme et on boket di priyire. Li novea brevåre po les curés e francès a leyî l'prime foû.
Stéphane Aubier
Hårdêye difoûtrinne
Prezintaedje do fime Sogne å viyaedje et bokets a vey
Rai (discramiaedje)
…
Matenes
Les Matenes, po les crustins, c'est l' 3inme priyire del djournêye, ki s' dit foirt timpe, ås aireurs do djoû, après s' awè levé.
Mwaissès dnêyes
Les matenes si lomnut ορθρος (orthros) e grek, matutinus u tenebris u nocturnæ e latén, outreniya e slåve. Cisse priyire est l'imådje do ravicaedje da Djezus-Cri.