cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guepard
thumb|on guepard Li guepard tchesse d' ene manire diferinne des ôtes tchetidîs, nén a l' awaite mins a l' coûsse, la k' il est l' biesse a pates ki court li pus roed, disk' a 110 km/h so des coûtes distances. Li coir do guepard est alongou, çou ki lyi dene ene air di fråjhûlisté, mins il a des musses foirt poujhants ki lyi dnèt ene grande foice. Si tiesse et s' muzea sont ptits, les ouys sont metous hôt sol tiesse, il a des lådjès narenes eyet des rondès orayes. Si poyaedje est djaene-orandje avou des rondès noerès cafloreures. L' adule fwait du 39 a 65 kg, et di 110 a 135 cm long avou ene cawe ki pout fé disk' a 84 cm. Les frumeles poirtèt di 3 a 5 efants, so 90 a 95 djoûs. Al nexhance i pzèt di 150 a 300 grames. Les djonnes di guepard cwitèt leu mere a l' ådje di 13 a 20 moes. Les guepards polèt viker disk' a 20 ans. Al diferince des ôtes tchetidîs, les frumeles n' ont nén vormint di teritwere a zeles, et ele evitèt di s' rescontrer. Les måyes si rapoûlèt pa des côps, copurade cwand i vnèt d' ene minme nikêye. Les guepards si nourixhèt di biesses a tetes come les gazeles, les impalas, les gnous, les zebes, evnd. Li proye est aprotcheye disk' a ene dijhinne di metes, poy tchesseye al coûsse, ki deure moens d' ene munute. Si l' guepard n' arive nén a prinde li proye tot d' shûte i va leyî ouve purade ki d' si nåjhi.
Gaston Lucy
Sipepieuse vicåreye
thumb| Tot djonne, i s' egadje el France po li ristopaedje des trintchêyes del guere di 14.
Guepard
Categoreye:Tchetidîs
Tchetidîs
Les tchetidîs, c' est ene famile di biesses ås tetes magneuses di tchå, come li tchet.
Gaston Lucy
Sipepieuse vicåreye
Did la, i boute on moumint ås tchins d' fier e l' Aldjereye.
Rozou-Crinnwik
categoreye:Loyéns Walons-Tîxhons thumb|l' Eglijhe di Rozou thumb|li tchapele di Crinnwik thumb|Plake d' intrêye a Crinnwik Rozou-Crinnwik (fr: Rosoux-Crenwick, nl: Roost-Crenwick), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rashonnés en ene seule comene e 1822 (dizo l' redjime holandès), pu rebané avou Bierlô.
Gaston Lucy
Sipepieuse vicåreye
C' est la k' i cmince a scrire (e francès) totès sôres di rilevêyes sol biyolodjeye et mes fåves do vî vî tins des Congolès. Deus dominnes k' i va diswalper e walon, pus tård. Sacwants d' ses scrijhaedjes e francès so des sudjets congolès ont stî rmzetou e walon pa Lucyin Mahin et Louwis Baidjot.
A pårt ces kékès anêyes la, wice k' il apurda l' kiswahili, il a passé si veye al gåre di Graide.
Tchetidîs
Sacwants tchetidîs
Gaston Lucy
Sipepieuse vicåreye
I fourit dins l' rezistance tins del guere 1940-1945.
Rozou-Crinnwik
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî a Rozou et Crinnwik.
Afrike bijhrece
Payis metous e l' Afrike bijhrece
Gn a eto e l' Afrike bijhrece :
Tchetidîs
* Categoreye:Familes des biesses
Gaston Lucy
Sourdants
Lucy, Gaston Lucy, Gaston
Afrike bijhrece
Payis metous e l' Afrike bijhrece
L' Afrike bijhrece est metowe inte li Mîtrinne Mer et l' dezert do Sara. A Nonne, elle est boirdêye di l' Afrike coûtchantrece.
Rozou-Crinnwik
No di des plaeces di Rozou-Crinnwik
Les nos d' plaeces di Rozou estént tetos flaminds; sacwants ont stî ratournés e walon, des ôtes ont stî calkés "platezak". So Crinnwik, les nos d' plaeces ni s' dijhnut k' e walon.
Afrike bijhrece
Payis metous e l' Afrike bijhrece
Les payis d' Afrike bijhrece, apus k' l' Edjipe (et l' Soudan), ont metou so pî èn ashonna economike, l' UMA (Union do Magreb arabe), mins ki n' rote waire, di cåze del brete do Sara coûtchantrece. L' ashonna comprind eto li Moritanreye.
Categoreye:Afrike *
Rozou-Crinnwik
Signorreye di Crinnwik.
Li signorreye di Crinnwik rilevéve del Coû d' Curindje. Les prumîs signeurs avént l' minme no kel viyaedje. Pu ci fourit les Cwareme (15inme & 16inme sieke), pu les contes di Frezin (Vorsen), e l' ancyinne Conteye di Lô.
Eglijhes
L' eglijhe di Rozou, dicåçtêye a sint Morice, esteut raloyeye al cene di Goyî-e-Limbork (Jeuk). A Crinnwik, gn aveut ene tchapele Sint-Lorint, k' a divnou ene pitite eglijhe.
Li candjmint d' lingaedje
Les redjisses del pårotche di Crinnwik sont e francès dispu 1726.
Tant k' a Rozou, li viyaedje a stî flamind-cåzant disk' e 1850, la k' gn a sacwants Walons ki s' î ont astalé. E 1861, il esteut co rwaiteye come flamind-cåzant avou sacwants Walons. Mins li scole a passé e francès dispu eviè 1850, et l' eglijhe eto. Li lingaedjes d' atôtchance k' a replaecî l' flamind n' esteut nén l' francès mins l' walon. Mins les Walons d' Rozou, e 19inme sieke, aprindént l' flamind d' Rozou el rowe.
Dins les anêyes 1935-1940, E. Legros a trové des djins ki si cfessént e flamind, tot djhant l' ake di contricion e francès.
Ricinsmints oficires
1846: 227 Walons; 331 Flaminds. 1846: 248 Walons; 265 Flaminds; 46 bilinwes. 1880: 228 Walons; 341 Flaminds; 9 bilinwes. 1890: 240 Walons; 55 Flaminds; 372 bilinwes. 1900: 367 Walons; 147 Flaminds; 161 bilinwes. 1910: 523 Walons 225 Flaminds. 1920: 625 Walons 125 Flaminds. 1930: 622 Walons; 149 Flaminds.
Djeyografeye
Rozou est a Bijhe di l' otostråde Brussele-Lidje; Crinnwik est a Nonne.
Tuzance walone
accint walon d' Rozou
Simone Leroy
Simone Leroy a skepyî li 1î d' octôbe 1897 ey a morou li 6 d' octôbe 1988.
C' esteut ene sicrijheuse e walon ki provneut d' Samår mins ki dmoréve a Ôlwè.
Ele sinéve purade di s' no d' pene "Simone dèl Goulete" (del Golete), udonbén avou l' no di si ome (Simone Manouvriez-Leroy).
Ses powinmes fourît rashonnés dins on livret "Ouves da Simone del Golete" (1976).
Elle esteut mimbe des Relîs Namurwès et di l' ALWAC.
Ele sicrijheut e walon dispu 1963 des powinmes, des coûtès prôzes, des tchansons et des sinnetes.
''Come sicrijheu e walon avou l' minme no d' famile, gn a eto Willy Leroy.
Novele (pitit roman)
Ene novele dins l' sinse di ptit roman, c' est ene sipoûle come on roman, mins k' est pus coûte, å pus sovint, moens di 50 pådjes.
Djihan-Tchedôre di Bavire
thumb|Djihan-Teyodore di Bavire Djihan-Tchedôre di Bavire (fr. Jean-Téyodore de Bavière, almand Johann Theodor von Bayern), c' esteut onk des dierins princes-evekes di Lidje.
Simone Leroy
Alére
Biyografeye da Simone del Golete pa Gérard Baudrez (3 pådjes nén datêyes)
Djihan-Tchedôre di Bavire
Vicåreye
I vna-st å monde li 3 d' setimbe 1703 et mora l' 27 di djanvî 1763.
Novele (pitit roman)
Les ptits romans sont sovint eplaidîs onk après l' ôte, dins on live k' on lome ene ramexhnêye di noveles (on dit eto on rcoy di noveles).
Simone Leroy
Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes (so l' Aberteke)
Djihan-Tchedôre di Bavire
Vicåreye
I fourit prince-eveke di Lidje di 1744 a 1765.
Puma
250px|right
Li puma est ene biesse ås tetes magneuse di tchå del famile des tchetidîs, ki vike e l' Amerike, e sincieus latén Felis concolor.
Les pumas avént cåzu disparexhou e l' Amerike bijhrece, cåze del tchesse, mins asteure, i rsont bén vigreus dins l' Ouwess des Estats Unis (a l' avirance, gn a dins les 30.000 biesses), et si spåde viè l' Ess do payis, tot shuvant les aiwes et l' djibî.
Djihan-Tchedôre di Bavire
Rilomêye
Djihan-Tchedôre esteut almand et n' comprindeut nén l' walon.
Puma
Categoreye:Tchetidîs
15 d' octôbe
Li 15 d' octôbe, c' est li 288inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 289inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 77 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Novele (pitit roman)
A dater di 1996, gn a yeu des ptits romans k' ont eto stî eplaidîs so les fis. Li prumire fourit : "Li tiene al brijhe" da Jean-François Brackman k' a parexhou sol Pådje do Lingaedje walon li prumire waibe e walon adjinçnêye da Lorint Hendschel. Adonpwis, end ava sovint, so l' Aberteke da Lucyin Mahin.
Li ci (cene) ki scrît aprume des ptits romans, on l' lome on (ene) novelisse.
Dins les ptitès prôzes, li ptit roman est diferin do racontaedje, ki n' fwait ki do dire des sovnances do scrijheu, k' elzès ricnoxhe come teles, et del racontroûle ki rapoite ene istwere ki s' raconte dispu des ans et des razans, motoit ene miete ricandjeye.
E walon, onk des pus grands novelisses fourit, sins manke, Georges Alexis, k' eplaida onze pitits lives avou tchaeke côp ene u deus noveles divins, di 1947 a 1958.
15 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
13 d' octôbe - 14 d' octôbe - 16 d' octôbe - 17 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Novele (pitit roman)
Sacwantès noveles e walon eplaideyes tote etires so les fis
* Categoreye:Lives
15 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Noûmot do walon
On noûmot do walon, c' est on mot k' on voet scrît e walon, u k' on-z ôt ene walon-djåzante djin ki dit, et ki n' egzistéve nén dvant.
15 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Noûmot do walon
Sôres di noûmots
Les noûmots do walon polnut aveur sikepyî tot seu. C' est l' cas di bråmint des calcaedjes.
Djihan-Tchedôre di Bavire
Rilomêye
C' est tins di s' moennance ki les de Harlez, k' aveut ene hôte plaece el principåté, divna èn ecoraedjeu des årts et des letes el Principåté.
Noûmot do walon
Sôres di noûmots
Ces-ci provnèt å pus sovint do francès. Pacô, do francès d' Beldjike. Mins end a yeu sacwants di almand, dins l' Payis d' Måmdiy), di l' inglès (mon les Walons del Wisconsene).
Djihan-Tchedôre di Bavire
Rilomêye
Ci mouvmint la va motoit esse li cåze di l' elijhaedje d' on prince-eveke walon, Tchåle d' Outrumont al moirt da Djhan-Tchedôre di Bavire
Noûmot do walon
Sôres di noûmots
Emey les ehåyîs noûmots, gn a yeu deus tropes d' askepieus :
Djihan-Tchedôre di Bavire
Rilomêye
Bavire
Noûmot do walon
Bates di noûmots
Gn a yeu ene bate di noûmots al Walone diviè 1998. Mins come cisse rivuwe n' eplaide ki del powezeye, sovint d' ancyins scrijheus et des ptits bokets d' prôze racontrece. Les noûmots trovés s' ont racamuchî dins des ridants.
1683
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Noûmot do walon
Categoreye:Rifondaedje do walon Categoreye:Lingaedje walon
1683
anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700
1678 | 1679 | 1680 | 1681 | 1682 | 1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1683 do calindrî grigoryin.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Maladeyes des bedots
Pådje moennrece so les maladeyes des blankès biesses (bedots)
Les maladeyes des bedots polnut esse rindjeyes sorlon les cåzes, u sorlon les organes la k' ele si rashiyèt.
cåzes fizikes
thumb|rompeure sidjrece a ene berbis
formagnants
thumb|kisse idatike so foete et sol peumon
Maladeye do sistinme respiratwere
* * Categoreye:Bedots Bedots
Filmaedje (d' on fime)
thumb|Tournaedje d' on fime walon-cåzant e [[molén d' Djentene]] Li filmaedje u tournaedje, c' est tot l' tins k' on boute po prinde les sinnes d' on fime.
Disrôlmint do filmaedje
Divant l' sinne, gn a on scalot ki dmande k' on s' taijhe, et boerler : "Taijhoz vos : on filmêye".
Tchaeke sinne kimince pa on rclapaedje d' ene plantchete, avou l' limero del sinne mårké dsu.
Cwand ene sinne ni va nén, li mwaisse-filmeu rboerlêye "Ahote !" (e francès "coupez !")
Sovint, po fé del riclame, on preye des gaztîs a sacwantès sinnes do filmaedje.
Categoreye:Cinema
Anweye
thumb|anweye d' Urope thumb|bassin ås anweyes dins ene rwene rominne Ene anweye, c' est on longou pexhon, come on sierpint.
End a ene vintinne di sôres, rindjeyes dins l' ôre des anwiyifômes
Sacwants anweyes
Ces troes sôres la polèt fé on mete céncwante.
Sourdant
Categoreye:Pexhons Categoreye:Pexhons d' mer Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes
Holindje
Holindje (F.  Hollange ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Faiviè, el province do Lussimbork. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Industreyes
Gn a co on molén å grins ki toûne e 2006.
Hodî
Hodî (so plaece, Hôdî, F. Hody), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Antene.
Afiyaedje foû payis
Èn afiyaedje foû payis, c' est ene sôre d' afiyaedje d' efant.
C' est cwand des djins d' èn estat (metans, d' Beldjike) afeynut on efant k' a skepyî dins èn ôte payis.
Categoreye:Afiyaedjes d' efant Categoreye:Famile
2005
Walonreye
El Walonreye, il a fwait waernu tins do moes d' awousse : ça a stî l' anêye des cwate soleas (did la li tite do roman e walon da Lucyin Somme ki vudrè e 2007, L' anêye des cwate soleas).
Ôtès djins
Categoreye:Date
20 d' avri
Li 20 d' avri, c' est li 110inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 111inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 255 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Bassîs. Les cis ki vénront å monde aporès meynute seront des Toreas.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
18 d' avri - 19 d' avri - 21 d' avri - 22 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
16 d' octôbe
Li 16 d' octôbe, c' est li 289inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 290inme po ls anêyes bizetes), avou 76 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
14 d' octôbe - 15 d' octôbe - 17 d' octôbe - 18 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Irtish (aiwe)
L' aiwe d' Irtish (rûsse: Иртыш; kazaxh: Эртіс, Ertis; tatår: İrteş) est ene aiwe d' Azeye, ki prind sourd ezès Monts Altay, el Mongoleye, passer ene miete (525 km) e Djoungareye (Chine coûtchantrece) poy e Kazaxhistan (1835 km) eyet el Rûsseye (Sibereye, 2010 km) po s' aler egoler, après 4370 km, dins l' aiwe d' Ob.
Li mwaisse aiwe k' agolene dins Irtish c' est l' aiwe di Tobol. Li vå d' Ob-Irtish est ene des mwaissès vås d' l' Azeye, la k' ele rascovere li pus gros boket del Sibereye coûtchantrece, eyet les Monts Altay.
Les bateas polèt navyî so l' aiwe d' avri a octôbe, cwand i n' a pont d' glaeces. Li veye d' Omsk c' est l' sidje del copagneye rûsse di bateas d' l' aiwe d' Irtish, eyet l' pus grand poirt di fleuve di tote li sibereye coûtchantrece. I gn a eto des grandès citråles idro-electrikes dilé l' frontire inte li Kazaxhistan eyet l' Chine. Des canås d' raiwaedje d' Irtish-Karaganda apoirtèt d' l' aiwe dins les setchès stepes di Kazakstani.
Les boirds di l' aiwe d' Irtish ont stî peuplêyes pa des Chinwès, des Kalmiks eyet des Mongols, disk' a l' arivêye des Rûsses å 16inme sieke. Les Rûsses ont yeu concwerou pår li vå d' Irtish å cmince do 19inme sieke.
1840
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mambe
Mambe, c'est in ptit viaedje del Walonrèeye, rive drète du la Smwas,mês k' årot polu z-èsse ou dèbut su l'hintche (du costé du molin) rabané avou Vresse. La Membrette, rouchê ki duschind d' Suny, arive al rivîre jusse ou molin. Ene charte du 1290 nous dit ku l' ponton d' Mambe astot in franc aleu du sègneur d'Orcimont.
Histwere
1.- Obligacion de fourni et aturtunu ène barke pou passer la Smwas et tchèke bourdjwas du payî toulz ans 30 sols ou passeu d' êwe.
2.-Tchèke bourdjwas doy payî 3 cartels d' avon.ne û 3 lives du France ås domin.nes du Roy, à Sdan poul privilèje du tirer grain et danréyes; 9 lives, 4 sols à l'citadèle du Méziéres pou leignes et bwès d' tchåfadje; 2 lives,4 sols pou tirer d' Charleville et d' Méziéres, leus provisions; 5 lives à Suny ås rcèveus du duc du Bouyon; 4 lives, 10 sols ås rcèveus du Gespunsart, pou lu Rwa d' France, pou payî lu transit des martchandijes vunant du Sdan û d' Méziéres
3.- La comunåté lowe 4 yêrdîs ; 1 pou les tchfås, 1 pou les biêsses a cwânes, 1 pou les biêsses a lin.ne et 1 pou les couchèts. Lu gadje des yêrdîs est à rèparti à tourtous.
4.- La comunåté paye ou vikêre 100 lives par an et aturtint la tcahpèle et la måjon du vikêre.
5.- Tchèke bourdjwas paye 10 sols du France au mwêsse du scole et chantre à Bohan.
Sourdant: Canton d' Djedene - Gérard, Dinant 1932)
Nandrin (viyaedje)
Nandrin (li minme e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, k' a stî rbané avou ds ôtes viyaedjes po divni intité do minme no.
A vey
Tour di Nandrin: rimetowe a noû e 1976, c' est çou ki dmeure do vî tchesta do 14inme eyet 18inme siekes.
Istwere do no do viyaedje.
Li viyaedje di Nandrin s' a prononcî Nandrén, come les vîs scrijhas el mosternut : Nandren (1219), Nandrien (1497) : c' est tipicmint des vîs scrijhaedjes do betchfessî én.
Platea d' glaece di Ross
Categoreye:Djeyografeye Li platea d' glaece di Ross (81°30'S 175°00'W) c' est li pus stindou platea d' glaece di l' Antartike (d' ene sitindowe d' on dmey miyon d' kilometes cwårés, eyet a pô près 800 km lådje; dj' ô bén, li grandeu del France). I s' trouve sol Mer di Ross et cåzu en etir å dvins del Dipindince di Ross (boket d' l' Antartike kel Nouve Zelande vôreut k' ça soeye da sinne).
Les plateas d' glaece sont des coûtches di flotante glaece sol mer, ki dmorèt tot l' anêye, eyet raloyeyes al tere; i sont nouris avou del nouve glaece vinant d' glaecîs. Li platea d' glaece di Ross a stî lomé insi d' après l' captinne James Clark Ross kel dischovra li 28 di djanvî 1841. James Ross meta sol mape li front d' glaece viè l' Levant disk' al londjitude di 160°W.
Molén (discramiaedje)
Pådje di discramiaedje po l' mot "molén".
Li molén pout esse on bastimint ki moût ene sacwè :
I pout esse lomé pal sacwè k' i prodût :
Ça pout esse eto ene pitite usteye po moure :
Et ossu ene usteye ki toûne :
El toponimeye do walon ey e l' antroponimeye do walon
Payis d' Nameur
Li mot payis d' Nameur pout voleur dire :
Nandrin
Nandrin (li minme e francès), c' est ene comene rebanêye del Walonreye, el province di Lidje.
thumb|Eplaeçmint d' Nandrin
Velinne
Velinne (fr: Velaine-sur-Sambre) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sambveye.
Nandrin
Nandrin
Tour di Nandrin: rimetowe a noû e 1976, c' est çou ki dmeure do vî tchesta do 14inme eyet 18inme siekes.
Sint-Sevrin
Le priyeuré astalé chal va esse di l' mambornance di Cluny disk' å cmince do 16inme sieke.
Viyé-les-Timpes
E 1312, cwand l' ôre est dissout, les béns del kimandreye passèt-st ås tchvalîs d' l' ôre di Sint-Djhan d' Djeruzalem. Come les administreus sont bén lon (å pus sovint i viként-st a Paris), li cmandreye toume a bokets, eyet å moumint del Revolucion Francesse i gn a pus k' des rwenes.
Enute, on pout co vey deus tours, li meur d' eclôse, les cmons -- k' ont divnou des lodjmints d' on dominne privé, après k' il euxhîxhe sitî èn otel-restorant d' lucse -- eyet l' eglijhe fondêye e 1260 avou bråmint des radjoutaedjes, etur zels on gåliotaedje baroke (fwait dins les anêyes 1760), don do cmandeu d' adon, Laure le Tonnelier de Breteuil.
Evenmints
Dispoy 1994, li Nandrin Rock Festival assaetche, å cmince do moes d' awousse, ene floxhe tchaeke côp pus grande di djins vnant schoûter del muzike rok di cwålité.
Grands Nandrinwès
Ovide Musin, askepyî sol mwaisse plaece (ki poite asteure si no) e 1854, et ki mora e 1929 a Brooklyn, Noû York. Ci fourit on grand violonisse ki fjha s' cårire e l' Amerike bijhrece, wice k' i fôrma bråmint d' eleves dins l' tradicion del sicole bedje do violon.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Djedene (viyaedje)
thumb|Eglijhe Notru-Dame del Nativité (18inme sieke)
Djedene (F. Gedinne) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.
Etimolodjeye
Djedene pôreut vni di Gel, on radicå celtike u djermanike. On-z a rtrové å lieu-dit “Gwodo”, des tombes belgo-djerminnes. Li no del plaece freut co bén sondjî a Wotan u Gwodan, diu djermanike.
Istwere
Li prumire mincion d' Djedene si rescontere dins les scrîts "Miracula S. Gengulfi", sicrîts e 1017 u 1028, pa Gozon, on moenne et abé di Florene. Godfroid d' Orcîmont esteut signeur ereditåre di Djedene et possedéve a l' eglijhe les rlikes di Sint Djangou (patron d' Florene).
Lu curé d' adon, Reinold, aveut yeu ene brete avou Godfroid. Po s' rivindjî, li curé a poirté les rlikes a Vilé-l'-Gambon, pwis a Florene, al dimande d' Arnoul di Rumigny, signeur di Florene.
Cwand Godfroid a-st apris l' afwaire, il s' a rarandjî avou l' curé, ki dveut aler rcweri les rlikes, e catchete, a l' eglijhe di Florene; mins l' curé a morou tins do voyaedje.
E 1514, les årmêyes di Hinri IV ont vnou sacadjî l' payis. Rabutin note: ''une église aussi que ces Ardennois avaient fortifiée appelée fort de Jedinnes fut trouvée ouverte et abandonnée, laquelle fut sappée et abattue. (Juin 1554)''
E 1914, i gn a-st ene bataye sol front Patiniye, Gribele, li Gåre, å matén do 23 d' awousse et ki s' a-st achevé al nute, al Pitite Louwate et Hodrémont. A Djedene, 5 civils touwés et 17 måjhons greyeyes.
E 1916, li 5 di decimbe, totes les comenes do canton ont stî convokêyes a Djedene et l' ocupant a dessiné 384 omes pol deportåcion.
E 1944, Djedene a stî liberé pås Amerikins, aspalés pås paratchutisses bedjes låtchîs al Grande Boursegne. Tins del guere, les aviateurs aloyîs abatous e payis ocupé, passént pa Djedene et les Vîs-Moléns pou rwangnî l' Inglutere.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Louis Stasse
Il a eto stî penleu po l' soce do minme no.
Louis Stasse est l' fré da Simon Stasse.
1843
Ôtès djins
Categoreye:Date
Christiane Binamé
Christiane Binamé a vnou å monde diviè 1950. Elle a scrît des sovnances dins les Cayés Walons, dispu les anêyes 2000.
Sovint, ses tecses ont-st a vey avou des voyaedjes ki s' pasnut foû payis (e France, e l' Amazoneye, åzès Baleyåres). C' est des sovnis d' vacances ene miete a l' avinteure.
Padecô, c' est des fåves ene miete foû-natureles.
Elle est do Bwès-d'-Viyé.
Hårdêye difoûtrinne
Binamé Binamé
1830
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Dislaxhaedje (politike)
Li dislaxhaedje (on dit eto : l' indipindance) d' ene colneye u d' on payis dizo mambornance, c' est l' passaedje di s' payis la a on statut di dislaxhî payis u sovrin payis.
L' anêye 1960 a stî l' cene k' i gn a yeu l' pus di dislaxhaedjes so èn an, aprume e l' Afrike.
Albert Maquet
Albert Maquet a skepyî li 22 d' may 1922 a Lidje. Il î a morou li 1î d' fevrî 2009.
Relî dins li ptite et l' grande antolodjeye da Piron.
Mwaissès piceures
Il a scrît bråmint des arimés, et-z eplaidî des coûtès ramexhnêyes. I scrijha, avou, del prôze-powezeye.
Il a ossu foirdjî sacwantès pîces di teyåte e walon, inte di zeles, des redjårbaedjes di des scrijheus itålyins did dinltins. Ey ossu des scrijheus k' eployèt des lingaedjes diléreces di l' Itåleye.
Il a eto studyî, e francès, sacwants scrijheus e walon, copurade des ptits fjheus d' arimés, rovyîs pa l' istwere. Il a scrît sol teyåte e walon, po dmander on pus hôt livea do tecse, et di l' esinnaedje.
Ses scrijhaedjes e francès ont stî rsintous come foirt grandiveus pa bråmint des waloneus.
Il esteut SLLW-î; il î moussa e 1956. Il evoya des cåkêyes di papîs po leus rvowes.
Il a wangnî li Pris del Veye di Lidje e 1987.
Sacwants eplaidaedjes di teyåte
thumb|Onk di ses eplaidaedjes di teyåte. Come sicrijheu d' teyåte e walon, on lyi doet :
Pôzucion dins l' politike linwistike eneviè l' walon
Albert Maquet esteut puvite conte el rfondou, tot vlant d' eployî des noûmots. Mins nerén, lu-minme askepia li noûmot walon "harloucrale".
E 1994, i pretinda ki les scrijhaedjes e walon ni s' plént nén passer foû del Walonreye. C' est ene des råjhons pocwè el live « So l' anuti » a stî scrît. Dj' ô bén : po disdire ciste idêye la.
I n' djåzéve nén voltî walon e societé.
Hårdêyes difoûtrinnes
Maquet Maquet Maquet
1810
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Teyåte lidjwès (operås)
Categoreye:Operås et operetes e walon Categoreye:Operås Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon thumb|Coviete di l' edicion di 1854 da Bailleux Li teyåte lidjwès, c’ est l' no metou po cwate operås e walon sicrîts e 1756-1757 dins les sålons da Simon de Harlez, a Lidje.
Li "Voyaedje a Tchôfontinne" a stî scrît eshonne pa de Cartier, de Harlez, Vivario et Fabry. Les ôtes pîces ont stî toirtcheyes pa on scrijheu a lu tot seu.
Totes les muzikes ont stî compôzêyes pa Jean-Noël Hamal.
Come Simon de Harlez aveut ene bele plaece dins l' Estat, et k' les pîces estént djouwêyes dins on bastimint oficir, on pout avancî ki c' est l' prumî mostraedje d' ene politike linwistike eneviè l' walon.
Les cwate pîces do teyåte lidjwès
Li prumire des pîces, c’ est "li voyaedje di Tchôfontinne" (Voeche di Chôfontaine, Li Voëgge di Chôfontaine), djouwêye divant les djins pol prumî côp li 25 di djanvî 1757.
Li deujhinme, c' est "li Lidjwès egadjî" (Li Ligeoi egagy, Li Lîgeois ègagi). Elle a stî scrîte pa Jacques-Joseph Fabry. Ele fourit djouwêye pol prumî côp li 14 d' avri 1757.
Li troejhinme pîce, "li fiesse di Xhoutsiplou" (Li fiess di Hoûte-si-Ploû, Li fièsse di Hoûte-Si-Ploû) fourit djouwêye pol prumî côp li 8 di decimbe 1757. Elle a stî scrîte pa Vivario.
Eplaidaedjes et rlomêye
Do tins del Principåté, et do Redjime francès, les 4 mwaissès pîces do "teyåte lidjwès" fourît rimprimêyes soeye-t i totes seules, soeye-t i dins l' årmonak lidjwès. Elle estît eto vindowes a Lidje, amon Lemarié (livreye). Gn a yeu, pol moens, des edicions e 1757, 1758, 1768, 1783, 1784, 1785, 1787 (an VIII), 1810.
On lzès rimprime co do tins de Holandès (1827) et å cminçmint del dislaxheye Beldjike (1845, 1847).
Les cwate pîces fourît ricoridjeyes pa François Bailleux (ki riscrît metans Les Ypoconte e Les Hypocondes). Elle estît replaideyes a l’ Imprimreye J-G Carmanne a Lidje e 1854, avou èn adrovaedje istorike da Ulysse Capitaine, on corwaitaedje d’ on prof flamind di l’ Univiersité d’ Gand, J. Stecher, et troes graveures da J. Heldig. Ciste edicion la a-st eto ene cénkinme pîce, "li Målignant, da François Matthieu Henault.
Li teyåte lidjwès fourit todi dpus djouwé e 19inme sieke, et disk’ e 1850 po les grandès fiesses.
Li rexhowe do live da Bailleux e 1854 a stombyî les waloneus di Lidje a s’ rashonner po-z a monter li SLLW.
1820
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Pårti pol Dislaxhaedje di Porto Rico
thumb|drapea do Pårti pol Dislaxhaedje di Porto Rico (PIP) Li Pårti pol Dislaxhaedje di Porto Rico (PIP) (en espagnol Partido Independentista Puertorriqueño; en inglès : Puerto Rican Independence Party PIP), c' est on pårti politike di Porto Rico ki lûte pol dislaxhaedje di l' iye del mambornance amerikinne.
Li Pårti pol Dislaxhaedje di Porto Rico c' est onk des troes grands pårtis do payis, eyet l' deujhinme pus vî.
Ses shuveus sont lomés les dislaxhiveus u indepindantisses (en espagnol, independentistas u pipiolos);
Categoreye:Porto Rico Categoreye:Pårtis politikes
Vauban
Categoreye:France Categoreye:rilomés indjenieurs Categoreye:Bas Payis espagnols Vauban, si vraiy no, c' esteut Sébastien Le Prestre (li priyesse). Il esteut signeur di Sint-Ldjî-Våban. Il î a skepyî e 1633. Si a-t i morou a Paris li 30 di måss 1707.
On l' pout prinde come li pus grand indjenieur militaire des trevéns modienes.
I sierveut Louwis XIV. Il a tuzé a ene roye di fôrts eyet di foitès plaeces k' aléve del Mer do Nôr a Mouze po-z espaitchî les Espagnols d' abroker el France pa Bijhe.
Dins ces refoirceyès veyes la, gn aveut Bouyon, Dinant, Djivet, Marianbour, Flipveye et Nameur.
Vauban esteut la å prinda d' Nameur e 1692. Il î a co rivnou deus côps pa après.
Listeriôze
thumb|Li microbe del listeriôze Li listeriôze, c' est ene maladeye des djins ki l' cåze, c' est ene bactereye k' on lome Listeria monocytogenes.
Minêyolodjince
C' est on må k' on n' voet nén sovint, et c' est purade les ptits påpåds et les viyès djins ki l' hapèt. Ucobén les cis ki prindèt des droukes po baxhî li response do coir ås microbes.
I s' pout atraper avou des froumadjes di berbis u d' gade ki provnèt d' cinses k' ont l' maladeye. Eto avou del crowe tchå u del cene magneye djusse edoirmowe (nén cûte assez).
Cognes del maladeye
Gn a cwate sôres di cognes clinikes:
Sacwants minêyes
Gn ava ene minêye e l' Espagne e moes d' awousse 2019, a cåze di tchå d' pourcea epestiferêye. So 222 malådes acertinés (foiravant e l' Andalouzeye), gn ava troes moirts dins les viyès djins et set fåssès coûtches.
Sourdant
Categoreye:Medcene Categoreye:Prindåvès maladeyes ås djins
Herisson
Hérisson, c' est on ptit ban ki n' a djamåy stî comene et ki vèjine, à 2-300 m. avou Hérissårt: li prumî ratatchî a Orcimont, li deujhinme, ratatchî a Bohan, djondant France tos les deus.
Bas Payis espagnols
Les Bas Payis espagnols, c' esteut l' adjinçnaedje politike k' i gn aveut el Walonreye, el Walonreye di France, el Flande ey el pårteye nonnrece del Holande di 1549 a 1713 (divant l' redjime otrichyin).
C' esteut payis espagnol dispu li Pragmatike Sanccion (1549) et l' abdicaedje da Tchårlukin (1556).
La k' l' Espagne esteut tofer e margaye avou l' France, gn ava ene peclêye di batreyes pattavå l' Walonreye di ces trevéns la.
Li limotche nonnrece del Walonreye d' ouy s' a bråmint croylé do trevén des Bas Payis espagnols.
Hårdêyes divintrinnes
* Categoreye:Vîs payis Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere di l' Espagne Categoreye:Istwere des Bas Payis Categoreye:Istwere del Grande Dutcheye
No passe-partot
Categoreye:antroponimeye On no passe-partot, c' est on ptit no ki les djins eploynut, dins les societés nén grandiveuses, po houkî ene sakî k' i n' conoxhnut nén s' no.
Les nos passe-partot sont diferins des no d' on tolminme-kî.
Martchand d' fleurs
categoreye:mestîs On martchand d' fleurs, ene martchande di fleurs (on dit eto on florisse u, ene miete po rire, on "bloumisse"), c' est ene djin ki tént on botike la k' on vind des fleurs po bistoker ene sakî po ene fiesse, u tot lyi rindant vizite.
Mermoite
Djeyolodjeye
Li tere di Mermoite, c' est ene [Wikt:fråle|fråle]] årzeye avou des ptits graevîs dvins, did la si no.
Accint do walon
L' accint do walon va rmagnî li "i" do shuvion -iy-, pu, dirî "T" afriker l' consoune:
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Tchampion des forires
Categoreye:Micolodjeye Li tchampion des forires est on råle tchampion saprofite ki vént li pus sovint dins les croyixheus teréns.
I n' a nén stî åjhey a rindjî a cåze di ses rôzès spôres.
Rhodocybe gemina
Discrijhaedje
Li tchampion des forires a on spès tchapea (8-12 cm) brune clair avou ene graevleuse pelete, foirt placante.
Lameles rôzes-påles divnant rôzes-brunes, belzè lådjes, et ene miete arondeyes la k' ele ridjondèt l' pî.
Blanke tchå ki pout esse rossete a plaeces, avou ene boune odeur di farene divnant pus tård ene miete rance et ki gostêye ene miete li spéce.
I vént dins les fenaesses des forires et des taeyes mins ossu dins les bwès ås foyous ki divins les sapinires di l' esté a l' erî-såjhon.
Eployaedje
C' est on magnåve tchampion di boune cwålité mins on l' pôreut cobén confonde avou l' mwais åbusson (Entoloma lividum).
Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Anêyes 1700
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Belès-letes
thumb|Ouve di belès letes e walon (roman)
Les belès-letes (escrît eto avou des grandès letes : Belès Letes; on dit eto li literateure), c' est des scrijhaedjes kel sicrijheu·se saye k' i soeyexhe beas, et ki n' divèt nén todi fé passer ene racsegne å lijheu u al lijheuse.
Les belès-letes sont rwaiteyes come èn årt.
Sôres di belès-letes
Dins les belès-letes, on fwait sovint l' diferince inte li prôze et l' powezeye.
Dji m' lome Meliye... (paskeyes)
thumb|Coviete Dji m' lome Mèliye... (rfondou e « Dji m' lome Meliye... » eyet tradût e francès : « Je m'appelle Mélanie... »), c' est on roman da Jean Goffart. Mins il est basti come ene shûte di paskeyes po rire.
Li live est scrît e rfondant walon carolo. C' est Lucyin Mahin k' esplike tote ciste ovraedje la dins li dvant-z-ouve et les rawetes.
Belès-letes
Sôres di belès-letes
Les scrijhaedjes di Belès Letes e walon sont metous so ene pådje tote seule.
Dji m' lome Meliye... (paskeyes)
Il a rexhou li 10 di setimbe 2009 des Eplaidreyes Embanner. C' est li l° 4 del Pitite coleccion Belès Letes del Rantoele.
Belès-letes
Sôres di belès-letes
*
Dji m' lome Meliye... (paskeyes)
ISBN 978-2-914855-65-5
Contnou
C' est totes des kéntes k' arivnut a l' eroyene, ki s' lome Meliye, come di djusse, et k' est infirmire. Ça rshonne ene miete, a môde di prôze, al binde d' imådjes Gaston Libiestreye. I s' berôle dins l' ôre cronolodjike. I cmince cwand l' mwaisse persounaedje esteut co gamene.
Tot rwaitant l' fôme do live, on lét l' tecse e walon a gåtche avou s' ratournaedje francès a droete. Li live est scrît e rfondant carolo. Ça vout dire k' i gn a des piceures do patwès di Tchålerwè avou sacwants elemints do rfondou ddins. L' oteur dit foû cwand il inme ostant uzer les piceures do carolo ubén les cis do rfondou.
Aidance
Li live est enimådjî avou des dessinaedjes da Jean Raes. L' adrovaedje est scrît pa André Gauditiaubois. Gn a-st eto on cloyaedje da Yannick Bauthière ki mostere li pouna et l' cova del tchuze do scrijha e rfondou. On-z ertrove eto les divant-z-ouves eyet les rawetes da Lucyin Mahin.
Tite
On åreut dvou mete purade «On m' lome Meliye» po rescontrer ene dujhance classike des walon-cåzants di n' si nén fé valeur, tot djhant «mi», «dji».
Djeus d' mots
Tot djåzant d' on djinecoloke :
Ôtès rireyes
Gn a minme ene miete di scatolodjeye, mins sicrîte polimint.
Vindince
Tecse po les gaztîs :
Sourdants
Meliye
1681
Ôtès djins
Categoreye:Date
Mîtrin Levant
Li Moyén Levant u Mîtrin Levant, c' est les payis do Coûtchant di l' Azeye, del Tourkeye disk' a l' Afganistan. Mins on-z î radjoute cobén des payis d' Afrike come l' Edjipe eyet l' Soudan. Et minme pacô tote l' Afrike bijhrece !
Po dire li veur, gn a pont d' limodjes oficires.
Li Moyén Levant si diferinceye do Près-Levant et do Lon-Levant.
* Categoreye:Azeye
Marcel David
Dins ses vîs djoûs, il a scrît des arimés e walon.
Sacwants d' ses tecses ont stî rprins dins l' rivuwe "Singulîs".
Ouve e walon
Il a rashonné ses scrîs divins deus ramexhnêyes :
Corwaitaedje di ses ouves
C' est purade des arimés a môde di fåve, fåve-couyonåde, u rimostrante fåve, come les fåves di djåzantès biesses, mins sovint avou des djins.
Marcel David n' a stî a nole sicole di walon, ni stî mimbe di nole soce.
Si walon est foirt libe, come on l' cåzéve sol fén do 20inme sieke. Gn a toplin des francijhas, mins eto ene cåkêye di beas vîs mots classikes. Gn a mo des fråzes di ces lives la k' ont stî rprinjhe e splitchant motî do walon.
Ces lives la mosternut kel walon est co bén vicant, et ritche, dins ces cotoûs la del Hôte Årdene.
David
Listeriôze ås biesses
Li listeriôze ås biesses, c' est ene maladeye ki rascråwe les roemiants et bråmint des ôtès biesses ås tetes, inte di zeles les djins. Ele si voet eto dins les oujheas.
Cåzaedje
Li cåze, c' est ene bactereye k' on lome Listeria monocytogenes, et k' on trouve dins tere, dins et dins les essilaedjes, nén trop bén fwaits.
Minêyolodjince
Metans, so 30 ans di corwaitaedje des maladeyes des bedots å Marok, on n' a trové del listeriôze ki dins les anêyes 2000, å moumint ki les berdjîs ont cmincî a sognî å mayisse essilé dins des saetchs di plastike. Avou ça d' pus ki, e l' Izlande, on lome cisse maladeye la "må d' essilaedje".
Les cas aparexhèt plik plok. Mins gn a padecô des ptitès minêyes dins l' minme cinse di vatches, di bedots u d' gades.
Cognes di sintomes clinikes
Totavå les sôres di biesses ki polnut esse adjondowes del maladeye, on trouve troes diferinnès cognes clinikes :
Listeriôze des bedots
On-z a des ptitès minêyes di listeriôze dins les bedjreyes cwand on sogne a l' essilaedje. Les biesses ni toumèt nén malådes tertotes eshonne, mins ene après l' ôte.
Les mwaisses senes sont dins l' sistinme nierveus. Les berbis ont l' tiesse sol costé. Mins ele ni savèt pus roter.
Médiaedje
Li listeriôze pout esse médieye avou les antibiyotikes (tetraciclenes, cloramfenicol) s' elle est prinjhe a tins. Dj' ô bén ki les tos prumîs sintomes, come on ouy covisse, divèt esse ricnoxhou på berdjî. Mins, å pus sovint, li biesse creve sins bråmint malårder.
Sourdants
Categoreye:Maladeyes des bedots Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Zonôzes
Province do Itouri
Li Province do Itouri, c' est ene nouve province del levantrece del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Bunia.
Elle a-st ene sitindêye di 65.658 km² po 4.241.236 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Hôt Ouele, Kivou Bijhrece eyet Tshopo, eyet on frontire avou li Ouganda.
Li lingaedje del province est li Suwahili.
Mitchot
On mitchot (on dit eto: ene mitche, on pistolet), c' est ene påstedjreye fwaite d' on boket d' påsse di pwin, k' on meteut a cure e for (eneviè li tortea al paile, k' on coujheut al paile).
On vind voltî des mitchots dins les fiesses et les dicåces, sovint avou ene wårniteure divins.
tchôd-tchén
Categoreye:Boledjreye-påstedjreye
Fenaesse di flate
Holcus lanatus
Vicaedje
Ele vént voltî dins les waides, ezès plaeces la k' gn aveut des flates.
Tortea el paile
Categoreye:boledjreye-påstedjreye
On tortea el paile, c' est ene påstedjreye fwaite el måjhone avou les restants del påsse di pwin, k' on leye cure el paile avou do saeyén.
Briye
Briye (fr: Brye) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fleuru.
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vénreut (a-z aveuri) do gayel Brica (pont).
A vey
On-z î pout veye ene tchapele la k'on-z î rclame Sinte Adele, la k' i gn a-st on sourd k' on dit k' si aiwe freut des miråkes, et rweri les ouys. Li sinte åreut leye-minme ritrové l' vuwe miråculeuzmint.
Houwoe
thumb|houwoe a l’ inglêye d’ ene cinse a [[Amrene]] thumb|houwoe a [[Eisenstadt]] On houwoe (on dit eto: on houwa, on houwåd, on tchesse-rowe, on bolåd), c' est grosse pire metowe a l' inglêye d' ene måjhon, å boird d’ ene poite di gregne, po bouter evoye li rowe des tcheretes ou begnons ki tournént trop rade ou trop court, por zels èn nén dbrôler les merayes, u les poites.
End aveut les minmes sol boird des voyes di tiene po les vweteures èn nén toumer dins on ravier.
Taeyaedje
Les houwoes estént co bén taeyîs a ponte so li dzeu.
Les cis k' estént ronds å dzeu, les bolåds, les djins s' plént ashir so les bolåds po taper ene divize avou onk ou l' ôte.
Wårdaedje des bolåds
Dins les veyes, on-z a råyî bråmint des bolåds. Sacwants djins sont disconte li rsaetchaedje di ci ptit patrimoenne ci.
Sourdants
Categoreye:Ahesses des bastimints Categoreye:Voyes et tchmins
Walonreye oficirmint francès-cåzante
Li Walonreye oficirmint francès-cåzante, c' est li stindêye del Walonreye la kel lingaedje oficir, c' est l' francès.
I s' adjixh del Redjon walone, sins l' kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike (9 comenes åtoû d' Neyåw).
Udonbén, li Walonreye oficirmint francès-cåzante, c' est l' Federåcion Walonreye-Brussele sins Brussele.
Tos les djins del Walonreye oficirmint francofone savèt l' francès, mins l' cåznut å pus sovint avou les piceures do francès d' Beldjike.
Gn a sacwantès comenes del Walonreye oficirmint francès-cåzante la k' les Flaminds ont des åjhminces po studyî e neyerlandès : Comene-Warneton, Indjî, Flobek, Moucron.
Les Tchairires (Yåle)
Les Tchairires (F. Chairière), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Yåle li 18 di djun 1964, divant les grands rebanaedjes.
Walonreye oficirmint francès-cåzante
Lingaedjes do payis del Walonreye oficirmint francès-cåzante
Les lingaedjes do payis del Walonreye oficirmint francès-cåzante sont manaedjîs pal Consey des Lingaedjes do Payis.
Les Tchairires (Yåle)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Walonreye oficirmint francès-cåzante
lingaedjes romans
Li pus grand boket del Walonreye oficirmint francès-cåzante a des lingaedjes do payis di stok roman; c' est çou ki les diyalectolodjisses ont lomé li Beldjike romande. C' est fok so ci stindêye la ki les diyalectolodjikes des faks di romane ont bouté.
lingaedjes tîxhons
Sacwantès coines del Walonreye oficirmint francès-cåzante ont des lingaedjes do payis di stok tîxhon :
Les Tchairires (Yåle)
Djeyografeye
Li viyaedje est metou on km lon di Smwès
Walonreye oficirmint francès-cåzante
lingaedjes tîxhons
Categoreye:Beldjike Categoreye:Walonreye
Les Tchairires (Yåle)
Istwere
Lu pus vî papî ki cåze du Tchairire date du 1104. I djåze d' ene assimblêye ki s’a tnou supra ripam Setmoys in loco qui dicitur Karieres (Martène et Durand, Amplissima collectio). Ci raploû la, c' esteut po-z arindjî ene afwaire avou les moennes di Ståvleu.
Par après, les Tchairires, come tos les viyaedjes d' adon, ont stî sudjets a discussions etur tos les signeurs d’ avårla. I fåt dire ki les mariaedjes dismètént pus d’ afwaires k’ i n’ è rmètént. An 1914, Tchairire aveut 23 sôdårds al guere (ene djin so 12); ût di zels sont moirts po leu patreye (onk so troes).
Avey
Les cresses di Tchairire, ki dominèt Smwès vizon vizu al Foret. I ravizèt les dints d' ene soye. Gn a la on pazea d' gades ki c' est foirt plaijhi a s' î pormoenner.
Belès-letes e walon
Les belès-letes e walon, c' est les Belès letes k' ont stî scrîtes e prôpe walon, nén e scrîta.
Les Tchairires (Yåle)
Sourdants
<References/>
Belès-letes e walon
Prumîs scrijhaedjes
Les pus viyes datnut do cminçmint do 17inme sieke. E 1962, Maurice Piron aveut ramexhné dipus d' 400 tecses e walon, po les 17inme et 18inme sieke k' i nd eplaida l' djivêye dins s' live : "Inventaire de la littérature wallonne des origines (vers 1600) à la fin du XVIIIe siècle".
Rowe (mecanike)
thumb Ene rowe, c' est on rond ki toûne, et fé avancî des ekipaedjes so ene voye, u fé tourner des mecanisse dins ene machine.
Belès-letes e walon
Prumîs scrijhaedjes
Emey zels, n a ene cwarantinne di noyés walons ki datnut, probåbe, do 18inme sieke.
Rowe (mecanike)
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Mecanike Categoreye:Transpoirt
Belès-letes e walon
17inme et 18inme sieke
Les tchansons sont les prumî tecses ritrovés. Adonpwis, gn ourit les paskeyes.
Ene grosse cåkêye di tecses date del Binamêye Revolucion (bråmint des tchansons).
Gn a eto des pîces di teyåte, come Simon li Scrinî, et les 5 operås do teyåte lidjwès.
19inme sieke
C' est todi les arimés k' on screye li pus, wice k' on rténrè "Li Côpreye" (Li Côparèye) da C. Simonon.
Les tchansons polnut divni on succès totavå l' Walonreye, come Leyîz m' plorer da N. Defrecheux. Les prumirès tchansons do payis d' Tchålerwè sont da Boiron.
C' est di s' trevén la ki E. Remouchamps screye li pîce di teyåte "Tåtî l' perikî" ki serè djouwêye tos costés.
20inme sieke
I gn a yeu ene trope di scrijheus foirt cnoxhous å 20inme sieke ; c' est l' djermêye 48.
Rilomés scrijhaedjes e walon rashious e rfondou
Sacwants rlomés scrijhaedjes rashious e rfondou:
Viyès paskeyes e walon lanawaire replaidîs e Feller
Djivêye des vîs scrijhaedjes eplaidîs dins l' rivuwe "Dialectes de Wallonie"
Categoreye:Sicrijhaedjes e walon Categoreye:Belès-letes
Ône (unité)
Muzeure
L' ône våt 4 pîs. Dj' ô bén k' ça rprezinte ås alintoûs des 118 cintimetes. Ça rprezinte eto l' distance inte l' espale eyet li hôt do pôce.
Dislaxhî payis
I pout aveur èn ashia a l' ONU.
Cwand l' payis esteut colnijhî d' èn ôte, li moumint k' i s' dislaxhe si lome li dislaxhaedje u indepindance.
Èn estat pout eto provni do disrashonnaedje d' on pus grand payis (Impire trouk, URSS, Yougoslaveye). C' est çou ki pind å nez, avou, al Beldjike.
Come di djusse, les mwaisses do payis dmornut el mwaisse veye.
Hårdêye divintrinne
Suverenitet
21 d' avri
Li 21 d' avri, c' est li 111inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 112inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 254 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
19 d' avri - 20 d' avri - 22 d' avri - 23 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvê, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
17 d' octôbe
Li 17 d' octôbe, c' est li 290inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 291inme po ls anêyes bizetes), avou 75 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
15 d' octôbe - 16 d' octôbe - 18 d' octôbe - 19 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date