cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Henan
thumb|200px|right|Province do Henan Li Henan (河南, pinyin hénán - « Nonne del (Djaene) aiwe »), c' est ene province cintråle del Republike populåre del Chine.
Li mwaisse-veye del province, c' est Zhengzhou.
Elle a-st ene sitindêye di 167.000 km² po 97.170.000 dimanants.
Henan
Telefone axhlåve
🇱🇰 «sûtifone» On telefone axhlåve (on dit eto : èn axhlåve, on mobilofone , on djeyessem u GSM, ene schoûtrece , on wizesse ), c' est on ptit telefone k' on poite sor lu, et ki rote totavå la k' i gn a ene rantoele telefonike k' on-z est abouné avou.
A costé do cåzaedje, les axhlåves siervèt eto a-z evoyî des Courts Sicrîts Messaedjes (SMS), des emiles, a fé des fotos a cibernaivyî et hay vos nd åroz. Li diswalpaedje di ces fonccions la a dné li sûtifone.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Telefoneye
Neute Teritwere di Moresnet
Moresnet ou li Neute Teritwere di Moresnet fourit, di 1816 a 1919, on ptit estat uropeyin, d' a pô près 3,5 km², k' egzistéve a pårt paski ses deus vijhéns (li Prûsse poy l' Almagne d' on costé, les Bas Payis poy li Beldjike di l' ôte) sel disputént. On cossina eternåcionå decida k' adon ça n' sereut da nolu eyet esse administré pås deus vijhéns eshonne.
I s' trovéve tot å Levant des redîmés payis d' asteure, a nonne (et djondant) do pont wice ki les fontires inte les Bas Payis, l' Almagne eyet l' Beldjike si rcôpèt.
Askepiance
Al Påye di Wîne di 1815, après l' tcheyaedje di l' impire da Napoleyon, les frontires e l' Urope ont stî pår ricandjeyes po s' adapter al novele balance des foices e l' Urope. Ene di ces frontires la, c' esteut l' cene inte li novea Royåme des Bas Payis eyet l' Prûsse. So cåzu tote si longueur, les deus costés estént d' acoird, la k' li frontire shuveut des vîs aroyaedjes; mins åtoû d' Moresnet i gn ava-st ene margaye. Bråmint di cåze del mene di zénk Vieille montagne/Altenberg (Viye Montinne), metowe etur les viyaedjes di Moresnet et Neu-Moresnet (Noû Moresnet). Come di djusse, les deus payis volént aveur cisse fosse la rén k' por zels.
E 1816 èn mitan-voye fourit trovêye: li viyaedje di Moresnet lu-minme sereut olandès, li Noû Moresnet dimanreut-st el Prûsse, eyet li mene di zénk eyet l' viyaedje di Kelmis djondant, divénrént on Neute Teritwere administré pås deus payis, disk' a tant k' ene ôte rexhowe fouxhe trovêye.
Å cmince, li teritwere esteut govierné pa deus comissaires royås lomés pa tchaeke des deus manaedjeus-eshonne. Mins avou l' tins, gn ourit on mayeur ey on consey di dijh djins, li mayeur — k' esteut eto come li tchîf di l' Estat — esteut lomé pås deus comissaires; ça fwait kel teritwere esteut foirt libe, on pô come ene franke tere del Moyinådje.
Li novea teritwere, di 334 ha, aveut-st a pô près l' cogne d' on triyingue. A nonne avou onk di ses costés sol mwaisse voye di Åxhe a Lidje; li mene di zénk esteut djusse a bijhe del voye.
Les deus ôtes costés alént viè Bijhe tot s' radjondant disk' Vaalserberg.
Crestaedje
crestaedje, c' est l'manîre d'arindjî des pires di chisse so crèsse po fé on anrochmint. Les pîres mètowes di cresse et bin sêrées estint in sok bin deur po fé les vôyes et les tchmins.
Neute Teritwere di Moresnet
Askepiance
Cwand, e 1830 li Beldjike si dislaxha des Bas Payis, li viyaedje di Moresnet divna bedje, eyet ci fourit li Beldjike ki prinda l' tchedje di co-manaedjeu, mågré ki les Bas Payis n' ont måy formelmint passé l' mambornance di Moresnet.
Li vicåreye dins l' teritwere di Moresnet esteut dominêye pal mene di zénk, k' esteut l' prumî eployeu, et k' assaetchive bråmint d' ovrîs des deus payis djondants ki vnént acrexhe li populåcion d' oridjene; mins nerén li nombe di djins n' a måy sitî pus d' 3.000.
Crestaedje
L'ôte avantadje du crestaedje èstot di rinde pus åji l'èvacuwacion des êwes. Lu principe èstot dje counu des Romains ki, dins leus mèrayes, intercalint deus lits d' pîres mètowes a mitan d' crèsse, come des arètes di pexhons po sgouter les tères ki siêrvint adon d' mwârti.
Belgica (batea)
Belgica c' est l' no di deus bateas di rcweraedje bedjes, li no Belgica c' est l' latén po Beldjike.
Neute Teritwere di Moresnet
Askepiance
Li fwait d' esse on teritwere "neute" aveut des avantaedjes, etur zeles li fwait d' aveur des bassès tacses eyet pont d' droets d' douwane po l' abagaedje des martchandijhes a pårti des deus payis vijhéns, eto, les pris estént pus bon martchî. Li pupårt des siervices, come li posse, estént pårtaedjîs inte li Beldjike eyet l' Prûsse (d' ene manire ene miete come Andore). Li populåcion "neute" native aveut eto l' tchuze di dins ké payis fé s' siervice militåre ou po çou k' est del djustice. Li mwais costé d' çoula c' est k' les djins do teritwere estént veyous come estant sins payis et n' avént nén l' droet d' aveur ene årmêye da zels.
Toussaint Brahy
Toussaint Brahy a skepyî a Lidje li 8 di nôvimbe 1821. Il î mora li 16 di may 1888.
Belgica (batea)
Li prumî Belgica
Li prumî Belgica ni s' loméve nén insi å cmince, mins c' esteut on batea norvedjin, constrût e 1884 a Svelvig, eyet lomé Patria (patreye e latén). C' esteut on batea pol tchesse al balinne, avou ene coke di bwès, i pezéve 336 tones eyet mzurer 36m(L) x 7,6m(l) x 4,1m(H).
Neute Teritwere di Moresnet
Discrexhance
Cwand l' mene si spoujha, e 1885, on cminça a doter ki l' teritwere di Moresnet pôreut continouwer a viker del minme manire sins l' mene. Sacwantès idêyes fourît-st atåvlêyes po rinde li Moresnet ene intité co pus dislaxheye, come di fé on casino ou on siervice di posse avou ses prôpès timbes, mins cisse dierinne idêye fourit metowe a l' abat på govienmint locå. Li pus rmårcåve iniciative fourit atåvlêye på Dr. Wilhelm Molly, ki voléve fé do Moresnet li prumî Estat å monde a-z eployî l' esperanto come lingaedje oficir, eyet lomer l' payis Amikejo (plaece di l' amisté), avou come tchant nåcionå ene måtche en esperanto do minme no. Mins li tins esteut conté pol pitit teritwere.
Toussaint Brahy
Il askepia l' soce «Li cavo lidjwès» li 15 di måss 1872.
Belgica (batea)
Li prumî Belgica
Adrien de Gerlache l' atchta e 1896 eyet l' arindjî po si espedicion d' l' Antartike. Li batea fourit-st adon rbatijhî Belgica, eyet i naivia viè l' Antartike a pårti d' Anverse li 16 d' awousse 1897.
Toussaint Brahy
Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.
Belgica (batea)
Li prumî Belgica
Ci batea, eyet si ekipaedje, fourit l' prumî a passer l' ivier e l' Antartike; nén k' ça fouxhe la li plan mins l' batea a stî astoké å mitan des glaeces li 28 di fevrî 1897, eyet s' rischaper seulmint 13 moes pus tård, après k' les omes ourixhe schavé on tchenå po leyî passer l' batea. I rariva a Anverse, el Beldjike, li 5 di nôvimbe 1898.
Toussaint Brahy
Ses deus fis Charles Brahy eyet Henri Brahy ont scrît eto des bokets e walon.
Belgica (batea)
Li prumî Belgica
Pus tård li batea fourit-st atchté på Duk d' Orléans ki naivia avou Adrien de Gerlache so sacwantès ôtès espedicions. Li Belgica dimora-st e siervice disk' e 1913.
Li deujhinme Belgica
Li deujhinme batea lomé Belgica est on batea do govienmint bedje eployî, pol govienmint bedje, pa l' Unité di Manaedjaedje des Modeles Matematikes del Mer do Nôr (Management Unit of the North Sea Mathematical Models, MUMM); c' est l' marene royåle bedje ki fornixh l' ekipaedje. Li poirt d' ataetche c' est l' poirt di Zeebrugge, el Flande. Il est redjîstré dizo l' matricule A962.
Neyåw
70px|left|åres d' Eupen Neyåw (la-minme, e-n almand Eupen), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje, ey el kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike, ki c' end est li mwaisse veye.
Belgica (batea)
Li deujhinme Belgica
Li batea a stî comissioné e 1984 pal royinne Fabiola. Ses mezuraedjes sont di 50,90 m(L) x 10,00 m (l) x 5.70 (H). Si tonaedje gros/net redjîstré est di 765t/232t.
Neyåw
thumb|Eplaeçmint dins l' province thumb|L' eglijhe protestante di Neyåw
Djeyografeye
Inte li payis d' Vervî a l' Ouwess eyet l' payis d' Neyåw i gn a-st on grand bwès, li grand bwès d' Neyåw (e-n almand Hertogenwald).
Belgica (batea)
Li deujhinme Belgica
Li batea a-st ossu li consecante bouye di corwaitî après des ôlepesses el Mer do Nôr. Il evoye les dnêyes å MUMM, ki va cårcule li spårdaedje eyet l' impak possibe di l' ôlepesse so l' evironmint.
Neyåw
Djeyografeye
A l' Ess i gn a l' veye d' Åxhe e l' Almagne; ossu Måstrek ezès Bas Payis n' est nén lon nerén.
Foclore
Li cwarmea d' Neyå est cnoxhou long et lådje. Aprume li "londi des comeres", la k' les comeres sont mwaisses.
<br style="clear: both;" /> Kékès imådjes di Neyåw
Categoreye:Veye di Walonreye
Neute Teritwere di Moresnet
Discrexhance
Ni l' Beldjike nerén l' Prûsse n' ont måy abandné leus rclamaedjes di prôpieté sol teritwere, eyet åtoû di 1900 li Prûsse — après kel Beldjike rifuza d' discuter so li statut do Moresnet — divna pus hagnante, alant disk' a fé des sabotaedjes eyet des blocaedjes administratifs.
E 1914, å cmince del prumire guere daegnrece, l' Almagne evayixha l' teritwere di Moresnet, eyet l' anecser e 1915. Li neutralité do teritwere n' egzista pus.
Toussaint Brahy
Ouve come sicrijheu
Il eplaida, e 1883, dizo l' tite «Œuvres wallonnes», des tchansons, des powinmes et 3 pîces di teyåte :
E 1892, après s' moirt, on rashonna co di ses scrijhaedjes dizo l' tite «Œuvres wallonnes» avou co des tchansons, des powinmes et 3 pîces di teyåte d' èn ake :
Mins l' ouve k' el va leyî cnoxhe co lontins après s' moirt, c' est l' tchanson «Les tch'vaus d'bwès da Beaufis», k' a stî co stî rprinjhe dins les anêyes 1990 so ene cassete CRIWE des rlomêyès tchansons lidjwesses.
Hårdêyes difoutrinnes
Brahy Brahy Brahy
Hunan
thumb|200px|right|Province do Hunan Li Hunan (湖南, pinyin húnán - « Nonne del lak (Donting)»), c' est ene province a nonne del Republike populåre del Chine.
Li mwaisse-veye del province, c' est Changsha.
Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin eyet li Xiang lingaedje.
Hunan
Maissin
thumb|L' eglijhe
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Rilidjon
Eglijhe dinêye a l' abeye di Sint-Houbert e 815, pu ki passe a l' abeye di Prûm e 1083 come discandje avou Tchvigni. Adonpwis, ele rivént a l' abeye di Ståvleu.
Djeyografeye
L' Aiwe di Lesse fwait limite inte Maissin eyet Viyance et Transene.
Antikité
L' ocupåcion rominne est acertinêye pa in mårtea d' silesse, a 8 pans, rimetou å Muzêye d' Brussele pa M. Dubois.
On cåze d' måjhon rominne (Mansio Meatus) al plaece lomêye "Ramê", dizo l' viyaedje, dilé l' voye di Pwès. Gn åreut eto ene cimintire rominnes avou on tomboe do costé d' l' Almwinne.
Moyinådje
E XIII° s., Maissin ere el Dutcheye do Lussimbork. E 1334, i rivna al måjhon du Viyance, et-z î dmorer.
On vout k' i gn aveut on viyaedje, disparexhou diviè 1678, e-z alant so Our, ådzeu do ban d' Fouyi, et lomé "Bûtea" (Butê, F. Buteaux).
Les batreyes di Maissin
Li semdi 22 d' awousse 1914, Maissin a veu li prumî rescontraedje etur les Burtons do 11° C.A. francès et li XVIII° coir almand di Hesse. Il a falou l' arivêye do XVIII° Coir di rzieve po vni a bout des Francès.
Ci semdi la et li nuteye ki shuveut, c' est 3-4.000 Francès et 3-4.000 Almands k' ont dmoré sol cwårea.
Et c' est l' avance des Almands so Anloe k' a fwait rescouler les Francès.
Li Pont Mareye-Tereze
Metou inte Viyance et Maissin, il a stî basti do tins des Årtchidiks Albert et Zabele. C' est par la kel viye voye di Lidje a Sdan passéve.
Li çmintire burton
Li çmintîre Pierre Massé rashonne dispu 1932 tos les sôdårds moirts di Maissin, mins ossu les cis di Poitchrece et di Bive.
Li comene di Trévoux el Burtaegne a-st ofrou li calvaire burton k' est a l' intrêye del cimintire. Tos les ans, å moes d' awousse-setimbe, on côp a Maissin, on côp a Anloe, Almands et Francès vnèt rinde bon dvwer a leus moirts.
Gn a la ene plake k' est scrîte e lingaedje burton.
Documints
Ricwerances so les nos d' plaeces di Maissin : Marie-Thérèse Braun, Toponymie de la commune de Maissin, Memwere ULg, 1956.
L' accint do walon
C' est l' prumî viyaedje la k' les rwaitants di l' indicatif erirece si fjhèt avou -at (a Transene, c' est -èt).
Li mot "ome" a come disfondowe oume (la eto, c' est l' prumî viyaedje, e vnant d' Viyance u d' Transene, k' on rescontere ci prononçaedje la). Did la li spotaedje des djins, pa riscôpaedje, lès-oumes => les "Zoums".
Flohîmont
Flohîmont u Floyimont, c' esteut on hamtea d' Sint-Pire, asteure onk des viyaedjes do grand Libråmont.
Tuzance walone
Jean-Claude Rigaux î a vnou å monde et î fé tote si cårire di mwaisse di scole.
Li powinme «li vî lavoe d' Floyimont»
Sourdant
Categoreye:Hamtea del Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Rimagne
Rimagne (avou spotchåve voyale: a Rmagne, so plaece R(u)magne, fr: Remagne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libråmont.
Vierbire avou evoye
categoreye:croejhete walone Ene vierbire avou "evoye", c' est ene vierbire ki rote avou li spitron "evoye".
C' est les viebes ås spitrons les pus cnoxhous et les pus vicants e walon.
I sont bastis avou des viebes di mouwaedje, et mostrèt on mouvmint k' eva lon erî do cåzant sudjet.
Les vierbires avou "evoye" polèt esse sinonimes di viebes fwaits avou l' betchete e- d' endalaedje, mins end a bråmint moens ki des vierbires avou "evoye".
Po les vierbires å coplemint, li coplemint si pout vni mete inte li viebe eyet li spitron "evoye":
Les vierbires avou "evoye" polèt tofer aveur on parint avou -aedje u avou -eu Li spitron "evoye", dins ces sustantivires la, ni prind nén "S" å plurial (des tapeus-evoye). Ces mots la prindèt ene loyeure.
Les verbires avou "evoye" rotnut pår come les vierbires avou "djus" et les cenes avou "foû".
Po des ôtes uzaedjes do mot "evoye", alez s' vey e splitchant motî.
Cawete -on
Li cawete -on, c' est ene cawete ki mostere on boket do bodje.
Sôres di bodjes
Li bodje pout esse on sustantif :
Pacôp, li bodje n' est nén clair, u n' est pus cnoxhou, mins, tot cwerant bén, on trouve li rlåcion inte les deus :
Did la, ele divént åjheymint ene raptitixhante cawete :
Insi, ele pout servi po fé on no d' åbe, come les ôtes raptitixhantès cawetes -ea (ônea, fawea, hoûssea) u -ale (tchårnale) :
Po les biesses eto :
Dins sacwants mots, ele pout åjheymint fôrmer li no d' onk des mimbes d' ene trope :
Sipotchaedje del voyale
Dins l' parintêye: li "o" si spotche voltî :
On s' a rsiervou di cisse piceure la po fé sacwants noûmots.
Charles Massaux
thumb|a l' erî-plan, diviè 1997, tins k' il aprestêye ene emission po "900.000 Walons Charles Massaux (sovint spoté li grand Châle u Monsigneur; i sene eto li Chwès arnåjhe u Charles-Joseph de la Grange), c' est on scrijheu e walon ey on bouteu pol walon.
Cawete -on
Sipotchaedje del voyale
Cisse piceure la est viye viye, come on l' pout vey dins li scrîta. Dins des scrijhas come "brakenier", Mangenie, fakenirs, li halcrosse E mostere dandjreus ki l' prononçaedje esteut ddja "Mang'nî", "brak'nî", "fak'nî" e 13inme sieke.
Charles Massaux
Il a skepyî a Nameur li 26 d' octôbe 1934 ey a morou li 22 d' djanvî 2022 a Tornè.
Cawete -on
Candjmint d' voyale po les mots avou ene dobe cawete, -on estant l' prumire
Si l' deujhinme cawete kimince pa R, dins l' viye dujhance (divant 1850) -onr- divneut -inr- (manguinresse). Adon-pwi, a pårti d' 1850, on a yeu -onr- (mangonresse, Walonreye). E 21inme sieke, les rfondous ont rfwait des noûmots avou -inr- (fåkinreye, fåkinresse).
Charles Massaux
Ouve pol walon
C' est lu k' a-st enondé li gazete Li Chwès e 1995.
Cawete -on
Dobe cawete -ion
🇱🇰 «Dobe cawete -ion» Li cawete on si pout eto etrocler al sititchete -y- (cawete -ion)
Charles Massaux
Ouve pol walon
Il a eto fwait des sketchs, dizo l' no di li Grande Djelike.
Cawete -on
(sol Wiccionaire)
Charles Massaux
Ouve pol walon
Il a stî sovint «Rwè des Minteus» (li wangnant d' ene bate di dijheus d' mintes a Nameur).
Cawete -on
Sourdants & pî-notes
<References/>
Charles Massaux
Ouve pol walon
Il a eplaidî on live di rcetes del Province di Nameur (2002).
Cawete -on
Sourdants & pî-notes
On
Charles Massaux
Ouve pol walon
Il a eto rashonné des vîs tecses da Joseph Calozet, eyet fé ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes.
Cawete -åsse
Li cawete -åsse, c' est ene cawete metowe après èn addjectif di coleur, mostrant ene påle sôre di cisse coleur la.
Charles Massaux
Ouve pol walon
Tot seu, il a rexhou des lives a môde di sillabusse : "Dji m' sovén" (1993), on live di sovnances ki mostere des portraits d' viyès djins. I continowe avou "Li gazete do payis d' Nameur" e 1993 et 1994.
Cawete -åsse
Egzimpes
bluwåsse, rodjåsse, grijhåsse, verdåsse, blancåsse, djaenåsse.
Charles Massaux
Ouve pol walon
E 1996, i vude ene ramexhnêye di tecses (francès et walon) sol Rascråwe do Bwès do Cazî : "Il était 8 heures, le 8 août 1956 à Marcinelle".
Il a scrît les bouyotes di des ptitès bindes d' imådjes, Ågusse et Fifine ki l' prumî albom a rexhou e 2007.
Cawete -åsse
Sacwants sustantifs avou l' cawete -åsse (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Charles Massaux
Ouve pol walon
Châle Massaux pout esse riwaitî come onk des cis k' a l' pus scrît e prôze nén racontrece dins les anêyes 1990 et les anêyes 2000.
Cawete -åsse
Asse
Charles Massaux
Ouve pol walon
Foû des scrijhaedjes, il a eto stî on cåzeu å posse, metans dins l' emission 900.000 Walons. Mins eto dins les libès radios, a «Radio Chevauchoir» et «Radio Fugi» (Djivet). C' est dins cist ocupaedje la k' il aparexhe dins l' fime di racsegne da Zavî Istasse «Li langue åd dibout del linwe».
Il a eto adjinçné li fiesse Calozet di teyåte e walon po les djonnes.
Il a ratourné e walon li Tintin «Les ôrreyes del Castafiore».
Djudjmint sor lu
Il a beacôp ovré lu tot seu, a môde d' «electron libe», mins il a-st ovré timpesse pol walon.
Hårdêye difoûtrinne
Li pådje då Grand Tchåle di Nameur]
Li Tchant des Walons
thumb|Ôte tchantaedje emey tchapele (Djiblou, 2022) thumb|Mwaisse modêye thumb| thumb|Ene assimblêye astampêye pol Tchant des Walons ([[Fiesse ås lingaedjes walons 2015)]] Li tchant des Walons, c' est l' ime nåcionå del Walonreye.
C' est ene tchanson e walon sicrîte e 1900 pa Théophile Bovy (dandjreus sol tipetape do "Minuit chrétien"), et metowe e muzike li 31 di may 1901 pa Louis Hillier.
Vierbire avou djus
Categoreye:Croejhete walone Ene vierbire avou "djus", c' est on viebes å spitron ki rote avou li spitron "djus".
Les verbires avou "djus" rotnut pår come les vierbires avou "evoye" et les cenes avou "foû".
Les parints si fwaiynut avou ene loyeure : on tire-djus, li fotaedje-djus.
Li Tchant des Walons
Istwere del tchanson
Li "Tchanson des Walons" esteut aprume tchanté a Lidje, mins i si spårda raddimint so tote li Walonreye ey esse todi pus sovint loukî come l' ime del Walonreye.
C' est tot tchantant li Tchant des Walons ki les sôdårds disfindît les fôrts di Lidje e 1914.
Li 15 di djulete 1998, li Pårlumint walon clawa les simboles oficires del Walonreye (drapea, ime, fiesse). Gn ourit ene longue bate di dvizes divant do relére li Tchant des Walons. On rprotchive les fråzes ene miete deures come
Ci n' est k' après l' acceptance del tchanson k' on fjha on cåzaedje e francès po-z aler dsu. Mins mwintès soces di waloneus ni veyèt nén voltî si tchantaedje e francès.
Cåzaedje e walon
Dabitude on n' tchante ki les prumî et cwatrinme coplets.
Tecse
Mwaisse modêye e walon (avou l' rifondowe ortografeye).
Odio
I gn a deus varyistés diferinnes d' èç tchant la (e walon) so les waibes : li coûte varyisté eyet l' longue, avou pår les cwate coplets :
Mins nerén, l' accint uzé est li ci d' Lidje.
Cåzaedje oficire e francès
🇱🇰Ratournaedje e francès
Sourdants
Categoreye:Walonreye Walons Categoreye:Imes
Pårticipe
Categoreye:Croejhete walone Categoreye:Codjowaedjes Li môde pårticipe, c' est on môde di codjowaedje d' on viebe ki lyi dene li cogne d' èn addjectif.
Gn a les pårticipes prezintreces et les pårticipes erireces.
Li pårticipe erirece sieve å fé des erî-tins.
Li pårticipe prezintrece sieve a fé des durants tins, eyet li môde djerondif.
On pårticipe n' a pont d' djin, dj' ô bén k' il est l' minme po totes les djins d' codjowaedje.
E walon, les pårticipes n' ont pont d' djinre ni d' nombe.
Les pårticipes des viebes å coplemint et des viebes ås pronos divnèt voltî des addjectifs et des sustantifs, ey adon, apicî djinre et nombe.
2003
walon
thumb|Coviete do live da Robert Mayence Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Tchantchès raconte Lidje (spectåke) (avou l' tchanson e walon «Li cité d' mes sondjes (tchanson)» da Jean-Denys Boussart).
Walonreye
El Walonreye, il a fwait waernu tins do moes d' awousse : ça a stî l' anêye des cwate soleas (did la li tite do roman e walon da Lucyin Somme ki vudrè e 2007, L' anêye des cwate soleas).
Ôtès djins
Categoreye:Date
Rime-rame d' efant
On rime-rame d' efant (on dit eto : ene contene u on rima d' efant), c' est ene pitite tournurete ki les efants djhèt, u k' on dit ås efants, po djouwer.
I polént esse eto dit cwand on dmandéve di raconter ene fåve, po fé linwter les efants.
Rime-rames avou les biesses
🇱🇰 caracole dins l' Wiccionaire
Contenes avou des ptits nos
🇱🇰 Rima ås ptits nos
Tiestreces
Dins l' pus corant des rime-rame tiestreces, on toutche les tchveas, li front, les orayes, les ouys, li nez onk après l' ôte; al fén, on mete li doet dins l' boke, avou l' dierin no.
Vo-z è ci ene ôte, la k' cmince purade på minton :
La ene tiestrece ki dischind pus bas, mins fok po les ptits gaméns :
Dins des ôtes lingaedjes
e l' arabe marokin, on pout de côps rtrover li sourdant istorike di sacwants rime-rames d' efant, come do Tikchbila
Sourdants & pî-notes
*
Mont-Sint-Wubert (viyaedje)
Mont-Sint-Wubert u Mont-Sint-Gubiet (la-minme Mont-Sint-Guëbêrt; fr: Mont-Saint-Guibert) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
thumb|Mont-Sint-Wubert, viè l' èglîjhe
Istwere
Viyaedje lomé e 1100 å no d' sint Gubiet.
Economeye
Bressene ki produjheut l' bire «Vî Tins» (Vieux Temps).
Ene pårteye des bastimints a rdivnou ene bressene a môde di coperative e 2019, ki bresse ene bire lomêye l' «Ôrnwesse».
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Les sinistrés (tchanson)
Les sinistrés, c' est ene tchanson e walon sicrîte pa Jean Baguet, des Scåssenes, po balter les cis k' alént ramasser des liårds dins tote li Beldjike po les sinistrés del guere di 14. Dabôr, ci fourit dins les anêyes 1920.
Elle a stî mwints côps rtchantêye pa Julos Beaucarne. Et eplaideye sol sitroete plake "Li ptite gayole" (1997).
Tecse del tchanson
🇱🇰 so Wikisourd (modêye e rfondou)
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Guere di 1914-1918
Vierbire
Categoreye:Croejhete categoreye:croejhete walone Ene vierbire, c' est ene troke di mots fwaite d' on viebe et d' onk u di sacwants ôtes mots, et ki rote come on seu viebe.
Gn a des :
E walon, les viebes ås spitrons sont rwaitîs come des vierbires.
L' adire inte ene vierbire et ene pitite ratourneure avou on viebe pout esse tene.
Djiblou (veye)
Djiblou, c' est ene veye del Waloneye, e F. Gembloux, e flamind Gembloers, k' a divnou li cinte d' ene intité.
E 1964, divant les grands rebanaedjes Djiblou s' aveut ddja rabindlé avou les ancyins ptits bans di d' Ernadje, Grand-Mayni, Lonzêye et Såvnire.
thumb|128px|Essegne del veye, emey des fleurs
Gcao Coma
Disk' al fén di s' vicåreye i continouwa d' viker sorlon li môde tradicionele des San, aclevant des vatches, ey alant tchessî. I mora li prumî d' djulete 2003, d' ene nén médiåve tuberculôze, tins k' i tchessive; ey esse eteré al môde tradicionele adlé l' tombe di s' deujhinme feme, a Tsumkwe.
Djiblou (veye)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Gcao Coma
Ci lingaedje maternel esteut l' Ju/'hoansi. I djåzéve eto foirt bén li Otjiherero eyet l' Tswana, ey ene miete l' Afrikaans.
Djiblou (veye)
thumb|Li Måjhone di Veye (Måjhone do [[Bayî - XIIe sieke)]] thumb|Coine nôr-coûtchant del Måjhone do Bayî
Gcao Coma
Si ptit no esteut G!kau, li pont d' esclameure riprezinte on côp d' glote, li no di N!xau k' il est cnoxhou dins les fimes, c' est ene flotche di tapaedje.
Djiblou (veye)
A vey
thumb|Li Cloke-Poite et l' Otel di Veye
Li cloke-poite di Djiblou a stî rashiowe å Patrimoenne do Monde pa l' UNESCO.
Maurice Georges
thumb|(e 2002) Maurice Georges, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Rozire li 22 d' fevrî 1914. Il a morou li 31 di decimbe 2008.
Djiblou (veye)
Aiwes
Djiblou est raiwêye di l' Ôrnô.
Augustin Vermer
Augustin Vermer (e walon Gustin Vermer) a skepyî a Biarin li 10 di djulete 1817 ey î a morou li 28 di may 1907.
Djiblou (veye)
Toponimeye
Loukîz so ene pådje tote seule
Maurice Georges
Riprins dins l' antolodjeye Sicrijheus d' Årdene.
Pol Bury
Pol Bury, c' esteut on pinte et sculteu walon vinou å monde li 26 d' avri 1922 (a Sint-Pire) et moirt li 28 di setimbe 2005 (a Paris).
Bury Bury
Maurice Georges
Di s' mestî, il esteut instructeu a l' årmêye tins del guere di 1940-1945 (did la, prijhnî e l' Almagne). Adonpwis, i moussa ås ACEC.
Ouve e walon
Il a cmincî a scrire diviè 1975, ey esse eplaidî dins l' rivuwe «Singuliers».
E 1989, il a vudî on live di fåves å Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene : «Les fåves da Fernand» (Lès flâwes da Fèrnand).
E 2004, il a rexhou a môde di sillabusse on motî walon-francès, li Motî del Hôte-Seure.
thumb|Coviete des "Flåwes da Fernand"
E 2006, il eplaide, todi å Muzêye do Pårlaedje e l'Årdene, «El fi do schayteu» (Èl fi do chayteû), on live foirt otobiyografike.
Gcao Coma
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Namibeye
Rachid El Ouali
Il a cmincî å teyåte, pu al tévé, adonpwis å cinema. Il a djouwé dins ene cåkêye di fimes marokins. Il î djåze todi en arabe marokin.
End a eto prodût sacwants.
I djowe totes sôres di roles dins des fiems policîs, des fimes po rire, mins la k' il est l' pus foirt, c' est dins les fimes sicolodjikes.
Sacwants fimes k' il a djouwé dvins
El Ouali
Djiblou (veye)
Moyinådje
Djiblou esteut dal Dutcheye do Braibant. Mins l' veye esteut moennêye pås Abés-Contes k' estént d’ on côp les curés et les tchesturlins.
Les moennes di Djiblou estént lomés "les prumîs monsieus del Braibant". Li Duk di Braibant n' elzî dmandéve pont d' contes.
Les djins n' ont måy pont yeu d' libertés.
Cawete -ance
i m' shonne ki l' cawete -ance fwait des nos d' cwålité a pårti d' viebes; ou des mots po dire li rzultat d' on viebe; dismetant ki -ince c' est des mots po des sacwès ki n' sont nén fwaits a pårti d' on viebe
Djiblou (veye)
Ebagance do 19inme sieke
Gn ava des djins d' Djiblou po-z ebaguer eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke.
Guere di 1940-1945
Gn a yeu la li Batreye di Djiblou, li prumire batreye di tanks inte les Almands et les Francès al guere 1940-1945. Dins les sôdårds di l' årmêye francesse k' î ont leyî les hozetes, gn aveut dipus d' 40 Marokins.
Rilidjon
Miråke di Djiblou : li 8 di måss 1653, cwand on bodja on bondiu viè on pus clair åté, gn ourit ene chîlêye di sonk ki rexha di s' costé. L' anonce do miråke si spårda dins tote l' Urope. Gn ava ene flouxhe di perlins po fé l' voye å vî Bon Diu d' Djiblou. Les djins metént voltî des hådes après l' vî bondiu, did la l' ratourneure "rishonner å vî bondiu d' Djiblou". Ci devocion la s' a bråmint pierdou e 21inme sieke
Loukîz a : sint Gubiet
Tuzance walone
thumb|Sitroete plake sol molén d' l' Eschaye, avou on rap e walon tchanté pa des efants d' Djiblou eyet Djôzef Lahaye
Raploûs d' waloneus
Inte 1998 eyet 2002, Djiblou fourit l' plaece des "Soçnaedjes del Rantoele", fwaits pår e walon, avou des politikîs u des sincieus.
Accint walon d' Djiblou
Uzaedje foirt sitindou do son én (pus lådje kel ci do betchfessî én).
Augustin Vermer
Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron (flotchreçmint, sol no di Auguste Vermer).
Il a scrît eto e francès.
Di s' mestî, il esteut medcén d' viyaedje.
Ouve e walon
I scrijha des arimés e walon : des fåves di djåzantès biesses, des tchansons et des couyonådes. Il ont stî eplaidîs å cmince dins l' BSLLW
Adonpwis, rashonnés a Casterman (Tornè) e 1881 sol titraedje : «Poésies du Docteur Vermer». L' ouve est replaideye pa l' editeu Wesmael-Charlier a Nameur e 1905. Pu co on côp dins on cayé walon e 1967 (l° 2).
Sipepiaedje di l' ouve
Les deus pus cnoxhowes paskeyes sont surmint «Li comunisse» la k' on pere fåminwès djåze e walon avou s' fi ki rvént d' Paris et ki lyi respon e francès. Ci-cial disfind l' comunisse, et l' pere lyi mostere ki ça n' pout roter.
Adonpwis, ene tchanson «s:les mizeres do medcén», la k' i raconte li veye d' on medcén d' campagne dins des pôves payis (parume l' Årdene, après l' aiwe di Smwès) e 19inme sieke. Todi dins l' minme trepådje, l' arimé «s:Li wachotaedje»" est eto foirt kinoxhou.
Djiblou (veye)
Accint walon d' Djiblou
Il est mostré dins l' live Et mi, dji vs ratindeu da Chantal Denis, ki l' adrovaedje est scrît på scabin del Culteure di Djiblou.
Referinces
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Augustin Vermer
Sipepiaedje di l' ouve
Gn a eto tot ene rîlêye d' arimés contes, avou tchaeke côp, on plaijhant toumaedje di toele. I ndè profite po mostrer les dujhances di s' tins, u discrire des persounaedjes tipikes. Metans :
Corwaitaedje
Dabôrd ki les fåves da Gustin Vermer e francès ni sont ki «oniesmint halif halof» (Maurice Piron), ses paskeyes e walon fijhît d' lu onk des meyeus scrijheus di s’ tins.
Si Vermer djåze si bén des ptitès djins, c’ est k’ i les cnoxhe, k’ i les comprind, et k’ i les inme, minme si, sovint, il est ene miete mocåd. Mins l’ mocreye est tote tene et sins calinreye. I reye di leus couyonådes et d’ leu bounasté, mins i n’ fåt nén greter lon dzo les mots po trover l’ umanisse.
Houte di çoula, ses scrijhaedjes, contes, fåves, tchansons, sont-st on vicant temoennaedje so çou k’ esteut l’ vicåreye e l’ Fåmene å mitan do dijh-nouvinme sieke. Prindans po egzimpe "li comunisse" et nos sårans çou les djins del campagne pinsît des novelès idêyes.
Sourdants & pî-notes
Vermer
Djivêye des grands scrijheus e walon
Pådje des grands scrijheus e walon, rindjîs cronolodjicmint et pa sôres di scrijhaedjes.
*
Jean-Claude Rigaux
thumb|(2002) thumb|e 2003, repetant avou ls efants Jean-Claude Rigaux, c' est on scrijheu e walon et on bouteu inte les anêyes 1980 et li cmince des anêyes 2000.
Il a skepyî a Flohîmont li 5 d' awousse 1945.
I scrijheut tos tecses (arimés, sinnetes) po ses scolîs djouwer a des bates di recitaedjes e walon.
Relî dins l' antolodjeye «Scrijheus d' Årdene».
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole (a Flohîmont minme)
Lijhant s' powinme «li vî lavoe d' Floyimont»
Rigaux Rigaux
Tawe (toponimeye)
categoreye:toponimeye Li mot tawe et ses parints "tawea" et "tawire" si rtrovèt tenawete el toponimeye do walon.
Sint Gubiet
Gubiet Categoreye:Crustinnisse Sint Gubiet (on dit eto: sint Gobiet u sint Guëbert, e F. saint Guibert u Wicbertus), c' est on sint fiesti el Walonreye k' a skepyî diviè 892 dins l' conteye di Darnau. Si pa esteut on mwaisse-sôdård do rwè d' Lotarindjeye. Si mame provneut del cour d' Ostrazeye.
Il erala a l' abeye Gorzé dé Metz po ses vîs djoûs, et c' est la k' i dhota e 962. Mins il aveut dmandé ki s' coir fourixhe remoenné a Djiblou.
E 1100, on loma a s' no li viyaedje di Mont-Sint-Gubiet.
I fourit beyatifyî e 1110.
Porcession sint Gubiet a Djiblou
Li porcession statéve a totes les tchapeles, et dire ene påter. I dmorént pus lontins e Bouxhon Sint Gubiet. Lavola, sint Gubiet åreut planté s' bordon e tere, et i nd åreut crexhou on bouxhon d' årdispene.
Les pelrins codént des fleurs la dins l' cotoû, et les ramoenner el veye. I rarivént diviè 3 eures et dmey, cwatre eures å matén. I florixhént li posteure do bondiu d' pitié, eyet l' tombe da sint Gubiet.
Priyaedje sint Guibiet
On l' priyive po esse waeranti des oraedjes et pol dislaxhaedje des prijhnîs.
Nodwé
Nodwé (F. Noduwez), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Oû-Djåce, el province do Roman Payis. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tuzance walons
Joseph Decossaux î vna å monde e 1935.
980
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 980 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la ou a pô près adon
Categoreye:Date
Lavervå
Lavervå (fr: Loverval) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djerpene.
24 d' octôbe
Li 24 d' octôbe, c' est li 297inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 298inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmore co 68 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
22 d' octôbe - 23 d' octôbe - 25 d' octôbe - 26 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Seracuze
thumb|seracuze haetcheye pa des tchvås u des boûs thumb|seracuzaedje ås deus tchvås thumb|seracuze rifwaite po-z esse atelêye å tracteur Ene seracuze (pus rålmint: îpe ås rsôrts), c' est ene sôre di grosse îpe avou des arondis dints, saetcheye pa des boûs, des tchvås u on tracteur.
Motlî
Li passaedje å seracuze si lome seracuzaedje (on va seracuzer ).
Istwere des seracuzes
L' usteye a amoussî el Walonreye diviè les anêyes 1920. On l' a eployî disk' aviè les anêyes 1980. Adon, elle a stî remantcheye po-z aler so les ptits tracteurs.
Di cisse façon la, on ndè pleut saetchî deus d' on côp.
Discrijhaedje d' ene seracuze.
L' adire etur ene seracuze et ene îpe, c' est k' les dints del seracuze fijhèt rsôrt et sont montés so èn aessi. Eto, on les pout clintchî tot saetchant so on levî ki tént so on crama. A ç' moumint la, les dints moussèt pus fond dins tere.
Li seracuzaedje
On seracuze so les royes di tcherowe po on prumî ctaeyaedje des royes, et bén sovint, on l' fwait e croes (dins les deus sinses). On rpasse avou ene îpe après, po fé on fén lét al simince et l' ricatchî après l' semaedje.
On pout eto eployî l' seracuze pol ringuiaedje.
Des ôtes ekipaedjes polèt fé l' minme ovraedje : picoteuse et kischoyante îpe.
Sourdants
Categoreye:Ekipaedjes di cinse Categoreye:Tcherwaedjes et mårsaedjes Categoreye:Raspepyî årtike
Adel Imam
thumb|right|Adel Imam
Adil Imam (on scrît eto Adel Emam; arabe عادل إمام), c' est èn acteur edjipsyin k' a skepyî li 17 di may 1946 å Caire.
C' est onk des pus grands acteurs edjipsyins di tos les tins.
Dins ses roles comikes, i fwait sovint l' fô, et toumer roed bleu sot del pus bele des actresses do fime.
Mins i mostere ossu do doet l' abribance et l' integrisse tot s' endè fotant.
C' est ene sacwè, ca c' est råle e l' Edjipe di oizeur fé des fimes avou des sudjets politikes (come «li pårlî»).
Dins «Bildigne Yacoubian», on oize mostrer l' omosessuwalité, ene sacwè tabou dins l'cinema arabe. Mins li fime a stî foirt cinsuré divant d' poleur passer so les tévés del Gofe arabike.
Ene des cwalités k' on ricnoxhe voltî al djin, c' est di n' nén fé do grandiveus dins les gazetes et so les tévés, come bråmint des pareys a lu. Portant, divant les fimreces, i s' dene todi les pus beas des roles, aprume li ci do bea ome ki l' pus bele glawene do fime va vey voltî al fén. Minme s' i gn a ene grande diferince d' ådje !
Sacwants d' ses pus rlomés fimes
Imam Imam Imam
Adelin Lebrun
thumb|coviete do live “Å bea payis d' Han” da Adelin Lebrun Adelin Lebrun, c' esteut on scrijheu e walon ki skepia a Dinant li 24 di may 1888.
Ouve e walon
I scrijha on ptit roman, «Å bea payis d' Han» (li s' passe a Han-so-Lesse), eyet eto des arimés, del prôze et do teyåte, tos scrijhaedjes eplaidîs dins des gazetes e walon : L' arsouye, Li coirneu eyet Li ban-cloke. Il esteut ossu publiyî dins des ptitès gazetes di Dinant.
Il a ramexhné sacwants arimés et tchansons dins on live "Bouket tot fwait", eplaidî a Nameur e 1913.
Il a stî relî dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.
Djudjmint so ses scrîts
Dins "Å bea payis d' Han", li scrijheu eploye bråmint des francijhaedje. Les arimés sont sovint må pîtés, et les rimes sont flåwes.
Sourdants
Lebrun, Adelin
Adjinçaedje del fråze
L' adjinçaedje del fråze u sintake u emantchåjhe, c' est on boket del linwince ki rwaite u ki dene des rîles po comint çki les mots divnut esse metous onk padrî l' ôte, dins ene fråze u ene fråzlete.
L' adjinçnaedje del fråze e walon est metowe so ene pådje tote seule.
Sourdant
Categoreye:Linwince
6 di djanvî
Li 6 di djanvî, c' est li 6inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure co 359 djoûs (360 po ls anêyes bizetes) po l' anêye esse foû.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
4 di djanvî - 5 di djanvî - 7 di djanvî - 8 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
Djan-Leu (roman)
Categoreye:romans e walon thumb|(coviete) Djan-Leu (<SMALL>Djan-Leup</SMALL>), c' est on roman sicolodjike da Lucyin Somme, eplaidî e 2006 dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon.
I fwait 122 pådjes, avou ene rawete di ût pådjes di motlî.
Rascourti
C' est l' paskeye da Djan-Leu, on vî rolî, ki toûne les viyaedjes. Nén bea a vey, mins ki n' freut pont d' må a ene moxhe. Ça fwait k' dins l' payis d' Florene, po fé schoûter les efants, on lzî dit : soeyoz vayants, ôtmint Djan-Leu vos vénrè apicî.
Et c' est l' Djan-Leu lu-minme ki vos va vni conter li spoûle di si vicåreye, dispu l' sicole di Maredret, li cårire di Spontin, cwand il a ataké a ndaler so les voyes, disk' a Flipveye, li moude di s' matante d' Eptene, li pote a Dinant, pu ... dji n' vos di pus rén.
Plaeçmint dins l' tins et dins li spåce
Come dit cial ådzeu, li spoûle si passe dins l' payis la k' li scrijheu a skepyî : Sint-Åbwin, Florene, Ermeton, Flipveye.
Gn a pont d' ahavtaedje dins l' tins. Mins c' est pus rade des trevéns "classikes" des romans e walon (20inme sieke) ki ene sacwè ki s' passe å djoû d' ouy, come c' esteut l' cas po les ôtes romans da Lucyin Somme.
Li romantisse et l' filozofeye
Djan-Leu, c' est èn ome ki vike å mitan del nateure, et ki lyi cåze :
I n' sereut nén lon di pinser come Rousseau : dins l' nateure, les djins sont bons; mins dins on viyaedje, gn a dpus d' xhinåds ki d' vayants.
Po rovyî les laidès keures des djins, Djan-Leu, k' a todi on ptit calpin sor lu, sicrît des pinsêyes, des "idêyes po s' rimete d' assene", sapinse a s' soçon, li mwaisse di scole, ki lyi a dné l' apinse do ptit carnet.
Li walon
Lucyin Somme continowe a rcweri des mots ene miete foû do namurwès:
Syince
Ene syince, c' est ene brantche ki rcwirt les pondants et les djondants so les femominnes del nateure u tot çki toûne åtoû des djins et d' leus soces.
Motlî
Onk (ene) ki s' adene al syince, on l' lome on sincieus (ene sincieuse).
Sôres di syinces
On cåze des syinces natureles po les cenes ki studièt l' nateure; di syinces uminnes po les cenes a vey avou les djins.
On djåze di syince sayrece cwand les dnêyes di cisse syince la sont todi rashîtes so des sayes et des asproves.
Walones (rivuwe)
thumb|Prumire coviete (1994-2000) Li rvuwe "Wallonnes", c' est ene rivuwe eplaideye pa l' SLLW dispu diviè 1994.
C' est purade des tecses e francès, mins tenawete, gn a èn eplaidaedje e walon.
Contnou
Gn a sovint on papî so des rlomés waloneus.
Gn a eto les spitchs d' intrêye d' on novea mimbe a l' SLLW. I sont å pus sovint e francès, avou des ptits passaedjes e walon. Portant, e 2018, gn a yeu on discours pår e walon, li ci da Gilles Monville.
On côp l' an, i dnèt l' djivêye et l' adresse des mimbes del societé.
Hårdêye difoûtrinne
Pådje del rivuwe sol waibe di l' SLLW
Sourdant
Categoreye:Lives sol walon
Aspedje
thumb|Botes d' aspedje Li såvadje aspedje, c' est ene plante ki crexhe dins les bwès ezès payis del Mîtrinne Mer.
Famile : feudlissêyes
Istwere
Elle a stî coûtivêye et divni l' aspedje, ene verdeure bén cnoxhowe dipu l' tins des Romins.
Uzaedje
On l' pout code po magnî li dzeu do montant, cwand ele vént d' monter e sminces.
E l' Afrike bijhrece, c' est e moes d' fevrî, måss.
No dins des ôtes lingaedjes
arabe marokin : sekkoum (calké d' l' amazir ?), sparago (calcaedje di l'espagnol)
Categoreye:Ahivêyès plantes Categoreye:Feudlissêyes
Fleuru (veye)
Fleuru (prononcîz Fleû-ru /fløː.'ʀy/, ; Fr. Fleurus), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité.
Tot rwaitant el limero diyalectolodjike, Ch 33, c' est l' mwaisse pont d' l' A.L.W.. Li responda aveut ddja stî apresté pa Henri Pétrez, k' aveut dmandé a Lucien Hacquart et a Hippolyte Guerrero, sikepyî a Fleuru e 1875.
Istwere
Toltins d' l' Ancyin redjime, Fleuru esteut ene veye. Ci n' est k' å 19inme sieke ki Tchålerwè a divnou on pus grand bork, pu ene grande veye.
Gn ourit troes grandès batreyes a Fleuru, la k' les nåcions d' Urope si vnît apougnî :
Årt
thumb|left|200px|Li binde d' imådje, ûtinme årt (cial, «[[Gama-coûte (binde d' imådjes)|Gama-coûte», da José Schoovaerts]] L' årt, c' est l' fijhaedje d' ene sacwè, nén avou l' idêye ki ça rapoirte, mins mins djusse ki ça soeye bea. Vos l' polèz minme trover dins on "site" d' univièrsité : https://web.archive.org/web/20150223061509/http://radio-chirurgie.be/index.php/fr/videos-illustratives n' èsse nén èwarant ?
On djåze sovint des shijh mwaisses årts : li dessén, li pondeure, les belès letes, li muzike, li sculteure, l' årtchitecteure.
Li setinme årt, c' est l' cinema.
On-z ôt padecô ki l' ûtinme årt, c' est l' fijhaedje di bindes d' imådjes.
E walon, li mot "årtisse" vout eto dire medcén des biesses.
*
Ågne
Equus asinus.
tchivalidîs
Motlî
El Walonreye, l' ågne est sovint rwaitî come l' imådje del biestreye. Li frumele si lome ene både u ene ågnesse u ene borike. Li ptite ågne si lome ågntea, u boricot, u boriket.
On dit kel bådet hiyanle (k' i fwait hiyan) u k' ele brait: c' est l' henixhon, li hiyanlaedje u hiyanlmint; on dit eto ki l' ågne hiyanle (k' ele fwait hiyan) u k' ele brait.
Mopliyaedje
Li både pout esse covrowe pa on bådet u pa on roncén. Dins l' prumî cas, il è rexhe èn ågntea, dins l' deujhinme, on moultea.
Ele va 11 moes.
Come li cavale, ele pout aler a måye dins les ût djoûs ki shuvèt l' bådlaedje.
Li pureure est d' ene seule pîce, come li cene d' ene cavale.
Taekwondo
Li Taekwondo ("tchimin do pî et do pougn"), c' est èn årt marciå ki provént del Corêye, eyet ki ravize ene miete li karaté djaponès. Come si no corêyin el mostere, i s' adjixh do s' siervi d' ses mwins eyet d' ses pîs miernous po-z ataker ene sakî ou s' disfinde, avou ses mwins, ses bresses oudonbén ses djambes, ca bén k' on-z eploye dipus ses djambes ki dins l' karaté.
Ågne
Dins les såvadjes nos
L' ågne est eto li spotaedje des djins di sacwants viyaedjes el Walonreye :
Taekwondo
Sacwants mwaisses volèt kel taekwondo rmonte a kéke 2000 ans. Po dire li vraiye, c' est seulmint gn a ene céncwantinne d' anêyes k' on pratike li taekwondo té k' on l' kinoxhe enute. Dispu les Djeus olimpikes di Seyoul (1988) eyet di Bårçulone (1992), li taekwondo esteut on spôrt olimpike di prezintåcion. Enute, c' e-st on spôrt olimpike di competicion.
Onk des egzercices les pus consecants, c' est do fé des pumses (kata el terminolodjeye do karaté). Les pumses sont-st ene shûte di mouvmints d' disfinse eyet d' atake: on fwait shonnance k’ on toursixh avou pluzieurs lûteus. On ls aprind par keur eyet les rfé et les rafé po-z amidrer si assene, esse pus ployant eyet pus roed, eyet mî mwaistri les diferins mouvmints.
Hårdêyes difoûtrines
Categoreye:Spôrts di toursixhaedje Categoreye:Spôrts olimpikes
Gomzé
Gomzé (F.Gomzé-Andoumont), c' st èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Sprimont.
Amanite pantere
Categoreye:Micolodjeye Categoreye:Epweznants tchampions L' amanite pantere, c' est on epweznant tchampion foirt corant, ki vént dins tos les bwès, del famile des amanites. C' est onk des pus epweznants k' i gn åye.
Discrijhaedje
C' est on tchampion avou on tchapea 6 a 10cm lådje, bén plat, brun-rossea, avou des pus bladjès royes ki vont viè l' copete.
Sol tiesse do tchampion, gn a des ptitès blankès taetches, come des gotes di laecea, ki c' est come des peas plakêyes dissu l' tchampion. C’ est cisse caire la k’ el fwait rshonner al pea d’ ene pantere. C’ est did la ki s’ no vént.
Les lames sont libes, blanc crinme eto.
Après l' bule (rinfelmint do dzo do pî), gn a des ptits bôrlets ki rimontèt sol dizo do pî.
Li tchå est blanke, foirt tene et mole.
Biyonaxhe
I vént al tere dins tos les bwès (ossu bén dins les sapéns, ki les bwès ås foyes).
On l' trouve pa ptitès taetches, di l' esté å cmince di l' erire-såjhon.
Epwezonmint
Dins l' amanite pantere, gn a les minmes pwezons ki l' amanite towe-moxhes, mins end a co dpus dins l' pantere.
Ci n' est nén råle ki des djins k' endè magnèt morénxhe.
On s' pout brouyî avou li spesse amanite et li rodjåsse amanite.
Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Fråze
Ene fråze, c' est ene cawêye di mots ki cmince pa on mot avou ene grande lete, et fini pa on pont.
Li fråze pout esse adjinçnêye avou sacwants fråzletes.