cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
A tot spiyî (stroete plake et live)
Les pårticions ont stî toirtcheyes pa Zavî Biernî.
Copeye éndjolike do live (aberwetåve)
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Plakes di muzike e walon Categoreye:Viyès tchansons e walon
Anêyes 80
anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Michel Dricot
Dricot Dricot Dricot Michel Dricot, ki s' no d' pene, c' esteut Michel du Tâ a skepyî diviè 1920 et a morou e 2003. C' esteut on scrijheu e walon d' Vireu (payis d' Djivet), eto di nåcionålité francesse. Il a scrît dins Les Cayés Walons, Årdenne Walone eyet Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès. Ses bokets n' ont måy sitî ramexhnés.
thumb|Li live k' il a scrît, e francès
A scrît eto on live e francès sol guere di 1940-1945, et del teyoreye sol walon dins li rowe "Årdene Walone", dizo l' tite Rubrique dialectale.
Hårdêye difoûtrinne
Li pådje Mitchî Dricot
Gurnåde (payis)
Gurnåde, sipotêye « l’ Iye ås spéces », c' est ene pitite iye ki s’ trouve dins l’ Mer des Carayibes
Economeye
Produjhaedje si spéces, elle est rlomêye po ses clås d' clawson.
Tourisse : on î va e croejhire po rwaitî l’ payizaedje et profiter do bea tins
Discoviete pa les Uropeyins
Cwand les Uropeyins l’ ont discovrou, elle esteut peuplêye d’ Indyins carayibes, ki magnént del tchå uminne.
Les Inglès et les Francès s' ont khagnté lontins po-z awè l' mwaistrijhe di Gurnåde. Ele si dislaxha li 7 di fevrî 1974, mins dmorer dins l' Comenwel. Mins l' prumî govienmint divna raddimint spotchant po les djins. Did la, li côp d' estat da Morice Bishop, on moenneu enondiveus, ki va ahiver on govienmint comunisse, et rcweri l'aidance di Fidel Castro. Ci-ci lzî bastixha èn areyodrome,
Mins tot ç’ traeyin la, ça n’ plaijheut nén ås estats vijhéns (Barbåde, Sint-Dominke, Trinité-et-Tobago, et foiravant ås Estats Unis (moenné pa Donald Reagan). Il avént ene hisse di tot çou k’ esteut comunisse, et croere ki les Carayibes alént divni on soûmint po les comunisses moussî dins leu payis.
Abrocaedje amerikin
🇱🇰 Abrocaedje so l' iye di Gurnåde (1983) Gn ava des kihagntaedjes ådvins do govienmint comunisse, inte pro-sovietikes et pro-cubins. L' årmêye, prosovietike, disdjoca (et assaziner) li prezidint Bishop li 19 d' octôbe 1983.
Li 25 d' octôbe, les sôdårs amerikins, avou des cis di kékes pitits payis do cotoû (Barbåde, Djamayike) ont-st abroké so l’ iye. Il avént yeu l' acoird, siné a Wachintone, des ptits payis vijhéns, mins nén l’ assintimint d’ l’ ONU.
Gn a waire yeu d’ batreye, ca l’ armêye did la n’ esteut nén ekipêye. Tant k' ås Estats Unis, c' esteut li pus grand rashonnaedje di tropes dispu l' guere do Viet-Nam. Les Amerikins ont stî codånés pa l’ ONU, et eternåcionålmint.
Sourdants
Categoreye:Carayibes Categoreye:Payis Categoreye:Iyes
12 di djun
Li 12 di djun c' est li 163inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 164inme po ls anêyes bizetes); gn a co 202 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
10 di djun - 11 di djun - 13 di djun - 14 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Åwe å rossea cô
L' åwe å rossea cô ou åwe å rosse hatrea, c' est ene såvadje åwe ki, normåldimint, voyaedje inte li Tourkeye et l’ Rûsseye.
Discrijhaedje
Categoreye:Oujheas Rossea
1995
Ça s' a passé ciste anêye la
thumb
Ôtès djins
Categoreye:Date
Mete cwåré
Li mete cwåré (noté m²), c' est ene unité di mzeure des stindêyes.
On mete cwåré ocupe li stindêye d' on cwåré di 1 mete di costé. C' est ewal a dijh meye cintimetes cwårés (10.000 cm²).
Categoreye:Unités di mzuraedje
Sclessin
Sclessin est on coulot sol boird di Mouze, metou avou Lidje dispoy les grands rebanaedjes di 1977, mins ki dvant çoula esteut avou Ougrêye. Sclessin est cnoxhou lon et lådje paski c' est la k' i gn a li ståde do Standård di Lidje.
Sori
Ene sori, c' est on ptit rawiant ki vike avou les djins, dins les måjhons.
Sclessin
Istwere
Tins do Redjime francès, e 1795, Sclessin est, avou Ougrêye, metou dins l' canton d' Serè, di çou k' esteut adon l' dipårtumint d' l' Oûte.
Sori
Mus musculus.
Mins gn a des ôtès sôres di soris.
Sclessin
Istwere
Ås grands rebanaedjes di 1977, Sclessin est distaetchî d' Ougrêye eyet rebané avou Lidje, dismetant k' Ougrêye est rebané avou Serè.
Sori
Li mizrete, c' est ene sôre di ptite sori.
Sclessin
Difoûtrinne hårdêye
Waibe do comité d' cwårtî di Sclessin, avou bråmint des racsegnes
Sori
Mopliyaedje
Les soris fwaiynut des djonnes ni-rafiyants, aveules, et sins pwels.
Sourdants
Categoreye:Biesses ås tetes Categoreye:Rawiants
Viye province do Braibant
Ele a stî pårteye e 1995 e deus provinces, ene walone, li Roman Payis u Braibant walon, l' ôte flaminde, li Braibant flamind.
Contes des meye nutes et l' nute
thumb thumb Les Contes des meye nutes et l' nute, c' est on live sicrît e-n arabe ki raconte les nutes d' ene sûtêye kimere lomêye Charazåde, ki parvént a wårder e-n alinne (dipus d' meye côps) on prince di Bagdet ki touwéve totes les cmeres ki coûtchént avou lu, al fén del nutêye. Kimint ? Tot lyi racontant des fåves do vî vî tins et les fé durer po k' ele ni soeyexhe nén foû ås aireurs.
Sicrijheus
Ci n' est nén on mier sicrijheu ki shonne awè scrît l' live. C' est purade ene ramexhnêye des contes ki rôlént dins ces payis la di ç' trevén la.
Erotisse dins l' live
Loukîz li boket e walon, ki cåze di l' eridjaedje do vé.
Dins les belès-letes e walon
Gn a on ptit boket ratourné e walon pa José Schoovaerts dins l' binde d' imådjes «Et l' nute s' a stindou»
Sourdants
Categoreye:Amour Categoreye:Fåves do vî vî tins Categoreye:Arabe (lingaedje)
Albert Robert
Il a skepyî a Bouvignes li 18 di djulette e 1864. c' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.
Motlî Pierret so les måjhons a Longuiè
Li Motlî Pierret so les måjhons a Longuiè, ki s' tite e francès, c' est Etude dialectologique et ethnographique sur la commune de Longlier; la maison rurale, c' est ene teze d' univiersité prezintêye pa Jean-Marie Pierret, a l' UCL e 1972.
L' accint walon studyî, c' est l' ci d' Longuiè, on viyaedje do Tchestrolès. Les mots sont rashious e sistinme Feller.
Tapaedje del baguete
Motlî
Li ci u l' cene kel sait fé si lome on tapeu d' baguete u ene tapeuse di baguete (ene tapresse di baguete). On dit eto: on cwereu d' sourd, ene cwereuse di sourd u ene cwirresse di sourd.
Motlî Pierret so les måjhons a Longuiè
Cist ovraedje la est rprins sol limero [S105] dins l' djivêye des motîs do walon.
Tapaedje del baguete
Pocwè taper l' baguete?
On tape li baguete po saveur wice k' i fåt schaver po fé on pousse dins on tchamp u on corti.
Motlî Pierret so les måjhons a Longuiè
Pieret
Tapaedje del baguete
Tecnike
Po taper l' baguete, i vos fåt ene fotche di côrî, 30 a 40 cintimetes longue; vos l' tinoz tournêye après vos, les deus mwins so les deus dbouts del fotche, avou les pôces et les påmes des mwins å hôt, et l' gros costé del coxhe padvant. Vos seroz mo foirt les deus corons del fotche. I fåt serer foirt, mins les mwins dimorèt todi al minme plaece. C' est nén zeles ki fwaiynut bodjî l' baguete. C' est l' bwès ki travaye. Todi avou les doets rtournés et les keutes padzo sor vos, vos avançîz di tos les costés. Vos catournez l' tchamp dins tos les sinses. Cwand l' baguete arive addé l' sourdant, u ene voenne d' aiwe k' est dins tere, ele si toide. On nel såreut ritni. Ele vos pout ttossu bén casser dins les mwins.
Adon, si vos passez sol costé d' on sourd, li baguete va d' cresse disk' a tant ki vs soeyîxhe å dzeu d' l' eplaeçmint d' l' aiwe. Cwand on-z arive djusse sol sourd, li baguete dischind tote seule po mostrer l' plaece. Li baguete va djus, mins di cresse: l' aiwe est a hintche.
Mins on n' trouve nén a tot côp bon. Gn a des plaeces k' i gn a pont d' aiwe. Pa des côps, on rtoume so des ancyins pousses ristopés. Si on n' trouve pont d' aiwe do prumî côp, i fåt del pacyince. Et todi ricmincî.
Avirer l' parfondeur di l' aiwe
Po vey a kibén d' fond ki l' aiwe est, on s' î prind insi. Cwand vs sintoz k' el baguete kimince a bodjî, vos contez les metes po-z ariver å sourd (wice kel baguete bodje li pus). Dipus ki l' aiwe tot près d' tere, dipus ki vos l' sintoz ddja did lon. Mins, si on n' rote pus, minme si on-z est djusse dissu l' sourd, li baguete ni va pus.
Li sôre di baguete
On n' wåde nén todi l' minme baguete. Po nd aler cweri après d' l' aiwe, on va å bwès côper fotche di côrî. I fåt k' el bwès soeye co frexh. Avou do setch, ça n' va nén si bén. Al seuve, ça va co mî.
Come bwès, c' est l' noejhtî (côrî) ki va l' mî; mins on pout prinde do frinne u åk come ça.
Li tapaedje di baguete eyet l' coir do tapeu
Cwand vos avoz cwerou ene eure å long, vos estoz fin hode, edon ? Ça adjixh teribmint sol cour, aprume, po so viyès djins. Cwand on est djonne, on nel sint nén tant.
Esplikêye del syince des tapeus d' baguete
S' i fåt serer foirt, et kel baguete doet esse vete, c' est k' avou l' aiwe k' est dins l' fond, ça fwait come do passaedje po on waxhla magnetike. Come on corant electrike.
Ça s' comprind bén k' i gn a åk come do corant puski ça adjixh sol sistinme. C' est foirt hodant pol cour.
Live so on tapeu d' baguete waloncåzant
Jean-Philippe Legrand, «Marcel Jeanpierre, sourcier d'Ardenne», on bea gros live cwårtoné e francès, mins avou toplin des fråzes e walon, li lingaedje di tos les djoûs da Marcel Djanpire.
Sourdant
Categoreye:Poujhåvès aiwes Categoreye:Tecnikes foû-natureles Categoreye:Vîs mestîs
1738
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 1733 | 1734 | 1735 | 1736 | 1737 | 1738 | 1739 | 1740 | 1741 | 1742 | 1743 Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1738 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Schaye
Ene eschaye u ene schaye, c' est ene tene plate pire ki vént d' l' edjåjhe et k' on s' sieve po covri les toets, dins sacwants payis.
Sôres di schayes
Les pus spesses si lomèt les xherbins. On è fjheut des toets, des meurs, des montêyes, des pavêyes (schayeye).
Produjhaedje des schayes
Les schayes sont saetcheyes di cårires lomêyes «schayires». End aveut toplin so l' Årdene (Viye Såm, Bietris, Warmich, eyet l' Tieraxhe (Fumwè).
Les ovrîs d' ene schayire si lomnut des schaytons.
Les fwejheas (pitits bokets nén bons po fé des schayes) sont tapés evoye e-n on hopea k' on lome on verdou (teri di schayire).
Å cminçmint, les xherbins sont co sol tere, et gn è k' a les sorlever po les awè foû et lzès poirter evoye.
Liyon
On liyon, c' est l' pus grosse des biesses ås tetes magneuses di tchå.
Panthera leo
Spårdaedje
End aveut dins tote l' Afrike, minme e l' Afrike bijhrece, mins il î ont disparexhou e 20inme sieke.
Dins les fåves do djåzantès biesses
Dins les fåves di djåzantès biesses, il rprezinte todi li rwè des biesses.
Sacwants rlomêyès fåves avou on liyon come persounaedje:
Categoreye:Biesses ås tetes Categoreye:Magneus d' tchå
Cintimete cwåré
Li cintimete cwåré (noté cm²), c' est ene unité di mzeure des stindêyes.
On cintimete cwåré ocupe li stindêye d' on cwåré di 1 cintimete di costé. I gn a dijh meye cintimetes cwårés (10.000 cm²) dins on mete cwåré eyet cint miyons d' cintimetes cwårés (100.000.000 cm²) dins èn ectåre.
Categoreye:Unités di mzuraedje
Moxhnire (toponimeye)
categoreye:Toponimeye
Sourdants & pî-notes
<References/>
Muzeure
Ene muzeure, c' est on nombe (matematike) ki permete d' avirer ene longueur, ene contnance, evnd. (Ene mezeure, c' est on moyén di djudjî totes sôres di sacwès, et d' elzès rmete a des sfwaites.)
Li mzeure est trovêye cwand on sait kibén d' côps ki li mzuré cayet contént l' unité di mzeure.
Emantchaedje del croejhete walone po cåzer d' ene muzeure
Po dire: «ene baguete d' ene longueur di 30 a 40 cm», on eploye pus voltî: «ene baguete 30 a 40 cm longu».
Po dire: «ene coûtche di nive d' ene sipexheur di 30 cm», on cåzrè purade d' «ene coûtche di nive 30 cm sipesse».
Adon: «ene tombe k' a 1500 ans d' ådje», c' est «ene tombe 1500 ans viye».
«On batea k' est a ene distance di 2000 km» => «on batea k' est 2000 km lon».
Viyès mzeures
Ene viye muzeure, c' est ene muzeure k' on eployive divinltins, sovint nén dins l' sistinme decimå, et ki pleut cobén candjî d' ene plaece a l' ôte.
Èt, po mèzurer on s' va sièrvu d'on mète, d'on dobe-dècimète, odobin minme d' on èlèktronike osti ki va lancî on filé d' lumîre èt vos dîre kwè.
* Categoreye:Croejhete walone
1996
Ôtès djins
Categoreye:Date
Sori (éndjolike)
Categoreye:Infôrmatike
Ene sori, e-n éndjolike, c' est ene pitite ahesse des copiutreces, k' on bodje avou s' mwin et l' fé rider so si scriftôr, et ki fwait bodjî ene fritche sol waitroûle, po tchoezi dins les purneas å lådje èn ovraedje a fé fé a l' éndjole.
Felene
Felene (e sistinme Feller, Fèlène F. Felenne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin, el province di Nameur.
No di des plaeces di Felene
Hamtea: Molén d' Olone
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
13 di djun
Li 13 di djun c' est li 164inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 165inme po ls anêyes bizetes), avou 201 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
11 di djun - 12 di djun - 14 di djun - 15 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Richard Nixon
Richard Nixon c' esteut li 37inme prezidint des Estats Unis etur li moes di djanvî 1969 eyet li moes di djanvî 1974.
Referince
Categoreye:Prezidints des Estats Unis
Nådjumont
Nådjumont (fr: Agimont) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Astire.
Ayenåcion parintrece
Ribouté parint
Li rbouté parint, c' est l' ci ki n' a nén l' wåde des efants; adon, nouv côps so dijh, li pa.
Efant
Adon, i va tchoezi li vraiy do rbotant parint et divni si aloyî, polant minme rafoirci li haeyime dins l' manaedje.
Po les ados, c' est pacô pus åjhey di dmorer neute, eneviè les dmandes di tchaeke parint di tni avou lu. «Vos margayes ni m' competnut nén !»
Mins c' est l' meyeu des cas, et i n' est nén dit ki cisse neutrålisté la ni s' acpagntêye nén d' ene grande sofrixhance divintrinne. Ki s' radjoute ås ôtes mehins sicolodjikes del laide ådje.
Arthur Potier
Arthur Potier, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî li 22 d' djanvî 1870 a Cînè. Il a morou a Sint-Djîle-dilé-Brussele li 18 di måss 1944. I sinéve cobén d' on no d' pene «Reitop».
Doû (comene)
thumb|eplaeçmint del comene e l' province Li Grand Doû (fr: Dour), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.
Etrevéns
Di l' esté, i gn a la li [[fiestival di Doû.
Arthur Potier
C' est on scrijheu e walon ki compôzéve lu-minme des muzikes po ses ouves. C' esteut ossu on bouteu pol walon a Brussele.
Doû (comene)
Tuzance picåde
Li picård est co bén vicant dins l' tiesse des djins vinous å monde divant 1960, omes et cmeres, come vos l' poloz ôre roci padzo.
Arthur Potier
Il a stî relî dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.
Doû (comene)
Tuzance picåde
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Arthur Potier
thumb
Ouve e walon
E 1920, i fwait rexhe ene ramexhnêye d' arimés «Nos les tnans» ki tapnut so les Almands do tins del guere di 14. Les powinmes avént stî scrîts tins del guere, et esse sipårdous catchetmint.
E 1942, i replaide on live «Rachonadje» la k' il a metou eshonne des arimés, des tchansons, ey ene pîce di teyåte e-n èn ake «A Mouze». Li live est adrovou pa Robert Boxus.
Secoya
Esneu, li pus gros adjeyant secoya do payis|175px]] On secoya, c' est des åbes sapinreces ki vnèt naturelmint e l' Amerike bijhrece.
Arthur Potier
Ouve e walon
Il a scrît ene driglêye di pîces di teyåte :
Corwaitaedje di si ouve
Il a rascodou sacwants pris dins les bates di scrijhaedje. Si ritche motlî ni provén nén fok di Nameur, mins eto des ôtès coines do payis, dandjreus cåze di ses cnoxhances di totes sôres di Walons a Brussele. Pår si bea-fi, Michel Duchatto. Egzimpe :
Secoya
C' est les pus gros et pus hôts åbes del Daegne.
Arthur Potier
Corwaitaedje di si ouve
Li mot «rimimbrance», metans, n' esteut pus eployî ki so Lidje et l' Hôte Årdene e mitan 20inme sieke.
Secoya
El Walonreye
End a sacwants dins des djårdéns ås åbes el Walonreye. Li pus gros est a Esneu.
Arthur Potier
Corwaitaedje di si ouve
Mågré çoula, i n' est nén cité dins les «Clairtés» da Piron.
Secoya
El Walonreye
End a onk del sôre Dendron giganteum dins l' cinse do tchestea di Hermåle-dizo-Hu.
Sourdant
Categoreye:Åbes Categoreye:Åbes sapinreces Categoreye:Åbes foû-ordinaires Categoreye:Plantes foû del Walonreye
Doû (viyaedje)
Doû (fr: Roselies) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes e 1977 po-z askepyî l' nouve intité d' minme no.
Tot tournant les pådjes (noveles)
thumb Tot tournant les pådjes (Tot toûrnant lès pådjes), c' est ene ramexhnêye di noveles da Jean-Pierre Dumont k' a rexhou e 2017.
Li montaedje do live pa seccions a stî adiercî pa Lucyin Mahin, k' a-st eto bouté so l' ehåyaedje ortografike aidî pa Djåke Desmet.
Contnou
Tos tecses di prôze sicrîts inte 2001 et 2016.
Sacwants sont des vraiyès noveles avou eralaedje dins l' passé (Monsieu l' procureur do Rwè, li grande sogne da Niniye).
Gn a des tecses istorikes, todi a vey avou l' veye di Hu
N a-st ossu des istweres di tchesse
Gn a on motlî di 7 pådjes å coron do live.
Dinêyes eciclopedikes
Gn a-st å lére de tecses des interessantès dnêyes sociolodjikes. Metans:
Tåve des tecses
Li rindjmint insi pa tinme a stî fwait pa Lucyin Mahin
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Eritromicene
L' eritromicene, c' est èn antibiyotike del famile des macrolides.
Discrijhaedje
C' est ene rodje poude, come si no l' dit bén (li grek «eritro» vout dire «rodje»).
Uzaedjes
Dins l' médiaedje des poytreyes, ele est siervowe disconte des micoplasses.
Categoreye:Antibiyotikes
1739
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 1734 | 1735 | 1736 | 1737 | 1738 | 1739 | 1740 | 1741 | 1742 | 1743 | 1744 Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1739 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ifrinne
Ifrinne (/i.'fʀɛ̃n/), (e tamazir do Mîtrin Atlasse: «ⵉⴼⵔⴰⵏ», ifran, /ifræːn/ ; oficirmint e letes latenes «Ifrane» ey e letes arabes «إفران», 'ifran ), c' est ene veye do Mîtrin Atlasse, e Marok.
thumb
Lingaedje do payis: tamazir do Mîtrin Atlasse.
Nameur (veye)
thumb|Vuwe di Sambe eyet del citadele di Nameur Li veye di Nameur, (on dit eto Nameur li Bele u Nameur li Glote paski les Namurwès magnnut voltî ene sacwè d' bon), c' est ene ancyinne comene del Waloneye, ki s' a rebané avou 25 viyaedjes po fé l' grand Nameur.
Ça a stî l' mwaisse veye di l' arondixhmint do minme no (kel limerotaedje diyalectolodjike poite l' essegne [Na]), et del Province di Nameur.
Ifrinne
Etimolodjeye
C' est po çoula k' i gn a des ôtes viyaedjes ezès montinnes do Marok ki s' lomèt insi.
Årtchitecteure
Li viye veye, basteye pås Francès, mostere des måjhons avou des toets clintchîs (å Marok, les toets sont å pus sovint plats) covrous d' rodjès panes.
Nameur (veye)
Nameur a dné les nos d' famile Nameur, Namuroe, Namurea.
Ifrinne
Acsegnmint
Univiersité privêye «Les deus frés» (الأخوين, al-'akhawayn), aspalêye pa l' Arabeye sawoudite.
Nameur (veye)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Djeyografeye
framed|right|Raptitixhaedje do Grognon
Ifrinne
Avey
Li liyon d' pire
Fritche
Des fritches ou frites, c' est des ptits bastons d' crompires cûts dins del cråxhe ou dins d' l' ôle.
Ifrinne
Sourdants
Categoreye:Veyes do Marok
Nameur (veye)
Djeyografeye
C' est la k' Sambe si vént maxhî a Mouze, al plaece k' on lome li Grognon.
Fritche
Fijhaedje des fritches
On les pout fé biesmint dins ene paile. Mins sovint on-z a des tchôdurteas esprès avou sôre di poujhete a lådjès måyes, lomêyes friteure.
Mete
Li mete (sovint acourti a m), c' est ene muzeure di longueur ki våt cint cintimetes oubén on miyinme d’ on kilomete.
Fritche
Fijhaedje des fritches
El Beldjike, on cût pus voltî les fritches dins do shî. Ôte pårt, on cût eto a l' ôle. Mins l' gosse est diferin.
Nameur (veye)
Djeyolojeye
Nameur est au mitan d'on sinclinal qu'on lome li sinclinal di Nameur. On pout vôy des plis et des des fayes å pid del Citadel.
Istwere
On-z î a rtrové des traces do vicaedje 6500 ans divant Djezus-Cri. C' est des bokets d' cayåds et des restants d' biesses, çou ki fwait pinser ki les djins d' adon estént des tchesseus et des pexheus.
Mete
C' est eto l' soûmint d' ene muzeure des stindêyes, li mete cwåré.
Nameur (veye)
Istwere
Cwand on-z a fwait les grands travos e 1992, on-z a metou a djoû des restants d' èn ome, k' åreut la viké divié 50 divant Djezus-Cri. Jean Plumier, l' årkeyolodjisse responsåve l' a lomé Li pus vî des Namurwès. Et s' soçon Djan-Mareye Antoenne, ki fwait des fougnaedjes sol Citadele, a rtrové les restants d' ene feme et i l' a lomé Li Feme del Citadele. On-z î a rtrové eto des pîces di manoye do tins des Gålwès.
Fritche
Siervaedje des fritches
Ezès friteures (barakes ås fritches), elle estént siervowes dins des cahotes. Pu, dins des ptits batcheas e papî, pu e plastike.
Mete
Categoreye:Unités di mzuraedje
Nameur (veye)
Istwere
Do tins des Romins, gn a yeu ene voye k' a passé etur Mouze et l' rotche. Et padzo l' rowe Notru-Dame, gn a co des bokets di l' ancyinne voye rominne. Dins les soûmints, on-z a rtrové les arotchmints del voye.
Fritche
Siervaedje des fritches
Mins on les sieve eto avou l' mwaisse plat dins les restorants ou e s' måjhone.
Nameur (veye)
Istwere
Do cénkinme sieke, gn aveut ddja l' no d' Nameur so ene pîce di manoye. Do tins des Merovindjins, sol Grognon, gn aveut des omes di mestî k' î boutént. On-z a rtrové des brotches (fûles) et des ôtes clicoteas.
2012
Etrevéns a vey avou l' walon
thumb|Coviete di [[Gabriyel eyet Gabriyel]]
Nameur (veye)
Istwere
Å 10inme sieke, Nameur va demarer, podbon, avou tote ene rîlêye di måjhones ki s' vont basti sol Grognon. C' est a ç' moumint la eto k' i gn årè li prumî meur del veye.
Fritche
Siervaedje des fritches
Categoreye:Amagnîs
2012
Etrevéns a vey avou l' Beldjike
13 di måss : teribe accidint d' otocår el Swisse ki towe 22 ptits scolîs flaminds (et holandès) avou 6 grandès djins.
Nameur (veye)
Istwere
E 1692, Louwis XIV esseréve Nameur, et avou lu, po conter ses frawes, li grand scrijheu francès Racine, et come pondeu Van der Meulen.
2012
Ôtès djins
Categoreye:Date
Nameur (veye)
Istwere
E 1970, Nameur fourit lomêye mwaisse-veye del Waloneye, mins li pouxhance politike et economike ni cminça, podbon, k' e 1980.
Les coulots d' Nameur
Li vî Nameur est sipoté li respe pask'il est come dins on respe etur Mouze et Sambe.
Les cwate meurs
Gn a yeu cwate meurs po retourer Nameur:
Tuzance walone
thumb|250px|Li vî Nameur
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye *
Anêyes 90
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100 | anêyes 110
90 | 91 | 92 | 93 | 94 | 95 | 96 | 97 | 98 | 99
Cintimete
Li cintimete (sovint acourti a cm), c' est ene muzeure di longueur ki våt on cintinme d’ on mete. C' est eto l' soûmint d' ene muzeure des stindêyes, li cintimete cwåré.
Cwand ene grande djin rote, ses ascoxheyes muzurnut aviè septante cintimetes di long.
Categoreye:Unités di mzuraedje
1470
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Yerbêye
On met les yerbêyes dins les tchås et dins les sopes, mins eto dins sacwants fromaedjes, avou des fricassés oûs, evnd.
Sacwants yerbêyes
*
Tetaneye (sene)
categoreye:Senes des maladeyes Li tetaneye, c' est on sene di sacwantès maladeyes des djins et des biesses.
C' est èn aroedixhmint des musses, aprume åzès mimbes et å hatrea.
Ça s' voet, metans dins l' tetanosse et dins l' tetaneye di waide des vatchess.
Amours walones (lives)
thumb|Coviete do prumî tome Amours walones, kel tite e francès, c' est Amours wallonnes, c' est troes gros spès lives d' inketes emon des temoens do payis d' Djodogne da Jean-Jacques Gaziaux.
Come les ôtes ovraedjes di l' oteur, li tcherpinte do live est e francès, po prezinter les temonaedjes e walon.
A cåze di s' motlî di 38 pådjes (pp. 857-894) ki revoye ås hagnons do live, il est rprins sol limero [C61] dins l' djivêye des motîs do walon.
Kitaeyaedje do live
Li ctaeyaedje si fwait sorlon les troes tapes del veye amoureuse :
Boket do live
Categoreye:Motlîs walons
Cazino
On cazino, c' est ene måjhon la k' on va trimler tot djouwant a des djeus d' sôs.
thumb|Cazino d' Nameur (a droete), veyou did l' ôte erive di [[Mouze]]
Motlî
Onk des mestîs des cazinos, c' est croupî.
Rilomés cazinos del Walonreye
Dins les cazinos di Spå, li mame da Guillaume Apollinaire î a vnou, et leyî ses efants a Ståvleu la ki l' futeur grand scrijheu e francès a scrît ene miete di walon.
Gn aveut ddja deus cazinos, li do trevén des Prince-Evekes, et k' avént l' otorizåcion. On lomé Bovy drova on troejhinme cazino, sins l' åjhmince di Lidje. Li prince-eveke Heusbrouk el vola fé serer. C' est l' Afwaire des djeus di Spå.
Chanson pour l'Auvergnat (tchanson e francès)
Li Chanson pour l'Auvergnat (tchanson po l' Åviernat), c' est ene rilomêye tchanson da Georges Brassens.
Cazino
Rilomés cazinos del Walonreye
Li cazino d' Nameur a stî eto foirt kinoxhou. Emile Robin î a bouté come croupî. Pu après porshuve ci mestîs la e l' Itåleye, pu a Tripoli (Libeye).
Chanson pour l'Auvergnat (tchanson e francès)
Li tchanson a stî redjårbêye e walon pal Julos Beaucarne, Willy Marchal et co ds ôtes.
Cazino
Riloucance des rlidjons
Les rlidjons crustinne (aprume les protestants) et muzulmande veyèt evi les cazinos, la k' on pout wangnî des cwårs sins bouter. Et purade ndè fé piede des banslêyes k' årént polou esse metowes po les bounès ouves.
Dins les payis arabes, gn a yeu des cazinos do tins des Francès (e Marok) et des Itålyins (e l' Libeye).
Sourdant
Categoreye:Bastimints Categoreye:Amuzmints Categoreye:Economeye
Fime d' imådjes
On fime d' imådjes, c' est on fime fwait pår avou des dessinaedjes. C' est come ene binde d' imådjes ki vicreut.
Tecnikes do fime en imådjes
Les prumîs fimes en imådjes fourît emantchîs pa rotoscopaedje. Gn a metans 8 desséns, ki pasnut onk après l' ôte, et rataker tofer (come li tchvå ki court cial djondant).
A cmincî des anêyes 1990, les fimes d' imådjes ont stî diswalpés avou des programes éndjolikes. Çoula permeta des bodjaedjes bråmint pus spepieus. Loukîz li fleur ki crexhe, botner, flori, spani, flani, pu souwer evoye ciddé a costé.
Ôtès fimes d' imådjes
Categoreye:Cinema Categoreye:Fimes Categoreye:Dessinaedje
Dorifôre
Li dorifôre, c' est èn inseke di l' ôre des schaerbotreces k' atake les crompires.
I s' mopleye foirt raddimint.
Istwere des dorifôre e l' Walonreye
Il ont-st arivé d' Amerike å mitan do 20inme sieke.
Braibant (viyaedje)
Braibant (fr: Braibant), ossu Braibant-dlé-Cînè, est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Cînè.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
Tere del Principåté d' Lidje dispu l' 11inme sieke, li tchestea d' Alwè a bråmint des teres da sinne, et va-y esse ataké dipus d' on côp tins del Guere del vatche (1275-1278). Li tchestea d' Alwè esteut ene des doze dmorances do Prince-Eveke, pacôp eto li lodjisse do Bayi do Condroz, li rpruzintant do Prince-Eveke. Li Prince-Eveke esteut lu-minme li signeur d' Alwè disk' e 1740, la ki les bans d' Alwè et d' Braibant divnît ene hôte signorreye.
C' est å tchestea d' Alwè ki Djan-Batisse d' Omaliusse d' Alwè, govierneu d' Nameur do tins des Olandès, va, dins ses vîs djoûs, situdyî les rotches et divni onk des prumî grands sincieus del mineralodjeye.
74
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 74 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mont-d'-l'-Inclûs
Mont-d'-l'Inclûs, obén Mont-d'-l'-Inclû ([FR] Mont-de-l'Enclus ; [NL] Kluisberg ; [PCD] Mont-éd-l'-Enclus) est ene ribanêye comene del province do Hinnot.
Intrez don (gazete)
thumb|Coviete d' "Intrez don" lº 1
Li rvuwe e walon Intrez don si lome, po dire li vraiy Intrez don, ni dmanoz nén sol soû, et s' vinoz boere ene djate di bon cafè, c' est ene gazete, fok e walon, askepieye pa François Nyns et Richard Joelants e 2000. Elle a djoké e 2006.
Pa des côps, li tite est co pus long. Li rvuwe ni parexhe ki cwand gn a assez des tecses, mins c 'est a pô près on troes-moetî.
Azerbayidjan
L' Azerbayidjan, c' est on payis d' Azeye, al limotche di l' Urope.
Intrez don (gazete)
Contnou
“Intrez don” eplaide eto des tecses di des vîs scrijheus rovyîs do payis d' Gråce-Hologne, come Joseph Sécretin.
Les scrijheus sont purade do payis d' Lidje, mins gn a eto des tecses d' ôte pårt (come les cis des tchansons da William Dunker si cåzaedjisse, André Gauditiaubois). Adon, i sont replaidîs avou l' accint d' Gråce.
Li rvuwe est imprimêye a môde di sillabusse, et vindowe å limero (3 €), direk påzès eplaideus.
Ele poite l' anonce, a pårti do lº 2 : «Ene riproduccion, minme pa ptits bokets, est todi foirt ricmandêye, tot raplant, bén seur, li no d' l' oteur».
Sacwants tites, et scrijheus del rivuwe.
Intrez don
Les plaideus (teyåte)
Les plaideus, c' est ene pîce di teyåte e francès rimêye sicrîte pa Jean Racine et creyeye e 1668.
Contnou
C' est ene pîce di troes akes et 26 sinnes ki conte 887 zandrins
Toirdaedje di djonteure
On toirdaedje di djonteure (on dit eto: toirtchaedje, stoirtcheure, foleure), c' est cwand ene djonteure si toid.
Les plaideus (teyåte)
Redjårbaedje e walon
On fel redjårbaedje e walon a stî scrît, vers po vers, pa Georges Fay. Li pîce a stî creyeye a Mårcinele li 9 d' octôbe 1980 et eredjistrêye al radio pa André Gevrey (André Pesesse). L' esinneu, c' esteut René Rapin.
Elle a stî rdjouwêye e 2017.
Li pîce a stî editêye ås eplaidreyes do Bourdon e 2017, dizo l' tite «Lès plédeûs» (ISBN 978-2-930364-79-7).
Sourdants
Plaideus Plaideus Plaideus
Toirdaedje di djonteure
dins l' lingaedje corant
On dit del minme façon:
Sourdant
Categoreye:Medcene
Azerbayidjan
Istwere
I s' a dislaxhî di l' URSS, e 1991.
Diplomaceye
Ci payis ci est sovint e margaye avou on d' ses vijhéns : l' Årmeneye.
Albert Vauchelet
Albert Vauchelet a skepyî li 7 d' avri 1880 a Yonk (dipårtumint des Årdenes francesses).
C' esteut on rcwereu des Årdenes francesses k' a scrît on motî «Tous les patois des Ardennes».
Vauchelet Vauchelet
Noam Chomsky
Noam Chomsky, c' est on linwinceu estazunyin ey èn ôte-mondialisse anårtchisse.
Categoreye:Linwince Categoreye:Anårtchisse
Jean Radoux
Jean Radoux, c' esteut on scrijheu d' pîces di teyåte e walon.
Ses pîces estént co rprinjhes dins les anêyes 2010.
Jean Radoux ni doet nén esse maxhî avou Victor Radoux-Couturier (1883-1930), èn ôte sicrijheus d' pîces di teyåte e walon.
H prumrece
I si scrît H e rfondou walon, et e sistinme Feller.
hepe: /hɛp/ /ɛp/
A costé del H prumrece, gn a e payis d' Lidje des H diléreces, k' ont stî rfondou avou les betchfessîs
H prumrece eyet spotchaedje
E rfondou walon, li H prumrece rote come les ôtès cossounes, åd fwait do spotchaedje. On n' pôrè nén rsaetchî ene sipotchåve voyele metowe padvant s' i gn a ddja deus cossounes dins l' pî di dvant.
A Tchålerwè, cist ådjeu la n' egzistêye nén
etimolodjeye do H prumrece
Li contrumasse des H prumeces vinèt d' on tayon-bodje, tîxhon, foiravant francike.
diyalectolodjeye do H prumrece
Li H prumrece ni s' ôt pus après Nameur et a nonne di l' Årdene. Po çoula, il a stî lomêye fondante H.
Les motlîs do walon do Mitan (C1, C9, C99, C100, C106) nel sicreynut måy. Dins l' Basse Årdene, la k' il est a schipe oyåve, on a ptchî del sicrire (S0, S109, S117).
Dins sacwants cas, li H prumrece a stî metou po ristoper on ahiket.
Adon, li H si candje e dimeye cossoune Y e walon do Mitan et do Coûtchant. ahessî => ayessî
Ci H la a stî lomêye amoyante H
Cist oyon la pout divni li dimeye cossoune w w so Tchålerwè:
Årvierdimint, on a pacô on scrijha H po responde a on Y ritrové après Nameur, a môde di forcoridjaedje.
Ces H la sont trepådjnés sol Wiccionaire walon come fås H prumreces.
Fås H prumreces
Egzimpes:
Sacwants mots sicrîts avou on H-prumrece-rishonnant H e lidjwès sont rfondous avou «y»
Dins les ôtes lingaedjes
Li H prumrece do rfondou walon, c' est l' minme son ki l' ci rindou pol minme lete H e neyerlandès, e l' inglès ey e l' almand.
E walon do Mitan ey e l' Årdene nonnrece, les disfondowes des mots avou on H prumrece si cdujhnut ene miete come li H shoflé francès (H aspirée).
Après Tchålerwè, les mots avou l' H prumrece si moennnut come les cis do H mouwea francès.
Pî-note
Categoreye:Sons et letes do walon
Michèle Verschaffelt
Michèle Verschaffelt, c' est ene sicrijheuse e walon k' a viké a Eben-Emål
Ele sicrît des tecses di prôze dins «Nosse lingaedje».
Sudjets
Ele sicrît voltî ses sovnances, ou des sovnances di ses parints, come sol mexhnaedje.
Verschaffelt
Texhou
E walon, on "texhou" n' est nén ene sitofe.
Uro (manoye)
L' uro ou euro (eûro), c' est l' kimene manoye di sacwants payis di l' Union uropeyinne (l' urogrope).
Simbole corant: €
Lomaedje possibes e walon :
Kimince
Elle a cmincî so les contes el banke e 1998.
Elle a stî eployeye e pîces et biyets dispu li 1î d' djanvî 2002.
Impôrtance
L’ uro, c' est l' deujhinme manoye sol Daegne pol montant des discandjes di cwårs, après l' dolår amerikin.
Si on louke li nombe di biyets ki tournèt totavå, c' est l' uro l' prumire ca i gn a po 610 miyårds d' uro.
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Manoyes Categoreye:Union uropeyinne
Johann Sebastian Bach
thumb|right|Johann Sebastian Bach (1685-1750) Johann Sebastian Bach (1685-1750) d' on pere k' esteut muzicyin.
Sombrefe (discramiaedje)
Sombrefe, c' est l' no d' on ptit ban ki s' trove dins l' rebanêye comene avou l' minme no.
Mouze (grande aiwe)
On mouze ou fleuve, c' est ene corante aiwe ki s' va egoler dins ene mer ou èn oceyan.
Anêyes 1260
12inme sieke | 13inme sieke | 14inme sieke
Mouze (grande aiwe)
Motlî
Li leu d' maxhaedje des aiwes si lome l' egoleure ou eboutcheure.
Li ptit Lidjwès (gazete)
Li ptit Lidjwès (di s' vraiy no, Li P’tit Ligeoès), c' esteut ene gazete e walon ki parexheut a Lidje, totes les samwinnes.
Monzón
thumb|Monzón kaastel Monzón, c' est ene comene di l' Aragon, e l' Espagne.
Li ptit Lidjwès (gazete)
Elle ataca e 1897. Dazår k' ele finixha e 1914, avou l' guere, s' ele tina l' côp discae la.
Ele si scrijheut e-n ene ortografeye di dvant Feller.
Discrijhaedje
thumb|Prumire pådje do 10 di måss 1907 C' esteut ene gazete di cwate grandès pådjes (ene grandès foye ployeye a deus), tchaeke fijhant 49 cm so 32 cm, so papî d' gazete.
I shonne ki l' tiestire k' est la e 1907 åye sitou mådjinêye pa Emile Wiket e 1905. On î pleut lére:
Monzón
Categoreye:Aragon Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne
Li ptit Lidjwès (gazete)
Discrijhaedje
Bureaux: Rowe inte-deux-ponts, 39, LIGE (Buros: Rowe Inte-deus-ponts, Lidje).
Abon'mints : ine an: treus frs; six meus: on fr treus qwârts. (Abounmint : èn an: troes francs; shijh moes: on franc troes cwårts).
Rilomêye
Emey les djins k' ont scrît e walon après k' il åyénxhe léjhou "Li ptit Lidjwès" : Guillaume Apollinaire eyet Robert Boxus.
Sourdant
Ptit Lidjwes
Honconk
thumb|noveas [[bildignes]] thumb|dins l' pôrt Honconk /hɔ̃kɔ̃k/ (prononçaedje dujhant å walon), sovint scrît Hong Kong (香港, Xiānggǎng, mot po mot "pôrt ås foumeus" ), c' est ene veye di Chine k' aveut stî louwêye ås Inglès po 99 ans, di … a …
Anêyes 1260
anêyes 1240 | anêyes 1250 | anêyes 1260 | anêyes 1270 | anêyes 1280
Wé
On wé ou ene waye, c' est ene plaece nén trop parfonde so ene corante aiwe, la k' ene voye el pout trevåtchî, et k' on-z î pout passer avou ene atelêye, ene endjole å moteur.
Anêyes 1260
1260 | 1261 | 1262 | 1263 | 1264 | 1265 | 1266 | 1267 | 1268 | 1269
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
1480
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Wé
Li mot "wé" est foirt corant dins les nos d' plaeces del Walonreye.
1480
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Wé
Categoreye:Voyes et tchmins Categoreye:Corantès aiwes
1480
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Mouze (grande aiwe)
Motlî
On mouze si pout alårdji divant di s' vudî el mer. C' est si egoloe.
Honconk
Mwaissès dnêyes
Elle a avou leye ene sitindêye di 1.104 km2,la k' i gn a 7 miyons di dmorants (ene des pus grande dinsité d' djins å monde). On lzès lomreut voltî e walon: Honconkî, Honconcresse.
Istwere admisterrece
Dispu k' elle a stî rmetowe al Chine, elle a on statut di «redjon a pårt». Mins gn atodi dmus d' saye do povwer contrå di lyi snazer les advantaedjes k' elle a. Les Honconkîs ont metingué assez e 2019 po-z aler disconte ci clintcha la.
Djeyografeye
Metowe sol Mer di Chine nonnrece.
A-st on foirt bea pôrt.
Peuplåcion
Nonante-cénk å cint del djin, c' est des Chinwès diconte cénk åcint d' etrindjîs.
Sî
Sî [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Scy, rebané avou 5361 Amwè; limero diyalectolodjike: [D 44]; vî limero del posse: 5304
Djeyografeye
Li Bok î a s' sourd.
Mouze (grande aiwe)
Motlî
On mouze est sovint pus grand k' ene rivire et son k' on ri, mins end a eto des foirt courts, les cis ki prindèt leu sourdant nén lon d' ene coisse.
Starflam (binde di rappigne)
Starflam, c' est ene binde di rappigne walone yet francès-cåzante do costé d' Lidje. Elle a sti askepieye e 1996. Tenawete, les rappeus font purade des solos enute.
Mouze (grande aiwe)
Motlî
Li bassin ou vås d' on fleuve, c' est li stindêye di payis ki ses aiwes si rtrouvnut finålmint dins l' mouze.
1480
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mouze (grande aiwe)
Motlî
Li plaece k' on mouze riçût ene ôte aiwe (èn agolinant) si lome maxhe d' aiwe, condå ou egolina.
Spårdaedje di l' atuze di fleuve
Dins les setchs payis, gn a les aiwes ki s' tapèt el mer, mins ki sont sovint a setch sont purade lomés ouweds.
mouzes d' Amerike
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Corantès aiwes
Wé (viyaedje)
Wé [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Ways, rebané avou 1474 Gngnape; limero diyalectolodjike: [Ni 91]; vî limero del posse: 1474
Starflam (binde di rappigne)
Istwere
Dvant di s' lomer « Starflam », el binde si loméve « Malfrats linguistiques ». Mins nerén, « malfrats » est l' anagrame di « Starflam ». Minme si tchaeconk åye, pus u moens, peté evoye d' ès costé après l' dierin albom, les mimbes s' avént rabindlé tins d' on concert, e 2014.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Rappigne Categoreye:Bindes al muzike Categoreye:Tuzance walone
Preyistwere
Li preyistwere, c' est çou ki s' a passé avou les djins, divant k' i nel sicrijhénxhe.
Sacwants dataedjes el preyistwere
-800.000 ans: taeyeyès pires del Montagne-Saint-Pire (Lidje); poleyès pires di l' Inne Ces traeces la sont rpoirtêyes a des omes di Hazelbiedje (Homo Heidelbergensis), les tayons di l' ome di Neyandertal.
-140.000 prumî fossile d' ome di Neyandertal trové a Indji, mins c' esteut èn efant (1830).
-40.000 ome di Spî (neyandertalî).
-30.000 arivêye di l' ome sepiant (Homo sapiens), vinant do Moyén-Levant (tayeyès pires mî travayeyes ki davance a Astire, Sclayin, Han-So-Lesse, å Grognon).
Sourdant
* Categoreye:Istwere
Machene
Sacwants machenes
Categoreye:Tecnolodjeye
Salzene
Salzene, c' esteut on hamtea d' Nameur.
Djeyogrefeye
Metowe so Sambe; Salzene-ås-Moléns est sol gåtche peret.
Rilomés Salzinîs
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Texhou (biyolodjeye)
Spårdaedje dins les vicantès sacwès
Come di djusse, les bactereyes, les protozowaires et les tchampions microscopikes (yesses, tchamosseures del pea) n' ont pont d' texhous. Eco moens les virûsses.
Sacwants texhous
Categoreye:Biyolodjeye Categoreye:Antomeye Texholodjeye
14 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
12 di djun - 13 di djun - 15 di djun - 16 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Pologne
Li Pologne est on dislaxhî payis d' Urope.
Referinces eyet sourdants
* Categoreye:Payis
Abeye d' Ône
thumb L' Abeye d' Ône ( Abbaye d'Aulne), c' esteut on moustî cistercyin basti e 1147. Mins l' abeye leye-minme date di 637.
Djeyografeye
Èç-n abeye la si trove e Gouzêye, on hamtea d' Twin, mins elle est al limotche avou Liene-e-Hinnot, on hamtea d' Fontinne-l'-Eveke.
Istwere
Ahivêye pa sint Landlin e 637. A s' moirt, e 686, les moennes shuvèt l' rîle sint Benoet.
E 12inme sieke, elle est ofreye på prince-eveke di Lidje Åburon a 12 moennes di Cîteaux, e l' France, ki s' î vont astaler e 1147.
Elle a stî distrûte e 1794 på les revinteus francès cwand is ont concwerou les dierins teritweres dal Principåté d' Lidje (k' a capitulé e 1795).
Avey
Asteure, c' est des rwenes foirt påjhûles k' ont pout viziter et s' î poemoenner.
Gn a eto des vevîs pexhreces.
Dins les belès-letes e walon
Les paskeyes di pexheus, racontêyes dins «Å rcoe des rwenes» da Félicien Barry, s' î passèt.
Referinces eyet sourdants
Ône Categoreye:Province do Hinnot One
1
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ohè (discramiaedje)
Ohè, c' est l' no d' on ptit ban ki s' trove dins l' rebanêye comene avou l' minme no.
Videyo
Ene videyo, c' est on ptit court fime k' on pout prinde lu-minme, et waitî so èn aparey e s' måjhon. Cist aparey la si lome eto on videyo.
Ene foirt pitite videyo si lome voltî «ene videyete».
Sopoirt
Les prumirès videyos estént eredjistrêyes so des cassetes videyo.
Pu ont-st arivé les plake lazer DVD.
Adonpwis, les simpes fitchîs éndjolikes.
Cogne des fitchîs videyos
Li cogne ogg, c' est ene des råles cognes di videyos ki fouxhe on libe programe. C' est l' ci k' est eployî so les Cmons d' Wikipedia.
Filmaedje des videyos
Divinltins, faleut ene filmrece esprès po tourner des videyos. Avou l' binde ki tournéve a fwait k' on filméve.
Adonpwis, gn a yeu des filmreces avou des deurès plakes.
Pu, on-z a polou ndè prinde avou des sûtifones (diviè 2007).
Loucaedje des videyos
Les cassetes videyo, po lzès waitî so ene tévé, faleut on lijheu d' cassete. Après, ça a stî on lijheu d' DVD. Pu, les éndjoles divnant todi pus pouxhantes, on lzès loukive sol waitroûle del copiutrece. Pu sol waitroûlete do sûtifone.
Cossemaedje des videyos
Duspu aviè 2005, gn a ene rilomêye waibe, Youtube la k' on-z a l' credit di mete ses videyos so les fis.
Les rantoeles di soçnaedje, dispu 2010, eplaidèt eto po rén les videyos di leus soçneus.
Eddy Mitchell
Si vraiy no, c' esteut Claude Moine.
I skepia li 3 d' djulete 1942.
Videyo
Tévé walon-cåzante
1998
A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|coviete di "Yû poul djoû"
Videyo
Categoreye:Cinema *
1998
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Eddy Mitchell
Il a fwait ossu acteur di cinema.
Mitchell Mitchell Mitchell
Banke
thumb|ancyins buros do sidje del «Societé djeneråle di Beldjike» a Brussele thumb|plake payeye på «Credit comunå» Ene banke, c' est ene institucion ki rçût des plaeçmints d' onk et pruster des liårds a l' ôte.
Latén d' eglijhe
Li latén d' eglijhe, c' est l' latén k' esteut dins les paroles des messe, vepes, ôtes ofices et priyires catolikes, do tot cminçmint di l' Eglijhe disk' å djoû d' ouy, po sacwants ofices eternåcionås.
Banke
C' est ossu l' bastimint la k' ciste institucion la riçût les djins.
Latén d' eglijhe
El Walonreye, ci fourit insi disk' e 1965; après, li Concile Vatican II leya eployî les lingaedjes des djins po fé messe.
Banke
Motlî
Li mwaisse d' ene banke si lome on bankî, ene bancresse. Les cis ådzo d' lu u d' leye, c' est les eployîs d' banke.