cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fråze
Les rîles po plaecî les mots dins ene fråze sont studieyes pa ene coxhe del linwince ki s' lome li sintake.
Sôres di fråzes
Categoreye:Linwince
No bikebok
On no bikebok (on dit eto : on sustantif gatebok), c' est on sustantif ou on no prôpe ki pout esse omrin u femrin.
Ci n' est nén parey ki les nos k' ont-st on djinre e walon diferin do djinre do sfwait mot e francès.
Sacwants sustantifs bikebok (dedja ristudyîs sol Wiccionaire)
Pî-notes
Categoreye:Croejhete walone
28 d' octôbe
Li 28 d' octôbe, c' est li 301inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 302inme po ls anêyes bizetes), avou 64 djoûs ki dmeurnut co po-z ariver å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
26 d' octôbe - 27 d' octôbe - 29 d' octôbe - 30 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Biesse ås tetes
thumb Les biesses ås tetes, c' est on grand stok di familes di biesses, li pus novele dins l' evolucion des sôres di biesses, ki poirtèt leus djonnes dins leu coir, mins les co dveur nouri après li skepiaedje, do laecea ki rexhe di leus tetes.
Mwaissès dnêyes
Les biesses ås tetes sont des cronzoxhîs.
Les biesses ås tetes ont des vîs vîs ratatayons les minmes ki les oujheas et les cropantès biesses.
Sourdant
*
Pîce di manoye
Å dzeu des pîces, gn a les biyets.
Ene pîce k' est acceptêye dins on metou payis a on metou moumint, on dit k' ele va.
Foû d' l' årdjint, on fwait eto les pîces avou do keuve u do nikel.
Congo bedje
Li Congo belge, c' est l' lomaedje di çou k' est asteure li Republike democratike do Congo, di 1908 a 1960.
Pîce di manoye
Eployaedje do no des pîces dins l' lingaedje corant
Po mostrer li grandeur, li groxheur
Congo bedje
Divant, e 18inme sieke, li Congo apårtineut e privé å rwè Yopôl II d' Beldjike : c' esteut li Dislaxhî Estat do Congo.
Pîce di manoye
Eployaedje do no des pîces dins l' lingaedje corant
Po mostrer li manke di cwårs, u l' ritchesse: On cabåret s' a lomé "å dierin patår", ca c' esteut l' dierin tot vnant del veye eviè l' campagne, la k' les djins k' avént stî furler leus sôs el veye.
Congo bedje
Adon, li payis a stî rlomé "Congo bedje" li 15 di nôvimbe 1908 disk' å dislaxhaedje li 30 di djun 1960.
Pîce di manoye
Eployaedje do no des pîces dins l' lingaedje corant
Po dner des regues d' economeye :
Po lomer l' årdjint, e djenerå
Tintin (binde d' imådjes)
Les "Tintin" ont stî ratournés dins ene peclêye di lingaedjes, minme des ptits lingaedjes come li walon, li gåmès, li picård.
Congo bedje
Årmêye
Il aveut si prôpe årmêye, lomêye "Foice publike". Elle a l' glwere d' aveur wangnî li prumire guere daegnrece siconte des Almands, ey ocuper des grandes sitindêyes di l' Afrike coûtchantrece almande.
Tintin (binde d' imådjes)
Persounaedjes
Tintin est tofer lomé insi, on n' sait ddja si c' est on ptit no ou on no d' famile; motoit on såvadje no. On n' lyi cnoxhe nole famile; on n' sait nerén l' ådje k' il a.
Milou, c' est s' tchén, on ptit blanc raezif grifon, mins malén … come on séndje.
A pårti do "Niyåd do Rodje Rékem", i s' vont redjîstrer, inte deus avinteures, e tchestea d' Molénsårt, èn edvinté no.
Istwere des Tintin
Li prumî Tintin, Tintin å payis des Sovietes, a parexhou come fouyton. Mins l' prumî vraiy live, ça a stî "Tintin å Congo" k' a vudî e …
Li dierin, ci fourit "Tintin et les Picarosses", rexhou e 1976. Hergé ni vola nén k' on rdessene si persounaedje après lu.
Tintin å cinema
Gn a yeu deus Tintin ki n' ont rexhou ki come fimes : "Tintin eyet l' cwacwa d' l' ôritwezon" eyet "Tintin et les noerès orandjes". Les lives, ci n' esteut nén des bindes d' imådjes. Pu, e 2011, ene nouzome produccion amerikinne, rashiowe so "Li cwacwa del licoine", et prodûte a môde di fime d' imådjes e troes diminsions pa Steven Spielberg.
Congo bedje
Årmêye
Tins del deujhinme guere daegnrece, les rivnous do Congo ont permetou al Beldjike di passer houte del guere sins epronter les cwårs.
Tintin (binde d' imådjes)
Mwaisses persounaedjes
I rivnèt cåzu dins tos les alboms, on côp k' il ont aspité :
Congo bedje
Kitaeyaedje administratif
Li Congo bedje esteut pårti e provinces, pu e distriks pu e teritweres. On teritwere, fwait, onk dins l' ôte, 20.000 km2 (les deus tîces del Beldjike). E 1960, gn aveut 117 teritweres.
Ebagance
E 1919 : 6395 blancs, inte di zels, 3673 Bedjes E 1940 : 27791 blancs, inte di zels, 19608 Bedjes E 1960 : 115157 blancs, inte di zels, 89736 Bedjes
Tintin (binde d' imådjes)
Persounaedjes diléreces
Sacwants did zels rivnèt dins dipus d' èn albom.
Congo bedje
Li revintreye des Bapendés
C' esteut e (1932); loukîz cial.
Tintin (binde d' imådjes)
Ratournaedjes des Tintin
thumb|Ratournaedje da Christine Tombeur
Congo bedje
Dislaxhaedje do Congo
Come po mwints ôtes payis d' Afrike, li dislaxhaedje do Congo va s' passer e 196O. Vocial li racontaedje da Gilbert Renson, k' î esteut.
Tintin (binde d' imådjes)
e walon
🇱🇰 «Les ôrreyes del Castafiore (binde d' imådjes)». Li seul Tintin ratourné e walon, c' est «Les ôrreyes del Castafiore (binde d' imådjes)». Kécfeye paski l' sinne si passe, podbon, en on payizaedje come li ci del Walonreye.
Congo bedje
Sourdants
<References/>
Tintin (binde d' imådjes)
e walon
Les ôtes tites :
Congo bedje
Sourdants
* Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere di l' Afrike Congo Categoreye:Congo-Kinchassa
Tintin (binde d' imådjes)
Muzêyes
Gn årè bénrade on Muzêye Tintin å Noû Lovén.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Bindes d' imådjes Categoreye:Forveyowès djins Categoreye:Redjårbaedjes e walon
Pîce di manoye
Hårdêye divintrinne
Categoreye:Manoyes
Sints fiestis el Walonreye
Cisse pådje cial rashonne les pådjes Wiki so les sints fiestis el Walonreye, minme s' i vnèt d' ôte pårt.
Chånxi
thumb|200px|right|Province do Chånxi Li Chånxi (陕西, pinyin Shǎnxī — « coûtchantrece del passåjhe »), c' est ene province cintråle del Republike populåre del Chine.
Sints fiestis el Walonreye
ôtes sints, co a rindjî eto
(ça dvreut aler ôte pårt, djel mete chal pol moumint, djusk' a decider l' manire di scrire ces nos la; a moens k' i soeyexhe eto fiestis el Walonreye, adon les copyî chal å dzeur)
Sourdants
Categoreye:crustinnisse *
Chånxi
Li mwaisse-veye del province, c' est Xi'an.
Elle a-st ene sitindêye di 205.800 km² po 37.050.000 dimanants.
Chånxi
Francès d' Beldjike
thumb|right|li francès del Walonreye (gros boket e rodje coleur) est foirt diferin do francès d' Brussele (pitit pont e rodjès royes, al Nonne del Flande, e vert schite) Li francès d' Beldjike, c' est l' francès ki les Bedjes djåznut.
Sôres di francès d' Beldjike
Po dire li veur, gn a la deus foirt diferinnès sacwès :
Polèt esse riwaitîs come des skepiances e francès d' Beldjike, sins esse ridjiblés eviè ene des redjons :
Gn aveut kécfeye eto on francès d' Flande (Gant, Anverse), mins i s' doet aveur raprepyî do francès standård, veyanmint ki cåzu totes les ptitès djins drola s' ont metou å neyerlandès. Mins gn a des vîs lives ki l' ont studyî.
Motlî
🇱🇰 francès d' Walonreye Les mots ki sont corants e francès d' Beldjike et nén e francès standård si lomnut les beldjicisses.
Li prumî gros motî des beldjicisses a rexhou e 2010 dizo l' tite "Dictionnaire des belgicismes".
Emission Matélé so les beldjicisses (del 9inme al 13inme munute)
Beldjike Categoreye:Beldjike
Fagne (toponimeye)
thumb|Plake avou on vî scrijhaedje "fouet"
Pådje des nos d' plaeces del Walonreye a vey avou les fagnes
Ene fagne, c' est ene frexhe plaece, la k' on fonce, metowe so ene hôteur. C' est on mot k' est co bén vicant e walon.
On fa u on fwè (u fè u fwin u fin), c' est ene pitite fagne metowe å mitan d' on bwès. C' est on vî vî mot, k' on rtrouve dins sacwants nos d' plaece, e l' Årdene.
fa
thumb
fagne
thumb|Xhavane-dilé-Harsin rowe des fagne.jpg
Gn a eto les mots ki vnèt do tîxhon marwandra rilatinijhî e mariscus. C' est des fagneusès plaeces, purade dins des fonds.
Categoreye:Toponimeye do walon
Katowice
100px|right|Essegne di Katowice Katowice, k' on cnoxhe eto dizo l' nom di Kattowitz e l' almand, c' est ene veye do sud del Pologne, dins l' payis istorike k' on lome li Silezeye, so les aiwes di Kłodnica et di Rawa. Ele a stî ricnoxhowe come veye e 1865. Eter 1954 et 1956, Katowice a sti lomêye Stalinogród - "li veye di Stalene" - pa les comunisses polonès. Li veye a eneviè 315.123 dimorants. Si mayeur (e 2006), c' est Piotr Uszok. Li veye a stî almande foirt lontins, veyanmint k' elle esteut so l' teroe di l' Almagne disk' a 1918. I gn a vaila on ptit areyopoirt k' on lome Muchowiec. I gn a des vîs et des noûs bastimints e Katowice. C' esteut li mwaisse-veye des houyires eyet do fier.
Distriks
thumb|right|250px|Distriks di Katowice
Djins cnoxhous di Katowice
thumb|200px|right|Katowice, [[Museum of Silesia]]
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Veyes di Pologne
Prumire batreye di Fleuru (1622)
Categoreye:Istwere del Walonreye Fleuru1 thumb|200px|Bataye di Fleuru di 1622 Li prumire batreye di Fleuru, c' est ene batreye si passa e li 29 d' awousse 1622 (a Fleuru, come di djusse).
C' est li cmandant espagnol don Gonzalès di Coirdoûwe ki fjha ramasser ene dobleure ås tropes almandes kimandêyes pa Mansfeld et Von Halberstadt.
Pus tård, gn ourit co l' deujhinme batreye di Fleuru pu l' troejhinme.
Djôzef II d' Otriche
Djôzef II d' Otriche, c' esteut èn impreur d' Otriche, do trevén des Bas Payis otrichyins.
Politike
I shuveut voltî les idêyes del filozofeye des loumires.
Insi, il esteut disconte do siervaedje des sints.
Cwand i vla rsaetchî les posteures di sints d' ene eglijhe di Nameur, les Namurwesses espaitchît çoula. Li paskeye est racontêye dins onk des onk des pus vîs tecses e walon, li «Tchanson patriyotike namurwesse tote novele».
Categoreye:Rwès et impreurs Categoreye:Otriche Categoreye:Istwere del Beldjike
Diccionaire di Tot l' Walon (R10)
Li Diccionaire di Tot l' Walon ou DTW (prononcî détéwé), c' est on pordjet k' a stî enondé pa Johan Viroux diviè 1992 (so l' alomåcion DJW, Dicsionêre jènèrâl do walon). Mins gn a måy yeu ki Lorint Hendschel eyet Tiri Dumont k' ont tapé, podbon, ene cåkêye d' intrêyes, eyet les cossemer emey les waloneus.
Dins l' djivêye des motîs do walon, il est rprins so les limeros [R1] (fitchî 1993 avou l' prumire ortografeye del kimince do rfondou), [R2] (fitchî des N, minme sistinme) et [R10] (modêye e rfondou definitif, so les fis).
Såme
Li pordjet c' est di ramexhner tos les mots walons di tos les motîs walons k' egzistèt, eyet d' endè fé ene båze di dnêyes infôrmatike ki permete des sûtis rcweraedjes et des studiaedjes so les mots.
Istwere do pordjet
Lucyin Mahin a bouté so les Z e 1997.
Li fond di dnêyes a stî metou so les fis, avou ene eterface waibe po fé des cweraedjes, pa Lorint Hendschel e 2001. Poy baguer sol sierveu da Pablo Sarachaga e 2003.
I gn a pus d' 37.504 intrêyes ki covrèt les letes A, B, C, D, E et sacwantès intrêyes plik plok dins les ôtès letes. Avou les N (nén sol fond di dnêyes mins so ene pådje zels tot seus, ça fwait cåzu 40.000 foyous. Mins gn a bråmint ki dvèt esse rimetous eshonne, ca dins l' prumî fond d' bayeyes, tchaeke sinse aveut on foyou po lu tot seu.
Li cweraedje si pout fé so l' mot walon e rfondou (mins tot n' a nén co stî rcoridjî), oudonbén so les scrijhaedjes Feller (d' après les scrijhaedjes dins les motîs rwaitîs), ou co dins l' definixha (çoula permete a pô près di sayî des rcweraedjes so des mots francès po trover les mots walons).
Li cweraedje pout eployî des erîlêyès ratourneures SQL po fé des spepieus rcweraedjes.
E 2006, Pablo Sarachaga a rmetou totes les dnêyes eshonne, les Z et les N, avou. Il a prezinté les rfondowès cognes des mots ki li rfondaedje aveut ddja stî bén studyî. Il a radjouté des hårdêyes eviè l' esplicant motî, po les mots k' estént ddja eplaidîs laddé.
Eployaedje pa des ôtes motîs
Li DTW est on mwaisse sourdant pol construjhaedje di l' esplicant motî eyet po l' ovraedje tecnike del Tåvlotêye Rifondaedje del Rantoele.
Alére
Pablo Sarachaga : Li Diccionaire di Tot l' walon, 77 (bontins 2016).
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Motîs walons so les fis Categoreye:Waibes e walon
Deujhinme batreye di Fleuru (1690)
Categoreye:istwere del Walonreye Fleuru3 thumb|200px|Bataye di Fleuru di 1690 Li deujhinme batreye di Fleuru, c' est ene bataye militaire ki s' passa li prumî d' djulete 1690 a Fleuru.
Li marixhå di Lussimbork î a fotou ene taenaesse å prince di Waldeck.
Divant, gn aveut ddja yeu li prumire batreye di Fleuru; après, gn årè co l' troejhinme.
Pårticipe erirece
Categoreye:croejhete walone Categoreye:codjowaedjes On pårticipe erirece u pårticipe passé (onk des deus sôres di pårticipes), c' est on codjowa do viebe, sins djin, ni djinre ni nombe, e rapoirt avou ene accion k' est houte.
Li pårticipe erirece siert a emantchî tos les erî-tins et les dobes erî-tins
Li cawete do pårticipe erirece candje sorlon les trokes di viebe.
Li pårticipe erirece pout esse eployî come addjectif. Cisse sôre d' addjectif la est pus voltî metowe divant l' no.
Dobes pårticipes erireces
Po troes viebes del cwatrinme troke, gn a on dobe pårticipe erirece, li prumî erîlé, li deujhinme a môde del cénkinme troke di viebes (cawetes -ou / -owe).
<P ALIGN="CENTER"><CENTER> </CENTER></P>
Po sacwants viebes del cénkinme troke, i gn è pout aveur deus pårticipes erireces, on long, erîlé avou l' cawete -ou, et on court. <P ALIGN="CENTER"><CENTER> </CENTER></P>
Pårticipes erireces des viebes di mouvmint
I s' eploynut purade avou l' aidant viebe "aveur", et dabôrd, èn si nén acoirder avou l' sudjet.
Mins, i s' polèt eto eployî avou l' aidant viebe "esse", et adon, s' acoirder avou l' sudjet. A ç' moumint la, c' est des indicatifs prezintreces do viebe "esse", avou li pårticipe erirece prins come addjectif atribut do sudjet. I mostrèt ene sitouwåcion.
Pårticipes erireces des viebes ås pronos
I s' codjowèt todi avou l' aidant viebe "aveur", et dabôrd, i n' s' acoirdèt måy avou l' sudjet.
L' eployaedje avou l' aidant viebe "esse" eyet l' acoirdaedje avou l' sudjet (so l' assaetchance do francès), c' est ene flotche di croejhete e walon.
Nén scrire ni dire:
Pont d' acoird avou l' droet coplemint metou padvant
E walon, li pårticipe erirece ni candje nén. Adon, gn a pont d' acoird do pårticipe erirece eployî avou l' aidant viebe "aveur" avou l' droet coplemint metou padvant, come çoula egzistêye e scrît francès.
Sourdants & pî-notes
<References/>
7 di djanvî
Li 7 di djanvî, c' est li 7inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; i dmane co 358 djoûs (359 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
5 di djanvî - 6 di djanvî - 8 di djanvî - 9 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Cawetes -nut et -èt
Li cawete di codjowaedje -nut eyet li cawete di codjowaedje -èt, c' est les deus cawetes di codjowaedje des rwaitants di l' indicatif prezintrece e rfondou walon.
Spårdaedje
Li cawete -èt si rescontere e walon do Levant ey e l' Basse Årdene, dizo disfondowes -èt, -ant, -at.
On î pout rataetchî li cogne -ont, ki shonne ene viye fôme, et ki dmaneut siervowe a Nivele, Bietris, Felene et l' bote di Djivet e 20inme sieke.
Li cawete -nut s' eploye e walon do Mitan ey e walon do Coûtchant, dizo disfondowes -nut, -nët eyet -nèt.
Viebes foû-rîles
Gn a waire di viebes foû-rîle. N a djusse:
Pol viebe «fé», les cognes pår walones ont les cawetes erîlêyes -èt u -nut: i fjhèt / ele fijhèt (i, ele fèt, i f’jèt, i f’jant, i f’jat); i fwaiynut (i faîyenut, i fêy'nèt, i féynët). Li cogne i font shonne esse on rfrancijhaedje.
Istwere del cawete -nut
Elle egzistêye dedja dins l' prumire mitan do 13inme sieke dins li scrîta :
Istwere del cawete -èt
On nel ritrouve waire sicrîte, ca, å pus sovint, li vî scrijha -ent continowe di rprezinter nosse cawete. Tolminme, li passaedje å -èt a leyî sacwantès "passêyes".
Cawete des rwaitants d' indicatif prezintrece e picård.
Li cawete -nut pout eto mostrer kel "frontire" inte li walon eyet l' picård est ddja la di ces trevéns la. Ca, e payis picård, c' est ddja ene cawete -tèt, -tët. Les deus cawetes pår walones -nut eyet -èt sont brutiantes (tonikes); les cawetes picådes nel sont nén. Dins "i mont'tët", l' accint est so "mont-".
Mape ALW sol les cawetes -èt et -nut
Sourdant et pî-note
Categoreye:Codjowaedjes Nut Categoreye:Diyalectolodjeye
Ehåyî walon do Mitan
Categoreye:rifondaedje do walon
L' ehåyî walon do Mitan (wallon central planifié), c' est ene saye di rfondaedje do walon do Payis d' Nameur, mins sins rascovri les accints les pus lon-metous, come les cis do payis d' Djodogne.
Il a stî diswalpé e 2005-2006 pa Chantal Denis, avou l' ecoraedjmint da Joseph Daffe et Geneviève Coulon, do CIWEN. Il a stî eplaidî pol prumî côp sol difén d' 2006, come rawete å roman Kî çk’ a touwé JFK ?
Li grosse dimeye pådje la k' on-z esplike li sistinme mostere k' il est foirdjî so les minmès atuzes ki li rfondou walon.
astocas des tchuzes ortografikes
Dins l' cas di "veûy", on l' a tchoezi purade ki vôy, li mîtrinne cogne do viebe, po n' nén maxhî avou l' omofone "voye".
Romantî
On romantî (ene romantresse), c' est ene djin ki scrît des romans.
Voyale
Ene voyale, c' est ene sôre di lete, ki rind on son del vwès, ki rexhe sins ratna do gozî et del boke, et ki va fé l' coir del sillabe. Les ôtes sôres di lete si lomnut cossounes.
Les voyales sont cobén rindjeyes e divantrinnès voyales eyet drîtrinnès voyales.
Ene sôre tipike di voyales, c' est les spotchåvès voyales, inte did zeles, les dvanceyès voyales.
Voyales do walon
E walon i gn a troes sôres di voyales:
C' est (e cminçant pås dvantrinnes eviè les drîtrinnes) :
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Sons et letes do walon
Charles de Gaulle
Charles de Gaulle, sipoté e walon li Grand Tchåle, ça stî l' prezidint del France di 1959 a 1969.
Franheim
Framheim c' est l' no del båze ki l' esploreu Roald Amundsen fijha-st el Baye des balinnes, sol platea d' glaece di Ross e l' Antartike, tins di ci espedicion disk' å Pole Sud.
Charles de Gaulle
I skepia e 1890 et mora li 9 di nôvimbe 1970.
Itåleye
thumb|260px|si eplaeçmint L' Itåleye, c' est on payis d' l' Urope nonnrece, sol Mîtrinne Mer. Elle a l' cogne d' ene bote, eyet l' Sicile est veyou come on balon k' on pite didins.
Franheim
C' esteut-st ene cahoute fwait di bwès pa on mwaisse-tcherpetî; ele fourit fwait e seccions dismantchåves, çou ki permeta del construre el måjhone da Amundsen el Norvedje, li dismantchî pol mete sol Fram, li batea k' amoenna l' espedicion disk' en Antartike, eyet l' remantchî on côp so plaece. Li no d' Franheim vout dire "måjhone do Fram" e norvedjin. Ci fourit onk des prumîs egzimpes di construjhaedje aavou des bokets pré-fabrikés; li tåve po magnî si poléve riployî å plafond po pleur netyî åjheymint pa dzo leye.
Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW
Categoreye:rifondaedje do walon Li Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW (ki s' loméve Comission normålijhaedje), c' est ene comission di l' UCW k' a cmincî a bouter sol rifondaedje do walon e 1994. Å cmince, c' esteut des djins k' avént ddja ovré eshonne sol Franwal Walo +.
Les mwaissès idêyes vinént bråmint da Lorint Hendschel, Tiri Dumont, mins gn aveut eto des ôtes aidants. C' est Dominique Heymans ki serè prezidint disk' å dismantchaedje del tåvlotêye e 2000. Estént mimbes : Marcel Slangen, Pierre Otjacques, Charles Josserand, et co ds ôtes.
Itåleye
Si mwaisse veye, c' est Rome.
Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW
C' est l' tåvlotêye rifondaedje di l' UCW va aprester li raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje (e moes d' måss 1996).
Itåleye
Ses dmorants si lomnut les Itålyins. I sont cobén spotés les Tchitcholyins (mot nén politicmint comifåt).
Franheim
Tins do construjhaedje el Norvedje, Amundsen dijheut kel cahoute esteut po-z "observer" seulmint, çou k' aléve avou l' pordjet anoncî d' aler å Pole Nôr; mins minme èn aprindisse esploreu areut veyou k' i gn aveut des plaeces po des djins viker. Come di djusse, li pordjet da Amundsen c' esteut purade d' aler disk' å Pole Sud, la ki l' voye disk' å Pole Nôr aveut ddja stî afroyeye pa Frederick Cook eyet Robert Peary.
Itåleye
Istwere
L' Itåleye d' asteure a askepyî e 19inme sieke.
Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW
Après, elle a-st eplaidî, so les fis, on racourti do pordjet do rfondou walon.
Itåleye
Istwere
Elle a cnoxhou on redjime fachisse, li ci da Mussolini, ki s' a-st aloyî a l' Almagne pol guere di 40-45.
Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW
E 1998, ele kissåya li djivêye des nos d' viyaedjes e walon, ey ecoraedjî a s' endè siervi so les letes.
El fi do schayteu (sovnances)
thumb|Coviete do "Fi do schayteu" El fi do schayteu <SMALL>Èl fi do chayteû</SMALL>, c' est on live di sovnances otobiyografikes da Maurice Georges, ki s' pasnut dins les anêyes 1920 do costé d' Vå-so-Seure. Il a stî eplaidî på Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 2006.
Itåleye
Istwere
Elle est on payis askepieu do Cmon Martchî.
Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW
Ses idêyes ont-st a schipe passé å mwaisse-raploû di l' UCW e 2000. Mins nouk ni s' a siervi di l' ortografeye do rfondou, oficirmint, e l' UCW. C' est po ça kel comission a leyî ouve.
Charles de Gaulle
Vicåreye
Tins del guere di 40, il esteut al batreye di Djiblou.
Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW
Après 2000, sacwants mimbes del Tåvlotêye Rifondaedje di l' UCW ont continouwé a ovrer sol linwe-ehåyaedje do coir do walon avou li Tåvlotêye Rifondaedje del Rantoele.
El fi do schayteu (sovnances)
Sacwantès fråzes poujheyes foû do live
Categoreye:Lives di sovnances e walon
Charles de Gaulle
Vicåreye
Adon-pwis, s' astaler a Londe avou l' årmêye francesse. Mins el France "almande", on n' oyeut waire cåzer d' lu di ç' tins la.
C' est lu k' esteut prezidint å moumint des arindjmints pol dislaxhaedje di l' Aldjereye. Dabôrd ki les politikîs divant lu repetént: «L' Aldjereye, c' est l' France»
Politike
thumb|mostré come popene dinant l' mwin å prezidint do Vietnam bijhrece, ambedeus moirts pindous, pa des metingueus a [[Sayigon e 1964]] Diré s' prumî elijhaedje come prezidint del France e 1958, i meta si haltula a l' intrêye del Grande-Burtaegne dins l' Kimon Martchî d' adon.
Il aveut des idêyes bén da sinne, et n' nén fé do ptit tchén po shuve les Amerikins dins totes leus faitindjes. Insi, il esteut disconte del guere do Vietnam. Il esteut ossu aiwdirotchmint po dislaxhî l' Kebek do restant do Canada. Houte di çoula, i rsaetcha li France do cmandmint militaire di l' OTAN.
Dins les belès-letes e walon
Dins l' live De Gaulle a Tcheyou, sacwants oteurs diferins, po ene bate di scrijhaedje do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene, ont mådjiné k' il aveut vnou a Tcheyou e 1968. Il aveut bevou trop di bire, monter sol tåve et dclårer : «Vive li Lussimbork mwaisse di lu !». Çou k' est on xhinaedje del fråze k' il aveut dit podbon å Kebek e 1967: «Vive li dislaxhî Kebek !».
Sourdants
De Gaulle De Gaulle De Gaulle
Itåleye
Istwere
Istoricmint, l' Itåleye, c' est l' payis la k' a stî metou so pås so fotches l' Impire romin. Adon, c' est did la kel latén s' a spårdou. Pus tård, Rome a dvnou li mwaisse veye des crustins catolikes, la kel påpe dimane.
Lingaedjes di l' Itåleye
thumb|plake po dire k' on djåze vola e venicyin
Rilomés Itålyins
Categoreye:Itåleye
Li Ptite Boursegne
Li Ptite Boursegne c' est on ptit viyaedje di Walonreye, rebané avou Djedene.
Istwere
Dins l' vî timp, les deus Boursegnes estént rashonnêyes a on seu dominne, avou li Ptite Boursegne k' aveut l' eglijhe et ki dominéve. C' est seulmint å cmince do 16inme sieke k' on-z a veu ariver on signeur po tchaeke viyaedje, tot e dipindant onk come l' ôte del prevôté di Poilvache.
I gn a yeu des piyaedjes francès come al Grande Boursegne (1635-1660). Pont d' problinmes e 1914.
Vieme-dilé-Wareme
Vieme-dilé-Wareme (F. Viemme), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou des ôtes viyaedjes del Hesbaye po fé l' novele rebanêye comene di Faime, el province di Lidje. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
"Vieme", c' est eto l' no d' on viyaedje dilé Biarin.
Resucitó (tchanson)
Resucitó (e castiyan, ça vout dire il a raviké), c' est ene tchanson crustinne e lingaedje castiyan, k' a skepyî motoit en Amerike latene.
Mwaissès racsegnes
Cisse tchanson la est eployeye ezès mouvmints di djonnesse, ki l' tchantnut todi e castiyan, pattavå. Ele a stî adoptêye eto pal "Neyocatecumenåle Voye", et le, on l' tchante todi ezès lingaedjes des djins.
Les paroles ont stî saetcheyes foû del deujhinme lete a Timoté, å deujhinme tchaptré.
Paroles e castiyan
E castiyan, les paroles sont ashidowes insi:
Respleu: ¡Resucitó, aleluya! (:I ravica, alelouya!)
Loyéns foû
Categoreye:Tchants crustins Categoreye:Tchansons e-n espagnol Categoreye:Tchansons rlidjeuses
Tchantaedje emey tchapele
thumb|[[Les Crapådes (binde di tchanteuses)|Les Crapådes tchantant emey tchapele]] Li tchantaedje emey tchapele, k' on dit eto «a cappella», c' est l' tchantaedje d' ene tchantreye, ou d' on mier tchanteu u d' ene miere tchanteuse, mins sins nol instrumint d' muzike.
Mwaissès dnêyes
Li ratournure vént des prumîs tchants rlidjeus, e 8inme sieke, ki s' fijhént å mitan d' ene eglijhe.
Les noyés walons ont sovint stî eredjistés dins ene vraiye eglijhe, la kel son est diferin di dins on studio.
Romantî
Les rlomés romantîs do walon sont metous so ene pådje tote seule.
Tchantaedje emey tchapele
Mwaissès dnêyes
thumb|Tchantaedje emey tchapele (do [[Tchant des Walons)]]
Romantî
* Categoreye:Sicrijheus di tchaeke sôre di scrijhaedje
Tchantaedje emey tchapele
Sacwants tchansons e walon tchantêyes emey tchapele
Joseph Dufrane
Joseph Dufrane a skepyî a Framriye li 23 d' decimbe 1833 ey a morou a Mont li 16 di decimbe 1906. C' esteut on scrijheu e picård borin.
Tchantaedje emey tchapele
Sourdant
Categoreye:Muzike Categoreye:Tchansons
Joseph Dufrane
Di s' mestî, il esteut dins l' houyreye, et divni l' directeur d' on gros tcherbonaedje do Cinte. Djôzef Dufrane est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.
Ouve e picård
C' esteut aprume on scrijheu d' fåves ki sinéve Bosquètia (li spirou). Il a eto scrît des tchansons, li pus cnoxhowe, c' est "Èç n' est nén co Framriye" (èn c' est nî co Framrîe).
Il a redjårbé troes pîces da Molière e walo-picård: Le cocu imaginaire, le médecin malgré lui eyet le misantrope. I pout esse riwaitî come l' enondeu des scrijhaedjes e borin. Il aveut cmincî pa eplaidî troes ans en erote l' "Årmonak borin" (1880 a 1992).
Di 1885 a 1888, ses scrijhaedjes seront publiyîs dins ene gazete avanciveuse : li Tambour-battant.
Si fi a rashonné totes ses ouves dins troes gros lives, eplaidîs e 1908 : "Oeuvres de Joseph Dufrane". I cmince ddja a-z î eployî les rîles do tot djonne sistinme Feller. Ses scrijhaedjes ont stî replaidîs, li dierin côp, e 2005.
Po dire li veur, Djôzef Dufrane èn pout nén esse rindjî emey les scrijheus e walon, ca l' diyaleke di Framriye est metou e mitan do Borinaedje, la k' on djåze picård.
Hårdêye difoûtrinne
Dufrane
Motî walon
Sôres di motîs walons
Li pus ahessante sôre di motîs walons, c' est les motîs walon-francès. Avou tos les motlîs, il ont stî rashonnés pås rfondeus en ene djivêye limerotêye sorlon k' les mots provnèt di tote li Walonreye linwistike, ubén des cwate coines do Payis.
Les motîs francès-walon, c' est l' deujhinme sôre di motîs, ki vnèt sovint après les diccionaires francès-walons.
Les motîs etimolodjikes sont pus råles, mins li prumî d' tos les motîs do walon, c' esteut on parey, dj' ô bén, li ci da Grandgagnage. Sins esse pår walon, li "Motî etimolodjike da Von Wartburg" pout esse riwaitî come li pus complet des diccionaires etimolodjikes do walon.
Gn a eto, e walon, sacwants motîs antroponimikes. Mins totes les dnêyes ont stî rashonnêyes dins l' "Motî des nos d' famile del Walonreye" da Jules Herbillon et Jean Germain.
Estô, les motîs toponimikes ni sont nén foirt complets. Les pus clapants, c' est, surmint, les cis da Herbillon, da Haust et da Carnoy.
Li prumî, et l' seu esplicant motî do walon a cmincî e 2000, ey esse eplaidî so les fis pa Lucyin Mahin et Pablo Sarachaga.
Bas oficî
On bas oficî, c' est on mwaisse sôdård, metou djusse ådzeu des piyotes.
Motî walon
Sôres di motîs walons
Gn a yeu eto sacwants ôtes motîs so les fis, inte di zels, li ci da Cornu et l' ci da Jean-Pol Grandmont. Et, foiravant, li Wiccionaire walon.
Bas oficî
Les sôres di bas oficîs :
Motî walon
Sôres di motîs walons
On cas a pårt, nén rindjåve dins les categoreyes di dvant, c' est l' Motî des scrijheus e walon (1622-1950) da Paul Coppe et Léon Pirsoul.
Bas oficî
Categoreye:Grådes di l' årmêye
Motî walon
Hårdêyes difoûtrinnes
* Walons
Noyé
thumb|creche di viyaedje et sohaits e walon thumb|[[Veulire (bele finiesse)|veulire do skepiaedje da Djezus dins l'eglijhe di Notre-Dame di Messene a Mont.]] thumb|Sapén d' Noyé sol Grand-Plaece di Brussele thumb|creche Noyé, sol Coûtchant walon: Nowé , c' est ene des pus grandès fiesses des crustins (avou Påke et Céncweme), ki rmimbere li skepiaedje da Djezus-Cri, lomé purade, po ciste ocåzion la, l' Efant Djezus.
Mwaissès dnêyes
Po s' aprester po Noyé, i gn a les Avéns, ki cminçnut 4 samwinnes - ou 6 samwinnes po sacwants - divant Noyé.
On bastit ene creche dins les måjhons u å mitan do viyaedje. Pus layicmint, on gåyote on sapén d' Noyé. et l'
Li Pere Noyé, ene edvincion amerikinne del fén do 18inme sieke divént todi pus veyåve pa tocosté.
Li môde des martchîs d' Noyé provnét d' Almagne. End a-st e l' Walonreye dispu les anêyes 1990, mins l' môde s' a spårdou on fameus côp divins les anêyes 2010. On ndè voet ddja al fén do moes d' nôvimbe.
Les tchansons d' Noyé, sont cnoxhowes totavå. Dinltins, c' esteut les inte di zels les vîs noyés. Les Walons (et l' lingaedje walon) ni sont nén sins rén (noyés walons).
Dispu les anêyes 2000, bråmint des måjhons montnut on gåyotaedje ådfoû.
Djoûs do Noyé
Po les crustins do Coûtchant, tot come po les eglijhes do rite bizantin k' eploynut li noû calindrî, Noyé est fiesti li 25 di decimbe, po ki l' djoû des Roys fouxhe fiestî li 6 di decimbe.
Po les Årminyins, li 25 di decimbe c' est Noyé avou totes les ôtes fiesses do "mostraedje do Signeur" eshonne (fiesse des Roys, Batinme, Noice di Cana, etch.), comme c' esteut pattavå dins l' timp.
Les ôtes crustins do Levant, k' eploynut li vî calindrî, i fiesnut Noyé li 7 di djanvî, et l' djoû des Roys li 20 di djanvî.
Po sacwants crustins, li Noyé riprezinte on djama d' ene samwinne, ki finixh li dierin djoû d' l' anêye, djusse divant li fiesse del circoncizion, ki serè shuvowe pal fiesse des Roys, ki rmimbere li vizitaedje des troes Mådjes, k' ont stî moennés pa ene sitoele. El timp do djama do Noyé, gn a sacwants sints k' on rmimbrêye eshonne avou Noyé: sinte Anastazeye (li 25 minme), sint Stefane (li 26), sint Djhan (li 27), les Sints Enocins (les efants touwés pa Erôde, li 28), et sint Silvesse (li 31).
Messes
Dins tos les rites, li djoû did dvant Noyé, est on djoû d' djune, ki finixhe avou l' messe del shijhlêye, al vesprêye, ene messe avou bråmint d' profeceyes do Prumî Testamint, et c' est cisse shijhe k' atake Noyé. Après l' messe del shijhlêye, i gn a troes ôtes messe di Noyé. Troes, la ki, å cénkinme siéke, li påpe di Rome esteut priyî på djins di dire messe e troes eglijhes. Po cmincî, al nute i gn aveut l' messe al eglijhe da Sinte Mareye li Grande, avou l' evandjile des bierdjîs. Cwand cisse la esteut foû, li påpe diveut aler al eglijhe da Sinte Anastazeye, ki les Greks fiestént li minme djoû. Et l' matén, i djheut messe al eglijhe da Sint Djhan do Latran, li mwaisse eglijhe di Rome di ç' timp la, avou l' evandjile di l' ecarnåcion.
Li messe del nute
🇱🇰 Messe e meynute
Li prumire di ces troes la, c' est l' messe del nute, ki cmince li 24 di decimbe tård al nute, et minme a meynute pa des côps. Li shijhe, les djins on ratindou matenes (on dit cobén : shijhler matenes).
A meynute, li messe kimince, dins les eglijhes k' ont stî gåyotêyes avou ene creche avou on sapén d' Noyé et ene corone des Avéns. I gn a bråmint des tchants, inte di zels les viyès tchansons d' Noyé, k' ont-st askepyî eto e walon e 18inme et 19inme sieke (on les lome les "heyes").
Li messe di Noyé est sovint l' ocåzion, po les pretcheus, di houkî après l' påye et l' etaitisté dins les cours, po totes les djins del Daegne. Dispu les anêyes 1970, les pretcheus zinglèt eto voltî les cis ki fiestixhèt Noyé tot s' fornourixhant, dabôrd k' i gn a, totavå, des cints meyes di djins k' ont fwin.
Esté Sint-Mårtén
L' esté Sint-Mårtén u esté del Sint-Mårtén, c' est ene termene di bon tins k' arive padecô sol fén do moes d' octôbe, kiminçmint do moes d' nôvimbe, å moumint del Sint-Mårtén d' ivier (11 di nôvimbe).
Noyé
Li messe del nute
On lét a cisse messe del nute l' evandjîle saetchêye foû d' Luk II:1-14, ki rasconte comint ki Mareye et Djozef fourit evoye po aler s' escrire a Betleyem, et comint l' Mareye meta Djezus å monde e li ståve si l' coukî èn ene creche, et poy comint ki les bierdjîs fourit avou les berbis so l' paxhis å mitan del nute, et ki l' andje elzî aparexha, po lzî dire d' aler cwerî li påpård Djezus k' aveut yeu skepî tot djusse. L' evandjîle finixhe avou les andjes ki tchantént li Gloriya.
Li messe des aireurs
🇱🇰 Messe di Noyé ås aireurs.''
Li deujhinme messe, k' ont lome missa auroræ - "li messe des aireurs" - et dite et po Noyé, et po rmimbrer sinte Anastazeye. L' evandjîle, c' est l' continouwaedje del evandjile del messe del nute, et esse saetchêye foû d' Luk II:15-20, ki rasconte comint les bierdjîs do paxhi d' Betleyem, ås aireures do djoû, alît dire on ptit bondjoû al Sint Famile å ståve, et comint l' Mareye fourit ewaereye tot-z oyant çou k' les bierdjîs racontént.
Esté Sint-Mårtén
E Canada, on lome li minme bon tins a ces moumints la : l' esté indyin.
Noyé
Li messe do djoû
🇱🇰 Messe do djoû d' Noyé.''
Li Rantoele (gazete)
vignette|Cou-coviete del Rantoele l° 74 Li Rantoele gazete, c' est ene gazete e walon eplaideye dispu 1996 pal SNR "do minme no".
Adjeyant
200px|thumb|Adjeyants del Wisconsene Èn adjeyant, (on dit eto: ome di strin), dins l' foclore del Walonreye, di Flande et del Picårdeye, c' est des grandès posteures, k' on pormoenne avå les voyes li djoû d' ene fiesse rilomêye dins ene metowe veye. On lzès rexhe voltî tins des mascarådes.
Motî Léonard
thumb|Coviete Li motî Léonard (on dit eto : motî Linåd), c' est on motî fwait idêye pa idêye pa Lucien Léonard et eplaidî pal SLLW e 1969.
Si vraiy tite, e francès, c' est «Lexique namurois; dictionnaire idéologique, d'après le dialecte d'Annevoie (D3), Bioul (D2) et Warnant (D19)»”.
Il a rexhou e 1969.
Li Rantoele (gazete)
Ci fourit ene des prumirès gazetes di prôze nén racontrece e walon, avou Li Chwès.
Noyé
Li messe do djoû
Li troejhinme messe, c' est l' messe del ecårnacion, comint, serlon l' ecsegnmint crustin, li Bon Diu si fa ene djin, tot purdant on coirp. L' evandjile di cisse messe, c' est l' comince del evandjile di sint Djhan (I:1-14), ki rasconte comint li Parole do Bon Diu fourit avou l' Bon Diu dispoy todi, et come ele purda coirp po dmorer avou les djins.
Motî Léonard
Il est rprins sol limero [C1] dins l' Djivêye des motîs do walon.
Tocåy
Categoreye:Aboeres Categoreye:Hongreye Tocåy (e hongue Tokaj), c' est ene veye et ene contrêye di Hongreye, kinoxhowe po s' vén.
Motî Léonard
Mwaissès dnêyes
Li motî Linåd, c' est onk des gros motîs do walon. Il est scrît e sicrijha Feller, tot cnoxhant l' Motî da Haust. L' ortografeye a stî raspepieye pa Jean Guillaume. Les decidaedjes ortografikes des deus djins vont esse lomés Sistinme Feller-Léonard. C' est lu ki va-z esse apliké dispu don pa les Relîs namurwès".
Li Rantoele (gazete)
Fén 1994 : Enondaedje do pordjet
thumb|left|Prumî limero sayrece evoyî pa [[Laurent Hendschel a Lucien Mahin]] C' est l' Lorint Hendschel k' a yeu, e moes d' decimbe 1994, l' idêye di fé come ene gazete po s' atôtchî inte des prumîs rfondeus et ôtes vayants bouteus pol walon. Il a ç' côp la scrît ene dobe pådje, dissu cogne A3, a Lucyin Mahin, tot l' lomant “Li Rantwèle” (li rfondowe d' adon pol mot rantoele). Li "rvuwe" lete kimince pa ene lete : Adonpwis, gn a des noveles del tåvlotêye "Normålizåcion" di l' UCW, so les noûmots eployîs pås scolîs del sicole di walon d' Nameur, so Emile Gilliard, evnd.
Noyé
Li heyaedje
Al vesprêye di Noyé (li 24), e Payis d' Lidje, c' est li cminçmint des heyes ki vont durer disk' ås Rwès. Li heyaedje a disparexhou pår emon nozôtes, mins ça egzistêye todi ås Amerikins, Roumins, Hongrwès, Ucrinyins, et pa des côps ås Greks et ås Bulgåres. Les Almands ont seulmint l' heyaedje des Roys. Les heyeus, on les lome Sternsingeren - des "tchanteus di li stoele" - et on lzî dene des cwårs k' i pudnut po les poves efants des poves payis.
Tocåy
On s' vore dissu, asteure, dins les fôres å vén el Walonreye.
Esté Sint-Mårtén
Dins les belès-letes e walon
Louwis Lagauche endè cåze dins Prindoz vosse bordon.
Li Grande Boursegne
Li Grande Boursegne, c' est on ptit viyaedje del Walonreye, rebané avou Djedene, a 1 km del Pitite Boursegne.
Li Rantoele (gazete)
1995 : Prumire anêye di sayes
thumb|Troejhinme limero sayrece (1996) tot fwait pa [[Lucien Mahin]] E 1995, Lucyin Mahin, shuvant les ecoraedjmints da Hendschel, va scrire tos les moes on papî d' gaztî so des sudjets al môde, metans : Tos ces papîs la estént fwait a môde di responda. C' esteut onk des prumîs côps ki des årtikes e walon estént fwaits come ça. Adonpwis, e moes d' djulete 1998, Stefane Quertinmont s' a-st anoncî po-z esse mwaisse-sicrijheu del gazete. Mins, divant çoula, i va voleur mete so pîs ene SNR po-z aspoyî pus stocaesmint li pordjet d' gazete. C' est adon ki l' soce "Li Rantoele" a disclôs.
Esté Sint-Mårtén
Sourdant
Categoreye:Meteyo
Noyé
Dujhances nén rlidjeuses
Dins les måjhons, gn a eto on sapén d' Noyé, avou des boles et des ôtes gåyotaedjes. E sacwants manaedjes, on-z î pind des bistokes po les efants et eto po les soçons. On dit cobén ki c' est l' pere Noyé k' els a passé.
El Province do Lussimbork et dins les viyaedjes astok, les comeres poirtént des djaeyes et des noejhes a leus galants, des côps avou des nicnaks et des caramels.
Li Grande Boursegne
Etimolodjeye
"Burs", e shuvant Foerstemann, sereut ene plante k' on lome "Borse" e hôt almand (Bursa, ledum palustre), ki crexhe dilé les rixheas. Èn ôte tuzaedje vôreut ki ça vénreut di "Burc, Borc", ki sreut on radicå amoennant "Borsus" et "Bourcy", vinant do tixhon "Berk", beyôle.
Adjeyant
C' est ene sacwè diferinne des des grands foirts omes des viyès fåves.
Li Grande Boursegne
Etimolodjeye
Dins les fagnes del Croes-Schaye (fagne di l' Abîme, Marotele, valêye di l' Ours, on rascontere li Myrica Gale, ki Gaston Lucy loméve li "myrthe des marais", ene plante aromatike k' on meteut dins les årmås a lindje on pô crowes, po-z espaitchî l' lindje di prinde on gosse di tchamossî. Gn a-t i on rapoirt di onk a l' ôte, et avu Boursegne? Pocwè nén?
Istwere
Les deus Boursegnes, li Ptite et l' Grande, ont shû a pô près l' minme tchimin, a pårt ki l' Grande esteut putoit rataetcheye a l' Abeye di Wåssårt et al Conteye di Nameur, avou des acwintances avou Poilvache. Li Grande Boursegne a oyou a sofri e 1640 des tropes francesses ki vnént fé l' sidje di Tchårlumont (Djivet).
Adjeyant
Do tins des Gålwès
Cezår cåze dedja des adjeyants dins s' live "Li guere des Gåles (tchaptrê VI). I dit :
Motî Léonard
Mwaissès dnêyes
Li motî est enimådjî avou des viyès fotos. Li motî Léonard fourit l' mwaisse soûmint do motî da Somme et do walfran da Chantal Denis, la k' les dnêyes sont rarindjeyes par ôre alfabetike.
Arbûmont (viyaedje)
thumb|L' eglijhe d' Arbûmont Arbûmont (mot gåmès, riwalnijhåve Yerbeumont ou Yerboemont, F. Herbeumont; on dit eto avår la : a Rbûmont, a Harbeumont), c' est on ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité
Vieme-dilé-Biarin
Vieme-dilé-Biarin (F. Wiesme), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Biarin, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
"Vieme", c' est eto l' no d' on viyaedje dilé Wareme.
Djeyografeye
Vieme est raiwé d' Îlaiwe.
Li Rantoele (gazete)
Prumire rîlêye di limeros (1996-2000)
thumb|Prumî limero Li prumî vraiy limero rexhe e l' esté 1996. Ci serè ene gazete ki rexhe tos les troes moes, et nén on moetî, come on-z aveut sayî aprume. Li no a ene miete candjî, a cåze des halinaedje po rfonde çou ki va divni li betchfessî OE : c' est “Li Ranteule”. L' adrovaedje est scrît pa Stefane Quertinmont dizo l' tite “Li Rantoele : paski pocwè ?”, la k' il esplike les idêyes ki djårnèt dispu ttaleure troes ans emey ene troclete di djonnes waloneus. Après, gn a des papîs da Dominike Heymans so li rfondaedje, Lucyin Mahin pol coirnêye eternåcionåle, Pierre Otjacques so les 100-z ans del binde d' imådjes, Louis Baijot so les viyès tecnikes, Lorint Hendschel so les copiutreces, Pire Otdjåke, co on côp so li spôrt, et l' Lucyin Mahin, so l' economeye. Come ene vraiye gazete, dabôrd, et tote e walon. Tote ? nén vormint; gn a ene volante foye å mitan k' esplike e francès çou k' est li rvuwe, et eto kimint lére les betchfessîs scrijhas, ca tote li rvuwe est scrîte e rfondou walon. Li rvuwe fwait ason 8 blankès pådjes di cogne A4, djusse des bounès fotocopeyes. Mins, dispu l' lº 14 (bontins 2000), gn è va aveur 12 pådjes. Li gazete va dmorer inla disk' å limero 16, e l' erire-såjhon 2000. Di tot ç' tins la, l' eplaideu responsåve, c' est Pire Otdjåke, et l' meteu e pådje, Tiri Dumont. L' abounmint costêye 200 FB po èn an. A cmincî do lº 9 (ivier 1998); gn è va aveur deus pådjes di rawete, å mitan, li Rantoele Belès letes. C' est des tecses literaires, ci côp cial, sicrîts e rfondou u e Feller, et ki sont relîs pa Bernard Louis. Li coirnêye a stî renondêye e l° 54 (esté 2010). A pårti do lº 17 (bontins 2001), gn a eto cwate pådjes d' ene BD å mitan, li fiesse do fleurtins, da Luc Bailly. L' uzance di cate pådje di binde d' imådjes å mitan deure disk' å djoû d' ouy. Foû des prumîs Rantoelîs, vola sacwants scrijheus k' on rtrouve cobén dins l' gazete: Emile Pècheur, Jean-Claude Somja (lº 5), Roger Viroux (lº 6), Yves Paquet, Jean-Pierre Hiernaux (lº 7), Joseph Lahaye. André Gauditiaubois (lº 8), Joël Thiry (lº 9); Johan Viroux (lº 9, 10 & 13), José Schoovaerts (lº 12), André Lamborelle (lº 13 & 14), François Nyns (lº 15 & 16). Après l' 15, gn a ene aberteke, la k' on fwait mete totès sôres d' anonces.
Adjeyant
Istwere des adjeyants del Walonreye
Les pus vîs adjeyants ki vikèt co asteure sont, sins manke, Monsieu et madame Gouyasse d' Ate, k' egzistént ddja e 15inme sieke.
Li Rantoele (gazete)
Deujhinme rîlêye di limeros (2001-2002)
Li deujhinme rîlêye di limeros a ene cogne di lucse : c' est 5 limeros (17 a 21) avou do glaecî papî. Todi 12 pådjes, avou ene Aberteke sol cou del gazete. L' abounmint a rmonté a 250 FB. On trouve sacwants noveas scrijheus : Roger Nicolas k' eplaide deus papîs e tchampnwès (l° 17 & 18), Christine Tombeur (l° 17, 21), Jean-Pierre Dumont (l° 20, 21), Jean-François Brackman (l° 21), Pablo Saratxaga (l° 21). Li Binde d' imådjes da Luc Bailly s' atcheve e lº 17, et c' est ene ôte BD, da Maurice Moray, ratournêye e walon pa R. Viroux, k' atake so les 4 pådjes divintrinnes e lº 18. C' est eto des limeros la k' gn a des bates di dvizes so li rfondaedje (mins po s' endè houwer evoye). C' est eto di ces trevéns la kel soce "Li Rantoele" si va schetler inte les Fellerisses et les rfondeus.
Adjeyant
Istwere des adjeyants del Walonreye
Dispu ls anêyes 1980, gn a todi dpus d' veyes et viyaedjes k' ont des adjeyants. Insi, a Welin, li les 9 adjeyants n' ont stî askepyî ki dispus 1984, dispu k' on-z a adjinçnêye on cwarmea.
Li Rantoele (gazete)
Li ptite rîlêye (fén 2002)
C' est ene pitite rîlêye di 3 limeros, ki rsont e papî ôrdinaire, avou l' imådjete del Rantoele e grand sol coviete, avou, å dzo, cwate payizaedjes des cwate coines del Walonreye. C' est l' prumî côp kel pris vént en uros. C' est todi 8 uros po l' anêye. Ci côp cial, gn a 12 pådjes divintrinnes, eyet les cwate del coviete, e djaene coleur.
Adjeyant
Istwere des adjeyants del Walonreye
Å cmince, les adjeyants estént poirtés pa les djins. Il estént fwaits d' oizires Asteure, i sont metous so des rôletes. Et on les agritche biesmint al bole des otos po lzès moenner d' ene plaece a l' ôte.
Egzimpes d' adjeyants foclorikes
thumb|Davau, èn adeyant d' Tchålerwè, batijhî po rinde bon dvwer a [[Ferdinand Davaux.]] Sacwants adjeyants sont lomés tot biesmint "adjeyant":