cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Théophile Bovy
Théophile Bovy (e walon, Tchofile Bovî), ci fourit on scrijheu e walon.
Fåve do Mitan d' Cok
Modêye di Nivele
Al fén, Mitan d' cok rescontere on ptit tchén a deus liårds avou ene cawe et on cou d' veule. I saye di monter dso, mins gn a l' cawe ki si speye. Sourdant : Georges Wiyame divins Wallonia I, 1893, 11-13
Grand-Lé
Istwere
Gn ava des djins d' Grand-Lé po-z ebaguer eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke; i gn a minme ene plaece låvå k' a stî lomêye "Grand-Lé" (asteure ele poite li no d' "Lincoln").
Fåve do Mitan d' Cok
Modêye di Nivele
Mitan Mitan Mitan
Théophile Bovy
I skepia a Lidje li 8 di måss 1863 et mora a Boulogne-Billancourt li 6 di djun 1937.
Grand-Lé
Li tchestea di Ptit-Lé
Li tchesta d' Pitit-Lé c' est des construjhaedjes di brike eyet di bleuwe pire, rashonnés åtoû d' ene aire rectangulåre, eyet ki datént do 17inme å 20inme sieke; mwints côps rifwaits.
Théophile Bovy
Ouve pol walon
Come oteur di pîces di teyåte e walon, on l' a préjhî po Li grandiveuse (1895), riwaiteye come on splaca des prumirès femes ki sayèt di s' dislaxhî, al Belle Epoque.
Grand-Lé
Li tchestea di Ptit-Lé
On-z î intere pa ene åtche ki s' trouve a l' inglêye nôr-ouwess. A nonne, i gn a-st on grand lodjisse di stîle tradicionel, avou sol prumî livea ene pire avou ene date di 1618 eyet les åres des contes di Gromberghe; li lodjisse a deus tours di 5 liveas di tchaeke costé. Sol droete do lodjisse, i gn a les ståves avou ene sitocaesse tour di deus liveas, ki datént ambedeus del prumire mitan do 17inme sieke. Les costés a Bijhe et å Levant sont do 19inme sieke, apus k' ene poite å Levant ki date di 1673.
Théophile Bovy
Ouve pol walon
Mins Bovy est purade conoxhou å djoû d' ouy come li cåzaedjisse do Tchant des Walons.
Grand-Lé
Li molén Defrenne
C' est on molén a vint, basti d' brikes e 1830, al copete d' on ptit tiene; il est di ronde cogne. I fourit classé come monumint l' 17 d' octôbe 1962 eyet ristôré e 1990 avou l' contribouwaedje des pouvwers publiks.
Théophile Bovy
Hårdêyes difoutrinnes
Bovy Bovy
Grand-Lé
Li molén Defrenne
Li mônî riçût lu-minme les viziteus eyet fé do guide po lzî espliker les pondants et les djondants do mestî d' mônî et do molén. Li frumint est molou avou del pire naturele, ki toûne avou l' vint, cwand end a, oudonbén avou on ptit moteur electrike.
Li vevî
Po fé l' otovoye E-411, on poujha å såvion po les travos. Cisse pitite såvnire la si rimplixha d' aiwe ki vneut des sourds des ålintoûs, eyet fé on ptit vevî.
Nicolas Pietkin
A moussî a l' SLLW e 1902.
Diyacritike
On sene diyacritike (on dit eto ene faflote ou èn accint), c' est on sene ki s' mete å pus sovint å dzeu, å dzo ou åd triviè d' ene lete po ndè fé ene lete diferinne (ou on prononçaedje diferin).
Nicolas Pietkin
Di s' mestî, il esteut curé a Zôrbrôte, la k' il dmoré disk' a s' moirt.
Diyacritike
Siervaedje dins sacwants alfabets
Les alfabets grek et cirilike eployèt eto les diyacritikes.
Dins l' alfabet arabe, les troes coûtès voyales et l' soucoun sont tertos metous a môde di faflote, simpe ou dobe. Li sene di rdoblaedje di cossoune (chedda) sifwaitmint. Cisse faflotreye la ni s' sicrît nén dins les lives et les gazetes, çou ki rind l' lijhaedje ça pus målåjhey.
Fraine-dilé-Anvegn
Fraine-dilé-Anvegn (so plaece, on prononce Frêne-lè-Anvègn, F. Frasnes-lez-Anvaing), c' est ene novele intité, e payis picård, askepieye li prumî d' djanvî 1977 pa rebanaedje di sacwants viyaedjes di l' arondixhmint d' Ate, el province do Hinnot, metous dilé Anvegn.
Nicolas Pietkin
Vicåreye et scrijhaedjes
E 1882, il amonte, avou Hubert Scius, l' Årmonak walon del samwinne.
Fraine-dilé-Anvegn
thumb|Eplaeçmint d' Fraine-dilé-Anvegn el province do Hinnot
Nicolas Pietkin
Vicåreye et scrijhaedjes
E 1898, il enonde les Måmdiyins a askepyî li Club Walon. Si no d' pene å Club, c' esteut Fré Antoenne (Fré Antône), mins i sinéve å pus sovint ses scrîts "Club Walon" u n' nén siner do tot, di cåze del hagnûlisté do govienmint prûssyin siconte del tuzance walone.
Fraine-dilé-Anvegn
right|thumb||200px
Diyacritike
Siervaedje dins sacwants alfabets
C' est parey po les alfabets d' l' Inde (devanagari,...), et l' ebreu k' eployèt sifwaitmint des diyacritikes po mårker les voyales.
Fraine-dilé-Anvegn
Djeyografeye
Fraine-dilé-Anvegn si trouve dins l' province do Hinnot, ey a come vijhenes les comenes walones d' Ate, Cele, Elziele, Leuze-e-Hinnot, Mont-d'-l'-Inclû eyet Tournai et l' comene flaminde di Ronse. Ele si stind so 11.244 ectåres eyet ses ponts les pus bas et pus hôts sont a 20 et 200 metes å dzeu do livea del mer.
Li comene est dins l' province do Hinnot, e l' arondixhmint administratif d' Ate, eyet e l' arondixhmint djudiciåre di Tournai.
Tourisse
Å miercorin do Payis des Tienes, li comene a bråmint d' cwè assaetchî les tourisses. Les tchmins mårkés di pormoennåde-dischoviete åd triviè des diferins viyaedjes permetèt di dschovri les payizaedjes et les monumints.
Li tchestea d' Anvegn est ene plaece istorike la k' fourit sinêye li capitulåcion d' l' årmêye bedje li 28 di may 1940. Ci tchestea la fourit basti e 1560, eyet l' tchestea, et ses cotoûs, sont classés. Tchaeke dierin vénrdi do moes d' awousse on-z î djowe teyåte e plin air.
On î pout lodjî åjheymint, gråces ås djîsses rurås; i gn a-st eto sacwants restorants, tchaeke avou si specialité.
Ôtès curiozités touristikes:
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Diyacritike
Siervaedje dins sacwants alfabets
Les sillabaires djaponès eployèt des diyacritikes po fé l' diferince inte les vuzlêye et divuzlêyès cossounes. Tant k' ås caracteres aboridjinnes canadyins, il eployèt eto des diyacritikes dins sacwants lingaedjes.
Li scrijha tifinar eploye deus faflotes po les rinflés G (ⴳⵯ) et K (ⴽⵯ).
diyacritikes so des letes
Categoreye:Sicrijhaedje *
Nicolas Pietkin
Vicåreye et scrijhaedjes
Insi, i va scrire des viyès tchansons foclorikes bråmint e walon ("Ronde del Sint-Djhan", "Li ptite mazete"). Mågré k' i n' mete nén s' no, c' est bråmint li k' a adjinçné in live di tchansons siné Olivier Lebierre «Li lire måmdiyinne»", eplaideyes e 1901. Eto des tchansons ene miete politikes. Li pus cnoxhowe est kécfeye : "C' est des canayes, fré Hinri". C' est eto lu l' oteur avou Guillaume Boket di "Todi walon", l' îme del Walonreye prûssyinne.
Da sinne eto, des bokets eplaidîs plik plok, des ratournaedjes e walon, des arimés ("Onk n' est nén l' ôte"), des des arimés rilidjeus ("Céncweme"), des arimés lirikes "Li dierin tchaplet".
Pietkin a ossu scrît des fåves e prôze ("Li leu et li rnåd", "les rivnants marôdeus").
Aveut-st apontyî on sistinme d' ortografeye do walon måmdiyin (Système d' orthographe pour le wallon malmédien (1899).
E 1904, Pietkin sicrît on live e francès : La germanisation de la Walonnie prussienne. Avou ç' live la, on pout dire k' il a fwait del sociolinwince divant l' lete.
Ricnoxhance
thumb|Plake del Bibliyoteke Nicolas Pietkin a Måmdey
On lyi a fwait on monumint a Zôrbrôte, e 1926. Mins ci-cial fourit avaedjî e 1940 pås Nazis, pu rbasti e 1957.
Dispu 2000, li bibioteke do Club walon d' Måmdey poite si no. Gn a eto ene rowe a s' no a Zôrbrôte et a Lidje.
Nicolas Pietkin eyet l' politike prûssyinne "Kulturkampf"
Cwand a yeu stî lomé priyesse e 1875, Cola Pietkin va bouter foû payis, po s' houwer erî del politike oficire. Il ala ezès Bas-Payis.
I n' rivénrè k' e 1977. Come i dnéve li comunion e catchete, il a yeu des rujhes avou les otorités.
Il a stî lomé curé a Zôrbrôte e 1881 mins ricnoxhou fok e 1889.
Nicolas Pietkin n' esteut nén on rezistant direk ås Prûssyins. Il aveut minme fwait ene sitrofe di rawete po-z ecinsî l' Kaizer dins "Walon todi". Mågré çoula, i fourit aresté 1914 et macsådé. I esta-st evoyî å camp d' prijhnî d' Elzenbôre. Laddé, gn aveut des prijhnîs rûsses; il a aprins li rûsse po djåzer avou zels.
A Zôrbrôte, i djheut messe e walon, e francès u en almand; i fjheut catruceme e walon, et dnéve des scoles di francès ås grandès djins, foû-z eures.
Pietkin Pietkin Pietkin Pietkin
Måtche-les-Dames
Måtche-les-Dames (fr: Marche-les-Dames) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
Istwere
Å 15inme sieke, a Måtche s’ ont ashiou des novelès moennesses, ki vnént d’ Lidje. Ele ont metou so pî ene rifôme mostiresse ki s’ a spårdou pattavå el Walonreye divins les ôtes moustîs. Li dierinne moennesse a morou e 1856. Adon l’ abeye a divnou scole di zinglêyès båsheles. Ene des dames di cisse sicole vike co, dilé l’ abeye, disk’ ouy.
E 1950 a skepyî ene novele congregåcion di moennesses, les Sours di Betleyem, k’ ont fwait raviker l’ abeye. Al fén do 20inme sieke, li royinne di Beldjike elzî a dné del tere e Flande, po basti on novea moustî, ey adon ele sont-st evoye. Ouy vike divins l’ abeye ene soce do Canada, «Madonna House».
thumb|Cial a stî trové l' coir do Roy Ålbiet I.
C' est a Måtche-les-Dames k' a morou l' Roy Ålbiet I, cwand i gripéves åzès rotches; si coir a stî trové el 17 di fevrî 1934.
Industreye
thumb|Li fosse eyet l' fabrike di croye.
Ås vîs timps, li viyaedje aveut cénk foidjes, k’ ene apårtina a l' abeye. On côp k’ ons a fwait l’ fosse, ons a metou a Måtche ene fabrike di croye, k’ est la disk’ asteure. E 1961 i gn aveut dijh industreyes a Måtche. Ouy i gn a kel fosse et l’ croye.
George Staelens
thumb|e 2003 thumb|150px|e 2012 thumb|150px|e 2019 Djôr Sfasie, di s' prumî no Mircea-George Sfasie, pus tård eto George Staelens-Sfasie, pu George Staelens, c' est on scrijheu e walon et rcwereu so les lingaedjes (walon, roumin, lingaedjes gayels).
I skepia li 26 d' avri 1982.
Di s' mestî, i bouta al riçuvinne e-n èn otel. Il a studyî l' teyolodjeye et esse lomé diyake e l' Eglijhe vî-catolike. Pu ovrer come controleu ås tchmins d' fier.
Ouve pol walon
Di nåcionålité rouminne (Zivenbork) å cmince, il a-st arivé el Walonreye e 2002. Il î a-st aprins l' walon bråmint pal voye do rfondou, et tot l' oyant dins sacwants viyaedjes do costé d' Cînè et d' Nameur.
Il a bråmint scrît so les sacwès del rilidjon.
Il a ratourné bråmint des såmes e walon. Et rmete li messe e rfondou. Si a-t i bouté so les priyires del vesprêye.
E 2021, il eplaida on corwaitaedje do rfondou walon, et atåvlé ene tote novele ortografeye, enimådjeye dins l' ratournaedje del lete Sint På ås Romins. Li live, c' est «Ké rfondou walon po dmwin».
Ôtes sicrijhaedjes
E 2019, i scrît on live so l' etimolodjeye do roumin, et mostrer les rapoirts avou les lingaedjes gayels.
e walon, so l' Aberteke
Ses pådjes so l' Aberteke
Sfasie Sfasie Sfasie
Ben Xhaldoun
Ben Xhaldoun (en arabe ابن خلدون, Ibn Khaldun), kel no etir, c' est Abderahman Ibn Mohammed Ibn Khaldun, c' esteut on scrijheu en arabe. Et on filozofe et èn istoryin. Il est eto rwaitî come li pere del sociolodjeye.
Chandong
thumb|200px|right|Province do Chandong Li Chandong (山东, pinyin shāndōng — « Levantrece del montinne » ), c' est ene province a levantrece del Republike populåre del Chine.
Ben Xhaldoun
Il a vou å monde li 27 di may 1332 a Tunisse; il a dhoté li 19 di måss 1406 å Caire.
Chandong
Li mwaisse-veye del province, c' est Jinan.
Ben Xhaldoun
Vicåreye
Il a viké eto lontins a Fes e Marok, et siervi les rwès Merinides.
Chandong
Elle a-st ene sitindêye di 156.700 km² po 91.800.000 dimanants.
Ben Xhaldoun
Vicåreye
Si mwaisse live si lome "Al Mouqaddima" (li prezintaedje, li dvant-z-ouve). C' est ene divize so l' istwere di tos les peupes del Daegne et des des civilizåcions, toirtcheye come divant-z-ouve d' on pus spès live so l' istwere des Arabes, mins k' i n' a måy sicrît. Ciste estude la va esse riwaiteye come li prumî mwaisse ovraedje di sociolodjeye.
Chandong
Shandong
Ben Xhaldoun
Vicåreye
C' est onk des prumîs a-z aveur cotuzé les rapoirts inte li rlidjon et l' estat. I s' dimande si, ezès payis ki n' shuvèt nén li lwè del rilidjon muzulmande, gn a moens di djustice ki dins les payis muzulmans, la kel droet est saetchî tot droet foû di l' Alcoran. Et responde ki nonna, tot tuzant al Chine et a l' Inde.
Come sociolodjisse, il a studyî troes peupes : les Arabes, les Berberes et les Piersans.
C' est lu k' a bråmint fwait cnoxhe les voyaedjes da Ben Batouta.
L' UNESCO a rclamé l' anêye 2006 "anêye Ben Xhaldoun" po rmimbrer li 600inme aniversaire di s' moirt.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Sicrijheus e-n arabe Categoreye:Rilomés filozofes Categoreye:Rilomés muzulmans Categoreye:Sociolodjeye
3 d' djulete
Li 3 d' djulete, c' est li 184inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 185inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 181 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
1î d' djulete - 2 d' djulete - 4 di djulete - 5 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Ben Tre
200px|right|thumb|Ben Tre
Ben Tre c' est l' mwaisse veye del province di Ben Tre, å Vietnam. Categoreye:Province di Ben Tre
Djentene
Djentene (la-minme, Djèn'tine, F. Gentinnes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchåsse, el province do Roman Payis.
thumb|Eglîjhe di Djentene
No di des plaeces di Djentene
thumb|Li rowe do molén
Avey
Vî molén (a l' aiwe) ki toûne co.
Il a siervou, e 2005 / 2006, å tournaedje d' on fime k' on î djåze et tchanter e walon.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Justin Cherton
Cherton Cherton thumb|left|120px|diviè 1920 Justin Cherton, sipoté Maisse Arsouye, a vnou å monde li 7 d' awousse 1878 å Moncea, et mori tot djonne li 17 di djulete 1924 a Uke.
Imprimeu ey eplaideu di s' mestî, il esteut foirt boutant pol tuzance walone.
Il esteut mimbe del tchambe sindicåle des eprimeus, mimbe do ceke literaire "les vraiys Walons", eyet askepieu (1919) et manaedjeu del gazete e walon L' Arsouye di Nameur k' eplaidive tenawete des årtikes politikes e walon.
Il esteut avou eplaideu del gazete L' Agasse a Tchålerwè.
Si epitafe est e walon (dins l' sicrijhaedje d' oridjene): Vos l' poloz co lére al cimintire di Belgråde a Nameur, Alêye des tiyoûs (13C).
Sint Rok
Biyografeye
Il a skepi a Montpellier, diviè 1350 et moru a Voghera, e l' Itåleye, diviè 1378, 1379.
Riprezintåcion
Il est todi rprezinté avou s' tchén, et mostrant s' djambe avou on magnant boton.
Sacwants tchapeles Sint-Rok
A Ferire, gn aveut on rlomé perlinaedje. Sol plaece del tchapele, on a fwait ene rilomêye sicole. La dins l' cotoû, n a-st ene tchapele a Werbåmont, avou s' posteure ådzeu del poite.
Måtches Sint-Rok
Dins les måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze, end a a l' oneur di Sint Rok a Låsprele, Bingnêye, Tchåsse, Tcheslet, Florefe, Han-so-Eure, Sårt-a-Statche, Twin.
dins les ratourneures
Come il est todi rprezinté avou s' tchén, gn a on spot «esse come sint Rok et s' tchén» po deus ki n' si cwitèt nén. On dit ossu: «sint Rok n' eva djamåy sins s' tchén»
dins les belès-letes
On cåze di s' siervaedje siconte li noere pesse dins l' fåve «Les biesses acsûtes del pesse», modêye da Tchåle Dovevî (tecse vaici).
Foû del Walonreye
thumb|åbiedje a s' no avou s' dessén sol voye a [[Sint-Djåke-e-l'-Galice]] Gn a ene pitite veye lomêye a s' no e l' Andalouzeye (tot près d' Djibraltar) (San Roque).
Sourdants
Rok
Mierkidi
Li mierkidi (ou dimiek) est l' no do troejhinme djoû del samwinne, li cwatrinme po les Djwifs et ls Arabes.
Etimolodjeye
Li fôme dimiek egzistéve co coranmint divant les anêyes 1900 et des dins des plaeces k' i gn a; mins c' est l' fôme avou aplacaedje tîxhon k' est ouy li pus corante.
Lomaedje dins les ôtes langues
Ezès lingaedjes tîxhons, li djoû est purade lomé "djoû d' Wotan" (k' est li diu dins l' mitolodjeye tîxhone ki corespond a Mierkeure po les romins).
E djaponès on l' lome "djoû d' l' aiwe" (水曜日, suiyōbi), mins ciste aiwe la pout esse veyowe soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l' aiwe, li bwès, li metå eyet l' tere) ou come l' acourtixha do no del planete Mierkeure (水星, suisei), dj' ô bén, ki l' djoû est lomé come amon nozôtes.
E chinwès c' est tot simplumint li "troejhinme djoû del samwinne" (星期三 u 週三).
E portuguès ey e grek, c' est l' "cwatrinme" (quarta-feira, τετάρτη). Çoula provént dandjreus di l' arabe الإثنين (li cwatrinme). Paski tant les djwifs ki les Arabes kimincèt l' samwinne li dimegne, shuvant la l' Djeneze ki dit ki l' Bon Diu s' a rpoizé l' setinme djoû, k' est l' ci do rpoizaedje dins li rlidjon djwive.
Mins sacwants lingaedjes, come l' almand ou bén l' polonès, li lomèt "li djoû do mitan del samwinne" (Mittwoch, środa)
Mierkidis a pårt
mierkidi des cindes ou mierkidi maigue
Graide
Graide c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bive, e l' province di Nameur.
thumb|Graide: li viye tour di l' eglijhe Sint-Dnis
Vîs scrijhas
Graida (770-779); Graisda (862-902); Graisdas, Grederis (946); Gredis, Graisde, Grades, Graidez (1330); Grede (1541-1554).
Deyografeye
Li rixhea d' Graide si lome l' Almaxhe et rdjond l' Aiwe di Lesse dizo Dåvdisse.
Istwere
Graide fourit on doyiné dispu 837 (croes banåves di Palijhoû).
E 1558, ci doyiné la s' sitindeut disk' a Ansreme, Falmagne, Felene, Djedene, Vierzeye, Astire, Li Mwinni, Sèvry, Djivet, Bive, Wåjhî, Djimbe, Maissin, Ôtchamp, Ofagne, Palijhoû, Bouyon, Fayi-les-Veneus, Rdû, Viyance, Fromlene, Hargnies. Li tour di l' eglijhe est foirt viye; fonts di 1500; c' esteut ene possession di Ståvleu, ddja dviè 770 (ond e cåze el tchåte di wandelaicus mansus)
Tins del guere 1914-1918, gn a 22 omes k' ont stî dipoirtés e l' Almagne, li 5 di decimbe 1916.
Makis 1944
thumb|Åté do Makis - Graide (4/9/2005) 17 makizårds ont stî touwés dins l' combat do 1î d' setimbe 1944, tins del guere 1940-1945. Cénk di Graide, 5 di Nayômé (3 estént frés, del famile Denoncin), 5 di Patiniye et co deus ôtes. Il avént stî atakés pa des SS k' estént a Bive et k' avént ddja distrût l' makis d' Hodrémont et broûlé l' viyaedje li 23 d' awousse. C' ere dja li 23 d' awousse, e 1914, ki les Almands avént broûlé Hodrémont on prumî côp.
Graide Gåre
thumb|tchapele del Gåre di Graide
Graide Gåre si va diswalper åtoû d' l' eståcion d' tchimin d' fier, constrûte a kékès kilometes do viyaedje di Graide.
Li tchapele del gåre di Graide a stî basteye dins les anêyes 1900 pal famile Bertrumé ki dmoréve a costé et ki s' a, dins l' minme timp, rissiervé ene cimintire privêye k' est asto del tchapele. Li tchapele a stî dnêye al fabrike di Graide et fwait don pårteye del pårotche. Li siervice a stî assuré på curé d' Graide, k' a yeu rcours a des peres etrindjirs po vni dire messe li dimegne. Dins les anêyes 1930, c' esteut l' abé Degembes, ki vneut d' Louwate, pwis, on-z a yeu les peres di Tchanlî, ki vnént e tram, pwis les peres di Bietris, tins del guere di 1940-1945.
On s' sovint do pere Eleuthère, ki nos djheut messe li dimegne å matén, pwis k' apougnive, pås fås tchmins, li voye di Tchîplane et rivni prinde li michline di Bietris, del vesprêye. Après l' guere, les curés d' Graide ont stî motorijhîs et il ont yeu pus åjhey po s' displaecî. Dispoy 2003, dj' ans on pere polonès, li pere Stanislaw, k' est curé po Graide et l' gåre, Grå-Fayi, Tchîplane et Coirnîmont.
Ôtès plaeces
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Bôvetchén (viyaedje)
Bôvetchén (F. Beauvechain, flamind Bevekom; la-minme, on prononce Bauvètché<SUP>n</SUP>), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' Province do Roman Payis.
thumb|Eglijhe
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon "Babo" (pitit no d' djin tîxhon), eyet l' cawete flaminde -ingen (tîxhon heim, måjhon): amon les cis Babo; poy riwalonijhaedje del cawete -in -> -én (betchfessî én).
Li pus vî des scrijhas, c' est Bauechin (1070).
Demografeye
Gn ava des djins d' Bôvetchén k' ebaguît eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke.
Tuzance walone
Claude Snaps î dmeure.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Canadas å rosse
categoreye:amagnîs et aboeres walons Les canadas å rosse (on dit eto: canadas å fond), c' est ene ricete walone, avou des crompires cûtes avou des agnons et do lård, et k' ont ene bele rosse coleur, k' on pout refoircî tot vudant dso del tchicorêye u do cafè.
Ricetes des canadas å rosse
Fé fonde d lård; mete ene nukete di saeyén et deus gros agnons, les leyî cure ene dimeye eure avou do pilé, do pierzin, ene troejhinne di schipes d' a et ene foye di lårî. Après li dmeye eure, mete ene djate di cåfé dvins. Adonpwis, rascovri les cartoxhes (canadas) avou d' l' aiwe. Variaedjes del ricete : li cafè pout esse replaecî pa del tchicorêye, et on l' pout mete tot al fén.
Egzimpe avou les mzeures
Po cmincî, aprestez tot çk' i fåt po fé li rcete :
Adonpwis, atakez a fé tchåfer l' saeyén dins ene payele; pu metoz î rossi l' lård côpé a bokets.
Cwand les kertons sont bén rossis, ersaetchîz lzès. Metoz el plaece les agnons a rossi bén bruns. Adon, rimetoz eshonne les canadas, li lård eyet les agnons, vudîz ådzeu di totafwait li concintré d’ tchicorêye, metoz do sé, do poeve, do pilé eyet ene miete di mémoscåde.
Leyîz cure li tot disk' a tant k' les canadas fouxhénxhe cûts dins leu såce.
Les canadas divnut esse bén bruns.
Sourdant
<References/>
Djiniesse ås ramons
thumb|fleur Li djniesse ås ramons (sovint, djusse: el djiniesse, li djniesse ), c' est l' djiniesse li pus corante el Walonreye.
Sarothamnus scoparius u Cytisus scoparius
Discrijhaedje
Bouxhon avou des belès djaenès fleurs ki divnèt des hotches e moes d' setimbe (el Walonreye).
Crexhaedje
Plante foirt voltrûle, ki vént l' prumire dins les trîxhe. Ele ripoûsse dins les sårtaedjes li troejhinme anêye (après semaedje do rgon li deujhinme anêye).
Uzaedjes
On s' endè sierveut po lîter les vatches, et fé des ramons. Les djins els alént siyî dins les bwès et les sårtaedjes, et ramoenner des grossès tchedjes so des berwetes.
Dins les Belès Letes e walon
{{Commonscat|
Categoreye:Plantes Categoreye:Legumineuses Categoreye:Bouxhons
Osmondacêyes
Berchtold & J. Presl
Li famile des osmondacêyes (Osmundaceae), ossu lomêye des floreyès fetchires — la k' les spôres sont retroclêyes et rshonner a des fleurs —; c' est l' seule famile di l' ôre des Osmondales (Osmundales), k' a s' toû est l' seul ôre del classe des Osmundopsida des fetchires.
I gn a troes djinres dins l' famile:
On trouve des floreyès fetchires eto a Sint Pire et Miclon et å Canada.
Categoreye:Fetchires Categoreye:Familes des plantes
L' Arsouye (gazete)
L' Arsouye esteut-st ene gazete e walon, eplaideye a Nameur ki fourit-st askepieye e 1919 pa Justin Cherton (sipoté Maisse Arsouye).
Dins cisse gazete la, come si no li leye adviner, gn aveut bråmint des fåves (couyonådes).
Mins elle eplaidive tenawete des årtikes politikes e walon, et po dmander ene ricnoxhance do lingaedje walon.
Elle a rexhou totes les samwinnes di djanvî 1919 disk' å moes d' decimbe 1924.
Ses dvizes, c' esteut:
Arsouye
Rifondaedje
Pådje moennrece pol mot "rifondaedje"
Orobantche del djiniesse
Li plante inme bén l' solea et florixh sol moes d' may et l' moes d' djun, åtoû del Pintcosse, djans.
Li tidje est roede, pus spesse al rexhowe di tere et casse come do vere. On l' rascontere e l' Årdene, mins nén tos costés (canton d' Djedene), eyet a ds ôtès plaeces e l' Urope.
Kékès plaeces avou di l' orobantche des djniesses el Walonreye
Categoreye:Maladeyes des plantes Categoreye:Orobantchacêyes
Rime a disti
Ene rime a disti u on disti-rima, c' est ene sôre di sapinsté, ene miete come on rima å ptits nos.
Ele pout eto siervi d' rime-rame d' efant.
C' est ene istwere racontêye avou tote sôres di djins ki cåznut. Leu parole, c' est l' prumî vers. Ele rime avou leu no, å deujhinme vers.
Pacô, come dins l' egzimpe di dzo, c' est deus djins, ene ome ey ene comere, k' on n' dit nén leu no.
Diyalectolodjeye
Cåzu tote li Walonreye mete li loyén "dit-st i"; mins les payis a l' aschate do gåmès et do tchampnwès (Bive, Ofagne) èn sievnut nén li lete di beloyance «-st»
Sourdants
Categoreye:Dijhaedjes e walon Categoreye:Powezeye e walon
Pî d' bedot
Li pî d' bedot, c' est on magnåve tchampion ki vént dins les bwès, di coleur brun schite.
Discrijhaedje
Tchampion d' alure nén régulire, di coleur bedje a brun clair, veloutêye ou lisse avou on imeniom poirtant des pititès aweyes. Il a ene blanke tchå ki pout divni ene miete djaene et k' est foirt cassante.
I vént al tere dins les bwès surtout après les foitès plouves d' esté djusk' al fén di l' årire såjhon.
Eployaedje
C' est on foirt bon tchampion k' on pout mougnî. I va bén avou les blankès tchås.
Matoufè
Li matoufè ou touyisse, c' est èn amagnî raddimint fwait, dins ene paile, avou les minmes ingredyints ki les vôtes, mins tot touyant toltins l' pailêye.
Ricete
Vola l' ricete do matoufè måtchwès, po ût djins.
Istwere
On rtrouve si traece dins les vîs papîs dispu l' 16inme sieke.
Dins les Belès Letes e walon
A dné ene tchanson da Guy Cabay, ki l' tite est l' minme.
Ene ôte des Djiffs.
Sourdant
Categoreye:Amagnîs walons
Astire
Li grande Astire (fr: Hastière), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur
Tuzance walone
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Lorint Hendschel avou l' accint d' après Astire pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Comenes di Walonreye
Fråze di noyaedje
Categoreye:croejhete Categoreye:croejhete walone Ene fråze di noyaedje (on-z a dit eto niyeye fråze, fråze nonniatrece), c' est ene fråze ki noye li djhêye basteye avou l' sudjet, li viebe et les complemints.
Ele si fwait pal voye d' èn adviebe di noyaedje.
Les fråzes di noyaedjes les pus corantes e walon sont :
Dins les fråzes 3 eyet 4, gn a todi ene idêye di cwantité. Mins asteme, les adviebes "pont" eyet "pupont" sont tipikes di Nameur et del Basse Årdene, + ene grande pårteye do Coûtchant walon (tote li Mîtrinne Walonreye). Å Levant et so les aschates walon-picård les fråzes 3 & 4 divegnnut :
3. Gn a nén d' ome come lu (u : gn a nol ome come lu) 4. Dji n' a pus d' cwårs; neni, dj' end a pus.
Ça fwait k' i gn a pont d' flotche d' eployî "pus" estô d' "pupont", mins l' contråve n' est nén vraiy.
Léon Bernus
Léon Bernus a skepyî li 4 di måss 1834 et mori li 2 d' decimbe 1881.
Fråze di noyaedje
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "noyaedje", alez s' vey e splitchant motî.
Léon Bernus
Di s' mestî, il esteut industriyel do veule. Bénrade, il ala dmorer a Londe po si handele. Si passa-t i ses vîs djoûs al Coisse d' Azur.
Hamwè
Li Grand Hamwè (fr: Hamois), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
Léon Bernus
Ouve pol walon
C' esteut on scrijheu d' fåves e walon do payis d' Tchålerwè.
Hamwè
thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Comenes di Walonreye
Léon Bernus
Ouve pol walon
Ses fåves estént spårdowes di boke a oraye, divant k' i n' les eplaide lu-minme, dizo l' tite: Les fåves di J. Lafontaine e patwès d' Tchålerwè (1837), k' esta li deujhinme live sicrît e walon dins ç' payis la.
Dins on replaidaedje do minme live (1900), i raconte eto les grossès aiwes a Tchålerwè e 1850.
Il a eto scrît El maladeye Sint-Tibåd ki mindje bén et ki n' tchît nén må, ene kitoirdowe cogne do Malade imaginaire da Molière (e 3 akes).
Sourdant
Bernus
Ralî Dacår
thumb|Mape des trevåtchîs payis; en orandje, djusse on côp, e 1992 Li Ralî Dacår (u, tot biesmint, li Dacår), c' esteut on ralî d' otos et d' motos d' coûsse k' a stî disputé di 1978 a 2007, et ki s' atchivéve cåzu todi a Dakar e Senegal.
Å cminçmint, i cmincive a Paris, et s' lomer ralî Paris-Dacår pu cwand i n' pårteut pus d' Paris, li Ralî eviè Dacår.
Onhaye
Onhaye (fr: Onhaye) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
Ralî Dacår
Il a stî aresté e 2008, a cåze di risses di terorisses el Moritanreye. Pu ricmincî e 2009 e l' Amerike nonnrece.
Onhaye
thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur 150px|L' eglijhe
Ralî Dacår
Ritcheyaedje economikes
A costé do spôrt, li ralî eviè Dacår rapoirtéve eto des liårds a totes sôres di cwårtîs d' l' economeye. Dins les payis k' i trevåtchive (Espagne, Portugal, Marok, Aldjereye, Libeye, Mali, Nidjer, Moritanreye, et co ds ôtes), et dins les payis la k' on-z aprestéve des otos et motos.
Risses do ralî eviè Dakar
Å cmince, gn aveut co pont d' GPS. Adon, les coreus si plént piede dins l' dezert come po rire. E l' Årdjintene, on trevåtche des grands paxhis sins ene seule djin. Si on s' piede, on pout tourner lontins sins ritrover s' voye.
So 29 edicions, i gn a dedja yeu 47 moirts.
Portant, li ralî passa pa des côps dins des payis k' i gn aveut co des gueres, come li Sara coûtchantrece.
Wangneus do Dakar
Stéphane Peterhansel
Sourdants
<References/>
Categoreye:Coûsses d' otos Categoreye:Afrike
Soûmwè
Soûmwè (F. Soumoy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Cerfontinne, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
12 di djulete
Li 12 di djulete, c' est li 193inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 194inme po ls anêyes bizetes), avou 172 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Soûmwè
Viyès dujhances
On-z î fwait co ene passêye do djoû des åmes. elle a stî filmêye diviè 2000 po l' emission Kè diss ?.
12 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Osmonde
Categoreye:Fetchires
12 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
10 di djulete - 11 di djulete - 13 di djulete - 14 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
Osmonde
Les osmondes (Osmunda), c' est on djinre di fetchires, del famile des floreyès fetchires, ki crexhe dins les fagnes atlantikes, foirt frexhes et foirt seures.
12 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Rudy Demotte
thumb|right|Rudy Demotte
Rudy Demotte, c' est l' prézidint del Walonreye dispu 2007. Divant ça, il esteut minisse federå dins l' govienmint Verhofstadt deus.
E 2008, i dvénrè prezidint del Federåcion Walonreye-Brussele (do tins k’ on l' loméve co « Kiminålté francesse di Beldjike »), tot dmorant l' grand tchîf del Walonreye.
Demotte Demotte
5 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Ferneamont
Ferneamont (la-minme Fèrnêmont, e F. Fernelmont), c' est ene plaece di Noveye-dilé-Bwès k' a divnou l' no d' ene rebanêye comene, el province di Nameur.
Noveye-dilé-Bwès
Noveye-dilé-Bwès (po Noveye-dilé-l'-Bwès; on djheut dinltins Noveye-les-Francs-Omes; on dit cobén, asteure, ene miete po s' fote, Noveye-les-Coxhes; F. Noville-les-Bois, so plaece, asteure, Novîye-les-Bwès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ferneamont, el province di Nameur.
Ferneamont
thumb|Tchestea a Ferneamont.|centré
Noveye-dilé-Bwès
Istwere
Al fén do 13inme sieke, les djins d' Noveye, Hambinne et Corti levît ene årmêye et aler schaper l' conte di Nameur, Djihan prumî, k' esteut prijhnî des djindåres do Prince-Eveke di Lidje. Eto, on les loma Francs Omes, et l' conte Djihan lezî dna les Bwès d' Troncoe. Di la, li no do viyaedje : Noveye dilé l' Bwès do Troncoe.
Our (Lesse)
Categoreye:aiwes del Walonreye thumb|L' aiwe d' Our a Our Our (po discramyî avou l' Our ki s' tape e Seure, on dirè Our-e-Lesse), c' est ene aiwe ki prind sourd a Palijhoû, et cori so Bè, so Ôpont, pu so Our, li viyaedje do minme no.
Noveye-dilé-Bwès
Istwere
Categoreye:Toponimeye Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Melones
Categoreye:Amagnîs po les biesses
Our (Lesse)
Adonpwis, tot leyant Poitchrece sol costé, a gåtche erive, s' aler maxhî a l' Aiwe di Lesse a Lesse, al plaece k' on dit "ås deus aiwes".
Melones
Les melônes c' est do fôraedje ki vént d' on semaedje di swele u d' avoenne avou des veces, des feves u des fåvetes, k' on seméve dinltins po dner vete åzès biesses å bontins.
Our (Lesse)
Djusse après aveur riçû Our, l' Aiwe di Lesse va co vey agoliner li ri d' Tchitchron, divant d' ariver a Dåvdisse.
Melones
L' ôte no ki s' rapoite a çti-ci c' est dravire, ki vout dire li minme afwaire, adon ki l' drave si rapoite a ene croejhrecire (crucifere) (come li tchou, li golzå, li blanke moståde). Ces dinrêyes la siervèt asteure di vete-angrais, po n' nén leyî l' tere nowe et tot fjhant, apoirter ene dringuele d' azote.
Our (Lesse)
"Our", c' est eto l' no di des ôtès aiwes et viyaedjes.
Provinces di Walonreye
E Walonreye, asteure, gn a 5 provinces :
Li province est moennêye pa on govierneu d' province, ki dmeure dins l' mwaisse veye del province.
Disk' e 1995, li province do Braibant rashonnéve çou k' est asteure li Province do Roman Payis eyet l' Province do Braibant flamind.
Oûte bijhrece
Oute Bijhrece L' Oûte bijhrece u Oûte levantrece, c' est onk des deus bresses ki vont divni Aiwe d' Oûte, avou l' Oûte nonnrece.
Ele prind sourd a Bhô, sol hamtea d' Oûte, di l' ôte costé do tiene do sourd do Glin.
Après aveur raiwî Oufalijhe, ele ridjond l' Oûte nonnrece a Engroe, el plaece k' on dit "ås Deus Oûtes".
1î d' djanvî
Li prumî d' djanvî, c' est li prumî djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 364 djoûs (365 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
On fiestixh li novelan.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Ridaedje H/F
Li ridaedje si pout fé eto a pårti di JH (rapåjhter = rapâfter, çou ki mostere ki c' est li son H ki ride (et nén l' son CH u J).
Li disfondowe avou l' son F a divnou padecô li pus lådje oyowe : oufti.
On a eto pinsé a ç' ridaedje la po sacwants fornaiviaedjes etimolodjikes come po soûfe.
Manaedjmint do ridaedje H = F påzès rfondeus
Li disfondowe avou F n' est måy relîte, apus ki po "oufti", la k' elle a divnou l' pus lådje oyowe, et on mot foirt idintitaire.
Michael Schumacher
thumb|right|200px|Michael Schumacher (2010) Michael Schumacher (riwalnijhåve Mitchî Choumake, on pô come ses près-soçons diynut Choumi), c' esteut on coreu en oto d' coûsse di Formule I.
Il a skepyî li 3 d' djanvî 1969 e l' Almagne.
Cårire
L' ome a cminçî a cori e F1 e 1991. C' esteut po l' ecureye Benetton. E 1996, il a candjî po ndaler avou les Ferrari.
Il a yeu set tites di tchampion do monde. Il a wangnî 91 Grands Pris, inte did zels li ci d' Francortchamp e 1992 (si prumire victwere), 1995, 1996, 1997 2001 et 2002. C' est lu ki l' a wangnî li pus d' côps.
Si dierinne victwere fourit a Shanghai e 2006.
Il a stî 154 côps sol podiom.
E 1994, il a wangnî 13 Grands Pris sol minme såjhon.
Sourdants et pî-notes
Schumacher Schumacher
4 di djulete
Li 4 di djulete, c' est li 185inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 186inme po ls anêyes bizetes), et k' i nos dmeure co 180 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
2 d' djulete - 3 d' djulete - 5 di djulete - 6 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Noveye-dilé-Fexhe
Noveye-dilé-Fexhe (on dit eto: Noveye-el-Hesbaye, F. Noville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Fexhe-å-Hôt-Clokî li 2 d' djulete 1964.
thumb|(eglijhe)
Assesse
Assesse (fr: Assesse), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur 150px|L' eglijhe
Wancene
Wancene (fr: Wancennes) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin.
Wancene si trouve nén lon d' Djivet.
Walons del Wisconsene
thumb|Destinåcion des ebagants bedjes ezès Stats Unis Les Walons del Wisconsene, c' est des Walons k' ont-st ebagué del Walonreye (bråmint do Roman Payis, et do payis d' Djiblou), al fén do 19inme sieke, et s' astaler el Wisconsene. Il ont wårdé l' walon come lingaedje d' atôtchance disk' å cmince do 21inme sieke.
thumb|Riprindaedje di l' uzance des adjeyants thumb|Riscrijhaedje d' ene tchanson e walon a môde di l' ortografeye di l' inglès
Parfondès cåzes di l' ebagance
Cisse cåze la prume so les ôtes. Çoula provént del crexhance del djin. Metans, Bôvetchén contéve 1021 djins e 1805 eyet 1782 e 1836.
Après l' endalaedje des prumîs, c' est les letes k' il evoynut k' ecoraedje les halkineus. Inte 1854 eyet 1856, gn a des meyes di djins do Roman Payis et del Hesbaye namurwesse k' endè vont.
Avou ça ki: les cpagneyes di voyaedje e batea fwaiynut del riclame dins tos les viyaedjes, alant minme a fé lére des letes vantant l' vicåreye e l' Amerike après messe.
Prumî endalaedje
E 1852, on cinsî d' Gré-Dwecea, lomé Françwès Ptignot [François Petiniot] end eva a Anverse po ses afwaires. Dins on cafè, i voet ene afitche ki dit ki, e l' Amerike, dins l' Wisconsene (divnou estat e 1848). C' est cåzu po rén (75 francs bedjes po èn ectåre). I tuze k' avou les cwårs k' il årè tot rvindant ses 6 ectåres di tere, i s' pôreut atchter 600 ectåres el Wisconsene. I nd a stî tot efoufyî, et, tot rivnant, il a pinsé a çoula tofer. Rarivé e s' måjhone, il a conté l' novele a s' feme et a ses vijhéns, et a des soçons. On nd a berdelé tocosté les djoûs d' après. Après sacwants samwinnes, gn a yeu dijh ciinsîs ki s' ont decidé a vinde tos leus béns et-z ebaguer låvå. Diviè l' mitan do moes d' may 1853, i cwitént Anverse po Noû York.
Voyaedjes des dierins waloncåzants el Walonreye
thumb|Prumire resconte inte Raymond Riguelle et des Walons del Wisconsene Li prumî voyaedje, e 1972, il estént leus 150 a-z awè voyaedjî e l' Urope, mins el Beldjike il avént stî moennés pa ene soce flamindje (Flemish-American Friendship Association). Adon lodjî å Cok. Et n' nén sawè cåzer «bedje».
Al fén do voyaedje, il estént a Lovén, et gn aveut la on studiant di Hanrè k' els a oyou djåzer walon avou si prôpe accint del Hesbaye, Raymond Riguelle. Et atôtchî e walon Jo Mathu et s' feme Bîtresse (Beatrix) Conåd. El lzès moenner vey leu cuzén a Få-les-Tombes. Adon-pwis, aler trover l' govierneu del Province di Nameur po lzès rçure grandieuzmint divant k' i nd eralénxhe.
Royåle osmonde
Li royåle osmonde (Osmunda regalis) est ene grande fetchire del famile des osmondacêyes, ki poite ses grinnes seulmint so kékes foyes. Gn a telmint di grinnes colêyes ene a l' ôte ki l' foye ni sait s' diswalper come les foyes ki n' sont nén fertiles. Ces grinnes la sont dabôrd vetes, pwis brunixhèt avou l' timp, çou ki li dene a l' osmonde l' aparance d' esse floreye.
Elle crexhe dins les fagnes di sôre atlantike, foirt frexhes et foirt acides. Ele ni si spåde waire et ridjete todi so leye-minme, çou ki fwait, å dbout di kékes siekes, ki les fetchires setcheyes tos ls ans, fijhèt des touradons assez hôts.
Sipårdaedje
On l' ritrouve ene miete tot avå e l' Urope, l' Azeye eyet l' Amerike bijhrece.
Mins el Walonreye, li "royåle osmonde" est des pus råles. On nel trouve ki sol site del Croes-Schaye, dilé Djedene. Les touradons s' î elevèt di 80 cm a on mete, et li fetchire leye-minme fijhant on bon mete, on si rind conte do spectåke k' ele riprezinte.
Henri Van Cutsem
thumb|100px|left|Hinri Van Cutsem thumb|Tchabårêyes thumb|Dicåçtaedje da Van Cutsem po [[Lisa Chastelet]]
Henri Van Cutsem a skepyî li 8 d' awousse 1884 a Montniye-so-Sambe, et mori li 12 d' avri 1958 a Tchålerwè. C' esteut on scrijheu e walon.
Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron. Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole, pu directeur d' ene sicole prumaire a Tchålerwè. I scrijheut eto des pîces di teyåte e francès, k' i poleut ratourner e walon (Natole, 1916).
Cårire come waloneu
Il a cmincî pa scrire des rvuwes di teyåte : "Tot Montneye pasrè" (Tout Mont'gnè pass'ra) (1914).
E 1923, il a-st enondé ene rivuwe e walon, li Hoûlåd d' Tchålerwè.
Il a eto scrît des pårlaedjes di tchanson (El tchant d' Montneye), et des pîces di teyåte (Escrocreye å mariaedje, pîce po rire e troes akes). Li pus rlomêye serè «Tintin» (1930).
Après, i s' mete al powezeye, et c' est «Tchabaréyes» (1925, replaidî e 1936), pu "Clairs di lune" (Clérs di leune) (1941), la k' gn a eto des sovnances e prôzes.
Si mwaisse ouve dimorrè si roman "Mamjhele Chôze" (Mam'zèle Chôze) (1950).
E 1949, il enonde avou Félicien Barry li moetî «El Bourdon». C' est lu ki scrît l' atacaedje (e francès).
Walons del Wisconsene
Voyaedjes di waloncåzants e l' Wisconsene
Ci-ci adjinçna on prumî voyaedje di 250 Walons eviè l' Wisconsin e 1975.
Henri Van Cutsem
Cårire come waloneu
Van Cutsem ni sinéve nén ses lives e walon.
Walons del Wisconsene
Voyaedjes di waloncåzants e l' Wisconsene
Diviè 2000, Zavî Istasse ala filmer låvå et fé s' fime so les Walons-cåzants del Wisconsene.
Henri Van Cutsem
Hårdêyes difoûtrinnes
Van Cutsem Van Cutsem Van Cutsem
Walons del Wisconsene
Voyaedjes di waloncåzants e l' Wisconsene
Yves Paquet î ala eto e 2001. Adon-pwis, eredjistrer les cwate emissions «Del poude di vî tchinisse» (so Canalzoom).
Li dierin voyaedje fourit e moes d' setimbe 2013, adjinçné pa Raymond Riguelle, avou Chantal Denis et Joëlle Spierkel.
Agrès istorike
Li walon s' a wårdé divins en kiminålté k' a cwité l' Walonreye inte 1880 et 1900. C' est ene preuve ki les djins d' avår ci eployént a 90 åcint li walon come lingaedje d' atôtchance di tos les djoûs disk' al fén do 19inme sieke. Sacwant istoryins, disk' ås anêye 1990, volént ki tos les Walons åyénxhe adopté "spontanêymint" l' francès dispu divant 1500.
Accints
C' est aprume l' accint do Roman Payis.
Ortografeye
Les Walons del Wisconsene dijhnut leu lingaedje impossibe a scrire. Les cis k' ont sayî, come Alfred Vondertie, ni rashît nén si scrijhaedje sol fonetike u l' ortografeye francesse (come li sistinme Feller, boutans). Çoula dene des scrijhas foirt ewaerants.
Agrès foclorike
Sacwants piceures des amuzmints do 18inme sieke ont stî rtrovés låvå, come li danse del poûssire,
Les viyès danses walones ont stî radaptêyes, et divni les cwårêyès danses (sôre di cwadrile, mins avou djusse 4 copes).
Sourdant
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Estats Unis Categoreye:Ebagance
30 d' octôbe
Li 30 d' octôbe, c' est li 303inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 304inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 62 djoûs po-z avni a coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Categoreye:Date
Påye (viyaedje)
Påye (la-minme Pauye, F. Pailhe), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Clavir, el province di Lidje.
Panzerfaust
Categoreye:Åres di guere Categoreye:Guere di 1940-1945
Li Panzerfaust (pougn blindé ou pougn [siconte les] tanks en almand) a stî ene åre siconte les tanks, bon martchî, fabrikêye pås Almands viè l' fén del deujhinme guere daegnrece. C' esteut on lance-grenåde, fwait d' on lanceu k' esteut tapé djus après uzaedje, ki vneut tcherdjî avou ene rokete (ça fwait ki c' est ene åre sins rtour, al diferince d' on canon).
En almand li mot Panzerfaust, est eployî po tos les lance-grenådes fwaits sol minme sistinme; eto l' årmêye almande a lomé todi Panzerfaust 3 des lance-grenådes k' ele a fabriké dins les anêyes 1970.
Li diswalpaedje do Panzerfaust a-st ataké e 1942, a pårti d' on prototipe lomé Faustpatrone (cartoutche di pougn, en almand), eyet cmincî a-z esse prodût e 1943. Il esteut assez ledjir (5-10 kg seulmint) eyet ptit, avou l' lanceu k' esteut ene buze d' acî d' a pô près on mete et di 4-6 cm di diyamete. Ataetchî sol dizeur del buze i gn aveut ene simpe lugnete erî eyet ene clitchete; i n' aveut pont d' lugnete di dvant, li boird del grenåde esteut eployî el plaece. Å dvins del buze, i gn aveut ene pitite tchedje di poure a canon po fé l' evoyaedje del grenåde. Sol divant del buze, li grenåde, di 15 cm di diyamete eyet pezant 3 kg, avou ene cawe di bwès emantcheye dins l' buze; li grenåde aveut 800 grames di tchedje esplôzive, ki poleut moussî disk' a 17 cm d' acî.
Li grenåde esteut sovint saetcheye avou l' buze do Panzerfaust pa dzo l' axhele, li saetcheu d' coûtchî. I gn aveut sovint, sicrît e grandès rodjès letes, sol dizeur del buze, viè l' dibout en erî, les mots «''Achtung! Feuerstrahl!» (Asteme! Feu d' rokete!''), çoula po-z advierti les sôdårds k' å moumint d' evoyî l' grenåde, on feu d' fuzêye vént å cou del buze, po zels prinde asteme di s' nén broûler. Après aveur saetchî l' tchedje, li lanceu (li buze) esteut tapêye djus, ça fwait k' il a stî l' prumire åre anti-tank a taper après uzaedje.