cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Betchete ra-
Betchete ra- di racrapotaedje
Ciddé eto, gn a d' l' adire inte li viebe avu ra- et l' minme viebe avou ri-
Betchete ra- di rindaedje
C' est tos viebes del cwatrinme troke (raclairi = rinde pus clair) Li sinse est "rinde grand", "rinde pitit", mins i gn a nén sovint on viebe avou l' simpe betchete a- (come alårdji, aclairi, adoûci).
betchete ra- di bén fjhaedje
Ele n' a nou parint simpe avou l' betchete a- mins pout aveur on parint avou l' betchete ri- (raletchî & riletchî).
betchete ra- di grand ricminçaedje
Ele eployeye dins ene fråze mouwrece, la kel dijheu est hode u sbaré di ci racminçaedje la.
Ele pout co esse ralongueye avou l' betchete raca-.
Sustantifs
Sacwants polnut esse eployîs å singulî (ratoû, ratayon), mins des ôtes sont todi pluriyals (rassiekes, razans, razanêyes).
Les mots ådzeu polnut esse riwaitî come des djivions, la k' on lzès va trover dins les motîs walons. N a eto des skepiaedjes espontanés, ki n' divrént nén esse riwaitîs come des djivions.
Betchete a- a pårt dins des accints do walon k' i gn a
Sol Basse Årdene et l' pårteye nonnrece do Walon do Coûtchant, li betchete ra- est l' disfondowe del betchete re-
Sourdants & pî-notes
ra
Georges Ghys
Georges Ghys, c' est on scrijheu e walon do payis d' Lidje.
Il a scrît des tecses di prôze dins sacwantès gazetes e walon come "Nosse lingaedje" et "Djåzans walon".
Sudjets
Il ataca pa scrire des sovnances.
Pu s' mete a aboirder diferins sudjets, inte di zels li politike (vôtaedjes e l' Amerike, el France; herlemes inte pårtis el Beldjike).
Il a ossu bråmint scrît so les nos d' famile et les nos d' plaeces.
Corwaitaedje di ses ouves
Si motlî est ritche.
Hårdêye difoûtrinne
Ghys
Sint-bwès
I florixh e moes d' måss avri. Après, i dene des rodjes poes.
Li schoice et les poes sont-st eployîs come yebe ås maladeyes.
No e sincieus latén : Daphne gnidium.
Famile : timleyacêyes
Uzaedje do sint-bwès
thumb|les poes
On rascod li schoice e moes d' octôbe. On pout fé des eplåsses avou, conte les djetes, et conte les roumatisses. On l' pout fé do té avou et l' boere po purdjî.
Il est eto eployî pås årtisses po purdjî les biesses.
On s' è sieve eto po touwer les rats.
Li sint-bwès pout divni on pwezon si on l' prind a trop foite dôze.
Almagne
Inte 1945 eyet 1989, il a stî côpé a deus l' Almagne coûtchantrece (RFA, BRD) et l' Almagne levantrece (RDA, DDR)
Inte si skepiance et 1919, l' Almagne a contnou on boket del Walonreye, li Walonreye prûssyinne. Mins, e 1919, l' Walonreye a rprins eto des cantons tîxhon-cåzants d' l' Almagne, les Redîmés Payis.
Istwere
L' Almagne a fwait,ene après l'ôte troes gueres avou l' France :
Al tchvå sol 19inme et l' 20inme sieke, Bismarck va mete en alaedje ene politike linwistike di rtîxhondijhaedje di l' Almagne, li Kulturkampf.
di l' Almagne d' après 1871
* Categoreye:Payis
Maca
On maca, c' est ene usteye des foidjes did dinltins.
Rotaedje
C' est on nouzome mårtea emantchî å dbout d' ene tronce di tchinne. Il est metou so èn aessi piké lon do mårtea po fé balance.
Li mouvmint lyi est dné pa ene rowe avou sacwants acrins u aiyretes. Les acrins fijhèt monter l' bå avou l' mårtea å dbout, pus l' mårtea rtchait so l' eglume, pu rmonter avou l' aiyrete d' après.
Li dbout do bwès la k' les acrins frotèt est feré. I n' bodje waire, mins, a l' ôte coron, li mårtea bodje troes cwate côps dpus, pask' el bwès fwait ofice di djîsse.
Casrole
Categoreye:Måjhon et manaedje
vignette|Ene casrole avou ene seule pougnêye. Ene casrole, c' est ene sacwè ronde mins avou on trô po mete l' amagnî didins.
Li Sårt-dilé-Spå
Li Sårt dilé Spå (la-minme: e Sârt, F. Sart-lez-Spa), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djalhé, el province di Lidje. Po l' etimolodjeye, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Aiwe Qu'Appelle
Si no vént d' on floriconte indyin, d' èn Indyin ki rivneut del tchesse et k' etinda ene vwès. I responda e s' lingaedje : kâ-têpwêt? ki vout dire : "Kî çki houke ?". Mins nolu n' responda, ca c' esteut on spér ki cåzéve.
Grinnveye
Grinnveye (prononcîz Grin.n'vèy, F. Grandville, Ny Nederliek (Basse-Ôleye), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Oreye.
Aiwe Qu'Appelle
Les Inglès li rlomît "Calling River", pu les Francès la rivière Qu(i) Appelle (l' aiwe ki houke, l' aiwe k' apele).
Grinnveye
"Grinnveye" a dné on no d' famile.
Aiwe Qu'Appelle
Ci floriconte la a stî rarindjî e walon pa Djule Pirot, k' aveut-st ebagué avår la.
Grinnveye
Djeyografeye.
Grinnveye est metowe so l' Aiwe di Djer dizo Ôleye, did la l' etimolodjeye di s' no, ttossu bén e walon k' e flamind.
Aiwe Qu'Appelle
Il a eto stî arindjî a môde d' operå pa Frank Thorolfson e 1955.
Grinnveye
Istwere
Grinnveye, c' est on boket d' l' ancyinne Conteye di Lô.
Catalan (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > occitano-catalan > catalan
Grinnveye
e walon
Grinnveye, c' est l' djuzrinne veye, li veye do dzo, Ôleye estant li sovrinne veye (veye do dzeu). Mins li payis est plat come ene vôte : c' esteut adon ådzeu et ådzo dins l' schålance del Moyinådje. Li DJ a divnou G pa picårdijhaedje.
Catalan (lingaedje)
vignette|357x357px|Mape del sitindêye do catalan Li catalan (català) est on lingaedje roman djåzé pa 8-9 miyons d' djins sol boird del Mîtrinne Mer des deus costés del tchinne des Pirenêyes; dins çou k' on lome les Payis Catalans: dins les cminåltés otonomes espagnoles di Valince, Catalogne eyet des Iyes Baleyares, wice ki l' lingaedje est oficir avou l' castiyan et cåzé pa 70 a 95 å cint des dmorants; el Principåté d' Andore, wice ki c' est l' lingaedje oficir; el Catalogne Nôr (Rossiyon), el France, eyet dins l' veye d' Alguer el Sardegne, ki fourit peuplêye d' abagants catalans; eyet dins li Franja de Ponent el cminålté otonome d' Aragon e l' Espagne, wice ki l' lingaedje n' a pont d' sitatut rconoxhou.
Grinnveye
e flamind
li no flamind, Nederliek (Basse-Ôleye), a eto l' addjectif neder (djuzrin).
Catalan (lingaedje)
Li catalan (català) est, avou l' occitan, on mimbe del famile occitano-catalane, ene des pus viyès familes di lingaedjes romans avou l' galo-roman. Å cmince li catalan eyet l' occitan n' fijhèt k' on seu lingaedje, çou ki fwait k' on dit ossu bén «vî catalan» ki «vî occitan» po lomer ci vî lingaedje la. Catalan ey occitan sont co asteure foirt près l' onk di l' ôte.
Grinnveye
e francès
li no francès, Granville est on forcoridjaedje walon-francès IN.N => ANTE, a pårti di l' accint do pårler walon coinrece do payis d' Oreye° (metans: W. five linne = F. fièvre lente ); did la: grin.n => grante, grande.
Catalan (lingaedje)
Côde ISO: ca.
Raprindaedje do catalan
Il a cmincî — e stoumeligne - do tins da Franco, dins les scoles.
Vey eto
Årtikes a vey avou l' Catalogne ou l' catalan:
Sourdants
Categoreye:Lingaedjes *
Islam
L' islam ou rlidjon muzulmande, c' est ene des troes grandès rlidjons monoteyisses avou l' crustinnisse eyet l' djudayisse.
Onk ki shût l' islam si lome "muzulman(de)" u "moslimî" ("moslimresse"). On djheut eto "mawoumetan" mins c' est on vî mot, ene miete veyou do mwais costé.
L' islam est rashiou so l' Alcoran eyet les dijhaedjes sol veye do Profete (hadith). L' Alcoran est rwaitî come åyant stî dicté, en arabe, på Bon Diu a Mawoumet.
L' islam, come rilidjon, est diferinne di l' islamisse, la kel rididjon muzulmande est maxheye a del politike.
Mwaissès creyances
L' islam est rashiou so 5 mwaissès atuzes, lomés "les pilés d' l' islam :
Sipårdaedje di l' islam
So on sieke (635-735), li rlidjon muzulmande si va spåde e troes continints, pal voye del conkete arabe.
L' islam a avancî eto pal voye des cofrereyes rilidjeuses. Metans, å Senegal, pal cene des Tidjanes.
C' est, ouy, li rlidjon d' on gros miyård di djins.
Fiesses e l' islam
E l' islam, gn a 3 djamas.
L' islam el Beldjike
El Beldjike, gn åreut di 400.000 a 600.000 muzulman(de)s. Ladvins, di 5.000 a 50.000 "vîs" Bedjes kiviersîs a l' islam.
Sourdants
* Categoreye:Rilidjons
Solwåster (Sårt-dilé-Spå)
categoreye:diyalectolodjeye walone Solwåster, c' est on hamtea do Sårt-dilé-Spå.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Accint walon d' Solwåster
L' accint d' Solwåster est foirt rishonnant å ci d' Vervî.
Tolminme, n a sacwants ponts tipikes do pårler di ci hamtea la:
Les mots ki n' si trovèt k' e walon d' Solwåster sont markés dins l' Motî d' Vervî.
Noer Boton (gazete)
thumb|Coviete do prumî limero Li Noer Boton (ki si scrijheut Nwêr Boton), c' esteut ene gazete e walon askepieye e 1971 pal Coirporåcion des Romans Scrijheus avou l' aidance des Relîs Namurwès.
Ele s' a djoké e 1983, å limero 116, ey esse replaeceye på Såverdea.
Elle a raviké e 2023, avou come tite «Lë Noer Boton», a môde di troemoetî, après l' «moirt» do «Sauvèrdia» e 2022.
thumb|3 limeros
Esplikêye do tite
Li no vént d' ene pûnicion des mwaisses di scole po les efants ki djåzént e walon.
Come ça sôrtixheut e noer et blanc, gn aveut on gros noer boton avou cwate trôs so on fond djaene-cocu.
Scrijheus do prumî limero
Li prumî limero, c' est tos arimés, apus ki l' dierin tecse da «Tèladi» (ki shonne awè stî rprins do Bourdon). Tos les tecses sont ratournés e francès.
Scrijheus do novea Noer Boton
Li novea Noer Boton (2023) est eplaidî pa Jean Hamblenne. Li mwaisse sicrijheu, c' est Djåke Desmet.
Replaidaedje des tecses
Jean-Jacques Gaziaux a eto bråmint poujhî dins les scrijhaedjes do Noer Boton po relére les bokets di ses deus antolodjeyes a tinmes :
Sourdants
Noer Boton
Djeve
Djeve (pron. Djêve, F. Gesves), c' est ene rebanêye comene del Walonreye.
Ele a dné s' no a ene ronde plate et spesse pire po moure li grin.
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Dimegne
Li dimegne est l' no do setinme djoû del samwinne, li prumî po les Djwifs, l' Eglijhe crustinne et les muzulmans.
Etimolodjeye
Li mot dimegne vént do latén d' eglijhe dominicus dies ki vout dire "li djoû do Signeur" (do Bon Diu). Les crustins l' lomnut insi la k' c' est l' djoû do ravicaedje do Crisse, sapinse li doke crustin.
Lomaedje ezès ôtès langues
C' est ci mot la vnant do latén d' eglijhe k' on rtrouve dins cåzu tos les lingaedjes romans. Dins les lingaedjes tîxhons li djoû est purade lomé "djoû do solea", ou "djoû di Sunne/Sunna" (li diu ou l' deyesse do solea dins l' mitolodjeye tîxhone).
E djaponès on l' lome eto "djoû do solea" (日曜日, nichiyōbi), et pareymint e chinwès (星期日 u 週日)
Categoreye:Cronolodjeye
Alexis Bastin
thumb Alexis Bastin, c' esteut-st on scrijheu e walon do payis d' Vervî.
Il a skepyî a Solwåster li 16 di djanvî 1894.
Il a moussî el SLLW e 1945.
Di s' mestî, il esteut directeur d' èn ovroe d' linne (La Lainière de l'Est).
Biyografeye
A studyî a Dolhin, pu al sicole normåle di Vervî.
Il a yeu ene medaye al guere di 14.
Ouve pol walon
Il a cmincî a scrire e walon e 1944, des pîces di teyåte, pu des arimés; et sacwantès prôzes.
End a rashonné sacwants dins «Foyes di tchinne et Fleurs di brouyire» (Fâyes du Tchêne èt Fleûrs du Brouwîre), eplaidî e 1950.
Sourdants
Bastin, Alexis
Rabat (vinte)
Categoreye:economeye On rabat u vinte olandesse, c' est ene sôre di vinte publike, la on mete a pris å dzeu del valeur del sacwè, et on criyeu dischind a fwait, disk' a tant k' èn atchteu l' côpaxhe.
Bolan
Bolan (la-minme prononcî Bolâ, F. Bolland), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Heve, el province di Lidje.
Rabat (vinte)
Insi, en on rabat, gn a k' ene djin k' a dit dsu l' sacwè a vinde. Li pris d' vindaedje, c' est l' pus bas pris k' a stî anoncî. Come di djusse, cwand l' pris dischind aviè l' boune valeur del sacwè, les atchteus sont strindous, ca gn a k' onk ki va poleur djåzer. Gn a nouk ki pôrè forbate.
Bolan
Djeyografeye
viyaedje raiwé pal Berwinne
Rabat (vinte)
El Walonreye, on fjheut sovint sovint on rabat po tchoezi ene sakî k' aléve pårti les manêyes (pårts di bwès d' tchåfaedje).
Li rabat, c' est l' contråve del håsse.
Li mot "rabat" a eto des ôtes sinses.
Tchén
Li tchén (u  u /ʧɛ̃/), c' est ene biesse ås tetes, magneuse di tchå, k' a stî aclevêye dispu lontins.
Canis lupus familiaris
tchinidîs.
Motlî
Li frumele si lome ene lexhe (eto, ene tchene). Les djonnes des tchinots u biesmint, des djonnes di tchén.
On tchén ki n' a pont d' mwaisse est lomé on "tchén d' corote".
Discrijhaedje
thumb|Rimetaedje des passêyes d' on tchén (1) ås cenes d' on rnåd (2) Pout esse ricnoxhou pa ses passêyes, diferinnes des cenes d' on rnåd.
Ovraedje et siervaedje
Li tchén sieve po wårder les måjhons, les biesses (tchén d' bierdjî, tchén d' vatche) u come kipagneye des djins.
I pout eto saetchî des atelêyes (tchén d' tcherete, tchén di sclide).
Dins sacwants payis come li Chine u Corêye nonnrece, on l' acleve po s' tchå.
Mopliyaedje
Li lexhe va a tchén deus côps so l' an. Adon, gn a ene miete di sonk ki sûne di s' nateure. Ele dimeure e tcholeur ene cwinzinne di djoûs, mins gn a k' les dierins ût djoûs la k' elle acceptêye li måye. Ele dimeure prindåve tote cisse termene la. Dabôrd, ele pout esse plinne di deus u troes måyes diferins.
Ele va 62 djoûs.
Cwand ele fwait les djonnes, on dit k' ele tchintêye. Si elle a yeu ene peclêye di tchinots, on dit, dins l' lingaedje corant k' elle a racatchinté.
Kitchinaedje des tchéns
Les tchéns d' tcherete estént sovint må sognîs, po çou k' i travayént.
Les tchéns d' corote estént sovint kitchinés des efants. On lzî emantchive des tchesse-cawe. Udonbén, les neyî pol plaijhi.
Dins bråmint des payis, i dvèt esse apicîs des tchampetes et epweznés.
Motlî walon des tchéns
Loukîz todi a : J.J. Gaziaux, Des gens et des bêtes, p. 263-267.
Categoreye:Biesses ås tetes * Categoreye:Aclevåvès biesses
Ágreda
Ágreda, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Agreda
Kik-bocsigne djaponès
thumb|right|150px|Kick-boxing avou apougnaedje eyet [[côp di djno.]]
Ci sereut li birman Maung Gyi, on kick-bocseu ki l' åreut edvinté. Maung Gyi veut stî scolé e l' Birmaneye dilé des esperts do bando. Il aveut eto stî aprindisse dilé li tchampion do karaté, Gogen Yamaguchi, lomé "Li tchèt". E 1958, Maug Gyi ala lûter å Djapon, tot candjant s' no a tchaeke côp eyet fé cnoxhe li bocse birmåne oudonbén lethwei a l’ ocåzion des tournwès d' kik-bocsigne djaponès.
Coutcouloudjoû (gazete)
thumb|Li cok do Cout´ Coutcouloudjoû (k' on rascourtixheut voltî insi: li Cout´), c' esteut ene pitite gazete tot e walon k' a rexhou inte 1996 eyet 2009. Li dierin limero, ci fourit li 149.
Kik-bocsigne djaponès
Po des ôtes, li kik-bocsigne djaponès åreut stî edventé, après les djeus olimpikes di 1964, pa l' adjinçneu d' lûtes Osamu Noguchi, po lomer ene modêye djaponesse do Muay thai.
Daphne mezereum
thumb| Daphné mezereum (Joli-bois)
Kik-bocsigne djaponès
Cwand il a stî e voyaedje d’ estudes dins les payis do sud-ess aziyatike i s’ inspira di çou k’ i veyeut so les rignes taylandès. Pô d' tins après, gråces a l’ enfoufiaedje da Kenji Kurosaki, shuveu do Kyokushinkai (sôre di Karaté ki permete les contaks), askepyive li Kick-boxing djaponès (ene bocse wice li réglumint permete di fraper a côps d' pî, di pougn, di djno eyet di keute, agréminté di kékes tapaedje djus di Judo). Noguchi cwirt on no amerikin po cisse novele dicipline, ki soeye åjhey a rmimbrer, eyet adon c' esteut eto succès do Kick-boxing. Après aveur creyé s' prôpe estîle di toursixhaedje, Kenji Kurosaki meta-st e plaece on nouzome camp d’ etrinnmint, e 1969, li Méjiro-Gym di Tokyo. Ci dierin divénrè li pionî do Kick-boxing des anêyes 1970. Il ourit come eleves des praticants rlomés come Akio Fujihira, Toshio Tabata, Yoshiji Soéno, li Francès Patrick Brizon, li Holandès Jan Plas (rlomé etrinneu holandès) eyet li clapant Toshio Fujiwara (ledjinde do Kick-boxing djaponès, avou 129 victweres). Sol tins des prumirès anêyes, les kick-bocseus djaponès vnént directumint do Kyokushinkai.
Daphne mezereum
Daphne mezereum L.  F.: Daphné morillon, del famije des dafnoyidîs, do no d' ene ninfe veyowe voltî pa Apollon et k' a stî candjeye a lawri.
Coutcouloudjoû (gazete)
Discrijhaedje
Al fén, ele moussive foû tos les troes moes. Divant, ele rexheut foû tos les moes, pu tos les deus moes.
Kik-bocsigne djaponès
El fôme di Kick-boxing li pus mediyatike do monde est l' cene pratikêye a l’ ocåzion do rlomé tournwè do "K1" ki reyunit les meyeus cbatants del planete. Vocial Kazuyoshi Ishii, fondateu d' on stîle di karaté k' il a-st edvinté. Pårticulirmint, ces rîles di kick-boxing apelêyes "K1 rules" oudonbén "oriental rules" ont stî edictêyes å Djapon par des karatekas.
Daphne mezereum
Comon a råle dins l' Årdene.
Kik-bocsigne djaponès
Sourdants
Categoreye:Spôrts di toursixhaedje
Coutcouloudjoû (gazete)
Discrijhaedje
Coutcouloudjoû c' est l' mot-brut do cok e walon, et ç' a stî rprins come tite del gazete del Soce des Rcåzeus d' Walon, metowe so pî pa Lucyin Mahin e 1996 a Transene, et k' a fwait dijh ans å lon ses raploûs a Bietris, poy a Bive.
Daphne mezereum
Uzaedjes
Foyes et fruts: emetikes et purgatifs. Decoråcion des parks. Les fruts dinèt ene coleur rodje pol pinteure et el Sibereye, on l' eployive come fard po les mashales.
Kik-bocsigne djaponès
Sourdants
Kickboxing
Håsse (vinte)
thumb|ene håsse ezès Stats-Unis (Ohio, 2004) thumb|vinte di veas al håsse Ene håsse (on dit eto : ene passêye, ene vindicion u ene vinte), c' est ene seyance publike, la k' on vind des sacwès, sovint dvant notåre, tot cminçant pa on bas pris. C' est ene manire di vinde k' on rescontere totavå.
Coutcouloudjoû (gazete)
Discrijhaedje
Bén kel gazete seuxhe ricnoxhowe pal Cominålté Walonreye-Brussele, ki lyi alowe kékès çanses tos ls ans, li Cout' a todi dmoré indepindant et foû del politike.
Smu
thumb|L' eglijhe di Smu Smu (F. Smuid), c' est ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libin.
Coutcouloudjoû (gazete)
Discrijhaedje
Si mwaisse såme, c' est di spåde li walon et mostrer åzès djins ki c' est on vicant lingaedje, ki pout cåzer di ttafwait, et di bouter po dner å walon, avou l' gåmès et l' picård dins leus cwéns, li plaece ki lzî rvént el Walonreye.
Håsse (vinte)
Sôres di håsses
On frè eto ene håsse cwand ene sakî est saizeye.
Smu
No di des plaeces di Smu
thumb|Li cou d' l' eglijhe
Håsse (vinte)
Sôres di håsses
Gn a eto des håsses cwand on vindeu vout aveur li meyeu pris ki s' pout d' ene sacwè d' valeur come les ouves d' årt. C' est des societés d' håsse ki s' end ocupèt, come Sothby a Londe.
Coutcouloudjoû (gazete)
Discrijhaedje
C' est ene gazete sins mirlifitche, ki rexhe so cogne A6 (ene dimeye pådje A4). Elle est imprimêye pa fotocopiaedje, et raloyeye d' ene agrape å mitan. Li emantchaedje eyet l' fotocompôzaedje sont fwaits pa Pire Otjacques eyet Louwis Baidjot. C' est l' Louwis ki monte li gazete, eyet l' evoyî. Li Cout´ est saetchî a 150 egzimplaires.
Smu
No di des plaeces di Smu
Klepper, Catherine, Toponymie de Smuid et de Transinne, memwere ULB, 1997.
Coutcouloudjoû (gazete)
Tecses eplaidîs dins l' Cout´
Å rvier di bråmint des rvuwes e walon, Coutcoulondjoû eplaide totès sôres di tecses, ossu bén les belès letes ki del prôze nén racontrece. Mins gn a bråmint dipus d' prôze ki d' powezeye (li contråve di des rvuwes come "El Bourdon" u "La Wallonne", metans.
Smu
Tuzance walone
Fåves ki metèt el sinne les Leus di Smu.
Håsse (vinte)
Sôres di håsses
Dispu l' arivêye del Daegntoele gn a eto des håsses u passêyes éndjolikes.
Coutcouloudjoû (gazete)
Tecses eplaidîs dins l' Cout´
Dins les scrijhaedjes a môde di gazete, on cåze ostant d' actouwalité, flåwes ki di syince u d' foclore u d' istwere
Håsse (vinte)
Sôres di håsses
Les passêyes do djoû des åmes, c' est ene uzance del Walonreye la k' on vind vinde des sacwès di s' corti po payî des messes po les moirts.
Coutcouloudjoû (gazete)
Tecses eplaidîs dins l' Cout´
Dins les belès letes, gn a des ledjindes, des contes, et, come di djusse, sacwants powinmes.
Håsse (vinte)
Moennaedje d' ene håsse
Dins ene håsse, li criyeu anonce li metaedje a pris. Po les sacwès d' valeur, ci pris la a stî aviré pa on comissaire-préjheu.
Coutcouloudjoû (gazete)
Tecses eplaidîs dins l' Cout´
Gn a ossu, di tinzintins, des tecses rilidjeus, come des priyires.
Håsse (vinte)
Moennaedje d' ene håsse
Li ci ki vout atchter creye on pus hôt pris. On dit k' i dit dsu u k' i forbate u sorbate.
Coutcouloudjoû (gazete)
Tecses eplaidîs dins l' Cout´
Tenawete, gn a do diccionairaedje, des spots, des lçon d' croejhete walone.
Håsse (vinte)
Moennaedje d' ene håsse
Li sacwè a vinde va å ci k' a dit l' dierin. Adon, li cler do notåre bouxhe on côp d' mårtea sol tåve, et dire "Addjudjî !".
Coutcouloudjoû (gazete)
Tecses eplaidîs dins l' Cout´
Gn a eto ene coirnêye avou les noveles, aprume les teyåtes el Province do Lussimbork, les lives e walon, et on prezintaedje e walon di kékes ôtes gazetes e walon.
Håsse (vinte)
Racsegnes e walon
Categoreye:Economeye
Coutcouloudjoû (gazete)
Istwere del gazete
Li l° 1, c' est 4 pådjes A4, ki rprindèt des tecses et des sayes da Lucyin Mahin, emey zeles, pol Rantoele. I mousse foû e moes d' awousse 1995. L' ekipe di redaccion, Pierre Otjacques et Louis Baijot, est ddja la. On-z anonce li prumî raploû del Soce des rcåzeus d' walon a Bietris, ki serè li screne del rivuwe.
Difoûtrinnes hårdêyes
Coutcouloudjou
Arancón
301px|right
Categoreye:Castile et Leyone
Rilomés romantîs
Categoreye:Rilomêyès djins Romantîs Pådje des grands scrijheus d' romans (tos lingaedjes, tos payis).
Djeve (viyaedje)
Djeve (pron. Djêve, F. Gesves), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tuzance walone
Jules Pirot, on rlomé scrijheu e walon î skepia e 1877.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Disclonaedje
Categoreye:maladeyes des bovrins thumb|vatche (veyowe do drî) avou on clon djus, a hintche Li disclonaedje, c' est cwand ene vatche a on clon djus, eneviè l' ôte.
On dit kel vatche est disclonêye u dispotlêye u dishantchêye u discronjhlêye.
Li disclonaedje respond a on ridaedje-evoye del makete do femur foû do pot del hantche.
Li makete di l' oxhea del coxhe pout schiper evoye ådzeu (et padvant) li djontere del hantche, ubén ådzo et padrî. Les ôtes ridaedjes-foû (ådzo et padvant, ådzeu et padrî) sont pus råles.
Les vatches k' ont cisse maladeye la ont on clon bråmint pus bas k' l' ôte, mins ele polèt co roter. Ele polnut viker avou ci dfåt la, s' ele ni sont nén trop pezantes.
Gn a nou åjhey médiaedje a ç' maladeye la.
Li disclonaedje des vatches respond å dismetaedje del hantche ås djins.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "discloné", dispotlé" et discronjhlé.
Djivêye di pîces di teyåte e walon
* *
Pordjet d' ene djivêye di pîces di teyåte e walon
La Losilla
La Losilla, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Djivêye di pîces di teyåte e walon
N a eto cial les operås et operetes et les pîces radiofonikes.
La Losilla
Categoreye:Castile et Leyone
Djivêye di pîces di teyåte e walon
Loukîz eto :
Bounî (toponimeye)
categoreye:toponimeye Pådje do mot "bounî" et ses parints el toponimeye del Walonreye
On rtrouve li mot bounî dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.
Ucîmont
Po l' etimolodjeuye et les vîs scrijhas, loukî e splitchant motî.
Matîssalé
Il a morou å Deludje.
C' esteut l' grand-pere da Noyé.
Pî-note
Categoreye:Bibe Categoreye:antroponimeye
Tournisse
Li tournisse, c' est ene sinsåcion ki totafait toûne åtoû d' vos.
Cåze do tournisse
Li tournisse vént do cervea u do cervulea, u del divintrinne oraye.
Li tournisse n' est nén l' minme ki les sdårnions, ki vnèt purade do baxhaedje del tinsion do sonk dins l' tiesse.
Categoreye:Medcene
Amrene
Categoreye:Hamteas del Walonreye thumb|tchapele d’ Amrene Amrene (Fr. Hamerenne), c’ est on hamtea d’ Rotchfoirt.
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene tchapele.
Po des racsegnes linwistikes so Amrene, alez s' vey e splitchant motî.
No di des plaeces d’ Amrene
thumb|Les cortis
Poyete a tofer råjhon (teyåte)
Poyete a tofer råjhon (Poyète a tofèr rêzon), c' est ene comedeye e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2019 å Triyanon d' Lidje.
Sourdant
Pere
Fiesse des mames
Li fiesse des mames, c' est li deujhinme dimegne do moes d' may, la k' on bistoke les mames.
Province do Kivou Nonnrece
thumb|200px|right|Province do Kivou Nonnrece Li Province do Kivou Nonnrece, c' est ene nouve province a levant del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Boukavou.
Elle a-st ene sitindêye di 65.070 km² po 5.505.348 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Kivou Bijhrece, Tanganyika, eyet Maniema, eyet on frontire avou li Bouroundi.
Li lingaedje del province est li Suwahili.
Mai-Ndombe
Dipårtumint des Årdenes
thumb|Eplaeçmint dins l' France El dipårtumint des Årdenes (e Walonreye, on dit les Årdenes francesses), c' est on dipårtumint d' France, djusse astok del Walonreye. C' est on boket del redjon "Tchampagne-Årdenes".
Mwaisse veye : Tchårluveye-Måjhire, lomêye eto, tot biesmint "li veye" (on va al vile).
L' Årdene (todi å singulî e walon), c' est, aprume, ene redjon naturele del Walonreye.
Lingaedjes do payis
Tot li dzeu do dipårtumint a stî studyî pa Tchåle Bruneau k' a bén mostré les limodjes inte troes des cwate lingaedjes do payis.
Li live da A. Vauchelet "Tous les patois des Ardennes", eplaidî e 1939, riprind des mots di tos les lingaedjes do dipårtumint.
Istwere
Batreyes di Sdan, tins del guere di 1870.
Sourdants
<References/>
Categoreye:France Categoreye:Årdene Categoreye:Limodjes del Walonreye
Passêye do djoû des åmes
Li passêyes do djoû des åmes, c' est ene viye uzance del Walonreye la k' on vént, å djoû des åmes, vinde des sacwès di s' corti po payî des messes po les moirts ki n' ont pupont d' famile.
Vicansté
E 2006, gn aveut co ene passêye do djoû des åmes a Annvoye et a Soûmwè.
A Soûmwè, l’ uzance deure sins aresse dispu dipus d’ 100 ans.
A Annvoye, l' uzance a rprins lanawaire, après awè aresté sacwants anêyes.
Li cene di Soûmwè a sî filmêye diviè 2003 en ene emission Kè diss.
A Soûmwè, e 2013, gn a yeu 25 atchteus, k’ ont dit so 117 lots metous po vinde. Li passêye a rapoirté 675 €. A Annvoye, elle rapoirta 200 € (todi e 2013).
Date
A Annvoye, c’ est li djoû des åmes, come li vout l’ alaedje.
A Soûmwè, c’ est l’ dimegne ki shût l’ Tossint. L’ uzance deure dispu dipus d’ 100 ans.
Eplaeçmint
Li passêye do djoû des moirt si fjheut dins l' cåbaret do viyaedje. La k' gn a puch di cåbaret, on l' fwait sol tchapistrea (divant l' eglijhe).
Sourdant
Categoreye:Viyès uzances del Walonreye Categoreye:Moirt
Faw (toponimeye)
Pådje des mots "faw", "hesse", "fayi" et leus parints e l' toponimeye del Walonreye
thumb|Plake «Fayi»
Les mots "hazale" "(h)azèle" et "hazete" ni shonnnut nén aveur a vey avou des toponimes ki vénrént do mot "hesse" (hasse), mins purade di Hé.
Viyaedjes et hamteas
thumb
faytea
Evgnêye: Les Fawteas (Les Fawtays) (a Evgnêye, ki l' rî d' Evgnêye î prind sourd)
hesse
Categoreye:Toponimeye
Sdårniyon
Categoreye:medcene
Li sdårniyon est diferin do tournisse, ki provént d' on disbrôlaedje do sistinme nierveus.
Sacwants sdårniyons polèt vni eto di des sôlantès droukes. Come metans ås tchvås et ås pourceas ki magnnut del dårnale.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "sdårniyon", alez s' vey e splitchant motî.
22 d' may
Li 22 d' may, c' est li 142inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 143inme po ls anêyes bizetes), et k' gn a co 223 djoûs ki dmornut disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Ime nåcionå
Èn ime nåcionå (on prononce eto îme), c' est èn ime ki rprezinte on payis.
22 d' may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
20 d' may - 21 di may - 23 d' may - 24 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
Ime nåcionå
Ça pout esse on dislaxhî payis, mins les payis-contrêyes ont sovint ossu leu prôpe ime
22 d' may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Ime nåcionå
payis-contrêye
* Categoreye:Payis
Province do Maniema
thumb|200px|right|Province do Maniema Li Province do Maniema, c' est ene nouve province a levant del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Kindou.
Elle a-st ene sitindêye di 65.070 km² po 5.505.348 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces del Tshopo, Kivou Bijhrece, Kivou Nonnrece, Tanganyika, eyet Sankourou.
Li lingaedje del province est li Suwahili.
Jean-Denys Boussart
Jean-Denys Boussart (e walon: Djihan-Dnixh, sipoté Marcatchou) a skepyî li 14 di fevrî 1940. Il a morou li 10 di may 2017.
Charles Grandgagnage
Charles Grandgagnage (e walon, Tchåle Grangagnaedje), c' esteut on rcwereu sol walon k' aveut skepyî a Lidje li 9 di djun 1812. Il î a morou li 7 di djanvî 1878.
Province do Maniema
Maniema
Jean-Denys Boussart
C' esteut on scrijheu e walon et bouteu pol foclore di Lidje.
A eto stî prezidint do Cåvea lidjwès, di 1975 a 2017. Et-z esse ossu al S.L.L.W..
Linwince
Li linwince (on dit eto: linwistike u filolodjeye), c' est l' syince ki studeye les lingaedjes.
Jean-Denys Boussart
Jean-Denys Boussart est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron et l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.
Charles Grandgagnage
C' est lu fén prumî ki s' a metou a rcweri les etimolodjeyes des mots walons. Ey eto, mostrer k' el walon esteut on vraiy lingaedje.
Linwince
Onk (ene) ki fwait des rcwerances sol linwince, c' est on linwincieus (ene linwincieuse); on dit eto: on (ene) filolodjisse u filoloke.
Sawoura
Li sawoura (on dit eto li sawe), c' est onk des cénk sinses ki dene li sintåcion d' aveur bon (u nén bon) cwand on magne u k' on boet ene sacwè.
Organes do sawoura
Li sawoura est enondé pa des sinsiûlès celules ki sont metowes so palå, åtoû del goidje, et sol dizo del måjhire dirîtrinne des fosses do nez.
Jean-Denys Boussart
Ouve pol walon
Il a scrît des noveles: «Li rodje dame» (1976); des arimés: “Li prumire voye” (1966); “Mi pårotche po ene noere çanse” (1968); “Li botike ås araedjas” (1968).
Charles Grandgagnage
Il esteut rintî di s' mestî, et eto fourit senateur; mins c' est po si ovraedje sol walon k' on l' rimimbere.
Londi
Li londi (ou dilon) est l' no do prumî djoû del samwinne, li deujhinme dins l' contaedje djwifs et arabes.
Linwince
Sacwants mots walons d' linwince (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Sawoura
Organes do sawoura
Li cmanda si fwait e rinincefale.
Maladeyes ki fwaiynut ndaler l' sawoura
Categoreye:Nierolodjeye Categoreye:Bén-magnance
Londi
Etimolodjeye
Li fôme dilon egzistéve co coranmint a Faimonveye ezès anêyes 1900 et des; mins c' est l' fôme avou aplacaedje tîxhon k' est ouy li pus corante.
Li mot vént do latén lunae dies ki vout dire "li djoû del lune".
Linwince
*
Londi
Lomaedje dins les ôtes langues
C' est co ç' sinse la, oudonbén l' ci di "djoû di Mona" (li deyesse del lune dins l' mitolodjeye tîxhone) k' on rtrouve dins les tîxhons lingaedjes.
Eto e [[djaponès[[, li londi est li "djoû del lune" (月曜日, getsuyōbi).
Mins e chinwès on djåze do "prumî djoû del samwinne" (星期一 u 週一), dabôrd k' e portuguès c' est li "deujhinme" (segunda feria). Dandjreus dizo assaetchance di l' arabe الإثنين (li deujhinme). Paski tant les djwifs ki les Arabes kimincèt l' samwinne li dimegne, shuvant la l' Djeneze ki dit ki l' Bon Diu s' a rpoizé l' setinme djoû, k' est l' ci do rpoizaedje dins li rlidjon djwive.
Çou k' on fwait pus voltî ç' djoû la
Dins l' tchanson des djoûs, on l' dene come «djoû do manaedje». On rarindjive si manaedje dibrôlé pås fiestixhaedjes do dimegne.
Jean-Denys Boussart
Ouve pol walon
Pol teyåte e walon, i scrijha “Li grande cizete” (1971), «Li houssî Houssa» eyet «li troejhinme djoû» (1976).
Londi
Çou k' on fwait pus voltî ç' djoû la
Categoreye:Cronolodjeye
Jean-Denys Boussart
Ouve pol walon
E 1992, i rexhe ene pîce pol teyåte di marionetes, «Li rwè des soteas» (Le roi des sotais).
Charles Grandgagnage
Sovint, po n' nén repeter s' no dins les papîs d' linwincieus, on mete l' acourtixheure Ggg.
Jean-Denys Boussart
Ouve pol walon
Portant, do tins k' il esteut prezidint do Cåvea lidjwès, n' a nouk anouwaire di cisse soce la k' a moussî foû
Charles Grandgagnage
Ouve pol walon
Grand atôtcheu, il esteut ricnoxhou long et lådje, aprume el France et e l' Almagne. A costé des cmons nos, il a eto studyî les nos d' plaeces et les nos d' djins. C' est lu k' a foirdjî, e 1844, les noûmots "Walonreye" (e walon) eyet "Wallonie" (e francès).
Dins si live “Dictionnaire étymologique de la langue wallonne”, i mostere ki l' walon n' est nén on patwès francès mins èn ôte lingaedje, skepyî sol minme esto latén, nerén avou bråmint des hapaedjes vinant des lingaedjes tîxhons.
C' est bråmint a cåze di l' ovraedje da Grandgagnage ki l' walon divént ricnoxhou come té, pa tos les sincieus d' Urope, et esse situdyî pa sacwants linwincieus nén Walons, a pårti di 1850.
I fourit onk des askepieus del Soce di Langue et Literateure Walone (1856) et si prezidint di 1856 a 1876. I djha ki l' lingaedje walon esteut li seu simbole capåbe di rashonner tos les Walons di totes les ådjes eyet tos les payis. Målureuzmint, i n' cåzéve nén walon, et l' abitude esteut prinjhe po lonmint ki les grands disfindeus et ehåyeus do walon l' alént fé e francès.
Ricnoxhance foû del Beldjike
Il esteut ricnoxhou come on mwaisse pa les linwincieus almands, inte di zels, Föstermann, Laurent Diefenbach eyet Frédéric Diez.
Sol Rowe Grandgagnage a Nameur
I gn a-st a Nameur ene rowe Grandgagnage dispoy 1868; mins ele n' a nén stî lomêye après Tchåle, mins après si mononke Djôzef, k' a skepyî a Nameur e 1797 et ki fourit on notåbe di Nameur.
Sourdant
Grandgagnage Grandgagnage Grandgagnage
Jean-Denys Boussart
Ouve pol walon
Ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes a stî eplaideye après s' moirt på Cåvea lidjwès avou l' tite: Scriyèdjes powézèyes èt tchansons d'à Jean-Denys Boussart (sins leu sins date, mins k' a moussî foû dandjreus e 2018.
I scrijheut eto e francès so des sudjets foclorikes u d' actouwalité dins li ptite gazete “Vlan”, ene coirnêye ki s' lome “Vlan avå les voyes”.
Djihan-Dnixh Boussart et l' mouvmint ravicantisse
Djihan-Dnixh Boussart esteut disconte di l' ehåyaedje do walon, tant do statut ki do coir do lingaedje. Por lu, li walon ni dveut wårder foû k' ene fonccion foclorike.
Si bouye pol foclore
Il a stî des anêyes et des razanêyes li "mayeur" del franke Republike di Sint Foyén, a Djudla Mouze.
Hårdêye difoûtrinne
Boussart Boussart Boussart Boussart
Touma del velêye
Li touma del velêye (on dit eto: five di laecea), c' est ene maladeye des vatches grandes dineuses, frisse velêyes, et k' ont ddja velé sacwants côps dvant.
Sene del maladeye
CLi må avént å pus sovint dins les 48 eures après l' velaedje. Li biesse crankeye so ses pates pu toume djus sins s' poleur rilever, ni tote seule ni avou d' l' aidance. Ele riploye sovint si tiesse so s' coistrece, come si ele aschoûtreut si prôpe cour.
Si ele n' est nén médieye, ele crevrè dins les 24 eures.
S' il est må sognî, li touma del velêye pout moenner å sindrome del vatche djus.
Dins l' five di laecea, gn a pont d' five mins on dischandixhaedje do coir : c' est ene "froede five".
Minêyolodjince
Les rascråwêyès vatches sont :
Li maladeye est pus corante cwand il a fwait froed, aprume del nute après ene termene di bon tins.
Ele pout eto rascråwer des vatches plinnes, u des k' ont velé dispu pus ki deus djoûs, mins ci n' est nén si corant.
Médiaedje
Li médiaedje si fwait tot leyant sgoter on baster di calciom (sovint do borogluconate) dins l' voenne hatelrece.
Dinltins, on gonfléve li pés, et sacwantès vatches riwerixhént insi.
Li rilever si fwait on cwårt d' eure a ene grosse dimeye eure après l' mediaedje dins l' voenne; on pô pus tårdowmint si on-z a piké dins les tchås. Li biesse riwereye pout cabloncî ene miete, mins tént so ses skeyes, ey aler waidyî sol côp. U magnî èn alimint u on fôraedje k' on lyi apoite.
Sacwantès esplikêyes sol touma
Li vatche djus a on foirt bas livea d' calciom dins s' sonk.
Portant, li må n' vént nén d' on manke di tchåsse dins l' amagnî, mins des candjmints dins les ormones ki manaedjnut li livea do calciom dins l' sonk, aprume li paratormone, eyet li calcitonene.
Discrijhaedje do touma dins on roman.
Sourdant: Li batreye des cwate vints.
Lomaedje dins les ôtès langues
Rilevêye : les lomaedjes avou "five" (fièvre, fever, Fieber) sont foû scwere, eneviè li vraiye timprateure del vatche, k' est djus, et nén å hôt come divins ene five.
Categoreye:maladeyes des bovrins
Rilomés romantîs e walon
thumb|Cwate romantîs del kimince des anêyes 2000: di hintche a droete : Chantal Denis, Lucien Somme, Jean-Pierre Dumont, Lucien Mahin Les scrijheus d' romans e walon si polnut conter so les doets des deus mwins (Victor George). Paski on n' pout nén conter come romantîs tos les scrijheus e walon k' on fwait del prôze.
Li prumî grand romantî e walon fourit, sins manke, Dieudonné Salme, ki cminça al fén do 19inme sieke.
René Barmarin n' est nén foirt conoxhou, dandjreus pask' i n' a nén fwait on live avou s' roman. C' est parey avou Jules Sottiaux.
Tant k' a Robert Boxus, il a scrît cwate romans, di 1913 a 1949.
Portant, ces troes scrijheus la n' ont nén stî ritnous dins l' grosse antolodjeye da Piron.
Ça fwait ki ci serè l' Djôzef Calozet ki s' dinrè a cnoxhe come li prumî vraiy sicrijheu d' romans e walon, avou "Li bracnî" (1920).
Après l' guere, so Tchålerwè, Henri Van Cutsem enonde on mouvmint ki Léon Mahy, et des ôtes, alèt continouwer.
Mins li grand mwaisse del sôre, ci serè seur li Gusse Laloux, pask' i va amoenner totès tecnikes foirt lon do simpe contaedje d' ene paskeye e prôze.
Bråmint des tecnikes da Laloux vont esse riprinjhe pa Lorint Hendschel, Chantal Denis et Lucien Somme.
Mins, avou Lucyin Mahin eyet Djan-Pire Dumont, ces noveas romantîs la ont ça d' bea : i fwaiynut passer leus spoûles dins on monde la k' on n' djåze nén walon podbon. Et renairer insi li djinre d' on bea côp !
* *
Li Braibançone (ime)
thumb|Pårticion d' aviè 1910 thumb|400px| Papîscrît del Braibançone e walon, da Rodjî Viroux, sipårdou a on raploû des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès
Li Braibançone, c' est l' ime nåcionå del Beldjike.
Il a stî scrît e francès pa on Francès lomé Alexandre Dechet, spoté «Juvenal» e moes d' setimbe 1830, tins del revintreye di 1830.
L' air, c' est on timbe ritrové dins des lives di timbes.
Modêyes oficires
Pus tård, on-z a rfwait des modêyes oficires e neyerlandès ey en almand. Mins li ratournaedje fourit leyî al libe, aprus ki l' cwatrinme vers «nos l' djurans tertos, ti vicrès»
Modêyes e walon
Ci n' est nén sovint des ratournaedjes, mins des redjårbaedjes al libe. I n' sont nén oficirs.
Jean Louvet
thumb|Djan Louvet thumb|Djan amon [[Titorval ]] Jean Louvet a skepyî a Moustî-so-Sambe li 28 di setimbe 1934. I dmeure al Lovire.
Li Braibançone (ime)
Modêyes e walon
Onk des prumîs, ç' a stî l' ci da Henri Bonhomme po-z aprester l' céncwantnaire del Beldjike. Il a stî eplaidî e BSLLW e 1878. Ele bouxhe sol clå del påye, céncwante ans longue (mågré l' [[guere France-Almagne di 1870). Elle préjhe eto les avanceyes dins l' industreye, les årts et li scolaedje.
Li modêye Rodjî Viroux (anêyes 1980) ni rprind nén l' fameus cwatrinme ver del modêye Tchåle Rodjî. Ele ridit li boune etinte inte Flaminds et Walons, mågré les rujhes des deus kiminåltés tot al dilongue do 20inme sieke.
Tecse
Mwaisse modêye e walon (avou l' rifondowe ortografeye).
Modêye e Feller Ban-Bwès
Li Braibançone Li Braibançone
Jean Louvet
Ouve
Dins s' dierinne pîce, djouwêye a l' Aisse del Tuzance di Strepi e 2006, gn a deus copes tot ocupêyes a s' piede, dedja pierdowes, mierseules a costé d' ene otostråde, et k' arivnut à s' ritrover et raler viker do bon pî dins ene tchôde plaijhante amiståvisté.
Come bouteu pol Walonreye, Jean Louvet enonda e 1983 l' Afitcha pol Tuzance walone, et ndè rapontyî ene nouve modêye di 2003, ratournêye e walon pa Lucyin Mahin.
Hårdêye difoûtrinne
Louvet Louvet
Li dierin des catîs (roman)
Dierin des catis thumb|Coviete do live, avou l' Catreye come elle est asteure Li dierin des catîs ( Li dêrin dès catîs ), c' est on roman sicrît pa Lucien Somme ey eplaidî e 2003 dins l' coleccion d' romans Somme-Denis.
Li roman lu-minme fwait 123 pådjes, et gn a co 20 pådjes di motlî d’ rawete.
Racourti
Les catîs, c’ esteut les pôves di Nameur k’ alént al Catreye, dj’ o bén l’ Ospice Sint Djîle, ki c’ est asteure li pårlumint walon. Li mwaisse persounaedje, Monsieu Gadot, î a dvou moussî pask’ i n’ pleut pus viker tot seu. Il a-st adon louwé s’ måjhone po on ptit pris a s’ fi Djhan. Pocwé l’ louwer? Pask’ il a ene feye, Catrene, k’ a peté å diåle e l’ Amerike li londmwin ki s’ mame a morou, la ddja ene sinte hapêye.
Li live mostere, come s’ on î sereut podbon, li monde des ospices, et les sôres di djins k’ on-z î rescontere: li grandiveus mwaisse di scole, li viye comere ki cwirt docô après des galants; li directresse, foirt amiståve, et ki schoûte ses pinsionaires, li vijhene da Monsieu Gadot k’ arive pus tård, et ki dvént ene binamêye kipagneye po nosse catî.
Plaçaedje dins li spåce et dins l’ tins.
Avou les noveles del tévé, on voet bén k’ on-z est podbon e 2001, ca on cåze des bombårdumints amerikins so l’ Afganistan (p. 43).
Li sinne si passe podbon a Nameur, a l’ ospice k’ a stî fwait å tchestea d’ Åscampe po lodjî les menirs ki s’ avént discwårlé. Toenne Gadot, lu, dmoréve a Florefe. Cwand i prind l’ busse u l’ trin, i va vey des sacwès dins l’ payis d’ Nameur; a Dinant, metans. Cwand s’ vijhene si fwait operer, ele mousse a l’ ospitå a Boudje, ki c’ est la ki Monsieu Gadot si rtrouve eto al fén do live.
Manaedjmint do suspinse.
Tot l’ live, Monsieu Gadot s’ agrance di rvey si feye k’ a stepé evoye. Come dins Ch@rlote.com, el ritrouvrè å coron do live, po adjinçner ene bele fén. Fåt dire kel Lucyin Somme, c’ est on grand rafiyant des happy-end.
Cåzaedje des noveatés tecnolojikes
Come dins tote li coleccion Somme-Denis, li scrijheu saye do djåzer del veye d’ ådjourdu avou des mots pår walons.
Insi:
Tuzêyes do scrijheu.
Gn a tenawete ene refleccion do scrijheu ki s’ vént stitchî dins l’ racontaedje :
Dinêyes istorikes.
On-z aprind l' adire k' i gn aveut dvinltins inte les pôves del Catreye et les pôves k' avént furlé leus cwårs a nonsyince et ki s' ritrovént å tchestea d' Åscampe, basti pa Madame Brunelle.
C' est po çoula kel Toenne Gadot, ki n' esteut k' èn ovrî, si prind pol dierin des catîs, dabôrd kel Mwaisse Pirmé, c' est on "monsieu" do tchestea d' Ascampe. Did la li tite do live.
Lingaedje des persounaedjes.
Come dins l' rîlêyes di romans Somme-Denis, les djins djåznut tertos walon, çou ki n' pôreut ddja pus esse podbon dins les ospices e 2001.
Al fén, l' ome amerikin del Catrene a aprins sacwants mots e walon, mins les dit avou èn accint, ki Lucyin note insi :
Uzaedje do francès.
Toenne, al bibioteke, lét des lives e francès, et l' tite dimeure francès : Paupérisme et bienfaisance à Namur au 19e siècle.
Po fé l' grandiveus, li Toenne låtche, on côp, ene fråze e francès å mwaisse di scole Pîrmé :
Nos des djins
Tos les nos et les ptits nos les djins sont walons. Minme les nos flaminds sont rwalonijhîs :
Jules-Joseph Pirot
thumb|120px|(diviè 1903) Jules-Joseph Pirot, ki s' no d' pene, c' esteut Porti, on ricmaxhaedje des letes di s' no, c' esteut on scrijheu e walon.
I skepia a Djeve e 1877 et mora a Esterhazy (Canada) (ki s' loméve, di ç' tins la, Kaposvar) e 1955. Il est eteré dilé l' eglijhe ki les maçons d' Djeve avént basti e 1907.
Riprins dins l' grosse Antolodjeye da Piron.
Di s' mestî, il esteut curé, ey il ebaga eviè l' Canada e 1903.
Ouve e walon
Il a scrît tot djonne, cwand il esteut co å Ptit Seminaire di Florefe, ene pitite novele : "N' avoz nén veyou nos pourceas ?"
Divant d' endaler å Canada, i fwait parexhe on live di sovnances, mins k' i rarindje a môde literaire. Si tite, c' est Les fåves da nosse viye mere. C' est aprume des racontroûles di doûcès creyances do vî tins.
thumb|li live sor lu scrît pa Lucien Léonard
Il est onk des råles escrijheus e walon k' åye sicrît sol payis la k' il aveut abagué : li Sascatchewane e miercorin do Canada.
I raconte des sacwès ki s' ont passé podbon ey eto des floricontes des djins did låvå, inte di zels, li ci di l' Aiwe Qu'Appelle.