cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mwaiye (djeyolodjeye)
Categoreye:djeyolodjeye Ene mwaiye, c'est on terin plat, metou dins on fond, inte cwate hourleas, come ene mwaiye ås pwins.
Li mwaiye si fwait del minme manire k' ene fondreye.
Li mot mwaiye egzistêye eto dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.
Lintchamp
Categoreye:France Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye Lintchamp (F. Linchamps), c' est on viyaedje di France, dins l' dipårtumint des Årdenes, metou djusse astok del frontire bedje, djondant li Ptite Louwate
A Lintchamp, come al Pitite Louwete, gn a des cårires di à Linchamps poudingue, al plaece k' on dit "al Creurotche", su l' Oûsse.
Codjowaedjes Doutrepont
Doutrepont thumb|Li tite do papî Doutrepont e BSLLW di 1882 Les codjowaedjes Doutrepont, kel tite e francès, c' est Tableau et théorie de la conjugaison dans le wallon liégeois, c' est l' prumî grand studia so les codjowaedjes e walon, atuzlé pa Georges Doutrepont. Si soûmint, c' est l' walon d' Lidje.
Elle fourit eplaideye e BSLLW e 1892 (e tome 19, p. 15-134), divant l' cene da Julien Delaite (p. 135-215).
Trokes di viebes da Doutrepont
Doutrepont pårtixh les viebes e cwate trokes :
Li cwatrinme troke rascove tos les ôtes viebes del 3inme sôre do francès.
Édouard Seret
Édouard Seret, c' esteut on scrijheu e walon d' après Derbu. Il a skepyî li 12 di djun 1913 a Pålindje. Il a morou a Lidje li 17 di djulete 1982.
Foû do walon, il esteut eto pondeu.
Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire et dins Scrijheus d' Årdene.
Foû do walon, il a eto fwait del politike et d' l' istwere comunåle a Derbu.
Come sicrijheu
E 1977, il eplaida on ptit live, lomé «D' ene coxhe a l' ôte» (d'eune côhe à l'aute). Il uze di l' accint d' Derbu, mins sins sistinme ortografike classike.
Il a eto scrît troes pîces di teyåte (nén eplaideyes):
Come bouteu
I va renonder e 1958 li federåcion dramatike do Lussimbork (F.W.L.D.L.B.).
Onk di ses scrijhaedjes
thumb|Blankès croes e li [[çmintire di Maissin]]
Èn ôte di ses tecses (sol Noyé)
Sourdants
Seret
Codjowaedje prusti
Li codjowaedje di "prusti" (on prind eto come modele "fini"), c' est l' essegne po codjower les viebes erîlés del cwatrinme troke da Hendschel.
Bodjes
Li codjowaedje si fwait so deus bodjes :
Adon, a l' indicatif prezintrece singulî, a l' indicatif futurrece ey å condicioneu, on a des dobès rifondowes.
Codjowaedjes
Les cawetes di codjowaedje ni sont nén les minmes ki po les viebes del prumire et del deujhinme troke da Hendschel :
Hårdêyes difoûtrinnes
Prusti
Andrée Sougnez
Andrée Sougnez, c' est ene sicrijheuse e walon. Elle sikepia a Andrimont li 18 di måss 1911 et mora e 1995.
Elle a stî relîte dins l' Antolodjeye Scrire.
Cårire e walon
Ele kiminça a scrire e 1932, sol no d' pene "Glawene".
Elle a scrît et mwaistri tos les djinres literaires pîces di teyåte, operetes, prôzes, arimés, tecse di tchansons, pîces radiofonikes.
Elle a stî prumêye sacwants côps, copurade del soce di scrijheus "Å vî tchinne" di Vervî.
Ele rashonna bråmint d' ses ouves en ene schorsêye di tecses, sol tite "Mes belès eures" ki moussa foû e 1978.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Hårdêyes difoûtrinnes
"On drame el fagne", pîce radiofonike da Andrée Sougnez.
Sougnez
Lintile
Categoreye:Ahivêyès plantes Categoreye:Magnåvès plantes Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer 250px|thumb|crexhante plante Li lintile, c' est ene plante ahivêye po ses grinnes dins les payis del Mîtrinne Mer. Ces grinnes la sont des ptits plats poes, on dmi cintimete lådjes, k' on magne a môde di boleye. On s' endè sieve eto po sognî les veas, les pourceas et les poyes. Li lintile est foirt ritche e blandoû (25 åcint), e fier (9 mgr å cint grames), ey e fosfôre.
Li mot "lintile" a eto des ôtes sinses.
Ahivaedje del lintile ezès payis del Mîtrinne mer
metans: dins l' payis Doucala, å mitan do Marok.
Kinoxhance del lintile el Walonreye
Li lintile, si no est cnoxhou el Walonreye a pårti d' on passaedje del Djeneze, la k' Ezayu vind a Djåcob si droet do pus vî des valets po ene platnêye di lintiles.
29 On djoû k' Izayac fijheut cûtner del sope, vola Ezayu ki rarive d' aveur sitî al campagne. Il esteut fén hode.
30 «Lai m' mindjî del sope, don», dit-st i. «Oyi: cisse rossete sope la, ca dji so fén hode.» (…)
31 Mins l' Djåcob respond: «Si tel vous, ti n' a k' a m' vinde ti droet do pus vî, et nén cwand cwand.»
32 «Dji m' va mori sol côp», dit-st i l' Ezayu. «Kéne avance por mi d' aveur li droet do pus vî?»
33 «Asteure !» dit-st i l' Djåcob. «Djeure mel !» Et l' Ezayu djeure; i vind s' droet do pus vî å Djåcob,
34 Ci cial, do côp, lî dene do pwin eyet del sope ås <FONT COLOR="#ff0000"><B>lintiles</B></FONT>. L' Ezayu mindje, i boet et adon, vo l' la evoye. Et c' e-st insi k' il a dismeprîjhî s' droet do pus vî.
Waerijhoû
Waerijhoû (so plaece Warjou, fr: Warisoulx) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Les Brouwires.
Wimbe
categoreye:aiwes del Walonreye L' aiwe di Wimbe (fr: Wimbe) est ene aiwe di Walonreye ki prind sourd nén lon di Hôt-Fayi, aler viè Bijhe, passer etur Froedfontinne et Onai, poy prinde viè l' Levant, passer al Vå-Sinte-Ane et s' egoliner dins l' Aiwe-di-Lesse a Viyé-so-Lesse.
Magnåve rinne
thumb|des vetès rinnes dins ene basse el Walonreye Li magnåve rinne u vete gurnouye, c' est l' rinne k' i gn a l' pus el Walonreye.
Rinne (biesse)
thumb|rinne Ene rinne u gurnouye, c' est ene glumiante biesse, sins cawe, ki vike dins les basses.
Waerijhoû
Istwere
Gn ava des djins d' Waerijhoû po-z ebaguer eviè l' Wisconsin sol difén do 19inme sieke.
Rinne (biesse)
Ele fwait des oûs tertos aglumyîs eshonne, et ki flotnut so l' toele di l' aiwe. C' est on covint.
David Ben Gourion
vignette|droite David Ben Gourion (1886-1973), c' est bråmint lu k' a stî les cåzes di l' a askepiaedje di l' estat d' Israyel.
Rinne (biesse)
Di ces oûs la, gn è va rexhe des maclotes, sins pates, å cminçmint (did la leu no), pu avou deus, pu cwate pates.
David Ben Gourion
Il a tofer disfindou les idêyes do siyonisse.
Rinne (biesse)
Pattavå l' Daegne, gn a bråmint des sôres di rinnes (dipus d' 5000). Ene di zeles ki dmeure eto al Walonreye, c' est l' magnåve rinne. Pus rålmint, on rescontere eto ene rinne côrrece.
David Ben Gourion
C' esteut on grand admireu da Lenine et del revintreye rûsse.
Rinne (biesse)
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "rinne", "gurnouye", "maclote" et "covint".
David Ben Gourion
Sourdants
Ben Gourion Ben Gourion Ben Gourion Ben Gourion
Rinne (biesse)
Categoreye:Biesses
Sconte-Siyonisse
On sconte-siyonisse, ene siconte-siyonisse (on dit eto : on, ene antissiyonisse, c' est ene djin k' est disconte les idêyes do siyonisse. Dj' ô bén : ki les Djwifs soeyexhe rashonnés el Palestene et åyexhe èn estat, todi e margaye avou ses vijhéns arabes.
Conteye di Dålem
Li conteye di Dålem, c' esteut ene pitite conteye metowe e Payis d' Heve.
Fondreye (toponimeye)
Pådje des mot "fondreye" et "mwaiye" el toponimeye
Conteye di Dålem
Rapoirt avou les payis d' asteure
Si teritwere est metou so deus payis d' asteure: li Beldjike et les Bas Payis. Sol Levant, i fwait l' frontire d' enute avou l' Almagne.
Sconte-Siyonisse
thumb|Coviete d' on live k' esplike li pôzicion des Djwifs foirt rilidjeus ki sont disconte do siyonisse
Bråmint des sconte-siyonisses sont des djins ki sont-st eto disconte del rilidjon djwives. Inte di zels, les muzulmans estremisses. Metans, li prezidint d' Iran, Ahmed Hamadi Nejaf.
Mins gn a eto des sconte-siyonisses emey les Djwifs foirt rilidjeus. I trouvnut ki l' Estat d' Israyel a stî fwait pa des atêyes et ki ça va cåzer des grossès pietes po les Djwifs.
Alére
Yakov M. Rabkin; Au nom de la Torah; une histoire de l' opposition juive au sionisme; ISBN 2-7637-8024-5.
Categoreye:Djudayisse Categoreye:Israyel (estat)
Fondreye (toponimeye)
On rtrouve li mot "fondreye", pus sovint dizo l' disfondowe "fondrî(e)", dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Conteye di Dålem
Rapoirt avou les payis d' asteure
E l' Beldjike, gn a des bokets ki sont pol djoû d' ouy e l' Walonreye (Dålem (viyaedje), Trimbleu, Boubåy), et des ôtes e l' Flande (Foron-l'-Conte, Foron-Sint-Mårtén).
Fondreye (toponimeye)
On trouve eto li mot "mwaiye", k' est ene pitite fondreye.
Conteye di Dålem
Rapoirt avou les payis d' asteure
thumb|Mape delconteye|center|500px
Fondreye (toponimeye)
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "fondreye" et "mwaiye".
No d' famile del Walonreye
On no d' famile del Walonreye, c' est on no d' famile ki s' poite asteure, u ki s' poirtéve davance, el Walonreye.
Li Sårt-Custene
Li Sårt-Custene, dins l' tins Li Sårt divant Djedene (so plaece Lu Saur, F. Sart-Custinne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djedene.
Conteye di Dålem
Istwere
Li prumire mwaisse veye del conteye, c' esteut a Foron-l'-Conte.
Mins, e 1080, on bastixha on ptit tchestea d' disfinse so on pegnon d' rotche metou å deus-aiwes del Berwinne et do Boland, lomé Dålem, çou ki va rbatijhî l' conteye.
No d' famile del Walonreye
* *
Conteye di Dålem
Istwere
E 1239, elle est evayeye pås tropes do conte do Braibant, ki dvént adon eto «Conte di Dålem».
Moustî-dlé-Anvén
Moustî-dlé-Anvén u Moutiè (la-minme e sistinme Feller, Moutieu, fr: Moustier), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fraine-dilé-Anvegn, e l' province do Hinnot.
Li Sårt-Custene
Djeyografeye
Ene tradicion vout ki so les boirds di Houye, å pré des Rwas, gn aveut on tchestea. Li pont eter Måvjhén et l' Sårt si loméve li pont des Payins. On asseure ossu k' eter Patiniye et l' Sårt åreut egzisté èn ancyin viyaedje: Bohimont u Bohémont.
Waermaye
thumb|Ephemera danica thumb|Ene waermaye el rezieve naturele di [[Furfô]] Les waermayes c' est ene sôre d' inseke (ephemeroptera) ki crexhèt dins les basses d' aiwe et ki les adules, k' ont des aiyes, ni vikèt ki foirt waire (di kékès eures a deus djoûs). I gn a kékès 2.500 especes (200 e l' Urope) di waermayes di cnoxhowes; el Walonreye c' est purade Ephemera vulgata.
Li Sårt-Custene
Rilomés Sårtîs
C' est l' viyaedje da François-Djèrå PIRSON (1765-1850), ki fourit mayeur di Dinant, deputé, et mimbe do Congrès nåcionå.
Omonimeye
Des omonimes, c' est des mots ki s' prononcèt del minme façon, et ki polèt esse parints u nén. I s' polèt scrire u nén del minme manire.
Des omofones si prononçèt del minme façon.
Magnåve rinne
No e sincieus latén : Rana esculenta.
Siyonisse
Li siyonisse, c' est ene idêye nåcionalisse ki s' a diswalpé emey les Djwifs di totavå l' Daegne dispu l' fén do 19inme sieke, et tot al dilongue do 20inme sieke. Il a moenné a l' askepiaedje di l' Estat d' Israyel.
Moustî-dlé-Anvén
Mwaissès dnêyes
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot Categoreye:Walonreye picåde
Fondreye (toponimeye)
E payis d' Couvén & Virwinvå
Gn a 12 fondreyes dins l' comene di Virwinvå, et 5 ôtes dins l' restant del Province di Nameur. Vo ndè la sacwantes :
Omonimeye
Les omonimes siervèt voltî a fé des djeus d' mots.
Waermaye
Li låve des waermayes, k' on lome froyén, vike dins les rews et basses d' aiwe; eyet on ls apice po-z aler al pexhe.
Omonimeye
Egzimpes d' omonimes
Categoreye:Diccionairaedje Categoreye:Linwince
Fondreye (toponimeye)
Plaeces lomêyes "mwaiye"
Categoreye:toponimeye
Magnåve rinne
Dins sacwants payis (France ey eto Walonreye), on pexhe u aclever les vetès rinnes po leus coxhes di drî.
Pexhe ås rinnes
On pexhe les rinnes po leus pates di drî.
On n' les towe nén, mins lezî råyî les coxhes èt co les cènes did padrî. Pa des côps, on les make divant :
Li pexhe ås rinnes est disfindowe el Walonreye.
Siyonisse
On sconte-siyonisse, c' est ene djin k' est disconte les idêyes do siyonisse.
Magnåve rinne
Pexhe ås rinnes
Come di djusse, cwand on magne les coxhes di rinne, i fåt rsaetchî les oxheas.
Siyonisse
Mwaissès idêyes
Li siyonisse est rashiou so cwate mwaissès idêyes.
Magnåve rinne
Hårdêye difoûtrinne
On tecse sol bracnaedje des rinnes (da Georges Pècheur, so l' Aberteke)
Gonri
Gonri (F. Gonrieux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Couvén, el Province di Nameur.
Siyonisse
Enondaedje
I s' a-st enondé emey des Djwifs di l' Urope levantrece, ki s' avént houwé des pratikes rilidjeuses djwives, mins n' estént nén pår acceptés pa les societés modienes la k' i sayént di s' mete avå les djins. Les pogroms des anêyes 1880 et 1890 ont-st ecoraedjî les djonnes Djwifs di s' aloyî a l' idêye siyonisse.
Sourdants
Categoreye:Mouvmints d' idêyes Categoreye:Israyel (estat) Categoreye:Djudayisse
Robert Stainier
Robert Stainier, c' esteut on scrijheu e walon, k' aveut skepyî a Tcheslet e 1918. Il a morou e 2005.
Il est relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Conteye di Dålem
Istwere
L' ôte boket dimeure dins les Bas Payis espagnols, pi otrichyins.
Robert Stainier
Vicåreye
Il a lontins dmoré a Couyet.
Gonri
thumb|L' eglijhe Sint-Djôr avou s' clotchî
Robert Stainier
Ouve e walon
I n' sicrijha k' des arimés, inte di zels, des cis po ls efants.
Gonri
Istwere
Gonri, c' esteut onk des viyaedjes di l' abeye d' Lobe (869).
Magnåve rinne
Sourdants
<References/>
Gonri
Istwere
I fourit rmetou avou Couvén pa les contes do Hinnot.
Cwand l' dominne di Couvén est vindou å prince-eveke di Lidje (1069), gn a on tîce ki dmeure då signeur di Viepe, ki lzès dene å moustî d' Mont-Coirniyon (1143). Mins e 1203, les moennes li rvindèt å prince-eveke.
Li 25 di fevrî 1655, les djins sont-st atakés på sôdårds Irlandès del wårnijhon d' Rocroyî (. Les dmanants s' rassåvèt dins l' eglijhe. Les sôdårds sont retchessîs eviè Baileu pås djns do prince-Eveke. A 10 disconte di 1000, ça n' pout esse ki sint Djôr k' els a schapé.
Li Vå-Sinte-Ane
Li Vå-Sinte-Ane (F. Lavaux-Sainte-Anne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Rotchfoirt, el province di Nameur.
Gonri
Istwere
Li hamtea do Presgå a stî distaetchî di Gonri pal lwè do 31 di djulete 1923.
Li Vå-Sinte-Ane
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Gonri
Djeyografeye
Li ri d' Inne prind sourd å Presgå, passer pa Gonri et s' taper dins l' Noere Aiwe nén lon di Couvén.
Magnåve rinne
Sourdants
Categoreye:Biesses
Li Vå-Sinte-Ane
Djeyografeye
Li Vå-Sinte-Ane est raiweye pa l' aiwe di Wimbe.
Årmonak
thumb|Prumire pådje di l' [[årmonak walon del Samwinne di 1888]] Èn årmonak, c' est on ptit live avou tos les djoûs d' ene anêye, et des ptits scrijhaedjes k' ont-st a vey avou tchaeke djoû, tchaeke samwinne, tchaeke moes, tchaeke såjhon.
Conteye di Dålem
Istwere
Come tos les pårtixhaedjes del Moyinådje, li conteye disparexhe avou l' abrocaedje des Francès ezès Bas Payis otrichyins ey e l' Principåté d' Lidje e 1795.
Årmonak
On î mete eto les cwårtîs del Lune.
Conteye di Dålem
Istwere
Categoreye:Vîs payis Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Istwere des Bas Payis Categoreye:Moyinådje
Årmonak
On î pout radjouter des spots, des dijhêyes, evnd..
A stî on tins ki les årmonaks estént des vraiys pitits lives avou des scrijhaedjes d' oteurs.
E 20inme sieke, les årmonaks ont stî bråmint replaecîs pa des pindåves calindrîs.
Årmonaks et calindrîs walons
🇱🇰 årmonak e walon
Aurmonak Aurmonak *
Li Vå-Sinte-Ane
Economeye
Li cinse do tchestea, c' est l' pus grosse cinse do viyaedje. Ele fwait 80 ectåres. E 1910, il avént doze tchivås, et on tropea di pus d' cint bedots avou on bierdjî.
A vey
Li Tchestea del Vå-Sinte-Ane a cmincî a-z esse basti diviè 1450, dizo Djhan II d' Bierlô. Il a stî rassonré e 1930. Et divni on muzêye del tchesse.
Li rlomêye djouweuse di tenisse Justine Henin s' î maria avou Pierre-Yves Hardene li 16 di nôvimbe 2002.
Rilidjon
Gn a al Vå-Sinte-Ane ene kiminålté crustinne lomêye "la Fraternité des Tibériades" (leu waibe est cial).
Accint do walon
Po cåzer di si accint walon, c' est l' rumî viyaejde del Fåmene la kel betchfessî ea si prononce -ia (did la, li spotaedje des djins "les Petias, dabôrd ki les cis d' Åve, li viyaedje astok, tot ralant so Welin, c' est les Petrês).
Dins les belès-letes e walon
Gn a ene paskêye al Sinte-Ane a Lvå, diviè 1900, k' est racontêye pa Livî d' Finfe dins s' live, pådjes 74 a 77.
Robert Stainier
Ouve e walon
Ses scrijhaedjes estént eplaidîs dins l' Bourdon.
Onk di ses powinmes
<i> Dj' é mau
Gonri
Economeye
E 1946 arive a Gonri on lomé Charles Bastin. I fwait monter ene bascoule publike, po pezer l' four, li strin, les biesses, li tcherbon, evnd. E 1949, i drouve on cåbaret, pu ene såle di cinema "Mon loisir".
Robert Stainier
Onk di ses powinmes
Dj' é mau dins lès souv'nances coumèléyes pau toûrmint dès djoûs trop mau spaurdus come dins-in rafous'nâdje pa 'ne saquî d' malasnè doubén pa l' ér' du timps, grigneûs come d' abutude, mèch'nè in djoû d' orâdje.
Dj' é mau dins tous mès-ans clatchis padrî lès- uchs. Dj' é mau pasqu' is sont woute, qu' is-ont blanki mès tch'vias. Dj' é mau pasqui l' bouneûr a djouwè a calmuche èt qui lès djès a v'nu n' anonç'nut né du bia.
Gonri
A vey
Li clotchî d' l' eglijhe Sint-Djôr est classé; i date do 17inme sieke.
Robert Stainier
Onk di ses powinmes
Dj' é mau, dj' é co pus mau, p'tète al longue d' awè mau. Et fôra soufru ça djusqu' au djoû dèl dèréne quand l' fautcheû s' amwin'ra, doûç'mint, a pîds discaus pou rôyî l' sicorîye qui f'yeut toûrnér m' toûrpène. </i>
Gonri
A vey
Li redjon a-st ossu si Pire ki toûne. On î pout ariver a pårti do viyaedje di Boutonveye (nén lon d' Baileu).
Robert Stainier
Sourdant
Stainier
Gonri
A vey
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Moirt lingaedje
* On moirt lingaedje, c' est on lingaedje ki nj' est pus djåzé ouy.
On ndè pout aveur des contrumasses di scrîts (come li latén).
Soce nén loyeye a on govienmint
Teyoricmint, les SNLG ni sont nén-st aloyeyes a on metou govienmint. Mins, cwand on cåze di ces soces la, c' est purade po djåzer des cisses k' ovrèt dins l' Tîce-Monde et ki sont-st ecwårlêyes påzès ritches payis.
Categoreye:Soces
Adjince do govienmint
Categoreye:administråcion Ene adjince do govienmint, c' est ene tåvlotêye di djins ki s'ocupèt d' on metou dominne po on govienmint.
Edmond Taquet
Taquet
Edmond Taquet, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Condoleyances
On prezinte ses condoleyances a ene sakî ki vént d’ piede on parint, on soçon.
Ça vout dire k' on s' fwait må por leye. K' on prind pårt a s' doû.
Li prezintaedje des condoleyances si fwait rålmint e walon, minme inte waloneus. Dandjreus paski l' walon a todi l' air di esse on lingaedje po raconter des couyonådes, et nén po les poenneusès afwaires.
El Walonreye
Po les familes crustinnes, on vénrè dire si tchaplet al moirtuwaire. Udonbén on vénrè al messe d' etermint. On-z î leyrè sovint si cwåte di vizite, po mostrer k' on-z a vnou.
On pout eto scrire, u responde å fwaire-pårt del famile. On pout eto emiler.
Gn a eto des waibes la k' on pout prezinter ses condoleyances. C' est kécfeye li croke-moirt ki rcopeyrè pol famile les condoleyances k' ont stî rascodowes ladrî.
Les condoleyances si prezintèt dins li samwinne ki shût l' moraedje.
Soce
Ene soce, c' est ene trope di djins ki volnut fé ene sacwè eshonne, eyet si rashonner tenawete.
Condoleyances
Å Marok
Å Marok, li termene des condoleyances pout esse assez longue, disk' a èn an u deus si l' famile dimeure å lon u foû payis. Les cis ki vnèt prezinter leus condoleyances dimornut on ptit tins amon l' djin k' est d' doû. Sacwantès eures u minme sacwants djoûs, s' i vnèt did fén lon. Et l' famile k' est d' doû doet rçure li parintêye comifåt. Li minimom, c' est d' ofri do té. Å pus sovint, po les près-parints ki vnèt did lon, on frè a marinde u a soper. Dj' ô bén, on bon dinner.
Soce
Sôres di soces
Les Soces nén recwårlantes, ki n' volnut nén rfé des çanses, ont des papîs, come li lwè les oblidje. N a eto des soces sins papîs.
Condoleyances
Å Marok
Dins les viyaedjes, c' est les ôtès familes k' apoirtèt a magnî li londmwin del moirt, u padecô, troes djoûs å lon. Ey a totes les eures, a l' assulon des djins ki vnèt prezinter leus condoleyances.
Soce
Sôres di soces
Gn a eto des soces nén loyeyes a on govienmint, purade po-z ovrer dins les pôves payis.
*
Condoleyances
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Moirt
Prustixhaedje
Li prustixhaedje, c' est l' capougnaedje del påsse, pol fé prinde.
Li prustixhaedje si fwait dins des mwaiyes u des prustixheuses.
Motlî
Si on mete trop d' aiwe po rmouyî l' påsse, on dit k' on mete sint Pire (u sinte Mareye) el mwaiye.
Istwere
El Walonreye, li prustixhaedje al mwin si fjheut dins des mwaiye. Ôte pårt, i s' pout fé eto dins ene plate taile.
Asteure, li prustixhaedje si fwait otomaticmint dins les prustixheuses.
Categoreye:Boledjreye-påstedjreye
Mwaiye et prustixheuse
Categoreye:Boledjreye-påstedjreye thumb|Ene pitite mwaiye di bwès Li mwaiye(on djheut eto : on prustin), c' est ene ahesse des femes di manaedjes et des boledjîs la k' i prustixhént l' påsse po fé do pwin.
Li mwaiye a stî replaeceye pa l' prustixheuse otomatike.
Wanfercêye-Bålet
Wanfercêye-Bålet (so plaece: Wan'fèrcéye-Baulèt, fr: Wanfercée-Baulet), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fleuru.
Mwaiye et prustixheuse
Gn a des prustixheuses industriyeles et des prustixheuses di manaedje.
Wanfercêye-Bålet
Etimolodjeye
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî a Wanfercêye ey a Bålet.
Mwaiye et prustixheuse
Li mwaiye
Ene mwaiye, c' esteut on simpe batch di plantches, avou des clintchîs boirds. Sovint gn aveut rén dsu, mins padecô, gn aveut ene coviete.
Adon, elle esteut sovint so pates, et on djheut ene tåve-mwaiye, ca ele pleut siervi d' tåve, tot rployant l' covra. Ci côp la, ele n' esteut nén si ehalante dins les stroetès måjhones.
On rnetyive les mwaiyes avou ene raclete, k' on djheut eto raezete, raezire u schavrece.
Djåce (viyaedje)
Djåce (la-minme : Djauce, F. Jauche), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele comene d' Oû-Djåce, e Roman Payis. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Gn a eto ene aiwe ki s' lome Djåce.
Tomboe
thumb|Li tomboe da [[Pepin d' Lande, a Wåmont]] thumb|tomboe d' [[Anret]]
On tomboe, c' est ene grosse bosse padzeu tere, metowe dzeu d' ene tombe.
Mwaissès dnêyes
El Walonreye, end aveut do tins des Merovindjins et des Carolindjins. On ndè voet co sacwants e l' Hesbaye.
Moscou
Moscou ([RU] Москва, Moskva) c' est li mwaisse-veye del Rûsseye.
Tomboe
Mwaissès dnêyes
Li tomboe est bråmint pus grand kel tombale des Celes.
Moscou
Categoreye:Rûsseye
Tomboe
Mwaissès dnêyes
Li mot "tomboe" rivént sovint dins des nos d' plaeces.
Sourdants
Categoreye:Arkeyolodjeye Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Moirt
Tåvlotêye
Categoreye:Politike Categoreye:Administråcion
Ene tåvlotêye (on dit eto : ene comission), c' est ene troplete di djins ki s' atåvlèt po studyî ene pitite sacwè, bén aroyeye, k' on lzî a dmandé. Kî çki lzî a dmandé ? Ene SNR, mins eto : on ministere, on govienmint (adon, on les lome voltî "Adjince do govienmint").
On comitî, c' est parey, mins purade po adjinçner u govierner ene organizåcion.
Ene tåvlotêye lome sovint on prezidint. Pacô, on penleu (ene penleuse), mins ci-cial (cisse-ciale) pout esse ene djin d' ådfoû.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "tåvlotêye", "comitî" eyet "comission".
Sacwantès tåvlotêyes
(a vey avou l' lingaedje walon)
Pierre Otjacques
thumb|left|(e 2000) Pierre Otjacques (riwalnijhåve Pire Otdjåke) a skepyî e 1962. I provént d' Glaireuse.
C' est on scrijheu e walon et on bouteu pol walon.
E 2007, i fourit relî po moussî å CLRE.
I djåzéve todi walon avou les waloneus, et lzî scrire eto e walon.
Di s' mestî, il esteut årtisse (po les biesses) å Tchestea. Di s' pasmint d' tins, il esteut eto on fel åbussoneu.
Il a stî ossu lontins conseyî comunå å Tchestea.
Come sicrijheu
thumb|Papî so Pire Otdjåke da Eugène Poncé dins l' pitite gazete "Passe-partout" e 2006 thumb|Lete da Pire Otdjåke e walon Il a fwait ene bele rîlêye di biyets d' oumeur dins des ptitès gazetes, so les moes et les såjhons, sovint tot-z alant rcweri des vîs spots e walon.
Il a eto scrît sacwants arimés et del prôze nén racontrece (ecolodjeye,pôrts, bén-magnî).
Dins li rvuwe d' istwere redjonåle "Aux sources de la Lesse", i fjha des rcweraedjes so les fåves do vî vî tins do payis del Hôte Lesse.
Come eplaideu e walon
I fourit l' askepieu, avou Louwis Baidjot del gazete e walon "Coutcouloudjoû".
Il fourit cwårlî del Rantoele dispu li cminçmint, et l' eplaideu responsåve del "Rantoele-gazete".
Il esteut dins l' comitî po relire les scrijheus ritnous dins "Scrijheus d' Årdene".
A pårti di 2005, c' est eto lu k' adjinçna li rvuwe "Singulîs".
Come bouteu pol walon
I fourit onk des stamons del "Soce des Rcåzeus d' walon", enondêye e 1994 pa Lucyin Mahin.
I fourit prezidint del federåcion do Lussimbork di l' UCW a pårti di 2001.
Il adjinçna, e 2007, ene activité avou les efants po les djournêyes Araedje di lére
Come ricwereu sol walon
Il a fwait des rcweraedjes so les nos e walon del mizrete.
Il a eto eplaidî des dnêyes sol médiaedje avou l' yebe di troye.
Il a eto fwait l' djivêye des nos d' plaeces di Glaireuse.
I cacha ossu so tot çou k' a-st a vey avou l' ahivaedje del tchene.
Otjacques Otjacques Otjacques Otjacques Otjacques
Côp d' grizou
Categoreye:Houyreye
On côp d' grizou, c' est on petaedje di feu griyeus ådvins d' ene taeye d' ene houyire. Elle est sovint shuvowe d' on ralaedje-plin.
Li dierin côp ki ça s' a passé el Walonreye, c' esteut e moes d' awousse 1956, li rascråwe do Bwès do Cazî.
Mins, å djoû d' ouy, ça arive cobén dins sacwants payis, come el Chine.
Mwaisse pådje/Prumire modêye
{| cellspacing=3
Li Reutxhene
Li Reutxhene (on dit : "aler al Reutxhene") u Reutxhene (alm. Roetgen), c' est on viyaedje almand, el Renaneye-Wesfaleye, e l' arondixhmint d' Åxhe, metou sol Hôte Fagne, tot astok del Walonreye.
Mwaisse pådje/Prumire modêye
{| valign="top" cellpadding="0" cellspacing="0" style="margin-bottom:3px; border-width: 1px; border-color: #99e49f; border-style: solid" width="100%"
Sacwants pordjets:
Your main page should be protected! Otherwise people can vandalise it.
Li Reutxhene
Li Reutxhene est vijhene di Conse.
Mwaisse pådje/Prumire modêye
Sacwants pordjets:
{| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="border-width: 1px; border-color: thistle; border-style: solid;" width="100%"
Li Reutxhene
Li mot "reutxhene" vout dire "sårtea"
Mwaisse pådje/Prumire modêye
Esplicant motî do walon
recråxhî sol Wiccionaire walon
Li Reutxhene
Reutxhene Reutxhene
Mwaisse pådje/Prumire modêye
Contnou walon
{| valign="top" border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" style="border-width: 1px; border-color: #B2DFEE; border-style: solid" width="100%"
Swarlêye
Swarlêye (fr: Suarlée) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
Mwaisse pådje/Prumire modêye
Eciclopedeye
Wikipedias dins ds ôtes lingaedjes
Meta-Wikipedia - Wiktionary - Wikibooks - Wikiquote - Wikisource
Des ôtès waibes e walon:
L' anea des waibes e walon: [ Di dvant | Shuvant | A l' astcheyance | Djivêye ]
Calcaedje do lussimbordjwès
Categoreye:Etimolodjeye do walon Categoreye:Lussimbork On calcaeje do lussimbordjwès, c' est li passaedje d’ on mot do lussimbordjwès aviè èn ôte lingaedje.
Li walon a calké des mots do lussimbordjwès di cåze des rlåcions inte les Walons et les Lussimbordjwès, copurade dins l' payis d' Bastogne.
Conse
Conse (alm. Konzen), c' est on viyaedje almand, metou sol Hôte Fagne, tot astok del Walonreye, et ki li Vesse î prind sourd djondant.
Conse est metou dilé l' Reutxhene.
Istwere
Li viyaedje esteut dedja romin. I s' loméve Compendium (minme etimolodjeye ki Compiègne, el France, çou ki vout dire : voye po côper å court, ki raloye deus ôtès voyes).
Il est divins les vilas rweyåles di Tchårlumagne (ake di 888), avou on nouzome dominne (a pô près l' ancyin canton d' Mondjoye).
Gn out ene batreye inte li prince-abé di Ståvleu et l' signeur di Mondjoye. On a rtrové des oxheas di sacwants cints d' moirts.
Li tchapele Sint Pancrace est basteye so des fondåcions carolindjinnes.
L' eglijhe a stî distrûte al guere di 40.
Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye Categoreye:Almagne
Fåwami
On fåwami, obén on fås amisse, c' est on mot k' on croet comprinde do côp, pask' on cnoxhe li sfwait mot dins èn ôte lingaedje, mins ki vout dire ôte tchoi dins l' lingaedje k' on s' è sieve.
Metans "commodities" e l' inglès ni vout nén dire "commodités" (ahesses) e francès, mins "matires prumires".
Sacwants fås amisses sont des emacralés mots : i n' sont fås amisses ki po ene coine del Walonreye.
Vraiys fås amisses
Li sinse walon eyet li sinse francès sont pår diferins
Timplou
Timplou (fr: Temploux) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
SLLW
thumb|Li prumî no del Soce (societé liégeoise) Li SLLW, kel no, e francès, c' est Société de langue et de littérature wallonnes, c' est ene soce di waloneus k' a skepyî li 27 di decimbe e 1856, bråmint a cåze di Nicolas Defrecheux et Charles Grandgagnage.
Mwaissès dnêyes
C' est li pus viye et l' pus rlomêye des soces pol walon. Ele si loméve, å cmince, Société Liégeoise de Littérature Wallonne (Societé d' belès-letes di Lidje). On l' lome cobén, etur waloneus, li Societé d' Lidje. Li bouye del SLLW, c' est di mete e valeur li literateure walone eyet ecoraedjî li studiaedje del langue. Li SLLW rote come ene academeye, avou 40 mimbes kel dimorèt tote leu veye (såf s' il evont d' leu prôpe idêye). Li novea mimbe ki replaece onk k' est moirt doet esse accepté pa l' assimblêye. Il est sovint do minme payis kel ci k' est moirt.
thumb|on live del coleccion "Memwere walone" k' a rexhou e 2005
Les såmes del societé eyet l' linwe-ehåyaedje do walon
Grandgagnage aveut dandjreus dins l' idêye di fé do walon ene langue nåcionåle, come les Flaminds estént kel fijhént e minme tins. I djåze, noer so blanc, di constituer la langue wallonne dins si spitch al societé di 1858. Diviè 1900, Nicolas Lequarré aveut les pinses d' enonder li prôze nén racontrece. A pårti di l' arivêye di Jean Haust et Jules Feller, li societé va bråmint dpus studyî les patwès belgo-romans ki bouter a l' ehåyaedje d' ene langue walone djeneråle. Et çoula, mågré ki Feller disfind l' atuze del langue wallonne, unité supérieure aux dialectes Tolminme, li sistinme Feller serè eployî dispu 1902, et si va spåde dins tos les scrijhaedjes, tot al dilongue do 20inme sieke. Li SLLW a l' dår di lomer mimbe tos les djintis bouteus pol walon, dins les soces di Nameur (Relîs Namurwès), di Tchålerwè (ALWAC), di Djodogne (Såverdeas) et del Lovire (Scrijheus do Cinte). Tos les studias del SLLW sont fwaits e francès. Les studias sont todi scrît avou l' idêye k' i dvèt siervi eto ås diyalectolodjisses des payis galo-romans, ki rconoxhnut les fels ovraedjes des sincieus mimbes del SLLW. Eto, dins ls anêyes 1950, Louis Remacle et Elisée Legros vont traker les scrijheus ki n' notnut nén li ptit accint di leu viyaedje, çou k' est waitî come ene "flotche". Maurice Piron, di s' costé, vout fé monter pår li livea des belès letes e walon. C' est l' filozofeye del djermêye 48 ki wangne podbon. A dater des anêyes 1980, li mot "patwès" a ristî eployî timpesse dins les scrîts del SLLW. Dabôrd, li SLLW s' a levé come ene seule djin disconte do rfondaedje do walon et des noûmots, et li scrire hagnûlmint dins on papî da Jean Lechanteur k' a parexhou dins gazete "Wallonnes" e 1996.
Istwere del societé
Li SLLW a bouté timpesse les 10 prumirès anêyes di s' veye, ki l' sicretaire, c' esteut François Bailleux. E 1867, gn a yeu on ptit rafroedixhmint dins les ovraedjes del societé. Å tournant inte li 19inme eyet l' 20inme sieke, li pordjet do Diccionaire djenerå do lingaedje walon (Dictionnaire Général de la Langue wallonne) serè-st enondé e 1904. Å céncwantinme aniversaire, e 1906, li spitch do prezidint Nicolas Lequarré, ki dene on racourti di l' ovraedje del soce so 50 ans, si frè e walon. Ci serè motoit l' dierin côp.
E 1996, ele shût les idêyes do papî Ltchanteu po «discomunyî» les rfondeus, ey e minme tins, ribouter li foirdjaedje di noûmots.
E 2001, li SLLW s' ahive ene waibe Etrernete, bråmint fwaite pa Guy Belleflamme, li prezidint d' adon. E 2005, so cisse waibe la, li soce atake a eplaidî so les fis ene antolodjeye des scrijhaedjes di ses mimbes.
Li SLLW et li gråde d' "Academeye do walon"
Al fén des anêyes 1890, li SLLW aléve divni oficirmint l' "Academeye walone". Mins onk des mimbes askepieus, J. Delboeuf n' a nén vlou. Feller l' a ridmandé å Congrès Walon a Lidje e 1905, mins ça n' a nén passé. Gn a deus grossès arokes po kel SLLW divegne ene academeye :
Djivêye des prezidints
… …
Maret
Maret, c' est on hamtea d' Oû-l'-Grand.
Gn a ene eglijhe.
Gn a eto on ri lomé Marep.
Istwere
Coû d' l' abeye d' Élessene å 15e et 16e siekes.
L' abeye di Djiblou î aveut des béns, atchtés ås abeyes di Boune Esperance et d' Sint-Lorint a Lidje.
Tuzance walone
Hinri Lerutte î a passé ses vîs djoûs.
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Fåwami
Dimeys fås amisses
Onk des sinses walons n' egistêye nén e francès
Fås amisses eneviè l' inglès
Categoreye:Diccionairaedje Categoreye:Lingaedje walon
Vî Tchinne (soce)
Categoreye:Soces pol walon
Li Vî Tchinne (<SMALL>Vî Tchêne</SMALL>), c' esteut ene soce di scrijheus d' Vervî.
Oû-l'-Pitit
Oû-l'-Pitit (la-minme Ôr-Pëtët, Fr. Orp-le-Petit), c' est on hamtea d' Oû-l'-Grand.
Gn a ene eglijhe.
Gn a eto on ri lomé Marep.
Hinri Lerutte î a passé ses vîs djoûs.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins li splitchant motî.
Shalom
thumb Shalom (שלום), c' est on mot di l' ebreu ki vout dire "påye".
Come sustantif, i s' pout rapoirter ostant al påye inte deus vijhéns k' al påye divintrinne d' ene mierdjin.
François Walthéry
Walthery thumb|120px|left|(e 2002) François Walthéry, c' est on dessineu d' binddimådjes k' a vnou-st å monde li 17 di djanvî 1946 a Årdjetea.
Shalom
Come mot-fråze, il mot est ossu eployî come formule di salouwaedje, come "a !" "bondjoû". Mins eto di cwitaedje (valant "årvey", "adiè").
Etimolodjeye
Li bodje do mot, c' est le-shalem, "radjouter, "payî". Adon c' est on sinse ki våt mî ki l' idêye di "pont d' margaye". Mins on l' pout eto comprinde come on rivnaedje aviè l' påye divintrinne, li mierpåjhûlisté del djin.
Po dire li vraiy, li mot tot seu et li scawaedje «Shalom Aleichem» (ki l' påye fouxhe avou twè"), ki c' est ene dijhêye corante po salouwer ene djin.
Categoreye:Djudayisse
François Walthéry
Cårire
Emey les ôtes alboms da Walthéry ratournés e walon: “Tchantchès” (1988), et l' rîlêye “Li ptit bout d' tchike”, on persounaedje da Walthery, riprind e walon pa Mitteï. Dins totes ses bindes d' imådjes, k' il est dessineu et sinnarisse, i mete mo voltî des mots-brut e walon, come bardaf° (li no del copagneye d' avion da Natacha), cwîk, evnd.
Dispoy 1993, i fwait ene novele séreye ki l' eroyinne si lome Rubine.
E 2011, li deujhinme tôme do Vî Bleu rexhe, al fén des féns (li sinnariou est presse dispu 1981), ås Eplaidreyes Noer Dessén.
Sint-Serwai-dlé-Nameur
Sint-Serwai-dlé-Nameur, ubén seulmint Sint-Serwai (fr: Saint-Servais), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
Si no vént d' sint Serwai d' Tongue.
Djeyografeye
Il est raiwé på Houyou.
Rilidjon
I gn a yeu ene tchapele Sint Serwai, k’ a tcheyou ey esse ribasteye. Asteure, elle a stî dnêye a l’ Eglijhe ortodosse greke ki l’ ont rlomé d’ après troes ôtes sints (Nicolai, Rafayé, Irinne).
Forveyou payis
🇱🇰 Djivêye des forveyous viyaedjes et veyes On forveyou payis, c' est on payis, ene veye ou on viyaedje ki n' egzistêye nén podbon.
Provnance des nos d' forveyous nos d' plaece
Les nos d' forveyous payis sont ddja dins l' lingaedje dispu todi, udonbén k' i sont-st edvintés pa les scrijheus, po fé mådjiner des plaeces ås floricontes, u po xhiner des viyaedjes erirés.
Li rireye des ptits viyaedjes, si rtrouve eto dins des fotantès tchansons come les vepes di Glaireuse, u dins les spots a vey avou l' cafè.
Li minme toû egzistêye eto avou les nos d' djins.
askepyîs pa des scrijheus e walon
thumb|boket di "on byin bråve ome", ki prezinte li viyaedje d' Otiamont
Alére
Categoreye:Toponimeye Categoreye:Edvintêyès paskeyes *
Calcaedje do francès
Categoreye:etimolodjeye Categoreye:etimolodjeye do walon On calcaeje do francès, c' est li passaedje d’ on mot do francès aviè èn ôte lingaedje.
Gn a bråmint des mots francès k' ont moussî dins tos les lingaedjes d' Urope e 18inme sieke, di cåze del rilomêye del France. Metans :
L' impire coloniå francès a eto stitchî ene cåkêye di mots dins les lingaedjes des colnijhîs payis. Metans, e l' arabe marokin.
Li walon a calké des mots do francès dispu bele ådje. Mins, c' est purade avou l' abrocaedje et l' anecsion di 1795 ki tos les mots administratifs et tecnikes vont-st aploure e walon.
Les mots sont ene miete riwalonijhîs å cmince, copurade so les payis tot près des contrêyes tîxhon-cåzantes; metans :
Mins dipus kel tins passéve, dipus k' les mots estént prononcî come e francès, minme disconte les rîles del fonolodjeye walone, metans li rîle des troes cossounes u li displouctaedje des dobès cossounes å coron des mots.
Bråmint des calcaedjes do francès ont stî rwalonijhîs pa les rfondeus.
Fé des rîlêyes
On reploye les dnêye des rîlêyes francès walon po rwalonijhî :
Province del Tshuapa
Li Province del Tshuapa, c' est ene nouve province cintråle del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Boende.
Elle a-st ene sitindêye di 132.957 km² po 1.316.0955 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Mongala, Tshopo, Sankuru, Kasai, Mai-Ndombe eyet Ecwateur.
Li lingaedje do payis est li Lingala.
Categoreye:Djeyografeye del Republike democratike do Congo
Fime
On fime, c' est des imådjes ki passèt ene padrî l' ôte divant ene foite lampe, po mostrer do mouvmint, et ki conte istwere u dene des racsegnes so on sudjet, et passer å cinema u al televuzion.
Motlî
On fime est cmandé pa on produjheu et fwait pa on fjheu d' fimes ("reyalizeu"), sol sinnariou (scrip), sicrît pa on scrijheu d' fimes. Les djouweus(es) di role sont lomés acteurs et actresses. I sont mostrés pa èn meteu el sinne. Li tins k' on boute po fé l' fime si lome li filmaedje u tournaedje.
Li prindaedje des portraits est fwait pa des filmeus ("cameramans"), les djins ki sont padrî les cameras, ki schoûtnut on mwaisse filmeu.
Après k' on-z a yeu tot prins les fotos, li fime est emantchî pa èn emantcheu d' fimes ("monteu").
Dins les ôtes mestîs k' i gn a åtoû d' on fime, gn a co les grimeu(se)s (makiyeus), les mousseus(es) (abiyeus, fijheus d' costumes) et les emantcheus d' toûs (effets speciås).
Fime walon-cåzant
Gn a måy pont yeu d' fime e walon. Dins sacwants fimes documintaires, gn a des persounaedjes ki djåznut walon. Come les cis da Xavier Istasse.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Cinema *
Malône
Malône (prononcî /malõn/, fr: Malonne /malɔn/, e flamind: Maeslangen), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur, e l' Province.
Istwere
Come Malône esteut on viyaedje lidjeus e tere namurwesse, bråmint des côpeus d’ boûsses vinént si mouchyî a Malône. Les Malônîs ont metou les pîs dins l’ Guere del Vatche eto.
E 1272, li prince-eveke di Lidje si plind å conte di Nameur, tot djhant k’ les cis d' Nameur avént moussî e Malône, si fote ene dispouslêye å mayeur, seulmint po s’ fote di s’ gueuye.
Industreye
Al Moyinådje, Malône si tneut bén avou les cwårs. Å cmincî do 13inme sieke, li viyaedje aveut ene fôre; e 1302 on tchåfor; e 1431 ene brictreye; e 1680 ene fabrike di papî, adon ene fosse di hoye. Ås nous-timps ont aparexhou troes cårires di pire ey ene fosse di balasse.
E 1792, on côp avou l’ Revolucion francesse, les moennes sont tchessîs evoye, et l’ viyaedje dimane libe.
E 1797 l’ abeye a stî ratchtêye pa l' evetchî d’ Nameur, et mete la les Frés des Crustinnès Scoles. L’ eglijhe di l' abeye a passé al pårotche, et sacwantès måjhones eto.
C' est adon k' on î a astalé on zonigne.
Tuzaedje et vicåreye di fwè
Li prumî k’a spårdou l’ fwè crustinne a Malône, ç' a stî l’ Sint Bertune, on moenne et eveke irlandès. Ses oxheas sont metous dvins on waxhea, e l’ eglijhe del pårotche.
Å 20inme sieke a viké a Malône li fré Mucyin Mareye, mwaisse di muzike al crustinne sicole. Li påpe Djihan-På II l' a canonijhî e 1993 et l’ lomer patron des mwaisses et des dames di scole. Les oxheas da Sint Mucyin Mareye si trovént å mitan del veye.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Jean-Pierre Surkol
thumb|e 2020 thumb|e 2016 Jean-Pierre Surkol a skepyî li 15 di måss 1949.
C' est on scrijheu e walon do Roman Payis.
Il a stî relî dins l' Antolodjeye Fleurs dialectales, pu dins l' Antolodjeye Scrire.
Di s' mestî, il esteut prof di sgondaire.
Ouve pol walon
Dispu les anêyes 2000, il est mwaisse del djowe po des dramatikes e walon.
Prôze-powezeye
Surkol
Paul-Henri Thomsin
Thomsin left|thumb|(diviè 1995) Paul-Henri Thomsin a skepyî e 1948. C' est on scrijheu e walon do payis d' Lîdje. I ratourna eto des binddimådjes. Tot fén seu, il eplaida mon les "Noer Dessén" on live e francès avou des fråzes et ratourneures e walon: L' amour a môde di Lidje (2002).
thumb thumb thumb
Mins si mwaisse ouve, c' est ses biyets di totes les saminnes dins li ptite gazete Vlan (1992-2011), ene coirnêye ki s' lome "Vlan avå lès vôyes".
Tot cåzant del såjhon et des fiesses, i mostere ene bele apriyesse do walon, et ene grande sinsiûlisté. I rascoya, po ça, li pris del Veye di Lidje e 1997.
Il a eto ratourné des fåves da Lafontinne.
Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Li walon avå les voyes
E moes d' decimbe 2004, Paul-Henri Thomsin eplaida li pus ptit live måy imprimé e walon, veyanmint k' i n' est ki 5 cm hôt : "Li walon avå les voyes". End a fwait 10.000 k' ont stî dnés tot avå martchî d' Noyé a Lidje.
L' atuze diswalpêye, c' esteut kel walon esteut on bea cado ki nos avans-st avou d' nos tåyes, et k' lyi faleut rinde li statut d' bistoke. Po s' fé buskinter sifwaitmint, les djins ont corou après come ci n' est nén possibe. Li stok a stî spoujhî so 15 djoûs.
Hårdêye difoûtrinne
Si pådje so l' Aberteke.
Tripe (amagnî)
Del tripe (on dit eto : do bodén), c' est ene tchårcutreye fwaite avou do sonk et des dispouyes di pourcea, metowe, å cmince, dins ses boyeas. Adonpwis, dins des boyeas d' fén plastike.
On stitchive li maxhåd d' sonk et d' dispouye dins les boyeas avou on coirnixhea u bodinoe.
Gn a del blanke tripe, del noere tripe et del vete tripe.
Categoreye:Amagnîs Categoreye:Amagnîs et aboeres walons
Inami
L' Inami (on pout dire eto, po èn ôte payis: ene inami), c' est ene administråcion ki manaedje les moutouweles d' on payis.
On dirè, metans: «c' est l' inami ki lyi a toumé so s' dos».
Etimolodjeye
Å cmince, c' esteut l' no d' ene institucion bedje (kel sigue, c' esteut I.N.A.M.I. po Institut National d'Assurance Maladie et Invalidité). Il a divnou on cmon no.
Cawete -oe
Li cawete -oe, c' est ene cawete (padecô vicante, afeye moite) di tos nos omrins.
Li cawete -oe provént di sacwantès cawetes latenes, inte di zeles les cawetes -orium (miroe, traitoe, etonoe), -atoriu.
Po les bwès (ônoe, såçoe, tchenoe), c' est l' cawete -etum. Cisse cawete -etum la provént leye-minme d' ene cawete tîxhone -ôth, -ûth.
Les prononçaedjes del cawete -oe shuvnut les prononçaedjes coinreces do betchfessî oe.
Li cawete -oe si prononce sovint come li cawete -oes.
Pititès usteyes
Come vicante cawete, metowe après on viebe, ele fwait des nos di des ptitès usteyes, po fé l' accion do viebe : såcloe, peloe, plantoe, coloe, muroe, semoe, saloe, houwoe.
Dins cist uzaedje la, li cawete -oe est sinonime del cawete -a (pela, houwa) et del cawete -rece (semrece).
Cawete po les bwès
Dins cist uzaedje la, li cawete -oe est sinonime del cawete -ete (sipinete).
Uzaedje del cawete -oe po les noûmots
Sacwants noûmots e walon ont stî foirdjîs avou l' cawete -oe, copurade après 2000 :
Li cawete -oe dins li scrîta
Dins li scrîta, li cawete -oe si pout trover dizo l' cogne -eu, -eux, -eus, -oy, -ois. Ces cawetes la si rtrouvnut dins les nos "francès" des viyaedjes (et des djins), disk' å djoû d' ouy : Launoy, Lhonneux, Xhonneus.
Foû-rîles
Dins sacwants nos d' plaeces (Haleu), li cawete -oe dimeure dizo disfondowe -eu. Loukîz a : «pordjet di rfondaedje des nos d' plaece»
C' est eto l' cas avou sacwants cmons nos come "bisteu".
Parintêye
Po l' cawete -oe des nos d' plaece, li parintaedje fwait voltî rispiter li T des cawetes etimolodjikes "-ôth" et "-etum" :
Sacwants sustantifs avou l' cawete -oe (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Tcheke (di banke)
On tcheke (on prononce tchèk u a môde francesse chèk), c' est on papî come on biyet d' banke, fwait d' avance, k' on rimplixh ene some d' årdjint dsu (e chifes pu e totès letes), et kécfeye a kî k' ele doet ndaler, et l' siner, et k' on dene come paymint.