cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ombrelires
Les ombrelires, c' est ene famile di plantes ki dnèt on lådje flormint ki fwait come on paraplu.
Sacwantès ombrelires
Categoreye:Familes des plantes *
Politikî
On politikî, ene politicresse, c' est ene djin ki s' ocupe di politike.
Cåzans walon (lives)
Cåzans walon (Causans walon), c' est ene rîlêye di troes lives avou des tecses e walon tchestrolès, et on ptit motlî padrî tchaeke tecse.
A cåze di ces motlîs la, et mågré k' les mots n' sont nén rashonnés dins l' ôre alfabetike al fén, il est rprins sol limero [S22] dins l' djivêye des motîs do walon.
Eplaidaedje
Item est i pol tôme II, k' a rexhou e 1979.
Li tôme III a vudî après l' moirt di l' eplaideu, e 2003.
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Motlîs walons Categoreye:Antolodjeyes
Adjondrece
Ene adjondrece, c' est on ptit mot, nén candjåve, k' adjond deus mots del minme fonccion croejhetrece.
Ene adjondrece di puzieurs mots, c' est ene adjoncrecire.
Les adjondreces et les aloyrece sont pacô lomêyes les codjondreces.
Adjondrecires
Li minme fonccion pout esse ahesseye pa ene troke di mots, k' on va lomer adjondrecire. Les adjondreces come «oudonbén» u «adonpwis» polèt esse waiteye come des adjondrecires retroclêyes.
Egzimpes :
Lomaedje
Bråmint des ôtes lingaedjes ont-st on batijhaedje come e francès «conjonction de coordination».
Li neyerlandès, come li walon, a foirdjî on noûmot.
Neyerlandès
Les adjondreces si lomèt « nevenschikkend voegwoord». C' est aprume «maar», «en» eyet «want».
Årvier des aloyrece, les adjondreces do neyerlandès ni fwaiynut nén candjî l' ôre des mots padrî:
Bådwin I d' Beldjike
Bådwin I d' Beldjike u Bådwin prumî d' Beldjike, di s' vraiy no Baudouin Albert Charles Léopold Axel Marie Gustave de Belgique, pus sovint lomé li Rwè Bådwin, c' esteut l' cénkinme Rwè des Bedjes.
I skepia li 7 di setimbe 1930 et mora li 31 di djulete 1993.
I monta sol trône tot djonne, li 16 di djulete 1951 cwand s' pa, Yopôl III fourit oblidjî d' abdiker po dfiner l' "Afwaire rweyåle".
I fourit shuvou sol trone del Beldjike, di s' fré, Albert II.
Sacwants rujhes di s' ringne
Li djoû di s' prustaedje di siermint, Julien Lahaut et les ôtes pårlumintîs comunisses moennît herleme tot boerlant "Vive li Republike". I fourit assaziné sacwants djoûs pus tård.
Li 30 di djun 1960, ås fiesses do dislaxhaedje do Congo bedje, dins s' cåzaedje, i vanta timpesse l' ovraedje des Bedjes dins leu colneye. Patrice Lumumba responda avou on spitch foirt hagnant. Lumumba fourit touwé pa des policîs sicrets bedjes, avou l' aidance des Amerikins, sacwants moes pus tård.
Li 4 d' avri 1990, li Rwè Bådwin abdica on djoû, po n' nén dveur siner ene lwè so l' avortumint ki dzôrnéve si fwè catolike.
Vicåreye
Come pasmint d' tins, il aléve al tchesse å Bork, come ses tåyes Yopôl prumî et Yopôl II, mins lu, i dmoréve avou les trakeus.
Sourdants
Categoreye:Rwès des Bedjes Categoreye:Rwès et impreurs
Motî do Coûtchant walon
thumb|Coviete do motî
Li "Motî do Coûtchant walon", ki s' vraiy no, c' est "Dictionnaire de l' ouest-wallon", c' est on motî walon-francès basti a cmincî des dnêyes ramexhnêyes pa Arille Carlier dins tot l' Coûtchant walon.
Li live a stî eplaidî di l' ALWAC e troes sillabusses k' ont vudî pol tome I e 1985, pol tome II e 1988 eyet pol tome III e 1991.
Divant çoula, gn a yeu ene peclêye di djins k' î avént metou l' mwin, inte di zels : Omer Bastin, Jean-Luc Fauconnier et Willy Bal, ki l' a adjinçné sorlon les mwaissès rîles del diyalectolodjeye walone.
Il est rprins sol limero [O0] dins l' djivêye des motîs do walon.
L' adrovaedje est scrît pa Emile Lempereur et li dvant-z-ouve pa Willy Bal.
Categoreye:Motîs walons
Bûtba
Li grand Bûtba (almand Bütgenbach), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje, mins el kiminålté tîxhon-cåzante.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Sindrome Ehlers-Danlos
Li sindrome Ehlers-Danlos u li maladeye Tchernogobov, c' est ene maladeye do texhou djondrece des djins, ey eto des tchéns.
C' est on candjmint do coladjene (end a dtrop).
C' est ene maladeye di famile.
Minêyolodjeye
Les senes del maladeyes sont pus markés ås båsheles k' ås valets.
Li passaedje des parints ås efants ni shût nén les lwès Mendel.
Mwaisses senes ås djins
Come gn a do coladjene dins tos les texhous, les senes sont foirt varyîs, sipårdous dins tos les sistinmes do coir, apus ki l' sistinme nierveus.
Li pea et les djonteures sont foirt elastikes.
Dizo-sôres
Li dispårtixhaedje e diferinnès dizo-sôres (des ecdûts do sonk, do cour, fôme "classike", evnd., 17 sôres e 2017) ni shonne nén sûteye, ca c' est on plan po-z evoyî l' malåde mon trinte-shijh specialisses ki vont dner tchaeke totes sôres di droukes et risker d' «epwezner» l' pacyinne u l' pacyin.
Diyagnostik
Gn a nole analisse djenetike possibe. Come gn a do coladjene dins tos les organes do coir, les senes polèt esse foirt varyîs.
Li diyagnostik dimane loyî a l' aparexhance di puzieurs sintomes ricnoxhous come cåzés pal maladeye. Et pår l' egzistance del minme maladeye so ene ôte djin del minme famile.
Berwetaedje éndjolike
On berwetaedje éndjolike, c' est l' voyaedje d' on fitchî éndjolike d' ene copiutrece a l' ôte pal voye del Daegntoele.
Po l' uzeu, on cåze d' èb aberwetaedje cwand i rçût l' fitcjî, eyet d' eberwetaedje cwand i l' evoye å lon.
Categoreye:Infôrmatike
Cawete -ule
🇱🇰 Cawete -ûle
Wévurcé
Categoreye:Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike Wévurcé (la-minme, Wévèrcé, almand Weywertz) c' est on hamtea d' Bûtba, el province di Lidje, mins el kiminålté tîxhon-cåzante. Il est metou sol foûrire eviè l' Almagne.
Cawete -ule
Li cawete -ule, c' est ene moite cawete k' on trouve bråmint so des mots calkés do francès.
Wévurcé
C' est ddja on gros hamtea, poy k' i gn a ene grosse eglijhe.
Cawete -ule
Riwalnijhaedje
Li cawete a-st ene cogne tipicmint walone dins l' mot pilure (pilûre, pilùr), mins come on n' l' a nén sepou stinde ås ôtes calcaedje, cisse cogne la n' a nén stî ritnowe.
Wévurcé
Avey
On tiyoû î fourit planté dvant l' eglijhe al fén del guere di trinte ans.
Cawete -ule
Ule
Åblete
thumb L' åblete (on dit eto: el coyene ), c' est on ptit blanc pexhon ki vike a bindes, nén long del toele di l' aiwe des corantès aiwes (la k' gn a waire di corant) et des vivîs.
Ene sôre vijhene si lome e walon li platene (pexhon) u l' palete (Alburnoides bipunctatus)
Discrijhaedje
Pitit pexhon di 12 a 16 cintimetes, di 20 a 50 grames.
Come amagnî
thumb|150px Si pexhe al poujhete.
Si magne fricassêye dins ene paile.
Dins les belès-letes e walon
«Åblete dins l' poûjhete», c' est ene tchanson des Composs Binde.
Sourdants
Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes
Fiziolodjeye
*
Li fiziolodjeye, c' est l' syince ki studeye li rotaedje normå do coir d' ene djin u d' ene biesse. Ou d' ene plante (fiziolodjeye des plantes).
Tcherin
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins Wiccionaire.
Sourdants
<References/>
Basshunter
Basshunter, d' ès veur no Jonas Erik Altberg (skepyî li 22 d' decimbe 1984 a Halmstad), c' est on tchanteu, réalisateur artistique et DJ d' Suwede.
René Dehez
C' esteut on scrijheu e walon ey on bouteu po ç' lingaedje la å Rweyå Club walon d' Måmdiy.
Ouve e walon
On l' kinoxhe aprume come ratourneu des fåves Lafontinne.
A-st eplaidî ene ramexhnêye di ses redjårbaedjes e 1985 dizo l' tite «Les fåves do fré Tiedôr».
Dehez Dehez Dehez
Rifondaedje ortografike eternåcionå di l' almand e 1996
Li rfondaedje ortografike eternåcionå di l' almand di 1996, c' est on rfondaedje di l' ortografeye di l' almand ki s' a passé e 1996.
Rifondeus
Gn a dijh payis ki s' ont-st etindou dsu, inte di zels li Beldjike, riprezintêye pal kiminålté tîxhon-cåzante.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Almand (lingaedje) Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje Categoreye:Ortografeye
Avion
Ene avion ou èn areyoplane (eto on plêne ), c' est on volant éndjin avou des aiyes et on moteur.
C' est nén come les planeus ki n' ont pont d' moteur.
Pî-notes
Categoreye:Areyonotike
Pôrt (ås bateas)
On pôrt, c' est ene plaece, so ene mer u èn oceyan, u so on gros mouze u ene grande basse, la k' on pout rçure des bateas.
Sôre di pôrts
Sorlon wice k' i sont, gn a des pôrts di mer et des pôrts di mouze.
Sorlon li sôre di bateas, gn a :
El Walonreye, li pus gros pôrt, c' est l' ci d' Lidje.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Naiviaedje
Li catchete (novele)
thumb Li catchete (Li catchète), c' est ene novele sicrîte pa Djåke Desmet diviè 2015.
Ele est scrîte e rfondant namurwès.
Elle a fwait prumî pris al bate des Scrijheus do Cinte, El Lovire, 2016.
Elle a stî replaideye e rfondou dins l' gazete Li Rantoele e 2018 & 2019.
Racourti
C' est l' istwere d' on gaviot ki s' pa est el piole et ki s' moman vént d’ esse ramassêye pa les « bloûws » pask’ ele hapéve di l’ amagnî dins on grand botike. Ça fwait ki les djindåres vinèt cachî après lu, pol mete dins ene famile d’ ascoye, come efant d’ djudje.
Lu n' vout nén, et decider di s’ catchî.
Il passe si prumire nute e gurnî, pu, li londmwin, k' i ploût a drache, i wangne on cahoutea mon d' leu vijhén.
Les bleus vont i esse djondous?
Eberwetaedje
Li voyaedje contråve si lome aberwetaedje. Les deus eshonnes si lomnut des berwetaedjes éndjolikes.
Categoreye:Infôrmatike
21 di djanvî
Li 21 di djanvî, c' est li 21inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure 344 djoûs (345 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
19 di djanvî - 20 d' djanvî - 22 d' djanvî - 23 d' djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
Gåz nôbe
thumb|Les gåz nôbes dins des tubes electrikes On gåz nôbe u gåz råle, c' est on gåz k' est dins l' dierinne colone do Tåvlea Mendeleyev.
Mwaissès piceures
End a e mo ptite cwantité dins l' air.
21 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Gåz nôbe
Djivêye des gåz nôbes
Do pus ledjir å pus pezant:
Sourdants
Categoreye:Gåz Categoreye:Fizike atomike
Joseph Schetter
Di s' mestî, il esteut ås douwanes, mins i scrijheut voltî e francès ey e walon, po les gazetes et pol teyåte.
Vicåreye
Tins del guere di 40, i fjha del rezistance.
Ouve e walon
Come sicrijheu e walon, il ataca e 1935 avou ene pîce e-n èn ake « Divwer », ki serè creyeye e Trocadero d' Lidje.
E 1938, ene comedeye e deus akes « I lome må ».
Pu fé des pîces pus avanciveuses : « Coû d' assijhes » (Coûr d'assîses) (1936), la k' i dmande å publik di fé l' djuri.
Tant k' å « portrait di Madame X » (1950), c' est do teyåte sicolodjike.
E 1951, i scrît ene operete avou l' compôzeu Célestin Libon, ki l' tite, c' est «Al coine do bwès» (Al cwène dè bwès).
Notru-Dame ås iviers
Categoreye:Crustinnisse Li Notru-Dame ås iviers, c' est ene fiesse di l' Aviedje, el 5 d' awousse.
Joseph Schetter
Ouve e walon
Si operete «Gretri», sicrîte e 1975, ni serè creyeye k' e 2013, a l' operå d' Lidje.
Notru-Dame ås iviers
Istwere del fiesse
C’ est motoit li prumire fiesse e l’ oneur di l' Aviedje Mareye.
Joseph Schetter
Ouve e walon
Come dierinne bouye, i redjåbe e 1979 «Le sagouin» da François Mauriac, dizo l' tite «Li mårticot».
Sourdant
Schetter, Joseph
Notru-Dame ås iviers
Istwere del fiesse
E 431, gn a yeu l’ concile d' Efeze, ki dijha ki l’ Djezus est ene djin etire, ey adon l’ Aviedje Mareye a metou å monde li Bon Diu.
Come on vneut di lomer Mareye «meteuse å monde do Bon Diu», e l'ivier del minme anêye, li påpe Celestin a basti a Rome l’ eglijhe Sinte-Mareye li Grande, k’ est l’ prumire eglijhe k’ a måy sitî dicåçtêye a l’ Aviedje. Li dicåçtaedje di ciste eglijhe la s’ a fwait on 5 d’ awousse.
''Notru-Dame ås iviers, e francès Notre-Dame-aux-Neiges, e neyerlandès Onze-Lieve-Vrouw-ter-Sneeuw, c' est on coulot d' Brussele.
''Gn a bråmint des eglijhes, e France ey å Kebek, ki s' lomnut "Notre-Dame-aux-Neiges".
Sourdants & pî-notes
<References/>
Sourdisté
Li sourdisté, c' est ene maladeye la k' ene djin n' ôt pus rén.
Motlî
Li ci k' est ç' maladeye la, c' est on sourd, ene soude.
Divant d' divni totafwaitmint sourd, li djin ôt deur, elle etind deur; u: ele n' ôt nén bén clair; c' est on sourdåd, ene sourdåde; asteure on dit k' c' est on måloyant, ene måloyante; po s' fote, on dit eto on storné
Minêyolodjince
El Walonreye, li rascråwance del maladeye sereut di 25.000.
Mins i gn åreut dipus di 400.000 djins k' etindnut deur.
Sårt-a-Statche
Li Sårt-a-Statche (fr: Sart-Eustache) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fosse-li-Veye.
Sourdisté
Aidance ås sourds
On pout atôtchî les sourds avou l' lingaedje des senes.
Sårt-a-Statche
L' etimolodjeye do no vént di “sårt”.
Sourdisté
Aidance ås sourds
Categoreye:Medcene Categoreye:Oraye
Pitite coleccion del SLLW
Li ptite coleccion del SLLW, ki s' no, e francès, c' est : Littérature dialectale d'aujourd'hui, c' est ene coleccion d' lives e walon eplaideye di l' SLLW dispu 1976.
Mwaissès piceures
C' est todi des belès-letes, et il est reki ki les tecses soeyexhe sicrîts e sistinme Feller, avou on metou accint do walon. Portant, sacwants lives sont dedja scrîts avou des rfondants walons (L. Hendschel, C. Denis). Et a pårti do limero 43, on n' raloye pus on scrît a on metou stroet diyaleke.
Gn a des ramexhnêyes d' arimés, des ptits romans, et des pîces di teyåte. Et minme des pinsêyes. Bråmint des lives sont-st e walon, mins end a eto e gåmès ey e picård. C' est ene pitite cogne di lives (140 x 190), did la, li no corant del coleccion.
Tot on tins, gn è moussa foû disk' a troes lives so ene anêye. Mins dispu 2000, end a bråmint moens.
Normåldimint, on scrijheu n' est publiyî k' on côp. Mins Josée Spinosa-Mathot, Albert Maquet, Robert Vandamme eyet Bernard Louis l' ont stî deus côps, et Emile Gilliard troes feyes.
Fritchapele
Fritchapele, u è Feller "Fritchapèle" ([FR] Froidchapelle) c' est ene comene di Walonreye, el province do Hinnot.
Pitite coleccion del SLLW
Les tites k' ont moussî foû
SLLW
Cawete -yin
Egzimpes
On rtrove ci cawete la:
Fritchapele
Ban
No des pitits bans -- Limero del posse
Cawete -yin
Sacwants sustantifs avou l' cawete -yin (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Categoreye:Cawetes do walon
Ciryin
On ciryin (on dit eto: on mårsyin, èn estrateresse, on ptit vete ome), c' est ene forveyowe djin u forveyowe vicante sacwè k' åreut vnou del planete Måss u dis pus lon dins l' Univier.
Ciryins cåzant walon
E Futuroscope di Pwetî, les ciryins djåznut walon. Li tecse a stî scrît pa Ben Stassen, k' a prodût l' fime avou Charlotte Huggins, Caroline Van Iseghem e 1999. Les vwès sont da Phil “Bouli” Lanners, Pierre “Lele” Lebecque.
Sourdants
Categoreye:Forveyowès djins Categoreye:Astronomeye
Aiwe di Bougmesse
L' Aiwe di Bougmesse (e-n amazir, ⴰⵙⵉⴼ ⵏ ⴱⵓⴳⵎⵎⴰⵣ, asif n Bogemmaz), c' est ene corante aiwe do Marok ki trevåtche tote li vå des Ayites Bougmesse.
Coraedje
Ele prind sourd dins l' pindant coûtchantrece do Mont Azourki, deus kilometes dizo l' passåjhe di Tilrisse (Tizi n Tirghist).
Adon, ele court aviè l' vå tot raiwant tos les viyaedjes so s' voye: Ayites Ouchi, Ifrane, Ikhef n Ighir, Iscattafene, Imelghasse.
Inte Tabente et Timite, ele riçût l' Aiwe des Ayites Imi, ki vént do sourd di Ribate.
Pu adon, raiwer ene pus grande lårdjeur di tere sol restant del vå, disca Agouti.
Tot ç' coraedje la si fwait dins l' sinse Nôr-Ess / Sud-Ouwess.
Raiwaedje
Ele permete di raiwer tot l' vå, cwand il a ploû et nivé assez. Mins ele pout esse a setch do moes d' setimbe å moes d' djanvî, s' i n' ploût nén do waeyén-tins.
Sourdants
Categoreye:Aiwes do Marok Categoreye:Atlasse (hôts tienes)
Djeus olimpikes d' esté di 2008
Les djeus olimpikes d' esté di 2008, c' est les vint-nouvinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Pekin e 2008.
Sacwants chifes
Les djeus chinwès ont rashonné 11.128 sportifs di 205 payis k' ont lûté 16 djoûs å long. I gn aveut 96 Bedjes. On a rindou 302 medayes d’ ôr. L’ evenmint a stî covrou pa 30.000 gaztîs, avou les c"zeus å posse ey al boesse ås imådjes.
Låvå, i gn aveut 74.615 volontaires ercrutés på comité des Djeus.
Sourdants
<References/>
Djeus 2008
Garouda
thumb|Posteure do Garouda dissu l' bastimint d' ene societé d' assurance, el [[Taylande]] Li garouda (aigue e sanscrît), c’ est èn oujhea mitolodjike.
Il est rprezinté pa èn ome avou l’ tiesse d’ on moxhon.
Lunch
, on powete do Tibet, a scrît « «L’ evolaedje do Garouda, des tchants po bén shure li Dzogchen».
Li garouda est dins l' essegne di l' Indonezeye.
Categoreye:Mitolodjeye indyinne
Cawete -reye
Li cawete -reye, c' est ene vicante cawete ki s' agritche après on no u on viebe.
Ele pout aveur diferinnès etimolodjeyes.
Sôres di cawetes -reye
N a ene ôte sôre, nén veyowe do mwais costé, ki respond a :
Fonolodjeye
Li cawete -reye, cwand ele si vént aclaper a on viebe, si mete pa drî l' bodje A, såf po les viebes del 3inme troke (come netyî) et les viebes ki l' coron do bodje A est ene troke C-L (cossoune+likide: -tr-, -tl-, -sl-, -sr-, -cl-, -cr-,...). Po ces la, c' est l' bodje B k' est eployî.
Esplikeyes
Li "r" del cawete -reye si pout prononcî come ene likide; adon on pout aveur on coron avou l' troke -V-C-C-L-V-Y; eg: platchtreye (pl-a-tch-t-r-è-ye).
Mins les likides ni polèt esse likides ki pa drî des cossounes k' i gn a (nén pa drî tot l' minme kéne cossoune) et pa dvant ene voyale. Et pårticulirmint, ele ni polèt nén divni likides pa drî on "l" ou on "r" (dins ene shûte -l-l- ou -r-r- les deus sont des cossounes).
Pareymint, on n' pout nén aveur ene likide pa drî ene dimey cossoune ("y" ou "w").
Dj' ô bén, ene likide (L) ni s' pout trover *ki* dins ene troke C-L-V (dismetant k' ene dimey cossoune (Y) si pout trover dins C-Y-V, Y-V, V-Y)
Poirtåve éndjole
Ene ou ene poirtåve éndjole u ene copiutrece axhlåve (pus coourtinnmint : on poirtåve, c' est copiutrece a pô près del gogne d' on live po lére, k' on pout poirter la k' on vout.
Ele si rploye et s' disployî.
Tcherpetaedje
Li taprece si mete sol tåve, ou so ses djnos.
Li deure plake et les ôtes pårteyes di l' éndjolreye sont metous dizo l' taprece.
Istwere
Les éndjoles poirtåves ont divnou corantes dins les anêyes 2000.
Dins les anêyes 2010, elle ont yeu ene fele concurince des tåvletes, des éndjoletes et des sûtifone.
Sogne åss poirtåves
Les poirtåves n' edurèt nén les côps. Å pus sovint, c' est l' waitroûle ki calpete.
Les poirtåves ni dvèt nén esse eployî so des stofes (mapes, coviete). Adon, i hapèt les finès poûssires des stofes ki ravôteynut les pîces ådvins, et espaitchî li rafroedixhmint. Ene sifwaite éndjole pout tchåfer, et minme prinde feu.
Pî-notes
Categoreye:Infôrmatike
Cawete -reye
Esplikeyes
Do côp, dins ces cas la (bodje A finixhant pa -l, -r, -y, ou -w) li "r" del cawete -reye ni pout esse k' ene cossoune. Mins do côp, on-z åreut des trokes -C-Y-C- (ecra-m-y-r-eye), -C-C-C (ban-s-l-r-eye); çou ki n' est nén possibe e walon (rîle des troes cossounes).
Adon, po ces cas la, on rpasse sol bodje B (k' egzistêye djustumint po ça), et ça dvént -C-V-Y-C- (ecra-m-e-y-r-eye), -C-V-C-C (ban-s-e-l-r-eye)
Sacwants sustantifs avou l' cawete -reye (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Reye
Viyaedje
Li mot "viyaedje" lu-minme n' a pont leyî d' passêye dins les nos d' plaece del Walonreye, mins bén si tayon Viyé.
Motlî
Li viyaedje est pus grand ki l' hamtea, mins pus ptit k' ene veye.
Inte viyaedje et veye, gn a çou k' on loméve on bork. a rcorespondreut, asteure, a ene rebanêye comene ki n' a nén l' gråde di "veye".
Les dmanants d' on viyaedjes sont lomés d' on no di dmorant, mins ki n' esgzistêye nén todi. Il ont eto, po bråmint, on spot.
Hé (Derbu)
Hé (F. Heyd), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu, e l' province do Lussimbork.
Viyaedje
Istwere des viyaedjes del Walonreye
E 19inme sieke, el Walonreye, cåzu tos les viyaedjes di dpus d' 200 djins avént li statut d' comene. On djheut eto on ban.
Hé (Derbu)
thumb|eglijhe
Viyaedje
Veye sociåle e-n on viyaedje
Sacwants viyaedje ont ene ritche veye sociåle. i sont-st ahessîs di diferinnès soces : dramatike, ekipe di fotbale, årmonreye, club des djonnes.
Fleuru
Li Grand Fleuru (prononcîz Fleû-ru /fløː.'ʀy/, ; fr: Fleurus), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Hinnot.
Hé (Derbu)
Dins les belès-letes e walon
Dins l' roman «Fåvnale» da Jacques Warnier, onk des persounaedjes si lome «Djôr di Hé», et doereut don provni did la.
Viyaedje
Veye sociåle e-n on viyaedje
Des ôtes, la k' gn a waire d' etinte inte les dmorants, n' ont rén.
Hé (Derbu)
Dins les belès-letes e walon
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Viyaedje
Veye sociåle e-n on viyaedje
Les viyaedjes polèt passer d' ene categoreye a l' ôte so waire di tins, avou l' candjmint des djermêyes di djins.
Fleuru
Ban
No då pitit ban -- Limero del posse
Mwaisse leu
On mwaisse leu, c' est li veye u l' viyaedje principå d' ene province, d' on canton, d' èn arondixhmint, d' ene signorreye u di tot ôte pårtixhaedje djeyografike.
Fleuru
Difoûtrinnès hårdêyes
Waibe oficire
Referinces et sourdants
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
André Stranard
André Stranard, c' esteut on djonne di Couyet, skepyî e 1919.
E 1939, i fjheut s' tins d' sôdård, dizo les ôres do captinne-kimandant Maurice Lixon, mwaisse sicrijheu del Tchariguete. I lyi dna on bea powinme e walon, «Leye», ki Lixon revoya a l' ALWAC.
Çouci lyi permeta d' esse riprins, après côp, dins l' antolodjeye «270 escrijheus do Payis-Noer».
Målureuzmint, i fourit fwait prijhnî et mora a Koenigsberd (el Prûsse levantrece) e 1941.
Si powinme «Leye» (so Wikisourd).
Calindrî lunrece
On calindrî lunrece, c' est on calindrî ki shût li moes del lune, di 28 ou 29 djoûs.
Ci sistinme la a li dzavantaedje ki les moes ni sont nén todi metous al minme såjhon, mins avançnut di 10 a 11 djoûs tchaeke anêye. Li prumî djoû do moes pout esse eto diferin d' on payis a l' ôte, si on vout di tote foice vey li tinre lune po decider del date.
Atacaedjes terorisses di Noû York et Wachintone (2001)
Les atacaedjes terorisses di Noû York et Wachintone, c' est des atakes avou des avions d' lene k' avént stî distournés pa des terorisses so des bastimints di Noû York eyet Wachintone.
Calindrî lunrece
Egzimpes di calindrî lunrece
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Lune
Atacaedjes terorisses di Noû York et Wachintone (2001)
Ça s' passa li 11 di setimbe 2001.
Racontaedje oficir
Cwate avions d' lene fourît distournés pa des terorisses, ki ndè vont prinde les comandes.
Deus d' zels si vont aler spotchî disconte deus hôts bildignes di Noû York, ki vont croûler.
Onk si va aler stitchî dins l' meur do Ministere estazunyin del disfinse, a Wachintone.
Li cwatrinme va esse riprins pa les ocupants, tot mwaistrixhant les terorisses, et va toumer dins on tchamp e l' Pensilvaneye.
Les atacaedjes fourît adjinçné pa l' organizåcion terorisse «El Qayida».
Adon, po s' rivindjî, les Estats-Unis, shuvous des ôtes payis d' l' OTAN, vont-st evayi l' Afganistan e moes d' octôbe del minme anêye.
Criticaedjes des esplikêyes oficires
…
Viyaedje
Veye sociåle e-n on viyaedje
Categoreye:Djeyografeye
Atacaedjes terorisses di Noû York et Wachintone (2001)
Corwaitaedje do rapoirt avou les rascråwes des Palestinîs
Categoreye:Terorisse Categoreye:Estats Unis
Linçoû
Categoreye:Ahesses di måjhon Categoreye:Sitofes
Cwand i fwait pus froed, on mete on (u des) covtoe(s) dissu les linçoûs.
Dins les otels, on rcandje les linçoûs po tchaeke pratike, et les mete al bouwêye.
''Li linçoû c' est eto on blanc drap po rascovri les moirts.
Ospice
Èn ospice (on dit eto on hôme), c' est ene måjhon la k' on plaece les viyès djins ki n' savèt pus viker tot seus, u ki leu famile ni sait pus wårder avou zels.
Aler a l' ospice si dit "aler ås vîs omes" (pask' å cmince, gn aveut la aprume des omes) u asteure, "aler ås viyès djins"". Mete a l' ospice si dit "plaecî". ene viye djin.
El Beldjike, les prumîs ospices fourît adjinçnés pa l' Estat. Gn aveut les ospices civils et les ospices di l' årmêye.
Les ospices privés vinît après. I n' sont nén po rén. El Walonreye, diviè 2000, i faleut ddja conter di 1000 a 1500 uros par moes.
Dins l' tuzance di bråmint des djins del Walonreye disk' al fén do 20 sieke, c' esteut rsintou come ene honte di dveur plaecî ses vîs parints.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "hôme", "vîs omes" et "ospice".
Sicrijhaedjes e walon sol vicaedje dins les ospices
Li veye a l' ospice a cmincî a esse li sudjet d' ouve e walon brint a pårti des anêyes 2000.
Mwaisse leu
Po on payis, on djåze puvite di mwaisse veye.
Sourdant
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Administråcion
On fi d' trop (teyåte)
On fi d' trop (On fi d'trop´), c' est ene pîce di teyåte e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2018.
Prezintaedje
Come droet bresse, il a tchoezi Djan, si pus vî des fis. I n' a nole asteme po Mår, li racoulot.
Djan n' end a k' po les çanses, sins nou sintimint ni po s' mame, ni po s' djonne fré, k' i tape a l' abat dipus k' a s' toû.
Årvierdimint, Mår, c' est on tinrûle, mins ki djowe å deur po muchyî ses dloujhances. Si pasmint d' tins, c' est l' muzike.
Avou ça k' i voet voltî Clodine, li penleuse del societé…
Sourdant
Fi
Ospice
Sicrijhaedjes e walon sol vicaedje dins les ospices
Emey des ôtes, citans :
Categoreye:Bastimints Categoreye:Troes côps vint
Dålem
Dålem, oubén e sistinme Feller : Dålèm ([FR] Dalhem), c' est ene rebanêye comene dins l' province di Lidje.
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Volcan
On volcan, c' est on rexhowe di bolante tere, li låve, ki vént do corin del Daegne, pa ene fouwire (tchiminêye) ki finixh â copale avou on trô ådzeu, li trô do volcan.
N a des vicants volcans (ki bolnut co tenawete) et les moirts volcans ki sont distindous.
Les volcans -mins c' est des distindous - ki sont l' pus près del Walonreye, c' est les cis di l' Efel.
Dins les trôs des moirts volcans, gn a des aiwes (di plouve) ki polèt croper, et-z ahiver ene laetche volcanike ou basse volcanike
Rapoirtaedje so les vîs volcans d' l' Efel
* Categoreye: Montinnes
Nén Durant Indicatif Erirece
thumb Li Nén Durant Indicatif Erirece (N.D.I.E.; on dit eto: passé simpe), c' est on tins di l' Indicatif ki codjowe li viebe å passé, po djåzer d' ene accion ki n' deure nén lontins (årvier do Durant Indicatif Erirece).
Dins l' walon do 20inme sieke, c' esteut on tins d' codjowaedje foirt corant e Payis d' Lidje dins les scrijhaedjes, mins eto dins l' cåzaedje.
Dins les ôtès coines del Walonreye linwistike, si uzaedje esteut waitî come on francijha (eployî e 19inme sieke, mins pus dins les soces di scrijheus do 20inme sieke). I dveut esse replaecî pal passé compôzé.
Djeus olimpikes d' esté di 1972
Les djeus olimpikes d' esté di 1972, c' est les vintinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Munixh e 1972.
Li nedjeu amerikin Mark Spitz va wangnî set medayes d' ôr e natåcion. A Mecsico, i n' aveut rén wangnî. Ça fwait k' i s' a etrinné a make cwatre ans å long.
Li coreu a pî Bedje Karel Lismont wangne li medaye d' årdjint dins l' maraton.
Nén Durant Indicatif Erirece
Egzimpes d' eployaedje
🇱🇰 Pådje Jean-Charles Benoît
Djeus olimpikes d' esté di 1972
Mins les djeus d' Munixh sont aprume conoxhou a cåze do macsådaedje des sportifs israyelîs pa des terorisses palestinîs.
Nén Durant Indicatif Erirece
francès
Egzistêye e francès, mins djusse dins li scrît lingaedje (Belès letes)
Djeus olimpikes d' esté di 1972
Sourdants
<References/>
Nén Durant Indicatif Erirece
roumin
E roumin, e lingaedje corant, l' erirece simpe est foirt corant al nonne di Roumaneye, et la-djus on n' cåze nein avou l' erirece a deus bokets. Åd contråve, al bijhe (Transilvaneye, les deus Moldaveyes), on n' divize k' avou l' erirece a deus (compôzé) et a troes bokets (sorcompôzé), et la on n' conoxhe ni l' passé simpe, ni l' pus-ki-parfait. Li Scole transilvanyinne a sayî di ristitchî l' passé simpe dins les lives d' eglijhe, mins ça n' a måy sitî riçuvou på peupe, dedja nén påzès cantatîs å docså todi.
Djeus olimpikes d' esté di 1972
Sourdants
Djeus 1972
Nén Durant Indicatif Erirece
roumin
Categoreye:Tins d' codjowaedje
Ecefalimiyôlite des poyons
L' ecefali-miyôlite des poyons, c' est ene maladeye k' acsût les poyons (2 sawminnes a 4 samwinnes).
Li maladeye dene des senes nierveus bén veyåves, inte di zels, do tronnaedje. Elle est cåzêye pa on virûsse.
Elle a bråmint baxhî dispu k' les meres ås polets sont-st eploctêyes.
Istwere des cnoxhances
Li maladeye a stî discrîte pol prumî côp e 1930 a des poyons d' 2 samwinnes. Elle cåzéve des grossès pietes dins les poytreyes, di 25 a 50 åcint d' morance.
Dispu 1962, come on vaccene les parints, gn a bråmint moens di cas. On lzès trouve dins les poyons pus vîs (5inme samwinne).
Categoreye:Maladeyes des poyes
20 di djanvî
Li 20 di djanvî, c' est li 20inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i gn a co 345 djoûs (346 po ls anêyes bizetes) po-z avni al fén d' l' anêye.
C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Gadots. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Raiweus.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
18 di djanvî - 19 di djanvî - 21 di djanvî - 22 d' djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Waitroûlêye
Ene waitroûlêye, c' est ene imådje k' aparexhe sol waitroûle d' ene copiutrece d' ene televuzion, d' on sûtifone.
Gwenaëlle Cappelin
Ovraedje pol walon
Ele kimince a djouwer avou ene dramatike po ls efants a Aujau-Préle. Ele prindrè pårt al Fiesse Calozet di teyåte po ls efants.
C' est leye k' a askepyî li waibe «Li walon d' emon nozôtes», kiLucyin Mahin î mete li mwaisse modêye des tecses ki parexhnut e [[rfondou sol Rantoele-gazete.
Elle a eto ene pådje so Fesbok lomêye «WALTVE» èt èto
Elle a eto passé dins l' emission tévé «Walons-nous», et mostrer les sacwès a vey a Djerpene.
Cappelin
Falå
Falå (fr: Fallais) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Braive.
Istwere
A yeu a vey avou l' guere del vatche
Batreye des Åvins
thumb|dessén del batreye, pa on Francès; li grande aiwe, c' est l' Hoyou; li ptite a droete, c' esr l' [[Bône (aiwe)|Bône]] Li batreye des Åvins (po les Francès, bataille d'Avein), c' est ene batreye ki s' a passé ås Åvins li 20 di may 1635, tins del guere di trinte ans (1618-1648), tot å cmince del guere France-Espagne (1635-1659).
Margayeus
Les Francès, ki s' batèt do costé des protestants (Suwede, Provinces Uneyes et sacwants estats almands), ont-st abroké so les Bas Payis espagnols, la k' c' est les rwès d' Espagne ki sont al tiesse di l' Aloyance catolike (avou des ôtes estats almands).
N aveut 35.000 Francès (dins çou k' i lomént l' årmêye di Flande) disconte 14.000 Espagnols. L' årmêye espagnole, c' esteut bråmint des sôdårds des Bas Payis espagnols (Beldjike et Grande Dutcheye d' asteure, sins l' Principåté d' Lidje).
Eplaeçmint
Les Avins, c' est li dierin viyaedje «dins l' guere», poy ki a ene pixheye did la, gn a Okir k' est Principåté di Ståvleu-Måmdiy et Terwaegne k' est Principåté d' Lidje. Ces deus payis la sont neutes. Les Espagnols n' î moussèt nén, mins les Francès n' end ont d' keure, poy k' i volnut rdjonde l' årmêye holandesse dilé Måstraik. C' est po ça ki l' årmêye des Bas Payis espagnols ratind les Francès dins l' dierin viyaedje divant l' frontire, po les espaitchî d' passer dins l' principåté, et rdjonde åjheymint les Holandès.
Disrôlmint
Les Francès avént abroké pa Djivet, Biarin et Rotchfoirt. La, i s' avént cpårti e deus aiyes, ki racloyît les Espagnole inte deus feus.
C' est les Francès ki wangnèt, leyant 19.000 moirts (7000 Francès et 12000 Espagnols). Et fé 1500 prijhnîs. Des ôtes cåznut di 5000 moirts (espagnols) et 900 prijhnîs. Les Francès prindèt co 14 canons ås Espagnols.
Gn a 700 coixhîs ki sont-st emoennés a Hu (k' est principåté d' Lidje).
Dins l' grande istwere
L' årmêye di Flande porshût si avance ey assidjî Lovén. Ele prind l' fôrt di Schenk. Adon, ele ridjond ene årmêye holandesse (del minme aloyance protestante ki l' France). Çoula, todi e 1635.
Mins les Espagnols si recråxhèt avou des ranfôrts, et parvegnnut a rbouter les Francès et les Holandès.
Li victwere des Åvins a lontins stî ene des seules des Francès dins l' guere France-Espagne. Richelieu s' endè sierveut voltî dins s' propagande.
Marcel Léonard
Relî dins l' Antolodjeye Sicrijheus d' Årdene.
Batreye des Åvins
E payis minme
Deus moes après, les curêyes des sôdårds estént co sol tchamp d' bataye, avou l' tcholeur di l' esté et les rats k' estént al dicåce. Et on djåzéve todi dpus del noere pesse.
Marcel Léonard
Di s' mestî, il esteut dwanî.
Batreye des Åvins
E payis minme
Adon, on ls a-st eteré dins ene schavêye, inte Atrin et Clavir, k' on lome co todi « Schavêye ås moirts ».
Marcel Léonard
Ouve e walon
Il a scrît des courts tecses di prôze et sacwants powinmes, ramexhnés dins des ptits silabusses,sins date, foirt målåjheys a rtrover.
End a yeu cwate:
Émile Meurice
Meurice Émile Meurice, c' st on rcwereu sol walon do payis d' Lidje.
I fjha ene inkete a Lidje l' an 1996. Il dna a 584 djonnes ene djivêye di spots ou d' mots e walon et lzî dmander s' i les comprindént.
I vneut d' eplaidî s' live "S’initier au wallon liégeois par les proverbes et les expressions (1994).
Di s' mestî, il esteut docteur.
Lamsoûle
Lamsoûle (fr. Lamsoul), c' esteut on hamtea k' esteut metou inte Ambli et Djmele.
Asteure, c' est ene cinse tchestrinne.
Istwere
Gn a yeu des forneas e 16inme sieke.
Sourdant
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Normandeye
Normandeye
Scroufier
Categoreye:Metalurdjeye Li scroufier u croufier, c' est aloyaedje di fier et d' tcherbon, ki rexhe des hôts-forneas, et ki va esse eployî po fé les acîs et les fiers d' industreye.
Cwålités
Li scroufier pete åjheymint. Il est foirt pezant.
Li scroufier ni s' leye nén poli.
Eployaedje
Il esteut eployî po fé des stouves, des tchôdrons, des cocmwårs, des cawets (pailons), des takes, les weles (rôlea d' cinsî).
Andrea Sartoretti
vignette|2010 Andrea Sartoretti, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 19 di djanvî 1971 e-n Itåleye.
Ontè
Ontè u Antè (fr. Antheit), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou  Wanze, el province di Lidje.
thumb|abeye di Vå-Notru-Dame
Tuzance walone
Charles Lizen î skepia.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye] Categoreye:Province di Lidje
83
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100
78 | 79 | 80 | 81 | 82 | 83 | 84 | 85 | 86 | 87 | 88
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 83 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Florene (veye)
Florène [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Florennes, divnou intité, avou novea limero del posse: 5620; limero diyalectolodjike: [Ph 24]; vî limero del posse: 6388.
Tuzance walone
C' est dins les viyaedjes tot åtoû d' Florene kel shijhinme roman da Lucyin Somme, Djan-Leup, si passe.
Doze omes (noveles)
Doze omes, c' est ene ramexhnêye di 12 noveles sicrîtes pa Joël Thiry et k' a vudî dins l' coleccion Paroles do teroe do Muzêye do pårlaedje e l' Årdene e 2011.
Po-z enimådjî l' live, n a les fotos di doze omes ki pôrént rshonner ås doze del ramexhnêye. Elle ont stî prinjhes pa Christian Antoine, fotografe di s' mestî.
Istwere do scrijhaedje do live
« Doze femes » ki rexha e 2008, c’ esteut doze peneusès istweres di doze comeres.
Oyi, dit-st i, et doze omes ki fjhént pårteye del veye des doze comeres do live. Soeye-t i leu-z ome, leu fi, leu fré, leu pere, leu copleu...
Enute, c’ est les omes ki djhèt l’ leur. Po taper l’ hate u po rapåjhter. I racontèt l’ minme sipoûle, mins l’ minme sipoûle, veyowe pa deus diferinnès djins, ci n’ est pus l’ minme sipoûle !
Et c’ est insi ki doze istweres divnît 24 racontaedjes.
Les doze omes
I shuvèt l' ôre des doze comeres di l' ôte live.
Colas
C' est l' limero 1, et l' ome da Victwere. Dins “Doze femes”, on aveut veyou Victwere malårder ca elle aveut les pinses ki si ome end aléve vey ene ôte.
Come d' efet, Colas aveut stî picî d' on diåle di l' après-nonne et taper ses ouys so Claire, ene pratike del banke la k'il overe. Li manaedje Colas-Victwere ténrè-t i bon ? (Les deus noveles tcherièt e minme tins).
Veye (djeyografeye)
vignette|Veye Ene veye, c' est ene grande sitindêye avou totès måjhones (årvier d' on viyaedje, bråmint pus ptit, et d' on hamtea, la k' gn a ki sacwants dmorances).
Doze omes (noveles)
Matî,
Li l° 2, et l' pere da Miyinne. Dins “Doze femes”, Miyinne s' aveut fwait pité d' ene cavale k' elle aveut stî après s' polin. Ele vola-st aler e perlinaedje a Biarin, et la, s' fé gorder d' ene oto.
Veye (djeyografeye)
Dins sacwants payis et a des moumints istorikes k' i gn a, li statut d' veye diveut esse acoirdé pa ene otorité.
Doze omes (noveles)
Matî,
Cisse novele ci shût li cene di dvant. Cwand Matî aprind l' novele, i nd est nén pus rtourné k' çoula. N' a-t i nén dit al dîne ki nel saveut shuve so on pazea, avou ses crossetes :”Vos vs sovnoz, Milyinne, nosse djinixhe, vola cénk ans, ki s' av cassé l' pate e passant l' aiwe (...) On-z av fé vni l' botchî...” ?
Veye (djeyografeye)
Li veye la ki l' govienmint d' on payis est si lome mwaisse veye. C' est sovint l' pus grande do payis, mins nén todi.
Categoreye:Djeyografeye
Doze omes (noveles)
Victor
Li l° 4, et l' grand-mononke da Aline. Ki rvént di l' etermint di si matante-tåye, Adele, la k' ele veya les fiyoûles si ctaper po fé åtoû do mononke di souke.
Li novele di “Doze ome” si passe djusse divant : c' est l' etermint da Adele, la k' on voet Victor ki tuze. Si feme aveut tnou troes magazins tote seule, cwand lu aveut fwait del neurasteneye. Mins totes ces les fiyoûs et fiyoûles ki fwaiynut åtoû d' lu, c' est pår k' il ont l' sinta des brokes. I n' sondjèt k' a l' eritance ? Nén l' mame da Aline, da, leye... Mins come li vî mononke-tåye a l' air di bén s' etinde avou si ptite-neveuse...
Simon
Li l° 5, et l' ci k' åreut bén vlou cortizer avou Valintene. Dins “Doze femes”, Valintene esteut trop libe po s' maryî, sapinse a leye. Et toumer so on laid hasse ki l' margougna dispu l' djoû des noices. Et leye s' aler taper dins l' Aiwe d' Oûte. Et dmorer achurnåve.
Simon raconte ses sintimints pol crapåde, dispu k' il aveut rescontré pol prumî côp. Et si haeyime po l' ome k' elle aveut maryî... k' i vind a l' Årmêye blantche, come recsisse. Et rascode li comere, et l' moenner amon s' matante a Oufalijhe.
Hinri
Li novele di “Doze omes” si passe å mitan del cene di Doze femes. C' est l' dierinne djournêye da Hinri, li londmwin k' il a rintré d' Almagne, et potchî sol mene. Il aveut atelé li tchvå å clitchet, et-z aler abate ås balivos po rfé leu måjhon. Et, e fén mitan do bwès, toumer so s' feye ki fricote avou s' galant dins on bouxhnisse... Cwè fé ?
Charles Lizen
Charles Lizen, c' esteut on scrijheu e walon.
Doze omes (noveles)
Klaus
Li l° 7, c' est l' oficî almand k' a vnou ramasser onk des fis da Louwisse.
Charles Lizen
Il aveut vnou å monde a Ontè. Il a morou e 2000.
Wôr des rays (binde di tchanteus)
thumb|sol sinne (e cåbaret walon d' Djiblou, 2022) Wôr des rays (Woûrs dès Rayes), c' est ene binde di tchanteus do payis d' El Lovire.
Doze omes (noveles)
Klaus
Il a yeu do rmoird, et sayî d' espliker pocwè k' il a fwait çoula : Louwisse ki l' adjuréve di n' nén prinde si djonne fi, et lu tchoezi ci-la, dabôrd ki c' esteut l' grand k' esteut l' suspek (pask' aidive les makis).
Charles Lizen
Di s' mestî, il esteut mwaisse sôdård.
Wôr des rays (binde di tchanteus)
Il ont vudî ene sitroete plake e 2017, «Ci n' est nén l' Mississipi».
Doze omes (noveles)
Dîter
Li l° 8, et l' fi da Emma, ene cinsresse almande k' aveut toumé bleuwe d' on prijhnî walon, Arile. Ki lyi fjha èn efant divant d' rivni al liberåcion, sins pupont dner d' noveles. Emma l' aveut ddja vnou trover a Tchantrele après l' guere. Lu s' aveut catchî po nel nén rescontrer.
Charles Lizen
I dveut esse riprins dins l' antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu.
Doze omes (noveles)
Dîter
Emma rissaye doze ans après, todi veyante-voltî, et rfé l' voye viè Tchantrele, avou Dîter k' a don 15 ans. Mins ç' côp ci, c' est l' djonnea ki moenne l' inkete.
Armand
Li l° 9, l' ancyin galant da Leya Dins “Doze femes”, cisse-ciale li ratindeut al fontinne. Tot passant dlé leye, i l' placa inla : “Ça fwait cénk munutes ki dji vos voe a n' rén fé, vos, poureye nawe ! Vos n' estoz nén ene feme por mi !”
On-z aprind ciddé pocwè : il aveut stî andoûlé pa l' feye do tchestea do conte di Houte-lu-mont. K' i va po-z aler fé danser avou s' violon.
Instrumint å bouxhaedje-dissu
Sacwants instrumints a bouxhaedje-dissu
*
Aprinde li walon d' Lidje pal voye des spots et ratourneures (live)
Aprinde li walon d' Lidje pal voye des spots et ratourneures (po fé court : Live di spots Meurice, ki s' tite e francès, c' est Dictionnaire des spots ou proverbes wallons, c' est on live di spots walons sicrît pa Emile Meurice ey eplaidî e 1994, pu replaidî e 2016 do Muzêye do vicaedje des Walons.
Charles Lizen
Onk di ses bokets
<i>C’ esteût on vî djonne ome On simpe, sins instruccion, Èn ome tot bon. I vindeut des laecetes, Del linne et des filés. Et tocosté, On veyeut s' tcherete Et s’ viye mame rafûlêye Tote distchårnêye, Airboutêye å tamon, Tot s’ leyant rmorker Po bén roter.
Doze omes (noveles)
Mårtén
Li l° 10, li fré da Lora. Dins “Doze femes”, on raconte li spoûle da Lora disk' a ses 14 ans, dins on manaedje ki l' mame voet s' cwatrinme efant (leye, Lora) evi, pask' elle est arnåjhe ki l' diåle. Et on manaedje ki l' ome ridogue li feme. On djoû, Lora vola disfinde si mame, et s' fé taper å meur pa s' pa, ene sôlêye.
Aprinde li walon d' Lidje pal voye des spots et ratourneures (live)
Côde e Wiccionaire : SpE10 (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).
Doze omes (noveles)
Mårtén
Lora a 25 30 ans. Elle a tourné docô k' elle a cwité l' måjhone di Tchantrele. Asteure elle est reclôse e-n ene prijhon la k' Mårtén, si fré el va vey avou leu mame. Mins pocwè çki Lora n' les vént trover å pålwer ?
Pierre-Joseph Dosimont
Pierre-Joseph Dosimont, ki sinéve voltî "Pire-Djôzef" (Pirre Djônsef), a skepyî li 28 di måss 1868 a Årveye. S' î a-t i morou li 10 di måss 1954.
Wôr des rays (binde di tchanteus)
Tchanteus et muzikeus del binde
Categoreye:Bindes di tchanteus e walon
Libeye
Li Libeye (en arabe: ليبيا‎‎, Lībiyā; pus sovint prononcî al môde francesse : Libîye), c' est on dislaxhî payis d' Afrike bijhrece, metou sol Mîtrinne Mer.
Doze omes (noveles)
Flipe
Li l° 11, k' est l' fi da Meliye. Dins “Doze femes”, Meliye aveut stî grosse sins esse marieye. C' est s' mame k' aveut stî tchoezi on pere po les papîs et rtoumer, sins l' sepe, sol vraiy popa, çou ki nouk n' a måy sepou.
Pierre-Joseph Dosimont
Di s' mestî, il esteut tonlî. Avou ses frés, il a metou so pås so fotches li societé "Tomeca" ki fjheut des bûteas d' bwès, et ki vike co ouy dins les batweres di plastike.
Doze omes (noveles)
Flipe
Drole, li Flipe, cist efant la, paski, on côp maryî et des efants, il a rashonné e s' corti totès sôres d' åbes foû-ordinaires ? Minme ki l' tévé î a vnou.
Aprinde li walon d' Lidje pal voye des spots et ratourneures (live)
Contnou
Li live est pårti e 33 lçons.
Tchaeke luçon dene sacwants spots, avou des esplikêyes des mots k' i gn a dins li spot.
L' enimådjaedje (58 desséns) a stî fwait pa des scolîs ki Emile Meurice aveut dins ene sicole professionele addé Lidje. End a djusse ene piceye ki vnèt do mwaisse motî Haust.