cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Disrashonnaedje del Yougoslaveye
Cåzes do disrashonnaedje
Al fén del froede guere, les payis mimbes del Republike federåle ni s' sintnut pus oblidjî di s' raloyî a onk des troes bloks di payis (capitalisses, socialisses, nén aloyîs). Sacwants vlèt moussî dins l' Union Uropeyinne.
Sorlon sacwants cotuzeus, gn åreut yeu ene politike dizo-mwin des Amerikins et leus aloyîs d' Urope do Coûtchant po rwangnî do terén so l' ancyinne sitindêye d' inflouwince sovietike. Come d' efet, l' OTAN a-st astalé ene båze militåre dins l' cotoû.
Sourdant
Categoreye:Istwere di l' Urope Categoreye:Yougoslaveye
Usain Bolt
thumb|right|Usain Bolt (2009) thumb|right|Usain Bolt thumb|right|Usain Bolt Usain Bolt, c' est on coreu a pî del Djamayike.
I court purade dins les cint eyet deus cints metes.
C' est ene djin foirt amiåve, avou todi on lådje sourire, e fé l' biesse adon qui les ôtes coreus ès concinternut, po dire k' il est seur di lu.
Il esteut sovint a båre avou Tyson Gay eyet Asafa Powel
I wangna cint metes ås Djeus olimpikes di 2008 a Pekin, tot spotchant ses lûteus.
A Berlin e 2009, il a fwait 9 sugondes eyet 58 cintinmes sol cint metes, c' esteut et po l' deus cint metes, il a fini e 19 sugondes eyet 19 cintinmes.
Alére
Bolt Bolt
Voye a Sint-Djåke-el-Galice
Li Voye a Sint-Djåke-el-Galice, c' est on perlinaedje ki s' fwait a pårti di tos les payis catolikes, eviè l' tombe di Sint Djåke li Grand k' åreut stî trovêye å 11inme sieke e l' Galice, e-n on louwé ki va divni l' veye di Sint-Djåke-el-Galice.
Jules Tits
thumb|(e 2020) Jules Tits (ki sene ossu Gobtindjî u li croyon d' ocåzion), c' est on walon-cåzant k' a eto scrît sacwants ptits tecses dins ene ortografeye espontanêye.
Voye a Sint-Djåke-el-Galice
Sourdants istorike
E 11inme sieke, li Galice esteut on ptit rweyåme crustin al Bijhe di l' Espagne. Cåzu tot l' restant d' l' Espagne esteut ocupêye pås Muzulmans.
Jules Tits
Il a skepyî dins les anêyes 1930, ey a todi dmoré a Gobtindje.
Voye a Sint-Djåke-el-Galice
Sourdants istorike
Li novele del discoviete del tombe da Sint Djåke, et l' perlinaedje ki s' eshuva va decider bråmint des estats crustins d' Urope a ecoraedjî les rweyåmes del Bijhe di l' Espagne a a asgurdi li voye di leus pelrins, tot rtchessant les Muzulmans todi pus a Nonne. C' est l' kimince del Riconcwesse.
Jules Tits
Ouve e walon
Ses scrijhaedje ont stou rmetous e Feller-Soverdeas pa Jacques Desmet ey e rfondou pa Lucyin Mahin, k' end a ossu eredjistré kékonks.
Voye a Sint-Djåke-el-Galice
El Mîtrinne Ådje
El Mîtrinne Ådje, on-z evoyive voltî les cis k' avént petchî fé l' voye a Sint Djåke. C' esteut si long et si målåjhey ki waire n' è rivnént. Did la, li ratourneure po ene maladeye des tchvås ki n' si rfwait nén: «i mostere li voye a Sint-Djåke», çou k' on comprindeut: «i doet aler a l' abatwer».
Jules Tits
Ouve e walon
Ene cope di ses tecses ont stî eplaidîs dins l' Rantoele-gazete, et so Wikisourd.
Voye a Sint-Djåke-el-Galice
El Walonreye
Gn a deus grandès voyes ki trevåtchnut l' Walonreye: ene ki passe pa Nameur, et londjî Mouze, et l' ôte ki passe pa Lidje, et dischinde sol Lorinne. On pout passer d' ene a l' ôte tot shuvant Mouze di Lidje a Nameur. Tot do long des deus voyes, gn a des eglijhes u des moustîs Sint-Djåke.
Jules Tits
Tits
Voye a Sint-Djåke-el-Galice
El Walonreye
Gn a eto des eglijhes Sint-Djåke inte les deus, come a Moncea-e-l'-Årdene.
E l' France
Ene des voyes foirt pratikêye pa les perlins do 20inme sieke, c' est l' cene ki cmince å Pwi-e-Vlai. Ele wangne li Sud-Ess tot passant pa Conke, Fidjak, Rocamadour (pitite distoûne) po-z ariver a Sint-Djan-Pî-d'-Pôrt, pu did la trevåtchî les Pirenêyes.
E l' Espagne
Totes les voyes d' Espagne sont mostrêye pa des plakes, todi les minmes. Gn a sovint des pazeas po les roteus èn nén esse avou les otos. Cwand c' et obidjî, gn a des plake d' adviertixhmint.
1î d' fevrî
Li prumî d' fevrî, c' est li 32inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; i dmeure co 333 djoûs disk' al fén d' l' anêye (334 po ls anêyes bizetes).
Voye a Sint-Djåke-el-Galice
Voye des Pirenêyes
Les voyes ki vnèt del France evont bråmint so Bourgosse. Pu Leyone. Inte Bourgosse et Leyone, gn a ene laide plaece, cåzu ene wastene, la ki l' solea tape roed, sins èn åbe po s' mete a l' ombrire.
1î d' fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Voye a Sint-Djåke-el-Galice
Voye di Nonne
Ele passe pa Salamanke. Gn a des viyaedjes eto ki s' lomèt "…del camino" (do tchmin Sint-Djåke).
1î d' fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
30 di djanvî - 31 di djanvî - 2 d' fevrî - 3 d' fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
Voye a Sint-Djåke-el-Galice
Voye di rawete, disk' al mer
Les perlins si rafiynut di co fé 80 a cint kilometes po ndaler disk' al Ponte del Fén del Tere (Faro de Fistera), et hiner leu solés dins l' mer, eyet broûler leu bordon.
1î d' fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion
Li Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion, c' est ene cantåte sicrîte pa Simon de Harlez li djoû ki Tchåle Doutrumont fourit lomé prince-eveke di Lidje (li 20 d' avri 1763).
Voye a Sint-Djåke-el-Galice
A lére
Jean Breuskin, fé l' voye di Sint-Djåke-el-Galice, 75, erî-såjhon 2015
Categoreye:Catolicisse Categoreye:Perlinaedjes Categoreye:Espagne Categoreye:Galice Categoreye:Urope
Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion
Incipite: Binamé Diè, ké rmowe-manaedje
La Jungle (binde di muzike)
Istwere
El binde a stî askepyeye å moes di djun 2013, a Mont.
Mimbes
Cisse binde ci, c' est ene deujhinne :
Amezmiz
thumb thumb Amezmiz (e cmon amazir marokin, ⴰⵎⵥⵎⵉⵥ, amᵊẓmiẓ ) , c' est ene pitite veye do Marok, metowe sol pîmont do Grand Atlasse.
Djôzef I do Sint Impire
Djôzef prumî do Sint Impire - dins l' "civil", Djôzef di Hasbork - a skepyî li 26 di djulete 1678 a Wîne ey î mori li 17 d' avri 1711.
Amezmiz
Istwere
Do tins del mambornance francesse, li payis esteut moenné på cayid des Guendafa, k' aveut s' måjhone dins onk des coulots do viyaedje. Si otorité aléve lon et lådje, des cresses do Grand Atlasse disca l' plinne di l' Ouwed Enfis, djondant l' payis d' Taroudinne. Di l' ôte des costés, i rescontréve les teres dizo moennance do Glawi d' Marakech.
Djôzef I do Sint Impire
I divna impreur do Sint Impire Romin Djermanike e 1705.
Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion
Elle est rprinjhe sol limero 26 dins l' invintåre Piron.
Djôzef I do Sint Impire
Dins les Belès Letes e walon
On cåze di lu dins l' pîce Gretri da Djôzef Schetter. Li mononke-ratåye da Modesse Gretry (li mononke di s' grand-pere, Djan-Noyé Gretry) esteut on tchenonne trefoncî a Presbork. C' est lu k' åreut stî mwaisse di scole da l' impreur Djôzef prumî. Come li pîce a stî srcît tot s' rashiyant so les memweres d' Andrî Gretri, ci divreut esse istorike.
Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion
Papîscrît et replaidaedjes
Li mwaisse copeye est wårdêye al bibioteke cintråle del veye di Lidje, Antiquariat, 18inme sieke, l° 59.
Amezmiz
Istwere
Les Francès vont wårder ci stindêye la avou les minmès limotches, et ndè fé on «ceke di controle civil». Il î contént les dmorants pa tribu: 10.000 Goundafas (e tachelheyte ⴰⴳⵓⵏⴷⴰⴼ, agondaf), 30.000 Guedmiwas (ⴳⴷⵎⵉⵡⴰ, gedmiwa) et 6000 Ouzguitas (ⵓⵣⴳⵉⵜⴰ, ozgita).
Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion
Papîscrît et replaidaedjes
Elle a stî replaideye e sistinme Feller dins l' coleccion «Disfinse et metaedje e valeur do lingaedje do Payis d' Lidje», e 1981, dins on limero lomé «cougnou».
1î d' fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion
Tecse e rfondou
Categoreye:Principåté d' Lidje Cantate_de_Harlez1
Amezmiz
Peuplåcion
Diviè 1950, gn aveut 2600 djins, inte di zels 40 Uropeyins et 675 djwifs, ki dmorént dins leu mella.
Ces-ci ont cwité tertos eshonne, dins des otocårs po ndaler e-n Israyel al fén des anêyes 1950.
Ci côps la, e rcinsmint d' 2014, gn aveut 21 445 dimorants.
Lingaedje do payis
C' est l' tachelheyt, k' î est todi bén vicant.
Ratournaedje d' ene fåve do vî vî tins (Li bijhe et l' solea) avou l' accint di s' payis la (sol Djåzant atlasse)
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Veyes et viyaedjes do Marok Categoreye:Monde amazir Categoreye:Raspepyîs årtikes
Yougoslaveye
Li Yougoslaveye, c' est èn ancyin dislaxhî payis k' a skepyî après l' prumire guere daegnrece mins k' a stî pårti e sacwants bokets dins l' disrashonnaedje del Yougoslaveye (1991-2008) bråmint a cåze del guere civile yougoslåve.
Mwaisse veye: Belgråde
Istwere
Li rweyåme di Yougoslaveye skepia oficirmint li 3 d' octôbe 1929. Mins li minme sitindowe di payis egsistéve come Rweyåme des Siebes, Crowates et Slovinnes dispu l' 1î d' decimbe 1918, après l' prumire guere daegnrece.
Li payis fourit evayi pa les foices di l' Aessi (Almagne et Itåleye) e 1941 ey esse anixhilé oficirmint pa l' Almagne da Hitler inte 1943 et 1945.
E 1945, i ravica gråces ås wangnaedje des rezistants anti-nazis et fourit lomé e 1946 Republike federåle populaire di Yougoslaveye, pu rbatijhî e 1963 Republike federåle socialisse di Yougoslaveye
A cmincî di 1991, li payis va toumer e-n ene blesse, mins li Serbeye et les contrêyes ki dmeurnut avou continuwront a s' lomer Yougoslaveye disk' e 2003.​
Politike
Foirt yeure, li prezidint Tito rifuza d' esse on vårlet di l' Union sovietike. Avou des ôtes payis d' Afrike et d' Azeye, i va askepyî li Mouvmint des Nén Aloyîs.
Mågré ki c' esteut les Siebes ki moennént l' payis, tchaeke kiminålté esteut co assez libe divins les republikes federåles, u pår des provinces otonomes.
Spôrts
Li Yougoslaveye esteut cnoxhowe po ses fels espôrtifs, dins toplin des spôrts, inte di zels, li fotbal et l' tenisse.
Sourdant
* Categoreye:Vîs payis Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Urope levantrece Categoreye:Urope nonnrece
Atroclaedje del divancete
Categoreye:Linwince L' atroclaedje del divancete, c' est èn sôre d' aplacaedje d' ene divancete après l' mot ki l' shût, po fé on novea mot.
On l' rescontere dins sacwants kmons nos et sacwants nos d' plaeces.
Bressou
Bressou (F. Bressoux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lidje, el province di Lidje.
Istwere administrative
Esteut avou l' ban d' Grivgnêye disk' el lwè do 1î d' djulete 1871 k' endè fjha ene comene tote seule.
Industreyes
Gn a bråmint moens d' industrêyes ki dins des ôtes viyaejdes asto d' Lidje. Gn a cmincî a-z aveur des oujhenes ki diviè l' fén do 19inme sieke.
Sourdants
<References/>
Pipistrale ordinaire
Li pipistrale ordinaire, c' est ene tchawe-sori foirt corante el Walonreye.
Wess-flamind
lingaedjes > indo-uropeyin > tîxhon > bas almand > neyerlandès ; wess-flamind
Pipistrale ordinaire
Pipistrellus pipistrellus
Wess-flamind
Côde ISO : vls
Pipistrale ordinaire
Vicaedje
Categoreye:Tchawes-soris
Wess-flamind
Vicansté
Il a l' air co bén vicant el Beldjike, veyanmint li nombe d' årtikes so leu Wikipedia. Çoula pôreut calfeye askepyî on rfondaedje de facto. Mins i n' a nole ricnoxhance oficire vinant del Flande.
Il est moriveus el Flande francesse. Come politike linwistike, on saye d' î rmete do neyerlandès standård purade ki d' fé raprinde do wess-flamind.
Kékès piceures do wess-flamind
Les mots scrîts avou "ui" e neyerlandès si scrijhèt avou uu (huus, Luuk). Did la ci toitche-linwe ci.
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Lingaedjes tîxhons Categoreye:Flande Categoreye:Neyerlandès Categoreye:Lingaedjes coinreces del Beldjike Categoreye:Lingaedjes coinreces del France
Elysium (fime)
Sinnario
Nos estans e 2154, a Los Angeles. Gn a télmint des djins sol Daegne, k' i sont-st oblidjî di basti des cahoutes so des rahåsses tot ådzeu des screpe-cir. Les teryins ki l' tinént bén ont basti ene nouzome cir-sitåcion k' on avind pa cir-naivete e 13 munutes (c' est çoula, «Lecciziom»).
Li mwaisse ero, c' est Matî Damon, onk k' a stî hapeu d' otos, mins ki s' a rpinti.
I rtrouve d' astcheyance si mayon d' djonnesse k' a ene feye ki va mori d' on magnant må do sonk. Mins lu-minme a èn accidint a l' ovraedje. Il est rayi di touwants rais, et il est condåné. I doet mori dins les 4 djoûs.
Djudjmint sol fime
Les fwaitindjes da Matî Damon sont ene miete carabistouyreces. I pite dins les rîles, po mori totes les dijh munutes, et po fini, i schape tot l’ monde.
Les paskeyes des robots et totafwait ki spite e l’ air, c' est eto ene miete saetchî pås aburtales.
Poy, c' est todi l’ minme siplaca : èn ome k’ est l’ mwaisse, et s' vat i rscheure ene ptite laide flåwe fråjhûle comere, avou, on pôve laid tinrûle efant.
Sourdants
Categoreye:Fimes di syince-ficcion
Vespriyon Bestinne
Li pipistrale ordinaire, c' est ene tchawe-sori del trôs d' rotche del Walonreye, mins k' est foirt målåjheye a vey.
Myotis bechsteinii
Manikenpisse
Categoreye:Monumints del Beldjike Categoreye:Brussele Categoreye:Monumints rlomés totavå l' Daegne Li Manikenpisse,c' est on rlomé monumint di Brussele. I rprezinte on ((råpén on maniket)) ki pixhe. c'est onk des pus ptits rlomés monumint del Daegne. I n' est nén ddja on mete hôt.
Vzances
On mousse li Manikenpisse avou totes sôres di mousmints, po fé oneur a des grands viziteus etrindjirs.
Les Crapådes (binde di tchanteuses)
thumb|a [[Chevri (måss 2017)]] Les Crapådes (oficirmint, a môde francesse, La Crapaude), c' est ene binde di cwate tchanteuses sins instrumints, k' ont rprins bråmint des viyès tchansons e walon, et ls arindjî a leu môde.
Ele si siervèt djusse d' ene tåve po-z rafoirci li tipetape des tchansons.
Istwere
Li prumire troplete, c' esteut Sabine Lambot, Pascale Sépulcre, Marie Vander-Elst eyet Charlotte Haag.
Sonk
Li sonk, c' est on likide ki toûne dins l' coir di bråmint des biesses et, come di djusse, dås djins.
Les Crapådes (binde di tchanteuses)
Istwere
Ele s' avént rashonné e 2013, dimorant tertotes a Bouxhonveye. Mins ele n' ont cmincî a esse kinoxhowes pus lådjmint k' e 2015, la k' elle fijhît on concert a Rotchfoirt po èn ocupaedje coinrece del Fiesse ås lingaedjes walons.
Sonk
Il est moenné pa les ecdûts do sonk.
Les Crapådes (binde di tchanteuses)
Istwere
A dater di 2016, ele fourît aspalêyes pal province di Nameur.
e 2017, ele vont fé li concert di fén del Fiesse ås lingaedjes walons a Nameur. C' est la k' ele sitrimèt leu prumire sitroete plake.
Sonk
Li sonk est rodje, dins bråmint des sôres di biesses. C' est l' coleur di l' emoglobene.
Les Crapådes (binde di tchanteuses)
Istwere
Fén 2020, les Crapådes candjît d' cogne, avou deus novelès intrêyes (Régine Galle eyet Caroline Durieux) po deus rexhowes (Sabine Lambot et Charlotte Haag). Gn î intra eto on taburreyisse (Max Charue) po les rafoirci.
Sonk
Produjhaedje do sonk
Les celules do sonk sont prodûtes dins l' miyôle d' oxhea.
Les Crapådes (binde di tchanteuses)
Istwere
Al riprinjhe des concerts après l' minêye di cronvirûsse, elle n' estént pus k' zeles deus.
Plakigrafeye
E 2017, elle rexhnut leu prumire plake, «A tot spiyî», avou l' aidance da Joëlle Spierkel eyet Xavier Bernier, ki scrijhnut tot on live avou les muzikes, les cåzaedjes, eyet on diswalpaedje sicolrece po tchaeke tchanson.
Sonk
Kidujhance do sonk
Cwand l' sonk rexhe foû des ecdûts, i s' va aglumyî, et fé èn alot. Pacô, patolodjicmint, çoula s' pout passer eto dvins des ecdûts ki polnut esse sitopés, çou ki moenne a èn infractusse.
Categoreye:Sonk Categoreye:Zolodjeye Categoreye:Sistinme circulrece
Henri-Thomas Maron
I skepia 2 d' måss 1929 å Sårt-dilé-Spå et mora li 23 d' nôvimbe 2021 a Djoupeye.
Li curé d' Såtô (roman)
thumb|Coviete
Les Crapådes (binde di tchanteuses)
Plakigrafeye
E 2020, c' est l' deujinme produjhaedje, ki s' lome «Gote d' Aiwe».
Henri-Thomas Maron
Ouve pol walon
Il a scrît sacwants arimés, et fé des croejhlés mots, po les gazetes e walon «Nosse Lingaedje» eyet «Li Walone».
Les Crapådes (binde di tchanteuses)
Leu waibe
Crapade Categoreye:Bindes al muzike e walon
Henri-Thomas Maron
Ouve pol walon
Il esteut eto prof di walon a l' univiersité des troes côps vint di Djoupeye.
Hårdêyes difoûtrinnes
Maron
Li curé d' Såtô (roman)
Li curé d' Såtô, c' est on roman e walon sicrît pa Auguste Laloux. C' est l' troejhinme roman då Gusse, après «Li ptit Bert» eyet «Les soçons».
Elle a stî publiyeye dins « Vers l'Avenir » do 15 d' awousse 1967 å 23 d' djulete 1968, pårteye e 48 bokets (djusse come Pa totès stroetès voyes (roman)).
Li roman a stî eplaidî come live pa Bernard Louis e 2011, enimådjî pa Sabine de Coune.
Si spès motlî (24 pådjes), adjinçné pa l' eplaideu, rileve des mots pacô waire documintés ôte pårt. Ossu, il est rprins sol limero [C63] dins l' djivêye des motîs do walon.
Rascourti
L' abé Matiasse, li novea curé d' Såtô, ni s' etind nén avou l' mayeur. Les Såturlins si pårtixhnut e deus clans : les cis ki sotnèt l' curé (et conte do mayeur), et les cis ki sont pol mayeur (et conte do curé). Ces-ci ont minme divnou protestants.
So ç' tins la, Manu, li fi do mayeur, a l' beguén po Mareye, li feye d' on moenneu des "sconte-do-mayeur". C' est on amour sins espwer, shonne-t i, dabôrd.
Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
Li no do viyaedje rishonne a Såtoû, mins ci sereut purade on viyaedje do Condroz ou … Dorene.
Li roman cmince divant l' guere di 40, å moumint ki les recsisses kimincént a s' mostrer. On djåze di Leyon Degrele.
C' est l' egzôde di 1940, ki, al fén des féns, va fé candjî li destinêye des persounaedjes.
Cure
Sûtifone
thumb|Samsung Galaxy On sûtifone (d' ene kimere zero-cnoxheure) u  (d' ene båshele di ût, nouv ans), c' est on telefone axhlåve ki fwait sacwants bouyes come ene copiutrece, èn eredjistreu ey èn aparey foto.
Istwere
Les sûtifones ont cmincî a esse prodûts po les djins diviè 2005.
E prumî shîmoes 2013, li vindaedje des sûtifones a passé l' ci des axhlåves classikes.
Sourdants
Categoreye:Infôrmatike Categoreye:Telefoneye
Noëlla Martin
Noëlla Martin, c' esteut ene sicrijheuse e walon ki dmoréve a Montniye-Tiyoû.
Elle aveut skepyî a Carvin (el France) li 1î d' djanvî 1925. Elle a morou li 10 di may 2014.
Ouve e walon
Elle eplaidive ses tecses dins l' Bourdon (des arimés, pacô des ptitès prôzes).
Sourdant
Martin, Noella
Pondrome
Pondrome (F. Pondrôme), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin, el province di Nameur.
Economeye
Gåre di trén, la k' on tcherdjive li luzere do payis d' Welin, divinltins.
Grand-parint
Categoreye:Famile On grand-parint, c' est l' pere u l' mere do popa u del mame d' ene djin.
A costé do lomaedje ordinaire di "grand-pere" u "grand-mere", n a des ôtes lomaedjes ki vont purade po :
C' est :
Dins les nos eployîs tenawete,on trouve eto "pårén" et "mårene" (u "nenene"), paski, davance el Walonreye, c' esteut sovint les grands-parints k' on tchoezixheut po esse pårén et mårene di bateme des efants.
Lomaedje des grands-parints et cronolodjeye
Insi, li classike "bon-popa" et "boune-moman" s' ont leyî replaecî pa "pepere" et "memere" (anêyes 1980), pu ma "papi" et "mami" (passé e walon dins les anêyes 2000).
Il arive ossu ki, dins les familes k' ont co leus cwate grand-parints, on lome d' ene façon diferinne les cis do costé del mame (metans : memere / pepere) et les cis do costé po pere (metans : mami / papi).
Role des grands-parints dins l' aclevaedje des efants
Divinltins, n a bråmint des grands-parints ki s' ocupént d' aclever les efants avou les parints, u tot lzès replaeçant cwand i n' estént nén la.
Les ptits lingaedjes avént insi pus åjhey a passer d' ene djermêye a l' ôte.
26 di djanvî
Li 26 di djanvî, c' est li 26inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 339 djoûs (340 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
24 di djanvî - 25 di djanvî - 27 di djanvî - 28 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Riclame
thumb|Sacwants reclames e 3 lingaedjes (almand, francès, walon) dins l' [[gazete "La Semaine" di Måmdey di 1898 po les fiesses po les ans di l' Impreur Wiyåme II)]] Ene riclame, c' est ene sacwè k' on k' on vindeu vout fé vey u etinde ås djins, por zels atchter ene martchandijhe u on siervice.
Dins les gazetes e walon
Gn a yeu sacwants reclames e walon dins les gazetes e walon come «Li Chwès» u «Noveles des WASAB» u «Li ptite gazete d' après Måmdiy».
Pitites gazetes di rclame
End a sacwants k' ont metou voltî des pådjes di walon.
Li ci ki n' les vout nén mete ene pitite etikete so s' boesse s letes «pont d' riclames».
Zambra
thumb Li zambra, c' est on tchant espagnol, ki provént des trevéns di l' Andalouzeye arabe, mins k' î åreut stî apoirtêye pa les Bowemyins.
Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze dins l' roman e walon «L' amour a l' Alambra» da Djôzef Mignolet.
Sourdants
Categoreye:Muzike Categoreye:Danse
Cawete d' apårtinance
Ene cawete d' apårtinance (arabe «دمير متصل»)…
Categoreye:Croejhete di l' arabe
Troejhinme påpire
Li troejhinme påpire, c' est on boket d' tinroxh, sovint foirt tene, metou al coine divintrinne des påpires di sacwants biesses.
Li troejhinme påpire pout vni rcatchî ene pårteye di l' ouy, pol frexhi.
Li troejhinme påpire des oujheas est claire, et leye li biesse vey totoute.
Maladeyes veyowes el troejhinme påpire
Li troejhinme påpire pout dmorer foû dins sacwants maladeyes.
Ele vént foû nierveuzmint dins l' tetanosse ås tchvås.
Categoreye:Antomeye des biesses Categoreye:Ouy
Rijneye
Rijneye (F. Rigenée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou L' Abeye, el province do Braibant walon.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Åjhô-Préle
Åjhô-Préle, ubén e Feller "Aujau-Préle", u co so les plaekes di voyes "Ojô-Préle" ([FR] Aiseau-Presles), c' est ene novele comene intité del Walonreye. Ele n' egzistéve nén dvant, elle a stî skepiêye li prumî d' djanvî 1977, el province do Hinnot. Li no vént d' deus pitits bans do minme no. L' intité est vijhene des intités di Tcheslet, Fårcene, Fosse, Djerpene eyet Sambveye.
Ban
No des pitits bans -- Limero del posse
Populåcion sorlon les anêyes
thumb|Cimintîre dèl Bèle Mote po dès soûdârds françès|alt=|centré
Rilidjon
Åjhô-Préle est dins l' Evetchî d' Tournai
Tchåle d' Outrumont
Tchåle d' Outrumont (fr. Charles d'Oultremont), ci fourit onk des dierins princes-evekes di Lidje.
C' esta onk des råles prince-eveke di stok walon ki fourit lomé li 20 d' avri 1763, pa 31 vwès disconte 19 å prince Clemint d' Sake, fi da Ogusse III d' Pologne.
Il aveut skepyî a Warfuzêye li 26 di djun 1716.
I mora li 22 d' octôbe 1771 après fok 8 ans d' ringne.
Tchåle d' Outrumont et les belès-letes e walon
Gn a bén 28 tecses e walon so si eleccion, si «confirmåcion», et des margayes avou les «clemintins» (disfindeus del candidateure da Clemint d' Sake).
Proteyene
Ovraedje des proteyenes
C' est des molecules foirt sipeciåles, tchaeke avou èn ovraedje a pårt dins l' rotaedje des vicantès sacwès.
Tchåle d' Outrumont
Tchåle d' Outrumont et les belès-letes e walon
I sont limerotés di 23 a 50 dins l' invintåre Piron.
Proteyene
Sourdants
Categoreye:Biyotchimeye *
Tchåle d' Outrumont
Tchåle d' Outrumont et les belès-letes e walon
C' est l' troejhinme anêye (1765) di s' ringne ki les rlomés operås e walon vont cmincî a esse djouwés, inte di zels, les cwate pîces do "Teyåte Lidjwès".
Nestor Lemaître
Nestor Lemaître, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî a Courcele li 28 di decimbe 1899. Il a morou e 1979 a Djilî.
Tchåle d' Outrumont
Cantåte lidjwesse prezintêye å Prince li djoû di si eleccion
Doutrumont
Nestor Lemaître
Ouve e walon
Il a scrît dins totes les gazetes e walon; El Tchariguete, Les Cayés Walons, El Bourdon (pus d' 400 bokets), L' Arsouye, Petit Carolo, Al Tchandele.
I scrijheut eto des sketchs pol radio.
Ses mwaissès ouves:
Sourdants
Lemaitre
Dierinne aroke (tecses)
thumb Dierinne aroke (dérène aroke), c' est on live avou ene schôtlêye di tecses da Amanda Dechamps, parexhowe ås eplaidreyes do Bourdon e 2003, èn an après l' moirt del sicrijheuse.
Les tecses avént ddja stî edités dins l' gazete do minme no do 1984 a 2002.
L' enimådjaedje est da Marie-France Oogwit.
Adrovaedje
Il est scrît pa Danielle Trempont.
Categoreye:Lives e walon
Wiyåme II d' Prûsse
Wiyåme II d' Prûsse, spoté li Caizer, ça a stî li rwè d' Prûsse eyet l' impreur d' Almagne di 1888 a 1918.
Rapoirts avou l' Walonreye
thumb|left|200px|Sacwants reclames l' [[gazete "La Semaine" di Måmdey di fiesses po ses ans, inte di zeles, do teyåte e walon]] Adon, il esteut eto li sovrin del Walonreye prûssyinne. N aveut la des grandès fiesses po fiesti ses ans.
Avou Bismarck, i meta so pîs li Kulturkampf.
C' est lu k' esteut al tiesse des Almands al guere di 14.
Dins les Belès Letes e walon
Ene des paskêyes do live da Jean-Pierre Dumont «Tot tournant les pådjes» li mostere ki s' vént astaler e tchestea d' Hu, et raconte si bate di dvize avou l' tchesturlin.
Sourdant
Categoreye:Prûsse Categoreye:Almagne Categoreye:Rilomés Almands Categoreye:Rwès et impreurs Categoreye:Guere di 1914-1918
Gustave Schaefs
Schaefs
Gustave Schaefs, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyi li 16 di decimbe 1901.
Mont Mgoun
thumb|(dins l' fond) Li Mont Mgoun (e-n amazir «ⵉⵖⵉⵍ ⵎⴳⵓⵏ», irhil mgon; oudonbén «ⵉⵖⵉⵍ ⵎⴳⵯⵏ», irhil mgʷn, divant-bresse do Mgoun), c' est ene montinne del tchinne di Grand Atlasse, e Marok.
C' est l' cwatrinme pus hôte cresse (4.071 metes).
Il a ça d' rilevåve : il a-st ene longue plate cresse k' on s' pout pormoenner d' on dbout a l' ôte.
Lomaedje
thumb|d' inte Imin n Ifri et Ayites Blal Veyou do vå do Dadesse (Skoura, Cazere des Mgouna), li payis del tribu des Mgouna, li Grand Atlasse fwait come on bresse po lzès disfinde. Li cresse, c' est li dvant-bresse (ⵉⵖⵉⵍ, ighil).
Tourisse
Les roteus el hôte montinne el polnut aboirder a cmincî do vå des Ayites Bougmesse. Po n' nén esse prins pal nive, i fåt monter inte li moes d' djun et l' moes d' awousse. Come li cresse est plate, des bons roteus, nén alpinisses, savèt griper disk' al copete. Mins i n' fåt nén esse court d' alinne, ca l' ocsidjinne î est rastrindou.
Mizrete (bouye des aiwes)
Li mizrete (on dit eto : li tchike, li sucete, li linwe, li savon, li cråxhe, li shû, li marinde), c' est come ene pitite misse ki flote dins l' bouye des aiwes des cavales, des bådes et des vatches. Elle muzeure 10 a 15 cm. Si coleur va do blanc å brun.
Ele est sovint metowe dilé l' boke do polin u do vea. Ele pout vni foû avou l' potche des clairès aiwes, u dmorer apou l' pureure.
On pinse ki c' est èn agloumiaedje di moitès brebådes des toeles del potche des clairès aiwes, ki des sés minrås si vnèt etrocler dsu.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Bovrins Categoreye:Tchivås Categoreye:Ostetrike
Hasse
Hasse ([LI] Hasselt ; [NL] Hasselt) est l' mwaisse veye del province do Limbork.
Tribunå des Vint-deus
Li tribunå des vint deus, c' esteut on tribunå del Principåté d' Lidje, askepyî al Påye di Fexhe, po poleur riclamer disconte ene indjustice.
Dins l' schålance del djustice
Dizeu, gn aveut co l' tribunå imperiå d' Weslår.
Dins les belès-letes e walon
On ndè cåze dins les tecses a vey avou l' afwaire des djeus di Spå.
Sourdant
Categoreye:Principåté d' Lidje Categoreye:Djustice
Crås seur bôré
On crås seur bôré c' est on seur di cråxhe ki tos les loyaedjes di ses atômes di carbone sont prins pa des ôtes atômes.
Les crås seur bôrés dinèt des deurès cråxhes (saeyén, shî, cråxhe di bedot et di ds ôtès biesses). On les dit bôrêyès cråxhes.
Magnaedjes di crås seurs bôrés
Categoreye:Biyotchimeye
Araegnidîs
Les araegnidîs, c' est èn ôre di biesses come les araegnes, les scoirpions, les boschets, les acaryins.
C' est tertos des sincronzoxhîs ås ût pates.
*
Bierlô
Bierlô (fr: Berloz) est ene comene del Walonreye, el Province di Lidje.
thumb|eplaeçmint del comene el province
L' etimolodjeye do no vént do walon brele (latén "berula"), avou li cawete -oe (dizo disfondowe -o): plaece k' il î crexhe des breles.
Istwere
Boket d' l' ancyinne Conteye di Lô.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Tcheyire
Ene tcheyire ou tchereye, c' est on meube avou cwate pates et ene dossire, po s' ashir dissu.
Sovint, po tni eshonne les pates, gn a des boûssons ou schayons ou splotons.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Meubes Categoreye:Burotike
William Warnier
William Warnier, nexhou e 1988, est on tchanteu lidjwès eyet walon-cåzant. Il est professeur d' moråle layike, d' es mestî.
Sete (veye)
thumb Sete (prononcî /sɛt/), e-n occitan Seta (/'se.ta/), e francès Sète, c' est ene veye di France, sol Mîtrinne Mer, avou on pôrt.
Lingaedje do payis
C' est l' occitan.
Schoûtez èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin canêye d' avår la, pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Trô d' rotche
On trô d' rotche ou grote u cåve djeyolodjike, c' est ene vûde plaece å mitan d' ene rotche.
Les trôs d' rotche des payis castinnixheus sont foirt beas a vey, avou des nouzomès såles rimpleyes di tchandeles di rotches.
Biyolodjeye
Les trôs d' rotche ont siervou di dmorance ås prumîs omes.
Gn a bråmint des tchawes-soris k' î vikèt.
Dins les belès-letes e walon
Fåve di Bietlete
Categoreye:Djeyolodjeye *
Refantixhaedje
Li refantixhaedje ou li rtoumaedje u rtcheyaedje e-n efance, c' est cwand ene viye djin si rmete a s' codure come e-n efant.
Metans :
Li refantixhaedje pout esse riwaitî come on divnaedje normå des viyès djins. C' est don diferin del roviance d' Alzemer, ki ça, c' est ene vraiye maladeye.
Categoreye:Vîs djoûs
Telefoneye pal Daegntoele
Categoreye:Telefoneye Li telefoneye pal Daegntoele, c' est on sistinme di telefonaedje, la ki l' vindeu d' siervice fwait passer l' Daegntoele. Po çoula, i va éndjolijhî li sinå sounrece.Li novea sinå éndjolike si va winner so les fis di l' internete.
A l' arivêye, gn a deus rexhowes. Soeye-t i ki l' ricujheu a on "modem a l' evier", ki va rifé so son avou d' l' éndjolike. Soeye-t i ki l' societé vindeuse di siervice a on terminå e cotoû, et va houkî li rcujheu pa les lenes telefonikes normåles.
Såme
Li såme, c' est di n' payî ki onk u deus tarifs nåcionås po des côps d' fi eternåcionås. Adon,
Askepiaedje
C' est ene societé cminçrece lomêye "Skype" k' a bråmint escourci ci siervice la e l' Urope, dins les anêyes 2000.
Léon Zéliqzon
Il esteut prof a Mezz (Metz).
Telefoneye pal Daegntoele
Diswalpaedje
E 2013, li telefoneye aveut hapé li tîce (33 åcint) des houcaedjes telefonikes totavå l' Daegne.
Léon Zéliqzon
Ouve pol walon
On lyi doet onk des prumîs motlîs walons (walon-almand), Glossar über die Mundart von Malmedy (Motlî do pårler d' Måmdiy), eplaidî e 1894 dins l' tôme 18 do Zeischrift für Romanische Philologie (Rivuwe di filolodjeye romane).
Guillaume Warnier
Ouve pol walon
Ses arimés (avou l' accint d' Perwé) sont-st eplaidî, dispu 2008 dins "Li Soverdea".
Léon Zéliqzon
Prumire pådje di s' motlî sol pårler d' Måmdiy
Djoyes et rascråwes (live)
Djoyes et rascråwes, c' est ene ramexhnêye di bokets d' lives, dedja eplaidîs dvant, da Henri Matterne.
Bredene
Bredene ([NL] Bredene ; [VLS] Brènienge), est ene veye di Flande coûtchantrece, sol coûtchant del Mer do Nôr.
Cressale
thumb|Falco tinnunculus thumb|Falco tinnunculus Li cressale u crustale u crustalin, c' est on ptit fåcon ki tchesse tot dmorant a voler el minme plaece, çou ki fwait pinser a ene aparexhaedje do Sint Spér. Po çoula, i baltêye do dbout des aiyes.
Guillaume Warnier
Ouve pol walon
Il a eto eplaidî ene videyo so Youtube, ki c' est lu ki lét onk di ses tecses.
Georges Tondeur
Georges Tondeur (no d' pene: Pûjon), c' esteut on scrijheu e walon ki skepia li 27 d' octôbe 1875 a Brinne-li-Conte. I mora a Skerbek li 31 di decimbe 1946.
Cressale
Falco tinnunculus
Djoyes et rascråwes (live)
C' est l' limero 37 del pitite coleccion di l' SLLW.
Georges Tondeur
Di s' mestî, il esteut bankî (al Caisse di spågne).
Ouve e walon
I scrijha dispu 1897 dins les ptitès gazetes et dins Le Soir
Guillaume Warnier
Ouve pol walon
Il moenne eto ene copinreye a Gré-Dwecea.
Cressale
Famile : Fåcnidîs
Léon Zéliqzon
Pî-notes
Zeliqzon Zeliqzon Zeliqzon
Guillaume Warnier
Si videyo
Warnier Guillaume
Djoyes et rascråwes (live)
Li live a vudî e 2012.
Cressale
Discrijhaedje
Li cressale est maytêye so s' vinte, et rossete so s' dos. Ell a des longuès pondantès aiyes.
Djoyes et rascråwes (live)
ISBN 978-2-930505-15-2
Cressale
Discrijhaedje
Li måye et l' frumele ont a pô près l' minme grandeur.
Djoyes et rascråwes (live)
Contnou
Categoreye:Lives e walon
Cressale
Discrijhaedje
Les måyes sont gris so leu tiesse et so leu cawe, avou ene noere binde å coron.
Georges Tondeur
Ouve e walon
I rashonna 25 powinme dins ene schôtlêye ki l' tite est e francès, ey ene miete disbåtchant: «…et mes petits-enfants ne me comprendront plus» (1937).
Cressale
Discrijhaedje
Les frumeles, et les djonnes måyes avou, sont rosseas so leu tiesse et so leu cawe, avou sacwantès båres foncé-brunes.
Georges Tondeur
Ouve e walon
Sacwants d' ses tecses on stî replaidîs dins les prumîs Cayés walons.
Cressale
Vicaedje
Li cressale tchesse les soris et les cwarpeces, rålmint les poyons.
Georges Tondeur
Tondeur, Georges Tondeur, Georges
Cressale
Sourdants
<References/>
Vatchresse
Ene vatchresse u vatchelresse, c' est ene kimere ki tént des vatches. On vatchî u vatchlî, c' est èn ome ki fwait parey.
Cressale
Sourdants
Categoreye:Moxhets
Vatchresse
Livea sociolinwistike des mots
Li mot a polou awè on rabaxhant sinse. Did la les ôtes alomåcions «vatchlî» et «vatchelresse»
Categoreye:Mestîs Categoreye:Aclevaedje Categoreye:Bovrins
27 di djanvî
Li 27 di djanvî, c' est li 27inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin. I dmane 338 djoûs (339 po ls anêyes bizetes) po-z ariver å dbout d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
25 di djanvî - 26 di djanvî - 28 di djanvî - 29 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Dijhêye
Ene dijhêye, c' est ene ratourneure k' on dit dins ene metowe sitouwåcion.
C' est nén vormint on spot, k' on pout dire a tolminme ké moumint.
Eredjistrumints di djhêyes
🇱🇰 Spot
Sourdant
Categoreye:Dijhaedjes e walon
Camille Fabry
Camille Fabry, c' esteut on scrijheu walon-cåzant k' aveut skepyî li 26 di fevrî 1887, e Serè, yet k' aveut morou li 8 di måss 1960, e Bressou.
Boûkete (påstedjreye)
thumb Li boûkete u berdele, c' est ene vôte al farene del plante do minme no,
Elle est pus cnoxhowe aprestêye après Lidje, la k' on l' aprestêye å Noyé. Mins on è fjheut eto so l' Årdene nonnrece (c' est la k' on l' loméve «berdele»).
Ricete
On mete des oûs et del farene di boûkete shuvant l' uzaedje. Mins asteure, ci n' est pus del farene di boûkete peure, mins on maxhot di farene di frumint et d' boûkete. Dins cisse noere påsse la, on cseme des corintenes. Des ôtes radjoutèt des caetches.
Ni rovyîz nén di mete des yesses, ca cisse påsse la est pezante. Après, vos l' lairoz lever dilé li stouve.
Cwand l' påsse est levêye, on cût al paile å boure u a l' ôle di golzå.
On lzès magne tchôdes, avou do souke dissu, u froedes, avou del sirôpe.
Spots et vîs scrijhaedjes
On cnoxhe li spot, ki dit:
I sinifeye ki, cwand i fwait bon å Noyé, i fwait froed a Påke.
Dins on vî noyé d' après Vervî ki date del fén do 18inme sieke, on bierdjî ofrixh a l' Efant-Diu :
Arimé da Georges Ista
Li rlomêye del boûkete s' a eto spårdou a cåze d' èn arimé da Georges Ista, k' a divnou on classike des recitaedjes d' efants, Li boûkete emacralêye.
Sourdants
Categoreye:Amagnîs walons Categoreye:Noyé
Koksijde
Koksijde ([FR] Coxyde ; [NL] Koksijde ; [VLS] Koksyde), c' est ene veye di Flande coûtchantrece, sol Nonne-Coûtchant del Mer do Nôr.
Toponimeye
Gn a totplins d' edroets rola ki s' lomnut Koksijde ubén ene ôte sacwè avou ç' mot la ddins. Mins nerén, ces edroets la sont des hamteas, nén des ptits bans :
Nateure
I gn a ene rezieve naturele k' egziste dispu 1999. Ele si lome : De Hoge Blekker. centré|vignette|Plake di voye del rezieve naturele.
Vert-pexheu
thumb Li vert-pexheu ou mårtén-pexheu ou rwè-pexheu ou pexhrea ou rapexheu, c' est èn oujhea ås belès coleurs ki vike tot l' long des aiwes, et haper des pexhons tot ploncant dvins.
Warsedje
Warsèdje [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Warsage, rebané avou 4608 Dålèm; limero diyalectolodjike: [L 19] (mwaisse pont d' l' ALW; vî limero del posse: 4560
Vert-pexheu
Alcedo atthis
Socialisse
Li socialisse, c' est ene idêyolodjeye ki vout ki, dins l' societé, gn åye nén des foites diferinces inte les pus ritches et les pus pôves.
Tiesses di femes (teyåte)
«Tiesses di femes», c' est ene pîce di teyåte po rire, sicrîte pa Christian Derycke e picård e.
Imprimateure
Divnt l' imprimateure, gn a eto ene ôte mincion, Nihil obstat..
Tiesses di femes (teyåte)
C' est ene pîce foirt djouwêye el Walonreye, å pus sovint redjårbêye avou l' accint walon del contrêye, metans pa Jacques Barry pol dramatike di Gochliye.
Socialisse
L' idêye a stî poirtêye pa des pårtis politikes, copurade a dater del deujhinme mitan do 19inme sieke, inte di zels, li pårti socialisse bedje.
Tiesses di femes (teyåte)
Racourti
Categoreye:Pîces di teyåte e walon Categoreye:Pîces di teyåte e picård Categoreye:Redjårbaedjes e walon
Hape-wapeur
On hape-wapeur, c' est ene tchape k' on mete ådzeu des stouves et des forneas k' on fwait a magnî dsu, et ki hape li wapeur des cujhaedjes, po n' nén acrouwi l' manaedje.
Vert-pexheu
Mins gn a des ôtes sôres di mårténs-pexheus (Alcedinidae)
Hape-wapeur
Fonccionmint
I rote a l' electrike.
Socialisse
Kékes mwaissès atuzes do socialisse
Tos les citweyins polèt aler vôter. Insi, c' est les socialisses k' ont aprume bouté al tcherete po-z awè li sufraedje univiersel.
Vert-pexheu
Spårdaedje
Urope, Azeye et Afrike bijhrece di l' ivier.
Socialisse
Kékes mwaissès atuzes do socialisse
Li prôpriyeté privêye est ricnoxhowe. Ci pont la mete di l' adire avou les atuzes des comunisses.
Vert-pexheu
Spårdaedje
El Walonreye, si rtrouve tot do long di l' Ambleve et del Simwès.
Imprimateure
Bråmint des imprimateures po des scrijhaedjes e walon ont stî dnêyes pa l' eveke di Lidje. Ene u deus di l' eveke di Nameur.
Vert-pexheu
Discrijhaedje
Il a ene bleu-vete coleur so s' dos. Il est rossea so s' vinte.
Imprimateure
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "imprimateure", alez s' vey e splitchant motî.
Vert-pexheu
Discrijhaedje
Il a ene pitite air peneuse.
Socialisse
Kékes mwaissès atuzes do socialisse
L' impôrtant, ci n' est nén di mopliyî l' ritchesse di tote foice, mins d' el ridispårti inte tos les cis k' ont metou ene pårteye ovré po. C' est la l' diferince avou l' capitalisse.
Vert-pexheu
Vicaedje
thumb thumb|èn oû I vike tot seu.
Warsedje
Istwere
Warsedje a stî dislaxhî di Foron e 1632.
Vert-pexheu
Vicaedje
I creye come on pierdou. I vole di droete et d’ gåtche dins les bouxhons, et c' est målåjhey di l' apicî.
Creyole meuricyin
thumb|Côde ISO thumb|Plake e creyole meuricyin thumb|ôte sicrijhaedje thumb|parey Li creyole meuricyin, c' est l' mwaisse lingaedje d' atôtchance di l' Iye Meurice.
28 di djanvî
Li 28 di djanvî, c' est li 28inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 337 djoûs (338 po ls anêyes bizetes) ki dmanèt co po disk' al fén d' l' anêye.
Warsedje
Istwere
I shonne ki les djins cåzént tîxhon el Moyinådje ca les papîs d' djustice sont-st e flamind disk' e 1626.
28 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Creyole meuricyin
On l' doet dandjreus siervi eto dins l' restant del republike do minme no.
28 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
26 di djanvî - 27 di djanvî - 29 di djanvî - 30 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
Vert-pexheu
Vicaedje
Po pexhî, i s' mete so ene coxhe dizeu l’ ri, et plonkî dins l’ aiwe. I prind voltî les graevîs.
Creyole meuricyin
C' est on creyole di soûmint francès.
Vert-pexheu
Vicaedje
I rind des boles d' amagnî avou les eriesses des pexhons k' il a magnî.
28 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Plats viers
thumb|cestôde des tchéns thumb|plat vier des broûs Les plats viers (e sincieus latén, Platyhelminthes), c' est èn ecoxhmint des biesses.
Creyole meuricyin
Côde ISO 639-3: mfe
Vert-pexheu
Vicaedje
I fwait s' ni e moes d' may. I trawe on grand longou boyea dvins on tera d' ene erive. Tot å coron, a longueur d' on bon bresse, i fwait s' djîsse avou des eriesses di pexhon.
Creyole meuricyin
Prononçaedje
Les mwaissès rîles di prononçaedje sont dazår come dins les ôtes creyoles:
28 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Plats viers
End a sacwants ki sont des formagnants des djins et des biesses (viers solitaires).
Creyole meuricyin
Prononçaedje
Li lete R fond sovint, aprume al fén des mots (dakor => dakor; alor => alor).
Wilse
Wilse (e lussimbordjwès Wolz, la-minme Wooltz, almand Wiltz), c' est ene comene del Grande Dutcheye do Lussimbork, metowe nén lon d' Bastogne.
Hape-wapeur
Fonccionmint
Li buze di saiwaedje pout ndaler dins ene tchiminêye, dins l' toet u dins on meur.
Socialisse
Sicrijheus e walon ki mostrèt l' idêyolodjeye socialisse dins leus scrîts
Categoreye:Politike Categoreye:Mouvmints d' idêyes
Plats viers
Sacwants sôres di plats viers
🇱🇰 Vier solitaire
Wilse
C' est l' mwaisse veye do canton do minme no.
Plats viers
Sacwants sôres di plats viers
Categoreye:Ecoxhmints *
Hape-wapeur
Sourdant
Categoreye:Ahesses electrikes di måjhone Categoreye:Ahesses di coujhene
Wilse
Sourdant
Categoreye:Grande Dutcheye do Lussimbork Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye
Vert-pexheu
Vicaedje
Li frumele î pond des beas blancs oûs k' ele cove deus grossès samwinnes.
Creyole meuricyin
Prononçaedje
Les voyales sont tertotes å lådje; n' a ni «o» (/ɔ/) ni «u» /y/ ni «eu» (/øː/)
Vert-pexheu
Dins les belès letes e walon
thumb
Creyole meuricyin
Motlî
Al copete des mots ricalkés do francès, gn a ossu des cis ki vnèt di des ôtes creyoles:
Vert-pexheu
Romancî discrijhaedje di s' vicåreye
Si vicaedje est discrît clapantmint pa Jean Lejeune dins «Avå trîxhes et bwès».
Creyole meuricyin
Motlî
Gn a eto des mots inglès… … eyet ourdous… … avou kékes mots arabes vinous pal rilidjon muzulmande:
Croejhete
L' årtike est atroclé å sustantif: Li passé si fwait avou l' mot «fin», «fine» (/finé/) Li futeur si fwait avou l' viebe «alle».
Vert-pexheu
Romancî discrijhaedje di s' vicåreye
I cmince a discrire si hagnûlisté po les ôtes oujheas ki vnèt dins s' canton.
Creyole meuricyin
Egzimpe di tecse
Ratournaedje del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea».
Vert-pexheu
Romancî discrijhaedje di s' vicåreye
I l' mostere k' awaite les pexhons :
Li fén del novele, c' est cwand l' Ambleve aveut dmoré edjalêye sacwants djoûs. Crevant d' fwin, i dva dandjreus plonkî dins on trô dins l' glaece, so ene colire di l' aiwe. Mins s' ni rtrova-t i nén l' trô, et mori dins l' aiwe.
Creyole meuricyin
Egzimpe di tecse
Labriz ek Soley
Vert-pexheu
Floriconte di si askepiaedje, modêye da Gaston Lucy
Sorlon Gaston Lucy, l' askepiaedje do vert-pexheu s’ åreut yeu fwait insi :
Creyole meuricyin
Eredjistrumints
Ôte modêye (sol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la).
Vert-pexheu
Floriconte di si askepiaedje, modêye da Anatole Marchal
Anatole Marchal a eto si modêye so l' istwere do vete-pexheu. Elle est racontêye dins «Li dierinne shijhe» p. 150-152.
Lomaedje dins des ôtes lingaedjes
Li francès et l' espagnol eploynut li minme tcherpinte ki «mårtén-pexheu».
Li mot inglès prind l' emantchaedje di rwè-pexheu» (kingfisher»)
L' almand et l' neyerlandès l' lomnut «oujhea d' glaece», dandjreus pask' i l' veyèt dilé les edjalêyès aiwes, crevant d' fwin, et cwerant on trô dins l' glaece (loukîz li spoûle da Djhan Ldjonne di Djoupeye ciddé ådzeu).
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Corantès aiwes Categoreye:Raspepyîs årtikes
Creyole meuricyin
Sourdant
Categoreye:Creyoles Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Iye Meurice
Ene wadjeure di sôlêye (binde d' imådjes)
Categoreye:Bindes d' imådjes e walon Ene wadjeure di sôlêye (ine wadjeûre di sôlêye), c' est ene binde d' imådjes radjustêye e walon pa Paul-Henri Thomsin. I s' adjixh d' on dobe albom di Natacha, "le grand pari" et "les culottes de fer" eplaidî pa Noer Dessén e 2006.
ISBN 2-87351-134-6
Natacha (binde d' imådjes)
Categoreye:bindes d' imådjes Natacha, c' est ene binde d' imådjes dessinêye pa François Walthéry.
N a deus alboms k' ont stî ratournés e walon pa Paul-Henri Thomsin, eplaidîs pa Noer Dessén e 2006 e-n on seu live lomé "Ene wadjeure di sôlêye".
Cougn
On cougn ou cougnet, c' est ene usteye di fier u d' bwès k' on stitche dins les roles d' åbes abatou et rcepés, po les finde a schenes ou schinetes.
Bihin
Bihin (fr: Bihain) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou l' Viye Såm.
Cougn
On bouxhe dissu avou ene masse, on marlén, on mayet (dinltins, po n' nén edåmer les cougnets d' fier).
Bihin
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon "Büsungen" (amon les cis Buzo). Vîs scrijhas: Büsanck, Bysanch (895), Byhen (1497).
Djeyografeye
Li Barake Fraiteure, c' est l' deujhinme pus hôte plaece di Walonreye (613 m).
Cougn
Ôte uzaedjes
Les bokions s' endè polnut eto siervi po rmonter èn åbe a abate ki clintche do mwais costé.