cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Li pantalon trawé (tchanson)
Mwaisse sicrijhaedje
Li mwaisse sicrijhaedje esteut scrît dins ene ôrtografeye di dvant l' sistinme Feller.
I serè replaidî dins l' Annuaire de la Société Liégeoise de Littérature Wallonne, 4inme anêye, 1868, p.51-53, dandjreus pa Bailleux.
Rashiaedje e rfondou walon
Li tecse a parexhou so les fis so l' Aberteke e 1999. Aprume e scrijhaedje årmonijhî (rifondant walon), pu e rfondou walon.
Il a stî rmetou so Wikisourd, ene miete rarindjî, e 2020.
Santos
thumb|right|250px|Santos.
Santos (e walon, si riscrireut "Santosse"), c' est ene veye do Braezi avou 433.966 dimorants (e 2015).
1826
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Anret
Anret (la-minme e sistinme Feller, Anrèt; F. Hanret), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye, el province di Nameur.
Payis d' Tchålerwè
Li payis d' Tchålerwè u Noer Payis, c' est tos les viyaedjes ki sont-st åtoû del veye di Tchålerwè, a pô près come l' arondixhmint do minme no.
Anret
thumb|Plan d'on boket do viyaedje ([[mape Ferrari)]] thumb|tomboe d' Anret thumb|Responda Raymond Riguelle
Payis d' Tchålerwè
Dins les belès-letes e walon
Bob Dechamps a scrît on monoloke avou François Lemaire dispréjhant li payis d' Tchålerwè (å cmince, todi): «Ké fayé payis ki l' payis d' Tchålerwè»
Tchålerwè
Anret
Accint walon
C' est do walon do Mitan, foirt dilé l' pårler d' Nameur, mins ki si rsint dedja do ci do Roman Payis (li son i eyet l' son u (/y/) saetchnut dedja eviè l' son ë. I pôrént esse noté /ì/ et /ù/ e-n AFE).
Payis d' Tchålerwè
Categoreye:Tchålerwè
Perwé-e-Hinnot
Perwé-e-Hinnot u Pierwé (e picård: Piérwé, e fr: Péruwelz), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Hinnot.
thumb|Eplaeçmint del comene el province thumb|[[Måjhon-comene]]
Categoreye:Veye di Walonreye
1824
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Perwé-dlé-Hayo
Perwé-dlé-Hayo (fr: Perwez-lez-Haillot) u Perwé-e-Condroz, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ohè.
Lingaedjes romans
lingaedjes > indo-uropeyin > lingaedjes romans
vignette|352x352px|Lingaedjes romans Les lingaedjes romans ces les lingaedjes k' ont vnou foû do latén.
I provnèt d' l' evolucion do latén e-n on patwès (lomé patwès latén) après l' tcheyaedje di l' Impire Romin Coûtchantrece e 476.
Mwaissès piceures
Les mwaisses ponts comons etur ces lingaedjes c' est:
Plurials
I gn a deus groupes, les cis ki fjhèt les plurials tot radjoutant on s al fén, eyet les cis ki candjèt l' voyale del fén, metans o ey e ki divnèt i oudonbén a ki dvént e.
End a ki pinsèt ki les fômes avou "s" vinèt di l' acuzatif eyet les cenes avou voyale do nominatif; mins des ôtes pinsèt purade ki ça venreut po tos les lingaedjes di l' acuzatif, mins ki po des lingaedjes k' i gn a li "-s" al fén s' a candjî en on son di dmey voyale "-y" et poy divni "-i"; come egzimpe di çoula i mostrèt li prono itålyin "noi" (nozôtes) ki vént bén do latén "nos".
Piete del voyale al fén
Des lingaedjes k' i gn a on pierdou l' voyale al fén des mots k' i gn aveut e latén; des ôtes l' ont wårdé. Metans: lupus, luna e latén ki divnèt loup, lune e francès (dins l' vî tins li ''p' esteut oyou)
"Plus"
Li mot eployî po dir "di pus" pout vni do mot latén plus, ou co di magis.
Sedecim ou Decem et sex
Li limero saze (16) est fwait pa des lingaedjes k' i gn a sol fôme sijh-dijh, tot come les limeros di 11 a 15; et sol fôme dijh et shijh, tot come les limeros di 17 a 19, pa ds ôtes lingaedjes.
Habere et tenere
E walon metans, c' est: tini, aveur, aveur (fwait), aveur (i gn a); dj' ô bén ki ça vént respectivmint di l' evolucion di tenere, habere, habere, eyet co habere. On mostere çoula tot scrijhant "THHH".
En itålyin c' est: tenere, avere, aver (fatto), essere (c'è): THHE.
Aveur ou esse come aidant viebe
Des lingaedjes k' i gn a eployèt "aveur" come aidant viebe po tos les codjowaedjes copôzés; dismetant ki des ôtes eployèt eto "esse" avou sacwants viebes, copurade les cis ki dnèt ene idêye di mouvmint ou di divni.
1823
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Wahå
thumb|viye cinse do 18inme sieke
thumb|plake pol dicåçtaedje di l' eglijhe a Sint Stiene pa l' Eveke di Lidje, Teyowin, li [[20 d' djun 1050. (clitchîz po-z agrandi) ]]
Nos d' plaeces
Al croes Hamtea, al Defe, so les schîs (so plaece: so les hîs); so les montgneyes, e Nolåmont, å Sårtea, so les tchezås.
Culteure eyet tourisse.
A vey: eglijhe di stîle roman.
Tchåfor
On tchåfor, c' esteut on for la k' on broûléve del castinne po fé del tchåsse. Les ovrîs k' î boutént, c' esteut les tchåfornîs.
Gn a veut des tchåfors dins bråmint des viyaedjes del Walonreye, et l' no a dmoré.
Sacwants mots a vey avou les tchåfors
Categoreye:Viyès industreyes
Måss (moes)
djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31
Måss est li troejhinme moes do calindrî grigoryin, c' est ossu li prumî moes do prétins. Si no vént di Martius (Måss), li diu romin del guere.
Fiesses do moes d' måss
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs
Mass
Sud
thumb|Ene [[rôze des vints ki mostere li pôzicion do sud (lete S)]] Li sud (u li Sud, li Midi u Nonne), c' est l' pont cardinå wice ki l' solea est a nonne (å mitan do djoû).
Motlî
Les ôtes costés del Daegne, c' est : Bijhe, li Levant eyet l' Coûtchant.
Inte Nonne et l' Levant, gn a l' Nonne-Levant (Sud-Ess, sud-ess); Inte Nonne et l' Coûtchant, gn a l' Nonne-Coûtchant (Sud-Ouwess, sud-ouwess).
Li "Sud" vout eto dire les pôves payis, bråmint metous sol dimeye-bole nonnrece.
Metaedje so les mapes di djeyografeye
Nonne est metou å dzo so ene mape.
Ricnoxhance do costé nonnrece
Do djoû, c' est l' costé kil' solea î est diviè doze eures. Dis la li nos d' plaece "Solrin" po des tchamps di rwaitềt Nonne.
Del nute, sol dimeye-bole bijhrece, c' est do costé a l' adroet di Pôcet (sitoele di Bijhe). Sol dimeye-bole nonnrece, on ricnoxhe li Sud tot rtrovant li Croes do Sud.
Categoreye:Djeyografeye
Floreye Påke
thumb|350px|Li Djezus mousse e Djeruzaleme.
Li Floreye Påke, c' est ene fiesse des Crustins k' atake les fiesses di Påke eyet l' poenneuse samwinne.
I rmimbere on passaedje di l' Evandjîle la k' Djezus-Cri mousse dins Djeruzalem et les djins l' riçuvèt come on triyonfeu, tot schoyant des coxheas d' olivî et d' påmîs.
Uzances el Walonreye
Li rmimbrance di ces coxheas la, ki n' egzistèt nén el Walonreye, s' a fwait tot prindant les cis d' on bouxhon ki dmeure bén vete di l' ivier, et k' a stî rbatijhî "påkî".
Al floreye Påke, li curé mousse foû d' l' eglijhe (cwand c' est possibe), et beni les coxheas d' påkî, k' on lome eto påke u påkete.
Après messe ou d' l' après-nonne, on va påker (u rpåcter) les moirts, dj' ô bén elzî mete ene påke so leu fosse. On meteut eto on boket d' påkete so les bons-dius sol djivå.
Dinltins, on-z è meteut ossu dins les ståves, dins les tchamps, å gorea des tchvås, å vierna des bateas, ås tchetoeres et vos nd åroz. Dins les tchamps, on-z aléve ripåcter li speate, k' est l' pus timprowe des dinrêyes. Sovint, elle est ddja dijh, vint cintimetes hôte al Floreye Påke.
On rpåctéve eto les goreas des tchvås, les tombes al cimintire
Asteure, on mete cobén ene del påke dins les otos, po s' waeranti des accidints.
Uzances foû del Walonreye
E l' Espagne, dins bråmint des veyes, li floreye Påke si fwait avou on grand cortedje di djins blanc-moussîs, ki poitnut des coxhes di påmî. C' est li cmince di tot l' foclore del poenneuse samwinne, li semana sancta, foirt fiesti avårla.
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Fiesses crustinnes
Tchampion / Tchimpion
Tos les viyaedjes u hamteas lomés Tchampion ou Tchimpion, leu no vént do latén campus (tchamp) avou ene raptitixhante cawete -lio, -lon(eto, ça vout dire pitit tchamp).
Categoreye:Toponimeye
Sociolinwince
thumb|TP d' sociolinwince avou les studiants do Noû-Lovén a [[Bietris (avou Yves Gourdin)]] thumb|Minme TP, avou [[Joseph Lahaye]]
Li sociolinwince, c' est ene syince ki louke kimint çki les lingaedjes sont djåzés podbon emey les djins ki les pratikèt, nén fok tecnicmint, mins eto sicolodjicmint et dins les diferins léts d' ene societé. Les cis (cenes) ki s' end ocupèt si lomnut sociolinwincieus(es).
Sacwants esplikêyes
Li sociolinwince pout dmorer ådvins d' on seu lingaedje, et, dabôrd, situdyî li manire di cåzer di trokes d' ådjes (lingaedje del djonnesse, lingaedje des axhlåves), u di trokes sociåles (lingaedje del hôte / lingaedje des ptitès djins), u dins diferinès coines do payis, u dins diferins payis k' on-z î djåze cisse langue la. E walon, metans, li bate di dvize, todi mo spitante, so l' atouwance (sorlon les viyaedjes, les mestîs, tot djåzant ås biesses, ådvins del famile), c' est, pårmint, del sociolinwince. Sifwaitmint, kimint çki les waloncåzants lomnut li lingaedje k' i djåzèt: patwès, walon, walon lidjwès, evnd., d' après la k' i dmorèt.
Po les mancîs lingaedjes, li sociolonwince va studyî, avou, li raddisté do rescoulaedje des ptitès langues divant li spotchant lingaedje. U, årvierdimint, li ravicaedje des ptits lingaedjes, ki rispitnut dins des noveas dominnes, come sol Daegntoele, pa egzimpe.
Li soûmint del sociolinwince, c' est l' responda. Dabôrd, gn è pout aveur di l' adire inte çou ki les respondeus dijhnut (metans : "dji sai" u "dji n' sai nén" l' walon) et l' veur (boutans: ratourner e walon ene vintinne di mots d' francès). Li sociolinwince est diferinne do linwe-ehåyaedje, la ki c' est les linwincieus u les bouteus po on lingaedje ki sayèt di fé bodjî l' societé po-z amidrer si statut, u li manire del djåzer u del sicrire.
Istwere del sociolinwince
On rwaite voltî William Labov come l' askepieu del sociolinwince. El Walonreye, on pout dire ki c' est Michel Francard k' a stî l' enondeu des rcwerances di sociolinwince, e 1987.
Alére
Di l' alére (sol sociolinwince et l' linwe-ehåyaedje) :
Categoreye:linwince Categoreye:sociolodjeye
Poitchrece
Gn a deus Poitchrece el Walonreye :
Po l' etimolodjeye, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Antolodjeye Piron
thumb|sorcoviete Li grosse antolodjeye da Piron (grosse eneviè si pus ptite «antolodjeye Gallimard»), c' est on gros spès live k' a rexhou e 1979 ås eplaidreyes Mardaga a Lidje, sicrît pa Maurice Piron.
Påke
thumb|right|Cocognes, colorêyes avou del sope di pelakes d' agnons.
Antolodjeye Piron
ISBN 2-8021-0024-6
Påke
Påke, c' est ene fiesse des Crustins ki rmimbere li moirt (li djoû do Bon Vénrdi) eyet li ravicaedje (li dimegne di Påke) da Djezus-Cri, sorlon les scrijhaedjes des Evandjîles.
Påke toume e moes d' måss u e moes d' avri, a l' assulon del lune.
Antolodjeye Piron
Mwaissès dnêyes
I n' riprind ki les tecses di prôze, les arimés, et les cåzaedjes di tchansons, mins pont d' boket d' pîces di teyåte (apus ki Tåtî l' perikî.
Les 296 tecses sont rashious e scrijhaedje Feller, et l' antolodjisse saye do wårder tos les accints des 47 viyaedjes u veyes ki les scrijheus ont-st eployî, tot raveurixhant les sacwès so dotance avou l' ALW.
Påke
Påke mon les djwifs et les muzulmans
Les Djwifs ont-st ene fiesse di Påke da zels, ki Djezu-Cri fiestixha divant d' mori, et ki s' no a stî rprins e latén pa les crustins d' Rome po fé l' mot "Påke". thumb
Antolodjeye Piron
Sipårdaedje des scrijheus avå l' Walonreye
I rprind tos les scrijheus(es) del Walonreye, ostant les cis ki scrijhnut e walon (92 oteurs), ki les cis ki scrijhèt e picård (10 djins) u e gåmès (2 scrijheus), ça fwait 104, tertos eshonne.
Påke
Påke dins l' cronolodjeye et l' meteyo
El Walonreye, cwand gn a pont d' nive a Noyé, on croet k' i gn årè a Påke, et årvierdimint. Insi, gn a des spots ki dijhnut :
Armand Deltenre
Armand Deltenre a skepyî li 10 di måss 1924 ey a morou li prumî d' avri 2005. C' esteut on bouteu pol walon, mins k' a bråmint scrît e francès (sol walon).
Antolodjeye Piron
Sipårdaedje des scrijheus avå l' Walonreye
Les accints do walon rprezintés dins les tecses sont stramés pattavå l' Walonreye, apus ki l' Årdene (waire riprezintêye) et l' payis d' Flipveye (rén). Les scrijheus d' Lidje minme ont, come di djusse li pus grosse pårt do wastea avou 45 nos. Les ôtes veyes k' ont dipus d' on rprezintant : Tchålerwè (3), Djodogne (2), Mont (3), Måmdey (2), Moustî-so-Sambe (2), Nameur (4), Nivele (2), Tournai (4), Vervî (4).
Hårdêyes difoûtrinnes
Piron
1822
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Armand Deltenre
Il esteut a l' SLLW.
Påke
Hårdêye difoûtrinne
* Pake Pake Categoreye:Fiesses rilidjeuses
Armand Deltenre
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles, et dins l' Antolodjeye Scrire.
Il a eto scrît e francès so les oteurs en occitan.
Vicåreye
Il a scrît bråmint pol teyåte, padecô avou Jean Louvet u tot ratournant ses pîces.
Armand Deltenre a stî foirt sibaré pal guere di 1940-1945, la k' il a veyou les Almands vni ramasser s' pa et les touwreyes di Courcele (Rognac). Dins ses scrijhaedjes, on rtrouve sovint li hisse ki ces macsådaedjes la n' ricmincénxhe.
Armand Deltenre a ossu eplaidî li motî d' Courcele et d' Sovret da Omer Bastin.
Sacwantès pîces da Armand Deltenre
Deltenre Deltenre Deltenre
Pûsmadje
Pûsmadje , c’ est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Suni dedja e 1965, pu avou Vresse e 1977, passant adon del province do Lussimbork al province di Nameur.
Djeneret
thumb|L' Eglijhe di Djeneret
Pûsmadje
Il fwait frontire avou l' France.
Djeneret
Djeneret (fr: Jenneret) c' est on ptit viyaedje del province do Lussimbork ki s' trouve dins l' comene du Derbu, sol Néblon, asto del province di Lidje.
Pûsmadje
thumb|eglije Sint-Ilåre thumb|viye måjhon (1833) thumb
Scleyin
Scleyin (F. Sclayn), c' est ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Andene, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Rabulets
Cwè vloz ?
Pûsmadje
Etimolodjeye
Li prumî boket do mot «Puss, putz» a l' minme tayon-bodje ki «pousse». Li deujhinme boket «Magne, maigne, mange», vénreut do latén «magnus» (grand). Li no veut don dire «grand pousse» u «parfond pousse». Come d' efet, li sitouwåcion do viyaedje, metou å fond d’ ene goidje, å pî des coisses pout fé sondjî a on grand pousse.
Orobantche
Ene ôribantche, c' est on djinre de plantes sins clorofile ki crexhèt so les raecinêyes d' ôtès plantes.
Djeneret
Istwere
thumb|Les sorcires di Djeneret
Pûsmadje
Etimolodjeye
E 1877, li mwaisse di scole racontéve ki, 80 ans pus matén, les vîs djhént co Pui-mange, dandjreus on francijhaedje oblidjî pås evayixheus francès (ç' åreut stî e 1797).
Binde d' imådjes
thumb|Binde d' imådje atuzlêye e walon, "[[on cokea å solea (binde d' imådjes)|on cokea å solea " da J. Goffart et Jean Raes]] thumb|Binde d' imådjes di [[Rabulèts]] Ene binde d' imådjes (des côps dizo racourtixha B.I.) k' on dit eto : ene binde dessinêye et, pus coûtmint, ene bédé u BD ), c' est on live avou totes des imådjes metowes ene padrî l' ôte, et on tecse dissu, po raconter ene istwere.
Pûsmadje
Ecarts
C' est troes måjhons ki sont å mitan des bwès, al frontire, ki fjhént comiece d’ on payis à l’ ôte. Belvuwe a divnou ene prôpieté po les vacancîs.
Aiwes
thumb|cafè å no do ptit bî Li Gotale, pitit ri ki vént d’ Suni, mousse e France et s' va egoliner e Mouze a Nouzon.
Binde d' imådjes
Mwaissès piceures
Gn a des tecses ki c' est come li cåzaedje d' on raconteu. Adon, i sont metous en on rectingue å dzeu.
Pûsmadje
Istwere
Divant l' Revolucion francesse, c' esteut l' prevôté d’ Orcîmont.
Binde d' imådjes
Mwaissès piceures
Les ôtes tecses, k' end a bråmint dpus, c' est les cåzaedjes des persounaedjes. Ces tecses la sont metous dins des bouyotes.
Pûsmadje
Istwere
E 1815, li 6 di djanvî (dizo l' redjime holandès), il est distaetchî di Måjhires et rmetou avou Bouyon.
E 1823 (todi e redjime holandès), il est rmetou avou l' comene di Suni.
Binde d' imådjes
Mwaissès piceures
Les desséns des bindes d' imådjes sont fwaites pa on dessineu. Les tecses pa on scrijheu d' bédé.
Å pus sovint, tos les tecses (såf les mots-bruts) sont scrîts al mwin, d' on letreu.
Pûsmadje
Istwere
E 1965, tins des ptits rebanaedjes, il est ddja rebané avou Suni, e l' province di Lussimbork.
Binde d' imådjes
Mwaissès piceures
L' eplaideu d' bindes d' imådjes si lome on binddimådjî. Tos les cis k' ovrèt u ki vindèt des bindes d' imådjes sont cobén spotés les Spiroutîs.
Pûsmadje
Istwere
E 1977, ås grands rebanaedjes, il eva, e minme tins k' Suni, avou Vresse, e l' province di Nameur.
Ene viye clotche a l’ eglijhe date di 1645.
Binde d' imådjes
Mwaissès piceures
Les bindes d' imådjes si passèt sovint dins des forveyous payis. Les persounaedjes sont kécfeye lomés avou des raptitixhants nos d' djins.
Pûsmadje
Istwere
Å mitan do 16inme sieke, Pûsmadje et Badjimont estént des dipindances di l’ eglijhe di Noûmani.
Gn åreut yeu on vî tchestea a Nonne do viyaedje. Li signeur si loméve Régnier. Il aveut ossu on tchestea a Bôhan.
Pûsmadje, come Badjimont, estént des fîs d’ Orcîmont, mins les djins alént cweri a mindjî e l' France. I payént po ça, deus cartels d’ avoenne pa djin. C’ ere li droet di «Såvmint u minuité»; c’ esteut des viyaedjes d' ambedeus (ki dipindént e minme tins del France et do Sint Impire Romin Djermanike).
Binde d' imådjes
Mwaissès piceures
Les bindes d' imådjes polèt divni des fimes d' imådjes.
Pûsmadje
Istwere
E 1786, gn a yeu a Pûsmadje, on rlomé duwel inte on lomé De Saint-Mesme, èn oficî do redjimint di Ségur-Dragons et Barras (li fré do prezidint do Directwere). Saint-Mesme a stî touwé roed. Barras, li prezidint do Directwere, n’ è saveut co rén, cwand il a dmandé a s’ fré çou k’ il aveut arivé a s’ soçon, Saint-Mesme. I n’ est k' blessî, respond l’ ôte. - Eh bén, dji vs va blessî ossu, dit l’ prezidint et i lyi casse ene djambe. Mins cwand l' prezidint a cnoxhou l' verité, il a rmoussî al tchambe do blessî po l’ achever. Mins ci-ci aveut peté å diåle, et ça a fini dins on tribunå d’ oneur.
Binde d' imådjes
Mwaissès piceures
Les bindes d' imådjes fwaites u ratournêyes e walon sont metowes so ene pådje tote seule.
Pûsmadje
Istwere
Li viyaedje di Pûsmadje a ene eglijhe ås deus clotchîs, basteye tins do ringne da Yopôl I di 1872 a 1874. Ene si grande eglijhe po on si pit viyaedje, c' esteut paski li Rwè vleut dner del Beldjike, ene bele imådje ås Francès.
Djeneret
Istwere
Dinltins, i n' fijheut nén bon esse sorcire a Djeneret. A prouve, li pire d' ene muraye, sol plaece di l' eglijhe, avou les nos di femes do viyaedje ametowes d' esse des macrales et touwêyes e 1609 eyet 1624.
Pûsmadje
Economeye
thumb|ancyinne gåre do tram Pûsmadje aveut ossu ene bele gåre di tram, å terminusse del lene Palijhoû–Bouyon. On tram francès î vneut ossu di Tchårluveye. Les djins l' lomént: « L’ Torea » (Torê), do sobriket des djins di Djesponssåt.
Binde d' imådjes
Sacwants rlomêyès bindes d' imådjes
thumb|300px|Egzimpe d' imådje di BD ("[[Machiavelisse" da José Schoovaerts, divins Li Rantoele ivier 2007-2008)]]
Do walon muchyî dins les bindes d' imådje e francès
C' est sovint dins l' boke des djins ki cåzèt on lingaedje etrindjir.
Hårdêye difoûtrinne
*
Pûsmadje
Economeye
Dinltins, li mestî d' clawtî esteut florixhant. Mins po-z espaitchî deus passaedjes al dwane (li fier vineut d' France, et c' est bråmint la k' les clås alént), les clawtîs alént ovrer a Rodjissårt.
Disca lanawaire, gn aveut ossu ene u deus bressenes.
Pî-note
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork Categoreye:Province di Nameur Categoreye:Viyaedjes del frontire del Walonreye
Orobantche
Orobanche spp
Ele fôrmèt ene famile a pårt : les orobantchacêyes.
Sacwantès orobantches
Categoreye:Orobantchacêyes Categoreye:Formagnance
Ton (viyaedje)
Ton (e francès, dinltins Thon, asteure å pus sovint Thon-Samson ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Andene.
thumb|eglijhe thumb|Måjhon et vî tchestea, dandjreus li ci d' Sanson
Istwere
🇱🇰 Sanson (hamtea) C' esteut ddja ene dimorance el prewistwere, pu do trevén des Romins et des Francs.
Å 13inme sieke, li conte di Nameur î aveut toplin des droets, et tote li djustice.
Rilomêye
Il a rascodou l' label des pus pus beas viyaedjes di Walonreye.
Tuzance walone
Hervé Jehaes î a ses atnances.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Perwé (viyaedje)
Perwé (fr: Perwez) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.
thumb|L' eglijhe Sint-Mårtén (rifwaite e 1840)
Istwere
On bombårdumint almand, li 10 di may 1940, distrujha bråmint des måjhons.
Tuzance walone
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Orobantchacêyes
Categoreye:Familes des plantes Les orobantchacêyes, c' est ene famile di plantes avou les orobantches (totès plantes parazites), mins eto des ôtes djinres di plantes nén formagnantes.
*
Live d' imådjes
thumb|250px|"Noersipene", on live d' imådje e walon eplaidî sol [[gazete éndjolike Rabulets]]
On live d' imådjes, c' est on live avou ene grande imådje so ene pådje, et on tecse e rapoirt avou so l' ôte.
Mwaissès racsegnes
Li tecse pout ossu esse metou ådzeu, ådzo u dilé l' imådje.
Sovint, i sont fwaits po ls efants. Mins end a eto po les grandès djins.
Rilomés lives d' imådjes
Categoreye:Lives *
Purnalî
thumb|purnales e moes d' octôbe (Walonreye) On purnalî (on dit eto: ene noere sipene), c' est on bouxhon ki rshonne a ene blanke sipene, mins ki n' florixh nén si blanc å bontins. A l' erî-såjhon, i dene des ptits bleus poes, ki rshonnèt a des ptitès biyokes, et k' on lome les purnales u fordene.
Prunus spinosa
rôzacêyes
Uzaedjes
Les purnales sont foirt seures; ele ni sont nén magnåves. Lins end a sacwants ki les trouvnut bounes a mougnî.
On les va code e moes d' nôvimbe, cwand ele sont ddja on pô bleteyes, dj' ô bén après ene u deus djalêyes, po fé del likeur di purnales.
Dins les Belès Letes e walon
L' ivier des purnalîs, c' est ene termene di froed sol fén d' l' ivier, ki les purnalîs sont ddja floris.
Noersipene, c' est eto l' persounaedje do prumî fime d' imådjes e walon, do minme tite
Categoreye:Bouxhons Categoreye:Rôzacêyes
1821
Ôtès djins
Categoreye:Date
8 di nôvimbe
Li 8 di nôvimbe, c' est li 312inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 313inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 53 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
6 di nôvimbe - 7 di nôvimbe - 9 di nôvimbe - 10 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Rodjixhante amanite
Categoreye:Micolodjeye Li rodjixhante amanite (on dit eto rodjåsse amanite) est on tchampion foirt candjant d' aspet ki vént dins tos les bwès.
Tchåfornance economike
Categoreye:economeye Li tchåfornance economike, c' est cwand li dmande di béns eyet d' siervices est tofer å hôt, çou ki fwait monter les tôs d' interesses ådla, et ratchirit l' vicaedje.
Rodjixhante amanite
Discrijhaedje
Tchampion avou on tchapea (4 a 20 cm), di coleur brun-rôzé a vwele nén régulî, avou des bokets di mannetès blankès peas ou crinme-ocracêye (ki plèt esse lavêyes pa l' plouve), avou des blankès lames taetcheyes di rôze, on blankasse ou brunasse subulbeus pî avou on blanc anea, sins volve et sovint chiné (6-22 x 1,5-3,5 cm). Blanke tchår rodjixhant dins les blesseures et a l' casseure. Il est sovint ataké pa les molons et les parazites. I vént al tere dins tos les bwès dins les maiguès teres (ossu bén dins les sapéns, ki les bwès a foyes) di l' esté a l' fén d' l' årire-såjhon. C' est dins les sapéns k' on trouve les pus gros egzimplaires.
Tchåfornance economike
Dins les anêyes 2000, l' economeye chinwesse a sovint stî rclamêye come e tchåfornance economike.
Tchimpion-Årdene
Tchimpion-Årdene u Tchimpion-e-l'-Årdene (fr: Champlon) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tniveye.
Tchåfornance economike
Li rexhowe d' ene termene di tchåfornance economike est lomêye aterixhaedje : i pout esse doûs u deur.
Rodjixhante amanite
Eployaedje
C' est on tchampion k' on pout mougnî tot e purdant l' précôcion di l' bén cûre. Atintion: confuzion possibe avou l' amanite pantere (ki lu est foirt tocsike). Li distinccion est portant åjheye a fé po les cnoxheus :
Tchimpion-Årdene
Djeyografeye
Li bårire di Tchimpion a dmoré ene grande croejhlåde di voyes. Li Nåcionåle 4 (Nameur-Årlon) eyet li grand-rote di Sint-Houbert al Rotche s' î croejhlèt.
Tchåfornance economike
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "tchåfornance", alez s' vey e splitchant motî.
Tchimpion-Årdene
Istwere
Li "Bårire" di Tchimpion... (a fé)
Tuzance walone
Sicrijheu e walon : Olivier Verdin î a skepyî e 1862.
Côrbåy
thumb|Côrbåy, l' èglîjhe
L'aiwe k' î passe s' lome li Ri d' Côrbåy, ki s' va taper dins l' Ône.
Istwere
Å XVinme sieke, Griffon du Bos, signeur di Côrbåy fijha båti ene tour foirtifyêye lomêye "Tour des Sarazins" k' egzistêye todi. Tins des gueres da Louwis XIV, è 1696, les tropes des payis aloyîs disconte el France campént so les plinnes eter Côrbåy eyet Tchåmont-Djistou, dizo l' comandmint del Rwè d' Inglutere Wiyåme III. È 1844,les coûteures covrént 507 ectåres, çki fwait 83% del comene. Li viye bressene n' egzistêye pus. Ådjourdu, Côrbåy a divnou aprume on viyaedje po les djins î dmorer et fé leu mestî mins i gn a co kékès sinces.
Tuzance
I gn a-st on live, scrît pal soce Corbais, toute une histoire, ki raconte l' istwere del viyaedje so tot l' dierin sieke, i s' lome Corbais, 1910-2010 (Côrbåy, 1910-2010). Is ont pinsé a scrîre ci live tot léjhant l' ci del curé Théophile Ploegaerts k' asteut lyi-minme auteû del Histoire de Corbais (Istwere di Côrbåy) la d' ça cint ans, live ki raconte li viyaedje å Moyinådje.
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Isadora Duncan
categoreye:danse thumb|Isadora Duncan
Isadora Duncan (San Francisco, 1878 - Nice, 1927), di s' vraiy no Dora Angela Duncanon, fourit ene danseuse estazunyinne. Ele fourit-st ene des grandes moderniveuse del danse, la k' ele metou sol costé tot çou k' esteut pår academike, po dner pus di liberté eyet d' creyativité åzès årtisses, askepiant insi li danse modiene.
Si vuzion del danse a stou foirt influwenceye pa l' classicisse eyet l' sinsiulisté di l' årt grek; dins ses coreyografeyes, ele cwereut après ene årmoneye des coirs, èn omaedje å coir. Isadora fourit eto l' prumire a-z eployî, come soûmint po ses spectåkes, del muzike di concert, minme si ele n' aveut nén stî scrîte po-z esse dansêye.
Ele vica-st e l' Urope, wice k' elle a cnoxhou ses pus grands succès, bagant a Paris e 1900. La ele frecanta les djins les pus cnoxhous di si epoke emey les cotuzeus avanciveus; etur zels Lenine eyet les mwaisses moenneus bolchevikes. Ele si maria e 1922 avou on powete rûsse 17 ans pus djonne ki leye; mins ci cial el leya l' anêye d' après et rintrer a Moscou, wice k' i touma dins on grand disbåtchmint eyet fini pa s' touwer e 1925.
L' estîle da sinne a mårké pår les noveas corants del danse, come les cis des danseuses Mary Wigman ou Martha Graham. Elle ourit ene sicole da sinne, eyet cwand li Teyåte des Champs-Elysées a Paris a stî constrût e 1913, li vizaedje da Isadora fourit sculté dins les bas-reliefs på sculteu Antoine Bourdelle ey eto pindowe på pondeu Maurice Denis.
Ele sicrijha ene otobiyografeye e francès, Ma Vie; eyet li spoûle di s' vicåreye a stî l' sudjet d' on fîme, Isadora, parexhou e 1968.
A s' moirt, Isadora Duncan fourit broûlêye, eyet ses cindes si trovèt e l' aite Père Lachaise a Paris.
1819
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Motî d' Bastogne
thumb|180px|right|Reclame pol vindaedje Li motî d' Bastogne, k' el tite e francès, c' est Dictionnaire des parlers wallons du pays de Bastogne, c' est on motî walon-francès k' a rexhou e 1994, sicrît pa Michel Francard, et publiyî ås Eplaidreyes De Boeck å Vî Lovén.
Ci fourit l' prumî gros motî del Basse Årdene.
Il est rprins sol limero [S0] dins l' djivêye des motîs do walon.
ISBN 2-8041-1957-2
Sitindêye des rcwerances
Li Motî d' Bastogne est on motî diyalectolodjike, ki prind l' accint d' Bastogne-veye come rahoucant accint. Les accints des viyaedjes did ttåtoû sont dnés e ptitès letes. Astok di Bastogne, li motî rileve eto les mots di Tnîveye (portant dedja ene miete pus lon, et foirt diferin, diyalectolodjicmint), ramexhnés a pårti d' l' ouve da R. Dedoyart.
Noveatés linwistikes dins l' Motî
Sacwantès noveatés, ritnowes e rfondou, sorvinèt pol prumî côp dins l' Motî d' Bastogne: Ça fwait ki totes les croles si trouvnut å coron d' on ptit mot ki finixh pa ene sipotchåve voyale. Po bén mostrer li discôpaedje del fråze e mots, tchaeke crole est shuvowe d' on blanc tipografike, cobén kel mot d' après kiminçaxhe pa ene voyale:
Vindince
Li motî fourit saetchî a 1000 egzimplaires. Troes cints did zels estént vindous sol martchî eternåcionå (linwincieus et univiersités) pa l' eplaideu. Li restant esteut vindou på Muzêye do Pårlaedje do Payis d' Bastogne.
Li live a stî spoujhî so deus ans.
Hårdêyes difoûtrinnes
Bastogne Bastogne
Perwé
thumb|eplaeçmint del comene el province thumb|Li måjhon-comene
Difoûtrinne hårdêye
Li grosse sipesse waibe di l' intité d' Perwé
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Fråzlete
Ene fråzlete, c' est ene troke di mots ki s' comprind tote seule, mins ki vént dins ene pus grande fråze.
Les rîles po plaecî les mots dins ene fråzlete sont studieyes avou les cenes po-z adjincî tote ene fråze (sintake).
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Freyeu
Freyeu (Fr. Froidlieu), c' esteut on hamtea d' Sohire, ey après 1977, onk des viyaedjes do Grand Welin.
C' est ddja on gros hamtea, la k' gn a ene eglijhe (di 1700 ey ene tchike).
Istwere
Gn a tote ene cimintire merovindjinne, sol voye del Vå.
Li hamtea esteut pårti e deus, li mitan sol Principåté d' Lidje, et l' mitan sol Dutcheye di Lussimbork. Gn a ene bône å mitan do viyaedje ki mostere co l' limotche inte les deus. Tchaeke mitan diveut etertini ses voyes. Les manêyes estént eto pårteyes sorlon li dmorance des djins.
Al guere di 40, ene avion î fourit-st abatowe, et l' moenneu, on Canadyin, î leya ses hozetes. Gn a on ptit monumint d' sovnance.
Rilidjon
Eglijhe å vicaire (avou on presbitere) dicåceye a sint Bietmé e 1767 et raloyeye al pårotche di Honai; divnowe ene prôpe pårotche e 1808.
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Viyaedjes del Walonreye
1818
Ôtès sacwès
Scrijhaedje et metaedje e muzike del rilomêye tchanson d' Noyé almande «Stille Nacht».
Ôtès djins
Categoreye:Date
Amel Bent
thumb|Amel Bent Amel Bent, c' est ene tchanteuse francesse, ki s' lome, podbon, Amel Bentbachir. Ses grands-parints estént aldjeryins. Elle a vnou å monde e 1985.
Elle a cmincî a esse kinoxhowe long et lådje avou ene tchanson "Em filozofeye", k' a stî ratournêye e walon pa Lucyin Mahin avou l' aidance di s' feye, Djihinne.
Hårdêye difoûtrinne
Bent
Raboulets (gazete éndjolike)
thumb|rexhowe do 11 di djun 2000, avou on dessén erotike thumb|Pådje l° 82 (djun 2000) avou des caricateures da [[Joëlle Milquet, Johan Vande Lanotte eyet Elio di Rupo]]
C' est l' seule gazete éndjolike k' a måy vudî e walon.
Mwaissès dnêyes
Elle a stî lomêye ene miete tot prindant l' contråve del divize des Relîs namurwès, "waire mins bon", et l' imådje do raidje ki n' leye passer kel bon grin. "Rabulets", c' est les raboulets : çou ki n' våt rén et ki dmeure sol raidje, et k' i gn en a toplin.
Ele s' a edåmé e 2000 avou des tecses dissu bråmint des sudjets. Inte di zels, les dierinnès noveles so les politikîs bedjes.
Gn a del prôze nén racontrece, des belès letes et des bindes d' imådjes a shuve. C' est eto li seule gazete e walon k' eplaide bråmint des istweres erotikes, avou des desséns k' alént avou.
Di 2000 a a 2003, elle esteut emilêye a ene lisse di lijheus, tos les deus troes djoûs.
Ele s' a s' rapåjhi ene miete e 2004-2005.
A cmincî do moes d' djulete 2006, elle a rispité avou des bindes d' imådjes eplaideyes so des waibes u sol forom éndjolike "Berdelaedje'.
Totes ses årtchives sont wårdêyes so des waibes.
Sacwants bindes d' imådjes eplaideyes so Rabulets
thumb|Prumî ramèchanedje Rabulèts (2000) thumb|Prumî ramèchanedje Rabulèts (2001)
Li walon des Rabulets
So beacôp des pådjes des Rabulets, i gn a di scrît, padzo :
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:waibes e walon Categoreye:gazetes e walon
Leuze-e-Hinnot
Leuze-e-Hinnot (fr: Leuze-en-Hainaut) c' est ene comene del Walonreye, el province do Hinnot.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Categoreye:Veye di Walonreye
Canada (payis)
Li Canada, c' est on payis d ' Amerike bijhrece, metou å dzeu des Estats Unis.
Mwaisse veye : Otawa.
Li Canada est pårti e provinces.
Politike
Onk des rlomés prumî minisse fourit Justin Trudeau.
Maurice Chapelle
Maurice Chapelle a skepyî li 3 d' djun 1907 a Préle.
C' esteut on scrijheu e walon.
Di ses mestîs, il a stî mwaisse di scole pu bibiotekî.
Ouve pol walon
Il a bråmint scrît dins les Noveles des WASAB, pår ene coirnêye di prôze nén racontrece so les biesses et les plantes.
Il a stî prezidint des Walons Scrijheus d' après l' Ban-bwès, et djuri des bates di recitaedje d' efants.
Sacwants d' ses foyous d' biyolodjeye prezintés dins les Noveles
Chapelle Chapelle
Bolene
Bolene (so plaece Boléne, fr: Bolinne) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye. thumb|Èglîjhe Ste Djèrtrûde di Bolène
Tchampion-dlé-Nameur
Tchampion(-dlé-Nameur) (fr: Champion) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
Des djins d' avårla k' avént ebagué e Wisconsin on rlomé Tchampion on viyaedje k' il ont basti låvå.
Etimolodjeye: pitit tchamp
Leuze-e-Hinnot (viyaedje)
thumb|li coledjåle Leuze-e-Hinnot (fr: Leuze-en-Hainaut) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.
Pasmint d' tins
On pasmint d' tins ou passe-tins, c' est ene ocupåcion k' on fwait po s' plaijhi, cwand on a bén l' tins (ubén tot prindant l' tins po).
On pasmint d' tins ni doet nén divni ene adujhåcion (come ene drouke).
Sacwants pasmints d' tins
…
Categoreye:Amuzmints
Bounéfe
Bounéfe (fr: Boneffe) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye.
10 d' awousse
Li 10 d' awousse, c' est li 222inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 223inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 143 djoûs po l' anêye difiner.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
8 d' awousse - 9 d' awousse - 11 d' awousse - 12 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Simon li scrinî (teyåte)
thumb|coviete do replaidaedje da Haust Simon li scrinî, ki l' vraiy tite, c' est "Le Mayeur ruiné par sa charge ou Simon l'Escrini comédie en wallon fort risible", c' est ene rimêye pîce di teyåte e cwate tåvleas, rexhowe a Vervî diviè 1760, et k' on n' sait kî çki l' a scrît. C' est ene des pus viyès pîces di teyåte e walon kinoxhowes disk' asteure.
Li pîce a dandjreus stî scrîte pa on notåre, ca gn a des passaedjes d' akes di notåres ki sont scrîts dins les régues d' adon. I sont scrîts e francès administratif di ç' tins la.
Li tecse est rindjî å l° 365 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "Simon l'ébéniste".
Kitaeyaedje di l' ouve
Li pîce kimince pa on dvant-z-ouve, come les dramatikes des Greks, la k' on esplike li tinme et dmander escuze si les djouweus ont må djouwé.
Éviyé
thumb|Èviyè, èviè l' èglîjhe thumb|Èviyè, tchapèle po s' î djoker avant d' è rèxhe
Sistinme Feller
thumb|500px|Letes do sistinme Feller (e rodje, noer et bleu) Li sistinme Feller, c' est on sistinme di rashidaedje des lingaedjes romans del Walonreye, eplaidî pa si edvinteu, Jules Feller, dins l' Bultén di l' SLLW e 1901 (tome 41, prumire pårteye, 1-235).
Pol walon, li sistinme Feller va esse accepté, mitchote a midjote, a fwait kel 20inme sieke tchereye. Mins tchaeke soce di scrijheus e walon va wårder des ptitès piceures da sinne, pacô å rvier des mwaissès rîles da Jules Feller.
Divant l' succès do "Feller", les sistinmes d' ortografeye do walon di dvant sont sovint lomés "sistinmes pre-Feller".
Todi pol walon, li sistinme Feller n' årè nou shuveu, come sistinme di scrijhaedje des accints do walon.
Cwand l' ortografeye do rfondou walon va rexhe al dilongue des anêyes 1990, ele serè contrêye pa bråmint des waloneus å no do "sistinme Feller", dabôrd ki ci n' est nén l' minme såme.
Li sistinme Feller serè-st atåvlé po scrire eto li gåmès eyet li picård, mins sins adiercî s' côp.
Situdiaedje des ôtes sistinmes
Divant d' atåvler si sistinme, Jules Feller va studyî les bons costés mins eto les crawieustés des sistinmes grafikes k' i gn aveut ddja dvant lu (sistinmes pre-Feller):
Sacwants grand ponts do sistinme Feller
Li sistinme Feller est lomé fonetico-analodjike, la k' il est mitan fonetike, mitan copiant les rîles di scrijhaedje do francès. Il est fwait po des cåzeus natifs do walon ki mwaistrixhèt bén leu-z accint coinrece et ki savèt ddja scrire li francès.
Acceptance, rifuzaedjes et radaptaedjes do sistinme Feller
Li sistinme di rashiaedje Feller si va spåde tot åd dilong do 20inme sieke, tot cominçant pal payis d' Lidje, pol rashiaedje des ouves e walon coinreces eyet pol diccionairaedje.
Mins nerén, viè l' fén do 20inme sieke i gn aveut co des oteurs ki n' eployèt nén co l' sistinme Feller (ou avou sacwants candjmints, come l' eployaedje di "xh", "à", "en" po "an", "aî", li pont sol roye, des noveles letes ås faflotes come ôⁿ, îⁿ, ë, e̊).
Eto, foû des cekes di belès letes, les djins nén scolés continouwèt a scrire li walon sins shure vormint des rîles, ou nén les cenes do sistinme Feller todi.
Come li sistinme Feller n' est nén ene ortografeye do lingaedje walon, mins ene manire di rashir les accints des pårlers coinreces, i va gn aveur, viè les anêyes 1990, on mouvmint po mete so pî ene ortografeye pol walon (dj' ô bén, k' on mot si scrijhaxhe del minme manire tot avå), çou ki dinrè l' ortografeye do rfondou walon.
Sôres d' ortografeye vinant do Feller
Mins tchaeke sicrijheu e walon pout edvinter on «Feller prôpe» po scrire si accint tot tchoezixhant dins les relijhas des mwaissès rîles do sistinme Feller.
Sistinme Feller e gåmès
I serè eployî pa les Gåmets ki s' afiyront a l' SLLW (Albert Yande, metans. Eto dins les motîs ki seront replaidî di cisse soce la (metans, li Motî d' Tchespire).
Mins, å djoû d' ouy, mo des bouteus pol gåmès come Georges Themelin ou l' trope di l' Academeye des patwès gåmès ni scrijhèt nén pår e sistinme Feller.
Sistinme Feller e picård
🇱🇰 «Sistinme Feller-Carton»
Sourdants
Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Diccionairaedje Categoreye:Ortografeye do walon
Calindrî grigoryin
Li Calindrî grigoryin est, pol moumint, li mwaisse-calindrî dins bråmint des payis del Daegn, et est cnoxhou totavå, minme dins les payis k' eployèt èn ôte contaedje do tins (calindrî arabe, chinwès...).
Contaedje
Il est båzé sol calindrî djulyin di l' ancyinne Rome. C' est on calindrî solrece, ki s' båze sol revolucion del Tere åtoû do solea so ene anêye di 365,2422 djoûs di 24 eures di 60 munutes di 60 sigondes metrikes.
Li calindrî grigoryin dene on tins moyén po èn an di 365,2425 djoûs; po-z aveur on nombe etir di djoûs tchaeke anêye, on fwait des anêyes di 365 djoûs, avou a tinzayeure on djoû bizete di pus, li 29 di fevrî.
Nos des djoûs
Tchaeke termene di set djoûs est lomêye ene samwinne, et ses djoûs riçuvèt les nos shuvants:
L' adjustaedje grigoryin
Li pus consecante diferince etur les calindrîs grigoryin eyet djulyin, c' est dins l' carculaedje des anêyes bizetes.
Come dit cial padzeu, l' anêye tropike moyene, dj' ô bén, li periode d' on toû etir åtoû do solea, est di 365,2422 djoûs. Tot stitchant on djoû bizete tos les cwatre ans, li calindrî djulyin aveut-st ene longueur di 365,25 djoûs. Il esteut trop long. Avou l' tins, li discalaedje s' agrandixha. Ça fwait ki, diviè ls anêyes 1580, il esteut tårdou di ût djoûs pa rapoirt å vraiy tins.
E 1582, li påpe Grigwere XIII decida di soprimer les anêyes bizetes po les anêyes ki respondèt-st a ces deus condicions:
Do côp, 1600 eyet 2000 fourît bizetes, mins nén 1700, 1800, 1900.
I decida eto kel 4 d' octôbe 1582 serè shuvou do côp do 15 d' octôbe po ratraper li diferince di djoûs ki s' aveut ramonçlé avou l' tins.
Mins li passaedje å calindrî grigoryin ni s' fijha nén å minme moumint avå l' Europe. Dins les Estats kel påpe Grigwere XIII end esteut l' sovrin pontife, ç' a stî oblidjî sol pî sol tchamp. L' Espagne, li Portugal eyet li Pologne l' adoptît do côp. Des ôtes (France,...) ont shuvou co bénrade. Mins l' Inglutere (protestante) ni l' adopta k' å 18inme sieke. Eyet l' Rûsseye nel fijha k' après li Revolucion d' octôbe di 1917. Ça fwait kel Revolution d' octôbe s' a vormint passé... å cmince di nôvimbe! Li Grece ni candja k' e 1924.
Ces candjmints di calindrî a des moumints diferins sont-st ene aroke po les istoryins, la k' on documint inglès metans avou ene date di 10 di djanvî 1603, est pus vî k' on documint francès ou espagnol avou ene date di 15 di djanvî del minme anêye. Par egzimpe, William Shakespeare eyet Miguel de Cervantes ont morou al minme date (23 d' avri 1616), mins nén l' minme djoû.
Difoûtrinne hårdêye
Calindrî | les 366 djoûs do calindrî grigoryin | anêye bizete | calindrî djulyin
Categoreye:Cronolodjeye
Friedrich Nietzsche
Ratournaedjes di ses tecses e walon
Les tecses da Nietsche sont foû målåjheys a ratourner e walon.
Ene prumire saye, a môde di powezeye, fourit scrîte pa Jean-Pierre Hiernaux.
Sacwants bokets di ses tecses ont paretou e walon dins les pådjes et les bindes d' imådjes del rivuwe Rabulets (dessinés et ratournés e walon pa José Schoovaerts. Inte di zels, "L' idole" (foû di "Insi djåzéve Zaratoustra") a parexhou eto so binde d' imådjes e coleur divins l' gazete "Li Rantoele" (l° 42 & 43), avou des bouyotes e rfondou walon rispepieyes pa Lucyin Mahin.
thumb|500px|L' Idole, modêye del Rantoele 42
Difoûtrinnès hårdêyes
Nietzsche Nietzsche Nietzsche
Fosse (prôzes)
Categoreye:lives e walon thumb|coviete Fosse, c' est on live da Henri Deligne, ratourné e walon pa Firmin Callaert.
Il est fwait di 23 tåvleas ki discrijhnut l' ovraedje des houyeus.
C' est do fel walon, avou on ritche motlî, respliké so 14 pådje å coron do live.
Brançon
Brançon (fr: Branchon) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye.
Grand-Mayni-dlé-Djiblou
thumb|Grand-Mayni, l'èglîjhe
1814
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Viyé-l'-Veye
thumb|L' èglîjhe di Mléri
Mot-brut
Categoreye:Linwince Categoreye:Croejhete
Dofe, mwaisse-porion do l° 2 (novele)
thumb|coviete Dofe, mwaisse-porion do l° 2 (<SMALL>Dofe, mésse-porion du n° 2</SMALL>), c' est on roman da Henri Deligne, ratourné e walon pa Firmin Callaert.
Mot-brut
On mot-brut, c' est on mot ki rprezinte on metou bruts.
Dofe, mwaisse-porion do l° 2 (novele)
Categoreye:Noveles e walon
Mot-brut
Eployaedje
Li mot-brut est sovint metou tot seu, al tiesse del fråze:
Mins i pout vni eto dins l' fråze, a môde d' adviebe ou d' addjectif.
Mots k' ont sourdou des mots-bruts
GRÈTE : l' sori grète dissu l' plantchî
FLAP : l' mouxhon flape kand i vole
SKRÈPE : on skrèpe lès cwades d' on skèpe-boyas, l' viyolon
SPROTCHE : ène meûre peûre tchèyant à têre sprotche
SKÈTE : ddzo l' pîs l' mwate coche skète (è françès c' èst crac)
PÈTE : on fèl côp d' pougne di pus èt l' boûrsia pète HAGNE : l' tchén atrape vosse cou
MAWE-MAWE : l' tchén n' a nén lachî vosse cou
STRONNE : on tro gros bokèt d' amougnî vos vos faît ècruker
boute-boute : acoplaedje muchî ddins lès foûrs, dizo les linçoûs; no di sacwants oujheas
1816
Walonreye
Li 25 di setimbe, li rwè Wiyåme 1î d' Orandje sene on decret k' askepeye l' Univiersité d' Lidje.
Etrevéns a vey avou l' Beldjike
Decidaedje di fé ene univiersité d' estat a Lovén (ki dvénrè l' UCL et a Gant (Univiersité d' Gand).
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Alfabet grek
Imådje:Ell-AlphabitosUpload.ogg
Les 24 letes di l' alfabet grek
Sourdant
Categoreye:Alfabets
Ame
thumb|L'èglîjhe, pa padvant thumb|L'èglîjhe, pa padrî Ame (e francès Hamme-Mille), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bôvetchén, el province do Braibant walon.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Emtene-dilé-Hamwè
thumb|eglijhe Emtene-dilé-Hamwè (fr: Emptinne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hamwè.
Gn a des ôtès plaeces lomêyes Emtene
Tuzance walone.
Sicrijheu e walon : Joseph Selvais.