cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Inseke ås deus aiyes
Categoreye:Familes di biesses Categoreye:Insekes Èn inseke ås deus aiyes ou deus-aiyes, c' est èn inseke ki n' a k' deus aiyes.
Aireurs do djoû
Moumints des aireurs
On pout fé l' diferince inte les prumirès clairtés å Levant (c' est çoula, vårmint, les aireurs), et l' moumint ki l' solea si mostere (ci sereut puvite çoula l' pikete).
Inseke ås deus aiyes
On les lome sovint des moxhes, mins e walon, li mot moxhes pout aler po des insekes di ds ôtes familes, come les moxhes al låme.
Gn a ene cåkêye d' insekes ås deus aiyes sol Daegn. C' est kécfeye l' ôre avou l' pus di rprezintants dins totes les biesses.
Aireurs do djoû
Sourdants
Categoreye:Moumints do djoû Categoreye:Cronolodjeye
Inseke ås deus aiyes
Sacwants insekes ås deus aiyes
…
1711
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730
Nosse Lingaedje (gazete)
Nosse Lingaedje  (Nosse Lingadje), c' est ene gazete e walon k' est eplaideye pal soce do minme no.
1711
1706 | 1707 | 1708 | 1709 | 1710 | 1711 | 1712 | 1713 | 1714 | 1715 | 1716
Nosse Lingaedje (gazete)
thumb|200px|(coviete)
Istwere
Li soce «Nosse lingaedje» a stî askepieye e 1989 pa René Serat. Docô après s' bateme, ele s' a rmetou avou l' Univiersité des 3 côps 20 di Lidje. Adon, po-z esse mimbe, fåt-st aveur 50 ans.
Li gazete vude tos les troes moes. Gn a ladvins del prôze (noveles, sovnances) et kécfeye eto del powezeye. Mins gn a eto del prôze nén racontrece.
Li soce «Nosse Lingaedje» si rapoûle po ene sicole di walon on côp totes les samwinnes.
Elle a-st eplaidî ene antolodjeye e 2004, lomêye «Rispitaedjes».
Nidjeria
Li Nidjeria, c' est on payis d' Afrike coûtchantrece, so l' Oceyan Atlantike, avou des frontires avou li Benin, li Nidjer, li Tchad eyet li Camrone; si mwaisse-veye est Abuja. Li Nidjeria est on impôrtant produjheu di petrole eyet mimbe di l' OPEP.
Nosse Lingaedje (gazete)
Sacwants scrijheus d' Nosse Lingaedje
Categoreye:gazetes e walon
Li Noû Lovén
Li Noû Lovén est on pitit ban del nouve veye d' Ocgniye-Li Noû Lovén. Li Noû Lovén, avou Ocgniye, est l' on des deus pus impôrtants pitits bans del veye.
1711
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Nidjeria
Istwere
L' Impire Kanem-Bornu près do Lak Tchad domina li pårteye nôr do Nidjeria so 600 ans, ki propspera come pont d' discandje dins l' voye di comiece nôr-sud inte les Berberes eyet les djins des aforesses. Å cmince do 19inme sieke, Usman dan Fodio rashonna l' pupårt des redjons do nôr dizo l' moennance d' èn impire mozlimî cintré so Sokoto.
Åbe ås fruts
Èn åbe ås fruts, c' est èn åbe ki poite des magnåves fruts.
Nidjeria
Istwere
Å sudouwess, les rweyåmes d' Oyo, eyet å sudess, li rweyåme do Benin, ont ambedeus diswalpé des sistinmes d' organizåcion politike ezès 16inme eyet 17inme siekes. Li Benin esteut noté po ses ovraedjes d' årt di grande cwålité d' ivwere, bwès, bronze eyet di djaene keuve.
Åbe ås fruts
Gn a eto des bouxhons ås fruts.
Li Noû Lovén
thumb|Li grande plaece do Noû Lovén, avou a hintche li cinema, å mitan l' Aula Magna, et a droete li faculté d' teyolodjeye thumb|Li rowe des Walons dispu li plaece di l' univiersité
Nidjeria
Istwere
Ezès 17inme disk' å 19inme siekes, des comierçants uropeyins ont basti des poirts sol coisse pol crexhant trafic di sclåves a destinåcion di l' Amerike. Li comiece di prodûts a replaecî li comiece di sclåves e 19inme sieke.
Li Noû Lovén
Istwere
🇱🇰 UCL C' est e 1425 ki tot a cmincî, cwand li påpe Mårtén V a tuzé di fé ene nouve univiersité dins li Dutcheye do Braibant. C' est insi k' a skepyî l' Univiersité Catolike di Lovén.
Åbe ås fruts
Maladeyes des åbes ås fruts
Categoreye:Ahivêyès plantes Categoreye:Magnåvès plantes * Categoreye:Åbes
Nidjeria
Istwere
Li Royal Niger Company (Cpagnêye Rweyåle do Nidjer) fourit askepieye på govienmint britanike e 1886. Li Nidjeria divna-st on protectorat britanike e 1901, eyet ene colneye e 1914. Cåze del crexhince do nåcionalisse nidjerian après li deujhinme guere daegnrece, les britanikes candjît li statut del colneye viè ene oto-goviernance so ene båze federåle.
Li Noû Lovén
Istwere
Å cmince, tot esteut e latén, les prumirès luçons e francès vinît e 1687 ey les prumires e neyerlandès e 1911.
Nidjeria
Istwere
Li Nidjeria si dislaxha po d' bon e 1960, et fôrmer ene federåcion di troes redjons, tchaekene wårdant ene grande pårt d' oto-goviernance.
Li Noû Lovén
Istwere
Adon gn aveut a Lovén des studiants di Flande et d' Waloneye, tchaeke di s' costé avou ses lçons.
Mins e 1976, les studiants flaminds dimandît ki Lovén fouxhe tot flamind, sins pupont di francès-dvizants. C' est çoula k' on a lomé e l' Waloneye li Walen buiten (les Walons a l' ouxh).
Nidjeria
Istwere
E 1966, deus côps d' Estat onk après l' ôte pa des diferins groupes d' oficîs di l' årmêye impôzît on pouvwer militåre so l' payis. Les moenneus do deujhinme côp d' Estat sayît d' acrexhe li pouvwer do govienmint federå, eyet replaecî les govienmints redjonås pa 12 govienmints d' estats. Les Igbos
Li Noû Lovén
Istwere
Adon, on côpa l' univiersité e deus avou l' KUL à Lovén et l' UCL ôte pårt. On a bén tuzé di l' mete e Nameur, ewou gn aveut ddja ene pitite univiersité. Mins come c' est ene catolike univiersité riloyeye å diyoceze di Maline-Brussele, ele diveut dmorer e Braibant. Adon, on a fwait ene nouve veye å mitan des paxhis, dlé Ocgniye. C' est insi k' on a basti l' Noû Lovén.
Nidjeria
Istwere
*
Li Noû Lovén
Istwere
Les prumirès lçons ont cmincî e 1972. Eyet totes les facultés estént å Noû Lovén e 1979.
Li veye
Li Noû Lovén, ç' n' est nén djusse ene univiersité. C' est ene vraiye veye avou des botikes, des cinemas, des cåbarets, des restorants,... Asteure, gn a d' pus di dmorants ki di studiants.
Li mitan del veye est basti so ene dale di béton avou des plaeces po les vweteures padzo. Å dzeu, on n' pout daler k' a pî.
Gn a cwate coulots ki si stindnut so les boirds del valêye. On les lome d' après les vîs hamteas: Bierwåd, Hocaye, Låzele et Brouwire.
Etrevéns a vey avou l' walon
E 1994, Lucyin Mahin î ahouke on raploû po sayî di mete on macsimom di djins sol voye do rfondaedje do walon et po bouter sol DTW (disk' adon, fwait fok pa Lorint Hendschel et Tiri Dumont). Avou ces troes la, gn aveut eto Michel Francard, Dominique Heymans, Charles Massaux et Joseph Lahaye, et kécfeye co ds ôtes.
A pårti di 1998, el Fondåcion Humblet ey adjinçnêye pal Rantoele dizo l' prezidince da Yves Paquet, gnè va-st aveur sacwants etrevéns a vey avou l' walon:
E 1998, Jean-Pierre Hiernaux et Jacques Marquet fijhît ene conferince e walon so les novelès dujhances po manaedjî l' moirt]] (Hiernaux) eyet les rbasteyès familes (Marquet).
E 2000, Lucyin Mahin î dene ene conferince so l' avni do walon 🇱🇰 Conferince Lucyin Mahin
Di 2000 a 2002, Lorint Hendschel î va dner scole so li rfondou walon 🇱🇰 Cours do Noû Lovén
E 2003, Jean-Pierre Dumont dina ene conferince sol Hongreye 🇱🇰 Conferince so Hongreye
Categoreye:Province do Roman Payis Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Åve (Roman Payis)
Åve (après voyale, divént a-w-Åve, mins waire sicrît Wåve e walon; li pus sovint, e sistinme Feller-Léonard, c' est Auve; fr: Wavre), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Roman Payis.
1710
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Åve (Roman Payis)
C' est eto l' mwaisse veye del province.
thumb|eplaeçmint del comene e l' province
Ban d' Åve
Categoreye:Veye di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
1710
anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1710 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Élessinea
framed|e park do dominne provinciå
Élessinea (la-minme, on prononce Élèssëgna) u Opelisseme; fr. Opheylissem), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Élessene.
Djan et Djene (live d' imådjes)
thumb|coviete Djan et Djene (Djan èt Djène, Dj'han èt Jane), c' est on live d' imådjes sicrît aprume pa Chantal Denis. et k' a vudî e 2011
Élessinea
Hamtea
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Djan et Djene (live d' imådjes)
Adonpwis, il a stî redjårbé e deus ôtes accints do walon : walon do Levant pa Marcel Slangen et walon do Coûtchant pa Jean-Luc Fauconnier.
Li live est enimådjî pa Stibane.
Djistou
Djistou (fr: Gistoux) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchåmont-Djistou.
Djan et Djene (live d' imådjes)
C' est l' deujhinme limero del coleccion Les bablutes.
Gn a on ratournaedje e francès padrî, sol deujhinme mitan do live.
Categoreye:Lives d' imådjes e walon Categoreye:Consey des Lingaedjes do Payis
Wiccionaire
thumb|prezintaedje e 2020 Li Wiccionaire, c' est on spepieus motî do lingaedje walon del grande waibe "Wiktionary", des Wikipedia.
Contnou
Come so on franwal, gn a les ratournaedjes e francès, mins eto dins tos les lingaedjes k' on vout. On pout åjheymint passer so les ôtes wiccionaires, po saveur les ca et les ma des ratournas dins leu langue di provnance.
Come dins l' DTW, i gn a, sovint, les sourdants des mots e sistinme Feller dins l' djivêye des motîs do walon.
Come dins l' esplicant motî do walon, gn a les parintaedjes, les omonimeyes, les sinonimeyes, pwaires minimom, et hay vos nd åroz.
Come dins sacwants spepieus motîs (motî da Haust, Motî d' Bastogne, Motî da Villers, replaidî pa Lechanteur) gn a-st avou, les etimolodjeyes des mots, pacô avou l' rahouca dins l' Motî etimolodjike da von Wartburg.
Come dins les ALW n a eto les prononçaedjes des mots e-n AFE.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Waibes e walon Categoreye:Motîs walons so les fis
Såme (priyire)
thumb On såme u psåme, c' est ene longue priyire des Djwifs, etur les lives del saedjesse del Bibe. Les psåmes sont tchantés al sinagogue, mins les crustins les ont anodé. Les psåmes sont bråmint dits ås 7 priyires crustenes del djournêye, sortot ås priyires del vesprêye (a vepes), ås matenes et ås lôdes.
Les 150 såmes del Bibe ont stî ramexhnés dins on live k' on lome li såmtî.
Mwaissès dnêyes
Li mot vént do grek ψαλμός (psalmos), on vî mot po ene sôre d' air di muzike; i fourit eployî come ratournaedje do mot ebreu mitsmor — tchant rlidjeus avou del muzike —, dins l' modêye e grek (li Septante) del Bibe.
Li pus grand boket do live des såmes, c' est li roy Dåvid ki l' a scrît, cwand il esteut co bierdjî et pus tård ome di guere. I gn a des såmes di dlamintaedje, cwand li scrijheu priyéve li Bon Diu conte les afronteus, des psåmes di louwandje, des såmes istorikes, ki tchantént l' istwere do peupe djwif.
Egzimpe di ratournaedje d' on psåme e walon
Psåme 114-115 [113]
Sourdant
Same
Arondixhmint d' El Lovire
L' Arondixhmint d' El Lovire est èn arondixhmint administratif del province do Hinnot.
Li Novea Testamint e walon (live)
thumb Li Novea Testamint e walon (Li Novia Tèstamint è walon), c' est on live ki rashonne les 27 escrîts do Noû Testamint, tertos rmetous e walon.
Arondixhmint d' El Lovire
Mape
Padvant 2018, l' Arondixhmint d' El Lovire n' egzisteut nén. Les ribanêyes comenes ki sont didins asteure, estént dins des ôtes arondixhmints.
Paskeye so les lotchets
Li «Paskeye so les lotchets» ou «Les lotchets des cmeres d' asteure», ki l' tite e francès, c' est : «Discours de paysans sur le tremblement de terre et sur les lochets des filles d’au présent», c' est ene viye paskeye di 1640.
Arondixhmint d' El Lovire
Referinces eyet sourdants
* El Lovire
Paskeye so les lotchets
C' est l' limero 2 do live «Dix pièces en vers sur les femmes et le mariage», eplaidî pa Jean Haust e 1941.
Li Novea Testamint e walon (live)
Li live fwait 510 pådjes, çou k' endè fwait motoit li pus spès live k' euxhe måy rexhou pår e walon.
Paskeye so les lotchets
Elle est rprinjhe sol limero 285 dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon.
Dataedje
On l' date di 1640, paski, li 4 d' avri di ciste anêye la, gn a on foirt hosmint d' tere a Lidje.
Li Novea Testamint e walon (live)
Il a stî eplaidî so papî pa Jean Hamblenne e 2022.
Paskeye so les lotchets
Contnou
Gn a troes bokets dins l' paskeye, ki n' ont waire d' aloyance inte di zels.
Evandjîle sint Matî
L' Evandjîle sint Matî, c' est l' prumire des cwate evandjîles oficires, sicrîte pa sint Matî.
Paskeye so les lotchets
Contnou
N a des strofes etires k' ont stî rcopeyes di des ôtès paskeyes di ç' trevén la.
Evandjîle sint Matî
Elle a stî scrîte en arameyin, li lingaedje ki Djezus-Cri åreut djåzé. Adonpwis, ele fourit ratournêye e grek.
Matî scrijheut po des Djwifs.
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Lives e grek Categoreye:Lives e-n arameyin Categoreye:Noû Testamint
Faw
right|thumb|ene vete foye di faw On faw u ene faw (on dit eto: ene få, on fawea, on fawî, on faynî, ene hesse), c' est èn åbe ki crexhe dins les bwès del Walonreye et ôte pårt e l' Urope.
System of a Down
System of a Down est on binde estazunyinne d' heavy metal, ki vént d' Armeneye.
Faw
Les mots "faw", "hesse" et leus parints si rtrouvnut sovint dins les nos d' plaeces del Walonreye.
Motlî
Ene pitite hesse si lome ene hestrale ou ene fawele, u on hestrea ou on fawea.
Discrijhaedje
I pout monter 30-40 metes hôt, avou sovint ene bele tronce bén droete, ki sieve al munujhreye po fé sovint des meubes, des montêyes, des tcheyires, des tchames di rowes, des biyots d' botchî.
Tulcea (distrik roumin)
Categoreye:Roumaneye
Paskeye so les lotchets
Prumî boket
Wéri si date a sinte Båre et a sint Linåd.
Faw
Discrijhaedje
Il a ene prôpe et doûce pelote.
Tulcea (distrik roumin)
Tulcea est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon di Dobrodjea.
Veyes do distrik di Tulcea
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Li Novea Testamint e walon (live)
Corwaitaedje
Li live est corwaitî insi dins L' Rantoele:
Faw
Discrijhaedje
Il a des grinnes a troes costés, k' on lome des fayenes, come li boûkete. On-z è tiréve di l' ôle po s' loumer.
Djivêye des raeces di tchén
thumb|Deus raeces di tchén, on ptit et on grand Djivêye des raeces di tchén
Faw
Discrijhaedje
Avou l' houpî, on fwait do bon bwès d' tchåfaedje.
Les fawenes vicrént voltî so les faws.
Fayis
🇱🇰 Fayi (bwès) On fayi, c' est on bwès d' faws.
Ecolodjicmint, on fayi, c' est on bwès avou waire di sôres di plantes, årvier des taeyes.
Sôres di hesses
El France, do costé d' Rénse (Reims), on trouve çou k' on lome li få d' Verzi, e francès Faux de Verzy.
Sourdants
Categoreye:Åbes Categoreye:Foistreye Categoreye:Diyalectolodjeye
System of a Down
Alboms
Categoreye:Groupe di muzike
Li Novea Testamint e walon (live)
(pådje do live avou sacwants bokets dedja la)
Sourdant
Novea Testamint * Novea Testamint Novea Testamint Categoreye:Lives rilidjeus e walon Categoreye:Bibe Categoreye:Sints lives
Djivêye des raeces di tchén
On rindje voltî les tchéns sorlon leu-z uzaedje pa leu mwaisses
tchéns d' bierdjî
Les tchéns d' bierdjî divnèt voltî des tchéns d' police
Villar del Campo
Villar del Campo, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Djivêye des raeces di tchén
Sourdant
Categoreye:Djivêyes *
Villar del Campo
Categoreye:Castile et Leyone
Joseph Demanet
Il a skepyî a Dinat li 2 di may e 1836, et a morou li 23 d' djulete e 1917. C' esteut-st on scrijheu e walon.
Hårdêyes difoûtrinnes
Demanet, Joseph
Paskeye so les lotchets
Prumî boket
Stienon Hamlé dit årvey a s' monkeur
Robin Crespou sondje å schapaedje di si åme.
Li hosmint d' tere si djoke.
Vo les la foû do beur.
Deujhinme boket
Vers 36-42 Wéri toume dins les bresses di s' feme ki l' a vnou rawårder.
Troejhinme boket
Vers 43-162 Bate di dvize inte li pa et s' fi, avou, å mitan, on long pretchaedje sol môde des båsheles di veye, ki leyèt des grands tchveas avou des lotchets (adon k' les båsheles des viyaedjes les haetchèt dandjreus e-n on topet.
Lotchets Lotchets
Molén (toponimeye)
Pådje do mot "molén" el toponimeye del Walonreye
On rtrouve li mot molén divins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Do vete, do noer (arimés)
thumb|Coviete do live Do vete, do noer (« Do vète, do nwâr »), c’ est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Gabrielle Bernard ey eplaidîs des Cayés walons e 1941.
C’ est l’ troejhinme live del sicrijheuse après « Boles di savon » yet « C’ esteut ayir ».
Mwaissès dnêyes
Li scrijheuse aveut les pinses di fé des powinmes so les houyeus. Tot cminçant avou des xhilteas, ele toirtcha deus classikes di si ouve « Li hertcheu » eyet « Ebolmint ».
Mins, come ele li raconte (e francès) dins l’ adviertance do live, li cogne do xhiltea ni convneut nén po djåzer del rascråwêye vicåreye des houyeus. Adon, ele passa al powezeye libe.
On-z a rprotchî a Gabrielle Bernard di mete bråmint dpus d’ noer ki d’ vete dins ses rimeas. Ele a respondou k’ ele djåzéve des houyires do tins passé, et-z acertiner ki l’ vicaedje låvå esteut ossu pôvriteus ki çou k’ ele voleut bén dire.
C’ est seur bråmint di cåze di ci live la ki Gabrielle Bernard fourit lomêye pa si fivî Emile Gilliard li « schoirceye-evike ».
A pårt li vicaedje al fosse, gn a eto des ôtes arimés.
On poenneus boket
mostrant bén l' airance del ramexhnêye: Li dierin <i>
Å coulot do feu distindou, li viye mårene ratind e transixhant si ptit-fi k’ est tårdou.
I n’ ripasse portant djamåy pal cantene, ele li sait bén ! L’ efant n’ a nén co prins l’ mwais tchmin.
Ele tansit. C’ est k’ il est tot çki dmeure di s’ covêye, ci gamén la. Kéne rujhe a-t i trové ? Ene comere ? Kéne idêye ! Après tot, il a dijh-ût ans ; c’ est kécfeye ça !
On comince rade dins les houyeus ; li veye vos presse, å peri tos les djoûs, on s’ dispaitche di viker. Ene comere ? C’ est bén ça. Kî est ç’ ? Ene rivaedjresse sins manke ? On tcherbonî ni s’ lait nén ragoster pa ene fringuete ås féns solés !
Kî est ç’ ? Zirêye ? Yoniye ? Catrene ? Kî çki lyi va vni dire « mårene » onk di ces cwate maténs ?
A ! ç’ djonnesse la ! On voet bén k’ ça n’ sait rén di çki ratind l’ ovrî ki s’ mete a manaedje ! Mins a cwè bon rmostrer ?
Po rmostrer, fåt awè des bons egzimpes a dner ! Et si ptit-fi sait bén ki leye-minme, — a pont d’ ådje — s’ a maryî avou l’ Gusse… et k’ il esteut grand tins ! K’ on l’ voye, k’ on nel voye nén, li djonnesse, c’ est l’ moumint, minme po les målureus, des pus doûcès biestreyes !
Riprotchî a si ptit d’ prinde ene miete di bon tins e ratindant l’ grand nuk ? Ele ni pout må ! Li veye est assez deure come ça ås pôvès djins !
Elle è sait ene sacwè. On n’ est k’ efant et feme cwand on est ene båshele do coron. Esse djonne feye sacwants ans et fé l’ mamjhele, c’ est bon po les cenes ki n’ ont nén dandjî d’ ovrer. Aprume, on prind l’ cia ki s’ prezinte. Elle a bén seu pocwè, pinsant k’ ele sereut mia, dins on manaedje, å rcoe, k’ a poûssî l’ vagonet ou relire des gayetes !
Et portant, elle åreut plou fé on pus mwais tchoi. Gusse esteut on bon fieu ; cwand i rintréve pompete, i n’ casséve pont d’ bidons.
Cwè çki l’ gamén fwait la ? Ele mete sacwants broketes, ritchedje li stouve d’ ene paltêye di tcherbon. Sacré mantin ! L’ sopé k’ est tot rsetchi sol buze ! Les efants, ça roveyreut tot, cwand ça s’ amuze !
Croejhete di l' arabe
🇱🇰 «Croejhete di l' arabe marokin» Pådje del croejhete di l' arabe
Do vete, do noer (arimés)
On poenneus boket
Veve avou cwatre efants, ele ni s’ a nén rmaryî. Sitoit l’ etermint fwait, elle a rprins s’ motchoe d’ tiesse et rcomincî l’ bezogne di s’ coûte djonnesse dissu l’ cwåré.
Croejhete di l' arabe
Sicrijhaedje
Gn a k' èn årtike e-n arabe, c' est «ال» (al). C' est on definixhant årtike, totsu bén omrin ki femrin, singulî, duwal ki pluriyal. I s' loye å sustantif u a l' addjectif ki ki shût.
Do vete, do noer (arimés)
On poenneus boket
Les efants ont crexhou, et l’ fosse, tot come leu pere, les a prins. Cwand on-z a vnou å monde pol mizere !
Croejhete di l' arabe
Sicrijhaedje
Sacwants nos prôpes kimincèt ossu pa al-
Do vete, do noer (arimés)
On poenneus boket
Et l’ mwais sôr lezî vleut. Ç’ a stî s’ pus vî, s’ grand Djo, k’ on lyi a rapoirté, li tiesse etur les djnos, distrût d’ on vagon e sôrtixhant del Madlinne.
Croejhete di l' arabe
Prononçaedje
Avou sacwants cossounes, lomêyes «lunreces» (paski l' no del lune, e-n arabe kimince pa ene di ces cossounes la), i s' prononce /al/ Avou sacwants ôtes, houkêyes «solreces», il est assimilé pal cossoune ki shût.
Do vete, do noer (arimés)
On poenneus boket
Pu, gn a yeu Fonse, k’ a stî spotchî, dzo ene berlinne ; si pus djonne, li ptit Nand, broûlé d’ on côp d’ grijoû… d’ on moirt a l’ ôte, ele n’ aveut pus l’ tins d’ cwiter l’ doû.
Croejhete di l' arabe
Viebes
L' infinitif n' egzistêye nén e-n amazir. Po les ratournaedjes, on dene li bodje do viebe. C' est li codjowa do rwaitant do passé.
Categoreye:Arabe (lingaedje)
Do vete, do noer (arimés)
On poenneus boket
Bert, si troejhinme, s’ aveut maryî après l’ tiraedje, si rade k’ il aveut plou monter si ptit manaedje, si djonne feme a morou e coûtches… Li grand-moman ki sinteut ses oxheas divni vîs, — nén tant l’ ådje ki les durès bezognes et l’ tourmint, — po l’ efant, a cwité les clåyes do criblaedje.
Li fosse n’ a nén yeu Bert… d’ ene façon, mins, diviè les trinte ans, il a raetchî s’ peumon ; ç’ a stî l’ mizere e plin. Po pleur sognî s’ malåde, et po ki l’ gaviot ouxhe on kerton so s’ salåde, li viye mame aléve fé l’ bouwêye des femes di porions.
Et vola, Bert evoye, li gamén a prins l’ posse, il a dschindou al voenne, come tertos, paski l’ fosse, c’ est bén seur come li mer, po les fis des maréns : il ont bea conoxhe ses tourmints et ses dandjîs… Ça les ratire.
I gn a nén on pleu d’ pus so l’ vî vizaedje di cére tins k’ ele sondje a tot ça. Al longue, on s’ adurit. Nén disk’ å cour, kécfeye, mins on nel mostere pus, ça våt co mia.
Li tiesse del viye djin clintche. Pacô, ele s’ assoktêye, si rewoeye, roûmene co ses måleurs, etur deus sokeas…
Li måleur, c’ est ene abitude, come li crasse : ça n’ marke ki dsu ene sacwè d’ nete cwand ça s’ etaesse. Ene miete dipus, ene miete moens, on n’ î voet pus k’ do laid… On s’ abitowe al poûssire ki maxheure come å tourmint ki towe.
Tolminme ! Cwè çki fwait la, l’ gamén ? vola co on côp l’ feu evoye…
Mins l’ pôve viye n’ a nén dandjî d’ ratinde k’ on s’ esplike : ele comprind. A cwè bon schoûter leus istweres ? N’ a-t ele nén treveyou l’ civire et les poirteus ? Elle a comprins !
Les vijhéns, rewoeyîs, acournut. C’ est l’ vacåme, et l’ grand-mere, sins djeter ene låme mins ses deus mwins serêyes su ses vîs flancs rsetchis — k’ ont dné al moirt ostant des veyes — rescoule dins l’ ombe et somadje, tote roedeye :
«Et lu ossu ! » </i>
On boket pus djoyeus
(kécfeye li seu boket ki n’ est nén peneus dins tote li ramexhnêye)
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Noveles et Binde ås desséns
Noveles et binde ås desséns (Novèles èt Binde à dèsséns), c' est on live di noveles sicrîtes pa Jacques Desmet avou ene binde d' imådjes al fén, dessinêye pa José Schoovaerts.
Li live, di 192 pådjes, a vudî e 2020, eplaidî pa Jacques Desmet, dizo libe licince CC-BY-SA 4.0.
Istwere do pordjet
Les noveles ki Djåke Desmet sicrijha al fén des anêyes 2010 avént stî rashonnêyes dizo diferins tites, «Noveles a n' nén mete dins totes les mwins», «Noveles d' asteure» eyet «Noveles di nos biesses». E 2020, li scrijheu a yeu meyeu d' elzès rmete eshonne, tot radjoutant li binde d' imådjes fwaite avou José Schoovaerts e-n on seu live.
Corwaitaedje do walon
Li scrijheu a eployî deus cogne diferinnes po walon. Dins kékes noveles, il uze do ci d' Mélin, dins l' roman payis, k' on ricnoxhe did lon avou li scrijha ë ki note li son e, li spotchåve voyale di ces coines la. Mins dins l' pupårt des noveles, i scrît e rfondou namurwès lomé vaici «lingaedje di Såvadjénne».
Sacwants mots ont prins on sinse k' i n' avént nén dins les motîs classikes:
Li binde d' imådjes
Ele si lome «Les Dålon». C' est cwate fis des Walons ebagués e l' Amerike ki sont rivnou d' å lon po s' rastaler e l' Walonreye. Et divni des hapeus d' boûsse, sotnou pa leu viye mame.
Les persounaedjes sont des vraiys waloneus, ki s' divrént bén ricnoxhe.
Li binde d' imådje est eplaideye e noer et blanc, mins li dessineu aveut metou kékes bokets d' plantches e coleur.
Shuvance
Sacwants des noveles ont parexhou e rfondou walon dins l' Rantoele-gazete. Ele sont rlijhåves so Wikisourd a pårti del mwaisse modêye e sistinme Feller.
Vindince
Li live a stî saetchî a 150 ezimplaires, vindous dins les livrêyes di Djiblou, et direk på scrijheu.
(ene pårteye do live)
Sourdants eyet pî-notes
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon Categoreye:Bindes d' imådjes e walon
Vitamene B8
Li vitamene B8 (padvant : vitamene H) ubén eto lomé li biyotene est ene vitamene. I gn' da ût varyistés diferintes.
Walonreye
Vitamene B8 = Biyotene
Almagne
Li vitamene B8 el Almagne si lome vitamene B7. Mins nerén, li no "biyotene" est wårdé.
Amonucion
Lisse nén-complete :
Tamanar
thumb|Intrêye do viyaedje vinant d' [[Essawira .]] Tamanar (e-n amazir, ⵜⴰⵎⴰⵏⴰⵔ ), c' est ene pitite veye do Marok, e l' province d' Essawira.
Economeye
Viyaedje di passaedje sol voye d' Essawira a Agadir. C' est dierin gros viyaedje divant d' intrer e l' province d' Agadir.
Dins l' cotoû, grand bwès d' arganîs.
Categoreye:Veyes et viyaedjes do Marok
Sanson (hamtea)
thumb
Sanson (fr. Samson), c' est on hamtea di Ton, rilomé pa s' vî tchestea.
Istwere
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Edmond Doumont
Doumont, Edmond
La Póveda de Soria
La Póveda de Soria, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
De Facto
De Facto est on groupe di muzike reggae/djazz bedje.
Mimbes
Categoreye:Groupe di muzike
Scole
Ene sicole u ene escole, c' est la ki des efants (u pacô des grandès djins) aprindèt a lére et a scrire; adon-pwis totès sôres di sacwès po trover on mestî.
Motlî
E walon, on dit k' on va a scole; mins k' on est e scole. Insi, on djåze do «walon e scole».
Po dire ki les lçons sont fineyes, on dit voltî: «li scole èst foû».
Divant d' aler al vraiye escole, les efants vont co sovint al pitite sicole ou scole gårdyinne, sovint tnowe pa ene damjhele di scole, mins dinltins eto, sovint pa des beguenes.
On dit k' i dnèt u dinnut scole; udon-bén, k' i fjhèt u fwaiynut scole.
Les sacwès a-z î aprinde si lomnut des lçons.
Dins les grandès scoles (sigondaire) et les hôtès scoles (après-sgondaire), on djåze purade di cours ki sont dnés pa des professeurs, tchaeke po ene metowe coxhe d' acsegnmint.
Li tins k' est a l' ouxh (haycous)
thumb Li tins k' est a l' ouxh (Li tins qu’è-st-a l’uch…), c' est ene ramexhnêye di 40 haycous sinés Jean-Luc Fauconnier k' a vudî ås edicions do Bourdon e 2020.
Etcherpetaedje et pontiaedje
Tchaeke pådje est dicåçtêye a on fenominne meteyo, ki s' no est metou e djaponès sol pådje di hintche (et leu ratournaedje e walon p. 27). Mins les tecses ni sont nén e rapoirt direk avou l' mot del pådje.
Les powinmes sont-st eplaidîs sins grande lete, ni sene di pontiaedje.
Egzimpes
Vo nos cial dins ene måjhon did dinltins, sins tchåfaedje cintrå, avou des cwåreas edjalés del nute, mins adon k' on vént d' esprinde on bon feu dins li stouve-crapåd: les fleurs (djalêye so les fniesses) vont rade fonde.
La k' i nivtêye, wai asteure;… mins avou ces kékès flotcheyes la, kimint fé on boulome di nive ?
E l' ivier, li cok tchante divant ki l' solea s' leve; mins si l' pikete arive radmint après s' tchantaedje, c' est k' on aprepeye do prétins… k' il i frè on bon tins… dijhans todi kécfeye !
Motî djaponès-walon
Pådje 27, gn a on ptit motlî djaponès-walon, avou l' baltant tite: «Po les cis k' årént sacwants rujhes avou l' djaponès »
Corwaitaedjes
Bernard Louis, dins Wallonnes, 1/2021, p. 11-12; eyet Joseph Bodson dins Cotcorico 1/2021.
Pî-note
Tins Tins
3 d' avri
Li 3 d' avri, c' est li 93inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 94inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 272 djoûs po-z ariver al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
1î d' avri - 2 d' avri - 4 d' avri - 5 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Nombe prumî
On nombe prumî, c' est on nombe ki n' såreut esse pårti pa èn ôte nombe etir (ôte ki 1), et dner on nombe etir come pårtixha.
Djivêye des nombes prumîs
Vocial li djivêye des nombes prumîs pus ptits k' 100 : 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47, 53, 59, 61, 67, 71, 73, 79, 83, 89 et 97.
Categoreye:Matematike
Vinoz, Mareye (tchanson)
«Vinoz, Mareye» (k' el prumî tite, c' esteut «Mareïe», e sistinme Feller, «vinez, Marèye»), c' est ene rilomêye tchanson e walon sicrîte pa François Bailleux.
Rilomêye
Loukeye come li tchanson tipike do walon, ele riprezinta on moumint li rfus d' candjmint des djuris del tchanson e walon.
Tecse
(so Wikisourd)
oyåve cial, prononçaedje lidjwès, acpagnté del muzike
Sourdant
Categoreye:Tchansons e walon
Crankion (botanike)
On crankion, c' est l' dibout d' ene coxhete di sacwants gripantès plantes et rampioûles ki s' erôlnut so des astocas, po tni l' plante bén astok.
Sacwants plantes ås crankions
Categoreye:Botanike
Calcaedje di l' almand
Categoreye:etimolodjeye Categoreye:etimolodjeye do walon Categoreye:Almand (lingaedje) On calcaeje di l' almand, c' est li passaedje d’ on mot di l’ almand aviè èn ôte lingaedje.
Li walon a calké des mots d’ l’ almand di cåze del handele k’ i gn a yeu tins d' l' Ancyin Redjime inte les Walons et les Almands, aprume avou l' Principåté d' Lidje.
Gn a yeu eto ene cåkêye di mots k’ ont passé dins l’ walon des Redîmés Payis, do tins del Walonreye Prûssyinne. Mins il estént sovint scrîts al môde almande dins les tecses di Måmdey, dabôrd, nén rsintous come des mots walons.
Gn a yeu sacwants mots militaires u administratifs k’ ont passé di l’ almand e walon do tins del guere 1914-1918 et del guere 1940-1945.
Les mtos calkés d’ l’ almand ni sont k’ ene pitite pårt des mots d’ etimolodjeye tîxhone k’ i gn a e walon.
Sacwants vîs calcaedjes
I s’ ritrouvnut dins l’ walon di Vervî, di Lidje et co d’ pus lon.
Sacwants calcaedjes do walon Redîmés Payis
I n’ si rtrouvnut ki dins l’ accint d’ Måmdey et avår la.
Cwand l' diåle s' è mele (teyåte)
thumb|coviete Cwand l' diåle s' è mele, c' est ene pîce di teyåte e walon, sicrîte pa Rodolphe Dedoyard avou l' aidance da Michel Francard.
Elle a stî eplaideye come live e 1983.
Our (Ôpont)
Our, c' est on hamtea d' Ôpont (ki s' a rebané avou Palijhoû).
Cwand l' diåle s' è mele (teyåte)
Diale Diale
Our (Ôpont)
Our est raiwé pa l' aiwe d' Our.
"Our", c' est eto l' no di des ôtès aiwes et viyaedjes.
Economeye
Dispu les anêyes 1980, gn a ene des pus grande eterprijhes di bastimint del Beldjike k' a askepyî a Our, "Thomas et Piron".
Årmenyin (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > årmenyin
L' årmenyin (Հայերեն, hayere'n) est on lingaedje do Cocåze ki fwait on groupe da sinne emey les lingaedjes indo-uropeyins, sins cnoxhous près parints.
Côde ISO: hy
François Dury
Il a skepyî a Dinant li 5 di may e 1856, et a morou a Charleroi li 9 di avri e 1924. c' esteut-st on scrijheu e walon.
Årmenyin (lingaedje)
Discrijhaedje
On esteme a 7 miyons li nombe d' årmenyin-cåzants (avou on pô d' pus di 3 miyons e l' Årmeneye) (2003).
Li lingaedje a bråmint des bodjes di mots indo-uropeyins, mins nerén si fonolodjeye eyet si sintacse ont stî influyincêyes pås lingaedjes do Côcaze tot åtoû, eyet eto li turk, do côp, l' årmenyin fwait ene diferince so troes liveas des cossounes: moyales (deures), sonores (deures) eyet edjectives/fricatives. Les edjectives sont-st atipikes po on lingaedje indo-uropeyin; c' est des sons fwaits tot-z eployant les coides vocåles, purade ki les peumons, po shofler l' air foû.
L' årmenyin eploye on sistinme di declinåjhons (avou 7 cas), eyet fwait l' diferince inte singulî eyet plurial, mins nén inte omrin et femrin. Tchake viebe a deus bodjes; onk est eployî po l' erirece simpe eyet li pårticipe passé; l' ôte est eployî po tos ls ôtes tins. L' ôre des mots en årmenyin est sudjet-viebe-obdjet. L' eplaeçmint des nén definixhants årtikes candje inte les diyalekes ponantrece ey coûtchantrece; e ponantrecî, i s' mete pa dvant l' no, e coûtchantrecî, i shût l' no.
Ene sacwè di cmon ki gn a avou l'walon, c'est l' diyastinme ea. Cåzumint pattavå il est pronocî "ya"; adon e sacwants pårler del Årmeneye c'est "ê", et e sacwants ôtes c' est "eu". Insi, on no come dèr ("monsieu", "signeur") fwait l' djenitif dearn, et l' no tipik årmenyin a l' cawete -ean.
Oridjenes
Sacwants linwicyins pinsèt ki l' årmenyin sreut-st on dschindand do fridjyin (et motoit on parint do trace et do dace), oudonbén on près parint do fridjyin. Mins les oridjenes di l' årmenyin, tot come po l' albanès, sont målåjheys a esplorer, cåze do grand nombe d' epronts a ds ôtes lingaedjes. L' årmenyin a eto bråmint des rshonnances avou l' grek, si pus près parint linwistike; eyet å cours di si istwere, a fwait des epronts a l' iranyin, poy å grek (6inme sieke), å turk (a pårti do 11inme sieke), å francès (å tins des Croejhîs, et poy a l' epoke modiene), å latén (14inme-18inme siekes) ey å rûsse (epoke modiene).
Troes lingaedjes
Asteure on pout cåzer d' troes diyalekes di l' årmenyin. Po sacwants syinceus, c' est troes lingaedjes po d' bon: l' årmenyin coûtchantrece, l' årmenyin levantrece, li vî årmenyin.
l' årmenyin coûtchantrece
L' årmenyin coûtchantrece (lomé "årmenyin turk" påzès årmenyins) est cåzé påzès årmenyins avå l' Turkeye, Roumaneye, eyet l' diyaspora (France, Amerike, Brussele...). Il a stî metou so pî pal moenne Mexhitar, k' a-st askepyî a Venice l' academeye mexhitarisse.
Les årmenyins del France cåzént avou bråmint des francijhas. Les cis del Turkeye avou bråmint des mots turks, evnd. Adon, les årmenyins del diyaspora sintént k' i pierdént doûçmint leu lingaedje. C' est insi k' el academeye mexhitarisse s' a metou a scrire li "Motî Mexhitarisse". Il ont tapé a l' ouxh tos les mots ki n' estént nén årmenyins, et ndè leyî seulmint cénk ki vnént do francès et do turk. Po des sacwès di tos les djoûs, les mexhitarisses ont askepyî des noûmots a pårti des vîs mots årmenyins. Li motî a stî bén rçuvou pattavå.
Li pronoçaedje des cossounes di l' årmenyin coûtchantrece est diferin do levantrece. Les shoflêyès cossounes rimannut d' astok; mins les doûces divegnnut des deures, et les deures divegnnut des doûces. Pa egzimpe, "Yaqob" divént "Hagop".
L' årmenyin levantrece
L' årmenyin levantrece est cåzé en Årmeneye, adon påzès årmenyins d' l' Iran, Djeyordjeye, Azerbaydjan, etch etch. I wåde on pronoçaedje pus dlé do vî årmenyin, mins avou tot plin des mots do rûsse, des mots eternåcionås, avou ene ôrtografeye simplifieye (u complikêye), purade fonetike. Il est sotnou pa l' academeye di Yerevan.
Li vî årmenyin
On lome insi l' årmenyin do 5inme sieke, k' on cnoxhe åd triviè l' Novea Testamint ratourné pa Sint Mesrobe. Il a stî eployî påzès scrijheus d' eglijhe. Il est co eployî dins l' liturdjeye, mins tchaeconk pronoce a s'mode.
Li viye manire di pronocî esteut avou les deures et doûcès cossounes di l' årmenyin levantrece d' ouy, mins les shoflêyès cossounes si lijhént come en inglès u arabe, totfjhant k' ouy tot l' monde pronoce les shoflêyès cossounes a mode di l' indiyin (cossoune+h).
Sicrijhaedje
L' årmenyin si screye avou on alfabet da sinne, askepyî å 5inme sieke pa Sint Mesrobe Machdotz. Ci alfabet la mostere des influyinces di l' alfabet grek eyet des ôtes sistinmes di scrijhaedje dischindant do fenicyin; mins ces influyinces ni sont nén veyåves do côp.
Divant l' 5inme sieke, les Årmenyins scrijhént avou l' alfabet grek, mins c' esteut foirt malåjhey, pask' el årmenyin a des sons k' i n' a pont d' lete el alfabet grek. Li Sint Mesrobe a-st askepyî les alfabets årmenyin, djeyordjyin et albanès (li dierin s' a pierdou), a pårti d' l' alfabet grek, avou des trocas do latén, et tot metant les letes ki manként, a pårti des senes crustins.
L' årmenyin, eyet l' djeyordjyin (on vijhén djeyografike, mins nén linwisticmint) ont stî les deus seus lingaedjes k' ont polou wårder leu scrijhaedje tins di l' Union Sovietike sins esse oblidjîs del discandjî po l' alfabet cirilike.
L' alfabet årmenyin a 38 letes (36 oridjinelmint) ey est on alfabet bicamerå (i fwait l' diferince inte grandes et ptitès letes, come nost alfabet latén) Les letes "Օ" (o) et "Ֆ" (f) ont stî radjoutêyes al Moyinådje, l' "o" esteut po rplaecî l' sicrijha "աց" (aw) ki s' pronocîve "ô". Egzimpe: Boghos po Baughos ("Pôl"). Li "f" est po les mots etrindjirs.
egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Difoûtrinnès hårdêyes
Armenyin
Montejo de Tiermes
Montejo de Tiermes, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
1655
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670
1650 | 1651 | 1652 | 1653 | 1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659 | 1660
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1655 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
A Perfect Circle
Categoreye:Bindes di tchanteus A Perfect Circle, c' est ene binde di tchanteus rok amerikins.
1712
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1712 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ohè (pitit ban)
Ohè (F. Ohey), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Nameur
thumb|L' eglijhe Sint-Pire
Istwere
Come dins toplin des comenes, dinltins, les conseys cominås si fjhént sovint e walon. Onk di 1947 a stî rdjouwé a môde di teyåte ås fiesses di may e 2013.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Motlî d' Doncô
thumb|Coviete Li motlî d' Doncô (ki l' mwaisse tite est e francès ey e-n almand : Le wallon frontalier de Doncols-Sonlé / Grenswallonisch aus Doncols-Soller), c' est on motî walon-francès et walon-almand, scrît pa Alain Atten, ey eplaidî pal comene di Winderlé a Lussimbork e 1980. I fwait 105 pådjes
I dene, e sistinme Feller, les mots walons corants eployîs a Doncô eyet Sonlé, les deus seus viyaedjes walon-cåzants del Grande Dutcheye e 20inme sieke.
Li motî d' Doncô est rprins sol limero [S44] dins l' djivêye des motîs do walon.
Contnou
Shût l' motî lu-minme, k' i gn a eto des nos d' plaeces divins. Tchaeke mot walon est ratourné e francès ey e-n almand.
Al p. 100, on tecse e walon et s' ratournaedje e francès (pp 102-103)
Shuvance
Li motî d' Doncô a dvou esse on sourdant foirt consecant po l' enondaedje et l' tcherpintaedje do motî d' Bastogne, ki rascove ene contrêye djusse astok, et avou cåzu l' minme accint do walon.
Li ratournaedje e-n almand est eto foirt ahessåve pol Wiccionaire walon.
Sacwants piceures diyalectolodjikes
Les viebes del deujhinme troke sont avou on long "i", dabôrd ki dins l' motî d' Bastogne, i l' sont avou ou court.
Doncô Categoreye:Motîs walon-almand Categoreye:Grande Dutcheye do Lussimbork Doncô Categoreye:Motîs walons so les fis
1401
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Djonteure
Ene djonteure ou acopleure, c' est on racoird inte deus oxheas.
djonteures ordinaires
Les deus dbouts des oxheas sont tapissés d' ene frexhe pea a pårt. Elle essûne di l' ôle di djonteure (sinoveye).
djonteures setches
Ele sont sins sinoveye. Metans les cenes des tinroxhs des coisses avou l' oxhea del pwetrene (esternom).
Maladeyes des djonteures
Categoreye:Antomeye
Daniel Barbez
thumb|(e 2009) thumb|riçuvant l' Pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 2022 Daniel Barbez, c' est on scrijheu e picård. Il a skepyî e 1944.
E 1983, il a stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone.
Si live d' imådjes «Lés meots du Pèpère Félicien» a stî ratourné e walon.
Sourdant
Barbez Barbez
Aiwe di Lesse
L' Aiwe di Lesse sourd inte Ôtchamp et Rcogne, foû do Platrê d' Libråmont.
thumb|L' Aiwe di Lesse a Ôtchamp thumb|les aweyes di Tchaleu-so-Lesse
Coraedje
L' Aiwe-di-Lesse si pormoenne e l' Årdene tot rascodant les surès aiwes k' ont arozé les teréns d' edjåjhe.
Pu, ele disvale sol Fåmene, eyu çk' ele rascontere les pires castinnes, pus doûces, k' elle a hagnî å lon des ans et des siekes. Ele mousse e tere å Trô d' Belvå, tot s' distournant di s' vî vî lét, k' on lome li Schavêye. Ele va cåvler les grotes di Han et rexhe på Trô d' Han.
Tot tournicant, vo l' la-st evoye so Mouze a Ansreme åd triviè d' ene vå di blankès rotches. Dins les pus beles, on n' pout nén passer a costé des Aweyes di Tchaleu (Chaleux), sins vs les mostrer.
L' Aiwe di Lesse passe pa Ôtchamp, Anloe, Viyance (droete erive), Maissin (gåtche erive), Transene (droete erive), Lesse (la k' ele riçût Our), Dåvdisse (elle î rçût l' Almaxhe), Almå, Tchanlî, Stegne, Belvå. Tot ç' payis la si lome li Hôte-Lesse.
Après aveur rexhou d' tere a Han-so-Lesse, ele ripasse pa Epråve (l' Aiwe di Lome s' î vént maxhî), Lessive, Viyé-so-Lesse (Wimbe î agolene), Ciergnon, Wanlin, Liswer (Hour), Houyet, Furfô, Hu-ls-Ôneas, Cele-dilé-Dinant et Ansreme.
Lesse
Coûtchî do solea
Li coûtchî do solea ou coûtchî do slo, c' est cwand l' solea disparexhe dirî roye do cir, å Coûtchant, a l' fén del vesprêye, kiminçmint d' l' anuti.
Walon do Coûtchant
C' est onk des cwate mwaisses accints do walon avou l' walon do Mitan, li walon do Payis d' Lidje, et l' ci del Basse Årdene.
Coûtchî do solea
On dit eto «a solea djus».
Walon do Coûtchant
Pårtixhaedje avou l' picård
I n' est nén crånmint pårtixhåve do picård. Inte les deus, gn a les aschates walon picård. C' est on payis di passaedje, pitchote a midjote, inte li walon do mitan eyet l' picård. Droldimint, on rtrouve eto des piceures lidjwesses (metans codjowaedje do DIE pluriyal avou -ît : i metît, i tchantît)
Coûtchî do solea
Candjmints atmosferikes
A cåze des candjmints atmosferikes ki vont avou, on coûtchî d' solea est todi bea a loukî, po les rodjès coleurs ki si spådnut e stoelî.
Kinto Sol
Albom
Categoreye:Groupe di muzike
Coûtchî do solea
Candjmints atmosferikes
Ezès dezerts, li solea shonne pus gros a s' coûtchî (come a s' lever).
Walon do Coûtchant
Unifiaedje do walon do Coûtchant
thumb|[[Dji m' lome Meliye, k' a come mantchete «Prumî roman e rfondou carolo»]] Gn a pont yeu d' saye (oficirmint) d' unifiaedje do walon do Coûtchant, mågré li pwès d' Tchålerwè å mitan di cist aroyaedje la. Mins pacô on on l' definit pa Tchålerwè.
Seur catolike
Ene seur catolike masseur ou macherseur (sorpoli) ou beguene (ene miete moens poli), c' est ene rilidjeuse catolike.
Walon do Coûtchant
Unifiaedje do walon do Coûtchant
Dins l' rilomêye gazete e walon «El Bourdon», les tecses sont todi revoyî a on walon etnike (di Montniye-Tiyoû, d' El Dochriye, di Tcheslet, evnd.
Coûtchî do solea
Eployaedje pratike
L' eure do coûtchî do solea sieve po conter li fén d' on djoû eyet l' edåmaedje del nute.
Seur catolike
Mousmints
Divinltins, ele si moussént avou des noerès cotes disk' ås pîs, et on vwele dissu leu tiesse, ki dveut catchî tos leus thchveas.
Walon do Coûtchant
Unifiaedje do walon do Coûtchant
Dins «Dji m' lome Meliye», gn a yeu ene saye di scrire on rfondant walon d' après Tchålerwè, mins avou sacwants piceures do rfondou walon.
Coûtchî do solea
Eployaedje pratike
Les moennes crustins î priynut les priyires del vesprêye.
Droles di biesses (live d' imådjes)
thumb Droles di biesses, c’ est l' tite e walon d' on live d' imådjes sicrît aprume e picård pa Christelle Lemaire (sol tite «Drôles de biètes».
Walon do Coûtchant
Unifiaedje do walon do Coûtchant
Li ratournaedje des «Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes» a stî rmetou, come dit dins l' divant-z-ouve, e-n on rfondant carolo.
Droles di biesses (live d' imådjes)
Les desséns sont da Caroline Lemaire.
Coûtchî do solea
Eployaedje pratike
Les muzulmans, li priyire d' anuti.
Droles di biesses (live d' imådjes)
Il a stî publiyî e 2023 ås « Noer Dessén » dins l’ coleccion « Les Bablutes », divins cwate diferins accints do walon.
Coûtchî do solea
Eployaedje pratike
Categoreye:Moumints do djoû Categoreye:Solea