cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anweye d' Urope
No dins des ôtes lingaedjes
E neyerlandès, on l' lome "paling" el Zelande, mins "aal" el Flande coûtchantrece.
Die Mundart von Namur (studia)
Eplaidaedje
C' esteut ene teze di doctorat (Inaugural Dissertation) a l' univiersité d' Bone (Bonn), disfindowe li 12 d' octôbe 1899.
Elle a stî replaideye dins li rvuwe d' filolodjeye romane Zeitung für Romanische Philologie, 24, e 1900.
Elle a stî riscanêye pa Gogueule.
Scanaedje
Pî-note
Categoreye:Studias sol walon Categoreye:Nameur
Anweye d' Urope
No dins des ôtes lingaedjes
E l' arabe marokin, ele si lome noun, çou k' est eto li no del lete ki dene li son N.
Sourdants
Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes Categoreye:Pexhons d' mer
12
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 2|10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30
7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 12 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Chales Werotte
Chales Werotte (Charles Wérotte e francès) a skepyî li 5 di måss e 1795 ey a morou li 24 d' avri e 1870.
C' esteut on fjheu d' tchansons e walon. Ene did zeles a yeu on franc succès : “C' est l' cafè” (1854).
Ricwerances so les ouves då Tchåle Wérotte.
Michel Gourdin: Charles Werotte, « Ene sovnance des djeus di nosse djonne tins », édition critique; memwere UCL, 1973.
Hårdêyes difoûtrinnes
Werotte Werotte Werotte
Ime
Èn ime (/im/), c' est ene tchanson foirt solanele.
Gn a-st aprume les imes nåcionås ki sont ene des essegnes d' on metou payis.
Pî-note
Categoreye:Muzike Categoreye:Tchansons
Hinne (aiwe)
Li Hinne, u Hinne (e walon coinrece, In.ne (coinreçmint In.ne u Ène; e francès Haine el Beldjike eyet Hayne el France, e neyerlandès Hene), c' est ene corante aiwe di Beldjike (Walonreye) et d' France, ki s' maxhe e l' Escô a Condé-so-Escô.
Dischindants etimolodjikes
Hinne a dné leu nos å Hinnot (conteye et province) ey ås viyaedjes walons del Botinne (El Bos d' Hinne), Hinne-Sint-Pire (Sint-Piére), Hinne-Sint-På (Sint-Pôl) eyet Veye-so-Hinne (Vile-sur-Ène). Et ås hameas do mimme no a Bådoû ey a Boussu-dlé-Mont.
D' Anderluwe al Marlanwé
Ele prind sourd a Anderluwe. Pu cori so Carniere et trevåtchî Marlanwé.
Sol comene del Lovire
Ele arive a Hinne-Sint-Pire (leyant Hinne-Sint-På sol costé), pu trevåtchî Sint-Vå et Triviere.
Djusse après Triviere ele va vey agoliner ene aiwe ki vént d' Perone, pu l' ri des Estenes. Pu passer a Sterpi, pu a Mårache, pu dlé Bouswa.
Sol Rû ey a Mont
Ele avént adon a Veye-so-Hinne. la k' ele riçût Wanze so s' droete erive.
Après, ele court eviè Havré pu so Ouboû, pu so Nimi divant d' moussî a Mont, la k' ele va esse tchenålijheye, et s' lomer pacô «tchenå do Cinte».
Ele cwite Mont po Djmape, la k' ele riçût l' Trouye so si hintche costé. Pu cori tot droet tot do long d' Otovoye di Walonreye (E42).
Droete lene el Beldjike
Après Mont, so ene droete lene ki londje l' otovoye Brussele-Paris (E19),ele court on moumint so Cargnon, pu passer so Sint-Guilin pu a Hinne (Boussu) sol comene di Boussu k' ele leye a Nonne; pu so Biernissåt, pu so Inzî (Moutroû, Pumrwè, Énin et Tulin) la k' gn a ene escluze (a Debihan), divant d' passer so France.
Coraedje el France
El France: Sint-Ébert (Saint-Aybert), Tivinchelle (Thivencelle), pu Condé.
Dins les belès-letes e walon
Dins l' sitroete plake «C' est nén l' Mississipi», li binde «Wôr des rays» endè djåze dins ene tchanson ki va dner l' tite al plake:
Sourdants
Categoreye:Aiwes del Walonreye Categoreye:Aiwes di France Categoreye:Vås d' Escô
16 d' avri
Li 16 d' avri, c' est li 106inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 107inme po ls anêyes bizetes), avou 259 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
14 d' avri - 15 d' avri - 17 d' avri - 18 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Wiyere
Wiyere (e picård: Wiyére, e fr: Wiers), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Pierwé, el province do Hinnot.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz sol Wiccionaire.
Noû Testamint
thumb|Ratournaedje e walon di bokets do Noû Testamint Li Noû Testamint u Novea Testamint, po les crustins, c' est l' pårteye del Bibe ki raconte el veye da Djezus-Cri (Evandjîles) et des prumîs crustins (Ouve des Apoisses, letes d' apoisse et co ds ôtes).
Rapoirt avou les live sacrés des ôtès rlidjons abråmikes
Ces scrijhaedjes la ni sont nén rprins del tradicion djwive, dabôrd ki l' restant del Bibe, li Vî Testamint est cåzumint parey amon les djwifs.
I n' ont waire passé nerén divins les scrîts des Muzulmans, adon ki bråmint des passaedjes do Vî Testamint si rtrovèt divins l' Alcoran).
Portant, ene pårt di çou k' est scrît dins les Evandjîles l' est ossu dins l' Alcoran: l' istwere da Djhan-Batisse, li persounaedje di Zacareye, li nexhance da Djezus-Cri di l' Aviedje Mareye pal voye do «shofla do Bon Diu».
Li grande diferince, c' est ki, po l' Alcoran, Djezus n' a nén stî touwé pa les Djwifs, mins a monté direk e Cir.
Ratournaedjes e walon
On pordjet Jean Hamblenne di ratournaedje etir do Noû Testamint a stî eplaidî al fiesse ås lingaedjes walons 2016.
Les cwate evandjîles oficirs, l' Ouve des Apoisses, et sacwants letes d' apoisse sont dedja lijhåves e walon.
L' Ouve des Apoisses est ossu schoûtåve (léjhowe avou l' accint del Hôte Årdene pa Jean-Marie Lecomte).
Categoreye:Lives sacrés Categoreye:Bibe * Categoreye:Lives e grek
Nåcionalisse
Li nåcionalisse, c' est ene idêyolodjeye ki dene ene tote grande plaece al nåcion la k' les shuvant dimeurnut. Cisse nåcion la pout esse on dislaxhî payis u nén.
Sôres di nåcionålisses
On mete pacô d' l' adire inte:
Cawete -åcion
Li cawete -åcion, c' est aprume ene cawete ki vént di des calcaedjes do francès, tertos femrins, et eployîs eto dins des ôtes lingaedjes, come l' espagnol et l' inglès. Minme des ptits lingaedjes come li catalan calkêynut platezak les mots avou l' cawete -åcion do castiyan.
Nåcionalisse
Nåcionålisse walon
Cawete -åcion
Mins, diviè l' atake do 20inme sieke, li cawete -åcion a divnou ene vicante cawete, agritchtêye so on viebe walon. Sovint, gn av' come ene assaetchance d' on mot francès avou "-ation" k' on n' vleut nén calker té ké.
Li noûmot k' a skepyî insi mostere ene accion ene miete målåjheye, et ki deure lontins.
Djeus olimpikes d' esté di 1956
Les djeus olimpikes d' esté di 1956, c' est les sazinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Melbourne e 1956.
Nåcionalisse
Categoreye:Politike Categoreye:Mouvmints d' idêyes
Djeus olimpikes d' esté di 1956
Hårdêyes divintrinnes
Djeus 1956
Cawete -åcion
Egzimpes di calcaedjes eployîs mo sovint
administråcion, operåcion, infôrmåcion, sitouwåcion, federåcion, rogåcions, rilåcion, precåcion, organizåcion, gråtificåcion, sinsåcion, recitåcion, esplicåcion, nåcion, stabulåcion, eriråcion
Cawete -åcion et francijhas
Dins l' linwe-ehåyaedje do walon, on waite di n' nén trop calker di mots avou -åcion do francès, et sayî d' elzès replaecî pa des parints do viebe avou -aedje, cwand ci viebe la a stî eto calké e walon :
Egzimpes di noûmots pår walons
ewaeråcion, troublåcion, alomåcion, crevåcion
Hårdêyes difoûtrinnes
Acion
Pierzin
thumb|pierzin
Li pierzin, c' est ene plante k' on s' sieve sovint di ses foyes come yerbêye.
Veznå
Vèznau  [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Virginal-Samme, rebané avou 1460 Ite; limero diyalectolodjike: [Ni 71]; vî limero del posse: 1450
Pierzin
Petroselinum crispum
Sincieus rindjmint
C' est l' seule indje del djinre Petroselinum.
Ôtes uzaedjes
C' e-st eto ene yebe ås maladeyes.
Doûcès creyances
On vout ki l' ci ki rpike do pierzin ripike li pus près d' ses parints.
Categoreye:Plantes Categoreye:Yerbêyes Categoreye:Yerbêyes
Concepción
left|150px [[Imådje:Panoramicadesderio8ln.jpg|280px|right|thumb| Concepción: 36° 46' 22" S 73° 03' 47" O]]
Concepción (castiyan: Concepción) c' est une comene et une des les grandès veyes del Tchili.
Adjermelaedje
Concepción est adjermelêye avou:
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Tchili
Cede do Liban
Li Cede do Liban, c' est on cede ki vént so sacwants montinnes des Payis del Mîtrinne Mer.
Cedrus libani
''Li cede di l' Atlasse est loukî come li minme indje, ou ene dizo-indje do cede do Liban.
Uzaedjes
Pout esse eployî e lutreye pol tåve d' årmonreye.
Categoreye:Plantes foû del Walonreye Categoreye:Åbes sapinreces Categoreye:Liban
Lutî
thumb|prezintaedje do plan d' ene [[vierlete pa on lutî]] thumb|Resplicaedje del lutreye ås [[scoles di Bive]] On lutî, ene lutresse, c' est ene djin ki fwait ou rfé des instrumints d' muzike ås coides piceyes ou frotêyes.
Li Rou-dlé-Muroe
thumb|300px|right|L' eglijhe do Rou-dlé-Muroe et s' cimintire (portrait saetchî pa José Schoovaerts) thumb|300px|right|L' eglijhe do Rou-dlé-Muroe pa padvant (portrait saetchî pa José Schoovaerts) Li Rou-dlé-Muroe (u : Rou-Muroe) (la-minme Rou-Mërwè; fr: Roux-Miroir) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Incoû.
Lutî
Ça pout esse on mestî ou on pasmint d' tins, ki s' lome li lutreye.
Li Rou-dlé-Muroe
Po l' etimolodjeye, alez s' vey e splitchant motî a rou et a muroe.
Lutî
Bwès ki polnut siervi a on lutî
Po les refoircixhaedjes, do sapén, di oyåbe, ou do tiyoû.
Po l' tåve d' årmoneye, on prind todi on bwès k' a do colifon (hårpixh) : do sapén do Nôr ou do cede do Liban.
Pol wårnixhaedje di l' instrumint - çou k' on lome li marketreye - : do cerijhî, do djaeyî, do påkî, ey eto des bwès d' foû-payis : palissande (ki crexhe å Braezi) ou di l' ebinne (ki vént d' Afrike).
Placaedje des pîces
On s' sieve di cole d' oxhea et nén di cole di mnujhreye. Metans, del cole di pea d’ robete. L’ advintaedje di cisse cole la, c’ est k’ ele ridvént deure come do bwès. Dabôrd ki les blankès coles di mnujhî, ele dimornut ene miete moflasses. Adon, les vibråcions ni pasnut nén come dins do bwès.
Avou ça ki, avou del cole di biesse, on pout rdrovi l’ instrumint cwand i bodje ene miete. Et avou l’ tins, ça bodje todi on pô, don. On va ddins avou on fier ki rshonne a on coutea tot plat, k’ on a trimpé dins l’ tchôde aiwe. Insi, i va fé fonde li cole.
Alére
Willy Marchal «Dins l’ ovroe d’ on lutî», 70, esté 2014.
Sourdant
Categoreye:Mestîs *
Anêyes 300
3inme sieke | 4inme sieke | 5inme sieke
anêyes 280 | anêyes 290 | anêyes 300 | anêyes 310 | anêyes 320
300 | 301 | 302 | 303 | 304 | 305 | 306 | 307 | 308 | 309
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Anêyes 950
9inme sieke | 10inme sieke | 11inme sieke
anêyes 930 | anêyes 940 | anêyes 950 | anêyes 960 | anêyes 970
950 | 951 | 952 | 953 | 954 | 955 | 956 | 957 | 958 | 959
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Sori pol tchet (plake di muzike)
thumb Sori pol tchet (Soris pou l' Tchat), c' est ene plake e walon da Mimile et les bribeus d' toubak. C' est leu troejhinme.
Elle a vudî e 2014.
Gn a 11 tchansons e walon, des viyes et des noveles di diferins cåzaedjisses.
Bure
Bure (e francès parey ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Telin et k' a divnou, dabôrd, del province do Lussimbork (mins k' esteut dvant el province di Nameur).
Sori pol tchet (plake di muzike)
Rashiou al SABAM sol limero WPWA /68.924
Bure
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Gn a eto ene plaece k' on lome "Bure" a Wagnlêye.
Anårtchisse
L' anårtchisse, c' est ene ideyolodjeye politike. Les anårtchisses volnut voltî on sistinme sins lwès eyet sins estat. Les anårtchisses polnut nén esse sitouwé so l' avroûle politike pask' i gn a, come di djusse, bråmint des corants filozofikes diferints raloyîs.
Li Rou-dlé-Fosse
Li Rou-dlé-Fosse (fr: Le Roux) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fosse.
Anårtchisse
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Politike *
Li Rou-dlé-Fosse
L' etimolodjeye do no vént di “rou” (sårt).
Bure
Caractere des djins d' Bure
Les djins d' Bure ont dmoré lontins dizo l' mambornance des frés do Collège d' Alzon.
Tuzance walone
Fåves do vî vî tins rilevêyes a Bure :
Sourdants
<References/>
Xharkiv
C' est ene rilomêye veye univiersitaire, k' ascoye bråmint des studiants etrindjirs.
C' est eto li mwaisse veye del province do minme no.
Pî-notes
Categoreye:Oucrinne
Charles Goffin
Goffin, Charles Goffin, Charles
Charles Goffin (e walon, Tchåle Gofin, prononcî, e s' payis, Châle Gofin), ç' a stî li seu pilote bedje k' a siervou dins l’ årmêye di l' air amerikinne tins del guere di cwarante-cwarante-cénk.
Il a veyou l’ djoû a Graide li 7 di måss 1913.
Fluworôze
Categoreye:Årtisyince Categoreye:Medcene Categoreye:Epweznaedjes
L' efant d' èn ôte (roman)
Efant thumb|coviete
Fluworôze
Li fluworôze, c' est ene maladeye des djins et des biesses a cåze do magnaedje di dpus d' fluwôr k' i n' elzî fåt.
Musse
On musse, c' est èn organe do coir ki s' pout tinkyî et insi fé bodjî les oxheas ey adon fé rmouwer les biesses (et les djins).
Fluworôze
Ele si voet ås oxheas (sorcrexhances) et ås dints (noerixhmint, pu fel erôdaedje).
L' efant d' èn ôte (roman)
L' efant d' èn ôte  ( L'èfant d'on-ôte ), c' est on roman e walon da Lucien Somme.
Musse
Maladeyes des musses
Categoreye:Antomeye *
L' efant d' èn ôte (roman)
Il a vudî e 2010 dins l' coleccion Somme-Denis.
Rascourti
Rémi Godfrwed est mwaisse munujhî. Dedja on gros ovroe ki s' fi Pire î boute eto Et-z acweri dipus k' a s' toû Andrî, li contåbe, on djonnea del minme ådje.
Disk å djoû k' el va ratinde al rexhowe del banke, lyi haper les cwårs, et peter å diåle, k' on n' sårè måy wice.
Kimint l'romanti va-t i fé po-z adjinçner si plaijhante fén classike?
Andre Flahaut
thumb|André Flahaut ritrové dins [[Titorval]]
L' efant d' èn ôte (roman)
Plaeçaedje dins li spåce et dins l'tins
Li gros del sipoûle si passe a Rotchfoirt.
Andre Flahaut
Categoreye:Politike
L' efant d' èn ôte (roman)
Plaeçaedje dins li spåce et dins l'tins
Les djus bodjèt di Dinant a Telin. Mins nerén i n' eploye nén des nos d' plaeces di ces viyaedjes la.
Fluworôze
Ele pout provni del tere (fluwôr dins l' aiwe, dins les plantes) ou di l' air (mannixhance pa des foumires d' oujhenes).
El Jeann'Elizabètt Schrapnèl Binde
El Jeann'Elizabètt Schrapnèl Binde, c' est ene binde di tchanteus e picård.
Il ont vudî ene sitroete plake, do no d' leu binde, avou rawete å tite: «eyé ieus ourchs foc à mitan adwits» (dins les anêyes 2000).
Contnou del sitroete plake
Gn a deus viyès tchansons:
Schrapnel Schrapnel
El bos k' on fwait les violes (arimés)
Elle fourit publiyeye dins li Ptite coleccion di l' SLLW e 1982.
Esplikêye do tite
🇱🇰 «esse do bos k' on fwait les violes»
Bos
Hamteas di Tchålerwè
Mape
Sorlon cisse map, i gn' åreut cénkante-cénk hamteas el veye. centré|500x500px
Bovgnî
Bovgnî (la-minme, prononcî Bomgnî, Fr. Bovigny), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes d' avårla po fé l' novele rebanêye comene di Gouvi, el province do Lussimbork.
Istwere
A stî on viyaedje do tins des Celes, çou k' a stî adviné på no d' plaece «ezès tombales».
On î a fougnî et trové des tombes di ces djins la. Les sacwès k' î estént sont wårdêyes e Muzêye des Celes a Libråmont.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Front Nåcionå Bedje
Li FN Bedje (oubén : li Front Nåcionå Bedje), c' esteut on pårti francès-cåzant ki s' aveut diswalpé e l' Beldjike.
Il esteut rwaitî come on pårti d' foite droete, veyanmint k' i disfindeut l' ideyolodjeye do nåcionalisse bedje eyet l' ideyolodjeye do FN Francès (k' asteure si lome : Raploujhaedje Nacionå).
Istwere
Li FN Bedje a-st askepyî e 1985 eyet il a disaprexhou e 2012. Asteure, gn a èn ôte pårti politike (ADJÎ), k' a-st askepyî e 2016, ki porshût les idêyes di l' ancyin FN Bedje.
Boylete
Li boylete, c' est ene plante del famile des mîtrawacêyes, avou des djaenès fleurs ås cénk petales, ki s' cloyèt del nute. C' est ene foirt basse plante, 5 a 15 cm hôte, ki les foitès raecinêyes foncèt droet dins tere.
Hypericum tomentosum
Discrijhaedje
Les ptitès foyes sont opôzêyes.
Li plante sitoclêye et les bodjes crexhnut a môde di rampe, po rcovri tote ene plake di tere. Ene djouxhire griblêye di plantes si prezinte come totes des taetches ki n' si rdjondèt nén.
Li boylete ode come li fnugrek.
Djalofrinacêyes
Categoreye:familes des plantes
Boylete
Biyonaxhes
I shonne k' ele crexhe purade so les croupets, aprume e djouxhire soeye-t i e trîxhes, soeye-t i. Ele ni vént waire so les steules. Ele ni vént nén nerén ezès djouxhires si on-z a moenné bråmint a l' ansene so l' dinrêye di dvant.
Djalofrinacêyes
Les djalofrinacêyes (e sincieus latén Caryophyllaceae), c' est les plantes del famile des djalofrenes.
Boylete
Prôpietés
Ele cåze del fototinrûlté åzès bedots a blanke pea ki waidêynut so des tchampiaedjes avou cisse plante la inte li moes d' avri et d' djun. Li cåze, c' est l' ipericene, li minme fototinrûlijhant prodût k' el ci do meytrô). Ele sereut kécfeye prodûte dins l' boton, divant l' florixhaedje.
Mins c' est eto ene yebe ås maladeyes ki sereut restchåfante.
Categoreye:Plantes foû del Walonreye Categoreye:Mîtrawacêyes
Betchete contru-
Li betchete contru-, c' est ene moite betchete ki vént aprume di calcaedjes di francès.
Ele si rtrouve dins des viebes (contrubate) come des sustantifs (contrumasse).
Dins les noûmots
On reploye voltî l' betchete contru- po des mots sincieus ki cmincèt pa anti- dins sacwants lingaedjes.
so Wiccionaire
Sourdant
Categoreye:Betchetes do walon
Arondixhmint d' Nivele
L' Arondixhmint di Nivele est li seu arondixhmint administratif del province do Roman Payis.
Les Chnapans djouwnut avou les viebes
Categoreye:Codjowaedjes Categoreye:Lives sol walon Li ptit live Les Chnapans djouwnut avou les viebes (Lès Ch'napans djouw'neut aveu lès vèrbes), c' est on live di codjowaedje des viebes walons, fwait po les cours di walon del sicole des Chnapans. Il a vudî e 2001, ås eplaidreyes Les Capucines di Limlete. Si oteur c' est Christine Tombeur, mwaisse di scole al sicole des Chnapans.
C' est on ptit live, di fok 52 pådjes, et l' djivêye des viebes est tene, ça fwait k' i manke des modeles, copurade emey les viebes nén foirt eployîs del cénkinme troke. Dins l' live on dit å lijheu d' aler vey sol live des codjowaedjes da Gilliard po-z apardondi, la ki l' codjowaedje est a pô près l' minme (ås diferinces d' accint près, come di djusse).
Clasmint des viebes
vochal li djivêye des 20 modeles dinés dins li ptit live des Chnapas. Li groupaedje est, tot come dins l' Gilliard, fwait d' après les trokes do walon:
Djalofrene
thumb|djalofrene naturale (Dianthus caryophyllus) ezès montinnes di Turkeye Li djalofrene, c' est ene fleur des cortis, sovint di rodje u måve coleur, ki fwait des nozés dokets. Elle crexhe eto dins sacwantès campagnes. Elle a cénk petales, avou les boirds tot crenés.
Li plante etire si lome "djalofrinî". Il a des longuès stroetès foyes.
N a dpus d' troes cint sôres di djalofrenes.
No e sincieus latén : Dianthus spp. Famile : djalofrinacêyes.
On lome li "revintreye ås djalofrenes" ene doûce revintreye ki s' a passé e moes d' avri 1974 e Portugal.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "djalofrene", alez s' vey e splitchant motî.
Dåfén
Les dåféns, c' est des ptits balinnacîs k' on voet co bén shuvant les gros bateas, metans el Mîtrinne Mer.
Djalofrene
Sôres di djalofrenes
Gn a ene sôre ki crexhe a Nice, ki node bon, avou des fleurs di totes les couleurs, apus k' bleu. Davance, les omes metént voltî ci fleur la a leu botnire.
Dåfén
C' est èn emacralé mot, veyanmint k' i gn a sacwants familes ladvins.
Sôres di doféns
Categoreye:Balinnacîs Categoreye:Biesses ås tetes
Djalofrene
Sôres di djalofrenes
Categoreye:Fleurs des cortis Categoreye:Yebes ås maladeyes
Marka
Marka est on tchanteu bedje del redjon d' Brussele. Ç' est 'l popa d' Angèle eyet di Roméo Elvis.
Retchårnaedje
thumb|Imådje mostrant li retchårnaedje Li retchårnaedje ou riyecårnåcion, c' est l' creyance ki l' åme d' ene djin si va redjîstrer dins on novea coir, djusse après l' moirt.
Frinnete
Li frinnete, c' est ene bire di manaedje avou des foyes di frinne.
Retchårnaedje
C' est aprume les Indous ki creyèt çoula, mins l' idêye egzistêye, pårteymint, dins mo des ôtès rlidjons.
Motlî Belleflamme so les waides do Payis d' Heve
Categoreye:Motlîs walons
Bollozak
Bollozak, pus coranmint Bolozak u Bounsuruza u Bosinuza (fr. Bois-Seigneur-Isaac), c' est on viyaedje do Roman Payis, k' a ddja stî rebané avou Opin tins do redjime francès. Insi skepia l' ancyin ptit ban del Walonreye Opin-Bollozak li 19 d' avri 1811.
Tribunå del mwaisse lwè
Li tribunå del mwaisse lwè, c' est on tribunå ki louke si les lwès d' on payis democratike ni vont nén disconte del mwaisse lwè.
Retchårnaedje
Compindaedje dins tchaeke rilidjon
Categoreye:Rilidjons Categoreye:Indouwisse
Bollozak
thumb|poirtå do priyuré
No des dmorants: Bolozakîs u Boûnsuruzatîs.
Etimolodjeye
Bollozak, c' est «el Bos d' lo signeur Izåk».
Bounsuruza, c' est Boûne-su-l'-Izak, dj' ô bén li pårteye di Boûne (prumî viyaedje k' a divnou Bournivå) k' esteut so les teres da l' Izåk.
Istwere
Diviè l' an 1000, Izåk prumî d' Valinchinne esteut signeur d' Ite, Hôte-Ite et Brinne-Tchestea.
Si ptit-fi, Izåk II, endala avou l' prumire croejhåde.
Li 5 di djun 1405, gn ava on miråke e l' tchapele di Bollozak. Li curé î trova ene osteye ki sonna cénk djoûs å long (miråke do sint sonk).
Rilidjon et foclore
On î aléve perliner el londi del Pintcosse (c' est ossu l' londi del dicåce). On rclame po les sonnaedjes. Les Aclots î alént d' l' avant-dinner. Di l' après-dinner, i dalént al dansreye del Tayeye Voye ou bén å Bilot.
Sourdants
Categoreye:Viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Frinnete
Ricete
Po fé 50 lites di frinnete, i fåt troes lites di frumint, on lite di oidje, 250 gr di houbion, et 25gr di foyes di frinne k' on-z aveut codou e l' esté et metou souwer.
Tribunå del mwaisse lwè
Tribunå del mwaisse lwè del Beldjike
Il a rexhou s' prumî djudjmint li 5 d' avri 1985.
Egzimpe di fonccionmint d' on tribunå del mwaisse lwè
Li mwaisse lwè espagnole so l’ otonomeye des contrêyes di 1979 ricnoxhe li Catalogne come åyant ene «nåcionålté» a pårt. Mins dins ene novele modêye k' a vudî e 2006 el Catalogne, divins l’ adrovaedje, il esteut dit ki l’ Catalogne, c’ esteut ene «nåcion».
Frinnete
Ricete
Adonpwis, fé come po les ôtes bires di manaedje.
Tribunå del mwaisse lwè
Egzimpe di fonccionmint d' on tribunå del mwaisse lwè
Sacwants ameteus alît divant l’ tribunå del mwaisse lwè disconte ci pont la eyet co des ôtes. Li tribunå del mwaisse lwè espagnole va rinde si djudjmint e 2010, tot côpant l’ poere e deus. Les Catalans ont l’ droet, istoricmint, di s’ lomer «nåcion», mins ç’ mot la n’ a nole valixhance lweyåle.
Frinnete
Sourdant
Categoreye:Bresreye
Tribunå del mwaisse lwè
Egzimpe di fonccionmint d' on tribunå del mwaisse lwè
Dins l' minme djudjmint, gn a 14 hagnons del mwaisse lwè del Catalogne ki fourît djudjîs foû-lwè, eneviè li mwaisse lwè cintråle espagnole.
Sourdant
Categoreye:Djustice Categoreye:Politike
Batterie faible (Albom, Damso)
Batterie faible ([WA] Distcherdjeye batreye) est 'l prumî album da Damso k' a vudî e 2016. Tot l' albom est tchanté e francès. Li lingaedje uzé på Damso est foirt måhonteu ey il djåze sovint d' seke.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Plakes di muzike
Motlî Belleflamme so les waides do Payis d' Heve
Cist ovraedje la est rprins sol limero [E211] dins l' djivêye des motîs do walon.
Sitindêye do studia
Les viyaedjes do Payis d' Heve k' ont stî studyîs, c' est
El Rû (viyaedje)
El Rû (fr: Le Rœulx), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Hinnot.
thumb|El Rû al nive
Mwaissès dnêyes
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Prûsse
thumb|Dutcheye di Prûsse (aviè 1575) Li Prûsse, c' esteut on vî payis, metou, å cmince, do costé del Mer baltike, inte li Pomeraneye (å Coûtchant), li Litwaneye (å Levant) eyet l' Pologne (a Nonne).
Mins i s' a-st agrandi, tantea k' c' est lu k' a stî å sourdant di l' askepiaedje di l' Almagne d' asteure.
Dins l' istwere
thumb|catchet do borguimwaisse di [[Bévurcé do tins des Prûsyins]] Li dutcheye di Prûsse a duré di 1525 a 1701.
Il ont-st etervinou dins l' Binamêye revolucion, do costé des revinteus
Il astént divins les Aloyîs siconte di Napoleyon Bonapåre.
Il ont stî mwaisses e l' Walonreye måmdiyinne et dins tos les Cantons d' l' Ess di 1816 a 1919.
Dins les belès-letes e walon
Tchanson po priyî le rwès d' Prûsse di «schaper les Lidjwès» (dins l' sitroete plake Cwatru-vint-nouv).
Tchanson Les Prûssyins da (k' ocupént l' Beldjike e 1816).
Al guere di 14, on loméve co les Almands «Prûsyins».
Categoreye:Vîs payis Categoreye:Almagne
Actinomicôze ås biesses
Categoreye:Maladeyes des bovrins L’ actinomicôze, c’ est ene maladeye des bovrins, kel cåze, c’ est ene bactereye lomêye Actinomyces bovis.
Henri Collette
Henri Colette (riwalnijhåve Hinri Colete) a skepyî li 9 d' awousse 1905 a Måmdey (adon prûssyinne) et-z î dhoter li 19 di djanvî 1981.
Actinomicôze ås biesses
Elle acsût purade les åmeas (1 a 3 ans vîs).
Henri Collette
C' esteut on scrijheu e walon, prumé a ene bate di l' SLLW.
Actinomicôze ås biesses
C’ est todi l’ oxhea del mashale u do babetch k’ est rascråwé på må. I houze, pus i trawe, tot leyant sûner del sipesse matire, mins foirt waire.
Henri Collette
Riprins dins les deux antolodjeyes da Maurice Piron.,
Actinomicôze ås biesses
Li trô si va rclôre tot seu, mins l’ oxhea va dmorer houzé. I gn è pout aveur on trawaedje ôte pårt.
Li maladeye va pacô avou ene fivlote (39,5°C), mins l’ biesse n’ est cwand minme waire malåde. Si magne-t ele co bén. Dabôrd, les cinsîs n’ vont nén todi a l’ årtisse po ça. Et, come d’ efet, li må pout rweri tot seu, mins todi tot leyant des durès tchikes, rashiowes so l’ oxhea ki brikèt foû del mashale u do babetch.
Médiaedje
Dins l’ prumire mitan do 20inme sieke, on etonéve di l’ iyode. Mins on pleut epwezner l’ malåde avou. Adon, gn aveut do breya, et l’ biesse ni magnive pus.
Henri Collette
Vicåreye
I veyeut voltî les scrijhaedjes di l' Antikité. Et pår tot çou ki toutche ås lingaedjes, romans et tîxhons. I scrirè minme ene ramexhnêye di powinmes e-n almands (måy eplaidîs, et ki l' papîscrît est pierdou).
Actinomicôze ås biesses
Médiaedje
A cmincî des anêyes 1970, on-z a yeu ptchî d’ eployî des tetraciclenes, copurade des long-ovrantes. Elle assouwe l’ må, mins les groxheurs ås oxheas dmorèt po todi.
Henri Collette
Vicåreye
Kischiré inte l' amour del Beldjike et l' ci di l' Almagne, k' i louca todi come si patreye di nexhance, i disfinda li nazisse. Adon, après l' guere di 40, il esta codåné a ene poenne di prijhon et meskeyou del nåcionålité bedje. Come i dmora todi a Måmdey, il î vikéve come sins-patreye.
Actinomicôze ås biesses
Kimons nos dins sacwants lingaedjes
Li walon, nén pus kel francès ni cnoxhèt di cmon no po cisse maladeye la. Mins on nd a dins sacwants lingaedjes.
Henri Collette
Ouve e walon
I n' a waire sicrît e walon, a pårt ene ramexhnêye di xhilteas «Plomes do cok». Ele wangna ene bate SLLW e 1928, fourit eplaideye e 1934, pu replaideye e 2016.
Alére
Si vicåreye comintêye: 81, prétins 2017.
Sourdant
Colette Colette
3 d' måss
Li 3 d' måss, c' est li 62inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 63inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 303 djoûs po-z ariver å dbout d' l' an.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
1î d' måss - 2 d' måss - 4 di måss - 5 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Voye rominne
thumb|Voye rominne a l' intrêye del viye veye do Chellah (Marok) Ene voye rominne, c' est ene voye k' a stî basteye do tins di l' Impire romin.
Les voyes rominnes avént stî fwaites po moenner felmint les årmêyes di Rome disk' ås limodjes di l' Impire. Insi, les provinces les pus ådfoû n' avént nén tant l' idêye di s' dislaxhî d' Rome.
Après, elle ont bråmint siervou å comiece.
Al copete di s' grandeur, l' Impire romin aveut 85.000 km di voyes, ki bråmint, mins nén totes, c' esteut des pavêyes.
Categoreye:Voyes et tchmins Categoreye:Impire romin Categoreye:Arkeyolodjeye
Henri Lepage
thumb|Avou des studiantes e sociolinwince, Bietris, e moes d' octôbe 2000 Henri Lepage, c' est on scrijheu e walon ki provént d' Bietris.
Il a skepyî li 18 di decimbe 1923 a Biertris. Il î a morou li 2 di setimbe 2009.
Il a scrît, aprume des couyonådes dins Coutcouloudjoû et Singulîs
Il est rprins dins l' Antolodjeye Scrijheus d' Årdene.
Di s' mestî, il esteut moenneu d' tréns.
Lepage
Actinomicôze
Categoreye:Medcene L' actinomicôze, c' est ene maladeye cåzêye pa des bactereyes di l' indje des Actinomyces. Elle arive assez rålmint ås djins, a cåze di Actinomyces israelii et padecô A. gerencseriae.
Pol Englebert
Pol Englebert, c' est on scoleu al sicole di walon d' Nameur.
C' est lu k' a edvinté li djeu del caracole ki vout fé l' tchet.
Englebert
Taylande
Li Taylande est on payis d' Azeye do sudess; ses vijhéns sont li Cambodje, li Lawosse eyet l' Birmaneye. Si stindêye est di 513.120 km². Les djins sont purade bouddhist.
<td align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px solid gray;"><font size="-1">''Divize nåcionåle: Độc lập, tự do, hạnh phúc
(indepindince, liberté, bouneur)''
<td align=center colspan=2>
Lingaedje oficir thai Mwaisse-veye Bangkok Prezidint Prumî minisse ]
Sitindêye
- Totåle
- % aiwe Classé 65inme
513.120 km²
Populåcion
- Totåle (2015)
- Dinsité
67 959 000 dimorants
132 djins/km² Manoye Baht (THB) Coisse d' eureye UTC +7 Imne nåcionå Sansoen Phra Barami Dominne Internet .th    Indicatif telefonike  66
Cawete di codjowaedje -i
Li cawete di codjowaedje -i, po dire li vraiy, end a cwate sôres, bén diferinnes :
Diyalectolodjeye
Ces viebes la wårdèt l’ cawete -i (ki dvént -ë e Roman payis) dins tos les accints do walon.
Ces viebes la ni wårdèt l’ cawete -i k’ après l’ payis d’ Lidje ; so Nameur, li Basse Årdene et Tchålerwè, c’ est -u (et esse todi -ë e Roman payis, mins est ç’ li candjmint d’ on U ou d’ on I ?)
E rfondou
Li cåzant di l' indicatif prezintrece des viebes del cwatrinme troke a deus codjowaedjes e rfondou (dobe rifondowe) :
Diyalectolodjeye
Li prumî riprezinte li codjowaedje corant e 20inme sieke e walon do Mitan, do Coûtchant ey el Basse Årdene.
Li deujhinme riprezinte li codjowaedje corant e 20inme sieke e walon do Levant.
Cawete di codjowaedje -i disfondowe di -î
Dins sacwants accints do walon, li cawete di codjowaedje -i si rescontere eto po les viebes des deujhinme et troejhinme cogne, estô del cawete di codjowaedje -î (rifondou, Nameur, Lidje).
I categoreye:Diyalectolodjeye walone Categoreye:Codjowaedjes
17 d' avri
Li 17 d' avri, c' est li 107inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 108inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 258 djoûs disk' al fén d' l' anêye.
Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
thumb|bardouxha do 17 d' avri 1893 (dins Le petit journal) (Paris) 1893 : 3000 houyeus ki fwaiynut greve rotnut so Mont. I sont ratindous pa troes cpagneyes di gåres civikes Gn a do bardouxha : les houyeus bôrnut so les gåres, et lezî råynut leus bayonetes foû d' leu fizik. Adon, les gåres saetchèt so les grevisses. Gn a 7 moirts et ene peclêye di coixhîs.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
15 d' avri - 16 d' avri - 18 d' avri - 19 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Marcel Fabry
Marcel Fabry a skepyî e 1891 ey a morou e 1953. Il a-st enondé li Walon a scole après Lidje et scrire des tecses po les scolîs Lectures Wallones (1932). Il a eto scrît ene croejhete e 1951, k' el tite e francès c' est Grammaire pratique du wallon liegois.
Fabry
Bouket-tot-fwait (arimés)
thumb|Coviete Bouket-tot-fwait (bouquet-tout-fait), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Franz Dewandelaer k' a rexhou e 1933.
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Jean Haust
Jean Haust (10 di fevrî 1868 - 24 di nôvimbe 1946) fourit-st onk des pus grands rcwereus sol walon k' i gn euxhe avou. I pout esse riwaitî come li pere des studiaedjes modienes sol walon, poy k' i scrijha 297 papîs u lives sincieus so ci lingaedje la.
Biyografeye
I skepia a Vervî, la k' il a-st oyou l' walon sol rowe, des gaméns di si ådje, ca ses parints nel djåzént nén.
Sicrijhaedjes
Il a eto scrît des motlîs :
Il a splitchî, avou, sacwants ôtes costés do lingaedje walon, inte di zels:
Come eplaideu
I va eplaidî des lives tot les corwaitant miersipepieuzmint:
Metans des vîs scrijhaedjes e walon do 17inme et 18inme sieke :
Mins eto des scrijheus di s' tins, come :
Li pupårt di ces eplaidaedjes la sont ont parexhou dins l' coleccion Haust di scrijhaedjes e walon.
Come etimolodjisse
Tot rcwerant après les mots walons, les cis des scrijhaedjes et les cis des cåzeus, il asprouve, a tot côp bon, di trover leu-z etimolodjeye, on mestî k' el va fé préjhî long et lådje come on fén cnoxheu del diyalectolodjeye del Bijhe do dominne galo-roman.
Tantea k' on lyi ofrixh li tcheyire di diyalectolodjeye romane (askepieye por lu) a l' univiersité d' Lidje (1921-1938), ki va siervi d' modele po les ôtès univiersités.
Portant, end a des cis, come Robert Grafé k' ont rilevé sacwants flotches dins les etimolodjeyes da Haust. Il aveut sovint ptchî di vey on sourdant tîxhon k' on sourdant latén.
Come enondeu di nouzomes ricweraedjes
C' est Haust k' a-st enondé deus nouzomes tchantîs:
Haust come enondeu d' soces
A bråmint fwait po mete so pîs li soce "les Amis de nos dialectes", po sayî di rashonner tos des waloneus ki boutént tchaeke di s' costé; mins ki dmorént a Brusselle: M. Moreau, M. Marchal eyet J.A Dupont et Jules Herbillon. I fourit eto on fel poûssant po l' askepiaedje del rivuwe "les dialectes belgo-romans" kel prumî limero, ci fourit e prumî troemoes 1937.
Corwaitaedje di l' ouve da Djan Haust
Deus grandès cwålités uminnes da Djan Haust: èn nén todi dire åmen ås cis k' ont scrît ene sacwè divant lu, et tni do cas des cåzeu(se)s ki lyi evoyént des racsegnes so l' walon d' ene sadju ­­— ses temons —, et todi citer leu no. Sins rovyî l' leyî padrî lu ene peclêye di shuveus(es) k' alént continouwer s' bouye.
Li flåwisté di l' ouve da Haust, k' aléve esse li cene di tos les waloneus å 20inme sieke, ça a stî di n' nén s' ocuper do tot do fé rcåzer et raprinde li walon, et di nel nén rwaitî come on lingaedje (i n' eploye dins ses scrîts fok les mots patois et dialecte).
André Gadisseur
Gadisseur Gadisseur André Gadisseur, c' esteut on tchanteu e walon et on cåzaedjisse.
Jean Haust
Corwaitaedje di l' ouve da Djan Haust
Lu-minme nel djåzéve nén, ni avou ses aidants, ni avou les ptitès djins k' il aléve rescontrer a håre et hote.
Difoûtrinne hårdêye
Haust Haust Haust Haust
Son ê ordinaire
Li son ê ordinaire, c' est ene voyale foirt corante do walon, k' est riscrîte /ɛː/ e-n AFE, dins R13 et dins l' Wiccionaire walon, todi.
Il est ene miete diferin do son ê mierdrovou, k' on-z ôt coinreçmint po les minmes mots.
come prononçaedje coinrece
E
Biesse di Ståneu (fåve do vî vî tins)
Li biesse di Ståneu, c' est ene fåve do vî vî tins ki s' passe a Poleur.
Rindjmint
Dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thomson, ele divreut aler avou des cenes del minme cogne come li spoûle do dragon d' Cweme.
Mwaisse sipoûle
Ene måle biesse dimeure dins l' bwès di Ståneu, et towe tos les cis ki s' aprepièt did la.
Al fén, les Polinwès parvénront a l' touwer, mins vola, gn a sacwants diferinnes modêyes.
Modêye des deus hanteus
C' est deus hanteus, Pire et Mareye, ki rovièt la k' i vont, et moussî e bwès di Ståneu. Li biesse va haper Pire et Mareye va divni sote. Mins li djoû des åmes, on côp d' aloumire royla l' cir, gn ava on cråne côp d' tonire, et l' sipexheur atouma plin djoû. Mareye moussa foû, sins k' on l' polaxhe ractini, et abroker sol Hé d' Tchåmont. La k' ele ritrova Pire vicant, et rprinde ses esprits.
Modêye do tribunå do coucou
C' est tot l' viyaedje di Poleur - et minme des cis di Tchanster ki decidèt di fé ene trake po touwer l' biesse. C' est l' coibjhî k' a trové on moyén po l' espaitchî d' avancî. Come ele xhine sovint les djesses des djins, il irè dvant leye et mete ses botes. I lyi årè apresté ene paire di botes plakêyes di verdjale et roedeyes avou des brokes di fier. Cwand elle årè ça a ses pîs, ele ni pôrè pus bodjî l' ployant d' ses pates; adon, ele si va mespasser et les djins n' årans pus k' a l' abate d' å lon.
Mins gn ourit onk ki n' esteut nén la. Paski, djonne maryî, i dveut "aconter" si djonne feme. On l' ameta å tribunå, come "coucou" (schitåd, latche). I fourit condåné a esse hiné dins l' Hôgne (pol rafroedi).
Modêye Somja
Racontêye dins l' Calindrî 1998 del Rantoele pa Jean-Claude Somja.
Feneure
Feneure (sélon Jean Haust F’neûr, dins ene fråze : a Fneure'), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dålem, el province di Lidje.
Tuzance walone
L'accint walon d'Feneure stî studyî dins l' Motlî Belleflamme so les waides do Payis d' Heve.
Ipséité (Albom, Damso)
Ipséité ([WA] Ipseyité) est 'l deujhinme album da Damso k' a vudî e 2017. Tot l' albom est tchanté e francès. Li lingaedje uzé på Damso est foirt måhonteu ey il djåze sovint d' seke.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Plakes di muzike
Djus d' beyôle
Li djus d' beyôle (on dit ossu : aiwe di bôle), c' est del seuve di beyôle k' on rascode cwand l' bwès boute, djusse al fén d' l' ivier.
Såjhon d' rascodaedje
E l' Årdene, sovint inte li 10 et l' 30 di måss.
Tecnike
On dit k' on va trawer ene bôle.
I fåt rilever s' botaye tos les djoûs u tos les deus djoûs, ca l' aiwe di bôle ni s' wåde nén advitam. Après deus troes djoûs, ele si brouye. C' est bén l' diferince avou del vraiye aiwe.
On l' pout edjaler, et l' riboere pus tård dins l' anêye. Si vos fjhoz rlignî ene edjalêye botaye dins l' frigo, ele disdjale tot doûçmint, et ça fwait djusse çou k' i fåt a ene djin so on djoû.
<Gallery> Bundesarchiv Bild 183-1985-0404-003, Colditz, Birkensafternte.jpg|Rascodaedje do djus d' beyôle e l' Almagne di l' Ess (1985) Efants djus beyôle.jpg|Des scolîs åtoû ene botaye po rascode li djus d' beyôle Beyôle djus ricloyaedje broke.jpg|Ricloyaedje do trô k' on-z a rascodou l' djus d' beyôle, al fén del såjhon
Médiants efets
On dit k' ça rapeure li coir.
Ça fwait pixhî et ndaler a l' ouxh.
Ça apoite des traece-elemints.
Categoreye:Prodûts des plantes Categoreye:Abwessons
Partij voor de Vrijheid
Li Partij voor de Vrijheid ([WA] Pårti pol liberté), obén PVV, c' est on politike pårti neyerlandès. Il est rwaitî come l' deujhinme pårti d' foite droete pus populaire å livea des votaedjes e Neyerlande. Il est rwaitî come on pårti d' foite droete, veyånmint les ideyolodjeyes, k' èç mouvmint disfind.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes
Awè vî fré (arimés)
Awè
Tåve
thumb|al foye di bleuwe pire Ene tåve, c' est ene plake di bwès (di plantches ou nén), di fier, di måbe, evnd, metowe so des pates a on mete di tere (des côps moens), po magnî dsu, u fé des ôtes ovraedjes.
Motlî
Li plake est lomêye li foye del tåve. .
Les montants c' est les pates u pîs del tåve.
Sourdants
Categoreye:Meubes
Nivele
Li Grand Nivele (prononcî Nivèl u Nuvèl, F. Nivelles, flamind Nijvel), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Roman Payis.
Adjermelaedje
Nivele est adjermelêye avou :
Categoreye:Veye di Walonreye
Son ê rinflé
Li son ê rinflé u mierdrovou ê u ê ålwetrin, c' est on son do walon respondant a des prononçaedjes coinreces do son ê.
Mostraedje e l' ALW
On l' va rtrover dins sacwants foninmes et morfinmes do walon.
Cawete -ea
Cwand i rprezinte li cawete -ea, dins l' ALW 1, il est rindjî avou on scrijha Feller a pårt: mot scrît e cråssès letes, et "ê" e fonte ordinaire.
Partipiratenpartij
Li Partipiratenpartij, obén e francès : Parti pirate de Belgique, u core e neyerlandès : Belgische piratenpartij ([WA] Pirate pårtî del Beldjike), est on politike pårti beldje. Il est rwaitî come on pårti sipeciå veyou ki n' est nén d' gôtche, di cinte obén d' droete. I disfindat les ideyolodjeyes do libertarianisse eyet del rforme del tuzresse prôpieté.
Son ê rinflé
Cawete -ea
Metans: porcê | porcê | pourcê | pourcê (notule 78). Li prononçaedje est oyou sol Hôte et l' Mîtrinne Årdene, li payis d' Hu et d' Wareme.
Minme cayet po "tchapea" (notule 11), ki note les deus prononçaedjes po "tchapê" et "tchèpê"
N a-st eco li notule "flayea" (l° 43), la k' les prononçaedjes avou on rinflé ê stramlé avå les disfondowes flayê, flèyê, floyê et flê.
Cawete -êye
Al notule 1.2. (anêye), on l' ritrove e-n ene pougneye di plaeces del Hesbaye et do Roman payis (Ess) k' ont l' disfondowe "on.nêye".
Betchfessî ai
Mo pus interessant, c' est les notules ki studeynut on mot rfondou avou l' betchfessî ai.
Po "mwaisse", todi, les prononçaedje ê, c' est on hagnon a pårt avou minme piceure pol sicrijhaedje Feller ki cand c' est l' cawete -ea: mêsse (notûle l° 57).
Houte di çoula, li prononçaedje est rprins a pårt sol mape 1.27., ki mostere clairmint ene sitindêye pareye ki l' cene del cawete -ea (Hôte Årdene, payis d' Hu et d' Wareme).
Pol notûle 1.30 (aiwe), c' est Piron parey. On dene ene swessantinne di viyaedjes ki prononçnut insi, todi dins les minmès coines do payis.
Cawete -ire
Cwand c' est on prononçaedje coinrece del cawete -ire ou d' on sfwait coron d' mot, il est rindjî avou on scrijha Feller a pårt del minme façon po sacwants disfondowes, mins cesses-lales si ont rtrover sol walon do Mitan et do Coûtchant. Boutans : poûssire (l° 79) poûssêre, -êre | poûchêre, -êre (spårdaedje e Roman Payis) Mins djusse come fonetike ene miete pus lon: poûssiêre (6 ponts sol Roman Payis et après Flipveye); | poussiêre (Boussu-dlé-Walcoû)
I fwait pus åjhey ricnoxhe les ponts ki prononçnut insi e l' mape 1.16 (tchir), ca i sont rashonnés dins l' minme disfondowe. Mins, mågré l' minme sicrijha fonetike, cisse-ciale n' est nén scrîte e Feller pareymint ki çou k' on a veyou dvant; c' est tchèr. Gn a ene ûtantinne di viyaedjes ki djhèt insi
Ortografeye dins les motlîs et les lives e walon
I shonne ki les diferins scrijhas edvintés pås scrijheus u diccionairîs dins des "Fellers ricandjîs" respondnut å minme son:
Sol Wiccionaire
Dins l’ hagnon « prononçaedje » do Wiccionaire walon, on a cmincî pal noter /ɛ̃/ (come li son in).
Adon-pwis /ae:/
Enawaire, gn ava èn atåvla po l’ noter /ɘ/.
Dins si ovraedje di réndjolijhaedje des ALW, Pascale Renders li note /ae:/
Dins l’ hagnon « Ortografeye », on shût les motîs sourdants.
Rinflé ê et disfondowes
On pout loukî li mierdrovou ê come on mitan-son inte [in] (/ɛ̃/) eyet [ê] (/ɛː/); el Hôte Årdene, todi. Did la, li fornaiviaedje di sacwants mots, ki pasnut d' on foninme a èn ôte, a cåze di ç' prononçaedje emîtrin la.
Li schoice-vint, c' est bén on vint ki vént d' Schoice (Bijhe coûtchantrece). Mins come "vint" et "vê" (vea) sont foirt près d' n' onk l' ôte, li mot va esse ricomprins "hwèce-vê" come on vint ki schoirceye les veas, et pår passer e namurwès come "chwache-via"
Li gole-vint, c' est èn oujhea ki va témint rade k' i shonne egoler do vint (did la, si no e francès «engoule-vent»). Mins avou l' minme djeu d' ricomprindaedje, li mot a dandjreus divnou *gole-vê, pu, pa rfrancijhaedje *gole-veau, ey avou l' foninme vervîtwès o => a, *galvô; adon-pwis, pal voye d' on ridaedje v => b, galbô.
On wastén (wastene, tere sins waire di plantes, dezert) va esse ricomprins "wastê" (wastea), riprononcî a môde do walon do Coûtchant et divni li no d' viyaedje Hôt-l'-Wastia.
Bates di dvizes:
Djeus olimpikes d' esté di 1964
Les Djeus olimpikes d' esté di 1964, c' est les dijh-ûtinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Tokio e 1964.
Blanke beyôle
vignette|Blanke beyôle Li blanke beyôle, c' est l' sôre di beyôle li pus corante el Walonreye et les payis astok.
Djeus olimpikes d' esté di 1964
Hårdêyes divintrinnes
1964
Blanke beyôle
No e sincieus latén : Betula pubescens
Ele convént bén po rascode di l' aiwe di bôle.
Categoreye:Åbes
Moxhe al låme
Ene moxhe al låme u  ou moxhe d' apî  ou moxhe di tchetoere, c’ est èn inseke sociåve ås deus aiyes ki pout esse aclevé po-z aveur del låme.
Apis mellifera