cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maurice Joachim
Di s' mestî, il a stî mwaisse di scole (a yeu Gui Fontinne come sicolî), adon-pwis, professeur.
Relî dins l' Antolodjeye Scrire et dins l' Antolodjeye del Hesbaye.
Ouve walon
Il eplaida si prumî schôtlêye di tecses e walon e 1984.
E 1988, i fourit rçu e l' SLLW. Li minme anêye, i fwait moussî foû si deujhinme ramexhnêye, Li memwere des djoûs ki lyi våt d' rescode li pris Djôzef Derbu e 1990.
Onk di ses bokets
Cwand il ataca-st a scrire e walon, i rtrova si ancyin scolî, Gui Fontinne, dedja monté foirt hôt dins l' schålance des waloneus. I scrijha çouci:
Sourdant
Joachim
Victor George
thumb|(diviè 1960) thumb|(2003) Victor George a skepyî li 27 d' octôbe 1937. I scrît foirt djonne (e 1966) des arimés, sol piceure del peure powezeye a môde di Jean Guillaume.
Di s' mestî, il esteut prof d' umanités.
Ouve e walon
C' est l' pus djonne des scrijheus ritnous po l' antolodjeye da Piron (1979). Adon, il aveut ddja eplaidî "Adiu, cpagnon" (1963); "Gris pwin" (1965), "In paradisium" (1976).
Il est riprins eto dins l' antolodjeye Scrire, et l' antolodjeye Fleurs Diyalectåles.
E 2023, sacwants d' ses powinmes ont stî rmetou è-n itålyin pa Jean Robaey, dzo l' tite Se la cenere torna brace. Dins c' live la, i gn a troes bokets da Victor George ki n' avént djamåy stî eplaidî.
Ouve pol walon
Al fén, i n' sicrijheut pus, mins i bouteut fer avou les Relîs Namurwès eyet l' SLLW, k' end esteut l' penleus.
Come ricwereu, il a-st emantchî on motlî des cortis a Bwès-Borsu.
I s' ocupéve esto d' ene dramatike.
Croejhete
Il eploye voltî des emantchaedjes pår walons. Metans:
Victôr Djôr, manaedjeu di des soces di waloneus
Après 1985, Victor George s' a ocupé di l' administråcion di sacwantès soces di belès letes e walon, les Relîs Namurwès et li SLLW. Il est eto djuri dins bråmint des pris e walon. Dins ses bouyes administratives, Victor George shût les atuzlêyes diyalectolodjikes del Djermêye 48. Mins, a l' årvier di ds ôtes sicrijheus di ç' levêye la, i djåze co voltî walon e societé.
Sourdants
George, Victor George, Victor
Cwarpece d' aiwe
Ene cwarpece d' aiwe u ene rogne d' aiwe, c' est ene sôre di cwarpece ki vike dins les basses.
Categoreye:Cropantès biesses
Betchfessî ea
thumb|Rontchampea avou l' vî scrijhaedje di -ê thumb|rowe di Dion, avou l' cawete -ia Li betchfessî EA, c' est on betchfessî scrijha ki s' ritrouve a 99 åcint dins l' cawete -ea.
Istwere do rfondaedje
Ça stî l' prumî betchfessî atåvlé po li rfondou walon, dins l' prumî papî da Jean Germain. Mins ci-cial n' ecoradjive nén di l' eployî, tot djhant ki c' esteut "riskeus" (mins sins espliker ké risse).
Il a stî l' prumî betchfessî enondé pa Lorint Hendschel e 1994, k' il eploya pol prumî côp dins ene lete a Lucyin Mahin.
Il esteut dins l' djivêye UCW do Raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje (1996).
Viyes cognes do scrijha ea
Li betchfessî EA esteut eployî dins li scrîta (pa côps eto scrît "eal") po les minmes mots k' e rfondou. Metans :
A pårti del sicrîta, il a-st avnou disk' a nozôtes pal voye di sacwants nos d' famile, metans :
vîs scrijhas ai et ay
Dins bråmint des nos d' plaece des provinces di Lidje et d' Lussimbork.
Hårdêyes difoûtrinnes
EA Categoreye:Sons et letes do walon
Rawia (crodjambot)
Li rawia, c' est on crodjambot ki dmeure dins les cåves.
I va rawyî les orayes des ptits efants k' î moussèt (kécfeye po haper des porvuzions k' on î lait, come des dorêyes al dicåce).
Sourdants
Categoreye:Tolus
Politike del Walonreye
Pådje rashonnrece sol politike del Walonreye
Redjon Walone
🇱🇰Redjon Walone Li Redjon Walone est 'l Nonne del Beldjike avou li Kiminålté tîxhon-cåzante. Èç redjon est compôzeye d' on govienmint et d' on parlumint :
Federåcion Walonreye-Brussele
🇱🇰Federåcion Walonreye-Brussele Li Federåcion Walonreye-Brussele, ancyinnmint li Kiminålté francesse di Beldjike est 'l Nonne del Beldjike sins li Kiminålté tîxhon-cåzante, mins avou 'l pårtaedje di Redjon di Brussele-Cåpitale avou li Kiminålté flaminde.
Dislaxhaedje walon
🇱🇰Dislaxhaedje walon
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Politike Categoreye:Walonreye
Tchålerwè (veye)
Tchålerwè (la-minme, Châlèrwè, Fr. Charleroi), c' est ene des troes grandès veyes del Walonreye walon-cåzante; å cmince, c' esteut èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité.
Oridjene
L' oridjene del veye esteut-st on ptit viyaedje, lomé Tchårnoe (fr: Charnoy), ki e 1666 les Espagnols î costrujhît ene foirturesse, k' i lomît Tchårlerwè (Charleroy) e l' oneur di l' enfant-rwè Tchåle II.
E 1850, gn ourit les grossès aiwes.
Djeyografeye
Tchålerwè est raiwé pa Sambe.
Economeye
Cinte industriyel, siderurdjeye, veulreye, prodûts tchimikes, construjhaedjes electrikes; Tchålerwè est å mitan d' on grand bassin d' hoyires, enute totes arestêyes, lomé li Noer Payis.
Tuzance walone
thumb|Posteure di Lucky Luke a Tchålerwè|alt=|centré
Maurice Lambert
Lambert
Maurice Lambert, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Blanke Aiwe
categoreye:aiwes del Walonreye
thumb|350px|mape do [[Virwin ki mostere kel Blanke aiwe court sol Calintinne]]
Li no di Blanke Aiwe c' est a cåze ki l' aiwe tchereye les croyixheusès broûs del Calistinne. Dins l' mape chal a costé on voet bén ki l' Blanke Aiwe court lonmint dins l' Calistinne (li binde e foncêye coleur), et s' si tcherdjî di castenixheusès broûs, årvier del Noere Aiwe.
Motlî des etimolodjeyes gayeles do walon
Cisse pådje cial est on ptit motlî des etimolodjeyes gayeles do walon, ki rashonne les mots walons dedja studyî so l' eciclopedeye Wikipedia (ezès hagnons sol gålwès, sol fornaiviaedje linwistike et so l' etimolodjeye gayele), dins l' Esplicant motî do walon, adonpwis, dins l' Wiccionaire.
I sont-st assonrés pa bodje gålwès, bråmint rashious sol rîlêye da Jean Degavre.
erî-rfwait bodje bok (infleure)
Parintêye dins les lingaejdes d' ouy :
avou ridaedje G = D
Ces mots la ni sont nén raitîs come etimolodjeye celtike på FEW, mins revoyîs a on mot-brut "bod".
bodje boios (bouxheu, broyeu)
Sinse do mot : sôdård ki s' bate bén, ki broye tot.
erî-rfwait bodje cambo (cron)
thumb|Les tchames d' ene rowe, on mot et ene tecnike ki vnèt des Gålwès
bodje dunon
Li mot vout dire: grosse måjhon avou des meurs di disfinse, metowe so ene hôteur.
erî-rfwait bodje gena (deus-aiwes)
Sinse do mot : boke, plaece do maxhaedje di deus aiwes.
kimon no glastum (waisse u caclindje)
do bodje glasto- (bleuw, vete, gris).
erî-rfwait bodje bodje gayel gulbo (betch)
thumb|goupes: co on mot et ene usteye des Celes.
Sacwants mots walons d' etimolodjeye gayele (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Motli des etimolodjeyes gayeles do walon Categoreye:Monde celtike Categoreye:Gayel
17 di måss
Li 17 di måss, c' est li 76inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 77inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 289 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
15 di måss - 16 di måss - 18 di måss - 19 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
1945
A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|2inme ed di ''O Payis dès Sabotîs
Candjmint d' voyale
On candjmint d' voyale c' est cwand dins les codjowas d' on viebe, li voyale k' est å dvant-dierin pî; dins ene drovowe sillabe, candje cwand elle si rtrouve å coron, u dins ene cloyowe sillabe. Egzimpe, dins l' codjowaedje di "copiner" Dins l' aparintaedje, li candjmint si fwait djusse årvier. Les candjmints d' voyale sont bråmint pus corants e payis d' Lidje k' ôte pårt. E Coûtchant walon, end a foirt waire. E rfondou, on-z a fwait ene foice po rastrinde li nombe di candjmint d' voyales, et, sovint, n' apliker l' discandje k' å dierin pî, et nén dins les cloyowès sillabes divintrinnes.
Situdias so les candjmints d' voyale
Les candjmint d' voyale n' ont waire sitî studyî pås linwincieus. On ndè djåze ene miete dins les lives di croejhete, sicrîts e francès, dizo l' no d' alternance vocalique.
Insi, J. Lempereur & J. Morayns (1976) rilevnut 15 cas di candjmint d' voyale, k' il arindjnut e 6 trokes, d' après li voyale di l' infinitif : (2 cas po "A", 3 cas po "È", troes cas po "I", troes cas po "O", troes cas po "OU", on cas po "U" (p. 149-150).
L' "I" divintrin provént d' on cåzu-betchfessî É (å coron)
L' "I" divintrin provént d' on cåzu-betchfessî É (å coron).
cogne femrinne pluriyale metowe padvant des addjectifs a on pî
I n' candjnut nén d' voyale :
rastrindous årtikes
I candjnut d' voyale divant on mot ki cmince pa ene voyale
mots d' aplacaedje
Candjmint pacô :
Payis d' Nameur
On aplike sovint on candjmint d’ voyale ås pronos sudjets divant on prono coplemint ki cmince pa « l ».
On l’ pout sovint radapter e rfondou: Namurwès : djè l’zî respond = rifondou : dj’ elzî respond.
Mins nén todi: Namurwès : djè lî di = rifondou : dji lyi di.
Candjmint d' voyale dins des ôtes lingaedjes
Les candjmints d' voyales si rescontrèt dins bråmint des lingaedjes, cpopurade dins les disrîlés codjowaedjes.
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Rifondaedje do walon Categoreye:Linwince
Sicrijheus d' Walonreye e francès
* Pådje des scrijheus d' Walonreye e francès
Cisse pådje cial rashonne les scrijheus ki provnèt del Walonreye, et ki scrijhnut e francès.
Spinokidîs
Categoreye:pexhons Categoreye:familes des biesses * thumb|On spinokidî d' Amerike, Pungitius Les spinokidîs, c' est ene famile di pexhons la k' i gn a li spinoke.
Sicrijheus d' Walonreye e francès
Sacwants did zels ont-st eto scrît e walon.
Loukîz eto :
Spinokidîs
No e sincieus latén : Gasterosteidae
Jacques Bertrand
thumb|Foto da Djåke Bietrand saetcheye pa Prosper Bévierre, rimetowe e coleur Jacques Bertrand (riwalnijhåve Djåke Bietrand), c' esteut on scrijheu d' tchansons k' a skepyî li 18 di nôvimbe 1817 et k' a morou li 30 di djulete 1884.
Di s' mestî, il esteut patron d' ene fabrike di tcheyires.
Il est rprins dins l' grosse Antolodjeye da Piron.
Mwaissès dnêyes
I shonne k' il åye bråmint stî aidî dins ses scrijhaedjes pa s' cuzén, Albert Thibaud.
I tchantéve voltî li payis d' Tchålerwè. Åresse, c' est l' prumî k' a-st eplaidî des scrijhaedjes e walon dins cisse coine la del Walonreye.
I dmeure conoxhou long et lådje pa ene tchanson e francès "Pays de Charleroi" k' a divnou l' ime nåcionå carolo. Mins il a scrît purade e walon. Inte di des ôtès tchansons : Lolote.
Rilomêye
thumb|plake di rsovnance rowe Guståve Nålene a Tchålerwè thumb|cåbaret di s' no Jacques Bertrand fourit raddimint rwaitî come l' ero nåcionå do Payis d' Tchålerwè. E 1924, on havta ene plake di rsovnance sol måjhon la k' il a skepyî, al rowe Guståve Nålene a Tchålerwè.
Dispu 1984, li befrwè d' Tchålerwè soune totes les eures "Pays de Charleroi"; å cwårt après l' eure; c'est «Racoulotans nos» ; al dimeye eure : «Sintoz come èm cour bate», eyet å cwårt po l' eure: «El cwénzinne å Mambor».
I fourit fotografyî pa Prosper Bévierre diviè 1867. Ci portrait la divna foirt rilomé. On ndè fjha ene plake havtêye so s' måjhon d' nexhance e 1924.
Si veye est ses tchansons ont stî studieyes pa Jules Lemoine, adonpwis pa Jules Vandereuse.
Des tchanteus come Bob Dechamps tchantént voltî les tchansons d' Jacques Bertrand.
Les tinmes då Djåke Bietrand
C' est bråmint des tchansons ki racontèt les djoyes des ptitès djins k' on a rtnou di l' ouve da Jacques Bertrand.
Portant, aveut oyou eto tchanter les ouves da Beranger, et si a-t i scrît des tchansons la k' i critike li guere, et vanter li liberté, li påye eyet l' ovraedje. Mins ces tchansons la ont stî metowes sol costé.
Sacwantès rlomêyès tchanson da Djåke Bietrand
thumb|Mwaisse fråze di «[[Lolote (tchanson)|Lolote»]]
Rilomêye
Djôr Fayi va scrire ene pîce di teyåte sor lu, Djâques Bèrtrand.
Ezès fiesses di Walonreye (e 2022, todi), gn a des bokets d' ses tchansons ki sont håynés pattavå Tchålerwè.
Biyografeyes
Ces studias la sont tertos e francès, mins avou ses scrijhaedjes e walon, tchaeke côp rimetous sorlon ene metowe sicole ortografike.
Hårdêyes difoûtrinnes
Bertrand, Jacques Bertrand, Jacques Bertrand, Jacques Bertrand, Jacques
René Lambion
Lambion
René Lambion, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Spinoke
Les spinokes vicnut a ptitès nindjes. S' on n' freut nén atincion åzès troes ptitès spenes k' il ont so leu dos, on les pôreut radmint prinde po des graevîs.
Divinltins, les efants lzès pexhént e moes d' avri, may.
Famile : espinokidîs (Gasterosteidae)
Kidujhance
Dins on vevî u on ri, li spinoke frote tofer si tiesse dins les broûs.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Pexhons Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes
Clå d' esté ås bovrins
On clå d' esté des bovrins u sonnante dermatite ås viermins, c' est on sonnant clå ki vént ås vatches di l' esté (e l' Urope).
Li cåze c' est on fén viermin del nindje des fiyaires ki s' pormoenne dins l' coir, et k' on lome parafiyaires u stefanofiyaires.
Les clås d' esté sont diferins des nocrês a Onchocerca, ki dmorèt dins l' pea, sins djonde li sonk.
Discrijhaedje do clå
Les clås d' esté, come tos les clås, fijhèt må cwand on les pice. Å cmince, c' est des ptits clås, 5 cm lådje, ki s' polnut etrocler po fé des grossès plakes, 10 a 15 cm lådjes. Sovint, ça schôpeye li biesse ki s' va cfroyî après les meurs, les pås, evnd.
Vicåreye do viermin
Li viermin fwait (macrofiyaire) pond des oûs avou des ptits djonnes didins (microfiyaires) ki discloyèt dins l' clå. Les moxhes (del sôre Musca mins eto Haematobia irritans) sont-st assaetcheyes på sonk et på sûnaedje del playe. Ele raletchèt les oûs. Li rascråwêye moxhe va so ene ôte vatche, raletchî ene playe, u les låmes, et epestiferer cisse deujhinme biesse la. Et tchik et tchak.
Médiaedje
Tot l' tins d' l' operaedje, ça sonne foirt. Al fén, i fåt stantchî l' sonk avou des ptits bokets d' wate, metous onk so l' ôte come èn eplåsse, et ki tnèt tot seus cwand l' sonk s' egloumeye. Fåt on gros moes al playe po s' rifé.
Minêyolodjince
Les clås d' esté egzistèt pattavå l' Daegn. Bråmint e l' Afrike et dins les ôtes tchôds payis. Mins ossu lon, bijhreçmint, kel Suwede (Parafilaria bovicola). End a eto el Bulgareye El Suwede, c' est tins des tchôds estés ki ça s' voet l' pus sovint. Å Marok, c' est, des anêyes k' i gn a, cwand i ploût bråmint tins des moes d' decimbe a avri. E l' Almagne, les clås d' estés, ki spitèt foû e moes d' may, ene troejhinne di samwinne après k' on-z a dislaxhî. C' est purade les vatches (u les gayets) ki sont rascråwêyes, nén les åmeas et åmayes, nerén les veas.
Lomaedjes del maladeye
Lomaedjes del maladeye dins les lingaedjes del daegne.
Hårdêye difoûtrinne
Cla d' este Cla d' este Categoreye:Filariôzes
Plaeçaedje di l' addjectif djondrece
thumb|200px|right|"L' emacralé croyon", ene binddimådje riscrîte e walon pa J. Schoovaerts thumb|pårticipe erirece metou padvant (del xhalêye bire) thumb|Plake "Setche vå" a [[Soûgné-Rmoûtchamp]] thumb|egzimpes di plaeçaedje
Li rujhe do plaeçaedje di l' addjectif djondrece, c' est l' metaedje di cist addjectif la divant u après l' no.
Li kesse egzistêye eto po l' ôre di pluzieurs addjectifs metous divant l' no.
C' est des sacwès ene miete målåjheyes e walon.
Cawêyes di ptits addjectifs metous pa padvant
E walon on mete cobén deus u troes addjectifs al cawêye divant l' no.
Pårticipes prins come addjectifs
On mete voltî les pårticipes erireces et prezintreces prins come addjectifs divant l' no, aprume s' i n' ont k' deus pîs.
Mots d' aplacaedjes fwaits avou èn addjectif metou padvant + on no
Gn a sovint des mots d' aplacaedje tîxhon fwaits avou èn addjectif (metou padvant) et on no :
Addjectifs metous bikebocmint
Sacwants addjectifs sont metous, des côps padvant, des côps padrî :
thumb|200px|right|Coviete del rivuwe des "Walons Scrijheus d' après l' Bambwès"
(sovint minme on dit tot simplumint l' ratourneure e francès: Armée blanche, marché noir).
Plaeçaedje di l' addjectif atribut avou l' elipe di "esse"
Dins des fråzes come l' addjectif n' est nén èn epitete, mins èn atribut. Li fråze vout dire :
Plaeçaedje des acpagntés addjectifs
Cwand l' addjectif acpagné pa èn adviebe, i s' mete pus voltî padrî.
C' est eto l' cas des cwand les deus addjectifs sont adjondous pa ene adjondrece.
Mins, po les coleurs compôzêyes, c' est todi padrî, et å djinre omrin.
Istwere do plaeçaedje di l' addjectif
Li plaeçaedje des addjectifs padvant l' no e walon, minme e linieyes, n' est nén d' enute :
Djeyografeye do plaeçaedje di l' addjectif
Li ratourneure "del benoete aiwe" a stî studieye pa l' A.L.W.. L' addjectif "benoete" est todi padvant e Payis d' Lidje ey e walon do Mitan. El Basse-Årdene ey e Coûtchant walon, il est pus sovint padrî. On pout rwaitî eto li minme addjectif dins des viyès tchansons u rimes-rames. Metans "pouri": El Basse-Årdene, on ôrè bråmint pus sovint les addjectifs divant l' no dolmint k' on rmonte diviè Forire et Måtche u Bastogne (del benoete aiwe, del tchôde aiwe), ki cwand on dischind so Bive et so Smwès (di l' aiwe benite, di l' aiwe tchôde). Nerén, les addjectifs di coleurs dimorèt todi padvant. E Coûtchant walon, les addjectifs di coleur si polnut minme ritrover après l' no. Come di djusse, c' est el Hôte Årdene, copurade e l' ancyinne Walonreye di Prûsse, k' on trouvrè pus voltî des addjectifs pa padvant, dizo assaetchance di l' almand.
Plaeçaedje di l' addjectif et linwe-ehåyaedje
Les oteurs walons et les soces di scrijheus ont sovint e l' idêye di mete l' addjectif padvant, bråmint pus sovint ki dins l' djåzé lingaedje. I vont, metans, erîler ene ratourneure come "li Croes Rodje", la k' i gn a on addjectif k' est metou cron:
Mins sacwants scrijheus fwaiynut eto voltî des forcoridjaedjes, tot plaeçant padvant des addjectifs di nåcionålité, u des cis calkés do francès. Cwè çk' i nos fåt sondjî di ç' novele uzance la ? C' est motoit bén onk des costés di l' evolucion do walon did dimwin ki s' vout houwer erî do francès. Mins ces forcoridjaedjes la, ça sbare les scrijheus wårdiveus, ki sont-st adûs a-z ôre do walon cåzé pa des djins k' ont vnou å monde inte 1920 et 1940. I sont copurade mwais cwand ci stîle la va avou ene flåwisté do motî et des flotches di croejhete dins les tecses des djonnes sicrijheus. Mins po les djonnes, dipus k' ene rîle est simpe, dipus k' i sont-st a leu-z åjhe. Ci serè mo rujhire di fé raprinde li walon a des djonnes tot leyant ene tchictante uzance pol plaeçaedje di l' addjectif.
Plaece di l' addjectif dins des ôtes lingaedjes
E l' inglès, e neyerlandès, e l' almand, l' addjectif est metou padvant l' no. E l' espagnol, e l' arabe, e latén, l' addjectif est metou padrî l' no. E francès, gn a sacwants addjectifs ki sont metous padvant (grand, pitit). Mins les addjectifs di coleur et d' cogne sont metous padrî. E gayel come e vî tîxhon, l' addjectif esteut padvant l' no. Mins c' est målåjhey di saveur si c' esteut ene sitraegne rîle.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Croejhete walone
Boesse ås emiles
Les boesses ås emiles sont sovint fortcherdjeyes pa des må aclevés spameus.
Rennequin Sualem
thumb|pondeure da Tchåle Le Brun (1619–1690) Rennequin Sualem (riscrijhåve Renkin Swalem) a skepyî li 29 di djanvî 1645 a Djmepe-so-Mouze ey a morou e 1708.
C' esteut on mwaisse tcherpetî eyet mecanicyin lidjwès.
Vicåreye
Pus tård, sol minme atuze, i fjha li machine di Marly, k' apoite l' aiwe des fontinnes do tchestea d' Versailles.
I fourit lomé Prumî indjenieur do Roy pa Louwis XIV di France ki l' anôblixha.
Alére
Ernest Benoit, Nén si biesses ki ça, les Walons, Aux Sources de la Lesse, eyet l° 66, esté 2013.
Mwaisse tecse da Nesse Benoit
Sualem Sualem
Codjowaedjes Simon Stasse (live)
thumb|Coviete do live so les codjowaedjes da Simon Stasse Les "Codjowaedjes da Stasse", c' est on live di codjowaedje des viebes walons fwait pa Simon Stasse. C' est l' deujhinme live di s' croejhete ki poite come tite «Po scrire d' adrame li walon d' Lidje (deuxième partie : conjugaisons)».
I fourit eplaidî e 1999 pal soce Li Walone.
Åwidîs
Les åwidîs, c' est les oujheas pareys a l' åwe, å canård, cégne, evnd.
Codjowaedjes Simon Stasse (live)
Contnou
Les viebes sont dnés avou l' accint d' Lidje et sacwantès cognes e cotoû, et arindjîs divins 134 tåvleas d' codjowaedjes ki tchaeke prind ene pådje. I gn a 6.350 estudyîs viebes, mins bråmint des intrêyes sont djusse des rdobletes ortografikes (metans pol viebe adjinçner 4 intrêyes sont dnêyes: adjincener, adjinsener, adjancener, adjansener) ou des totes pitites diferinces d' accint (metans, distribouwer, distribuwer); si on rsaetche foû ces dobletes la, i gn a 5.600 viebes diferins.
Åwidîs
C' est bråmint les voyaedjants oujheas di cisse famile la k' ont spårdou li pesse des oujheas å virûsse H5N1.
Codjowaedjes Simon Stasse (live)
Contnou
Bråmint di ces tåvleas d' codjowaedje la (123) seront rprins dins l' "rawete codjowaedje" metowe al fén do Motî da Stasse.
1847
Ôtès djins
Categoreye:Date
Codjowaedjes Simon Stasse (live)
Clasmint des viebes
Li classimint des viebes e 3 groupes est fwait sorlon l' etimolodjeye do latén, ça fwait k' c' est målåjhey, do pont d' vuwe do lingaedje walon, a comprinde l' ôre des tåvleas (å rvier d' ôtes lives di codjowaedje ki zels shuvèt les trokes des viebes walons).
Eto, bråmint des tåvleas diferins nel sont ki pa des ptits candjmints d' prononçaedje fonolodjike (dj' ô bén, sins rapoirt avou l' codjowaedje lu-minme, mins purade al fonetike) ou di scrijhaedje (metans, on tåvlea diferin po les viebes -C-ler sicrits avou on mouwea e, et onk po les cis scrîts avou ene crole).
Stasse lu-minme, dins l' adrovaedje, note ki l' manke di normålijhaedje ortografike fwait ki l' ovraedje a stî pus målåjhey, et s' rafeye k' on djoû les manires di scrire on minme mot si rdujhaxhe.
Vochal li djivêye; etur åtchetes i gn a l' limero del pådje dins l' live (c' est l' sistinme eployî po les rahouker), eyet l' intrêye leye-minme metowe etur cwårêyès åtchetes cwand c' est ene intrêye ki n' egzistêye ki po on candjmint d' ortografeye (dj' ô bén, nén on vraiy modele diferin, et ki n' åreut nén stî la si, come el dimande l' oteur, li nombe di façons di scrire on mot sreut rdût ås necessités d' on prononçaedje cowerant.
Sitatistikes des viebes
li nombe di viebes dins l' djivêye alfabetike do live est pus grand, la k' i gn a bråmint des dobletes ortografikes (metans, "plaker" et "plaquer"), les statistikes chal sont fwaites sol nombe di viebes vormint diferints. Eto, les carculaedjes sont fwaits, po les viebes avou pus d' ene sôre di codjowaedje, sol mwaisse codjowaedje (li ci e cråssès letes dins l' live).
nombe totå: 5654
Sacwants pont nén aloyîs
Les viebes del troejhinme troke, sont des côps revoyîs eviè l' «codjowaedje ecoraedjî» (l° 45) (come «schôpyî», dabôrd k' i dvrént esse tertos rdjiblés sol Codjowaedje gruzî (l° 55), cwand l' parintaedje mosteye on ristitchî "i" (cial : "hôpièdje", "schôpiaedje").
Hårdêye difoûtrinne
Idêye d' on corwaiteu des codjowaedjes
Stasse Categoreye:Lives sol walon
Filolodjeye walone
Li Filolodjeye walone, c' est li studiaedje do walon pa des linwincieus. Gn a eto des djins nén d' mestî, mins bén scolés pa zels-minmes, ki fwaiynut li minme bouye.
Istwere
Al fén do 19ime sieke, li walon a bråmint stî studyî pa des linwincieus etrindjîs. Les prumîs sincieus ki vlént studyî l' walon s' ont-st adon rashonné dins l' SLLW, åtoû d' Tchåle Grandgagnage.
A pårti di l' arivêye da Jean Haust et Jules Feller el SLLW, cåzu tos les rweraedjes filolodjikes sol walon s' ont fwait u ont stî acviernés pa des mimbes di cisse societé la, copurade les cis k' estént profs dins les univiersités walones (Univiersité d' Lidje, UCL, et ene miete eto l' ULB).
Mins, gn a cwand minme todi yeu des linwincieus almands po bouter su les etimolodjeyes des mots walons, po mete dins l' Motî etimolodjike da von Wartburg.
Gn a yeu eto, e 20inme sieke, sacwants rcweraedjes pås filolodjisses des univs flamindes.
Tot on tins, li tchamp del filolodjeye walone a stî cåzu ocupé tot-houte pås diyalectolodjisses.
Li rfondaedje do walon a stî enondé pa des filolodjisses, mins bråmint etcherpinté pa des rcwereus et des bouteus po leu plaijhi.
Li sociolinwince do walon, c' est des rcweraedje linwistikes foû del filolodjeye walone.
e 19inme sieke
Loukîz eto a : Walon et tîxhon.
Prumîs studiaedjes di des linwincieus walons
Categoreye:Lingaedje walon
Hermåle-dizo-Hu
Hermåle-dizo-Hu (la-minme Hèrmale, F. Hermalle-sous-Huy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Indji, el province di Lidje.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Emilreye
Categoreye:infôrmatike Categoreye:atôtchance Ene emilreye, c' est on sistinme infôrmatike d' evoyaedje et di rçuvaedje d' emiles.
Rotaedje
Po pleur daler so ene emilreye po evoyî des emiles, i fåt aprume askepyî on conte. C' est cåzu todi scrît dinsi : « nod'pene@nododominnedil'emilreye.indicatif ». Å pus sovint, po sawè fé daler ès boesse, i fåt racsegnî ès limero d' axhlåve. messagerie électronique
Viyance
Viyance (avår la, Viance; fr: Villance), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané dins l' Grand Libin, el province do Lussimbork.
thumb|Eglijhe
Rime-rame
A Our, li diåle î court; a Maissin, on l' ratind; <FONT COLOR="#ff0000">a Viyance, on lyi fote so s' panse</FONT>; a Transene, on lyi fote so s' schene; a Smu, on lyi fote so s' cou et ås Libins, on l' pind.
Sacwants nos d' plaeces di Viyance
Loukîz sol pådje tote seule
Istwere
Li vî ban di Viyance (Viyance lu-minme, Transene, Les Libins, Smu, et, tenawete Ridû et Maissin) aveut stî rashonné pås moennes di l' abeye di Prum (Prüm, asteure e l' Almagne). Il est dedja cité avou tos ses contes feyodås dins l' poliptike di Prum (893).
Li tchestea d' Viyance esteut el plaece di l' eglijhe d' asteure. El sacristeye, gn a co des dales avou des dates.
Industreyes (e 2004)
thumb|Tchapele dol voye di [[Maissin (clitchîz po-z agrandi)'']]
Ricwerances so l' istwere.
Li soce d' istwere et des vî alaedjes do ban des Libins si lome Villancia.
Jean-Marie Masset
Jean-Marie Masset (1900-1988) fourit on scrijheu e walon skepyî al Nouve Rowe a Måmdey (gn a ene plake e s' måjhone dispu 1999), et ki moussa dedja e Rweyål Club Walon e 1921, dizo li spot di Fré Pire.
E 2010, on pris di scrijhaedje e walon a stî enondé a s' no.
Ouve e walon
I scrijheut pus voltî des noveles, inte di zeles "On ptit valet come èn ôte" (1965), "Li monsigneur" (1966) "On må-tourné tchén (1966), "Li moirt del moxhe" (1975) "Troes contes" (1983), sins rovyî li pîce istorike ''Wibald" eplaideye après s' moirt e 1999 et 2000.
Difoûtrinne hårdêye
Ene pådje so Djan-Mareye Masset
Denise Delbart
Denise Delbart, ki sinéve puvite Denise Mathot-Delbart, c' esteut ene sicrijheuse e walon del soce des WASAB.
Elle aveut skepyî li 10 di djanvî 1920 a Maredret.
Alére
Si otoprezintaedje dins nWASAB l° 5 (1983), p. 2
Sourdant
Delbart
Broûlante rampioûle
Li broûlante rampioûle u rampioûle-blamete, c' est ene pitite rampioûle ki vént dins les payis del Mîtrinne Mer (Urope nonnrece ey Afrike bijhrece).
Clematis flammula
ranonkes
Uzaedjes
Elle a stî aclimatêye come plante di djårdén dins des ôtès contrêyes (mins elle î pout divni ene evayixhante indje).
C' est eto ene yebe ås maladeyes, mins ele pout esse epweznante.
Sourdant
Categoreye:Plantes Categoreye:Ranonkes Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Plantes foû del Walonreye
Mao Tsétoung
thumb|Mao Tsétoung (1931)
Mao Tsétoung (毛泽东 e chinwès, ; on scrît asteure pus voltî Mao Zedong e romanijhaedje pinyin; divinltins, on-z aveut ptchî li scrijha e 3 mots : Mao Tsé Toung), c' esteut l' prumî prezidint del Chine comunisse.
Il a vnou å monde li 26 di decimbe 1893, ey a dhoté li 9 di setimbe 1976.
C' est lu k' a moenné l' revolucion comunisse disconte di Tchiang Kay Chek, eyet l' wangnî.
Il a scrît ses pinsêyes dins on live, "li ptit rodje live", k' a siervou d' modele po des ôtes consecants politikîs, come Omar Qaddafi.
Sacwantes di ses pinsêyes ont stî rmetowes e walon pa Marc De Burges.
Categoreye:Rilomés politikîs Categoreye:Rilomés revinteus
Hestape
Hestape (neyerlandès  Herstappe ), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, astok del Walonreye, divnowe tote seule ene intité, el province do Limbork. C' est li pus ptite comene del Beldjike.
C' est ene comene ås åjhminces linwistikes.
thumb|(eglijhe)
No di des plaeces di Hestape
thumb|Plake bilingue francès-neyerlandès del "voye do Moustî"
Sacwants nos d' plaece di Hestape sont e walon dins les vîs papîs.
Djeyografeye
Pitit viyaedje metou a Bijhe di Viyé l' Eveke et d' Odeur, dilé l' Wedje.
Istwere
Li signorreye d' Hestape dipindeut do Tchapite Sint-Djhan d' Lidje. Ele esteut administrêye avou l' cene di Cmexhe.
Istwere des lingaedjes
Davance, les abagants flaminds aprindént l' walon. Mins moens al fén do 19inme sieke.
Dimorants : Li comene a passé eviè l' Province do Limbork e 1935.
Rilidjon
L' eglijhe di Hestape dipindeut del cen di Russon.
Tuzance walone
Li walon d' Hestape a stî studyî pa J. Herbillon dins ses tournêyes sol Hesbaye.
L' accint walon rishonne å ci des ôtes viyaedjes del Hesbaye. Gn a des calcaedjes do flamind, come bék.
L' oyon AN/ON est prononcî ON (li gronde voye del Tchapele).
Hodister
Hodister (prononcî so plaece Houdîstè, fr: Hodister), c' est on ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rindeu.
1947
Ôtès sacwès
Valintin Katayev creye li pîce di teyåte «Dji vou vir Mioussef» ki serè redjårbêye e walon sacwants côps e 21inme sieke.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Moyinådje
thumb|Imådjes del Moyinådje Li Moyinådje ou Mîtrinne Ådje, c' est ene termene istorike des payis d' Urope, ki va d' a pô près l' an 500 a l' an 1500.
Mwaissès dnêyes
Li sistinme politike del Moyinådje, c' esteut des estats foirt kitaeyîs, avou ene djustice sovint ås mwins des signeurs. Ene des pus grande intité, ci fourit, sins manke, l' Impire Romin Djermanike, kel Principåté d' Lidje esteut dvins.
Li lingaedje d' atôtchance e l' Urope del Moyinådje, c' esteut l' latén.
A Nonne, gn a-st askepyî, so ces trevéns la, ene sitårêye culturelmint diferinne, l' Impire arabe, ki rascovreut ene pårteye di l' Urope (Nonne di l' Espagne, Sicile, Male). Li lingaedje d' atôtchance låvå, c' esteut l' arabe. Inte l' Urope del Moyinådje eyet l' Impire arabe, gn aveut l' Impire bizantin.
Bråmint des dujhances del Moyinådje ont continouwé tins des trevéns modienes.
Climat tins del Moyinådje
Gn a yeu on restchåfmint del planete do 9inme å 12inme sieke, adonpwis on rafroedixhmint disk' al fén del Moyinådje.
Dins les belès-letes e walon
On roman e walon ki s' passe del Moyinådje: Et mi, dji vs ratindeu, da Chantal Denis.
Sourdant
*
1845
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Bårbea
Categoreye:Pexhons Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes Li bårbea, c' est on gros pexhon des doûcès aiwes.
Il a come des ptitès båbes so les lepes.
I fwait 8 a 10 kilos (dabôrd ki l' brotchet è fwait 15-20).
Barbus barbus
Discrijhaedje
Li bårbea est on foirt pexhon, ki pout naivyî, minmes dins les radès aiwes. "Ci n' est k' on sir nier".
Li dzo do coir est plat; li dos est croufieus.
Il a ene longue tiesse sins schayes, po fougnî dins les fonds. Ses spessès lepes avou les båbes ossu.
A l' ådje fwait, il est 20 a 60 cm long. Ça va disk' a 1 mete 20 et 12 kilos.
Cåbaret walon (Lidje 1895-1937)
thumb|les meteus so pî do Cåbaret Walon di 1921: li deujhinme a hintche, ki léjhe si pårticion, c' est J. Duysenx, et djusse a droete, k' el riwaite, J. Claskin; L. Lagauche est l' dierin a droete Li Cåbaret walon, c' esteut-st ene institucion lidjwesse, ahivêye e 1895 sol modele des cåbarets d' Montmartre a Paris et enondêye pa Joseph Vrindts et ses plankets.
Istwere
I fourit renondé e 1905, 1908, 1911, pu 1919.
Ci dierin la a tourné disk' e 1937.
Mimbes
Tos les grands fjheus d' tchansons lidjwès î estént, inte di zels: Adrien Dehousse, Louis Wesphal (1895), Donat Wagener (1896), Louis Lagauche (1905), Jules Claskin (1911), Joseph Duysenx (1919).
Categoreye:Lidje Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Fijheus d' tchansons e walon
Woliganisse
Categoreye:Fotbale On woligane, c' est on sopoirteu d' fotbale ki fwait do damadje dins li ståde u ådfoû, et s' margayî crapuleuzmint avou les sopoirteus des ôtès ekipes. Et bouxhî totafwait djus so leu voye.
Li woliganisse a cmincî e l' Inglutere dins les anêyes 1950, et dins les anêyes 1970 dins les ôtes payis. Totes les ekipes avént on club di sopoirteus, ki dveut esse ricrindou cwand il passént avå les voyes.
René Clinias
thumb|120px|(diviè 1965) René Clinias, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Flawene li 29 di djanvî 1922.
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles, et dins l' antolodjeye Scrire.
Di s' mestî, il esteut bas oficî.
Ouve e walon
I cmince a scrire del powezeye e 1963. Fåt dire k' il aveut stî ecoraedjî pa Djôzef Calozet cwand il esteut co scolî a l' atenêye di Nameur. Mins c' est puvite avou Jules Evrard k' i s' enonde dins li scrijhaedje e walon.
Adon-pwis, i va wangnî li pris Calozet des ptits romans e 1977 avou «L' ome di strin».
Djudjmint so si ouve
Il a stî metou pa Victor George emey les grands powetes del powezeye imådjrece del sicole namurwesse (enondêye pa Jean Guillaume).
On powete ki l' indjustice mete foû d' lu, et si dmander:
Boket d' prôze
Ci semdi la, sol plaece do martchî a Relêye-so-Berdouyes, on fwait ene passêye po vinde les meubes d' on vî djonne ome moirt sins famile, et k' el comene a dvou payî l' waxhea et l' etermint.
Sourdants
Clinias
Gérard Coulonval
Coulonval Gérard Coulonval, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî e 1927 et k' a morou e 1966. Il esteut d' Matagne-li-Grande.
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.
16 di nôvimbe
Li 16 di nôvimbe, c' est li 320inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 321inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure fok 45 djoûs po-z ariver al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
14 di nôvimbe - 15 di nôvimbe - 17 di nôvimbe - 18 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Charles Josserand
Di s' mestî, il esteut prof d' umanités, tot dnant on côp d' mwin a l' univ di Lidje la k' il aveut stî assistant, estant djonne.
Ovraedjes pol walon
Come bouteu pol walon, il a cmincî e 1934 tot metant so pî li walon e scole å payis d' Lidje. C' est tot naturelmint k' i divna l' prumî prezidint do CRIWE e 1980. Il a eto scrît des livret d' esplikêyes sol walon e francès come "Le wallon, langue de Wallonie". Et dner des scoles di walon.
Come sicrijheu e walon, i fjha des ratournaedjes do grek et do latén aviè l' walon.
E 1986, il eplaida on «cayé do CRIWE», avou tos des ratournaedjes e walon di scrijheus greks et laténs dizo l' tite: Le wallon au service des muses grecques et latines.
Il a eto rexhou ene ramexhnêye di powezeyes "Råvions d' al vesprêye" (1992). Gn aveut eto sacwants sinnetes divins.
Il esteut eto on avanciveus, po tot çou ki rwaite li schapaedje del langue walone. Il esteut mimbe del Tåvlotêye rifondaedje di l' UCW. Si a-t i foirdjî sacwants noûmots, pår des cis ki s' ont spårdou lon et lådje come "copinreye".
Sourdants
Josserand Josserand
1948
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Cueva de Ágreda
Cueva de Ágreda, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Sitroete plake
thumb|"Li ptite gayole", ene des prumirès stroetès plakes e walon thumb|Sitroete plake di cåzaedje (da [[Henry Matterne)]] Ene sitroete plake (on dit eto: plake lazer odio), c' est ene plake di muzike k' est léjhowe pa on rai lazer, estô d' l' esse pa ene aweye di grafofone po les plakes classikes.
Les prumirès stroetès plakes di tchanson walone datnut di 1997. Inte did zeles, li plake "Trop tchôd" da William Dunker, li ramexhnêye des viyès tchansons da Julos Beaucarne "Li ptite gayole", et "Oufti" des Compost Binde.
A pårti des anêyes 2000, il a fwait bråmint pus åjhey do produre des stroetès plakes, et il a vudî eto des plakes di cåzaedjes, come "Zande et Toennete" da Henry Matterne (2002).
Categoreye:Eredjistrumints d' muzike Categoreye:Plakes di muzike
Poerî (toponimeye)
categoreye:toponimeye I gn a sacwants nos d' plaece avou l' no d' poerî.
Ci pôreut esse eto on comaxhaedje avou Peri
Marcelle Lecomte
Lecomte
Marcelle Lecomte, c' est ene sicrijheuse e walon relîte dins l' Antolodjeye Scrire.
C' esteut l' feye da Louis Lecomte.
C' est bråmint leye k' a stombyî Danielle Bury po l' fé scrire e walon.
Pinsêye (sicrijhaedje)
Ene pinsêye (on dit eto ene direye u ene tuzreye), c' est on court sicrijhaedje, ki dene ene idêye filozofike, politike, u ki fwait tot biesmint tuzer ene miete pus lon.
Les pinsêyes sont sovint basteyes so des djeus d' mots.
Mwaissès dnêyes
Li pus grand scrijheus d' pinsêyes e walon, c' est, sins manke, Pierre Faulx. Mins on pout eto citer Robert Arcq, Augustin Beelaert, et André Vanackere.
Eternåcionalmint, on djåze sovint des pinsêyes da Mao Tsé Toung, k' ene pårteye a stî redjårbêye e walon pa Marc De Burges.
Li pinsêye est ene ouve d' on cnoxhou scrijheu, å rvier do spot k' est a pô près parey, mins k' a stî foirdjî pa ene djin k' on n' kinoxh pus, et ki s' a spårdou tot seu dins on metou lingaedje. Mins sacwantès pinsêyes di rlomêyès djins ont polou divni des sapinstés.
Les direyes come les cenes da Epicure, c' est des sôres di pinsêyes ki dnèt èn acsegnmint.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Sicrijhaedje
Årtisse (vetrinaire)
thumb|Èn årtisse ki fwait ene botnire (Walonreye, 2003) On (ene) årtisse (on dit eto: on, ene vetrinaire ), c' est onk (ene) k' a-st on diplome d' årtisyince, et ki sogne les biesses. Sovint, il est a s' boûsse, tot seu, u dins en soce di deus, troes u dpus di parey(e)s a lu (leye). Mins i (ele) pout eto bouter po on patron u po l' Estat.
Istwere do mestî
Å 19inme sieke, c' esteut bråmint po médyî les tchvås d' trait. Å 20inme sieke, les årtisses s' ont todi pus ocupé des vatches, et, avou l' arivêye des tracteurs, ça a stî leu mwaisse ovraedje. A costé, i sognént eto les pourceas, et les bedots.
Transene
Transene (/tʀã.ˈsɛn/) (la-minme: Transine /tʀã.ˈsin/; prononcî flotchreçmint *Tranzine /tʀã.ˈzin/ ; fr: Transinne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libin.
thumb|eglijhe, veyowe del viye cimintire
Årtisse (vetrinaire)
Istwere do mestî
Dins les anêyes 1950, gn a yeu todi dpus d' årtisses po sognî les tchéns et les tchets.
Transene
Nos di des plaeces di Transene
I sont studyîs spepieuzmint so ene pådje tote seule.
Årtisse (vetrinaire)
Istwere do mestî
thumb|Ene kimere årtisse ki neteye ene vatche (Marok, 2005)
Transene
Istwere
Li ban d' Transene a todi stî raloyî å ban d' Viyance.
Årtisse (vetrinaire)
Istwere do mestî
El Walonreye, c' est a pårti des anêyes 1980 k' i gn a yeu todi dpus di cmeres k' ont fwait veterinaires. A pårti des anêyes 2000, c' esteut mitan mitan. Les årtisses comeres polèt fé tos les mestîs, minme les grossès biesses.
Sôres di vetrinaires
Gn a eto des årtisses :
Transene
Istwere
E 1944, Transene n' a nén stî acsût pa l' Ofinsive da Von Rounchtete (les Almands n' ont nén passé l' pont di Rcogne).
Årtisse (vetrinaire)
Sicolaedje des studiants årtisses
A l' intrêye del sicole veterinaire'', les studiants årtisses passèt on fel bateme.
Transene
Istwere
Transene a stî rebané e 1971 avou Anloe, Viyance (et l' hamtea d' Glaireuse), Ridû, (et les hamteas di Lesse, Hamwaide, et Setchri), Les Libins, Ôtchamp et Smu, po fé l' grand Libin.
Årtisse (vetrinaire)
Ene pitite båshele ki vout divni årtisse des grossès biesses (sol tévé waloncåzante)
Pî-note
* Artisse
Transene
Djeyografeye
Transene est metou al croejhlåde inte les voyes di Brussele-Nameur-Lussimbork, et Lidje-Bouyon-Rinse. Did la, li Bårire (passaedje del Dutcheye di Bouyon ås Bas-Payis).
Uwar (viyaedje)
Uwar (fr: Yvoir) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.
Transene
Djeyografeye
Transene est raiwî pa l' Aiwe di Lesse, ki fwait limite avou l' ancyin ptit ban d' Maissin.
Industreyes
thumb|l' otel del Bårire
Sicrijheu e walon
Lucyin Mahin a scrît totes les prumirès anêyes avou l' accint d' Transene, po passer å rfondou walon a pårti di 1993.
Accint walon d' Transene
Transene fwait pårteye del sitindowe diyalectolodjike lomêye Årdene nonnrece u Payis d' ersè.
Studias
Sacwants rcweraedjes di l' A.L.W. ont stî fwait po Transene (pont dlérin, marké Ne12´. C' est Ernest Delaite di Rdû k' a-st amoenné Jean Haust lu-minme amon Djôzef Djilet, k' esteut secretaire. Sacwants diferinces rissintowes avou les viyaedjes vijhéns.
Motlî
Sacwants diferinces do motlî avou les viyaedjes vijhéns:
Croejhete
Li codjowaedje des rwaitants di l' indicatif prezintrece est a môde di Lidje. C' est l' dierin viyaedje insi sol voye di Lidje a Sdan. A Maissin, on a l' cawete -at
Maladeye des blankès tchås
Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades Categoreye:Maladeyes des bovrins
Transene
Croejhete
Sol Bork, et après Libråmont, c' est l' cawete di codjowaedje -ant (i djouwant, i fzant).
Fonolodjeye
Li betchfessî ô s' î prononce come rastrindou long O, dj' ô bén cåzu come li naziåle on. sô /sɔ̃/; fô /sɔ̃/. Dins l' fråze "li ci ki n' ôt k' on son n' ôt k' ene clotche", les deus foninmes ("on" dins "son" et "ô" dins "ôt") sont cåzu les minmes.
Maladeye des blankès tchås
Li rascråwé agnea ni sait pus tni so ses pates. I dvént tot cron do dos, pus toumer djus. Cwand il est coûtchî, i n' a pus l' air malåde.
Transene
Fonolodjeye
Li betchfessî oe si prononce sovint "oû" dins l' cawete oû (saucloû, pèloû, abruvoû, couloû = såcloe, peloe, abuvroe, coloe). Mins a Transene, on a cobén des mots avou ene viye viye cogne "o" : paro (paroe); Côro (côroe), Rouvro (Rouvroe); dju do (dji doe); cojê (coejhea).
Maladeye des blankès tchås
Come i n' si sait pus lever po teter; i va malårder sacwants djoûs, pu crever. Si on l' poite disk' å pé del berbis, i tete di bon cour.
Transene
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Lucien Mahin avou l' accint d' Transene pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Maladeye des blankès tchås
Cåzu l' minme maladeye si rescontere, dins les minmes payis, so les åmeas et les åmayes.
Cåze del roedeur des agneas
On-z a trové diviè l' mitan do 20inme sieke kel maladeye esteut cåzêye pa en mancance di seleniom dins les teréns ki les meres î waidiént.
Uwar
Li Grand Uwar (la-minme, ossu Yuwar, u Ûwâr; fr: Yvoir), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
Maladeye des blankès tchås
Cåze del roedeur des agneas
Eto, si on médeye les berbis avou do selenite di sôde estant plinnes, on-z espaitche li maladeye di rascråwer les agneas.
Uwar
thumb|Eplaeçmint del comene el province di Nameur
Djeyografeye
Uwar est metou so Mouze, la k' l' aiwe do Bok si vént maxhî a Mouze.
Tuzance walone
Copinreye lomêye li Macademîye walone do Grand Uwar, metowe so pî li 18 di setimbe 2015 pa Pierre Lazard.
Transene
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Uwar
Sourdant
Categoreye:Comenes di Walonreye
Tiene
thumb thumb On tiene ou tier (on dit eto on croupet, on tera ), c' est ene hôteur k' aparexhe dins l' payizaedje.
Betchete a- d' atelaedje
A d' atelaedje Li betchete a- d' atelaedje, c' est ene des sôres del betchete a-.