cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Walon (lingaedje)
Mwaissès dnêyes
Les côdes ISO 639 ont stî dnés e 2002, so ene dimande da Pablo Sarachaga.
Å cmince do 21inme sieke, n a pus cåzu nole djin di moens di 50 ans ki saye co djåzer coranmint e walon. On nel pout pus cåzumint ôre divizer dvant les djins ki dins les pîces di teyåte e walon. Portant, sacwants djonnes ratakèt a l’ aprinde, aprume pal Daegntoele.
Cawete -oû
Diyalectolodjeye
Li cawete -oû est rprezintêye pa deus disfondowes :
Po sacwants mots, li cawete -oû pout esse ene sorwalonde (tchivroû, notule ALW 8, 25).
Walon (lingaedje)
Mwaissès dnêyes
Li walon est pacô lomé, romanticmint, lingaedje da Defrecheux.
Cawete -oû
Rîlêyes francès-walon
Li cawete walone -oû respond a des mots francès
Walon (lingaedje)
Mwaissès dnêyes
Li walon, c’ est l’ seu lingaedje ki les Walons ont måy askepyî, et n’ askepeyront måy. Ou: “li seule langue ki nos avans fwait, et ki ns a fwait té k’ nos estans” (Roger Viroux).
Etimolodjeye et calcaedjes
Come di djusse, li walon årè toplin des mots ki vnèt do latén (a pô près 90 åcint).
Scrijha au
Li scrijha "au", c' est ene dobe lete ki rprezinte li son O long /oː/ dins sacwants mots do walon mins ki n' egzistêye pus e rfondou walon.
Walon (lingaedje)
Etimolodjeye et calcaedjes
Mins les pus vîs mots do walon provnèt do gayel.
Scrijha au
Li scrijha "au" n' est nén on vraiy scrijha Feller. Portant il a stî wårdé dins disk' å djoû d' ouy dins les tecses walons scrîts e Feller, do Walon do Mitan.
E walon do Mitan
Divant li sistinme Feller-Léonard, li scrijha AU esteut eployî po tos les O longs do walon do Mitan, poy ki foneticmint, c' est cabu blanc et blanc cabu. Metans on cau (on côp), on trau (trô), les autes (les ôtes).
Walon (lingaedje)
Etimolodjeye et calcaedjes
Gn a eto bråmint des mots ki s’ ont stitchî el langue walone do 5inme å 10inme sieke, et ki dvegnnut do tîxhon, et pus stroetmint, do vî lussimbordjwès. Emey tos les lingaedjes romans, c’ est l’ walon k’ a l’ pus di mots di stok djermanike.
Scrijha au
E walon do Mitan
Dizo poûssance da Jean Guillaume, les O longs ki corespondèt å foninme ki serè rfondou come betchfessî ô seront scrît "ô". Parey avou sacwants calcaedjes do francès (chamô, numèrô, piyanô).
Walon (lingaedje)
Etimolodjeye et calcaedjes
Gn a eto, asteure, ene cåkêye di calcaedjes do francès, k’ ont moussî timpesse e walon a dater do redjime francès (1795). A pårt li francès, gn a eto l’ almand modiene k’ a dné des mots å walon. Ey ossu, avou les ocupåcions, li handele, les gueres et les voyaedjes: l’ espagnol, li lussimbordjwès, li flamind et l’ holandès, l’ inglès, evnd.
Scrijha au
E walon do Mitan
Li scrijha "au" ni serè wårdé ki po les mots ki corespondèt å foninme ki serè rfondou come betchfessî å.
Foû do walon do Mitan
Les scrijhaedjes do walon do Coûtchant ont wårdé eto lontins li scrijha "au". Il est eployî, metans, dins l' Motî del Lovire. A pårti des anêyes 1980, les Tchålerwetîs s' ont metou a scrire pus foneticmint, eployant "ô" po les mots ki ki seront rfondous come betchfessî å, disconte des rkimandåcions do Motlî Walo +. Metans "courti ôs fôves" estô di courti aus fauves (corti ås fåves).
Walon (lingaedje)
Etimolodjeye et calcaedjes
Li walon a eto dné sacwants mots ås ôtes lingaedjes.
Scrijha au
Foû do walon do Mitan
E l' Basse Årdene (foû des payis ki prononcèt "â" /aː/), les prumîs tecses sujhént les rîles des Relîs Namurwès (adon, avou li scrijha "au"). Metans, dins Ène bauke su lès bwès d' l'Ârdene da Lucien Mahin.
Walon (lingaedje)
Istwere do walon
Come les ôtes lingaedjes d’ oyi, li walon aparexhe el Hôte Moyinådje, inte les anêyes 700 et des eyet les anêyes 1100 et des.
Sapinse a Louwis Rmåke, li walon «esteut pår lu-minme, podbon, dedja aviè 1200 ou å cmince do 13inme sieke». Mins nerén, les djins di ces trevéns la lomént leu lingaedje «li roman». C’ est dviè li cminçmint do 16inme sieke kel mot «walon» aparexhe po lomer nosse lingaedje:
Scrijha au
francès
Li scrijha AU respond sovint a on long O, come on l' ritrove e Feller-Léonard.
almand
Li scrijha AU respond a on prononçaedje /aw/ (auf Wiedersehen)
Walon (lingaedje)
Istwere do walon
Disk’ eviè 1600, les scrijheus di nosse payis eployèt des scrijhas ki polèt rprezinter ossu bén les prononçaedjes walons ki les prononçaedjes francès. C’ est çou k’ on loma li scrîta. Les tecses sicrîts e scrîta sont pas des côps pus walons eyet pa des côps pus francès.
Scrijha au
(e Wiccionaire)
Walon (lingaedje)
Istwere do walon
Après, les scrijheus atakèt a scrire todi pus come el France. Eto, on cmince a vey des tecses literaires sicrîts dins on lingaedje ki s’ vout cråndimint diferin do francès eyet pus près des cåzaedjes walons di ces trevéns la.
Scrijha au
Pî-note
Categoreye:Sons et letes do walon AU
Coleccion Somme Denis
Categoreye:Romans e walon Somme Denis Li coleccion Somme Denis di romans e walon, c' est ene coleccion d' lives, tertos des romans e walon, k' a stî enondêye pa Lucyin Somme eyet Chantal Denis e 2001.
I gn è rexhe a pô près on live tos ls ans, di tchaeke des deus scrijheus.
Les lives sont-st eplaidîs a conte d' oteur et saetchîs a foirt pitit tiraedje (50 a 200 egzimplaires). I n' ont pont d' limero ISBN.
Li coleccion est ecwårlêye påzès scrijheus zels-minmes, sins pont d' subzides. I n' sont nén vindous pa des soces di scrijheus u des livreyes.
Lives dedja parexhous :
Hårdêye difoûtrinne
Corwaitaedje so les belès letes e walon, la k' on mostere li role del coleccion Somme Denis (e francès)
Walon (lingaedje)
Ricnoxhance do walon come lingaedje
Li walon n’ a stî rwaitî ki come on lingaedje (al boune, on “patwès”) ki dins li deujhinme mitan do 19inme sieke, la k’ les prumîs studias d’ filolodjeye walone sont fwaits, pa des Walons et eto pa des Almands.
René Descartes
vignette René Descartes, c' esteut on filozofe francès do 17inme sieke. Il a skepyî li 31 di måss 1596 ey a morou li 11 di fevrî 1650.
Vicåreye
I vna-st å monde dins l' payis d' Tour, el France. I mourrè dins l' palå do rwè d' Suwede. Paski, dismetant, il aveut divnou cnoxhou lon et lådje.
Si mwaisse atuze filozofike, c' est d' fé passer li råjhonmint divant les dijhêyes des rlidjons. Did la si dijhêye : Je pense, donc je suis (dji tuze, c' est l' prouve ki dj' egzistêye).
Il a scrît ses tuzaedjes aprume divins on live "Le discours de la méthode" (li manire di fé), eplaidî e 1637).
Batea
Sôres di bateas
*
René Descartes
Vicåreye
Baruch Spinoza a rtuzé les rlidjons avou sacwantes des idêyes da Descartes.
Ratournaedjes e walon
Sacwants d' ses scrîts ont stî rmetous e walon a môde di binde d' imådjes pa José Schoovaerts.
Hårdêye difoûtrinne
Descartes Descartes
Walon (lingaedje)
Porcintaedje di cnoxhance do walon
Nerén, li walon a stî li prumî lingaedje do peupe walon, eployî dins tos les tchamps del vicåreye, disk å cminçmint des anêyes 1900 èt des. Dispu don, li francès del Walonreye s’ a spårdou, et l’ walon a stî metou evoye.
Sapinse a on rcwera di sociolinwince fwait pa Lorint Hendschel diviè 1998, gn åreut co 30 a 40 å cint des djins po dire k’ i djåzèt bén l’ walon. Li porcintaedje pout monter a 70 a 80 å cint dins les djins did pus di 60 ans, et dischinde a 10 å cint dins les djonnes di 20 a 30 ans.
Li doirmante kinoxhance do walon est beacôp pus spårdowe: i gn a di 36 a 50 å cint di djins ki djhèt k’ i compurdèt li walon, minme ezès coûtches del djint eyou çki l’ ovrante kinoxhante est l’ pus basse.
Les soces pol diswalpaedje do walon
Li mouvmint culturel walon d’ enute, c’ est aprume dipus di 200 soces di teyåte e walon, rashonnêyes dins l’ “Union culturelle wallonne” (UCW). On-z î trouve eto des soces di scrijheus, les comités do walon e scole, evnd. Dins les grossès soces pol walon, i fåt ossu conter avou li “Société de langue et de Littérature wallonne”, metowe so pî e 1856, et ki s’ bouye, c’ est di mete e valeur li literateure walone eyet ecoraedjî li studiaedje del langue.
Emey les soces di Belès Letes, les pus vayantes sont, sins manke, les Relîs Namurwès, l’ ALWAC eyet Li Walone.
Li soce Li Rantoele est l’ cene ki rwaite li pus li walon avopu l’ idêye k’ i pôreut ridivni on lingaedje d’ atôtchance el Walonreye et rviker dins des noveas uzaedjes e 21inme sieke.
Ortografeye do walon
🇱🇰 «Ortografeye do walon»
Sicrîta
Dispu 1100, on scrît des nos e walons (les nos d’ viyaedjes, di djins et des cmons nos), dins çou k’ on lome li scrîta (scripta).
Tolminme, li scrîta mostere l’ arivêye, a on metou moumint di des sons tipicmint walons come l’ ixh-låte.
thumb|Les vîs scrijhas sont co eployîs ouy dins les nos d’ djins et les nos d’ plaeces
Dins li scrîta walone, on eploye dedja sacwantès trokes di letes ki n’ sont nén eployeyes ôte pårt, come Et des ôtes nén eployîs e vî francès:
18inme sieke
Å 18inme sieke, on scrît co avou sacwants scrijhas ki vnèt del sicrîta :
19inme sieke
On s' rind conte k' i fåreut des rîles, mins tchaeconk fwait les sinnes.
Charles-Nicolas Simonon atåvele e 1845 on sistinme avou deus noveas senes ortogrfikes, onk pol son yod eyet li N wachlete espagnol pol son gn.
H. Forir, dins s' motî ki rexhe e 1866, eploye on sistinme pår fonetike, avou, metans, on dobe N al fén des mots come "ziblene" (ziblènn).
Les ôtes sicrijheus, ki shuvnut C. Grandgagnage, eploynut des sistinmes analodjikes do francès. Dabôrd, cåze del parintêye do walon et do francès, i sont-st ossu ene miete etimolodjikes. On-z î trouve co "oi" (po wè) eyet "en" (po in) come å sieke di dvant, mins pus li "xh".
20inme sieke
Å 20inme sieke, on eploye todi dpus li sistinme Feller, atåvlé e 1900, et sotnou pa l' SLLW.
Li sistinme Feller est cpårti e puzieurs dizo-sistinmes: Feller-Haust (ki rote come on rfondant lidjwès, Feller-Léonard, Feller-Lempereur, Feller-Sedyn, Feller-Lejoly, Feller-Fauconnier, Feller-El Lovire, Feller-Francard, Feller-Rasgotaedje…
N a-st eto des noveas sistinmes foirt erî do Feller, come l' ortografeye Albert Lallemand (anêyes 1980) ou l' cene da Jean Dumont (1992).
21inme sieke
On s' rind conte kel sistinme Feller n' est k' on rashiaedje des accints do walon, et nén ene vraiye ortografeye (on seul sicrijha po on mot).
Li rfondou walon, k' a stî enondé al fén do 20inme sieke, kimince a si spåde, pitchote a midjote, copurade sol Daegntoele.
Divant 1600
Les tchansons sont emey les prumîs scrijhaedjes e walon. Ossu vî kel 13inme sieke, gn a des tchansons k’ on sait k’ ont stî scrîtes dins les Payis walons. Insi li “Poème Moral” et li “Vers del Juise”. Ci powinme la est, sins manke, sicrît e payis d’ Lidje, mins e scrîta, nén pår e walon.
17inme sieke
Li pus vî tecse pår e walon date di 1620. C’ est ene paskeye po fiesti on lomé Matî Navea k’ a stî rçû a Douwai come docteur e teyolodjeye. Li scrijheu ni s’ a nén fwait cnoxhe.
E 1622, on-z a on xhiltea po s’ fote d’ on pasteur protestant; li scrijheu est on fré mineur di Lidje.
E 1630, on-z a scrît ene morålité po les novices d’ on covint.
Po tot l’ 17inme sieke on a rtrové dipus di 30 vîs tecses e walon.
18inme sieke
Tins del 2inme mitan do 18inme sieke, a Lidje, do tins da Simon de Harlez, les Belès Letes estént purade e walon. Cisse termene la, di 1750 a 1780, pout esse riwaiteye come l’ ådje d’ ôr do walon. C’ est adon k’ on scrît, et djouwer les cwate operås do teyåte lidjwès.
Li vierna a rtourné e 1779 avou l’ askepiaedje del societé d' emulåcion. C’ est adon kel francès a cmincî a spotchî foirt li walon. E 1792, metans, l’ årmonak lidjwès del livreye Lemarié est anoncî e walon. E 1797 (an VIII), c’ est e francès.
Sourdant
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Lingaedjes d' oyi *
Nosse comene dit OYI (label)
Nosse comene dit OYI (en alzacyin JA fer unseri Sproch, e-n occitan Òc per l'occitan, e burton Ya d'ar brezhoneg), c' est ene operåcion ki dene ene ricnoxhance oficire a ene comene ki fwait toplin des accions po fé rviker on lingaedje dilérin djåzé so si stindêye di tere.
Kid Noize
Kid Noize est on didjhé eyet scrijheu d' ene binde d' imådjes bedje då minme no, ki vént del Redjon d' Brussele mins k' asteure, i vike e Tchålerwè.
Tcheslet
Li Grand Tcheslet, ubén « Tchèslèt » e Feller ([FR] Châtelet), c' est ene comene del Walonreye, e l' province do Hinnot.
Adjermelaedje
Tcheslet est adjermelêye avou :
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veye di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Nosse comene dit OYI (label)
Po sacwants lingaedjes, gn a eto des soces ki pårticipèt.
Istwere
L' idêye a stî enondêye e 2016 pa Nadine Vanwelkenhuyzen k' aveut ddja oyou djåzé d’ on sfwait label el France (pol burton, l’ alzacyin, l’ occitan u l' galo).
Ele li prezinta å comitî del soce «Fiesse ås lingaedjes walons», dizo l' cogne d' on label come li ci des pus beas viyaedjes del Walonreye, metans.
Di l’ apinse teyorike, l’ enondaedje do pordjet va passer pa on tuzoe avou Marius Gigot, Jean-Luc Fauconnier, Baptiste Frankinet, Michel Francard et Alix Dassargues.
Contnou des egadjmints
Dominnes
Prumîs sinaedjes
Les dijh prumirès comenes k' ont siné po l’ awè, li prumî d' måss 2018, a Nameur, dins les waibes del vice-prezidinte del Walonreye, Alda Greoli.
Vola les comene k' on-z a dit, (inte di zeles les troes grandès veyes del Walonreye):
Avançmint
Al fiesse ås lingaedjes walons 2018, cwate mayeurs u mayoresse, les cis di Blegné, Hu (ki djåza walon), Djeve (ki djåza ene miete walon) et Nameur (ki préjha l' walon) vinît dire leu-z avizance sol pordjet. I respondît a Alix Dassargues, novele responsåve do cayet.
Et gn a dijh noveas aprestaedjes po dire oyi: Bive, Fosse-li-Veye, Hesta, Nivele, Walin (payis strictumint walon-cåzants), Bruniau (payis picård), Aterte (payis lussimbordjwès-cåzant) eyet Biaumont, Chimai et Fritchapele (Bote do Hinnot, aschates walon-picård).
Accions pol veyåvté do walon
Dins les manires di «mete do walon divant les ouys des djins», on a metou des plakes di rowe e walon (sovint dizo l' francès); ciddé padzo, a Bive et a Nameur.
Hoye
Li hoye (on dit eto l' tcherbon), c' est ene pire k' on saetche foû des houyires, et ki sieve pol tchåfaedje.
Auguste Doutrepont
thumb|100px Auguste Doutrepont, a skepyî li 6 di decimbe 1865 ey a morou li 22 d' måss 1929.
Botoşani (distrik roumin)
Botoşani (prononcîz Botochani) est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Boucovine. Li mwaisse-veye (do minme no) a-st ene populåcion di 128.888 dimorants.
Hoye
Istwere di l' eployaedje del hoye
Li Walonreye fourit onk des prumîs payis la k' on a saetchî l' hoye. Å cmince, on l' meteut a lene divant l' houyire, a môde des hougne di four, did la si no di "hoye", "houye". On no k' a passé e francès (houille).
Botoşani (distrik roumin)
Veyes do distrik di Botoşani
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Auguste Doutrepont
Biyografeye
I fourit mimbe di l' Academeye di langue et literateure francesses di Beldjike dispu si skepiaedje e 1920.
Botoşani (distrik roumin)
Veyes do distrik di Botoşani
Botosani
Auguste Doutrepont
Ouve pol walon
I va enonder avou Jean Haust li pordjet di Diccionaire djenerå do lingaedje walon.
Il a stî prezidint del SLLW di 1918 a 1928. Ey insi, esse dins tos les djuris po les bate di scrijhaedje del soce.
Il scrijheut voltî des adrovaedjes po les lives da Louis Lagauche eyet Jean Lejeune di Djoupeye.
Ouve pol Walonreye
Il esteut on bateu pol Walonreye, avou. Si esteut i la å raploû d' Lidje di 1920.
Alére
Discours du président (pol 50inme djama di l' SLLW, Annowuaire di l' SLLW, 1926-1927 (n° 32), pp 93-99.
Sourdant
Doutrepont Doutrepont Doutrepont
Hoye
Istwere di l' eployaedje del hoye
Li ritchesse del Walonreye e tcherbon a permetou li rlomêye di si industreye do fier, tantea ki c' esteut a on moumint ene des pus grandès pouxhance industriyele sol Daegne.
Les houyires ont tertote clôs ene après l' ôte dins l' deujhinme mitan do 20inme sieke.
Prono tonike
categoreye:croejhete walone On prono tonike, c' est on prono metou tot seu u padrî ene divancete u ene adrovire.
Hoye
Boûlaedje del hoye et mannixhance di l' air
Li hoye evoye bråmint do CO2 dins l' air.
Categoreye:Pires et rotches Categoreye:Enerdjeye
Decatlon
Li decatlon ou dijhespôrt, c' est on spôrt avou dijh diferinnès diciplenes.
Manire di djudjî
On dene des ponts a tchaeke esprouve, et lzès radjouter po classer les bateus(es).
Sourdant
Categoreye:Spôrts
Påne (plante)
Del påne, k' on dit co des dints-d'-tchins, c' est on crouwå, foirt målåjhey a råyî.
Elymus repens (ossu: Elytrigia repens, Elymus caninus, ''Agropyrum caninum)
fenaesses
Categoreye:Crouwås Categoreye:Fenaesses
Anêyes 1140
anêyes 1120 | anêyes 1130 | anêyes 1140 | anêyes 1150 | anêyes 1160
1140 | 1141 | 1142 | 1143 | 1144 | 1145 | 1146 | 1147 | 1148 | 1149
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Adoråcions
Categoreye:crustinnisse Les priyires u adoråcions, c' est ene abitude rilidjeuse di l' Eglijhe Catolike. Les curés d' ene cénkinne di pårotches si rashonnut dins on viyaedje, al minme date tos ls ans.
Divins ene diyoceze, tchaeke pårotche a si djoû da ley, po fé l' adoråcion; di sôre k' avår l' anêye li Sint-Sacramint est espoizé tot l' timp.
A l' eglijhe, el Sint-Sacramint dimore espoizé tote li djournêye, et al avesprêye on fwait l' benixhaedje.
Les djins vont priyî ene eure a l' eglijhe. Gn a èn aeura, metou a l' aberteke, po tchaeke famile aler adorer l' Sint-Sacramint. On s' adjenixhe a deus djnos, pu aler sol tcheyire.
A nonne (ou èn ôte djoû) les djins, ou seulmint les curés et leus aidants, si rapoulnut co on côp po magnî eshonne et rashonner des cwårs. C' est l' dinner del adoråcion. On djheut k' c' esteut leu dicåce, a zels.
Cisse pratike dimore todi so pîs.
Les "Priyires" (adoråcions) sont diferinnes des priyires del djournêye, k' on dit tos les djoûs.
Rappigne
Li rap, ubén li rappigne, c' est on djinre di muzike wice el no vént d' l' inglès : rapping. Li rappigne, c' est l' djinre di muzike del tuzance hip-hop.
Istwere
Des estazunyins ont kminxhî a rapper dins les anêyes 1970, mins il est divnou peuprece dins les anêyes 1980. Come d' efet, on-z el åreut skepyî dins li Bronx (Estats-Unis), li 11 d' awousse 1973 pindant ene guintche. Asteure, c' est on des djinres di muzike li pus peupreces e-n Urope ey ås Estats Unis, sortoit do costé des djonneas.
West Coast
🇱🇰West Coast Rappigne
Triviere
Triviere, obén e Feller : Trivière ([FR] Trivières), est on pitit ban d' El Lovire, e Province do Hinnot.
Bouwêye
thumb|plantche bouwrece thumb|plantche bouwrece di fier Li bouwêye, c’ est l’ operåcion do rnietiaedje a l’ aiwe et å savon des mannetès lokes.
Li bouwêye å lavoe u å ri
On nel fijheut nén si sovint, on côp par moes, u co moens. Les femes si rashonnént po ça. On les loméve les bouwresses u ayides.
Li bouwêye al måjhon, al mwin
On s’ sierveut å pus sovint d’ ene plantche bouwrece.
Stoelreye
Ene sitoelreye, c' est on troclet di stoeles, sovint ki croylèt ene imådje e stoelî.
Sitoelreyes k' on dné l' no a ene planete
Gn a eto les doze sitoelreyes k' ont dné leu no a ene planete e-n asterlodjeye.
Kékès dnêyes so les stoelreyes
Insidon, les stoelreyes si polnut rescontrer, et si rmaxhî.
Ene sitoelreye ki pied s' gåz va disparexhe (mins ça prind des miyons d' anêyes).
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Astronomeye *
Ypres
vignette Ypres (en néerlandais Ieper et en allemandYpern) est une ville de Beldjike située en Région flamande, chef-lieu d'arrondissement en province de Flandre-Occidentale.
Categoreye:Djermons Urope
Gros-Fayi (Hamtea di Lodlinsåt)
Edroet
<mapframe latitude="50.435956" longitude="4.458089" zoom="15" width="244" height="208" align="center" />
Compôzucion
I gn a troes principås edroets dins ç-t hamtea la :
Li Gros-Fayi est on dimeurrece hamtea.
Prononçaedje do cmon amazir marokin
Pådje do prononçaedje do cmon amazir marokin
Sacwants femrins nos
Categoreye:Lingaedje amazir
Engroe
Engroe (Engrè u Engreu, prononcî Èn'grè u Èngreu), c' est on hamtea d' Måbompré, d' a pô près 100 djins.
Gn aveut pont d' botike. Les djins alént ås comissions a Bounru.
Asteure, c' est foirt touristike.
Djeyografeye
C' est a Engroe ki l' Oûte nonnrece ridjond l' Oûte bijhrece po fé l' Aiwe d' Oûte, al plaece lomêye "ås Deus Oûtes".
Rilomêyès djins d' Engroe
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Vlamertindje
Vlamertindje (oficirmint e neyerlandès: Vlamertinge), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Ipe, e l' province di Flande coûtchantrece.
Djeyografeye
Li viyaedje est metou djusse dilé Ipe minme, sol voye di Poprindje (N38).
Pî-note
Categoreye:Ancyins ptits bans del Flande Categoreye:Veyes et viyaedjes di Flande Categoreye:Province di Flande coûtchantrece
Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî
Elle est sinêye Jean Wisimus et Jules Feller.
Elle a stî eplaideye e 1928, pa l' imprimeu Auguste Nicolet d' Vervî.
Djivêye des scrijheus
Vervi
Tot fjhant betchî l' cok (noveles)
Categoreye:Lives e walon thumb|Coviete Tot fjhant betchî l' cok (Tot fiant betchî l' coq), c' est on live di coûtès noveles sicrîtes pa Bernard Louis.
Il a vudî dins l' pitite coleccion del SLLW e 2003.
Sacwants bokets avént dedja stî eplaidîs dins Les Cayés walons.
Berwetêyes di spots, rvazîs, tourneures et ratourneures d' après Nameur et avår la
Berwetêyes di spots, rvazîs, tourneures et ratourneures d' après Nameur et avår la (Bèrwètéyes di spots, r'vazîs, toûrnûres èt ratoûrnûres d'après Nameur èt avaur-la), c' est on live di spots et ratourneures do walon rashonnés pa Chantal Denis ey eplaidî e 2010.
Les ratourneures sont dnêyes avou l' accint do walon do Mitan.
Ele sont rindjeyes pa rahoucant mot francès. On minme espot si pout don trover e sacwants plaeces dins l' motî.
Côde e Wiccionaire : SpC99 (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).
Categoreye:Lives di spots walons Categoreye:Nameur
Dobe son WY
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Rifondaedje do walon Li dobe son WY, c' est cwand li son W est shuvou do son Y (yod, mouyeye).
C' est on shuvion ki n' egzistêye nén e francès.
Rifondaedje des mots avou l' doobe son WY
Si l' bodje est on mot avou W å coron, on rfond avou les deus sons ki s' shuvnut (scrijha "wy" divant "i", "wi" divant ene voyale).
Si les mots provnèt d' on bodje avou l' cawete -eye, gn a on candjmint d' voyale è => i, come dins l' cawete -ene ki dvént -in-.
Betchete dis-
Categoreye:Betchetes do walon Li betchete dis-, c' est ene vicante betchete do walon.
Elle est pus sovint eployeye ki l' betchete di-, si sinonime, ki n' est vicante ki sol Payis d' Lidje.
Fonccionelmint, ele pout esse riwaiteye come ene dobe betchete, l' aplacaedje d' ene betchete di- et d' ene rafoircixhante betchete s-.
On l' pout rtrover dins des viebes, mins eto dins des nos (ki l' viebe sourdant a disparexhou).
Betchete dis- di disfijhaedje
C' est l' contråve d' on simpe viebe: ... ou d' on viebe avou ene betchete e- d' emantchaedje: Padecôps, li bodje n' est nén clair, ca i n' vike pus dins l' walon d' ouy. Si fåt i rmonter å vî walon, et å latén et pår å gayel po comprinde l' emantchaedje :
Betchete dis- di distelaedje
C' est l' contråve d' ene betchete a- d' atelaedje
Rafoircixhante betchete dis-
🇱🇰 Categoreye:Mots avou l' rafoircixhante betchete dis- Bén pus rålmint, li betchete dis- va awè on rafoircixhant efet.
dobès betechetes
On l' pout ossu acawer a des viebes k' on ddja ene ôte betchete, tot-z askepiant des novelès dobès betchetes (come disra-).
Ferdinand Davaux
Ferdinand Davaux (di s' no d' pene, Nennesse ) a skepyî a Tchålerwè li 19 di måss 1878 ey a morou tot djonne a Mårcinele li 11 di decimbe 1918.
Pus lådje oyowe
Li pus lådje oyowe, e rfondaedje do walon, c' est l' prononçaedje d' on mot k' est l' pus spårdou sol Walonreye.
Ferdinand Davaux
Il esteut Alwakî.
Pus lådje oyowe
Les ôtes prononçaedjes sont lomés stroet oyous, u coinreces. Cwand onk di ces prononçaedjes la est tchoezi, on dit k' on a afwaire a ene sorwalonde.
Ferdinand Davaux
Riprins dins l' antolodjeye «270 sicrijheus e walon do Payis Noer».
Pus lådje oyowe
Li rîle del pus lådje oyowe, c' est l' pus åjheye a tchoezi cwand l' mot est cnoxhou totavå, ey esse foirt vî. Mins pacô, dins des ôtes cas, on va eployî purade li rîle des rîlêyes.
Egzimpes di pus lådjes oyowes
C' est purade des pus lådje oyowes ki Djan Djermwin aveut tchoezi e 1989 po mostrer l' ådjeu di rfonde li walon. Gn aveut la : …
Pus ladje oyowe
Ferdinand Davaux
Di s' mestî, il esteut plonkî-zénkeu, et prof di cisse coxhe la a l' Univiersité di l' Ovraedje di Tchålerwè.
Ouve e walon
I cminça a scrire e 1895, ey evoyî ses bokets å Tonea d' Tchålerwè. Pu fé totes sôres di belès tchansons e walon.
Shuvance
Bob Dechamps a sovint rtchanté ses tchansons, inte di zeles, Al såjhon des meumeures.
Gn a ene plake di rsovnance sol måjhon k' il a vnou å monde (metowe pa l' ALWAC li 29 di setimbe 1957.
Gn a èn adjeyant d' Tchålerwè k' a stî batijhî a s' no.
Vicåreye
Pierre Arcq, Ferdinand Davaux, une muse brisée, El Bourdon l° 705, avri 2018.
Sourdants
Davaux Davaux Davaux
Les Libins
Les Libins (prononcî avou on longou «I» Lîbin /liː'bɛ̃/; fr: Libin, avou on court «I»), c' est l' vî no ki l' viyaedje aveut rçû cwand s' a basti li Basse Libin (fr. Libin-Bas). Li prumî coulot s' a adon motoit rlomé li Hôte Libin (fr. Libin-Haut).
Christine Tombeur
Tombeur Tombeur thumb|left|100px|(2000) Christine Tombeur a skepyî diviè 1955.
Les Libins
thumb|eglijhe
C' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
Christine Tombeur
Elle a eto adjinçné ene sicole di walon a Djnape, et scrire des ptits lives di scole po ses scolîs. Inte di zels, ene croejhete et on live di codjowaedje (Les Chnapans djouwnut avou les viebes).
Les Libins
Nos di des plaeces des Libins
thumb|Fond des vås thumb|Plake "Li Marokin"
Christine Tombeur
Elle a scrît ene pîce di teyåte (Cwand Adele ès dè mele), ey esse redjixheuse pol trope des Chnapans di Djnape.
Elle a ratourné e walon li Tintin "les pindants del Castafiore", tot notant l' accint d' après Cirou, la k' Hergé aveut dmoré ene hapêye.
Les Libins
A vey
Les Troufreyes : troufires, k' on-z î a saetchî al troufe disk' e 1950, ki sont divnowes ene Rezieve Naturele.
Istwere
L' Ofinsive a passé tot près.
Christine Tombeur
Ele cåzéve todi walon avou les waloneus.
Les Libins
Tuzance walone
🇱🇰 Libin
Sicrijheu e walon
Albert Duchêne a scrît ene pîce di teyåte divant l' guere di 40. mins il a stî touwé come rezistant tins del guere.
Gazete coinrece avou do walon
Nanesse, ki parexheut diviè 1930. Gn aveut des côps des rimas e walon. Metans : Come totes les sfwaitès gazetes, elle ont djoké pask' i gn aveut ditrop di canlaedje so les djins.
Imprimeu k' a publiyî do walon
Imprimreye Duchêne, k' a-st eplaidî «L' Årdene foyowe», et deus ôtes lives da Pierre-Joseph Dosimont e 1944.
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Edith Godart avou l' accint d' Libin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Hårdêye difoûtrinne
Li gros bî (arimé so on rixhot d' Libin).
Pî-note
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
5 di fevrî
Li 5 di fevrî, c' est li 36inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 329 djoûs (330 po ls anêyes bizetes) ki dmorèt co disk' al fén d' l' anêye.
Ôtès djins
1985 Cristiano Ronaldo
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
F.N. (Hesta)
Fabricas
Ele a bråmint fabriké des fiziks, ey eto des revolvers, inte di zels li marke «Browning».
Impôrtance dins l' payis d' Lidje
Elle dina bråmint d' l' ovraedje ås djins do payis d' Lidje.
Aspalaedje des årts
Elle a-st eplaidî, e cmince do 20inme sieke, ene gazete lomêye «Revue wallonne».
Dins les bele-letes e walon
Dins l' cåbaret da Tchantchès, gn a des fotantès tchansons ki, djåzant des raloyisses, fijhèt des rireyes so les politikîs francès, come Jean-Marie Lepen, ki sereut binåjhe ki l' Walonreye sereut francesse.
Mins on tchanteu pu egadjî, come Julos Beaucarne ni roveye nén ki les åres fabrikêyes pal FN siervièt a touwer des djins dins l' Tice-Monde.
Ratournaedje e walon d' on tecse da Georges Ista eplaidî e 1907 dins li rvuwe di l' F.N. (so Wikisourd)
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Societés d' comiece Categoreye:Province di Lidje
5 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
3 d' fevrî - 4 di fevrî - 6 di fevrî - 7 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Patwès latén
Li patwès latén ou latén d' sôdår, c' est on patwès ki les sôdårs et ptitès djins cåzént sol difén di l' Impire romin.
C' est lu k' a askepyî toplin des mots do walon et des ôtes lingaedjes romans.
C' est tos mots erî-rfwaits, k' on n' ritrouve don nén dins les scrijhaedjes laténs classikes.
Sacwants mots walons ki vnèt do patwès latén
Lene 1 (Tram d' Anverse)
Li lene 1, c' est ene lene do tram d' Anverse.
Adjinçna
Li lene va del Bijhe del veye disk' al Nonne. Vola pocwè l' dierinne eståcion s' lome « Zuid » ([WA] Nonne). Èç lene ci a stî metowe e rotaedje e 2019, mins il årè falou rastinde 2022 po k' ene des ståcions soeye drovowe : « ZNA Cadix ».
Djaenea fåsse ranonke
thumb|foyes et fleurs on djoû avou waire di solea thumb|fleurs bén drovowes on djoû d' solea Li djaenea fåsse ranonke ou djaenea ou blamêye ou pitite-aloumwere ou clå-d'-ôr ou djaene fleur di må, c' est ene pitite djaene fleur ki vént å bontins.
Ficaria verna u Ficaria ranunculoides u Ranunculus ficaria
Discrijhaedje
El Walonreye, c' est ene des prumires ki florit, dedja e moes d' måss.
Come bråmint des ôtès fleurs, ele si drouve å solea.
Crexhaedje
Ele vént dins les hourleas, les bwès, les cortis. Ezès djårdéns, ele pout esse plantêye come wårnixhante fleur, come yebe ås maladeyes ou esse riwaitêye come crouwå.
Come yebe ås maladeyes
On eployive ses raecinêyes (50 gr å lite d' aiwe) po l' resseraedje (ele rind les crotes pus moles, ene miete glairieuses). Mins li plante pout esse epweznante.
On pou fé on rbolou té des foyes po sougnî so les brokes.
Sourdants
Categoreye:Fleurs des tchamps Categoreye:Crouwås Categoreye:Plantes
Céncweme
Li Céncweme u Pintcosse, dins l' crustinnisse, c' est ene fiesse crustinne ki rmimbere li dischindaedje do Sint Spér so les doze apoisses.
Elle est fiesteye li 50inme djoû après Påke (come si no l' mostere bén) et don todi toumer on dimegne.
Cronolodjeye
C' est l' li 50inme djoû après Påke, et nén 50 plins djoûs. On dimegne, dabôrd, ca ça fwait 49 djoûs après l' dimegne di Påke, la k' on conte Påke prumî djoû, et l' londi d' Påke deujhinme djoû.
Ele shût l' Acinsion di 10 djoûs. Ele toume e moes d' may u e moes d' djun.
Li céncweme est onk des cwate djamas. Eto, li londi del Pintcosse est on fiesse-djoû.
C' est sovint al Pintcosse ki les efants ki fwaiynut leus Påkes.
Li clintcha des anêyes 2000 di voleur rissaetchî tot rahouca ås fiesses crustinnes pol cronolodjeye des condjîs n' a måy avnou a dmander k' on rmete li londi d' céncweme come ovråve djoû.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Fiesses rilidjeuses
Catarake
Li catarake, c' est l' brouymint del vuwe a cåze d' ene pea ki s' vént fôrmer sol lintile di l' ouy (custalin).
Médiaedje
Dispu les anêyes 1990, on fwait coranmint ene operåcion dins l' ouy, et rsaetchî l' crustalin tot etir.
Categoreye:Ouy Categoreye:Medcene
Picård (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > galo-roman > lingaedje d' oyi > picård
Li picård, c' est on lingaedje d' oyi cåzé dins l' pus grand boket del Picårdeye di France et el mitan coûtchantrece del Province do Hinnot, el Walonreye.
300px|right|thumb|picård
Côdes ISO 639-3: pcd
Egzimpe di tecse
(tecse di prezintåcion sol waibe di «Ch'Lanchron»)
Picård et walon
Li walon s' a schåyî do picård a pårti di l' an 1000, et les deus lingaedjes estént pår diferins a pårti di 1200-1300. Nerén, li picård a kécfeye dimoré li lingaedje nôbe pol walon lontins après. Metans :
Loukîz eto : calcaedje do picård
Ortografeyes
Li picård n' est nén podbon rfondou, ni ehåyî.
Sacwants rcwereus, come Fernand Carton, ont atåvlé del riscrire dins l' sistinme Feller (sistinme Feller-Carton). Il egziste d' ôte sistinme, metans les cis askepyîs sorlon l' fonetike : li sistinme Mahieu u l' ci da Lefèvre. Avou ça k' Alain Dawson boute so on sistinme di mîtrins scrijhas (graphie-pivots) et mete des tecses so ene båze di dnêyes. Li seule ortografeye atåvlêye djondante do rfondou walon el picård, c' est l' sistinme Lévèque-Braillon. K' on lome, el picård, « grafie uniformisante ».
Croejhete
E picård, li sudjet del troejhinme djin est todi repeté pa on prono.
Gn a on definixhant årtike tipike, avou ene divanceye voyale : éch : Gn a toplin des dvanceyès voyales :
Ratourneures e picård vinant do djeu d' cråwe
Referinces eyet sourdants
* Categoreye:Lingaedjes d' oyi Picard
No d' famile walon ki vént d' on ptit no
Pådje des nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on ptit no.
N a ene peclêye di nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on ptit no walon'''.
Emantchaedje
Ça pout esse :
Prononçaedje des nos d' famile vinant d' on ptit no
Come les ptits nos, a pårti do 20inme sieke, on a todi pus sovint
Sacwants ptits nos divnous nos d' famile (dedja studyîs dins l' Wiccionaire)
*
Betchfessî oen
Ces mots la si prononçnut avou l' son on (ɔ̃) so Lidje ey ene pårteye di l' Årdene, et avou l' son win (wɛ̃) après Nameur et Tchålerwè.
Li son "on" est pus peurmint walon ki l' son "win", mins ci-ci est pus lådje oyou.
Disfondowes do betchfessî OEN
On cas ene miete a pårt est l' ci des viebes del famile di « moenner ». Come bråmint d' viebes e walon, si codjowaedje si fwait å levant so des bodjes diferins d' après l' cawete (vey l' atuze des troes bodjes). Li betchfessî oen rascovere bén l' prononçaedje des bodjes B et C, mins nén do bodje A. Li codjowaedje levantrece est c' est: A=-min-, B=C=-moen- (eg: dji ramoenne, nos raminans, dji ramoennrè, ki dj' ramoenne, dj' a raminé).
E rfondou on scrît parey les troes bodjes, çou ki fwait ki les disfondowes di tos les mots bastis sol bodje parexhèt ene miete foû rîle (porminåde, pormineu, raminaedje,...)
Ene sacwè d' rashonnant s' aveut passé avou l' famile di viebes di « vey », sicrîts davance avou « oe » po tos les bodjes ( dji voe, nos voeyans, dji voerè, ki dj' voeye, dj' a voeyou, ene sacwè d' voeyåve ); mins asteure avou des bodjes diferins ( dji voe, nos veyans, dji voerè, ki dj' voeye, dj' a veyou, ene aacwè d' veyåve ).
Diyalectalijhaedje des mots rcovrous på betchfessî OEN
A pårti di 1220, on-z a ddja li disfondowe -on.n- : mones (moenne); Antone (1263).
Uzaedje do scrijha OEN come betchfessî
C' est onk des dierins betchfessîs, nén dins l' lisse des betchfessîs do raploû d' Tchålerwè. Li dierins mots (temoen) a stî rfondous avou fok e 2008.
Mots avou l' betchfessî oen dedja raspepyîs sol Wiccionaire
Marcote
thumb|Marcote epayeye Li marcote u bascolete, c' est on foirt pitit bascolidî.
C' est onk di ses nos (bascolete) k' a dné s' no a l' famile des bascolidîs.
Mustela nivalis
Bascolidîs
Discrijhaedje
thumb|bascolete ordinaire d' Amerike, blanc-mousseye, avou si skelete C' est l' pus ptit des bascolidîs. Et pår li pus ptit des magneus d' tchå sol Daegne. Li coir do måye fwait 13 a 24 cm, et l' cawe 5 a 7 (çou ki dene 20 a 31 cm, çouci pol bascolete d' Urope). Li frumele est on pô pus ptite. Ele pasreut dins "on trô come ene pîce di 5 francs".
Li erminete ou blanke marcote (blanke fok e l' ivier) lyi rshonne foirt, mins est pus grande. Li marcote ordinaire pout eto divni blanke e l' ivier (dins les Ales, e l' Afrike bijhrece, et les dzo-indjes des montinnes d' Amerike bijhrece).
Vicaedje
thumb|deus bascoletes ki s' batèt Magne cåzu fok des soris (eto des oujheas, des cropantès biesses). Gn a des bascoletes tot wice k' i gn a des soris.
Ele tchesse do djoû come del nute.
Come les ôtes bascolidîs, ele sitritche ene pufkene di ses glandes dirîtrinnes, s' elle est serêye.
Mopliyaedje
S' acopele do moes d' måss disk' å moes d' awousse. Plinne 35 djoûs. Djonnele normåldimint e moes d' avri-may, pus on deujhinme côp e djulete-awousse.
Les djonnes sont ni-rafiyants; leus ouys ni s' drovnut k' a 21-25 djoûs. I sont spanis a 4-5 samwinnes.
Les djonnes del prumire poirtêye si polnut ddja acopler a 11 moes.
Doûcès creyances
thumb|left|150px|pindowe après on meur (po n' nén k' les ôtes marcotes vinénxhe ås poyons) Åtoû del marcote, n a toplin des doûcès creyances k' ont skepyî. Po espaitchî les mwais sôrs k' ele poleut amoenner, les Francès l' ont lomé "belete" (si on lyi dit k' elle est bele, ele ni vos epoûtloucrè nén). E walon, come e-n almand, on lyi a dné on ptit no d' djin : Marcou e walon (Markwolf, avou rcandjaedje do coron -wolf pal cawete cawete -ote. E-n almand, on l' lome plaijhanmint Hermännchen (pitit Herman).
Sourdants
Categoreye:Bascolidîs
Gazea
Gazea, c' est on no d' famile del Walonreye. E francès, on scrît purade Gaseau, Gasia, Gasiaux, Gasséaux, Gassiaux, Gazeau u Gaziaux.
Etimolodjeye
picård "gaziô" (gozea, pitit gozî) (djin k' a on ptit hatrea, u ki n' boet waire).
Hårdêye difoûtrinne
Nos d' djins eyet d' plaeces avou l' cawete -ea
Gazea
Cazaxhistan
Li Cazaxhistan (k' on pout eto scrire dinsi : Kazaxhistan), c' est on payis del Mîtrinne Azeye.
C' est l' dijhinme pus grand payis del Daegne, avou ses 2 727 300 kilometes cwårés.
Li mwaisse veye do Cazaxhistan a yeu bråmint d' nos. Asteure, ès no, c' est Astana. Totfeye, etur 2019 eyet 2022, ça a stî Noursoultan.
Lingaedje: cazakhe.
Les Kazaxhes ni sont nén les Cozakes.
Istwere
Come les ôtes payis del Mîtrinne Azeye, i fourit colnijhî del Rûsseye des Tsårs.
Diviè 1920, li payis passe e l' Union sovietike.
Pu s' dislaxhî å disrashonnaedje di l' URSS e 1992. Adon, rintrer dins l' Kiminålté des dislaxhîs estats.
Politike
On contrat d' vindaedje d' elicopteres si fjha avou l' Beldjike d' ene façon nén trop catolike (2015 ). Çou ki moenna å Herleme cazaxhe (2016-2017).
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Mîtrinne Azeye Categoreye:Azeye * Categoreye:Payis
Discours de la méthode (live)
thumb|Coviete Li discours de la méthode (ratourné e walon Li manire di fé, c' est on live da René Descartes. I fourit-st eplaidî e 1637.
C' est l' prumî live di filozofeye sicrît e francès.
Sacwantès tuzêyes foû do live
Descartes va stårer djus bråmint des idêyes tote fwaites sol nateure del djin, inte di zeles ki l' peupe n' est nén malén.
I conseye eto d' accepter les idêyes des ôtes, et n' nén dire ki les cis ki n' pinsnut nén come nozôtes sont des biesses.
Minme lu ni s' prind nén po pus malén k' èn ôte :
I disdjoke eto di leu pî-stok [piédestal] les cis ki s' pudnut po des sints : Li « manire di fé » k' i nos va mostrer, i nel vout nén fé divni ene doctrene ki tertos doet shuve :
Åresse, gn a nole civilizåcion k' est meyeuse k' ene ôte : Dj' a prins l' liberté d' djudjî les ôtes pa mi-minme et d' pinser k' i gn a å monde nole mwaisse tuzance, a môde di çk' on m' aveut leyî rafiyî.
Dins s' djonnesse, Descartes a bråmint lî : « Tot lijhant, vos alez fé cnoxhance avou tot çk' est bon po l' vicance » m' a-t on dit. Mins si vs estoz trop curieus des cayets do vî tins, vos n' compurdoz pus les noveatés.
Pu, a on metou moumint, i leye ouve avou les lijhaedjes, et s' mete a rôbaler l' Urope foû :
Tot voyaedjant, i rescontere des martchands et des traeyincieus. I louke kimint k' i pinsnut po fé tourner leus handeles. Ces djins la sont motoit pus sûti ki les grands scrijheus d' filozofeye :
Hårdêye difoûtrinne
Sacwants bokets del "Manire di fé" rimetous e walon (a môde di binde d' imådjes, pa José Schoovaerts)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Lives Categoreye:Filozofeye
6 di fevrî
Li 6 di fevrî, c' est li 37inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; i dmeure co 328 djoûs (329 po ls anêyes bizetes) po rexhe di l' anêye ki court.
Ôtès sacwès
2023: pus griyeus hosmint d' tere dispu 100 ans e l' Tourkeye ey e l' Sireye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
4 di fevrî - 5 di fevrî - 7 di fevrî - 8 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Philippe Pétain
vignette|droite Li Marixhå Pétain, c' esteut on djenerå francès foirt rilomé dismetant li Prumire guere daegnrece ki divna èn ero nacionå parès li batreye di Verdun e 1916.
Après l' abrocaedje des Almands e 1940, i fijha avou zels tot divnant l' prezidint del France dizo l' Redjime di Vichy.
Les cis k' estént por lu si lomént les "Petinisses".
Après l' sipoûlaedje Troejhinme Reich, i fourit-st egayolé et djudjî po hôte traitrijhe. Codåné al prijhon al veye, i mora li 23 djulete di 1951 so l' iye d' Yeu.
Sacwantès annêyes pus tård, si waxhea so l' Iye d' Yeu fourit branscatêye pa ene troke di ses apartinants divant ki ses resses ni rifouxhént eterés e s' tombe.
Dins li tuzance
Dins li fime Les Choristes da Christophe Barratier, li ptit Pepino atake li tchanson d' propagande Marixhå, vo nos la.
Pétain Pétain Pétain Pétain
Laurent (Albom, It It Anita)
Laurent est l' deujhinme albom da It It Anita k' a vudî e 2018. Li varyisté schoûtepus a vudî e 2019.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Plakes di muzike Categoreye:Rock
Les bons camaerådes (live d' imådjes)
thumb|Coviete Les bons camaerådes (Lès Bons Camarådes), c' est on live d' imådjes des eplaidreyes "Flammarion", fwait so ene fåve di djåzantès biesses da Paul-François, rituzé d' après ene paskeye da Fang Yi-K'Iun, et rmetowe e walon pa "Fré Djhan" e 1981, dins l' coleccion «Nos ptits efants».
Li live est enimådjî pa Gerda.
ISBN 2-87011-004-9
Contnou
Elle endè magne ene, et esse ripaxhowe. Cwè fé avou l' ôte. Si bon cour lyi dit d' el poirter å ptit tchvå, si vijhén. Mins i n' est nén la. Ele drouve li poite, el mete sol tåve et court evoye.
Li ptit tchvå, lu avou, est evoye cweri après d' l' amagnî. Et il a trové on bea gros navea blanc et violé. El magne. I n' a pus fwin. I rintere e s' måjhon... et vey li raecene. Avou les wayes dins l' nive, i sait bén k' c' est l' grijhe robete.
Vola kimint fjhèt les bons camaerådes.
Sourdant
Categoreye:Lives d' imådjes e walon
Fenaesses (famile)
Les fenaesses, c' est ene famile di plantes ki dnèt del boune waide, u ki sont semêyes po do four u come dinrêyes.
Mins gn a eto des såvadjès fenaesses ki sont des crouwås.
Poaceae
Sacwantès fenaesses
Categoreye:Familes des plantes *
Dimitri François
thumb|(e 2019) Dimitri François, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 20 d' octôbe 1970.
Ouve pol walon
I scrît dispu 2019, e-n ene ortografeye espontanêye. Adonpwis, a dater d' 2021, a môde di rfondant walon.
Ses scrijhaedjes sont replaidîs dins Li Rantoele (rimetous e rfondou) et dins Singulîs (ricrîts e Feller-Francard).
Il fwait eto des seyances d' enaiwaedje e walon dins les scoles.
Francois, Dimitri
Spî
Spî (F. Spy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djmepe-so-Sambe, el province di Nameur.
Rilomêye di Spî
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Betchfessî å
thumb|li dobe prononçaedje est rilevåve dins l' no e francès do viyaedje d' [[Åve-el-Fåmene (Ave-et-Auffe)]] thumb|Bra si prononce cial Brâ, mins po [[Brå-dlé-Libråmont, c' est Brau]] Li betchfessî å, c' est on betchfessî scrijha ki si scrît avou l' lete Å.
Prononçaedje «au» (/oː/)
Li scrijha «au» est rprins do sistinme Feller-Léonard