cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
19 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Gouizhou
thumb|200px|right|Province do Gouizhou Li Gouangdong (贵州, pinyin Guìzhōu — « Province del (montinne) Gui »), c' est ene province del nonnrece del Republike populåre del Chine.
Li mwaisse-veye del province, c' est Gouiyang.
Elle a-st ene sitindêye di 176.100 km² po 39.040.000 dimanants.
Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin..
Gouangdong
Aprestaedje medicå al moirt
Categoreye:medcene Categoreye:moirt
L' aprestaedje medicå al moirt (pus coûtmint, apresses po mori), c' est çou k' les docteurs et les aidants sicolodjikes fijhèt a onk k' on sait bén k' i va mori bénrade.
Gn a ladvins des droukes, come li morfene, po-z aswadjî l' sofrixhance.
Gn a eto ene aide sicolodjike et rlidjeuse (po les céns ki volenut).
Portraits, tåvleas, glawes et lawes (arimés)
thumb|coviete Portraits, tåvleas, glawes et lawes (Pôrtraits Tâvlais Glawes èt Lawes), c' est ene Ramexhnêye d' arimés e walon da Hinri-Djôzef Raxhon k' a moussî fond di mon l' Ågusse Nicolet a Vervî e 1900.
Ladvins, gn a bråmint des rondeas.
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
LibreOffice
LibreOffice est on libe office, otrumint dit : il est po rén eyet n' a pont vraiymint d' mwaisse. LibreOffice a askepyî e 2011 eyet 's dierinne modêye est li ci di 29 di djanvî 2020 (modêye : 6.4)
Baloujhe
Li baloujhe u balowe u åbalowe (on dit eto: arnicot, brouwant), c' est on gros inseke eschaerbotrece, ki voléve tot zûnant e moes d' may el Walonreye, disparexhou al fén des anêyes 1950.
LibreOffice
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Infôrmatike Categoreye:Programes infôrmatikes
Baloujhe
Melolontha melolontha
Vicaedje
Les balowes si rmetént voltî so les tchinnes, les hesses, les tiyoûs.
I vole zûnanmint al nute. C' esteut e moes d' may el Walonreye.
Divant d' voler evoye, li baloujhe infele ses saetchs a l' air, et sorlever ses ailetes. On dit k' ele «conte les eures» ou: k' ele «conte ses cwårs» ou k' ele «fwait ses pakets».
Mopliyaedje
Li baloujhe dene on gros blanc vier, k' on lome li tchalon ou waerbå ou molon, ki magne les raecinêyes di totes les plantes. I sierveut come amoice al pexhe.
come amagnî
A on certin moumint, on magnive les baloujhes.
Les poyes les magnèt voltî ossu; les bokets del carapace rivnèt dins les polenes.=== come djeu d' efant ===
come djeu d' efant
Disk' e l' eter-deus-gueres, les efants alént scheure les tiyoûs po-z aler ås baloujhes. Ou adon les apicî k' ele volént tot les djondant avou ene djiniesse. I loyént on fis åd triviè des grossès aiyes des baloujhes, et les taper e l' air. Ele catournént, tot volant e zûnant. On djheut "aler fé zûner les baloujhes".
Les arnåjhes les låtchént dins les scoles ou les stitchî dins les cawetes des båsheles.
Les pus traites el metént dins ene boesse avou on costri kel magnive tot lyi trawant l' vinte.
cåze do disparexhaedje des baloujhes
C' est l' pouverizaedje des dinrêyes et des canadas å DDT et ås ôtes contrinsekes, k' a cmincî après l' guere di 40, k' a bråmint dzindjné les baloujhes. Les dierinnes ont ndalé eviè 1960, çou k' a fwait dire ki c' esteut Gargarene ki les aveut prins avou lu dins l' prumî spoutnik.
sayes di rmetaedje di baloujhes
Dins les anêyes 2000, on a sayî di rmete des baloujhes, metans dins l' grand bwès d' Sint-Houbert.
Dins les ratourneures e walon
On loméve "baloujhe" on londjin.
«baloujhî», c' est må fé si ovraedje.
«baloujhner», c' est trinner tot s' pormoennant. Li deujhinme live d' Ene båke so les bwès d' l' Årdene si lome «Baloujhnaedje dins les bwès did la cint-z ans».
«awè des baloujhes el tiesse» ou «aveur ene balowe e cervea», c' est esse ene miete drole; «tchôkî des baloujhes el tiesse da onk», c' est lyi fé acroere des mintes, kécfeye po profiter d' lu.
Sourdants
Categoreye:insekes
Aiwe d' Oûte
Oute
L' Aiwe d' Oûte, c' est ene aiwe del Walonreye, ki court e l' Årdene, et s' maxhî a Mouze a Lidje.
Ele kimince a Engrè, på maxhaedje di l' Oûte Nonnrece a l' Oûte Bijhrece, al plaece k' on dit ås deus Oûtes.
Adonpwis, ele passe al Rotche, a Marcour, a Rindeu, a Houton, a Derbu, a Barvea, a Hamwer.
A Doûflame (Comblin-å-Pont), ele riçût, so droete erive, l' aiwe di l' Ambleve, et cori eviè Esneu et Imbour.
C' est la kel Vesse s' î vént agoliner.
L' Aiwe d' Oûte si maxhe a Mouze a Lidje (tot a nonne del veye, djusse après Angleur).
Image picsel
l'acduisition des images c'est a dir la transfonmation des donnes graphiques en donnes numeriques s'opere dans la plupare du temps ou bien la plupare des cas par lutilisation d'un scanner numerisation des images se fait par d'aurte materiel tel que les apareils photos classiques uou numeriques la camera capteur c.c.d parmis les scanners qu'ei utilis pour numerisation des images on trouve : les scanners a plat les scanners relatifs les scanners a plat : fonction comme la photo capteur emsible il exist de deux type ; la capteur ( en general type c.c.d ) la capteur (type cis ) les
Motî d' Såcere
Categoreye:Motîs walons Li Motî d' Såcere kel tite e francès, c' est Petit lexique du parler wallon au pays de Carlsbourg, c' est on motî walon-francès sicrît pa Joseph Jacquet, tot rashiant l' accint walon d' Såcere.
C' est on ptit sillabusse di cogne A5 k' a vudî e 2007.
Les mots sont scrît avou ene ortografeye nén erîlêye (nén e sistinme Feller).
Il est rprins come limero S41 dins l' djivêye des motîs do walon.
Hadja Lahbib
Hadja Lahbib, c' est ene politicresse del redjon d' Brussele.
Ele divna minisse do Difoûtrin del Beldjike li 15 di djulete 2022.
Pôzicionmint politike
Elle est mimbe do MR, k' est on pårti di droete. Portant, leye-minme si dit ni a gåtche, nén a droete, dit-st ele.
Cårire
Elle aveut bouté po RTBF. Elle est cnoxhowe po-z awè prezinté li dijh-nouv eures. E 2022, elle a accepté daler å MR yet divni minisse. Si decidaedje lyi vna tins k' ele moennéve on responda avou Georges-Louis Bouchez.
Referince eyet sourdant
Lahbib
Manoyince
Li manoyince (on dit eto: numismatike), c' est li cnoxhance des manoyes. Li ci ki s' end ocupe si lome on fén cnoxheu, fene kinoxheuse di manoye, u nimismate
Belarûsseye
Li Belarûsseye u el Blanke Rûsseye, lomêye oficirmint Republike del Belarûsseye eto, c' est on payis di l' Urope levantrece (asteure). Davance, c' esteut ene ancyinne republike di l' URSS.
Mwaisse veye : Minse (Minsk)
Djivêye di sacwants lives e walon
Teyåte
Vey Pordjet pîces di teyåte e walon
Motîs francès-walon
🇱🇰 «Motî francès-walon»
Motlîs
🇱🇰 «motlîs»
Bindes d' imådjes
🇱🇰 Djivêye di bindes d' imådjes e walon
Belarûsseye
Istwere
Li payis s' a dislaxhî di l' U.R.S.S. li 25 d' awousse 1991.
Djivêye di sacwants lives e walon
Lives d' imådjes
🇱🇰 Djivêye di lives d' imådjes e walon
Lives po lére
(ki sacants n' ont parexhou k' e fouytons).
Belarûsseye
Politike
Tins d' l' Guere d' Oucrinne, i tnît avou les Rûsses.
Djivêye di sacwants lives e walon
A
thumb|Live di noveles so les biesses da [[Jean Lejeune di Djoupeye]]
Belarûsseye
Djeyografeye
Categoreye:Payis Categoreye:Urope Categoreye:Urope Levantrece
Djivêye di sacwants lives e walon
B
thumb|Coviete des "Boignes contes"
André Capron
André Capron a skepyî li 18 di djun 1928 ey a morou li 2 d' awousse 2018.
Djivêye di sacwants lives e walon
C
thumb|Colas l' bracnî
André Capron
C' esteut on bouteu pol picård, aprume li borén.
Il esteut SLLW-î.
Di s' mestî, il aveut stî prof d' inglès.
Ouve pol picård
Il a eplaidî e 2003 on live sol borén (avou Pierre Nisolle), k' est asteure aberwetåve.
Come sicrijheu e picård, i fjha publiyî kékes powinmes dins L' Bourdon.
Come eplaideu, i fjha parexhe cwate lives avou les fåve do vî vî tins da Henri Raveline.
Djivêye di sacwants lives e walon
D
thumb|"Dji m' lome Meliye" thumb|"Douda d' Aiwe d' Oûte"
André Capron
Ouve pol picård
Adon-pwis, i s' mete a ratourner e picård des lives di rlomêye eternåcionåle come Li ptit prince eyet «Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes».
Djivêye di sacwants lives e walon
F
thumb|Coviete di "Foû del voye"
André Capron
Ouve pol picård
C' est lu ossu k' aveut prusté s' vwès å leu dins l' fime d' imådjes «Les mintreyes da Monsieu Moulot».
Djivêye di sacwants lives e walon
M
thumb| thumb
André Capron
Sourdant
Capron‎ Capron
Djivêye di sacwants lives e walon
N
thumb
O
thumb|
P
thumb|Coviete di "Prumire fornêye"
R
thumb|Coviete di "Ramadjes" da Louis Lecomte
S
thumb|Pordjet d' coviete di [[So l' anuti (roman)|So l' anuti pa José Schoovaerts]] thumb|[[Sovnance (arimés)|Sovnance da Jules Vigneron (léjhåve a pårti del pådje 19 do scanaedje)]]
Manoye
Ene manoye d' on payis, c' est totes les sôres di pîces ki sont batowes et d' biyets ki sont-st imprimés dins ç' payis la, e-n on metou trevén. C' est les cwårs d' on metou payis, djans !
Maurice Carême
thumb Maurice Carême a skepyî a Wåve li 12 di may 1899 ey a morou a Anderlek li 13 di djanvî 1978.
Djivêye di sacwants lives e walon
T
thumb
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Pordjets * Categoreye:Djivêyes
Manoye
Motlî
N a des discandjåvès manoyes et des cenes ki nel sont nén.
Li studiaedje des viyès pîces di manoye et des biyets, ça s' lome li manoyince.
Maurice Carême
C' esteut on rlomé powete walon ki scrijheut e francès.
Manoye
Sacwantès viyès manoyes
...
Dobe erî-tins
On dobe erî-tins ou rirpassé tins, c' est on tins d' codjowaedje basti so l' viebe "awè" codjowé a èn erî-tins, shuvou do pårticipe erirece do viebe k' on codjowe.
Manoye
* Categoreye:Finance
19inme sieke
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke | 20inme sieke | 21inme sieke
Dobe erî-tins
Ou, ôtmint corwaitî, on rpassé tins avou l' pårticipe erirece di "awè" ("yeu" u "avou")]]) metou inte les deus bokets.
19inme sieke
anêyes 1800 | anêyes 1810 | anêyes 1820 | anêyes 1830 | anêyes 1840
Motî d' Cerfontinne
Categoreye:motîs walons thumb|Coviete do motî Li Motî d' Cerfontinne, ki s' no e francès, c' est Contribution au dictionnaire du parler de Cerfontaine, c' est on motî walon francès ramexhné pa Arthur Balle a pårti di l' accint d' Cerfontinne.
19inme sieke
anêyes 1850 | anêyes 1860 | anêyes 1870 | anêyes 1880 | anêyes 1890
Bayî
Li bayî (do latén bajulivus) esteut tins di l' Ancyin Redjime li rprezintant di l' otorité do rwè ou do prince, avou l' tchedje di fé apliker li djustice eyet di contrôler l' administråcion e s' no.
Maurice Carême
I scrijheut voltî des bokets a môde do scrijhaedje des efants.
Motî d' Cerfontinne
Il est rprins sol limero [O2] dins l' Djivêye des motîs do walon.
Maurice Carême
A tchanté l' Roman Payis.
Motî d' Cerfontinne
I fourit eplaidî e 1963 a l' Imprimreye Georges Michiels a Lidje, come l° 11 del rîlêye des Mémoires de la Commission Royale de Toponymie et de Dialectologie (section wallonne). C' est Élisée Legros ki rcoridja l' papîscrît då Tur Balle. I fourit replaidî e 1990 pal Muzêye d' Cerfontinne dizo l' tite Dictionnaire wallon de Cerfontaine.
Maurice Carême
Sacwantès ouves
ramexhnêyes d' arimés:
Bayî
Li djuridiccion k' on bayî end a l' tchedje si lome on bayaedje.
19inme sieke
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Cronolodjeye
Maurice Carême
Sacwantès ouves
Gn a bråmint d' ses powezeyes ki fourît metowes e muzike.
Anderlek
Anderlek (Ny, F. Anderlecht), c' est ene des 19 comenes do Grand Brussele.
Dobe erî-tins
Egzimpe :
Matthieu Balthazard
Matthieu Balthazard, c' est on rcwereu sol walon ki boute so l' ALW dispu l' fén des anêyes 2010.
Anderlek
Anderlek comprind eto les vîs viyaedjes del Rowe et d' Cureguem.
Dobe erî-tins
Les dobes erî-tins ni s' eploynut ki dins sacwants adjinçnaedjes di croejhete.
Matthieu Balthazard
Come bouteu pol walon, il est divins l' djuri del cope do Rwè. Et prezinter on boket d' l' emission tévé Foû des rays.
Maurice Carême
Hårdêye difoûtrinne
Èn arimé da Maurice Carème, ratourné e walon pa Jean Rodes
Anderlek
Rilomêye del comene
Anderlek est ou esteut rlomêye :
Dobe erî-tins
avou "cwand"
Mins ki vout dire eto "après ki"
Motî d' Cerfontinne
Li motî da Artur Balle a siervou d' soûmint po Maurice Vray riscrire li franwal di Cerfontinne.
Bayî
En Inglutere li mot (bailiff en inglès) esteut eployî po les oficîs do rwè. Li tite est co eployî po des wårdeus d' tchesteas, come li hôt bayî di Westminster, li bayî do tchestea d' Douve, evnd.
Maurice Carême
Hårdêye difoûtrinne
Careme Careme
Motî d' Cerfontinne
Istwere do motî
C' esteut on simpe papîscrît, atchevé e 1949 a troes egzimplaires. End aveut dné onk a l' Univ di Lidje.
Bayî
Ezès iyes anglo-normandes li tchedje di bayî egzistêye co, c' est l' oficî civil dins tchaeke des iyes. Il est lomé po rwè ou pal royinne d' Inglutere, et sovint dmeure e posse tote si veye. I rprezinte li corone dins totes les afwaires civiles. C' est nén oblidjî k' i soeye èn ome di lwè, mins å pus sovint il est tchoezi emey les mimbes do bårea d' l' iye. Les iyes sont totes dizo l' bayaedje (bailiwick en inglès) di Guernsey, såf l' iye di Djersey k' est on bayaedje da sinne.
Anderlek
Istwere
E 2020, gn ourit ene miete di berdouxha tins do recloymint pol gripe chinwesse, ca gn a la ene foite kiminålté di stok marokin, sovint lodjeye å stroet.
Motî d' Cerfontinne
Istwere do motî
Après 1949, Arthur Balle aveut co recråxhî s' motî avou deus rawetes, evoyeyes a Élisée Legros. C' est ci-cial kel va fé moussî foû e 1963.
Dobe erî-tins
avou "si"
Dins ene fråzlete avou "si" ki cåze d' ene sacwè ki n' s' a nén passé. Li "si" pout esse rissaetchî, mins li sinse est l' minme :
Sourdant
Categoreye:Codjowaedjes
Motî d' Cerfontinne
Istwere do motî
C' esteut onk des prumîs motîs eployîs po rashonné les dnêyes do Diccionaire di Tot l' Walon.
Contnou
Dins les djivions, a costé des cmons nos, gn a eto des nos d' plaeces di Cerfontinne.
Anderlek
Adjermelaedje
Anderlek est adjermelêye avou :
Chantal Denis
Chantal Denis (ki scrît des côps sol no d' pene di Marie Binauche), c' est ene sicrijheuse e walon k' a skepyî li 6 di fevrî 1952.
Anderlek
Adjermelaedje
Categoreye:Brussele
Matthieu Balthazard
Balthazard Balthazard
Chantal Denis
C' est eto ene fene ricwereuse sol walon come diccionairresse do payis d' Nameur. Ey ene bouteuse pol walon.
Bayî
El Sicôsse, li bayî esteut lomé bailie, ey e francès bailli.
Chantal Denis
Ovraedjes pol walon
Ele kiminça a raprinde li walon sol tård (1995), amon les Relîs Namurwès, copurade avou Lucien Somme, k' elle a coplé dins si "Live di mots d' après Nameur et avår la", et dins li Coleccion Somme Denis di romans e walon.
Chantal Denis a raddimint-st avnou al copete del schåle, aprume come sicrijheuse di romans.
Elle a rascodou tos les grands pris di scrijhaedjes e walon avou ces lives la :
thumb|Di hintche a droete : C. Denis, L. Somme, [[Jean-Pierre Dumont|J.P. Dumont, et L. Mahin (2003)]] thumb|Di hintche a droete: C. Denis, [[J.J. Gaziaux eyet L. Somme (Elizete, 2004)]]
Mins c' est purade come diccionairresse k' i gn a nouk a lyi prinde, tot veyant si Dictionnaire français-wallon d' après Nameur et avår la (2001). Ci ovraedje la est l' prumî ki dene des fråzes d' egzimpe, et manaedjî eto les mots ki rivnèt tofer dins l' francès d' asteure, metans problème.
Come sicoleuse do walon, elle a-st eplaidî “Li walon pate a pate” (1998), pu enonder li prumire rivuwe po ls efants e walon, “Cou dzeu cou dzo” (1997-2000). Et ratourner e walon des tchansons d' efants (1998). Ele a dné scole ås efants d' Lignè (1999-2002). Elle a eto eplaidî des sillabusses po ses scoles di walon a Nameur.
A stî rçûte ås Relîs Namurwès e 1995, et come SLLW-resse e 2002.
Ele sicrît dins on walon rfondou namurwès, dins li stîle “Relîs 1990” (coûtès fråzes, croejhete et motî sognîs), sins aconter l' accint di si viyaedje. Elle a spårdou, pa onk di ses tecses, li rwalonijhaedje del cawete inglesse “-ing” e “-igne”.
A dater d' 2005, ele va scrire dins des ôtes accints come li walon d' Djiblou. Adonpwis, a cmincî d' 2006, ele va diswalper, avou Joseph Daffe et Geneviève Coulon, èn ehåyî walon do Mitan. Mins cisse saye la n' a nén tcheryî lontins.
E 2010, elle eplaide li gros spès live di spots et ratourneures Denis.
Come acsegnante ås scoles di walon d' Nameur, ele lait ouve diviè 2015 po monter ene copinreye a Djiblou. Ele ni shonne pus waire sicrire dispu don.
li scabin del culteure di Djiblou
Marc Bauvin, ratourné di l' adrovaedje di "Et mi, dji vs ratindeu".
Hårdêyes difoûtrinnes
Denis, Chantal Denis, Chantal Denis, Chantal
Foujian
thumb|200px|right|Province do Foujian Li Foujian (福建, pinyin Fújiàn — « veye Fuzhou - veye jian'ou »), c' est ene province nonnrece del Republike populåre del Chine.
Mot calké foû do walon
Categoreye:lingaedje walon Categoreye:lingaedjes On mot calké foû do walon, c' est on mot epronté å walon pa èn ôte lingaedje.
Foujian
Li mwaisse-veye del province, c' est Gouiyang.
Elle a-st ene sitindêye di 121.400 km² po 35.110.000 dimanants.
Li lingaedje del province est li min (min nonnrece, min cintråle, min levantrece, min bijhrece, hakka, eyet puxian).
Foujian
Ça s' a passé dlé mon vozôtes (fime)
Ça s' a passé dlé mon vozôtes, ki l' tite e francès, c' est C'est arrivé près de chez vous), c' est l' prumî fime di Benoît Poelvoorde, k' a rexhou e 1992.
Ome di Spî
thumb|Ombion d' l' ome di Spî L' ome di Spî, c' est èn egzimpe d' djin del Vå d' Neyander, trové a Spî (dins l' Trô di Spî) e 1886.
Discoviete
Categoreye:Paleyontolodjeye
Sint Djerlaxhe
Djerlaxhe Categoreye:Crustinnisse Sint Djerlaxhe a skepyî a Houtén-Sint-Djerlaxhe, viyaedje asteure e Limbork olandès, a 6 km di Måstrek, sol voye di Meersen a Fåcmont å cmince do 12inme sieke. Al moirt di s' feme, i fourit tot dzôrné, et fé on perlinaedje di set ans a Djeruzalem. Rivnou e s' payis, i vola fé penitince, dina tos ses béns azès målureus, et ndaler dmorer dins on bodje di tchinne. On djheut k' i n' moussive foû di si åbe fok po rweri les biesses di cinse. I mora e 1172.
Al plaece di l' åbe sint Djerlaxhe, on bastixha ene tchapele, la k' les djins vnît e perlinaedje, copurade li 5 di djanvî eyet l' prumî d' djun, po waeranti leus biesses des maladeyes. Li tchapele a stî clôse pa Djôzef II e 1783. On schapa les rlikes da sint Djerlaxhe, et ls emoenner a Ruremonde. Ele ni rivnît a Houtén k' e 1841.
Imådje do sint
on moenne avou s' paltot d' pelrin so s' dos, ene gôre, on bordon, et des biesses di ttåtoû d' lu.
Ça s' a passé dlé mon vozôtes (fime)
Mwaissès dnêyes
Èç fime la, c' est on fime di sbarmint a môde d' on «fås rapoirtaedje».
Il aveut stî fwait e noer et blanc pask' el buddjet esteut foirt rastrindou.
I s’ adjit d’ on fås rapoirtaedje wice k’ ene ekipe tecnike shût Benoît Poelvoorde, ki djowe li role d’ on moudreu sins fwè ni lwè. Les ôtes persounaedjes sontt djouwés på l’ ekipe tecnike udon bén, pa des djins ordinaires ki s' croeynut e-n on simpe rapoirtaedje.
El noere rizêye est foirt prezinte dins ç'-n ovraedje la.
El meyeu fime sereut walon: corwaitaedje do fime pa Samuël Dumont (so Wikisourd)
Categoreye:Fimes Categoreye:Fimes tournés e l' Walonreye
Sambe
Sambe (fr: la Sambre), c' est ene aiwe ki prind sourd e France, ki court e payis d' Måbeudje (e France), pu d' Tchålerwè (el Walonreye), et-z egoliner e Mouze a Nameur.
Motlî
Li plaece wice ki Sambe s' egoline dins Mouze a Nameur, est lomêye li Grognon.
Istwere
Do tins d' Djule Cezår, on conoxhéve dedja l' Sambra. Mins ci n' est nén dandjreus tot do long di ciste aiwe la ki çou k' on-z a lomé el Batreye di Sambe s' a passé".
Å 7inme sieke on l' sicreye Zambre, e 840 ça dvént Sameza po divnou Sambre e 1093.
Dins s' live "Maubeuge et son Canton", Z. Pierard dit: ''Sambe ni coule nén todi a l' minme vitesse. Ele sourd a Landrecies a 135 metes po-z ariver a 128 mates à Maubeuge. C' est ptete po çoula ki les Celes l' årént lomé "samhac" (påjhire) "bera" (cole). Di Sam-hac-bera on åreut fwait Sambera èt po fini Sambe.
Mins ça n' a nén espaitchî les Romins d' awè dedja ene flote di bateas dsu Sambe. Li "Classis Sambrica" aveut si mwaisse cwårtî a Maubeuge. Bén seur i gn aveut waire di ponts et on aveut sovint pî po passer d' ene rive a l' ôte, les bateas estént bén foirt plats et cåzu ki des radôs. I gn aveut pont d' rujhe avou ça, nén dandjî do trafik dsu l' aiwe, les tchårs estént des pus stocaesses et po les letes do tins on aveut les djins ki faleut po rade cori di "vila" a "vila".
Å 16inme sieke, li signeur di Fårcene esteut li mwaisse del rivire dispu l' buze do vivî do covént Sint Françwès a l' limite del hamea d' Pirontchamp djusk' å Coulot d' Tergnêye. I s' î fijheut payî ene tacse pa tos les bateas ki montént. Il les fjheut "fourloker" (viziter) å vî tchestea. I profitéve eto di tot les cayets, ranxhisses, åbes, bidons di totes les cognes (et di çki les noyîs avént dsu zels) ramoennés dsu ses teres pa les grandès aiwes.
L' aiwe di Sambe vént don d' France, des bwès di Nouvion a l' Aye-Cartigny (ou l' Haye-Equiverlesse) a 14 kilometes d' Avèsnes, adlé Fontenelle (Aisne) a 220 metes di hôteur. Ele è berwetéve ses aiwes 87 km el France et les fé wachoter 107 el Beldjike. Avou nosse mijhe e canås e 1824, èle n' î tribole pus ki dsu 94 km 353, po 50 km 332 dins li Hinnot avou ene moyene lårdjeur di 21 metes. Dins l' Basse-Sambe, li naiviaedje esteut åjhey mins passé Tchålerwè (li Tchårnoe (Charnoy) di dinltins) on n' poléve si siervi ki d' radô po tcherwer les bwès côpés.
E 1692, l' pont d' Tergnêye avéve 6 årvôs maçnés avou des grossès pires rissaetcheyes dins l' bwès do Ptit Trî. Dins l' ci do mitan polént passer des batias di 30 toneas. Li pont d' Pondlô estéve, lu, di bwès et må etertinou. I faléve sovint mia tchoezi d' passer åd triviè des aiwes. E 1670, Sambe a profité d' grandès aiwes po candjî d' voye et n' pus passer k' a costé do pont. I n' a lontins pupont siervou.
E 1820, li bokèt d' Sambe ki passe dins Åjhô estéve compris dins l' 7inme bî, ki va d' Couyet à Grognaux. Li rowe do Campinêre a stî tracêye e 1835, li rowe Paul Pastur ki poirtéve li no di "Baty des Broûs" estéve li principåle voye do Sud del Comene et s' prolondjî djusk' å wé d' Pondlô. Fåt dire ki les tcherbonaedjes come les foidjes ni s' interessént nén a l' rivire et n' î voey ki waire d' interesse por zels.
Å 17inme sieke c' estéve målåjhey di passer pa l' pont d' Tamene. Monté d' bwès i barlokéve et tcheyeut pa bokets. Po fini, e 1704 i s' a tot tapé e l' aiwe. Ribasti, il a stî sketé pa les tropes di sôdårds et rmetou d' astok a cénk åtches e 1750. Il a falou ratinde 1829 po ki Sambe fouxhixhe douviete ås bateas di 200 a 230 tones. E 1945, on a fwait peter l' pont k' estéve adon basti d' fier. Les djins d' Labiye, refudjîs dins les cåves di l' Abeye dispu sacwants samwinnes, montés dins l' gurni end ont veyou monter les foumires.)
Dins les belès-letes e walon
Categoreye:Aiwes del Walonreye Categoreye:Aiwes di France Categoreye:Province do Hinnot Categoreye:Province di Nameur
24 di djulete
Li 24 di djulete, c' est li 205inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 206inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 160 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Ebané pol nateure
thumb|les [[troufreyes di Libin]] Èn ebané pol nateure u ene rezieve naturrece u ene rezieve naturele, c' est èn aroyaedje k' est ebané. Dj' ô bén k' on n' î pout nén aler ås tchamps avou l' bisteu, ni tchessî ni basti u fé des coûteures u des industreyes. Adon les plantes crexhèt come ele vlèt (mins on pout tchoezi d' end aidî sacwants et ndè côper ds ôtes, pus evayixhantes). Et les såvadjès biesses avou.
24 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Ebané pol nateure
Les ebanés naturreces sont diferins des parks naturreces, la k' on pout aveur des cinses et basti des måjhons ki vont avou l' payizaedje del contrêye.
24 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
22 d' djulete - 23 d' djulete - 25 di djulete - 26 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
Ebané pol nateure
Uzaedje touristike
Les rafiyants d' nateure î vont voltî pormoenner.
24 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Ebané pol nateure
Uzaedje touristike
Categoreye:Ecolodjeye
24 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Paul Depas
thumb|Coviete do livret d' ene [[operete da Depas & Lemaire]] Paul Depas a skepyî a Wernant diviè 1903. Il a morou a Hu diviè l' 15 di måss 1998.
Il esteut po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu.
Cårire come teyåtreu e walon
C' esteut on scrijheu d' operetes e walon (ey e francès), et ndè scrire lu-minme li muzike. Il a toirtchî 97 akes d' operete e francès, et 71 e walon. Il a eto monté troes rvuwes ki fourît djouwêyes å "Trocadero d' Lidje".
Ene di ses pus rlomêyès pîces, ci fourit "Si prumî bal". C' est dandjreus li prumire pîce e walon k' i scrijha. Li prumire operete e francès si loméve "Le vieux mendiant" (li vî bribeu).
Il a eto scrît des ptits arimés po ls efants, et des tchansons e walon.
thumb|300px|sistinme di vindaedje des abondroets da Depas
Il fjheut imprimer lu-minme ses pîces so des ptits livrets. I s' ocupéve lu-minme di vinde les abondroets pol djouwaedje so sinne. Adon, i coreut d' on viyaedje a l' ôte po-z aidî les comedyins et les mwaisses del djowe.
Il aveut rescontré Lambert Lemaire après l' guere di 40. C' est lu ki rmeteut ses pîces e walon. Cwand Lemaire est moirt, i s' a metou a scrire e walon.
E 1976, il amonte on comitî di walon e scole a Hu, ki va fé des bates di djhaedjes di bokets e walon dipus d' 30 ans å long.
Il a ossu scrît des messes polifonikes.
Si mwaisse pasmint d' tins, c' esteut l' muzike. On vout k' il åye abocté lu-minme si prumî violon a ût ans. I djouwéve eto do piyano, del trompete et do sacso.
Sacwantès pîces di teyåte da sinne
thumb|Coviete do livret d' ene ôte operete
Depas Depas
Coccidiôze ås poyes
Categoreye:Maladeyes des poyes Les coccidiôzes ås poyes, c' est des coccidiôzes k' acsujhèt les boyeas des poyes.
C' est zeles li cåze d' ene eschite, afeye rodje, pask' i gn a do sonk dins les polenes.
Les rascråwants adjints, c' est des coccideyes, del nindje des Eimeria, ki s' vont edjîstrer dins les celules des finès peas des boyeas, copurade :
Li må n' est nén todi veyåve, mins adon, il espaitche les polets d' crexhe, u les poyes pounresses et covresses di ponre a l' idêye.
Li morance n' est nén foite dins ene poytreye, mins s' deure-t ele lontins. Les crevêyès poyes ont des ptitès rodjès taetches sipårdowes totavå do fén boyea. Po Eimeria tenella, on trouve cobén on gros alot d' sonk ki rimplixh les deus boignes boyeas.
Les oûkisses des coccideyes polèt esse veyous sins rujhes å microscope.
Li médiaedje si fwait avou des droukes esprès, inte did zeles :
Gn a eto, dispu ene tchoke, des medicamints siconte des coccidiôzes stitchîs dins les alimints po les poyes, come :
Mins, asteure k' on saye di rsaetchî les radjoutêyès droukes, sacwants siconte-coccideyes, metans li nitrofurazone, ont stî disfindous dins les alimints dins bråmint des payis.
Dispu les anêyes 1990, on-z a diswalpé èn eploctaedje disconte des coccidiôzes, k' est eployî asteure pa cåzu tos les poytîs di poyes pounresses et covresses.
Coccidiôze
Categoreye:Årtisyince Categoreye:Protozowaires Les Coccidiôzes, c' est des maladeyes cåzêyes pa des protozowaires k' on lome coccideyes.
Elle acsujhèt les poyes, mins eto des ôtès biesses come les tchéns, les agneas, les robetes.
Tournante di mopliyaedje
Les oûkisses des coccideyes sont foirt edurants et polèt viker lontins ådfoû. I vont djårner dizo troes condicions :
C' est po ça k' on voerè les coccidiôzes so des biesses ki sont-st aclevés foirt ene dissu l' ôte, so des stiernixheures ki n' rissouwèt nén (abuvroes ki corèt), et cwant i fwait tchôd.
Rifondaedje do walon
Li rfondaedje do walon, c' est èn ovraedje tecnike sol coir do lingaedje walon ki doet moenner a on cmon scrijhaedje.
Les bouteus so ces tecnikes la ont stî lomés les rfondeus; l' ortografeye walone k' a shuvou, li rfondou walon.
Mwaissès dnêyes sol sudjet
Dins li rfondowe ortografeye, li lingaedje walon n' est pus rashiou tot notant graficmint l' accint di tchaeke viyaedje, come e 20inme sieke, dins l' sistinme Feller (ene manire di fé k' a sourdou des idêyes del diyalectolodjeye).
Li soûmint del kimene ortografeye, ci serè purade li tcherpinte istorike des mots. Insi, les mwaissès idêyes do rfondou ont-st aspité purade del novele coxhe del linwince : li linwe-ehåyaedje.
A costé do mwaisse pordjet di rfondaedje UCW / Rantoele, li seu eployî asteure, gn a yeu eto on pordjet diswalpé pa Johan Viroux, prezinté teyoricmint e 1994, mins ki n' a pont yeu d' shûte. E 2006, Chantal Denis sicrijha on roman, Kî çk’ a touwé JFK ?, tot eployant çou k' ele lome ene saye d' ehåyî walon do Mitan, foirdjî so les minmès atuzes ki li rfondou, mins fok pol Payis d' Nameur. Li minme ortografeye est shuvowe pa les noveas scrijheus do payis d' Nameur, ki n' ont nou walon coinrece dins l' oraye (Joëlle Spierkel, Jean Hamblenne), dizo l' alomåcion «walon d' Nameur et d' avår la».
Istwere do rfondaedje
Dins on papî k' il aveut fwait po on raploû el Swisse, mon les Romantches, e 1988, Jean Germain aveut mostré ki gn aveut yeu, disk' adon, nole saye di rfondaedje e walon. Et dire, tot tuzant tot hôt, ki c' esteut kécfeye a cåze do sistinme Feller, k' avizéve esse ene unificåcion do scrijhaedje totavå. Docô après, dins l' rivuwe «Toudi», i mostréve kimint k' on pleut fé, tecnicmint, li rfondaedje.
Pus tård, Jean-Luc Fauconnier aveut stî rcweri dins les vîs papîs, et discovri k' i gn aveut ddja des djins k' avént sohaitî on rfondou walon : Adelin Grignard, Marcel Hicter, et l' fameus papî Baye di 1957, rapexhî pa Djan Djermwin.
Djan-Luk Fåcnî a minme drovou les pådjes do Bourdon a Lorint Hendschel po-z espliker l' traeyin.
🇱🇰
Kimint k' les rfondowes sont tchoezeyes
🇱🇰 Rîle des rîlêyes
Hårdêyes difoûtrinnes
* categoreye:lingaedje walon
Erî-fa
L' erî-fa, c' est les ewalpeures di l' efant dins l' vinte di l' mere, ki vnèt foû après l' acoûtchmint. L' erî-fa, c' est ene pårteye do placinta, avou les ôtes ewalpeures.
Sôres di netieures ås biesses
Li netieure est diferinne d' ene indje di biesse a l' ôte.
Les roemiants ont ene pureure foirt tene, ki s' disfirlotche, mins avou come des gros botons k' on lome les fleurs.
Les cavales et les bådes ont ene pureure bråmint pus spesse, ki tént eshonne, et fé come on saetch ki doet vni e-n on côp.
Les biesses divèt esse netieyes dins les 6 eures. Après 24 eures, i fåt houkî l' årtisse.
Dins l' netieure des vatches et des cavales, on trouve sovint li mizrete, cwand ele n' a nén stî tapêye foû avou l' bouye des aiwes.
Operåcions so l' erî-fa
Åzès djins, i fåt todi bén waitî si l' erî-fa est etir.
Sins rmete djins a biesse, åzès cavales eyet bådes, eto. S' i gn a on boket ki dmeure, on-z a ene forbeure di poutnaedje.
Les vatches ni s' netièt nén todi totès seules. On pout saetchî sol pureure po l' aveur foû. On pout eto loyî ene pire après, po-z aveur on doûs haetchaedje. Si on houke l' årtisse, il irè displaker les fleurs åvins del velire... si c' est dins les 72 eures, pask' après, li tiesse del velire si rclôt. I pout eto rispåmer l' velire, ca gn a todi des bokets ki dmorèt.
Doûcès creyances a vey avou l' erî-fa
Gn a des doûcès creyances a vey avou l' erî-fa :
23 d' djulete
Li 23 d' djulete, c' est li 204inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 205inme po ls anêyes bizetes), avou 161 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Erî-fa
Doûcès creyances a vey avou l' erî-fa
S' i gn a on boket d' erî-fa ki dmane sol tiesse do novea-né, on dit k' il est "cwefé". Il årè del tchance tote si veye.
23 d' djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Erî-fa
Doûcès creyances a vey avou l' erî-fa
Ås cavales, on lzî tapéve l' erî-fa so ene hôte coxhe d' èn åbe.
23 d' djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
21 di djulete - 22 d' djulete - 24 di djulete - 25 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
Erî-fa
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Ostetrike Categoreye:Doûcès creyances
23 d' djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
1î d' djun
Li prumî d' djun c' est li 152inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 153inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 213 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
30 di may - 31 di may - 2 d' djun - 3 d' djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Evayixhante plante
Les plantes evayixhantes ni sont k' èn egzimpe des evayixhantè indjes (plantes, biesses et ôtès vicantès sacwès).
Evayixhantès plantes et pepinierisses
Sacwants pepinierisses vindnut des plantes evayixhantes
Sourdants
Categoreye:Plantes Categoreye:Ecolodjeye
18inme sieke
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke | 20inme sieke
anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740
anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Cronolodjeye
Zonôze
Ene zonôze, c' est ene maladeye ki les djins polèt atraper des biesses.
Sacwantès zonôzes
Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince * Categoreye:Prindåvès maladeyes ås djins
Croejhete do francès
Pådje del croejhete do francès
Acoird do pårticipe erirece
Li pårticipe erirece eployî avou l' aidant viebe "être" s' acoirdêye avou l' sudjet.
Li pårticipe erirece eployî avou l' aidant viebe "avoir" s' acoirdêye avou l' droet coplemint s' il est metou padvant.
Cisse rîle la åreut stî decidêye on bea djoû po calker l' croejhete di l' itålyin.
Sourdant
Categoreye:Francès
ADEPS
Categoreye:Pasmints d' tins Categoreye:Spôrts
L' ADEPS, po « Administration de l'Éducation physique, du Sport et de la Vie en Plein Air » e francès, est on siervice administratif do Ministere del Federåcion Walonreye-Brussele ki fwait l' promotion do spôrt dins l' kiminålté francesse di Beldjike.
Ocupaedjes
Les måtches ADEPS, sont des rotaedjes, pol plaijhi, wice ki les pus coraedjeus fjhèt 20 km, les emîtrins dijh, djusse po-z etertini l' coir, et les pormoenneus, cénk. C' est sovint l' dimegne.
Ri d' Pintchô
Pintcho
Ri d' Pintchô (prononcî Rë d' Pën'tchô, e F. Ri de Pinchart), c' est ene aiwe ki prind sourd dins l' hamea d' Pin'tchô (Ocgniye), ki passe a Limlete et s' aler maxhî a Tîle.
Etimolodjeye
Li no d' l'aiwe vént do hamea d' Pin'tchô. Pin'tchô vôreut dire pondante (pink e vî neyerlandès) ou blawtante (NL. pinken, blawter) tere (aert e moyén neyerlandès).
Nieron (antomeye)
On nieron ou nier ou tindon, c' est on stocaesse loyén inte on musse ey èn oxhea.
Texholodjeye
Istolodjicmint, les nierons sont fwaits di texhou radjondrece.
Pî-notes
Categoreye:Antomeye
Calcaedje (linwince)
Li calcaedje (on dit eto : epront), el linwince, c' est l' c' est l' passaedje d' on mot d' on lingaedje a l' ôte.
Li calcaedje linwistike, c' est l' pus corante voye po fé des noûmots. Å pus sovint, c' est ene sacwè di naturel, k' aspite do lingaedje di tos les djoûs des djins zeles-minmes. I polèt esse accepté u riboutés pa les academeyes.
Gn a ene contrumasse di calcaedjes cwand on lingaedje rimonte si statut. Metans passer do statut di mancî lingaedje å ci di lingaedje oficir.
L' egzimpe classike, c' est cwand l' inglès divna li lingaedje del coû d' Inglutere, après aveur sitî fok li ci do peupe (diviè 1400). I moussa dvins ene cåkêye di calcaedjes do normand, k' esteut cåzé al Coû dispu Wiyam li Concwerant.
Mins gn a yeu, el Rinexhance, ene peclêye di calcaedjes di des bodjes latén et greks k' ont stî fwait pa des sincieus, aprume po djåzer inte di zels, et kel peupe ni comprinde nén.
Les calcaedjes linwistikes aviè l' walon sont metous so ene pådje a pårt.
Li mot "calcaedje" a eto des ôtes sinses.
Cawetes et betchetes
Pa côps, gn a eto des calcaedje di stitchetes tote seules (cawetes u betchetes). Li pus classike, a dater del deujhinme mitan do 20inme sieke, c' est l' ci del cawete inglesse -ing.
E sincieus latén, on-z a eto calké toplin des cawetes do latén.
Bodjes greks et laténs aplakés
Dins l' ehåyaedje do francès et d' l' inglès, et did la, dins bråmint des lingaedjes del Daegne, on-z a rcopyî des mots greks et laténs, k' on-z a aplaké (sovint a môde d' aplacaedje tîxhon).
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Diccionairaedje Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje
Escô
L' Escô (fr: Escaut, nl: Schelde), c' est on mouze ki prind sourd dilé Gouy (Aisne, France) et trevåtchî l' Beldjike, po-z egoler dins l' Mer do Nôr, inte Breskens eyet Flessingue ezès Bas Payis.
Cossoune
Ene cossoune, c' est ene sôre di lete, ki rind on son del vwès, k' est espaitchî d' rexhe foû do gozî u del boke, et ki va fé l' atake u l' coron del sillabe. L' ôte sôre di lete si lome voyale.
Escô
I est 350 km long.
Cossoune
C' est les cossounes ki fôrmèt li vraiye tcherpinte des mots. Les prumîs alfabets ni scrijhént ki les cossounes (c' est co l' cas dins li scrijhaedje arabe des lives et des gazetes.
Escô
E l' Istwere
C' est on fleuve k' a djouwé on grand role dins l' diswalpaedje economike eyet politike del Flande, do Braibant eyet do Hinnot dispoy li Moyinådje.
Cossoune
E walon, gn a cåzu måy troes cossounes ki s' shuvèt.
Escô
Coraedje
Il est canålijhî et naiviåve a pårti di Cambrai et triviersêye Valenciennes el France, Tournai, Gant eyet Anverse el Beldjike.
Cossoune
Les halcrossès cossounes, c' est des cossounes ki n' si prononcèt nén.
Escô
Coraedje
I gn a kékès 250 sicluzes ey astantches so s' tradjet eyet l' ci des aiwes ki s' î vnèt-st agoliner, emey les kénes on pout lomer li Scarpe, li Lys eyet li Sensée.
Cossoune
Les tcheyantès cossounes å coron, c' est des cossounes etimolodjikes ki n' si rtrovèt nén å coron d' on mot, mins rispitèt dins s' parintêye. Li minme piceure si rtove dins les codjowaedjes et dins l' aparintaedje.
Escô
Coraedje
C' est on fleuve londjin et waire pouxhant ki les marêyes fijhèt sinti leu-z influyince disk' a 160 kilometes lon di l' egolineure el Mer do Nôr.
Cossoune
Les tcheyantès cossounes å mitan, c' est des cossounes etimolodjikes ki n' si rtrovèt nén å mitan d' on mot. Minme sistinme eto dins les codjowaedjes et dins l' aparintaedje.
Sôres di cossounes
I gn a eto deus dmeyès cossounes (ou dmey-voyales): y (sicrît i pa dvant ene voyale ôte k' on i/î) eyet w.
Escô
Coraedje
Si egoloe est puzieurs kilometes lådje, eyet les brohisses k' i gn a dvins ofrèt-st ene nouzome ritchesse ecolodjike.
Coccidiôze ås robetes
Categoreye:årtisyince
Escô
Coraedje
Esco Esco Esco Esco Esco Esco *
Coccidiôze ås robetes
Les coccidiôzes ås robetes, c' est des coccidiôzes k' acsujhèt les robetes.
Cossoune
Sôres di cossounes
Eyet ossu des ôtès cossounes ki n' sont ni des deurès cossounes ni des doûcès cossounes: c (ç), h, l, m, n, r.
Coccidiôze ås robetes
Les rascråwants adjints, c' est des coccideyes, del nindje des Eimeria, aprume : Eimeria intestinalis ey E. flavescens.
Cossoune
Les deus sôres di cossounes et l' ôrtografeye do walon
E walon, on wangne di saveur ricnoxhe les doûcès cossounes, ca ele sont foirt consecantes pol fonolodjeye: ele s' adeurixhèt cwand k' ele sont å coron d' on mot; et ele ralonguixhèt tofer li voyale ki s' trouve pa dvant (såf si c' est on "o").
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Fonetike
Eimeria
thumb|oûkisses d' Eimeria maxima Les Eimeria, c' est des coccideyes ki cåznut voltî des maladeyes ås aclevåvès biesses.
Sôres d' Eimeria
Categoreye:Årtisyince Categoreye:Protozowaires
Motî d' Årsumont
Li motî d' Årsumont, ki l' tite e francès, c' est «Glossaire d'Arsimont», c' est on motî walon francès ramexhné pa Louis Verhulst dins les sovnances di si djonnesse a Årsumont e 19inme sieke.
Il est rprins sol limero [C62] dins l' djivêye des motîs do walon.
Mwaissès dnêyes
Il a stî prezinté a ene bate del SLLW e 1920, et rascode ene medaye d' årdjint.
Mins c' esteut tos foyous scrîts al mwin, et nén e sistinme Feller.
Il a stî rarindjî pa Julie Servotte, dizo l' mambornance da Marie-Guy Boutier, di 2001 a 2005, et al fén des féns, vudî come live e 2010.
Istwere do fitchî
Louis Verusse a fwait ses inketes tins del guere di 14-18 (come il esteut fonccionaire, et k' i n' aveut pus rén a fé). Tos les mots provnèt di djins d' Årsumont.
L' ome aveut des foyous, mins i ls a racmincî (deus rîlêyes). I ls aveut dné al Societé d' langues pol concours di 1920, et elle î ont dmoré. Li SLLW les a rmetou a l' ULg.
Damblêye, elle a metou l' mwin sol documint, mins totafwait esteut maxhî. Li scrijhaedje esteut e sistinme di dvant Feller. Si ovraedje a stî di rmete tot çoula dadrame e sistinme Feller. Elle a bouté ladsu so ses troes dierinnès anêyes a Lidje, fé s' memwere di licince dissu, pu co raspepyî totawait ene dijhinne d' anêye.
Chieve (veye)
Chieve (fr: Chièvres), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no, el province do Hinnot.
thumb|Li Grande Plaece
A vey
thumb|Li tchapele Sint Djhan
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Motî d' Årsumont
Corwaitaedje tecnike
Les mots revoynut nén seulmint ås sinonimes (sene ➙), mins eto a des idêyes vijhenes, dizeutrinnes (sene ➚) u dizotrinnes (sene ➘), çou ki ndè fwait eto ene sôre di motî ideyolodjike.
Copeye aberwetåve
Sourdant
Arsumont
Rîlêye francès-walon
Ene rîlêye francès-walon, c' est ene djivêye de mots k' on pout trover åjheymint e walon, a pårti des mots francès ki vlèt dire parey.
I fwait pus åjhey aprinde li walon po les cis (cenes) ki cnoxhèt ddja l' francès, cwand i savèt les piceures des rîlêyes francès-walon. Nerén, ça pout moenner a des forcoridjaedjes.
Sacwantès rîlêyes francès-walon ont stî eployeyes pås mwaisses di scole po-z aprinde des rujhes ortografikes do francès (metaedje d' on tchapea, ortografeye EN / AN) a des efants ki cnoxhént ddja l' walon.
Tchapea e francès ki respond a on S e walon
Li tchapea (^) e francès respond a on "S" e walon
Rîlêye francès EN / walon IN
Cisse rîlêye la a stî foirt eployeye des mwaisses di scole inte 1910 et 1980 po-z aprinde l' ortografeye e francès des mots ki s' î prononçnut avou l' naziåle AN (/ã/).
Mwaisse rîle
Les mots ki si scriynut avou EN (u EM) prononcî /ã/ e francès si prononcèt avou l' /ɛ̃/ (ou avou onk des prononçaedjes do betchfessî én) e walon
Foû-rîle erîlêye
Sifwaits noûmots : eciclopedeye, ecefalite
Mwaisse rîle
Les mots ki si scriynut avou AN (u AM) prononcî /ã/ e francès si prononcèt avou l' minme son AN e walon:
Forcoridjaedjes
E 21inme sieke, toplin des rcåzeus vont forcoridjî bråmint des mots avou "AN" tot lzès prononçant avou l' son IN:
Rîlêye addjectifs avou -ER = -IR
C' est sacwants addjectifs:
🇱🇰 des ôtes sol Wiccionaire
Mots francès avou l' cawete -eau calkés setchmint
Les mots walons ki les sfwaits mots francès ont-st ene cawete -eau, si rtrovèt åpus sovint rfondous avou l' cawete -ea, minme si ene pårteye des accints do walon ont calké li cawete francesse.
Portant ene piceye di mots walons si rtrovèt tocosté avou l' cawete francesse -eau calkêye setchmint. On les scrît å pus sovint disfaflotés.
Eto les mots del minme cogne :
Gn a djusse les nos n' plaeces, foirt idintitaires, ki sont wårdés avou on ô:
Rîlêye fr -ême wa -eme fr -ème wa -inme
Li rîlêye a stî atvlêye pa Pablo Sarachaga diviè 2015.
Rileye frances-walon Rileye frances-walon
Fåve di djåzantès biesses
thumb|Lives di fåves da Hinri Pétrez Ene fåve di djåzantès biesses, c' est ene fåve, sicrîte a môde d' arimé, ki mete so sinne des biesses ki djåzèt.
Les pus rlomêyes sont les cenes da Lafontinne.
Elle ont stî ratournêyes e walon pa Horace Pierard, Léon Bernus, René Dehez, Paul-Henri Thomsin, Bernard Jacob et bråmint ds ôtes.
Gn a eto des scrijheus e walon k' ont fwait des fåves da zels, come Joseph Dufrane et Henri Pétrez.
Gn a eto des fåves di djåzantès biesses k' on raconte dispu l' vî vî tins et ki sont metowe dins ene rîlêye a pårt dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thompson.
Tant k' a Marcel Slangen, divins si live Droles di biesses, i fwait djåzer des biesses so des spots u des ratourneures do walon, a vey avou zeles.
Hårdêye divintrinne
Ene fåve da Bernard Jacob
Maîsse Arsouye
Maîsse Arsouye (Mwaisse Arsouye), c' est l' no d' pene, et li spot da :
Agricoûteure
L' agricoûteure, c' est l' ahivaedje di plantes po les djins et les biesses magnî.
Pacô, on fwait moussî l' aclevaedje dins l' agricoûteure. Afeye eto les plantisses et les cortis ås verdeures.
L' agricoûteure si pratike so les erûlès teres. Å pus sovint, ele kimince på tcherwaedje.