cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
2 d' decimbe
Li 2 d' decimbe, c' est li 336inme djoû di l' anêye do calindrî grigoryin (li 337inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' dimeure pus k' 29 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
30 di nôvimbe - 1î d' decimbe - 3 d' decimbe - 4 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Anêyes 1350
13inme sieke | 14inme sieke | 15inme sieke
1350 | 1351 | 1352 | 1353 | 1354 | 1355 | 1356 | 1357 | 1358 | 1359
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Probiyotike
On probiyotike, c' est boune bactereye ou ene yesse k' on dene dins les paxhons po les biesses di cinse å miersitoumak (poyes et pourceas) po-z espaitchî les mwais microbes, copurade les colibaciles, di s' mopliyî dins les boyeas et cåzer des maladeyes.
Les probiyotikes sont diferins des prebiyotikes, ki c' est des prodûts biyotchimikes ki vont amidrer li boun eployaedje des paxhons.
Ricepeure
Ene ricepeure, c' est ene plaece ki les mots s' côpèt, po ndè mete ene mitan so ene roye, et l' ôte mitan so l' ôte.
Probiyotike
Categoreye:Nourixhince des biesses Categoreye:Microbiyolodjeye
Tcherdon d' ôr d' Espagne
C' est ene magnåve plante, estant djonne.
Ricepeure
Les rcepeures ni s' fijhèt nén pareymint dins totes les langues.
Tcherdon d' ôr d' Espagne
Scolymus hispanicus
Sitoelacêyes.
Ricepeure
Egzimpes di manaedjmint des rcepeures dins les scrijhaedjes e walon
Dins l' roman "Vera, gn a sacwants målès rcepeures :
Tcherdon d' ôr d' Espagne
Spårdaedje
Crexhe ezès payis del Mîtrinne Mer eyet el Mîtrinne Urope disk' al Mer Caspyinne.
Ricepeure
Egzimpes di manaedjmint des rcepeures dins les scrijhaedjes e walon
Ces deus dierinnès mwaijhès rcepeures la sont-st eto foirt corantes dins les scrijhaedjes e sistinme Feller.
Tcherdon d' ôr d' Espagne
Spårdaedje
Il a stî epoirté pås djins pus hôt e l' Urope, e l' Amerike bijhrece, e l' Amerike nonnrece ey e-n Ostraleye.
Ricepeure
Egzimpes di manaedjmint des rcepeures dins les scrijhaedjes e walon
Å rvier, dins l' roman "On Sånî a pårt, k' a stî eplaidî pal S.N.R. «Li Rantoele», ey eployî èn aspougneu d' tecse la k' on tchoezixh les rcepeures, ele sont tertotes djusses.
Tcherdon d' ôr d' Espagne
Vicaedje
C' est ene plante dobe-anêyrece, ki vént 20 a 80 cintimetes hôte.
Ricepeure
Ricepeures sol Wiccionaire walon
Dispu l' moes d' avri 2013, li Wiccionaire walon dene pacô li rcepaedje des mots. Soeye-t i dins l' prononçaedje (e-n AFE (avou on pont ordinaire), soeye-t i djusse après, dins ene roye lomêye "ricepeure" (avou on mîtrin pont, ou on pont ordinaire).
Tcherdon d' ôr d' Espagne
Uzaedje
E l' Espagne, å Marok et dins ces payis la, on côpe les djonnès djetes. On les cût come verdeure avou ene potêye ou avou on couscousse ou fricassî avou des oûs a môde d' amlete.
Ricepeure
Ricepeures sol Wiccionaire walon
Egzimpe pol mot «ricepeure»
Tcherdon d' ôr d' Espagne
Uzaedje
Les efants l' pelèt et l' magnî tot crou.
Sicole di walon
Ene sicole di walon, c' est on cours di walon k' est dné pa ene soce pol walon u dins èn aisse del tuzance po les djins ki volnut.
Tcherdon d' ôr d' Espagne
Uzaedje
Li rujhe k' i gn a, c' est de s' brouyî et di code les djetes di l' epweznant tcherdon al glou.
Ricepeure
Ricepeures sol Wiccionaire walon
Po deus sillabes ki n' si dvèt nén rceper, on mete on pont inte åtchetes:
Categoreye:Imprimreye Categoreye:Lingaedje walon
Tcherdon d' ôr d' Espagne
Uzaedje
Categoreye:Tcherdons Categoreye:Magnåvès plantes Categoreye:Plantes Categoreye:Plantes foû del Walonreye Categoreye:Sitoelacêyes
Sicole di walon
Kékès dnêyes
Assez sovint, li minme soce va adjinçner des scoles di walon et ene copinreye. Udonbén, ene soce di scrijheus.
Les scoles di walon sont purade shuvowes pa des grandès djins ki conoxhnut dedja ene miete di walon dispu leu djonnesse. Mins gn a cobén sacwants djonneas et djonnetes. C' est diferin do walon e scole, ki c' est po les scolîs.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Sicolaedje do walon
17 d' awousse
Li 17 d' awousse, c' est li 229inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 230inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 136 djoûs divant l' fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
15 d' awousse - 16 d' awousse - 18 d' awousse - 19 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
1542
15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1520 | anêyes 1530 | anêyes 1540 | anêyes 1550 | anêyes 1560
1537 | 1538 | 1539 | 1540 | 1541 | 1542 | 1543 | 1544 | 1545 | 1546 | 1547
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1542 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
DeFI
DéFI, obén d' es veur no : Démocrate fédéraliste indépendant ([WA] Democrate Federalisse ey indepindant), c' est on francès-cåzant politike pårti. Il est rwaitî come on pårti d' cinte-droete, pask' i disfind èl ideolodjeye dås socio-liberalisse, francès-cåzant redjonalisse eyet layisité ([FR] Laïcité).
Istwere
Èç pårti aveut stî askepyî e 1964, sol no di : Democratike Front des Francès-cåzants. Etur 's askepiance et 1992, èç politike mouvmint esteut foirt djondant do Rashonnmint Walon. Pindant cist anêye, èç pårti s' aveut ribané avou 'l ratayon do Mouvmint Rfômrece, k' aveut askepyî dijh ans après. Dispoy 2011, li Democrate Federalisse Indepindant (obén Democratike Front des Francès-cåzants, k' esteut 'l no disk' a 2015) est indepindant.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike
Libe Univiersité d' Brussele
I gn' a deus "Libe Univiersité" a Brussele, ene francès-cåzante eyet l' ôte neyerlandès-cåzante :
lien=Special:FilePath/Sceau_ulb_flambeau.jpg|vignette|essegne di l' univ Li Libe Univiersité d' Brussele u LUB (e francès ULB, Université libre de Bruxelles, e neyerlandès VUB, Vrije Universiteit Brussel), c' est ene univiersité sins aloyance ni avou l' Estat, ni avou l' acsegnmint catolike.
Elle a stî askepieye pa les liberås, so ene idêye da et strimêye li 20 di nôvimbe 1834.
Elle s' a schetlé e deus, l' ULB (francès-cåzante) eyet l' VUB (neyerlandès-cåzante), e moes d' octôbe 1969.
Rilomêyès djins k' on yeu les rôlea al LUB
(divant l' schetlaedje ULB / VUB e 1969)
Izer
thumb|Izer a Rosbrudje
C' est on court mouze, la k' i s' egole e l' Mer do Nôr.
El guere di 1914-1918, l' årmêey bedje, dizo li cmandmint do rwè Albert 1î î rezista ås Almands cénk ans ås long (front d’ l’ Izer).
Categoreye:Aiwes di Beldjike Categoreye:Aiwes del Flande
Cåvlant må
On cåvlant må, c' est on pitit rond må ki vént so ene pea ou so ene frexhe pea, et ki cåvele ene plaece dins les texhous dzotrins.
Sôres di cåvlant mås
Categoreye:Medcene Categoreye:Patolodjeye
Adan ey Eve
thumb|300px|prumire pådje divintrinne di l' [[årmonak walon del Samwinne di 1888, ki vout kel creyåcion d' Adam ey Eve soeye djusse 5891 ans viye.]] thumb|dins l' Evandjîle sint Luk Adan (/adã/ (pacô ossu: Adam /adam/) ey Eve, c' est, sorlon les rlidjons djwive, crustinne et muzulmande, les deus prumirès djins k' ont stî askepieyes på Bon Diu, li setinme djoû del Creyåcion do monde.
Ricnoxhance do persounaedje
thumb|250px Po les Djwifs et les Crustins, ciste istwere la est racontêye dins l' live del Djeneze.
Po les Muzulmans, l' askepiaedje d' Adam ey Eve est dins l' Alcoran, el sourate …
Li creyance al lete ås tecses di l' askepiaedje d' Adan ey Eve espaitche sacwants crustins (les creyåcionisses) et bråmint des Muzulmans a admete el teyoreye di l' evolucion.
Po les catolikes, c' est Theilhard de Chardin k' a bråmint parvinou a fé accepter des idêyes da Darwin, et wårder evike li creyance al creyåcion, tot veyant les tecses imådjreçmint.
Tecse di l' askepiaedje d' Adan ey Eve dins l' Djeneze
C' est e deujhinme tchaptrê.
Dins les belès-letes e walon
L' istwere da Adan ey Eve est djouwêye dins l' deujhinme ake del pîce «Li creyåcion do Monde» da André Mottet.
Categoreye:Bibe Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Islam Categoreye:Djudayisse
Clairs di lune (tecses)
Categoreye:Lives e walon thumb|Coviete Clairs di lune ( Clérs di leune ), c' est ene schôtlêye di tecses (prôzes et arimés) sicrîts pa Henri Van Custsem inte 1915 et 1941.
Li live a stî eplaidî e 1941. Il a stî tot imprimé a l' imprimreye da N.Edg. Piérard a Djilî li 29 di nôvimbe di ciste anêye la.
Li dessén del coviete a stî toirtchî pa Ben Genaux.
Tchaeke des tchaptrês e walon est dvancî pa on ptit motlî des målåjheys mots.
Djîle di Bince
Categoreye:Compôzeus Djîle di Bince (Gilles de Bins) a skepyî a Sint-Guilin viè 1400.
A djouwé come organisse a Sinte-Wådru et daler e 1423 a Lile.
A fini s' vicaireye a Sougniye e 1460.
Il a scrît l' prumî Te Deum di l' istwere et mete e muzike des tecses da Charles d' Orléans.
Dilé l' fontinne (sovnances)
Categoreye:Lives e walon thumb|Coviete do live Dilé l’ fontinne (Dèlé l' fontène), c' est on live di sovnances da Louis Marcelle. Des sovnances d' estant gamén ("Ene caisse di cwårton"), come djonne sitadjaire ("Les batlîs") u come medcén d' famile ("On medcén k' a veu l' diåle").
Portant, sacwants bokets sont purade des tuzaedjes (Woman is the nigger of the world)
Il a stî eplaidî e 2009 dins l' Coleccion do Bourdon. Mins les tecses avént ddja passé dins l' gazete divant (l° 556 a 609).
Li tite do live, c' est l' ci do prumî des tecses.
Li live est enimådjeye pa des fotos d' payizaedje da Bernard Rousseau.
Å coron, gn a on motlî di 11 pådjes.
Langues
Li raconteu conte e walon, come di djusse. Mins les fråzes es cis ki djåzént e francès dins ses sovnances sont-st e francès eto.
Motlî
On motlî foirt ritche. Sacwants mots k' ont stî rprins dins l' Wiccionaire
Croejhete
Eploye sacwants emantchaedjes di croejhete tipicmint walons, come les dobes erî-tins.
Onk des tecses (avou l' accint do scrijheu)
Magnant må ås tetes
Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince Categoreye:Maladeyes des tchéns On magnant må ås tetes, c' est on magnant må k' acshût les tetes des frumles des aclevåvès biesses k' on leye viker vî.
Metans, les lexhes et les miråwes.
Magnant må ås tetes del lexhe
C' est onk des pus corant magnants mås dins l' ovraedje des årtisses.
End a des cid ki n' bodjèt nén et dmorer coe des anêyes. Mins, on côp so deus, c' est des pus laidès sôres, ki crexhnut sot et formagnî l' biesse. Après 6 a 12 moes, ele n' a pus k' li pea et ls oxheas, et mori forsipoujheye.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Sinte-Catrene (fleur)
Chrysanthemum spp.
stoelacêyes
Al Tossint
Ele si vind e potêyes.
Categoreye:Fleurs des cortis Categoreye:Plantes
Arthur Schmitz
Schmitz
thumb|left|120px|(e 2003) Arthur Schmitz a skepyî li 24 d' avri 1924 ey a morou li 26 d' octôbe 2012.
C' est on scrijheu e walon ki provént d' Wårdin.
Il a on foirt ritche motlî. Mins i calkêye sacwantès piceures di croejhete do francès.
Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrijheus d' Årdene.
Di s' mestî, il a stî eployî dins ene societé e Congo bedje, pu djårdinî el Grande Dutcheye.
Sicrijhaedjes e walon
Ses tecses di sovnances fourît eplaidîs dins Singuliers et dins ''Coutcouloudjoû.
Des bokets di si otobiyografeye (sovnances del guere di 40-45 et si ovraedje e Congo bedje) ont stî publiyîs e deus lives dins l' coleccion "Pårlaedjes do teroe e 2012, et lomés Èn Årdinwès foû di s' payis. Les lives ont rexhou kékes moes divant s' moirt.
930
Ôtes etrevéns
Atake del Meke pa les Karmates, ki volèt li noere pire del Caaba. Ele ni serè rindowe ki 20 ans pus tård (952), conte on rpaymint.
13 di may
Li 13 di may, c' est li 133inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 134inme po ls anêyes bizetes); gn a co 232 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
El Walonreye, c' est l' troejhinme djoû des sints d' glaece.
Mon les crustins, on fiestixheut sint Serwai, mins il a stî rsaetchî do calindrî des sints e 1811. On a metou e s' plaece sint Onezime pu sinte Rolande.
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Gouzêye
Gouzêye, e Feller « Goûzéye » (fr: Gozée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Twin.
Tourisse
C' est dins cist hamtea la k' on trove l' Abeye d' Ône.
Afitcha pol Walonreye esse mwaisse di s' tuzance, di ses scoles et di ses sincieusès rcwerances
Categoreye:Walonreye L' Afitcha (ou l' Manifesse) pol Walonreye esse mwaisse di s' tuzance, di ses scoles et di ses sincieusès rcwerances est on manifesse, siné pa kékès 175 citweyins walons, ki fourit prezinté dvant l' pårlumint walon li 15 di setimbe 2003, po dmander åzès pårlumintîs di fé åk pol Walonreye prinde les copetinces sol culteure et l' acsegnmint.
Il est ossu lomé manifesse 2, la k' il est l' shûte, 20 ans après, d' on prumî manifesse pol culteure walone ki rvindikéve dedja les copetinces cultureles pol Walonreye.
I gn a yeu tot l' minme des diferences so ces 20 ans la; po cmincî, adon kel prumî manifesse a stî eplaidî e 1983 viè les gazetes, e 2003 i gn a-st on pårlumint walon ricnoxhou, çou k' a permetou dner ene pus grande diminsion politike å manifesse di 2003, ey ene pus grande veyåvisté. Eto, bråmint d' copetinces sont-st e 2003 djerêyes på govienmint walon ki n' l' estént nén e 1983. Ossu, adon kel prumî manifesse èn cåze nén do lingaedje walon, di peu di s' fé traitî d' foclorisses (çou k' ça tot l' minme passé), ci deujhinme manifesse endè cåze, eyet prezinter avou ene modêye e walon å pårlumint (aconcoistant li mwaisse modêye e francès eyet des modêyes en almand, neyerlandès ey itålyin)
Tecse di l' afitcha
La 25 ans did cial, li 15 di setimbe 1983, å fén mitan des rascråwes k' ont bén manké do bouxhî l' Walonreye djus, gn ourit ûtante citweyins walons po siner èn Afitcha pol Tuzance Walone. Ladvins, i dmandént li ricnoxhance del Walonreye come ene « personnalité morale ». I rclamént éto : Sont des Walons, sins manke, tos les cis et les cenes ki boutèt dins l' aroyaedje del Walonreye.
Ouy, sacwant(e)s sineus(es) do prumî afitcha, et des ôtes k' els ont rdjondou, riprindèt leu pene po-z atôtchî hôt et foirt leus rprezintants å Pårlumint walon.
Ene miete d' istwere
Gn a septante-cénk ans, Élie Baussart sicrijheut : « Li Walonreye eyet l' Flande ni sont nén fwaites po siervi l' Beldjike; c' est l' Beldjike k' a stî fwaite po siervi li Walonreye eyet l' Flande. »
C' est tot shuvant ciste atuze la k' on-z ataca a radjinçner l' Estat bedje. Endè rexha ene Kiminålté Flaminde, et ene Redjon Walone. Dilé ces deus la, gn a eto ene Redjon brusselwesse et ene Kiminålté Tîxhon-cåzante, todi sorlon l' rafiya des djins d' ces payis la.
Mins nerén, po les Walons Walons (dj' ô bén : foû des djins des Redîmés Payis), et po les Brusselwès francèscåzant, gn è dmeure ene troejhinme intité k' a l' sogne des scoles, di sacwants cayets sociås, des medias eyet del tuzance : c' est l' Kiminålté Francesse.
Dispoy 20 ans, nos avans yeu tot ådjeu do bén vey tot çou ki cisse Kiminålté Francesse la a fwait piede al Walonreye ; tot biesmint, les Walons ni savèt nén ouy çou k' i sont å djusse po des djins.
Pus d' on côp, cisse Kiminålté Francesse la n' a pus yeu ene mastoke e s' taxhe, et, po saetchî si tiesse foû des strins, diveur vini briber l' Walonreye, et lyi rinde sacwantès copetinces. Et portant, ele dimeure agritchtêye a çou ki lyi dmeure come povwer, tot breyant ki Brussele eyet l' Walonreye si dvèt aspaler n' on l' ôte, come si ci aspalaedje la ni s' pôreut fé foû d' leye.
Li Walonreye ni vout pus payî tchir et vilin po ls ôtes, dismetant k' ele est leyeye po do poeve et do sé
Li Govienmint walon a les pinses di rastamper l' Walonreye pal voye d' on novea Martchî po l' Avni. Po k' çoula rote, fåt ki tote li djonnesse boute al tcherete, del pitite sicole disk' ås univiersités.
Bråmint des scoleus tuzèt k' i fåt redjonålijhî l' acsegnmint. Insi, on-z aprindreut pår e scole çou k' on-z åreut dandjî d' saveur po trover ene plaece. Mins gn a des xhames el voye : l' acsegnmint ni copete nén al Redjon Walone, et, po dire li sinne, ele doet aler trover ene ôte énstitucion (li Cminålté Francesse). Kéne ehale ! Aler dmander cwè et kesse a des djins ki n' kimandèt nén sol minme aroyaedje, et ki prindèt l' Walonreye po petale di gade dins tos leus programes di scole. Metans : el Kiminålté ni dmande måy si idêye al Walonreye åd fwait des lingaedjes etrindjirs ki les ptits Walons divrént saveur mwaistri. Eyet l' Kiminålté rifuze di fé moussî dins l' acsegnmint l' aprindaedje do walon et des ôtes lingaedjes do payis, ki vont bénrade tourner a cou d' poyon, si on n' elzî rind nén do pî tot les raprindant a scole, po s' endè rsiervi totavå.
<font color=#669999>Ça fwait ki, cråndimint, come ene dimeye-doûce, li Walonreye dene ses liårds åzès scoles k' el leyèt la hatche et matche dins leus programes (po n' nén dire si fote di s' djaive). Mins asteure, di çoula, elle end a s' sô.
Dabôrd ki beacôp des sincieus boutèt po-z ecoraedjî l' Walonreye a s' recrester, asteure, avou l' plan Magellan, tote li RTBF si va redjîstrer a Brussele. (Ci plan Magellan la a stî rfuzé pa toplin des eployîs walons del RTBF). Eyet, vos l' sepoz bén, a Brussele, a l' RTBF, cwand i prononcèt les mots « walon » et « Walonreye », il atrapèt må leu goidje po ene grosse samwinne.
<font color=#669999>Ça fwait ki, håynetmint, li Walonreye alouwe ses cwårs po des medias ki l' elaidixhèt. Mins asteure, ele vout mete ene ahote a çoula.
Asteure, djåzans ene miete des raploûs eternåcionås del Francofonreye, ki les raploujhisses î vnèt d' ene céncwantinne di payis. Après les Francès eyet le Kebecwès, c' est les Walons ki metèt li pus sovint leu mwin et boûsse, pal voye di leu pårt di 80 åcint dins l' ecwårlaedje del Kiminålté francesse. Mins les cis ki vont a ces rapoûlaedjes la ont l' no d' esse des rprezintants del Beldjike u ciel Kiminålté francesse, nén del Walonreye.
<font color=#669999>Ça fwait ki, droldimint assez, li Walonreye baye ses çanses po n' nén esse la ås Grands Raplaûs eternåcionås del Francofonreye. Mins asteure, a çoula, ele dit neni et nonna.
E mo des des dominnes, on-z a veyou enawaire on fel diswalpaedje del Tuzance walone, metans dins l' cinema. Mins come li cinema, ça n' copete fok li Cminålté francesse, al fén des féns, li Walonreye ni rtrouve nén ses mayes, ca on n' lyi fwait måy l' oneur di dvizer, boutans, d' on Cinema Walon.
<font color=#669999>Ça fwait ki, assoteymint assez, li Walonreye furlêye ses sôs po ki les Belès Ouves ki rexhèt foû di s' schô, on n' ricnoxhe nén k' c' est da sinne. Ebén, çoula, ça n' si pôrè pus.
Dins sacwants dominnes sociås ki copetnut co al Kiminålté francesse, come, metans, les wådreyes di ptits påpåds, veyanmint k' n a pus waire di petsales po payî les wårdeuses et po-z etertini les bastimints, les djonnes manaedjes endè veyèt des vetes et des maweures, et ça, ossu bén et Walonreye k' a Brussele, åresse.
Alfén, gn a co l' dominne des spôrts, ki sacwants Walones eyet Walons î rglatixhèt ostant. C' est les picayons del Walonreye k' els ont aspalé por zel(e)s s' etrinner. Målureuzmint, les tévés & gazetes publikes ni dvizèt måy di zel(e)s come d' on Walon u d' ene Walone, mins come d' onk (d' ene) di Rotchfoirt u di Xhoutsiplou.
<font color=#669999>Ça fwait ki, biesmint assez, li Walonreye brishôde ses ptits uros po-z etrinner ses djins, et k' après, on n' prezinte dedja come Walons les tchampion(e)s k' elle a-st aidî griper so leu pî-stok. Ebén, çoula, ele ni vout pus k' ça fouxhe.
Asteure, li Walonreye vout, di tote foice, riprinde les copetinces k' on lyi a hapé. Ey elle est grande assez po ça.
On-z a codåné l' Walonreye a n' pont aveur di tuzance da sinne. Ouy, ele li paye a tchirès pêlêyes.
Tot ça paski sacwants Beldjikins, ki s' muchièt dizo l' etikete del Kiminålté francesse, volnut todi fé corne å bon vî tins del Beldjike da popa (Flamind, Walon, ci n' est fok des ptits nos ; Bedje est nosse no d' famile) ; mins zels tot fén seus, ca l' Flande, leye, a ddja schetlé evoye. Tot ça paski sacwants Brusselwès ont les pinses k' el Kiminålté francesse, c' est leye li meyeute aloyance inte zels et les Walons. Mins, po dire li veur, ene sifwaite aloyance avou ene veye ki s' prind co todi pol Mwaisse-veye d' on payis nén federå, et nos cmamborner, ciste aloyance la, dijhans ns, ele ni nos ahåye gote. Åresse, nos n' avans nén mezåjhe del Kiminålté francesse po nos aloyî ås Brusselwès.
Eto, nos estans ewaerés do vey ki les hôtès plaeces dins l' dominne des årts, des Belès letes, et des posses & tévés, ça tchait trop sovint a des mimbes do Govienmint brusselwès, et cåzu måy a des cis (cenes) do Govienmint walon. Co ene prouve k' on saye di stofer li refoircixhaedje culturel del Walonreye.
Dji n' volans nén, nerén, ki les vôtaedjes pol federå ritouménxhe li minme djoû ki les cis pol Pårlumint walon.
Les sineus(es) di ci afitcha ci ont les pinses do djåzer å no do Peupe Walon. I ridjhèt co on côp k' i fåt sins tårdjî k' el Walonreye råye si plin droet do manaedjî leye-minme si culteure, ses scoles, ses sincieusès rcwerances, eyet ses posses & tévés, totès sacwès k' elle end a stî spaneye.
C' est on rafiya k' on pout åjheymint ahessî.
Ele ratind des cis et des cenes ki cåznut por leye k' i ricnoxhexhe si culteure, dj' ô bén si tuzance et si vicance, eyet s' walon lingaedje (et les ôtes « pitits » lingaedjes do payis), et nén fok avou ene djigue u deus stramêyes håre et hote po des « afwaires cultureles ». Nos n' avans dandjî ki d' on ptit boket d' papî-scrît, deus troes hagnons en on decret, ki dnénxhe å peupe walon li droet di parpinser si culteure, si acsegnmint et ses sincieusès rcwerances, et manaedjî des posses et des tévés da lu, k' i djaireye todi après pol moumint. Come di djusse, on n' serè nén co al taeye ås fraijhes avou çoula, mins c' est ene condicion po-z î poleur avni.
Ki les cenes eyet les cis ki ns avans vôté por zel(e)s dinnuxhe ciste atote la al Walonreye, por leye poleur ribouter les idêyes ki metnut e margaye les nåcions, les peupes, les culteures, les rlidjons, les filozofeyes et les djins.
Redjårbé e walon pa Lucyin Mahin TOUDI M.M.W.
Télésambre
Télésambre est ene tchinne di televuzion coinrece ki est veyowe dins l' redjon d' Tchålerwè, insi ki dins l' nonne del Province do Hinnot. Elle aveut stî askepyî e 1983.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Televuzion Categoreye:Tchålerwè
Clostridium botulinum
Li clostrideye do botulisse, c' est l' microbe del famile des clostrideyes ki cåze li botulisse des djins et des biesses.
Clostridium botulinum
Mwaissès piceures
Bactereye gram + ki vike dins les frexhès plaeces.
Marcelle Uyttebrouck
Uyttebrouck Marcelle
Marcelle Uyttebrouck, ki sene pus sovint Marcelle Fochon-Uyttebrouck, c' est ene sicrijheuse e walon k' eplaideye dins l' Sauvèrdia.
C' est kécfeye li sour da Odile Uyttebrouck.
Doet
thumb|Les cénk doets, veyous e-n on [[sordjoû]] On doet, c' est onk des cénk sititchons metous å coron del mwin d' ene djin.
Gn a l' minme tcherpintaedje pol djambe, k' on lome les les doets d' pî, doyes u årteas.
Sincieuzmint, li doet, c' est l' coron des mimbes di beacôp des biesses.
Antomeye
Tchaeke doet est fwait d' ene tcherpinte di troes oxheas, les oxheas des doets u falandjes, avou deus djonteures inte di zels.
Sol troejhinme falandje, n' a-st ene sôre di coine k' on lome l' ongue.
Le Guetteur wallon
Le Guetteur wallon (« L' awaiteu walon »), c' est ene gazete k' a parexhou di 1924 a 2007 a Nameur. Elle esteut eplaideye pa ene soce lomêye li Rweyåle Soce Sambe et Mouze (Société royale Sambre et Meuse), k' a skepyî d' sicolîs, d' mwaisses eyet d' ancyins scolîs d' l' Atenêye di Nameur. E 2007, li gazete a candjî s' no : ele parexhe todi, mins on l' lome asteure « Cayés d' Sambe et Mouze » (Cahiers de Sambre et Meuse).
Doet
Lomaedje des cénk doets
Les cénk doets si lomnut : li pôce, l' erî-doet, li grand doet, l' anea-doet et li ptit doet. Gn a eto des lomaedjes dins les rime-rames d' efants ( doetrece).
Le Guetteur wallon
Li pupårt des årtikes sont scrîts e frances (i cåznut å pus sovint del foclore, eyet i gn a eto des istweres et des arimés) mins sacwants sont scrîts e walon. Les prumires anêyes, li seccion avou les bokets e walon esteut lomêye « Li cwin des Rèlis », paski c' esteut des Relîs Namurwès ki scrijhént les tecses.
Dispoy les anêyes 1980, i gn a pus waire di tecses di belès-letes ki parexhnut dins l' gazete, k' a divnowe ttafwaitmint ene gazete istorike et foclorike.
Doet
Categoreye:Antomeye
Jean-Marc Nollet
Jean-Marc Nollet, ç' est on walon yet francès-cåzant politikî d' Ecolo.
Botulisse
Li botulisse, c' est ene griyeuse maladeye des niers des djins et des biesses, cåzêye på pwezon d' ene bactereye ki vike dins les frexhès plaeces, Clostridium botulinum.
Minêyolodjince
On l' veyeut cobén divant l' arivêye des frigos, et des weks, cwand on wårdéve må des frexhs amagnîs.
Asteure, on l' pout rescontrer après ene evlîmêye coixheure.
Jean-Michel Pire
Jean-Michel Pire u Michel Pire, c' est on scrijheu e walon k' a vnou å monde a Stimbiè li 11 d' octôbe 1831. Il a morou a Andrimont li 24 di setimbe 1916, la k' il a stî borguimwaisse dispu 1889.
Botulisse
Minêyolodjince
Li tins d' djermaedje do microbe divant les sintomes, c' est 4 a 14 djoûs.
Cas do djonnea del foto
Cénk djoûs après on laid sketaedje do bresse, ci djonnea cial di 14 ans veyeut bablou. Cwate djoûs pus tård, i n' saveut pus avaler, ni bodjî ses lepes, ni saetchî s' linwe foû del boke. Les deus påpires estént pindantes, li poupåd do droet ouy alårdji. Il esteut normå di s' tiesse et sinteut bén tot. Li clostrideye fourit trovêye dins l' sûnaedje del plåye
Jean-Michel Pire
Pîs-notes
Pire Jean-Michel
Botulisse
Mwaisse senes
Dischindante paralizeye des niers do cråne, sins candjmint del råjhon, ni des sintåcions.
oujheas
Si rescontere dins les oujheas, foiravant les cis ki vikèt dins des basses, aprume les canårds.
On avire k' i gn åreut inte dijh meye et cint meye oujheas d' aiwe ki crevnut tos ls ans d' botulisse.
biesses ås tetes
Li maladeye n' est nén si corante dins les biesses ås tetes, mins ele sont tertotes sinsiûles.
Raymond Devos
vignette|Devos, 1980 Devos Raymond Devos a vnou å monde a Moucron li 9 di nôvimbe 1922 et mori l' 15 di djun 2006.
Botulisse
Sourdant
Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince
Raymond Devos
C' esteut on fjheu di sketchs e francès.
I djouwéve eto del guitåre, di l' årmonica et del trompete. I djouwéve må, mins avou ene manire ki les djins contént k' el fijheut esprès, et ki c' esteut on fel muzicyin.
Contene
Ene contene, c' est on rime-rame d' efant po-z aprinde les chifes et les nombes.
gn aveut-st on côp onk
Li cene d' après ni va ki disk' a 8, dandjreus paski l' påpåd tént les deus pôces del grande djin, ki lyi mostere les doets onk a onk :
onk et deus dj' a veyou l' leu
Onk et deus, dj' a veyou l' leu; Troes et cwate, dj' a veyou s' pate; Cénk et shijh, i meteut si tchmijhe; Set et ût, i djowéve del flûte; Nouv et dijh, i gn aveut del bijhe.
Onze et doze, il aveut l' kéntosse; Traze et catoize, i moussive e poice; Cwénze et saze, c' est l' k' i passe; Di-set et dijh-ût, i criyive gnayûte; Dijh-nouv et vint, il aveut må s' vinte.
21 & 22, i n' aveut nén peu 23 & 24, i rlavéve si djate 25 & 26, i rivneut del shijhe 27 & 28, si boûsse esteut vude 29 & 30, i beveut ene pinte
31 & 32, ratokéve si feu 33 & 34, la k' i modeut s' gade 35 & 36, rivneut del falijhe 37 & 38, i magnive ene trûte 39 & 40, il aléve vey si matante
Såvadje rôzî
Li såvadje rôzî u tchapnî u årglatî, c' est come ene ronxhe ki florit come ene pitite rôze, et ki dene des fruts lomés «cous-d'-tchén».
Contene
Ôte modêye di "onk et deus, dj' a veyou l' leu"
Såvadje rôzî
Rosa canina
Contene
Sourdant
Categoreye:Rime-rames d' efant Categoreye:Matematike
Såvadje rôzî
rôzacêyes.
Uzaedjes
On pout grefyî des rôzîs dissu.
Les fruts sont metous dins l' cô des djins k' ont vout fé araedjî, et ça les schôpeye foirt.
Sourdants
Categoreye:Plantes Categoreye:Rôzacêyes Categoreye:Yebes ås maladeyes
Platrê d' Libråmont
Categoreye:djeyografeye del Walonreye Li platrê d' Libråmont, c' est on platrê, aviè 450 metes hôt, a costé del veye di Libråmont
C' est did la ki les aiwes di Lome, Oûte Nonnrece et di Lesse sourdèt.
On-z î a metou eto on radar po-z anoncî l' plouve.
Påye di Belgråde
Li Påye di Belgråde, c' est on traité d' påye siné li 18 di setimbe 1739 a Belgråde, el Serbeye, inte l' Impire Otoman eyet l' Otriche-Hongreye.
Li rsaetchaedje di l' Otriche va-st oblidjî l' Rûsseye a siner leye avou ene påye, a Nissa, kel Rûsseye lait ndaler li Crimêye eyet l' Moldaveye, mins wåde on poirt a Azov, çou ki lyi permete d' aveur èn accès al Noere Mer.
Paye di Belgrade
Anêyes 1340
13inme sieke | 14inme sieke | 15inme sieke
1340 | 1341 | 1342 | 1343 | 1344 | 1345 | 1346 | 1347 | 1348 | 1349
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Patrice de Mac Mahon
Patrice Mac-Mahon u Patrice de Mac Mahon, c' esteut on djenerå francès, k' a moenné li batreye di Sebastopol.
Pus tård i s' irè bate pol colnijhaedje di l' Aldjereye, pu divni prezidint del France.
Mac Mahon Mac Mahon
Monte-et-dschinde
On monte-et-dschinde u acinseur, c' est ene cadje ki monte et dschinde les djins (ou les martchandijhes) dins on bildigne ou ene måjhon a sacwants astaedjes.
Categoreye:Ahesses des bastimints
Sårt-Mélin
Categoreye:Hamteas del Walonreye Li Sårt-Mélin (F. Sart-Mélen), c' est on hamtea di Mélin.
Lomaedje des djins did la : Sånîs
Li Sårt-Mélin dins les Belès Letes e walon
On Sånî a pårt (roman e walon da Jacques Desmet mete el sinne on råpén did la)
3 d' decimbe
Li 3 d' decimbe, c' est li 337inme djoû di l' anêye do calindrî grigoryin (li 338inme po ls anêyes bizetes), avou 28 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
1î d' decimbe - 2 d' decimbe - 4 di decimbe - 5 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Louis Verhulst
Di s' mestî, il esteut eployî å ministere des finances.
Amanite moudreuse
Discrijhaedje
C' est on bea tchampion ki crexhe å waeyén-tins.
I vént al tere dins les bwès d' åbes ås foyes (copurade padzo les tchinnes.
Si tiesse, disk' a 15 cm lådje, n' a nén todi l' minme coleur. Ça pout aler do vert eschite, å gris bronze ou å vete foirt clair. Li tchapea est eto bén rlujhant et mostere totès ptitès royes, a môde di balinnes di paraplouve.
Li pî do tchampion (15-20 cm, long et 2-3 cm lådje) est ene miete rinflé. Si coleur est blanke, cabolêye di gris olive. Å dzeu do pî, n a-st on blanc anea avou des firlotches.
Å dzo do pî, i gn a-st ene ronde ewalpeure del cogne d' on saetch, fwaite di blankès lames, assez serêyes.
I node ene miete come ene rôze estant djonne. Mins, tot divnant vî, il cmince a sinti mwais.
Epwezonmint
Les lumçons endè plèt magnî sins rujhes.
Bibiografeye
Tites di lives e francès avou pus di racsegnes so ç' tchampion ci:
Moldaveye
Li Moldaveye, lomé li Républike di Moldaveye eto, est on payîs do l' Urope levantrece ey ene ancyinne RSS.
Plurizeye
Li plurizeye, c' est l' efouwaedje del pleve (fene pea di rascovraedje do peumon et del cadje coistrece).
Cåze
Vént sovint avou ene peumoneye må sogneye. Ou avou des foirt griyeusès bactereyes ou virûsses.
Li ptizeye pout dner ene sôre a pårt di plurizeye.
Sene
Li malåde sint ene foite doleur so s' costé.
A l' aschoûtaedje, on-z ôt on brut d' cafroya des deus foyous del pleve, ki shonne foirt près di l' aschoûtea.
Pronostik
Ene plurizeye est todi pus griyeuse k' ene peumoneye.
Foiravant k' ele pout dner e minme tins del pericorite (efouwaedje do saetch do cour).
Damadjes texhowreces
Les deus foyoûs del pleve tinèt eshonne (plurizeye setche, atnances). Oudon, inte les deus, gn a del matire (sûnante plurizeye) ou del fibrene (plurizeye fibrineuse).
al poytreye
Si rescontere avou l' areyosaetchite dins l' colibacilôze.
1532
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Libe Univiersité neyerlandès-cåzante di Brussele
Li Libe Univiersité neyerlandès-cåzante di Brussele est ene univiersité askepyî e 1970, avou l' disrabindlaedje del Libe Univiersité d' Brussele dins les deus oficirs lingaedjes. I gn' a ût facultés ey èn institut.
Campus
Cåzumint tos les campus sont dins l' Redjon d' Brussele.
Mariambork
Mariambork, ubén e Feller, Mariyamboûr [n.pl.] (fr:  Mariembourg), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Couvén.
Tcherbon des tchås
Li tcherbon des tchås, c' est ene maladeye des bovrins cåzêye pa Clostridium chauvoei, ene clostrideye.
I s' atrape, mins ni s' prind nén d' ene biesse a l' ôte.
Senes del maledeye
Tot e-n on côp, ene plaece so on musse (dos, sipale, coxhe) si mete a houzer teribmint. Li biesse leve li djondowe pate.
Å sinta, li houzé boket est rimpli d' gåz.
Li biesse creve dins les 24 eures.
Minêyolodjince
Li maladeye si rescontere a môde di ptitès minêyes. Sovint après des grossès plouves. On n' comprind nén co bén pocwè, veyanmint k' ele ni s' prind nén. Dandjreus ki des spôres ki sont dins tere sont tcherieyes pa les corantès aiwes avå les pasturaedjes.
Médyince
Après côp, i fårè motoit råyî les moitès tchås.
Espaitchance
Eplocter avou on vaccins disconte Clostridium chauvoei (sovint dedja dins les eploctas di l' interotocsemeye des bedots, ki vont eto po les grossès biesses.
Categoreye:Maladeyes des bovrins
Velobike
Vitesse
Li pus sovint, ces velos vont avou des vitesses eyet, po les velos d' adultes, des plakettes
Distindowès matenes
thumb|tchandlé eployî ås distindowès matenes Les distindowès matenes u les Tnebes (/tnɛp/), c' esteut on salut k' on fjheut les troes dierins djoûs del poenneuse samwinne (dj' ô bén: li blanc djudi, li bon vénrdi et l' semdi sint).
Teyoricmint, c' esteut les matenes et les lôdes do djoû d' après.
Ci salut la dveut fini après solea djus (did la, si no).
Houcaedje a l' ofice
Li vénrdi et l' semdi, come gn aveut pupont d' sounaedje di clotche, les efants alént racter tot criyant «ås Tnebes pol prumî côp» (ene dimeye eure divant) pu «ås Tnebes pol dierin côp» djusse divant.
Istwere
Les distindowès matenes ont stî anixhilêyes pa Pie XII e 1955.
Ritchåd (oujhea)
On ritchåd (on dit eto : on djuråd, on colas), c' est èn oujhea avou des plomes di coleur so les aiyes.
Distindowès matenes
Istwere
Dins l' motî d' Bive, li houcaedje n' est pus ricoirdé ki pol vénrdi sint.
Ritchåd (oujhea)
Garrulus glandarius
coirbidîs
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Coirbidîs
Adolphe Borgnet
Adolphe BORGNET a écrit :
1 ère édition de L. De Thier et F. Lovinfosse à Liège en 1865 Réédition anastaltique en format réduit par : Editions Culture et Civilisation Av Gabriel LEBON 115 à 1160 Bruxelles de 1973 en 2 volumes format 12,5 X 18 cartonné souple couleur de couverture fuschia.
Categoreye:Scrijheu
Mouvmint des djaenès cazakes
Li mouvmint des djaenès cazakes c' est on mouvmint populaire e France, e Beldjike éyet e d' ôtes payis el monde k' a stî cmincî l' 17 di nôvimbe 2018. Li no do mouvmint vént del djaene cazake di surté k' on doet aveur e s' tcherete po cwand k' i gn a èn accidint.
Categoreye:Mouvmints sociås
12 di may
Li 12 di may, c' est li 132inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 133inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 233 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
El Walonreye, c' est l' deujhinme djoû des sints d' glaece.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
On î fiestixheut sint Pancrace, li deujhinme des sints d' glaece.
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Duristé d' l' aiwe
Li deurté (ou duristé) d' l' aiwe, c' est l' porcintaedje di castinne k' i gn a dvins.
Aparey di manaedje
Ene deure aiwe pout stoper les touweas di sacwants apareys u machenes di manaedje (rampono electrike, machene al bouwêye…
Årtisyince
Ene aiwe trop deure pout fé baxhî l' pouvwer médiant di sacwants droukes dinêye dins l' abuvraedje. Metans les sulfamides ås poyes di poytreye.
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Aiwe
Noer (coleur)
Li noer, c' est l' coleur ki boet totes les wachlires del loumire ki djond li sacwè u l' sakî k' a cisse coleur la.
Categoreye:Coleurs
Påye di Nissa
Li Påye di Nissa est on traité d' påye siné li 3 d' octôbe 1739, a Nissa, inte l' Impire Otoman eyet l' Rûsseye et metant fén al guere inte ces deus. Li guere Rûsso-Otomane di 1736-1739 esteut l' rizultat des sayes des Rûsses di rprinde Azov eyet l' Crimêye, come on prumî pas pol mwaistrijhaedje del Noere Mer. Après sacwantès atakes moennêyes avou succès på Marxhå Mounitch, les Rûsses ont reyussi a ployî l' rezistance des Tatårs, et trevåtchî l' aiwe di Dniestr po-z adårer el Moldaveye, eyet e 1739 mårtcher sol boird del Noere Mere viè nonne, disk' Iaşi, k' est capturêye påzès Rûsses. L' Otriche-Hongreye intere dins l' guere e 1737, come aloyî des Rûsses, mins pus tård fwait-st ene påye separêye avou ls Otomans, li Påye di Belgråde, ki den li Serbeye åzès Otomans et lzî permete d' esse e boune pôzucion po rezister a l' avancêye Rûsse viè Istanbul.
Finiesse
Dins les belès-letes e walon
Gn a eto li stroete plake di cåzaedjes da Jean Goffart «Padrî l' finiesse».
Categoreye:Bastimints
Påye di Nissa
Paye di Nissa
Hendrik Conscience
Conscience Conscience
thumb|120px|left|diviè 1875 Hendrik Conscience (prononcî e walon Hinri Consyince) a skepyî a Anverse li 3 d' decimbe 1812 ey a morou a Brussele li 10 di setimbe 1883.
C' esteut on rlomé scrijheu flamind mins ki scrijha, aprume, sacwants arimés e francès.
Aiwe di Lome
thumb|Lome a [[Mirwå]] thumb|li novea pont des bates su Lome a [[Forire.]] L' Aiwe di Lome u Lome (Fr. la L'Homme, la Lhomme ou la Lomme), c' est ene corante aiwe del Walonreye k' egolene e l' Aiwe di Lesse.
Coraedje
Ele prind sourd dilé Libråmont (bî do Serpont).
Ele raiwe Pwès (Sint-Houbert), Smu, Mirwå, Grûpont, Lesterni, Forire, Djimele eyet Rotchfoirt.
Ele si va egoliner e l' Aiwe di Lesse a Epråve.
Ele riçût :
Loyaedje (linwince)
Categoreye:Linwince Li loyaedje, c' est li prononçaedje d' ene halcrosse ou doirmante cossoune å coron.
E walon, li loyaedje si fwait å pus sovint avou on halcrosse S metou al fén d' on mot, et ki l' mot ki shût cmince pa ene voyale.
Li loyaedje est todi fwait po ristoper on ahiket.
Cwand li prumî mot n' a nole halcrosse cossoune å coron, on pout radjouter ene lete di beloyance.
Mont Evresse
thumb|300px Li Mont Evresse (tibetin: Chomolungma; nepalès: Sagarmatha), c' est l' pus hôte montinne do monde.
Il est 8848 metes hôt et todi al nive.
Il fwait pårteye del tchinne di l' Imalaya, a l’ frontire do Tibet (Chine) et do Nepal.
Categoreye:Montinnes Categoreye:Chine Categoreye:Nepal
18 d' awousse
Li 18 d' awousse, c' est li 230inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 231inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 135 djoûs po-z ariver å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
16 d' awousse - 17 d' awousse - 19 d' awousse - 20 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Averowesse
Averowesse ou Ben Rachid (e-n arabe ابن رشد, Ibn Rouchd), c' est on filozofe, on teyolodjin, on djurisse, on matematikî et on medcén d' Andalouzeye muzulmane di 12inme sieke. I djåzéve et scrire ses ouves e l' arabe, come tos les intelectuwels d' Andalouzeye di ces trevéns la.
Il vna å monde e-n 1126 a Cordowe. I mora li 10 di decimbe 1198 à Marakech, mins s' coir fourit revoyî a Cordowe, acpagnté pa Ben Aarabi.
Ses idêyes
I ristudia l' prumî les scrijhaedjes d' Aristote. C' est la k' i veya ki les idêyes des vîs filozofes estént pacô distournêyes, et nén todi dins l' minme sinse pa les ratourneus do grek.
Adon, i tuza di fé ene sinteze del pinsêye d' Aristote et del rilidjon islamike. Mins c' est adon k' i s' va acweri des rujhes, ostant avou les muzulmans (fizicmint et morålmint) k' avou les crustins (morålmint, bon k' i studiént timpesse ses scrijhaedjes).