cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tigue
Discrijhaedje
Li tigue est 2 metes long et pezer 200 kg.
Vicaedje
I vike del nute, ezès plaeces dilé les aiwes, wice k' i s' bagne voltî, al diferince des ôtes tchetidîs ki veyèt evi l' aiwe.
Spårdaedje
On l' trouve purade e l' Azeye nonnrece.
Categoreye:Tchetidîs
Dji vou vir Mioussev (teyåte)
thumb|Sinne (pal [[dramatike di Gochliye)]] Dji vou vir Mioussev (e rûsse "Где вы, месье Миуссов?"), c' est ene pîce di teyåte, ene comedeye, sicrîte pa Valintin Katayev e 1947.
Rascourti
Li sinne si passe dins l' poice d' èn institut po si rpoizer des cotoûs d' Moscou, ki s' lome « Les Soleas » do tins do comunisse.
On fonccionaire d' ene creche, Zaytsef, doet fé siner on bon po del coleur, po rponde les léts d' efants orfulins. Si directeur, Mioussef, kel doet siner, s' a djustumint vnou rpoizer ås Soleas ci dimegne la. Mins Zaytsef n' a nén si cwåte di fonccionaire sor lu. Ça fwait k' on nel leye nén moussî.
Mins dizo ses ouys intere li feme Doutkine, ki si ome, c' est on grand professeur. Zaytsef tuze di s' fé passer po l' ome da Clava Igniatchouk, on no k' i trouve dins l' gazete. C' est ene djonne agronomresse ki vént d' wangnî ene medaye d' ôr di tractorisse e si academeye.
Fleurs di prétins (arimés)
Fleurs di prétins, c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Joseph Mignolet et k' a vudî e 1927.
Dji vou vir Mioussev (teyåte)
Rascourti
Et nosse Zaitsef adierceye si côp, tot payant les 55 roubes et 25 copeks pol djournêye di rpoize. Apus ki : vo n' la-t i nén ki l' vraiye Clara Igniatchouk a dné radjoû a s' galant ci dimegne la a l' Institut di rpoize  « Les Soleas ». On bea mixhe-maxhe s' aprestêye…
Fleurs di prétins (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Dji vou vir Mioussev (teyåte)
Cotoû istorike
Nos estans e l' URSS di 1947. Gn a yeu des moirts timpesse al guere di 40 et toplin des orfulins. Did la, li bastixhaedje d' orfulinats, come li ci ki va-z esse sitrimé deus troes djoûs après l' accion del pîce.
On n' pout nén critiker li redjime stalinisse k' est la al tiesse di l' estat. Les scrijheus d' teyåte ni polèt ki mostrer les biestreyes administratives, pal voye di comedeyes.
Li ci k' a ene rilomêye (li professeur Doudkine, on grand sincieus u Clava Ignatchouk, ene medaye d' ôr di l' academeye d' agricoûteure dins l' pîce) polèt aveur åjheymint des faveurs, come s' aler rpoizer dins on "spå", ou tot biesmint aveur on tiket d' cinema.
Dji vou vir Mignolet
On redjårbaedje da Jacques Barry, djouwé a Gochliye les 20, 21, 27 eyet 28 di nôvimbe 2004. Droci, les nos et les fonccions des djins ont stî radaptés a ene comene di Walonreye, avou Modesse Mignolet, on scabén, ki dvént Mioussev.
Li måjhon di rpoize si lome « Les tchabårêyes.
Zaitsev, c' est Linåd Dupont, eployî al comene, i va payî 114 uros et 50 cenes pol djournêye ås « Tchabårêyes » Clava Igniatiouk divént Rôza Izadora, ene cinsresse ki vént d' wangnî li concours del meyeute aclevresse di pourceas Pîtrin d' l' anêye. Elle a rescontré si galant al fôre di Libråmont.
Gn a des bokets do prumî ake sol tévé walon-cåzante (Youtube), dizo l' tite "Dji vou vir Mignolet".
Mins w' est i, l' Bouli ?
L' istwere si passe a Nameur. Li scabén, on lomé Bouli, a vnou passer sacwants djoûs po si rpoizer. C' est Guy Brosteaux k' a metou l' pîce el sinne å Teyåte di Nameur, diviè 2005.
El deure voye (teyåte)
thumb El deure voye (Èl dûre voye), c' est on djåzant keur sicrît pa Georges Fay après l' guere di 40, mins seulmint eplaidî e 2021.
Dji vou vir Mioussev (teyåte)
Dji vou vey Mioussef
Tradûte a pårti do francès pa Willy Leroy, sins cnoxhance des ôtes modêyes e walon, ele fourit djouwêye pal dramatike di Veskeveye e 2016.
El deure voye (teyåte)
ISBN 978-2-931107-02-7
Dji vou vir Mioussev (teyåte)
Sourdants
Mioussov Mioussov Mioussov
El deure voye (teyåte)
Istwere di l' ouve
Li tecse n' esteut tapêye k' a môde di foyous agrapés po les comedyins k' el djouwént.
Come pîce radiofonike, il a passé so Radio Hinnot (INR) li 3 d' octôbe 1959.
Il a eto stî djouwé divant l' publik å Moncea pal dramatike «Por yeusses».
Tinme
C' est l' moes d' maiy. C' est l' prétins. Tote li nateure est bele et les djins sont fén binåjhes. Et danser et tchanter des airs di totavå l' Walonreye:
Mins les muzikes do bontins vont bénrade esse schovêyes evoye på brut di l' abrocaedje des Almands e moes d' may 1940 ki «rvegnnut distrure, touwer, pingnî dins tot».
Les omes doeynut cwiter leu mestî po fé sôdår:
K' i sont loignes, ces valets (tchanson)
K' i sont loignes, ces valets (mwaisse sicrijhaedje: qui sont loignes ces valet), c' est l' incipite d' ene viye tchanson e walon did diviè 1650.
C' est l' limero 3 do live «Dix pièces en vers sur les femmes et le mariage», eplaidî pa Jean Haust e 1941.
Elle est rprinjhe sol limero 288 dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon.
Pî-notes
Categoreye:Tchansons e walon Loignes Loignes
Amin Zaoui
Categoreye:Sicrijheus e francès Categoreye:Rilomés Aldjeryins Amin Zaoui (no ki sereut riscrît e walon Amine Zawi), c' est on scrijheu e francès, k' a skepyî li 25 di nôvimbe 1956 e l' Aldjereye.
Il est foirt libe dins ses scrijhaedjes, eneviè les dujhances del societé aldjeryinne et d' ôte pårt.
Ene di ses fråzes a siervou d' in-tiesse al coirnêye Belès Letes del Rantoele-gazete:
Maurice Grevisse
Grevisse Grevisse Maurice Grevisse a skepyî a Rûle li 7 d' octôbe 1895 ey a morou al Lovire li 4 di djulete 1980.
C' esteut on linwincieu walon, k' a bråmint studyî li croejhete do francès. Si mwaisse live si lome "Le bon usage".
Dins ses vîs djoûs, il a scrît onk u deus bokets e gåmès.
Gn a ene rowe a s' no a Rûle.
Maurice Grevisse esteut l' bea-pere da André Goosse.
Renée Sedyn
Renée Sedyn u Renée Boulengier-Sedyn, di s' no d' pene å Rweyå Club walon d' Måmdiy, Matante Matile, c' est ene ricwereuse sol diccionairaedje do payis d' Måmdiy et Waime.
C' est ene SLLW-resse.
Mwaisse ovraedje
Dispu 1997, elle acviernêye des spepieus rcweraedjes po fé on franwal di Måmdiy et Waime, k' a ddja stî eplaidî pa ptits bokets.
Sedyn
Fime di racsegne
On fime di racsegnes ou documintåre, c' est on fime, nén trop lon, ki vout racsegnî so ene sacwè, et nén conter ene sipoûle, come les ôtes fimes.
Fimes di racsegnes avou des passaedjes walon-cåzants
Categoreye:Fimes Categoreye:Documintåcion Categoreye:Cinema
85
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100
80 | 81 | 82 | 83 | 84 | 85 | 86 | 87 | 88 | 89 | 90
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 85 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Fontinne-l'-Eveke
Ban
No des pitits bans -- Limero del posse
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Categoreye:Veye di Walonreye
Alouchta
thumb|eglijhe ortodosse Alouchta (e-n oucrinnwès ey e rûsse Алушта ), c' est ene veye di Crimêye, sol Noere Mer.
Pî-note
Categoreye:Crimêye
Té (abwesson d' yebes)
C' est sovint fwait avou des yebes ås maladeyes.
Categoreye:Aboeres Categoreye:Farmaçreye
Camichibay
Li camichibay (djaponès 紙芝居, çou ki vout dire «pîce di teyåte so papî»), c' est on spectåke di rowe po ls efants k' esteut corant e Djapon disk' al deujhinme mitan do 20inme sieke.
Rûle (viyaedje)
Rûle (F.  Longchamps ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Habâ, el province do Lussimbork. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
No di des plaeces di Rûle
Sourdant :
Camichibay
Li conteu racontéve ene istwere, et mostréve des imådjes.
Rûle (viyaedje)
Djeyografeye
Rûle est raiwé pa l' aiwe do minme no.
Camichibay
Shuvance
Sacwants lives sont raloyîs tot s' aspoyant so l' idêye do camichibay. Li pådje di hintche est mostrêye ås efants, et li tecse est e l' evier, sol pådje di droete, tantea ki l' raconteu(se) el pout lére åjheymint.
Rûle (viyaedje)
Sourdants
<References/>
Camichibay
Shuvance
Insi est adjinçné «Schandeye» da Joëlle Spierkel.
Categoreye:Teyåte Categoreye:Djapon Categoreye:Efance
Djaene keuve
Li djaene keuve, c' est èn aloyaedje di keuve et d' zénk.
Ça dene on metå foirt racafougnåve.
Africanse
Li tîxhwès nonnafrikin ou africanse ([AF] Afrikaans ; [NL] Afrikaans), c' esteut li deujhinme lingaedje oficir di l' Nonne-Afrike disk' e 1994, cwand èç payîs est divnou ene democraceye. Asteure, il est li troejhinme lingaedje li pus cåzé rola ey on des 11 oficîre lingaedje. On l' djåze eto e Namibeye. C' est on lingaedje di minme soûmint ki l' neyerlandès, mins rifondou d' ene ôte manire. A 's askepiance, c' esteut soulmint on pidjin, k' est divnou on creyole pus k' est divnou on lingaedje come ç' est 'l core li cas asteure.
Djaene keuve
Li djaene keuve est vijhén di l' ancyin årca.
Categoreye:Metås
Africanse
Côde ISO: af
Istwere di si eployaedje
Il a stî amoenné pa les colons neyerlandès, al fén do 19inme sieke.
Do trevén del Nonne-Afrike blanke, c' esteut li deujhinme lingaedje oficire, dilé l' inglès. Tos les Nonnafrikins, noers et blancs, el divént aprinde e scole. Gn aveut mo des djins a n' nén esse binåjhe, tot djhant ki ci lingaedje la ni sierveut waire foû payis.
Dispu li candjmint d' moennance del Nonne-Afrike (fén del politike di vicaedje a pårt), il a seur moens di succès.
Famile di lingaedjes
centré|1000x1000px
Africanse
Alle menslike wesens word vry, met gelyke waardigheid en regte, gebore. Hulle het rede en gewete en behoort in die gees van broederskap teenoor mekaar op te tree.
Walon (ratournaedje)
Tos lès-omes vinèt-st-å monde lîbes, èt so-l'minme pîd po çou qu'ènn'èst d'leu dignité èt d'leus dreûts. I n'sont nin foû rêzon èt-z-ont-i leû consyince po zèls, çou qu'èlzès deût miner a s'kidûre onk' po l'ôte tot come dès frés.
Africanse
Niks in hierdie Verklaring mag interpreteer word as impliserend dat enige Staat, groep of persoon die reg het om deel te neem aan enige aktiwiteit of enige daad wat gerig is op die beskadiging van enige regte en vryhede hierin beskryf nie.
Walon (ratournaedje)
Rin di tot çou quis'troûve divins cisse Dèclaråcion-chal ni pout d'ner a tûzer d'in-Etat ou d'ine sakî, qu'il a l'dreût dè fé tot l'minme qwè qui pôreût mète a må lès dreûts èt lès lîbertès qu'î sont rachous.
Djeyografeye
centré|vignette|Afrikaans el Nonne-Afrike e 2011.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Nonne-Afrike
Påle (usteye)
Ene påle u on locet (on dit eto : ene eschoupe (foyrece), on palot, on schoupea, ene foye), c' est ene usteye fwaite d' on fier a môde di rectingue, ki côpe assez bén so l' pitit costé do dzo, ey emantchî so l' ôte pitit costé après on mantche, 1 mete 20 long, metou dins l' minme plan.
Li påle est diferinne del schoupe, ki sieve aprume a bodjî del tere.
Uzaedjes
Li påle sieve aprume a foyî l' corti. C' est cåzu li minme ovraedje ki l' hawea, mins avou èn ôte mouvmint po s' endè siervi.
Categoreye:Usteyes‎ al mwin Categoreye:Cotlaedje
Pitite vintche
Vinca minor
vintchacêyes (Apocynaceae)
Spårdaedje
Ele vént bén e l' Walonreye, la k' c' est l' seu rprezintant del ||famile (biyolodjeye)|famile]], des vintchacêyes.
Sourdant
Categoreye:Fleurs des cortis Categoreye:Fleurs des tchamps Categoreye:Vintchacêyes
Trapisse (bire)
Li trapisse, c' est ene bire bresseye pa les moennes trapisses di Beldjike et des Bas Payis.
C' est ene foite brune bire (8 a 12 digrés).
Sôres di trapisses
Categoreye:Bresreye
Jean-Nicolas Bassenge
Jean-Nicolas Bassenge (e walon Cola Bassindje u courtinnmint, Bassindje), c' esteut on scrijheu e francès eyet l' grand tuzeu del binamêye revolucion, et on revinteu lidjwès des prumirès eures.
I a skepi li 24 di nôvimbe 1758 a Lidje. Il î moru li 16 di djulete 1811.
Sirîts
E l' moes d' djun 1787, il eplaide on live lomé «Lettres à l'abbé de paix» (letes a l' abé del påye), la k' i dmande dipus d' povwer pol peupe å prince-eveke Heusbrouk.
Dins les belès-letes e walon
On l' critike foirt dins l' paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs, k' est scrîte pa on curé k' a sofri des revintreyes.
Bassindje Bassindje Bassindje Bassindje Bassindje
Societé Nacionåle des Tchimwins d' fier des Vicinås
Li Societé Nacionåle des Tchimwins d' fier des Vicinås ([DE] Nationale Kleinbahngeselschaft ; [FR] Société Nationale des Chemins de fer Vicinaux ; [NL] Nationale Maatschappij van Buurtspoorwegen) esteut, disk' e 1991, li societé nacionåle des kimon transpoirt bedje padvant li redjoålizacion des kimon transpoirts avou l' OTW (ancyinnmint : SRWT) e Walonreye, li De Lijn e Flande eyet li STEB e Brussele.
Memweres da Félicien Barry (papîscrît)
Les Memweres da Félicien Barry, c' est on papîscrît e walon, di pus di 2000 pådjes sicrîtes pa Félicien Barry.
Societé Nacionåle des Tchimwins d' fier des Vicinås
Coleur
A 's askepiance, li SNCV aveut ses motrices e vete, mins padri les Vicinås ont prindou l' coleur blanc crinme (kécfeye avou do bleu padzo då blanc crinme). Dins les anêyes 1950, les dzeus des motrices sont todi e blanc crinme mins les dzos avént stî rpondous e rodje. Mins nerén, li decenêye ki shuveut, les rodjès pårteyes avént stî rpindou e blanc crinme come davance. Foû des anêyes 1970, les dzos des motrices eyet des bus sont divnous orandje avou ene bleue lene ki schåye li coleur crinme di l' orandje.
Memweres da Félicien Barry (papîscrît)
Il î raconte ses sovnances, ttossu lon k' i s' è rapinse. I les a scrît å coron di s' vicåreye, dandjreus al difén des anêyes 1970, dizo l' tite: «''Istwêres d' in scrîjeû walon»
Societé Nacionåle des Tchimwins d' fier des Vicinås
Imådje
Vocial li logo del SNCV avou 's no e francès a gôtche eyet 's no e neyerlandès a droete. centré|317x317px
CHADWE (soce)
Li CHADWE (prononcî chadwé), ki les prumirès letes volèt dire (Centre Hennuyer pour l'Animation et de Documentation du Wallon à l'Ecole), c' est on cinte di documintåcion pol walon e scole del Province do Hinnot. Mins purade bouter après Tchålerwè.
Societé Nacionåle des Tchimwins d' fier des Vicinås
Rantoele
Li rantoele des Vicinås esteut kipårti dins tote 'l Beldjike, minme dins les veyes wice i gn' aveut d' ôtes societés d' kimon transpoirts, come e Brussele avou li STEB, e Tchålerwè avou li STET, obén come e Anverse avou li MIVA.
CHADWE (soce)
Leu waibe
Memweres da Félicien Barry (papîscrît)
Corwaitaedje do walon
C' est l' minme walon ki dins ses scrijhaedjes, foirt corant, mins avou ene cåkêye di mots tipikes do payis d' Tchålerwè.
L' ortografeye est foirt dilé l' cene do sistinme Feller.
I n' cwirt nén a foirdjî des noûmots. I dene les mots noveas e francès.
Wårdaedje
Li mwaisse ouve est wårdêye pal famile. Mins gn a ene copeye k' a stî dnêye a l' ALWAC.
Resconte avou Van Cutsem
Sourdants
Categoreye:Documintåcion e walon Categoreye:Lives di sovnances e walon
CHADWE (soce)
Categoreye:Walon e scole Categoreye:Documintåcion Categoreye:Soces pol walon
Djuda Iscariote
thumb|Li båjhe da Djuda, pondeure da Giotto Scrovegni
Po les crustins, Djuda u Djuda Iscariote, c' est onk des doze apoisses k' ont shuvou Djezu-Cri.
Sorlon les Evandjîles ricnoxhou di l' Eglijhe, c' est lu k' åreut vindou s' mwaisse ås Grands Priyesses ki l' volént apicî. Po l' acsegnî, i l' åreut rabressî.
Cwand il a yeu toutchî ses cwårs, il ava des rmoirs, et s' aler pinde.
Li mot "Djuda" a divnou on cmon no. Eto po lomer les taetches di Djuda.
Reployaedje do persounaedje di Djuda
thumb|Djuda ki vént fé martchî avou les Grands Priyesses po vinde ès mwaisse ([[djowe del passion|passion di Lignè)]] C' est onk des mwaisses persounaedje del djowe del passion.
L' istwere da Djuda a stî radaptêye a on persounaedje do 16inme sieke, dins ene novele do live da Chantal Denis, «Padrî li schoice» (2008).
Sourdants & pî-notes
<References/>
Lete yae (tifinar)
E Li lete tifinar yae (ⴻ), c' est ene lete di l' alfabet tifinar. C' est l' shijhinme lete d' cist alfabet la, mins eto ès deujhinme voyale. Dins l' alfabet romin, li yae s' escrît « e ».
Anticoirs monoclonås
Categoreye:Imunolodjeye Les anticoirs monoclonås, c' est des anticoirs ki n' atakèt k' ene sôre d' antidjinne. I sont tertos les minmes pask' il ont stî prodûts pa des celules, totes les minmes, k' ont stî clonêyes d' ene mime celule-mame.
I siervèt dins les rcwerances so les maladeyes, et eto come médyince.
Siervaedje el bacterolodjeye
E bacterolodjeye, on s' sieve des anticoirs monoclonås dins des tecnikes di labo po vey des diferinces intes des variants d’ ene minme sôre di bactereye.
So ene boesse Petri avou èn antibiyotike divins, et k’ a stî esminceye å mitan, les bactereyes k’ ont candjî fwaiynut on ptit blanc cwårtî come on boket d’ dorêye sol colneye ki s’ a tindou avou l’ anticoir do labo.
Mîtrinne Amerike
thumb|Mape & eplaeçmint sol [[Daegne]] Li Mîtrinne Amerike u Amerike cintråle u Amerike do Mitan, c' est li ptite sitroete binde di tere metowe inte l' Amerike bijhrece et l' Amerike nonnrece.
On-z î adjond sovint les payis des Carayibes.
Sacwants payis
...
Li Mecsike n' est nén u pus classé avou l' Mîtrinne Amerike.
Lingaedjes
On-z î cåze totavå espagnol, mins gn a eto des lingaedjes do payis.
Djeyografeye
C' est on climat tropicå.
* Categoreye:Amerike
Noveles al tévé
Des côps k' i gn a, on priyî vént dire li sinne al fén do djournå.
Sintigrafeye
Li sintigrafeye u scanaedje gama, c' est ene tecnike d' imådjreye eployeye el medcene.
Li sintigrafeye est diferinne do petsicanaedje.
Esplikêye del tecnike
Elle est rashiowe sol muzurmint des rais gama.
Relêye
thumb El relêye (rålêye) u blanke djalêye u emårlaedje, c' est l' edjalaedje di gotes di rozêye sol yebe u ôte tchoi k' est dvant l' ouxh.
Sintigrafeye
Esplikêye del tecnike
Ci n' est nén télmint come ene blawtante loumire k' est mzurêye, mins des ptits candjmints dins on sinse et l' ôte.
Sourdant
Categoreye:Medcene Categoreye:Tecnolodjeye Categoreye:Fizike atomike
Relêye
Motlî
Li relêye ki s' vént mete so les cwåreas si lome eto "des fleurs".
Askepiaedje del relêye
I s' fwait del relêye cwand ene sitindêye di tchamp, u d' ene sacwè k' est dvant l' ouxh si rafroedixh dizo li pont d' edjalaedje di l' aiwe (zero dgré Celsiusse). Dins l' minme tins, i fåt ki l' crouweur di l' air soeye å pont d' rozêye.
Dins les payis timperés, ci timperateure la arive del nute, cwand l' tere piede si tcholeur.
Sourdant
Categoreye:Meteyo Categoreye:Ivier
Assôt do Capitål
L' assôt do Capitål, c' est èn assôt des estazunyins ki sopoirtnut Donald Trump. Ci dierin dit voltî k' les eleccions do prezidint di 2020 avént stî truké på candidat Joe Biden. C' est l' ci k' a stî ricnoxhou come li prezident des Estats Unis pol termene dalant do 20 di djanvî 2021 disk' a l' atake di l' anêye 2024, å moens.
Dispetroneus
Directumint u nén :
Spale (oxhea)
C' est la eto k' il est sotnou pal clavete ås djins, mins nén dins les biesses ås tetes ås cwate pates.
Discrijhaedje
Sol costé ki s' rashit sol dos,l'oxhea est plat, ene miete cåvlé.
Sol dibout di cisse cresse la, addé l' djonteure, gn a on rafoircixhaedje po-z ateler sacwants musses, l' acramion.
Ås tchets, gn a minme ene sititche so l'acromion, li paracromion, ki permete ås inspecteurs des tchås di ricnoxhe ene carcasse presse po-z esse cûte po do lapén.
Maladeyes di l' oxhea del sipale
Li dispalaedje, c'est l' displaçaedje di l' oxhea del sipale d' avou les coisses do dos.
Stronnant rôguia
thumb Li stronnant rôgua u croupe ås veas, pus courtinnmint li rôguia, c' est ene maladeye des veas ki les fwait rôgyî, disca les stofer.
Spale (oxhea)
Maladeyes di l' oxhea del sipale
L' omoplate si pout eto sketer, mins c' est pus råle ki po les longs oxheas.
Eployaedje
L' oxhea del sipale, avou les tchås k' i gn a åtoû et li dzeu del pate di dvant va fé on djambon di sipale (kitaeyaedje do pourcea).
Stronnant rôguia
Cåze
Gn a deus cåzes, ki dvèt ariver eshonne. Li prumire, c' est des ptitès schaveures del goidje des veas ki cmincèt a magnî des deurs amagnîs, come do four u des torteas. Ladsu, i s' mete ene bactereye, Fusobacterium necrophorum (davance: Sphaerophorus necrophorus), k' efowe li larink. Li coir si disfind tot fjhant des sôres di peas, ki rastroetixhèt l' trô ås påters (cåzu l' ristoper) et linsi, erôgyî l' biesse.
Spale (oxhea)
Eployaedje
E mangonreye, dizo li spale, c' est li spiringue ou coisses å spiringue.
Stronnant rôguia
Minêyolodjeye
C' est sovint les veas, di 2 moes a 12 moes ki sont rascråwés do må.
Li maladeye est bråmint pus corante dins l' raece Blanc Bleu Walone.
On voet padecô des cas, ås vatches, mins bråmint pus rålmint.
Spale (oxhea)
Eployaedje
Categoreye:Antomeye
Stronnant rôguia
Senes del maladeye
A l' aschoûtrece metowe sol dizo del goidje, on ôt èn abominåbe brut d' råvlaedje, co pus foirt å rshoflaedje (espiråcion).
Diyagnostik diferinnrece
Gn a des ôtes maladeyes ki dnèt do rôguea, aprume li houzaedje des glandes al linfe goidjreces. Cesses-ciale gonfelnut pacô dins l' pitizeye u l' five ås crexhioûles. Dins ç' cas la, li rôguiaedje est sovint pus foirt å houmaedje (inspiråcion), mins ci n' est nén insi a tot côps bons.
Médiaedje
I fåt médyî ås antibiyotikes ene grosse samwinne å long, avou on foirt disfouwant a dner sol minme termene.
Avou ça ki l' maladeye pout rprinde après on certin tins (sacwants samwinnes).
Sinteze sol maladeye
Sourdant
Categoreye:Maladeyes des bovrins
Nonne-Afrike
Li republike d' Afrike do Sud u republike di Nonne-Afrike (Afrika borwa e zoulou, Zuid-Afrika e-n africanse, South Africa en inglès), c' est on payis metou al Nonne di l' Afrike.
Sitindêye : 1.219.912 km²
Peuplåcion : 43.650.000 dimanants (Nonne-Afrikins)
Mwaisse veye: Pretoria.
Manoye: li rand (ZAR).
Lingaedjes: inglès, tîwès nonne-afrikin (africanse), zoulou (lingaedje), xhitsonga, xhossa, swazi, ndebele, setswana, soto bijhrece, soto nonnrece, eyet venda.
Djeyografeye
Elle a des fontires avou li Namibeye, li Boswana, li Zimbabwè, li Mozambike, eyet li Suwazilande.
A Nonne, elle a on boird di mer di 2.798 km avou l' Oceyan antartike.
Li climat est mitan setch å dvins des teres eyet sortropicå sol boird di mer. Les djoûs sont tchôds avou bråmint do solea, les nutes sont frisses.
L' ådvins des teres, c' est on grand platrê avou des tienes. Li copete do payis si loem li Mont Njesuthi, ey est 3.408 metes hôt.
Gn a toplin des minrês di totès sôres, aprume di l' ôr, do crôme et des diyamants.
Istwere
Les eskeletes ritrovés drola mostrèt k' i gn aveut ddja des prezomes (ostralopitekes) la 3 miyons d' anêyes et des.
Cwand ls Holandès arivît låvå e 1652 et-z î askepyî li veye do "Cap do Bon Espwer", il ont trové des peupes (les Xhoy, San, Xhosa et Zoulous) ki dmorént ddja la. Les San, els ont macsådé disk' å dierin, eyet fé vni des sclåves d' Indonezeye, di Madagascar eyet di l' Inde.
E 1797, les Inglès ont prin l' veye do Cap, eyet l' adjonde a leu-z impire e 1805.
...
E 2010, li republike di Nonne-Afrike a-st adjinçné li Cope daenrece di fotbale.
Avey
Park Krouguer (rezieve naturele).
Categoreye:Payis Categoreye:Afrike nonnrece Categoreye:Payis Categoreye:Afrike *
Walon e l' eglijhe
L' ofice li pus dit e walon, c' est l' messe. Loukîz messe e walon.
Istwere di l' eployaedje do walon e l' eglijhe
Alére : "Des assemblées chrétiennes en wallon, histrique et problèmes" da Jean Pirotte, divins "Le wallon a l'église", Edicions "Muzêye et Patrimoenne", Astire.
Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Crustinnisse *
Yves Gourdin
Yves Gourdin a skepyî li 24 d' avri 1937 a Bietris ey a morou li 21 di decimbe 2016 a Boudje.
C' esteut on bouteu pol walon, et on rcwereu. Il a eto scrît kékes bokets.
Relî dins l' Antolodjeye Sicrijheus d' Årdene.
Ouve pol walon
I cmince pa scrire on franwal sol les mots walons d' Bietris, nosse vî Bietris.
E 1994, i va rdjonde ene trope di waloneus di l' Årdene nonnrece k' amontèt li soce des rcåzeus del Basse Årdene. I ndè dvénrè prezidint. C' est lu k' ascoye les raploûs del soce a l' Aisse del Tuzance di Bietris. Cwand l' soce bague a Bive e 2002, i va leyî ouve si ovraedje pol walon.
Ene lete e walon po s' moirt
Dji vén seulmint d' aprinde li moirt da Ive pal gazete e walon "Singuliers". I m' lait li sovnance d' èn ome foirt amiåve, todi presse a raconter ses aviretes cwand il esteut djonne (Lucyin Mahin, li 16 di may 2017)
Alére
Singulîs 1-2017, p. 6 (mot d' adiè avou rapel di s' vicåreye)
Pådje di riscrijhaedje di ses racontaedjes
Gourdin Gourdin
Li ptite vatchresse (arimés)
Il est scrît dins ene ortografeye espontanêye.
Djeu d' mots
Ça pout esse dins ene crake u dins ene simpe response.
Li ptite vatchresse (arimés)
Contnou
Gn a ladvins cénk longs arimés:
Djeu d' mots
Piceure
E walon, i polèt aler po on metou accint mins nén po èn ôte.
Li ptite vatchresse (arimés)
Contnou
Li deujhinme long powinme, c' est li ci k' a dné s' tite al schôtlêye, mins ådvins, i s' lome Divant les djins. Paski pocwè? Paski c' est li spoûle, ki dene les låmes ås ouys, d' ene pitite orfulene ki va come vatchresse, a set ans, dins ene cinse a Lontchamp.
Djeu d' mots
egzimpe 1
«lome» est comprins come codjowa do viebe si lomer dins l' prumire fråze, et do viebe si loumer dins l' deujhinme.
Dujhance sociåle
Ene dujhance sociåle ou uzance ou acostumance ou tradicion, c' est ene sacwè ki s' pratike naturelmint dins ene metowe societé, et k' tertos admete sins rnicter, et sins s' dimander pocwè.
Li ptite vatchresse (arimés)
Contnou
Li troejhinme, c' est on diyaloke bén toirtchî mins mo tecnike, inte deus cinsîs. C' est come ça ki l' powezeye si lome: «Les deus cinsîs».*
Djeu d' mots
egzimpe 2
Dins ene couyonåde classike, on mwaisse di scole, moussî avou ene blanke tchimijhe, s' ecrouke (modêye Henri Matterne ) et sketer li boton di s' col (pareymint tot montant so ene schåle dins l' modêye Emile Pecheur ). Si copleu lyi dit: «c' est l' prumî côp ki dj' voe èn instituteur ki n' est nén mwaisse di scole» (etindoz: ki n' sait mwaistri s' col di tchmijhe).
Li ptite vatchresse (arimés)
Contnou
Li cwatrinme, c' est «Divant l' dicåce»: les apresses, do mårdi å semdi.
Dujhance sociåle
Les dujhances sociåles fwaiynut pårteye del tuzance (culteure) d' on metou payis.
Djeu d' mots
egzimpe 3
Djeu d' mots rashiou sol mot «coye»: 1. mintreye, couyonåde; 2. tiesticule.
Li ptite vatchresse (arimés)
Contnou
Tant k' å cénkinme, lomé «'''Ja, ja ! Gutt ! Gutt'''», i trevént tins del guere di catoize.
Djeu d' mots
Sourdants
Categoreye:Motyince
Dujhance sociåle
Ele sont pacô foirt målåjheyes a discovri et a comprinde po onk (ene) k' est etrindjir a cisse societé la. Dabôrd k' elle sont adoptêyes otomaticmint des cis et cenes k' ont stî aclevêye e ç' payis la.
Les cis ki vont voleur candjî sacwants dujhances sociåles seront lomer "avanciveus" (kécfeye minme "revinteus"). Zels lomront les ôtes "wårdiveus".
* Categoreye:Uzances
Tchestea d' Versailles
Li tchestea d’ Versailles (riwalnijhåve tchestea d' Versaye), c' est on tchestea et monumint ki s’ trouve a Versailles e l' France.
Istwere
Li tchestea d’ Versailles a stî l’ tchestea do Rwè d’ France Louwis XIV, pu da Louwis XV et co après da Louwis XVI.
Di 1682 a 1789, il esteut eto l’ sidje do povwer do Rweyåme di France.
Ci n' est nén Louis XIV k' a fwait basti l' tchestea, come ons etind dire sovint, mins c’ est lu ki lyi a bayî ene grande impôrtance dabôrd ki dvant lu, ci n' esteut k' on ptit paviyon d’ tchesse.
Categoreye:Istwere di France Categoreye:Monumints del France Tchestea d' Versailles
Émile Gérard
Émile Gérard a skepyî a Lidje li 24 d' octôbe 1851; il î a rmorou li 22 d' nôvimbe 1916
C' est onk des scrijheus e walon k' a l' pus scrît, aprume di 1890 a 1901
I scrijheu voltî siconte des boeveus.
Rweyåme di France
Categoreye:Istwere del France
Émile Gérard
Il a rascodou dipus d' 75 pris dins bate di scrijhaedje e walon.
Di s' mestî, il esteut "grete-papî".
I n a ene rowe a Lidje ki poite si no (e coulot Sinte-Magrite).
Iye Meurice (payis)
thumb|Eplaeçmint dins l' Nonne di l' Oceyan Indyin et sol mape daegnrece thumb|tchesse ås dodos pås maréns holandès (17inme sieke) thumb|trén rimimbrant les tchmins d' fier diswalpés pås Inglès thumb|Metingue disconte l' ôlpesse di 2020
Li Republike di l' Iye Meurice u Meurice, c' est on dislaxhî payis di l' Oceyan Indyin.
I comprind foiravant l' Iye Meurice leye-minme, avou sacwants des Iyes Mascarinne et l' Iye Rodrik (totès iyes metowes nén lon).
Mwaisse veye: Pôrt-Louwis (Port-Louis)
Istwere
L' iye esteut dandjreus cnoxhowe des naivieus arabes, ki l' lomént Dina Arobi.
Di ces anêyes la, les minmes Portuguès vizitît les Iyes Mascarinnes et les lomer insi do no do vice-rwè des Indes portuguesses, Pedro Mascarenhas.
L' Iye Rodrik fourit lomêye insi e 1528 d' après l' naivieu k' î avna l' prumî e 1528, Diogo Rodrigues.
L' Iye Morice doet s' no a Meurice di Nassau (Maurits van Nassau), li prince holandès k' evoya l' espedicion ki discovra l' iye (1598). Ci fourit adon ene colneye holandesse (1638–1710). Mins les Holandès flaxhît djus tos les ebenîs ki covrént l' iye. Et dzingnî pareymint les dodos.
A divnou colneye francesse (1715–1810), metowe eshonne avou l' Reyunion (lomêye «Bourbon»), avou l' minme govierneu. On djheut «les deus sours». Elle fourit-st adon rbatijheye «Iye di France». On rtént sovint l' no do govierneu François Mahé de Labourdonnais, èn ome ås grandès idêyes, k' administra l' iye di 1735 a 1746. Et basti Pôrt-Louwis.
Evayeye pås Inglès, ele divént leu colneye di 1810 a 1968. Les Inglès ni candjît nén les uzaedjes, et leyî l' francès come lingaedje corant, l' inglès divnant l' lingaedje oficir. C' est zels k' amoennît des ovrîs di l' Inde po replaecî les sclåves noers liberés e 1833 et ki n' vlént pus bouter dins les tchamps d' canasouke. Les Inglès vont diswalper l' iye, avou on rijhea di tchmins d' fier fén seré.
Les iyes divnît on dislaxhî payis li 12 di måss 1968, après on referandom la k' les Meuricyins divént tchoezi inte l' indepindance ey ene aloyance avou li Rweyåme Uni.
E 2020, gn ava ene ôlpesse vinowe d' on batea lomé «MV Wakashio».
Economeye
Plantisses di canasouke.
Fi ås ronxhes
On fi ås ronxhes u fi d' ronxhes u fi ås picots, c' est on fi d' årca avou des picots tos les 20 cintimetes.
Categoreye:Fier Categoreye:Aclevaedje
86
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100
81 | 82 | 83 | 84 | 85 | 86 | 87 | 88 | 89 | 90 | 91
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 86 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Rive (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje do mot "rive" et ses parints el toponimeye del Walonreye
On rtrouve li mot "rive" et ses parints "rivaedje", "rivaedjwès" dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Ostinde
Ban
No des pitits bans -- Limero del posse
Rilomés Ostindès
Categoreye:Veyes di Flande
Werbestele
thumb|Papî del Werbestele e 1944 Li Werbestele, c' esteut ene institucion almande metowe el Beldjike, tins del guere di 1940, la k' les djonnes djins estént oblidjîs di s' prezinter a tinzayeure (tos les moes ou insi).
Ci sistinme la a cmincî li 7 d' octôbe 1942.
Xavier Istasse
Xavier Istasse (riwalnijhåve, Zavî Istasse), c' est on fjheu d' fimes walon.
I fwait des fimes di racsegne.
Werbestele
Il î passént ene vizite divant on medcén. Adon, s' i n' avént rén, il estént prins po-z aler travayî e l' Almagne.
Plaeçmint et personel
Li Werbestele esteut dins les comandateures. C' esteut des Bedjes k' î ovrént.
Xavier Istasse
Sacwants did zels leynut cåzer des djins e walon, avou on sortitraedje e francès.
Werbestele
Cas a pårt
Dins l' province do Lussimbork, les djonnes estént sovint evoyîs dins les oujhenes del Grande Dutcheye.
Xavier Istasse
Sourdants
Categoreye:Fijheus d' fimes e walon Categoreye:Fijheus d' fimes
Werbestele
Cas a pårt
Li çi k' ovréve dins l' ravitaymint, s' il aveut bråmint des papîs po l' prover, esteut metou d' costé po on moes, pu diveur rivni dvant l' werbestele.
Refractaires
Les djonneas ki n' vlént nin aler travayî e l' Almagne si dvént catchî. On les loméve : les refractaires.
Dislaxhaedje flamind
El dislaxhaedje flamind est on politike mouvmint ki vént do mouvmint flamind ([NL] Vlaamse Beweging) yet k' ebåd l' indepindance flaminde contru li Beldjike (dj' ô bén, contru li Walonreye). Brånmint des dislaxheus flamins volnut k' el Redjon di Brussele soeye radjouté al Flande.
Werbestele
Refractaires
Ça a stî bråmint des sfwaits k' on cmincî les makis.
Lives e walon sol Werbestele
Categoreye:Guere di 1940-1945
Dislaxhaedje flamind
Sourdants
Categoreye:Flande
Djebel Xheder
Ele fwait limotche inte li plin des Douccala et l' ci do Rahamna.
Ele pout esse riwaiteye come li dierin stritchon del tchinne do Grand Atlasse, tot-z alant viè l' Oceyan atlantike, diviè El Djadida et Asfi.
Rilidjon
I ridschindént po-z esse e leu måjhon pol fiesse do bedot.
Cisse dujhance la a staté e 2005, ca les vîs adjinçneus del fiesse estént moirts, et les djonnes n' ont nén rprins.
Montêye disk' al copete
C' est foirt åjhey a-z aler al copete, a pî. Mins gn a pupont d' pazea. On pout endaler do viyaedje di Oulad Bou Jrin. On conte ene eure et dmeye po monter, et ostant po ridischinde di l' ôte des costés.
Li Sårt-Sint-Lorint
Li Sau-Sint-Lorint (fr: Sart-Saint-Laurent), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fosse-li-Veye.
TEC
Li TEC (do francès : Transport En Commun), obén e walon : KT (po : Kimon transpoirt) est ene societé redjonåle di kimon transpoirts. Elle est ovrante e Walonreye avou sacwantès lenes dalant a Brussele obén e France. Li TEC, come De Lijn e Flande, aveut askepyî e 1991 padri l' redjonålizaedje dås Vicinås.
Li Sårt-Sint-Lorint
Tuzance walone
Andrée Bacq î skepia e 1927.
TEC
SRWT
Li SRWT, obén li Societé Redjonåle Walone des Transpoirts ([FR] Société Régionale Wallonne des Transports) esteut l' ancyinne societé k' uzeut li TEC come comerciå no, disk' e 2019. Li SRWT esteut divizêye e cénk trokes :
OTW
L' OTW, obén li Operåteu des Transpoirts d' Walonreye ([FR] Opérateur de Transport de Wallonie) est li porshuvant del SRWT dispoy li 1î d' djanvî 2019. L' OTW n' est nén, e-n atuzêye, divizêye e cénk trokes come davance.
Coleur
Li TEC aveut li djaene come principåle coleur ey elle a li rodje eyet li gris (so les busses eyet les trams seulmint) come sgondaires coleurs. Asteure, po les busses eyet trams, li TEC a candjî d' coleur po-z awè seulmint li djaene di lacmouze.
Li rodje eyet li djaene sont les coleurs del Walonreye.
Come ene bresseye di fleurs (pactêye)
Come ene bresseye di fleurs (Come one brèssîye dë fleûrs), c' est ene ramexhnêye di tecses da André Dewelle, k' a vudî e 1997.
Li live esteut livré dins ene pactêye avou ene sitroete plake di tchansons, eyet ene sitroete plake videyo, dandjreus li prumî CD-ROM avou do walon.
Ci-cial aveut eto rashonné ene pårteye di vocabulaire do scrijheu, eyet l' mete so on tåvleu. Ci documint la est rprins dizo l' rahouca [C68] dins l' djivêye des motîs do walon.
Contnou do live
…
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Plakes di muzike e walon Categoreye:Plakes videyos e walon
Motî d' rimes
On motî d' rimes, c' est on motî ki rprind les mots ki rimèt eshonne.
C' est ene sacwè di foirt ahessåve po les fjheu d' arimés.
Motî d' rimes Léonard
Noere Mer
Li Noere Mer, c' est ene mer cåzu tote divintrinne, a pårt si raloyaedje al Mîtrinne Mer e l' sitroeteure do Bosfôre.
Bagnants payis
Ele bagne: (…)
Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze dins l' roman «Vera» da Lucyin Mahin.
François Rabelais
François Rabelais (Chinon, inte 1483 eyet 1494 — Paris, 1553) fout on sicriveu francès eyet un medcen. Il esteut gascon.
Noere Mer
Dins les belès-letes e walon
Categoreye:Mers et oceyans Categoreye:Rûsseye Categoreye:Oucrinne Categoreye:Tourkeye
Maurice Krafft
Maurice Krafft esteût on volcanalogue francès k’ est né e 1947 eyet k’ a sti tué e 1991 på one nuée ardente do volcan Unzen å Japon.
Motlî Aubry
Li Motlî Aubry, ki s' tite e francès, c' est «Observations sur le patois du duché de Bouillon», c' est on ptit live sicrît pa Philippe Aubry, et parexhou a Bouyon e 1792 (co do tins del dutcheye, dizo l' Vî Redjime).
Ça fwait ki c' est l' prumî motlî del Basse Årdene eyet li deujhinme del Walonreye, après l' ci Cambresier (1787) et divant l' ci Augustin Villers (1793).
Il est rprins sol limero S101 dins l' djivêye des motîs do walon. Les spots sont rahoukis på limero SpS101.
Replaidaedjes
Gn a deus copeyes éndjolikes, ene sol waibe d' egurniyaedje archive.org (vaici) ey ene ôte sol waibe «Gallica» del bibioteke di France (ciddé).
Contnou
Gn a 20 pådjes di djivêyes di mots, avou a pô près 25 mots al pådje.
Gn a eto 3 pådjes di spots, et ene pådje di codjowaedjes, datêye do 26 di fevrî 1792, a Belvå-dlé-Bouyon.
Copeyes so les fis
Pî-note
Aubry
Tours
300px|thumb|Li plaece Plumereau e Tours Tours, c' est ene grande veye e l' France.
C’ est ene des pus grandès veyes el Redjon Cinte-Vå-del-Lwere.
C' est m' mwaisse veye del Tourinne.
Xhlé
Li xhlé u pixhete, c' est on likide fiziolodjike di vént des rnos, s' a rashonné dins l' vexheye et vént foû tins do pixhaedje på vé (po l' ome) u pixha (po les ôtès biesses ås tetes) u pal mozete (pol kimere) u l' nateure (po les ôtès biesses ås tetes).
Tours
Categoreye:Veyes di France Categoreye:Veyes et viyaedjes di France
Xhlé
Compôzucion del xhlé
Gn a bråmint d' urêye divins.
Medcene
Les analisses di xhlé mostrèt totès sôres di maladeyes, pår li soucrêye pixhete.
Li xhlé ås oujheas
Ele contént des urates.
Ele si maxhe ås distcheyaedjes des boyeas dins l' clowake po dner l' pårteye blanke des polenes u schites d' oujheas.
Pî-note
Categoreye:Fiziolodjeye Categoreye:Sistinme pixhrece
Aloyance Simon Bolivar po les Peupes di noste Amerike
thumb|mape des payis ashonnés dins l' ALBA L' Aloyance Simon Bolivar po les Peupes di noste Amerike u ALBA (Alianza Bolivariana para los Pueblos de Nuestra América), c' est èn ashonna di sacwants payis avanciveus d’ Amerike cintråle & nonnrece.
Elle si ratuze del politike da Simon Bolivar.
L' ALBA a rfuzé li côp d' estat do Hondourasse do moes d' djun 2009.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Ashonnas d' payis Categoreye:Mîtrinne Amerike Categoreye:Amerike nonnrece
Pont d' rozêye
Li pont d' rozêye, c' est l' pus basse timperature k' ene masse d' air pout aveur, a ene metowe pression et crouweur, divant k' i gn åye del bouwêye so les paroes (ådvins) u del rozêye (ådfoû).
Pont d' rozêye et relêye
Li relêye si fwait dizo l' pont d' rozêye d' ene masse d'air (adon, gn a des gotletes d' aiwe ki s' rashiynut so les cayets solides) cwand l' timperateure est dizo l' pont d' edjalaedje di l' aiwe.
Categoreye:Fizike
Clairtés so les belès-letes e walon di nosse tins (live)
thumb|Coviete
I passe dizo l' critike tos les grands scrijheus di Belès Letes e walon, ostant les fjheus d' arimés ki d' prôze, ou les scrijheus pol teyåte.
Consecwinces do live
Li live a pår ricandjî les rîles di djudjmint so les scrijheus, et dmander di tote foice on hôt livea estetike åzès scrijhaedjes e walon.
D' èn ôte des costés, c’ est motoit a cåze di ç' live la ki bén des scrijheus ont rployî leu herna.
Doné Bovreye a foirt critiké li live da Piron, e 1946.
Sacwants ans pus tård va vudî li motî biyobibiografike des scrijheus e walon, ki serè bén pus dujhåve avou l' ovraedje des scrijheus e walon.
Sourdants
Categoreye:Lives sol walon
Cawete -aedje 1
Aedje 1 Li cawete -aedje 1, c’ est ene cawete foirt corante, kécfeye li pus corante des cawetes e walon. Elle est todi acawêye a on viebe, po fé l’ no d’ fijhaedje.
Li cawete -aedje est foirt vicante.
Gn a ene ôte sôre di cawete -aedje. Cisse-lale est acawêye a on sustantif.
Rîlêyes francès-walon
Po çou ki compete les rîlêyes francès-walon, li cawete -aedje si pout trover avou totes sôres di viebes e walon, ki n’ egzistèt nén dins les sfwaits mots e francès :
Les mots avou l’ cawete -aedje replaeçnut pacô tote ene troke di mots e francès.
Po fé des noûmots
Dabôrd, ele sievrè clapanmint po fé des noûmots, des clairs. Et s’ vént ele bén a pont po rastrinde li nombe di calcaedjes do francès avou l’ cawete -cion :
Dins li stîle
Dins li stîle, li cawete -aedje est télfeye rissintowe come trop pezants, copurade s’ i gn a sacwants mots avou -aedje ki s’ shuvèt.
Dins l’ walon spontané, on eploye pus voltî on viebe ki on no d’ fijhaedje. On conseye di fé parey dins li scrît walon, dj’ ô bén d’ uzer d’ on stîle ås viebes purade ki d’ on stîle ås nos.
Gama-coûte (binde d' imådjes)
thumb|Coviete Gama-coûte, c' est ene binde d' imådjes scolincieuse askepeye pa Djozé Schoovaerts e 2013, so ene idêye da Nicolas Massager.
ISBN : 978-2-9601383-1-3
Såme
I s' adjixheut di fé comprinde ås pacyins del radiocérudjeye çou ki lzî aléve atoumer, et les mete foû hisse.
Amontaedje del BD
Les bouyotes avént stî scrîtes aprume e walon disfondou pa José Schoovarts. ELe fourît rmetowes e rfondou walon pa Lucyin Mahin.
Adonpwis, li live serè ratourné e-n inglès på spiroutî lu-minme. C' est l' prumî côp k' ene binde d' imådjes tuzêye e walon va esse ratournêye e-n inglès.
vignette|el professeur Massager
Corwaitaedje do walon
Li noûmot «gama-coûte» a stî foirdjî a pårti di l' inglès «gamma-knife» (coutea gama). On coûte, c' est ene pîce del tcherowe ki find l' tere divant l' schî. Ci mot la a ene sillabe permeteut d' awè l' minme grandeur et l' minme tcherpinte (aplacaedje tîxhon) ki l' mot inglès.
Veye (biyolodjeye)
Li veye u vicaedje, c' est çou k' arive a ene vicante sacwè :
Gama-coûte (binde d' imådjes)
Shûte
Li bédéyisse riprind si mwaisse persounaedje, Professeur Titôrvå, po djouwer on malåde ki s' va fé operer, pu ki va ene sincieuse conferince sol sudjet. C' est Gama-coûte 2.
Veye (biyolodjeye)
Mins po les djins, les rlidjons et bråmint des filozofeyes creyèt k' i gn a co ene veye cwand on est moirt.
Gama-coûte (binde d' imådjes)
Shûte
Cisse deujhinme BI la parexhrè dins l' Rantoele-gazete e 2017.
Li modêye e walon est eplaideye et cossemêye pal soce nén recwårlante «Li Rantoele».
Categoreye:Bindes d' imådjes e walon Categoreye:Li Rantoele (soce et gazete)
Veye (biyolodjeye)
*
Tåvleu
On tåvleu, c' est on programe avou des lenes eyet des colones, po fé des carculaedjes u po roister des bayeyes.
Mins on tåvleu n' est nén fwait po-z esse ene nouzome båze di dnêyes.
Trapisses (ôre rilidjeus)
Categoreye:Ôres rilidjeus thumb|Deus Trapisses di West-Vleteren (e blanke sotane, e mitan) Les Trapisses, c' est èn ôre rilidjeus cictercyin.
Tåvleu
Libe
Les éndjoleus k' ont ptchî les libes programes ovrèt purade sol tåvleu d' OpenOffice u LibreOffice (avou 'l éndjoleu : LibreOffice Calc).
Mwaisse tinant
Les cawetes uzêyes asteure sont les : .xlsx. Les éndjoleus seuxhant lére les fitchîs avou 'ç cawete, savnut ossu lére les fitchîs avou les cawetes : .xls.
Padvant, c' estént les cawetes : .xls. Ecsepté, k' sacwants éndjoleus uznut core sovint 'ç cawete.
Onk des prumîs, ci fourit l' ci da Microsoft, lomé Excel. Mins, asteure, i gn' a d' ôtes tåvleus d' mwaisses tinants come WPS Office (avou 'l éndjoleu : WPS Spreadsheets), etcetera.
Categoreye:Programes infôrmatikes
Trapisses (ôre rilidjeus)
Il est bén cnoxhou el Beldjike, pask' i bressèt ene bire foirt rilomêye, do minme no.
Istwere
Li cofrereye des Trapisses a skepyî e 17inme sieke a Trappe, el Borgogne, d' on rcandjaedje des rîles po viker dins les abeyes cistercyinnes
Vicaedje des Trapisses
Les moennes trapisses travayèt ostant k' i priyèt. Po s' dissoeler (ni pus aveur soe), cwand il avént souwé, les moennes borguignons boevént do vén. Les moennes des Bas Payis borguignons divént bén fé avou çk' il avént : del bire.
Castile et Leyone
Li Castile et Leyone (e-n espagnol "Castilla y León"), c' est ene franke contrêye di l' Espagne. C' est kécfeye li pus stindowe des cminåltés otonomes).
Grandès veyes: Bourgosse, Leyone, Salamanke
Djeyografeye
Metowe el mitan d' l' Espagne, ele comprind deus ancyins payis del Moyinådje, li Viye Castile eyet l' Leyone. Mins sins l' kiminålté d' Madrid, k' aveut divnou trop grande, mågré k' c' esteut eto e l' Viye Castile.
Categoreye:Espagne *
Scrinî
On scrinî, c' est on ome di mestî ki fwait des fenès ovraedjes avou l' bwès : belès tåves, tcheyires, scrineas, evnd.