cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Georges Pompidou
Pompidou Pompidou
Grand-Mayni
Plaeces ki s' lomèt Grand-Mayni:
Amour
thumb|scultreye da [[Jacques Servotte enimådjant l' amour]] thumb|sicrijhaedje e pires «ich liebe dich» (dji vos voe voltî) dins ene ancyinne schayire e l' Almagne thumb|enimådjî pa Pierre Auguste Cot (1873)
L' amour (disk' å 18inme sieke, l' amor), c' est on sintimint di parfond ataetchmint d' ene djin a ene ôte djin, mins eto a des biesses, des plantes, des sacwès, des cwålités, des sudjets d' creyance.
Motlî
Li manire classike di dire si amour, c' est avou l' viebe «vey voltî» / «vir voltî».
lives da Jean-Jacques Gaziaux sol sudjet
Tecses e walon so l' amour
Sourdant
Categoreye:Sintimints
Son é
Li son é, e-n AFE /e/, c' est on prononçaedje drovou del voyale e.
e rfondou walon
E rfondou walon, li son é si rtrouve dins sacwants categoreyes di mots.
I n' est nén ritnou come prononçaedje zero-cnoxheu dins les calcaedjes do francès: decimbe, prezidint, prezinter, ki sont purade prononcîs avou l' son /ɛ/. Nerén po sacwants ôtes divintrins E ki s' polèt spotchî coinreçmint: boledjî (bol'djî), limero (lim'rô), metou (m'tu).
dins les walons coinreces
On trouve des sons é nén rprins e rfondou:
Les accints k' ont l' son é come e rfondou el sicrijhnut å pus sovint del minme façon. Portant, dispu les anêyes 1970, ene novele piceure ortografike a stî askepeye dins l' Coûtchant walon po les infinitifs del prumire troke, sicrîts avou l' cawete «-ér» (tchantér).
Sourdant
Categoreye:Sons et letes do walon
Dizi
On dzi ou colevrot ou scourlot, c' est come ene pitite coloûte ki vike dizo les pires.
Anguis fragilis
Sipårdaedje
Dins ene grande sitindêye di l' Urope. Nén e l' Nonne di l' Espagne ni del Grece; ni dins les iyes del Mîtrinne Mer ni d' l' Atlantike (mins end a e l' Inglutere).
Discrijhaedje
Coleur : brune
Les måyes sont 30 a 40 cm longs. Les frumeles muzurnut 50 cm.
Come les cwarpeces, si longowe cawe si skete åjheymint.
Vicaedje
Li colevrot hante les setchès plaeces, les fagnes, les paxhis, les djårdéns, les håyes, les bwès.
Akira Kurosawa
thumb|Akira Kurosawa Akira Kurosawa a skepyî li 23 d' måss 1910 – 6 di setimbe 1998 a Tokyo.
Hårdêyes difoûtrinnes
Kurosawa
Dizi
Dins les spots di dmorants
Les Colevrots, c' est l' såvadje no des dmorants di Doûpe.
Sourdants
Categoreye:Cropantès biesses
Set solos po Rathmès (tchanson)
Li tchanson a stî tchantêye ps Michel Azaïs et rprinjhe sol sitroete plake «Loyminoye».
Istwere del tchanson
Les deus djins k' on a dit s' ont rescontré a Serè li djoû di l' etermint da Jean Rathmès, et djustumint, ci djoû la, i lujheut les set solos.
Tinme
Li tchanson djåze di l' ouve di Djan Rathmès, ki fjheut del powezeye tot disfindant les ovrîs. Et critiker les gros ki ramonçlént del ritchesse sins ratna.
Mins on esteut ddja do trevén do rescoulaedje di l' industreye:
Sourdants
Categoreye:Tchansons e walon
Ecefalite
Si l' miyôle del schene est enindjeye toparey, on djåze di ecefalimiyôlite.
C' est des maladeys foirt griyeuses, ki cåzèt sovint l' moirt des malådes.
ås biesses
Categoreye:Efouwaedje (medcene) Categoreye:Sistinme nierveus Categoreye:Maladeyes Categoreye:Nierolodjeye
Haycou
thumb|haycou e walon ([[Djåke Desmet)]] thumb|haycou e djaponès thumb|parey
Li haycou (djaponès 俳句, ), c' est ene sôre d' erîlé powinme ki provént do Djapon.
Mwaissès piceures
C' est ene foirt coûte sicrijhete, avou foû k' 17 pîs, dispårdous dins deus vers di 5 pîs et on vers di 7 pîs. Li ci d' 7 pîs est metou å mitan. Gn a nén dandjî d' rimaedje.
Mins gn a ossu ene sôre avou 11 pîs, a môde 3-5-3.
E djaponès les longowes voyales contèt po deus pî, et on "N" tot seu eto po on pî.
Ci tipetape la di 5-7-5 est foirt veyou voltî des Djaponès.
EmileMeurice
Émile Meurice, c' est on bouteu pol walon, kinoxhou po s' live di scolaedje do walon "Live Meurice di scolaedje do walon pa les spots et les ratourneures.
Di s' mestî, il esteut medcén.
Haycou
Mwaissès piceures
Li mwaisse mot do haycou (on l' lome li «kigo»), c' est l' clé do boket. Il a-st a vey avou l' tins k' i fwait, li cir, ene fleur, èn åbe, ene biesse.
EmileMeurice
Meurice
Haycou
Corwaitaedje d' on haycou e djaponès
Il a stî scrît pa 高柳重信 (Takayanagi Juushin)
Grands scrijheus et corwaiteus d' haycous
Onk des grands scrijheus di haycous fourit Bashô Matsuo (e djaponès, Matsuo Bashō, 松尾芭蕉). I vica di 1644 a 1694. Sacwants volnut ki ça soeye lu k' åye edvinté li haycou.
Li prumî grand corwaiteu des haycous e l' Urope fourit Basil Hall Chamberlain, e 1902.
Haycous e walon
thumb|(2020) E walon, on-z a cmincî a scrire des haycous dins les anêyes 2000.
Kioto
Kioto, c' est ene veye do Djapon.
Haycou
Haycous e walon
Li prumire ramexhnêye di haycous, c' est l' cene da Albert Maquet, eplaideye e 2006 sol tite «Cint haycous e walon d' Lidje».
E 2009, «Fåvetes» da Jean-Luc Fauconnier, c' est pår des haycous, mins li scrijheu si disfind d' çoula, tot loucant li «vraiy» haycou come loyî å djaponès.
Kioto
Istwere
Kioto, ça ava stî el mwaisse-veye do Djapon disk' e 1869, padvant Tokio. Ci-ci a prindou si plaece paski l' caizer di l' epoke aveut bagué drola.
Haycou
Haycous e walon
E 2020, Bernard Louis eplaida «On dmey cint d' haycous». Li minme anêye, Djåke Desmet endè fjheut cåzu onk tos les djoûs, avou ene imådje. Il estént rtipés sol djåspinreye Fesbok «Payis condruze et walon». Tant k' a Jean-Luc Fauconnier, i vuda ene ramexhnêye di 40 haycous so papî, ki l' tite, c' est «Li tins k' est a l' ouxh»
Kioto
Istwere
Tins del deujhinme guere daegnrece, l' Univiersité caizerlike djaponesse di Kioto aveut moenné des asprouvetes po fé des åres bactereyolodjikes. El binde di djins k' estént ocupés avou ça si loméve « Unité 731 ». Minme si Kioto esteut todi sol lisse des veyes a pleur esse calonêye avou ene bombe atomike, å moes d' djun 1945. On lz aveut rsaetchî del lisse.
Haycou
Egzimpes di haycous e walon
I.
Kioto
Istwere
Li protocole di Kioto, c' est on protocole sinné e 1997. Ès-n' adierça, c' est d' limiter les candjmints climatikes.
Rilomêye
Bén k' ele soeye erlomêye po s' protocole, Kioto est rwaitî tot-z estant l' mwaisse-veye tuzançrece do Djapon.
Troke (sintake)
Ene troke, dins l' emantchåjhe (emantchaedje del fråze, sintake), pus spepieuzmint, el troke motirrece, c' est l' rashonnaedje des mots ki vont avou cénk metous croejhion: li no (croejhete) (sustantif u no prôpe u prono), viebe, addjectif, adviebe eyet divancete.
Haycou
Egzimpes di haycous e walon
II.
III.
Troke (sintake)
Bokets d' ene troke motirrece
Ces mots la sont lomés li mot-corin (cour) del troke. Les ôtes mots sont lomés les mots-cpagnons.
Haycou
Egzimpes di haycous e walon
IV
V
Troke (sintake)
Troke å sustantif
thumb
Haycou
Egzimpes di haycous e walon
VI
Charles Wilmotte
thumb|(e 2003) Charles Wilmotte, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Nameur.
Haycou
Egzimpes di haycous e walon
VII
Troke (sintake)
Troke å viebe
Li troke å viebe, c' est cåzu tote li fråze, apus ki l' sudjet.
Charles Wilmotte
Ouve pol walon
Il a ratourné e walon li rlomêye pîce di teyåte «Li pere Noyé, c' est on moudreu».
Haycou
Egzimpes di haycous e walon
VIII
IX
Charles Wilmotte
Ouve pol walon
Wilmotte
Haycou
Egzimpes di haycous e walon
Po fini nos dijh haycous e walon, vo ndè la onk k' i fåt tuzer lon po saizi ki ç' n' est nén fok ene biesse emantcheure di deus mots:
Ci haycou doet dandjreus revoyî viè l' tuza d' on cinsî di dvant 1950 ki tcherowe avou les tchvås, tot loucant, a tot côp bon, ene ålouwete ki s' enûle e tchantant, pu ridischinde, et rataker.
Dins des ôtes lingaedjes
E-n imådjes
Troke (sintake)
Troke motirrece et motires
Egzimpes:
Haycou
Alére
Atacaedje do live Fauconnier «Li tins k' est a l' ouxh» (ene pådje e walon so çou k' est on haycou).
Sourdants
Categoreye:Powezeye * Categoreye:Djapon Categoreye:Raspepyîs årtikes
Troke (sintake)
Rilomêye di l' atuze
C' est purade li troke å sustantif k' on ndè cåze coranmint dins les scoles.
Herin
On herin u èn inglitin, c' est on pexhon d' mer foirt magnî el Walonreye (vinant del mer do Nôr).
Aline
Categoreye:Antroponimeye
Herin
Ricetes
On l' magne pus sovint souwé et salé; c' est çou ki s' lome on soret. Categoreye:Pexhons d' mer
Troke (sintake)
Dins les ôtes lingaedjes
Dins les ôtes lingaedjes, on trouve a pô près l' minme corwaitaedje e francès ey e l' espagnol, mins li manire di loukî l' emantchaedje del fråze ni sont shonnnut nén esse les minmes foû des lingaedjes romans.
Aline
Aline, c' est on ptit no francès k' a passé té ké e walon (sins rwalnijhaedje e "Alene").
Molin a cafè
thumb|Ptit molin po moure les grins d' cafè thumb|Sacwants sôres di molins po moure les grins d' cafè On molin a cafè, c' est ene ahesse po moure les grins d' cafè.
Aline
Come tites d' ouve, "Aline" a stî dné a :
Troke (sintake)
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Linwince Categoreye:Croejhete
Molin a cafè
Dins l' tins, les co vetes grins d' cafè, avant d' passer dins l' ramponå, estént rostis al måjhon. Mins i faleut co les moure.
Tchanson d' djesse
Categoreye:Moyinådje Categoreye:Arimés scrijhaedjes Categoreye:Francès Ene tchanson d' djesse, c’ esteut one longue istwere sucrîte pås troveus.
Elle esteut compôzêye du vers du dij pîs ou du doze pîs.
Ça racontéve lu vicåreye, les batayes, les gueres etur waslets et suzrin, les glorieûsès keures des cavlîs del Moyinådje.
Les troveus les contént so les batis des viyaedjes ou dins les tchesteas po les mwaisses et les dmanants.
Come c’ esteut long, on côpéve les tchaptrês pa des bokèts d’ muzike ou des tchansons. Insi, on les pleut passer so deus ou troes shijhes.
Ralonguixhaedje et redjårbaedjes foû payis
A fwait k' ça plaijheut, on rmeteut co one intrêye, pu des shûtes, pu des novelès avinteures dins des noveas tchaptrês. Ça fwait ki l’ tchanson d’ djesse s’ alonguixheut todi dpus.
Insi lu paskêye des cwate fis Aimon aveut cumincî avou deus meye vers, pu cwate meye et al fén, lu dierin boket cnoxhou e France è contéve doze meye et disk’ a dî-set meye.
Al longue, l’ istwere passéve les frontires et on-z î meteut des rawetes avou les istweres do pays. On tchandjive des nos avou des nos do pays, et les noveas nos estént adoptés pås djins do novea payis.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Motlî Van Calsteren sol houyreye
thumb|Coviete do live thumb|dessén d' on [[:Wikt:tacaedje|tacaedje (p. 101)]]
Li Motlî Van Calsteren sol houyreye, ki s' tite, c' est «Hû pol djoû…, motlî walon do houyeu carolo» ("Yû poul djoû..., vocabulaire wallon du mineur carolorégien"), c’ est on motlî walon francès des houyires, sicrît pa Achille Van Calsteren.
C' est purade les mots eployîs do costé d' Tchålerwè.
I fourit eplaidî e 1998, ås edicions do Bourdon pa l’ ALWAC (bråmint apresté pa Jean-Luc Fauconnier eyet Pierre Faulx).
Les desséns tecnikes ont stî fwaits pa Carlo Adam.
Li motlî est rprins sol limero [O104] dins l' djivêye des motîs do walon.
Esplikêye do tite
« Hû pol djoû ! », c’ est l’ criyaedje des tcherbonîs k’ ont fwait djournêye, et ki sont dins l’ cadje, presses a rmonter.
Adjinçnaedje do live
pådjnés di I. a VI. (pådjes metowes å cminçmint ey å coron do live) : desséns da Jean Wittebroodt
Louis-Lucien Bonaparte
thumb Louis-Lucien Bonaparte (riwalnijhåve Louwis-Lucyin Bonapåre ), c' esteut on politikî francès, ey eto on linwincieu ki studyive voltî les ptits lingaedjes, foiravant li basse.
I vna å monde li 4 di djanvî 1813 (e l' Inglutere), et mora li 3 d' nôvimbe 1891 (e l' Itåleye).
Rapoirt avou l' walon
I dmanda al Societé d' Langues, djusse sikepieye, di ratourner l' Evandjîle sint Matî e walon. Çoula fourit fwait pa Nicolas Defrecheux, François Bailleux et Auguste Hock, ki lyi rmetît leu-z ovraedje e 1862.
Lierneu
Li Grand Lierneu (F. Lierneux), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje (mins come sititcheye e l' province do Lussimbork).
Djeyografeye
Li comene est raiwêye di l' Aiwe di Liene
François Twisselmann
Twisselmann François Twisselmann, c' est on diccionairî do walon. Il a skepyî diviè 1910 ey a morou diviè 1998.
Limon
vignette|Des bokets d' limon pus on limon etir. Li limon, ubén citron, c' est on djaene frut. Li «pH » d' èç frut ci tourne åtoû di 2,2, çoula vout dire k' il est foirt seure.
François Twisselmann
Il eplaida e 1993, pu replaidî e 1994 li Motî d' Bouyon, kel tite e francès, c' est "L' patois d' Bouyon", li dierin des rcweraedjes publiyî sol l' pårler d' Bouyon.
Di s' mestî il esteut prof d' univ a l' ULB, al fak di medcene.
Plaid Cymru
Li Plaid Cymru e walès, u core Party of Wales e-n inglès ([WA] Pårti d' Wale), c' est on pårti politike di Wale. C' est on pårti k' est rwaitî come on cinte, oubén cinte-gåtche, veyanmint ki disfindat l' ideyolodjeye d' ene democraceye socialisse. Cisse pårti disfind eto li dislaxhaedje galwès conte li Rweyåme-Uni.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes
Charles Semertier
Charles Semertier, c' esteut on scrijheu e walon ey on diccionairî del minme langue, fijheu di cwate beas motlîs.
I skepia a Gant li 28 di decimbe 1860, et mora a Lidje li 2 d' fevrî 1919
Di s' mestî, il esteut farmacyin.
come ricwereu
I toirtcha cwate motlîs:
come sicrijheu
Les ouves les mî trosseyes serént:
Thierry De Winter
Thierry De Winter, c' est on scrijheu di pîces di teyåte e walon, puvite des redjårbaedjes di comedeyes do repertwere eternåcionå.
Ses pîces sont sovint djouwêyes å Triyanon d' Lidje.
Ouve
De Winter De Winter
Charles Semertier
Sourdant
Semertier Semertier
Mådindje
Mådindje (e lussimbordjwès Maalier  e-n almand  Maldingen ), c' esteut on hamtea di Tomen, asteure on viyaedje di l' intité do Grand Rûland, e l' Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike, e l' province di Lidje.
Clasmint linwincieus
On î djåze francike del Mozale, djusse lomé «plate» (patwès) pa ses cåzants.
Ezès anêyes 2020, il est co bén vicant diski dins l' trintche d' ådje des 50 ans, et gn a d' l' aspoye po l' fé passer ås djonnes, pår ezès scoles.
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» avou l' accint d' Mådindje pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Teyåte e plate
Gn a ene dramatike ki djowe e «plate» did la.
Munute (timps)
vignette|Les nombes mosternut des munutes. Ene munute, c' est l' swessantinme pårt d' ene eure.
Istwere
Ene munute, c' est swessante sgondes, ca les astronomes di Babilone uzît voltî èç nombe la. La k' c' est l' minme lodjike avou les eures.
Astronomeye
Si ene eure sol Daegne, c' est swessante munutes. Ça l' est tot ossu so Måss. Totfeye, so sacwantès boles, les munutes polnut esse pus longues ki des eures daegnrece. Come di djusse, ene munute so Venusse våt cwate eures daegnreces.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Cronolodjeye
Plançnwè
Plançnwè (F. Plancenoit), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lane, el province do Roman Payis.
Tuzance walone
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» redjårbêye a s' môde pa èn ome né-natif di Plançnoe pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Costa Rica
thumb|300px|Drapea right|310px thumb|300px|Imådje Costa Rica
Li Costa Rica (e-n espagnol, li ritche coisse), c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Amerike.
Categoreye:Mîtrinne Amerike
Caracolreye
El Walonreye
End a ene a Warnin, droviete do mårdi å semdi di 9 e. al dimeye di ene (12e.30), et d' el dimeye di deus (13e.30) a 6 eures al nute.&nnsp;
Sourdants
Categoreye:Aclevaedje Categoreye:Molusses
Lete yat (tifinar)
Li lete tifinare "yat" (ⵜ), c' est l' lete ki rprezinte li son t dins l' alfabet tifinar.
C' est l' 26inme lete et l' 22inme cossoune dins l' sistinme IRCAM.
Spårdaedje
C' est ene lete foirt corante e-n amazir. Metans, bråmint des femrins ont cisse lete å cmince, et des cis k' i gn a ossu al fén.
Letes vijhenes
T
Voye Sint-Djåke (sitoelreye)
thumb Li Voye Sint-Djåke ou Voye di Sint-Djåke-el-Galice, c' est ene nouzome sitoelreye, k' est metowe, e moes d' awousse, å cminçmint del nute (c' est adon k' on l' voet l' mî) dins ene direccion Nôr-Ess Sud-Ouwess. Insi, ele shonne mostrer li voye ki va del Walonreye disk' a Sint-Djåke-el-Galice, la k' on fjheut on rlomé perlinaedje (voye a Sint-Djåke).
Li Voye Sint-Djåke fwait ene blanke, waire lujhante trinnêye k' on voet e stoelî del nute, s' i gn a waire li loumires electrikes dins l' cotoû.
Kî pout co vey li Voye Sint-Djåke ? (da Jean-Pierre Dumont, )
2021
Ça s' a passé ciste anêye la
thumb|L' aiwe d' Oûte a [[Tif, li 16 di djulete]] thumb
Fiesse ås lingaedjes walons
Li fiesse ås lingaedjes walons s' a passé e moes d' setimbe, mins avou on nombe rastrindou d' intrêyes, cåze del parminêye 2020-2021. Li ronde tåve sol teyåte e walon, k' esteut on boket do programe å cmince, a stî rpoirtêye å moes d' setimbe 2022.
Å rcoe des rwenes (paskeyes)
thumb|Coviete Å rcoe des rwenes (Au rcwès des rwines), c' est on live di prôze da Félicien Barry k' a rexhou e 1943.
2021
Etrevéns a vey avou l' Beldjike
Li gripe chinwesse k' a felmint rispité do waeyén-tins 2020, fwait si vint-miyinme moirt dins diviè l' 10 di djanvî. Les eploctaedjes k' avént cmincî al fén d' l' anêye 2020 po djins del medcene arivèt å miyon al kimince do moes d' may, po-z avinde ene miete dipus k' les 75 åcint del djin al fén d' l' anêye. Gn ourit on novea rispitaedje (li «cwatrinme waclêye») e moes d' nôvimbe et d' decimbe, mins avou bråmint moens di moirts ki po les waclêyes di dvant (diviè les 28.000 al fén d' l' anêye). Li touwance si rescontréve adon po on prumî emey les djins nén vaccinêyes.
Å rcoe des rwenes (paskeyes)
Contnou
C' est des istweres d' ene binde di pexheus ki s' rapoûlèt dilé l' abeye d' Ône (a Gozêye).
Boket foû do live :
Categoreye:Prôze e walon Categoreye:Lives di sovnances e walon
2021
Etrevéns a vey avou l' Beldjike
Les lavasses ki s' abatèt so l' Almagne eyet l' Beldjike e moes d' djulete vont groxhi l' Aiwe d' Oûte et l' Aiwe di Vesse et va gn awè des grossès aiwes on pô tocosté, copurade a Tif, Pepinster. Mins il a ossu ploû foirt, avou enaiwaedje des voyes a Djmele, et minme e l' Hesbaye, e Hinnot (Aiwe d' Eure), e l' Flande coûtchantrece ey a Brussele.
Ôtes etrevéns
1î d' fevrî: Côp d' estat e Miyanmar (Birmaneye) ki disdjoke li prezidinte Hun Sun Suki. Pus tård, rifjhaedje do côp d' estat 2020 å Mali (pa les minmes ki l' anêye di dvant); e moes d' setimbe: côp d' estat e l' Guinêye-Conacri; e moes d' octôbe, les militaires riprindèt l' povwer e Soudan. E l' Tunizeye, li prezidint dismantche li pårlumint et prind tos les povwers.
E mitan do moes d' avri, li gripe chinwesse aveut touwé 3 miyons d' djins. L' eploctaedje disconte li plôke aveut cmincî massivmint on pô pattavå. Mins les ritches payis trinnît des pîs po bayî des dôzes po rén ås payis e diswalpaedje, tantea ki l' maladeye fourit co pus touwante, daegnreçmint, k' e 2020.
E moes d' may, rexhowe do fime d' imådjes «Les Trôdvintes» dins les cinemas, djusse ridrovous après l' cloyaedje minêyrece.
E moes d' awousse, les Amerikins rissaetchnut leus dierins sôdårds di l' Afganistan (ocupé pa l' OTAN dispu 2001). Les Talibans riprindèt l' payis, tot-z î rmoussant come dins do boure.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Emîle
🇱🇰 «emile» Di l' emîle, c' est del crouweur, come on ledjir tchamossaedje, dissu les linçoûs.
C' est eto l' aclapaedje di ptitès biesses, les emîleures dissu des foyes, coxhes, evnd.
Pitite Notru-Dame
Li Ptite Notru-Dame (on dit eto : Pitite Nosse-Dame, Notru-Dame di setimbe), po les catolikes, c' est l' fiesse do skepiaedje di l' Aviedje, li 9 di setimbe.
Categoreye:Catolicisse
Silocibe
Categoreye:micolodjeye Categoreye:droukes ås forvuzions Categoreye:Familes di tchampions
thumb|des silocibes Les silocibes, c' est des ptits tchampions ki crexhèt dilé les ansinêyès plaeces. I contnèt des prodûts ki dnèt des forvuzions.
Rabot
Sôres di rabots
Categoreye:Munujhreye Categoreye:Usteyes al mwin
Etiopeye
L' Etiopeye, c' est on dislaxhî payis, li pus grand del Coine di l' Afrike.
Mwaisse veye: Adis Abeba
Lingaedje: amarike
Payis vijhéns
Somaleye, Eritrêye, Soudan, Nonne-Soudan, Djibouti, Kenia
Kinket
L' Kinket, d' après l' nom di s'n' èvinteû, èst l'lamponète dès ovrî po dischinde dins l' fosse èt cwêri l' tchèrbon. thumb|On modèle di kinkèt
Etiopeye
Rilidjons
Crustinne etiopyinne; djwifs Falachas, muzulmans.
Istwere
Arivêye des djwifs falachas e 680 divant Djezus-Cri, tchessîs d' Palestene, k' ont schapé l' Åtche d' Aloyance.
I s' ont don cvierser åjheymint å crustinnisse, mins sins esse måy raloyîs a l' eglijhe di Rome.
Politicmint, vî impire ki l' impreur si lome li negusse.
Colnijhîs des Itålyins do trevén da Mussolini.
Dislaxhîs e 1944. Des revinteus comunisses disjokèt li dierin negusse Haile Selassie. Li novea mwaisse, si lome Mengistu Haile Mariam.
Politike linwistike di linwe-ehåyaedje.
Dislaxhaedje di l' Eritrêye.
Ebagaedje des Falachas.
Categoreye:Payis Categoreye:Afrike levantrece Categoreye:Etiopeye
Foyant d' Urope
thumb|on fougnant Li foyant d' Urope (u fougnant d' Urope, u foyon d' Urope) u foyon, c' est on fougnant k' on trouve dins cåzu tote l' Urope.
Talpa europaea
Motlî
Les fougnants estént tchessîs po leu pea. Gn aveut des djins ki c' esteut leu mestî, u leu mwaisse pasmint d' tins : les fougnatîs.
Li moncea d' tere fwait pa les fougnants si lome frumoujhe u mofioûle, u mote u boute.
Dispårdaedje des fougnants
thumb|350px|Spårdaedje do fougnant d' Urope Les fougnants ni vikèt k' e l' Urope, mins nén e Coûtchant d' l' Espagne ni å Portugal, ni e l' Inglutere ni e l' Escandinaveye.
End a eto el Sibereye, so l' Azeye.
Rapoirt avou les djins
Les foyons sont waitîs come des distrujheus d' corti, et, po ça, on saye d' elzès touwer.
Dins les waides, les boutes di fougnant divèt esse ristramêyes; on l' fwait tot passant l' îpe a l' evier, udon pa èn emantchaedje di dmeys puneus, u avou des machines pus avanceyes.
Aline (roman)
Categoreye:Romans e walon Categoreye:Romans e francès Categoreye:Redjårbaedjes e walon Aline, c' est on roman da Charles-Ferdinand Ramuz rexhou e 1905.
I fourit ratourné e walon pa Willy Bal, k' il esteut co tot djonne, a 18 ans e 1934. Mins i n' a stî eplaidî k' e 1998 (dins l' coleccion Micromania).
Charles-Ferdinand Ramuz
vignette Charles-Ferdinand Ramuz a skepyî e 1878 ey a morou e 1947.
C' esteut on romantî e francès, di nåcionålité swisse.
Sacwants d' ses ouves
Ramuz Ramuz
Louis Brixhe
Louis Brixhe, c' esteut on scrijheu e walon.
I skepia a Spå li 11 di nôvimbe 1787 et mora a Lidje li 4 di decimbe 1876.
Il est rprins dins l' antolodjeye Piron.
Di s' mestî, il esteut sôdård da Napoleyon, pu d' ås Otrichyins (1915). E l' dislaxheye Beldjike, i monta djenerå.
Sourdant et pî-notes
Brixhe
Les mots då vî-pa da Felicyin (lives)
thumb|Coviete Les mots då vî-pa da Felicyin (Lès mots dô vî pa, dau pèpêre, dè pèpère da Félicyin), c' est on live d' imådjes k' a stî scrît aprume e picård pa Daniel Barbez, sol tite «Lés meots du Pèpère Félicien».
Li live est enimådjî pa Maxime Berger.
C' est l' prumî limero del coleccion Les bablutes, k' a rexhou e 2010.
Gn a on ratournaedje e francès padrî, sol deujhinme mitan do live.
Li live a stî tradût e walon, e gåmès, e tchampnwès ey et lussimbordjwès.
Djivêye des ratournaedjes
Gn a yeu ene peclêye di ratournaedjes dins diferins accints do walon et dins d'ôtes mancîs lingaedjes di Walonreye, pa :
Bokets saetchîs foû
E-n on viyaedje di carioteus...
Les efants loukèt li boket d' pire rischuré.
Anne Blampain
Anne Blampain, c' est ene sicrijheuse e walon.
Les mots då vî-pa da Felicyin (lives)
Bokets saetchîs foû
Li mwaisse les fwait ramoenner tot çou k' i trouvront el cårire; la onk ki distere on vî solé.
Anne Blampain
Elle a nexhou e 1947 ey a passé ès-n efance do costé d' Mårcinele.
Les mots då vî-pa da Felicyin (lives)
Mots Categoreye:Lives d' imådjes e walon
Anne Blampain
Di ses mestîs, elle a stî infôrmaticresse, pu prof di syince, avou ene licince di djeyolodjeye di l' Univiersité d' Lidje.
Ouve pol walon
E 2020, elle a wangnî l' Pris del prumî scrijhaedje.
Dispu don, ele sicrît dins l' Bourdon.
E 2022, elle a fwait deujhinme pris al bate di scrijhaedje do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene (eplaidî dins «De Gaulle a Tcheyou»)
Sourdant
Blanpain, Anne
Hanu (veye)
Hanu (prononcî la-minme /ha.nœ/, dins l' vijhnaedje eto Hanou /ha.nu/; F. Hannut, neyerlandès Hannuit), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.
Accint do walon
C' est èn accint foirt tipike k' i gn a a Haneut :
Li voyale "i" si prononce foirt longue, et cåzu é : voye dé Wastea (di); hétå (schitåd).
Li son é si prononce "â" : li prâle (li préle); li wastâ (wasté = wastea).
Son tipike inte "eû" et "ë" long, k' on rtrouve dins l' no del veye et dins les spot : a Hanë, les crotes å Kë
Po vey èn accint do vijhnaedje, loukîz eto : Accint d' Lîssin.
Oyon o/ou/u
L' oyon L' oyon O/OU/U, c' est on foninme co assez corant e walon, avou toplin des cognes coinreces :
C' est l' lete O k' a stî relîte dins les rfondowes. Ci n' est nén l' pus lådje oyowe, mins c' est ene des pus tipicmint walones, bén cnoxhowe paski c' est l' cogne di Lidje minme.
C' est cist oyon la k' on a eto dins l' bodje B des viebes ki s' codjowèt come "alouwer" et "toumer".
Li modele des diyalectolodjisses po studyî li spårdaedje di ci foninme la, c' est des mots come schome (Mape ALW 1, "é, pierdowe (Mape ALW 1, 72), rowe (Mape ALW 1, 86).
L' oyon O/OU/U pout esse loukî come ene foû-rîle di l' oyon OU/U
Ôtes mots avou l' foninme o/ou/u
🇱🇰 Categoreye:Mots avou l' oyon O/OU/U
Alére
Categoreye:Foninmes do walon Categoreye:Diyalectolodjeye walone Categoreye:Rifondaedje do walon
35
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 35 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tirimont
Tirimont, la minme e picård ([FR] Thirimont), ubén e Feller « Tîrimont », c' est on pitit ban del comene di Biômont, e province do Hinnot.
LibreOffice Calc
LibreOffice Calc, c' est l' tåvleu do LibreOffice.
17 di djanvî
Li 17 di djanvî, c' est li 17inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; gn a co pår 348 longs djoûs (349 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
LibreOffice Calc
Hårdêye difoûtrinne
Pådje d' aidance po LibreOffice Calc sicrîte e francès.
17 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
15 di djanvî - 16 di djanvî - 18 di djanvî - 19 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
LibreOffice Calc
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Infôrmatike Categoreye:Programes infôrmatikes
36
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
17 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
36
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
17 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
36
anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50
31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 36 | 37 | 38 | 39 | 40 | 41
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 36 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Skelvisse
Li skelvisse, c' est on magnåve pexhon d' mer, foirt sawoureus.
Merlangius merlangus (gn a nol ôte sôre di skevisses).
Spårdaedje
thumb|Spårdaedje (e clair bleu, la k' i gn a pus waire) I vike dins les aiwes coistreces del Bijhe di l' Atlantike, dispu l' Mer di Baren disk' å Portugal.
End a ossu e l' Noere Mer (assez bén) ey e l' Mîtrinne Mer (pus waire).
Mopliyaedje
Li froxhinne va do moes djanvî å moes d' djulete, avou ene copete e moes d' måss et avri.
Les froyires sont dins l' Mer Mantche ey el Mer do Nôr. C' est la k' les alvins discloyèt, dins les fondès aiwes.
Bénmagnance
Li skelvisse shonne awè stî bén préjhî e l' Beldjike, come plat.
Sourdants
Categoreye:Pexhons Categoreye:Pexhons d' mer
Peticion
Ene peticion, c' est ene dimande d' ene peclêye di djins, ki rclamnut ene sacwè a on povwer politike u ene institucion publike. Å pus sovint, i sinèt tertos ådzo d' on tecse.
Sôres di peticions
Dispu les anêyes 2000, gn a yeu todi dpus di peticions a siner so les fis. Sacwants waibes ni fwaiynut k' çoula.
Peticions pol walon
Gn a yeu, el Walonreye e pol walon :
Fantazia
thumb|300px Li fantazia (e l' arabe marokin, تْبوريدة, tborida", e l' arabe classike, firousiya), c' est on spectåke di tchvås montés pa des cavlîs moussîs come divinltins, k' on prezinte dins les fiesses d' esté, dins tote l' Afrike do Nôr.
Tchaeke cavlî a ene shoflete rimpleye al poure. I corèt tot droet dvant zels so 300, 400 metes, aviè l' toetea des priyîs d' oneur. Al fén del coûsse, i doevnut saetchî tertos eshonne. C' est l' unité do mouvmint, aprume do côp d' fizik, ki l' djuri va djudjî po dner on pris ås meyeus.
Li motlî arabe del fantazia a dné e francès li ratourneure "baroud (d'honneur)''".
Toitche-nez
thumb thumb On toitche-nez, c' est on mantche avou on laesse après, k' on toirtcheye dissu l' lepe dizeutrinne d' on tchvå ou d' on moulet po l' tini astok. Et l' årtisse el poleur viziter et médyî.
Fantazia
Fantazia et veye sociåle
Ene trope di fantazia, c' est sovint des djins d' on seu viyaedje. Li prezintaedje dimande èn etrinnmint ki fwait rescontrer bråmint des djonneas et des omes fwaits.
Toitche-nez
On s' è pout siervi eto so les chamos.
Metaedje do toitche-nez
On passe si mwin dins dins l' laesse del coide, et leyî pinde li toitche-nez après s' pougnet.
Cahoute
thumb|di coxhes thumb|cahoute di cleperes di sapén Ene cahoute u ene houte, u ene hobete, c' est on ptit brouxhire bastixhaedje di bwès u d' coxhlaedje, kécfeye di pires, djusse bon po s' waeranti del plouve et do grand vint.
Toitche-nez
Metaedje do toitche-nez
D' ene mwin, on apice li lepe dizeutrinne do tchvå, et d' l' ôte, on toirtcheye li coide åtoû del lepe, tot tournant l' mantche raddimint. Li mwin continowe a tni l' lepe, disca tant ki l' coide est bén toirtcheye et l' lepe bén serêye, tantea k' on pout tni l' lepe (et tote li tiesse, et tot li tchvå) avou l' mantche, sins waire di foice.
Cahoute
tazota
Sourdant
Categoreye:Bastimints
Fantazia
Fantazia et veye sociåle
Gn a eto des tropes di comeres, çou ki refoice li mouvmint di dislaxhaedje del comere.
Sôres di fantazias
El Tunizeye, gn a eto des fantazias ekilibrisses so les tchvås, sins bouxhaedje di fuziks, dabôrd.
Motlî Defresne so les plantes
Li Motlî Defresne so les plantes, kel tite e francès, c' est Vocabulaire du règne végétal à Coo et aux environs, c' est ene djivêye di nos d' plantes ramexhnés pa Jules Defresne dins l' cotoû di Cô. L' ovraedje a stî eplaidî dins l' BSLLW, 1907, (T.49, pp. 169-194). Riprins come l° E150 dins l' djivêye des motîs do walon et come rahouca JFN dins G100.
Fantazia
Sourdants
Categoreye:Foclore Categoreye:Tchivås Categoreye:Afrike bijhrece
Motlî Defresne so les plantes
Categoreye:Motlîs walons
Toitche-nez
Metaedje do toitche-nez
On l' pout mete eto après ene oraye (metans on deujhinme toitche-nez, a des biesses foirt kitapantes).
Esplikêye sol rotaedje do toitche-nez
Li doleur askepieye på toitche-nez fwait ki l' biesse ni prind nén asteme ås ôtes doleurs, par egzimpe, cwand on lyi fwait ene pikeure.
Categoreye:Tinaedje astok des biesses Categoreye:Tchivås Categoreye:Årtisyince
Li camaeråde del djoye (arimés)
Li cameråde del djoye, c' est on live di tchansons k' a vudî foû e 1852 scrît pa François Barillé et k' a stî eplaidî pa J.-G. Carmane.
Ayites Melrate
Les Ayites Melrate (e cmon amazir marokin, ⴰⵢⵜ ⵎⵓⵔⵖⴰⴷ, ayt morrhad, come prononcî avou l' voyale <ou> /u/ u, avou l' chwa, ⴰⵢⵜ ⵎⴻⵔⵖⴰⴷ u ⴰⵢⵜ ⵎⵔⵖⴰⴷ, ralfabetijhåves ayt merrhad u ayt merɣad), c' est ene tribu do Mîtrin Atlasse, ki djåze tamazir.
Etimolodjeye
Li mot Aytes /èjt/ «ⴰⵢⵜ», vout dire «les cis di…», les fis di… (come li cawete di toponimeye walone -indje, u l' cawete lussimbordjwesse -ange).
Li ratayon k' a dné s' no, ci pôreut awè lomé d' on no arabe, Morhad (موغاد), riprononcî "Melrate" e tamazir do Mîtrin Atlasse. Li voyale <ou> (/u/ و) s' a racourti beazebén, po n' pus esse notêye dins li riscrijhaedje arabe oficir (آيت مرغاد, âyt mrɣad).
Euzebio
Euzebio (di s' vraiy no : Eusébio da Silva Ferreira), c' esteut on rlomé fotbalisse portuguès.
Il a skepyî li 25 di djanvî 1942 (a Lourenço Marques, å Mozambike). Il a morou li 5 di djanvî 2014.
Ayites Melrate
Sitindêye
Po dire li veur, c' esteut aprume des voyaedjants bierdjîs, mins il ont beazebén basti et dmorer dins l' minme viyaedje (inte di zels, onk k' a prins leu no, eshonne avou les djins k' î estént dedja, les Maroconoers (ki djåzèt eto amazir) et les cofrereyes rilidjeuses arabe-cåzantes. Çou ki dene mo bén des calcaedjes di l' arabe dins leu berbere.
Euzebio
I djouwa å Benfica Lisbone et dins l' ekipe nåcionåle portuguesse dins les anêyes 1960.
Jean-Luc Crucke
Jean-Luc Crucke, c' est on politikî walon yet francès-cåzant ki vneut do Mouvmint Rfômrece. Asteure, il est mimbe do pårti : Les Egadjîs. Il a skepyî li 29 d' octôbe 1962, a Ronse. Di s' mestî, c' est on pårlî ey on djurisse.
Euzebio
Deus côps solé d' ôr.
Ayites Melrate
Sitindêye
On viyaedje d' egzimpe di vicaedje-eshonne di ces troes compôzantes, c' est Ksar Mwi, 50 kilometes a Bijhe di Goulmima.
Euzebio
Après s' cårire, i moussa al FIFA.
Ayites Melrate
Sitindêye
Gn aveut eto dins ces viyaedjes la des cminålté djwives, amazir-cåzantes. Mins ki les djins ont-st ebagué tertos eviè Israyel å tournant des anêyes 11950-1960.
Euzebio
Categoreye:Rilomés Portuguès Categoreye:Rilomés fotbalisses
Ayites Melrate
Politike
Mågré k' estént dins on payis d' montinne, la k' les zultans n' avént sovint nole otorité, on rapoite ki l' zultan Hassan I do Marok, al difén do 19inme sieke aveut lomé on cayide ki les controléve.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Marok Categoreye:Monde amazir
Fotbalisse
On, ene fotbalisse, c' est ene djin ki djowe å fotbal. Gn a bråmint dpus d' omes ki d' comeres.
Gn a des fotbalisses pol plaijhi et des fotbalisses di mestî.
Sourdant
Categoreye:Spôrts Categoreye:Mestîs
Xhimagrawes (arimés)
thumb
Xhimagrawes (Chimagrawes), c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Émile Gilliard, et k' a vudî e 1955.
Gåre di trén
Ene gåre di trén (on dit eto, pus rålmint, ene eståcion), c' est ene plaece la l' les tréns s' arestèt po tcherdjî et distcherdjî les voyaedjeus et les martchandijhes.
Xhimagrawes (arimés)
Boket foû do live
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard
Gåre di trén
Istwere des gåres el Walonreye
Bråmint des ptitès gåres ont stî suprimêyes avou l’ govienmint la k’ Herman Decroo esteut minisse des transpôrts, dins les anêyes 1980
Sourdant
Categoreye:Tchimin d' fier Categoreye:Bastimints
Waeret
Li Waeret ou Hesbaye namurwesse ou Hôte Hesbaye, c' est ene contrêye naturele del Walonreye, metowe el province di Nameur a Bijhe di Nameur minme. Ele si porshût pal Hesbaye lidjwesse.
Djeyografeye
Divinltins, c' esteut on payis d' trîxhes, did la s' no, eyet l' no di sacwants viyaedjes k' i gn a dsu : Franc-Waeret, Veye-e-Waeret, Waeret-al-Tchåsseye, Waeret-l'-Veke, et Waerijhoû.
Suurdants
Categoreye:Bokets del Walonreye
Tcheri
On tcheri u bår u hangår, c' est on grand hôt bastimint po rmete les ekipaedjes di cinse, u fé èn ovroe, u on grand ståve, u ene gregne.
Categoreye:Bastimints
Peticion so les fis
Ene peticion so les fis, c' est ene peticion ki les cibernaivieus vegnnut siner so ene waibe fwaite esprès po çoula.
Rotaedje
Li waibe vos dmande vosse no et vosse pitit no, et vosse veye u viyaedje. Ces dnêyes la seront-st afitchêyes. Adonpwis, vos dnez voste adresse emile, po k' i vos revoyénxhe on messaedje d' acertinåcion. Vos n' avoz pus k' a drovi vosse emilreye et clitchî sol hårdêye k' on voet do côp so l' emilaedje.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Daegntoele Categoreye:Atôtchance
Celule
Ene celule, c' est li pus ptite unité d' adjinçnaedje des vicantès sacwès, åré des virûsses.
Li studiaedje del celule, c' est l' bouye d' ene syince ki s' lome citolodjeye.
Etcherpintaedje des celules
Les celules sont loyeyes inte di zels po fé des texhous. Li syince ki studeye cist adjinçnaedje la, c' est l' texholodjeye ou istolodjeye.
Categoreye:Citolodjeye Categoreye:Biyolodjeye
Pexhe
Li pexhe ou pexhaedje, c' est l' prindaedje di pexhons dins l' aiwe pa des pexheus ou pexhresses.
Tchansons so les pexheus
*
Poirtaedje do moes d' avri
Fé poirter l’ moes d’ avri (on dit eto : fé fé l' sot d' avri, kivoyî ene sakî, fé on pexhon d’ avri), c’ est dire ene minte a ene sakî li 1î d’ avri. Aprume po k’ il evåye vey cwè a ene ôte plaece, u l’ raconter a des ôtes djins.
Li prumî d' avri est insi lomé li «djoû k' on cvoye».
Kivoyaedje
I s' adjixh d' evoyî ene sakî fé ene comission la k' on va rire di leye.
Dins les viyès kéntes do tins k' les efants alént ås comissions ezès ptits botikes di viyaedje, on ls evoyive cweri:
Oudonbén, evoyî ene djin amon ene ôte k' on dit k' el houke strapiveuzmint. Adon, el riwaitî pal finiesse k' endè va tricnonote po s' fé dire ki c' est on pexhon.
Gn aveut pacô del metchansté dins ces corwêyes la, cwand des efants fjhént bodjî des viyès djins k' avént do må a roter.
Placaedje di pexhons d' papî
A stî on tins, on s' amuzéve a plaker des pexhons d' papî avou on boket d' placant papî sol dos d' ene djin (efants e scole u e leu måjhon, colegues dins on buro…).
Dins les gazetes
Les gazetes (metans L' Avni) polèts crire des fåssès noveles. I fåt k' ça soeye ene miete creyåve.
On a ddja dit insi ki l' tour di Pize aveut tcheu. Ou ki l' Walonreye s' a dislaxhî del Beldjike.
Egzimpe di fåsse novele et reyaccions
Djô! djô! djô! Li SLLW vént di ricnoxhe oficirmint li grande valixhance do rfondou walon (messaedje telefonike evoyî a ene vintinne di waloneus li 1î d' avri 2019 a 10 e. 38).
Mot Gui Fontinne sol prumî d' avri
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Amuzmints Categoreye:Dujhances sociåles Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Foclore del Walonreye
François Barillié
François Barillié, di s' no d' pene, Chanchet Barillié (Tchantchet Bariyî), c' esteut on scrijheu e walon.
I vna-st å monde a Lidje li 19 di nôvimbe 1821 (adon, skepyî avou l' nåcionålté holandesse), ey î mora li 31 d' octôbe 1902.
Di s' mestî, il esteut ovrî fierblantî et lampurnî.
Ouve pol walon
Il eplaida ene ramexhnêye d' arimés, «Li camaeråde del djoye» («Li camarad’ dè l’ joie»).
Come ouve di 1852 d' èn ome ki dit lu-minme «k' i sait pô lére et nén do tot scrire», c' est on fel documint istorike do scrijhaedje e walon.
I porshuva avou:
Sourdant
Barillie Barillie
Braezi
Li Braezi, c' est on dislaxhî payis d' Amerike nonnrece.
Veyes
Mwaisse veye : Braezilia.
Ôtès grandès veyes :
Lingaedjes
On-z î djåze portuguès.
Djeyografeye
Li Braezi contént onk des pus grands bwès tropicås del Daegne, li Grand Bwès d' l' Amazone
Politike
Les govienmints d' gåtche et d' droete s' î ont shuvou, estant mitan mitan dins les vôtaedjes.
Rilomés Braezilîs
Categoreye:Payis * Categoreye:Amerike nonnrece
Singlé
vignette|Ene troye avou des djonnes di deus poirtêyes
Li singlé, c' est ene biesse ås tetes di l' ôre des ongletîs.
C' est l' ratayon do pourcea.
Li frumele si lome "laye" u "troye di singlé", "troye a singlé".
Po les djonnes, on dit biesmint "djonnes di singlé"; les tchesseus et les gåres di tchesse dijhnut puvite "marcassins".
Les singlés si rmetèt dins ene "bôre" u "tchôdron".
Sus scrofa
Discrijhaedje
Il est 110-185 cm long; li cawe muzeure di 15 a 47 cm.
Il est 85 a 100 cm hôt å warot.
Les singlés d' Pologne et des Balkans sont pus pezants. Les cis d' Afrike bijhrece, pus ptits.
Li singlé a deus foitès brokes ki rexhnut foû del boke.
Sipårdaedje
Urope (apus k' e l' Inglutere ey e l' Irlande); Afrike bijhrece, Azeye (minme dins les iyes come Soumatra, Djava & Djapon.
Li a stî dzingnî d' Inglutere e 17inme sieke.
El Walonreye, n aveut 4977 singlés e 1971. Mins dandjreus ki ci nombe la a rmonté, dispu k' on lzès sogne dins totes les tchesses
Après l' guere di 40, les singlés on rpeuplé l' Almagne et evayi les payis vijhéns, paski les cinsîs almands n' avént pus l' droet d' aveur on fizik po lzès touwer.
Mopliyaedje
thumb|Li troye avou les djonnes ki tetnut
Tchôde
E l' Walonreye ey avår la, les troyes vont a måye do moes d' nôvimbe å moes d' djanvî, minme al nive. Mins, s’ il arive èn oraedje e moes d’ awousse k’ a fwait tchaire bråmint des glands, i s’ acoplèt ddja e moes d’ setimbe-octôbe, et djonnler d’ e l’ ivier. Ôtmint, s’ i gn a waire di glands, les troyes ni s’ lairont potchî k’ e moes d’ djanvî.
Les måyes si batnut tot s' metant onk siconte di l' ôte, et s' souker sol costé, avou leus grandès brokes. Adonpwis, les måyes vikèt tot seus, tchaeke di s' costé (did la, li no d' "singlé").
Poirtêye
Li poirtêye deure 4 moes (di 117 a 123 djoûs), on pô dpus k' po les troyes a coshet.
Djonnlaedje
Li troye coshlêye e moes d' måss u d' avri. Mins si ele sont prinjhes e moes d’ setimbe, ele djonnlèt ddja minme fén do moes d’ decimbe ey e moes d’ djanvî. D’ ene anêye a l’ ôte, les layes rivont todi djonnler a pô près ås minmès plaeces. Dins on pindant d’ tiene metou å Levant, ou çk’ i fwait setch, et la k’ i gn a-st a boere nén lon.
Adon, ele bastixhèt on « ni ». Po çoula, elle ont dandjî d' coxhes. S' i gn a pont d' coxhes tot près, metans d' ene pôrcion d' bwès di l' anêye di dvant, elle è vont cweri dins ene bohêye di côrîs. Elle alèt côper des rdjets d’ on mete céncwante disk’ a deus metes di long, tot hagnant ddins po les casser. Et les ramoenner å ni. Pu les fexhî, po fé come ene clåye. Si c’ est dins on tiene, assez foirt, li laye va cmincî a terasser avou s’ grognon, po rmete li fond do tchôdron a livea e poûssant des teres conte li clåye. Epwis après, co aler rcweri des brouwires et des rdjets d’ bôle po covri s’ ni.
Li laye fwait 4 a 6 djonnes, mins padecô disk' a 10. Les djonnes ni pezèt ki 500 gr. C' est des ni-rafiyants ki s' divèt tni resserés dins l' bôre po-z aveur tchôd. Li troye les nourit did coûtcheye. Les marcassins ont des royes a môde di cir so tot l' coir.
Cwand gn a toplin a magnî, li troye di singlé va minme djonnler deus côps l' an, li prumî côp e moes d' djanvî, li deujhinme côp aviè l' moes d' awousse. Ås tchesses, on voet sovint des troyes avou des djonnes di diferinnès grandeurs.
Li troylete pout aler a veråt cwand elle a di 6 a 18 moes.
C' est ci foirt djonnlaedje la k' a permetou å singlé di s' mintni dins les grands bwès d' Urope, adon ki les ôtès såvadjès biesses (oûsse, leu, linse) end estént dzindjné.
Vicaedje
thumb|strons d' singlé I dmeure dins les bwès et les fagnes, la k' i s' nourit des fayenes et des glands. Après l' såjhon, i fougne dins tere après des raecinêyes et des trukes. Il î apice eto des biesses : rawiants, caracoles, viers, evnd. I rmagne minme les curêyes.
C' est ene biesse ki voyaedje bråmint del nute.
Les singlés vicnut e-n ene trope, ene u deus troyes avou les djonnes di l' anêye. Les måyes sont zels tot seus, såf tins d' l' acoplåjhe.
Les singlés si vont voltî bagnî dins les brôlîs. Il è rexhnut tot "lakés" d' broûs, et si rnetyî tot s' froyant disconte des åbes do cotoû.
Li singlé fwait des crotes come des strons d' pourcea.
thumb|[[Passêye (biesse)|Passêyes dins l' nive]] I leye des rotes avou 4 markes, les cis des deus ongletes di padvant sont pus grandes.
Ovraedjes et damadjes
thumb|Fougnaedjes Dins les bwès, les fougnaedjes des singlés aidèt li rsemaedje des grinnes des åbes. Et distrure li viermin.
Dins les culteures, les singlés fwaiynut bråmint des damadjes, aprume ås canadires, ås dinrêyes d' awousse ey ås mayisses.
El Walonreye, les cinsîs ont todi yeu l' droet d' aler wårder leu tchamps et d' touwer les singlés k' î estént.
Asteure, on mete purade ene clozeure electrike, avou l' fi 15 a 20 cm hôt.
Siervaedje essegnrece
Li singlé est l' essegne del Province do Lussimbork eyet di l' Årdene.
"Li Singlé", c' esteut li spot do scrijheu e walon Gaston Lucy.
Come såvadje no des dmorants, il est dné ås cis d' Arbûmont (Sanglîs), di Felene (Singlès) et kécfeye eto di Yinene.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Djibîs del Walonreye Categoreye:Biesses ås tetes
Acoroz tertos po vni schoûter (tchanson)
Li paskeye lomêye pa si incipite «Acoroz tertos po vni schoûter», ki l' mwaisse sicrijhaedje, c' est «Accorez tos pof vni xhouter», c' est ene viye tchanson k' on date di 1788 , et ki s' tchantéve sol timbe di «À la façon de Barbari».
Elle est rprinjhe sol limero 71 dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon.
Cotoû
C' est ene tchanson politike askepieye a Vervî po sotni Jean-Joseph Fyon (k' esteut adon mayeur) et s' pårti disconte les cis ki vlént rtrover l' vî sistinme.