cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tank
Après 1945
Al deujhinme guere del Gofe (2003), les Amerikins avént des M1 Abrams, des M110, les Inglès des Challengers et des M125.
John Maynard Keynes
vignette|droite|John Maynard Keynes John Maynard Keynes (1883-1946), c’ esteut èn economisse inglès.
Ci teyoreye la n’ est nén boune, sapinse ås cis ki shuvèt purade Friedrich Hayek, ca li gros hopea des cwårs arivnut trop tård, cwand l’ economeye est ddja ki s’ rescourcixh. Et c’ est les djermêyes ki vénront pus tård kel divront rpayî l’ facteure.
Keynes Keynes
Univiersité di Totes les Ådjes
Ene Univiersité di Totes les Ådjes kinoxhowe aprume come univiersité del troejhinme ådje, c' est ene soce ki dene des racsegnes, d' on livea des cenes k' on aprind a l' univiersité, mins po les djins k' ont bén l' tins po çoula.
Studiants
C' est aprume des pinsionés.
Mins gn a calfeye des djins di totes les ådjes, did la l' alomåcion li pus al môde, pol djoû d' ouy. Copurade la k' les djins did pus d' 60 ans veyèt evi k' on les lome «li troejhinme ådje», ki vleut dire «les vîs» do tins d' leu djonnesse.
Soces d' univiersités di totes les ådjes
El Walonreye, gn a des soces dins tchaeke province.
Li cene del province di Nameur si lome «UTAN». C' est leye k' adjinçnêye les scoles di Bive.
Skernaxhes (arimés)
thumb|(coviete do live) Skernaxhes (<SMALL>Skèrlaches</SMALL>), c' est on live d' arimés sicrîts pa Ben Genaux. Li live est raloyî sol pitit costé. Il a vudî e 1969.
Les rimes sont sovint ritches, mins sins trop spepyî so les etchinnaedjes. Li pîtaedje est libe, mins pus sovint, c' est des foirt courts vers.
Pol prezintaedje so papî, les strofes sont metowes a môde d' egrés.
Sol coviete, li scrijheu s' a dessiné.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Gilly (Swisse)
thumb Gilly, c' est l' no d' ene pitite comene del Swisse, dins l' canton di Vaud, el distrik di Rolle.
Li comene poite li minme no francès ki l' ban walon d' Djilî.
Contes d' aprandjire (tecses)
thumb|coviete Les contes d' aprandjire (Contes d'a-prandjêre), c' est on live e walon da Paul Moureau, eplaidî e 1932.
(ene des noveles do live).
Categoreye:Lives e walon
1410
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1891
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Emîleures
End a bén 4000 diferinnès indjes.
Aphidoidea (sorfamile).
Discrijhaedje
C' est des tos ptits insekes, 1 a 4 mm longs.
Damadjes azès plantes
Les foyes do dbout des coxhetes si racrolnut.
Les fruts polèt toumer, ou tourner a kinikes.
Biyolodjeye
Les copixhes sont capåbes di vni mode les emîleures.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Insekes
1704
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720
1699 | 1700 | 1701 | 1702 | 1703 | 1704 | 1705 | 1706 | 1707 | 1708 | 1709
Erciye
Èrcîye [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Herchies, rebané avou 7050 Jurbise; limero diyalectolodjike: [Mo 11]; vî limero del posse: 7428
Lete yan (tifinar)
Li lete tifinare "yan" (ⵏ), c' est l' lete ki rprezinte li son n dins l' alfabet tifinar.
C' est l' dijhûtininme lete et l' cwénzinme cossoune dins l' sistinme IRCAM.
Li lete yan come divancete
Li lete yan riprezinte eto on mot respondant al divancete walone «di» (et a ses etroclas «des», «do», «dal», «då»)….
E-n cmon amazir marokin, li mot si scrît a pårt.
Slin
Slin  (F. Slins), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djouprele, e l' province di Lidje.
thumb|eglijhe
Tuzance walone
Dramatike «Les Rôbaleus», ki wangna li Cope do Rwè e 2021-2022
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Djanmioû
Djanmioû u Djåmiou (fr: Jamioulx), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Han-Nålene.
Tuzance walone
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Muriel Viejo
Muriel Viejo, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Roumin (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > roman-levantrece > roumin
Li roumin est on lingaedje indo-uropeyin, italike levantrece. Si vijhén li pus près esteut l' dalmate. Ouy ses vijhéns li pus près sont l' itålyin et l' roumantche. Djeyograficmint, li roumin est ene iye latene divins ene grande basse eslåve. Il est cåzé (yet lingaedje oficir) el Roumaneye eyet el Moldaveye (wice k' on l' lome ossu "moldåve").
thumb|250px|Mape des Balcans avou li spårdaedje des Roumins
Côde ISO: ro
Sicrijhaedje
Li scrijhaedje do roumin eploye l' alfabet latén, avou come letes sipeciåles: â, î, ă, ş, ţ (a-tchapea, i-tchapea, a-breve, s-cedile eyet t-cedile).
Dins l' Moldaveye on l' sicrijheut dins l' tins (et co des djins asteure) avou l' alfabet cirilike.
egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
comparåjhon walon/roumin
Vola on tåvlea avou des mots e roumin et walon, ki voulnut dire li minme sacwè, et k' ont l' minme bodje etimolodjike.
Vocial on paralele etur sacwants viersets do live del Djeneze. Djeneze / Facere, c. 41, v. 26
Airtchî
Èn airtchî, ça pout esse :
Roumin (lingaedje)
comparåjhon walon/roumin
c. 42, v. 19
Anêyes 1280
12inme sieke | 13inme sieke | 14inme sieke
anêyes 1260 | anêyes 1270 | anêyes 1280 | anêyes 1290 | anêyes 1300
Roumin (lingaedje)
comparåjhon walon/roumin
c. 42, v. 20
Anêyes 1280
1280 | 1281 | 1282 | 1283 | 1284 | 1285 | 1286 | 1287 | 1288 | 1289
Roumin (lingaedje)
comparåjhon walon/roumin
Categoreye:Lingaedjes *
Anêyes 1280
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
1100
10inme sieke | 11inme sieke | 12inme sieke
anêyes 1080 | anêyes 1090 | anêyes 1100 | anêyes 1110 | anêyes 1120
1105 | 1106 | 1107 | 1108 | 1109 | 1110 | 1111 | 1112 | 1113 | 1114 | 1115
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1100 do calindrî grigoryin.
Marbwê
Marbwê (fr: Marbaix) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Han-Nålene.
Muriel de la Fuente
Muriel Viejo, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Ansene
Motlî
Li plaece k' on rashonne l' ansene d' on ståve si lome l' ansinî u hopea d' ansene. S' i gn a on murea åtoû, c' est on pådje.
Li djus ki vént foû d' l' ansinî pout fé ene basse divant: c' est l' pårdjire.
Uzaedjes di l' ansene
On va moenner a l' ansene, dj' ô bén: el tcherdjî do pådje so on tchår u ene tcherete et l' tcheryî eviè on tchamp a ansiner.
Dijhea
On dijhea (on dit eto ene croupete, on taessea, evnd.), c' est on dressaedje di shijh a dijh djåbes di dinrêye, rascrovou d' ene ployeye djåbe k' on loméve "tchape".
Ansene
Uzaedjes di l' ansene
Sol tchamp, on haetche l' ansene djus avou on havet, tot fjhant des ptits monceas pattavå l' tchamp.
Dijhea
Fijhaedje des dijheas
Dirî l' få, les dveres estént redjavlés et loyîs ossu rade. Pu on lzès dressive.
Ansene
Uzaedjes di l' ansene
Divinltins, on l' sitåréve dins l' tchamp al fotche. Diviè les anêyes 1950, les cinsîs ont yeu des ståreuses a l' ansene.
Aiwe di Ligne
L' Aiwe di Ligne, c' est ene pitite aiwe di Waloneye, k' egolene dins l' Ôrnô.
Ansene
Sacwès vijhenes
L' ansene di plantes (composse), c' est ene sôre d' ansene, mins sins crotes.
Dijhea
Fijhaedje des dijheas
Les troes prumires djåbes estént loyeyes eshonne al copete, pu on astampéve deus ôtes djåbes etur tchaeke, pu on les tchapléve (tchapea po lzès waeranti del plouve).
Aiwe di Ligne
Coraedje
thumb|350px|Li Vå d' Ligne L' Aiwe di Ligne prind sourd sol rebanêye comene di Fleuru, a Wagnlêye, la k' ele si lome «li Grand Ri». Ele passe a Sint-Amand. Inte Sint-Amand et Lignè, ele riçût on ri ki vént d' Fleuru. Ele ni s' lomrè «Ligne» k' a Lignè.
Ansene
Sacwès vijhenes
Li bigåd,c' est l' pixhete des biesses, ki s' rascod dins ene.
Aiwe di Ligne
Coraedje
Après, li vå d' Ligne trevåtche troes rebanêyès comenes : Sombrefe, Djimepe-so-Sambe et Djiblou.
Dijhea
Fijhaedje des dijheas
Ça fwait k' on-z aveut 3 + 6 + 1 = 10 djåbes al croupète, did la li no "dijhea".
Ansene
Sacwès vijhenes
Li lizî, c' est l' ansene sins strin.
Aiwe di Ligne
Coraedje
Après Lignè, ele court so Mont. A Tongrene pu a Tongurnale, li vå est pus parfonde eyet divni ene vraiye valêye a Bwagnêye.
Di Bwagnêye, ele court so Balåsse et Sint-Mårtén. Li valêye si rsere pa côps, tot passant åd triviè di rotches di castinne.
Dijhea
Fijhaedje des dijheas
I pleut ossu ariver k' on n’ mete k’ ene djåbe etur les 3 prumires, çou ki fjheut 3 + 3 + 1 = 7
Ansene
Sacwès vijhenes
Les ansinåves, c' est les restants d' amagnî ki s' polèt dismantchî biyiolodjicmint, et fé d' l' ansene.
Aiwe di Ligne
Coraedje
Adon, ele va rdjonde l' Ôrnô a Mazi.
Dijhea
Fijhaedje des dijheas
I passéve adon dipus d’ air etur les djåbes, ki souwént pus åjheymint.
Ansene
Sacwès vijhenes
Categoreye:Agricoûteure Categoreye:Ecråxhaedje des tchamps
Dijhea
Fijhaedje des dijheas
Dinltins, c' estot bråmint les efants k’ aprestént les croupetes, e metant alantoû les loyéns di strin d' soele.
Sourdants
Categoreye:Fenåjhe et awousse
Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu populåcion
Categoreye:Roumaneye Categoreye:Djivêyes Vochal li djivêye des distriks del Roumaneye, relîs pa ôre crexhant di leu populåcion. Les valixhances di populåcion sont di l' anêye 2001.
Cawete -ter
Li cawete di codjowaedje -ter fôrmêye des viebes so l' bodje d' on cmon no (pacô dedja avou l' cawete -ete ou -et) ou d' èn ôte viebe.
Codjowaedje
Bråmint des viebes avou l' cawete -ter ont ene cossoune divant l' T, plamour k' i s' ont fôrmé pa spotchaedje del cawete -ete ou et do sustantif bodjrece.
Adon, i s' codjownut tertos a môde di codjowaedje tchicter
Les viebes avou ene voyale divant l' T, c' est k' i gn a nén moyén di spotchî l' betchete -ete, ca gn a ddja deus cossounes divant (fåt todi shuve li rîle des troes cossounes).
Adon, i s' codjowèt come bouter.
Sinsyince
L' idêye est todi ene pitite accion, ou ene accion fwaite a ptits côps.
Sinonimeye
Li minme adierça pout esse obtinou avou l' cawete -yî. Pacô, gn a des sinonimes djusse diferins pal cawete.
Po sacwants mots, on a ene sôre di dobe rifondowe avou l' cawete -oter
Sălaj (distrik roumin)
Sălaj est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Transilvaneye. Li mwaisse-veye (Zalău) a-st ene populåcion di 71.580 dimorants.
Baraki
Baraki (scrît al manire francès-cåzante), c' est on fouyton wice el prumire såjhon a rexhowe e 2021. Li prumire difuzion, c' esteut sol tchinne walone privêye eyet payante : Be1.
Sălaj (distrik roumin)
Veyes do distrik d' Sălaj
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Cawete -ter
Viebes avou l' cawete "-ter" dedja studyîs sol Wiccionaire
Baraki
Definixhaedje sorlon l' fouyton
Al atake, les barakîs sont des djupsyins, des foréns, des djins ki voyadjént k' on-z a poûssî a viker dins des barakes ey a bouter dins des houyes ubén des hôt-forneas. Asteure, ça a divnou èn atouwaedje.
Cawete -ter
Categoreye:Cawetes do walon Categoreye:Codjowaedjes walons
Baraki
Wiccionaire
Baraki (omrin) eyet barakie (femrin) sont deus mots e lingaedje francès, k' on lome voltî des wallonismes. Dj' ô bén, k' c' est des mots walons ki sont passé el lingaedje francès. Asteme k' e walon, on dit barakî (omrin, avou on tchapea al plaece d' on pont sol "i") eyet baracresse (femrin, li "k" dvént "c" sorlon ene rile d' ortografeye). 🇱🇰barakî
Askepiaedje
Ci fouyton ci a troes askepieus : Fred De Loof, Peter Ninane eyet Julien Vargas (li prumî ey el dierin sont eto des djouweus).
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Fouytons al tévé
Måbompré
Mâbompré [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Mabompré, rebané avou 6663 Oufalijhe; limero diyalectolodjike: [B 16]; vî limero del posse: 6663
Sung Jae-gi
Sung Jae-gi(Corée:성재기 成在基), a skepyî e 11 di setimbe 1967 ey a morou e 26 di djulete 2013, est un activists de droit de l'homme et militants civiques , philosophes du libéralisme de Corée du Sud. e 2008, found de Association du masculine coréenne(남성연대 男性連帶).
e 1999, il s'agissait d'un suicide à Séoul. Opposé de la discrimination sexuelle de Corée du Sud. son dernier dit «masculin est l'un des humains!"
Sourdants
<References/>
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Filozofeye Categoreye:Corée du Sud
Ben el-Qalanissi
Categoreye:Rilomés Arabes Categoreye:Croejhådes Ben el-Qalanissi, c' esteut on cronikeu arabe ki dmoréve a Damasse.
I skepia e 1073. Dabôrd, il aveut 20 ans cwand les prumîs Croejhîs arivît e l' Azeye e 1096. I raconte sins waire monter so ses grands tchvås les faitindjes del prumire croejhåde, téles k' ele estént rapoirtêyes et rsintowes a Damasse.
Vîs arimés so les comeres et l' mariaedje (live)
thumb|Egzimpe di mwaisse copeye Dijh vîs arimés so les comeres et l' mariaedje u: el ramexhnêye Haust des vîs tecses so les comeres et l' mariaedje, ki l' tite, e francès, c' est Dix pièces de vers sur les femmes et le mariage (Dijh arimés so les cmeres et l' mariaedje), c' est ene ramexhnêye di 10 vîs scrijhaedjes e walon, tertos arimés, et tertos so les comeres eyet l' mariaedje.
Il a stî eplaidî pa Jean Haust e 1941 dins l' coleccion «Nos dialectes».
Contnou
C' est tos tecses d' après Lidje, tertos rahoukîs dins l' invintåre Piron.
L' eplaideu dene des fotos des mwaisses sicrijhaedjes, mins les tecses sont rmetous e sistinme Feller eyet prezintés et comintés filolodjicmint.
Il est shuvou d' on motlî ki rashonne tos les mots nén ordinaires, riprins dizo l' limero [E183] dins l' djivêye des motîs do walon.
Manifesse pol culteure walone
Categoreye:Walonreye
Redjårber l' Manifesse e walon : http://wallonie.apinc.org/articles.php?lng=fr&pg=4
Pazea (toponimeye)
Categoreye:toponimeye
Pådje des mots "pazea" et " pî-sinte" el toponimeye del Walonreye
On rtrouve les mots "pazea" et pî-sinte" dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
pazon
vî vî mot
Friedrich Hayek
thumb|right|Friedrich Hayek Friedrich Hayek (1899-1992), c’ esteut èn economisse otrichyin.
C’ est lu k’ a apontyî l’ atuze des martchîs eficyins. Sapinse a lu, cwand gn a forschandixhaedje di l’ economeye, et rimontance des pris, adon on rastrindaedje, li martchî si rcoridje di lu-minme cwand les bankes cintråles si djokèt di fé del novele manoye. On côp ki les pris ont ridivnou d’ adrame, l’ economeye ratake.
Årvierdimint, si les estats furlèt leus cwårs po renonder l’ economeye trop timpe, c’ est les djermêyes ki vénront pus tård kel divront rpayî.
Ougniye (Åjhô)
Labiye ou Ougniye (fr: Oignies), c' est on hamtea d' Åjhô. thumb|Èglîjhe Ste Marèye d' Ougnîye. (Labîye po les djins did la)|centré
Friedrich Hayek
Li teyoreye da Hayek (sicole otrichyinne) rishonne al cene da Friedman (sicole di Tchicago), et hourtêye li cene da John Meynard Keynes.
Ougniye (Åjhô)
Djeyografeye
Inte li payis d' Tchålèrwè et l' Basse Sambe sol voye di Tcheslet a Tamenethumb|Èglîjhe Ste Marèye d' Ougnîye. D' pus près|centré
Friedrich Hayek
Hayek Hayek
Ougniye (Åjhô)
L' abeye
A droete do tchmin, gn a on foirt grand bastimint.
El grande façade rectingulaire di brike est trawêye di troes rindjeyes di finiesses di diferinnès grandeurs et di deus ouxhs.
Li toeteure est coviete d' bleuwes-grîjès ardwèses avou dès pititès bawètes. I gn'a on strwèt ptit clotchî dsus l' copète. Rén d' bén atirant. Èst-ce ène casèrne, ène prîjon, ène maujone (po "s' î ripwazer" s' apinse k' on dit) po lès vîs odobén à apartèmints à bon mârtchi ? On s' pout dimander "kwè t-èt kèsse" passki, a bén î riwêtî, on n' diréve nén k' i gn'a dès djins po î viker ddins. Kèsse ki ça pouréve bén ièsse ? ça n'a nén l' aîr d' ièsse bén modèrne. Èt bén, i gn'a la pont d' mistêre, c' vî batimint la rimonte au Moyin Âdje. C' è-st on gros bokèt di c'ki dimère do prieuré Sint Nicolas d' Oignies fondé au XIVime sièke. Trévautchâdje au ddins dèl Comune d' Aujau inte lès deus guêres
Dispû, i gn' a branmint k'a kandjî, mins, si vos vnèz d' Tchèslèt, vos vèyèz todi dsus vosse drwète l' tot grand pârc dès Contes d' Oultremont. Londjèz sès meûrs èt vos alèz fé l' discoviète di c'ki dimère dès ancyinnès fwatches d' Aujau. Arivé dsus l' place dèl comune, vos vèyèz ène bèle grande uxh di pîre avou, sus li dzeû, "Gavre 1722" tayî au cizia. C'èst co l' intrêye di ck' èstéve l' fèyodal tchèstia, avou sès toûs èt sès dondjons, rayèles èt pont à rilèver, dès Princes di Gavre. Leû saurcô si trovéve l' lon do tchimin d' l' Èglîje d' Aujau batîye è 1732. D'l' ôte costé, on avéve trawé ène grote, l' minme (!) ki l' cine di Lourdes, po l' Sinte Marîye d' Oignies. Po ènn d' aler au hamia do 'Faubourg", i vos faut passer pa pa-dvant lès pompes à euwe do vilâdje. Montèz ène gripète, à l' copète, è plin bwès, on fouyéve èt rissatchî dès tchaurlêyes di plastikès dièles à ène cinkantinne di mètes dèl cinse dèl Bèle Motte. Vos vla a l' cimintiére èwou dwamenut 4085 soûdârds françès di 1914. On n' a polu rilomer ki di 1200 d' cès brâves djins vinus sayî d' èspêtchî lès Almands d' s' instaler amon nos autes. On ridischind à l' place d' Aujau po passer oute di c'k' èstéve li tchèstia èt dès sicoles k' on stî batîye dsus sès rwines. Au mitan d' vèts pachis, l' Bièsme sautèle di 7 à 8 mètes èt tchêre dins ène cuvèle d' ène dijinne di diamète. C' n' èst nén l' "Chute do Niagara", c' èst " l' Batte ". On continuwe pus bas èt ariver à Menonry po londjî lès meurs dèl Glacerîye èt dèl fabrike di "Produits Chimiques". Lès deus usines, asteure è rwines, avîne sitî batîyes dsus lès têres dès mwinnes di l' Abîye. Nos vola arivés au Prieuré k' on vos è cauze pus bas.thumb|Li bastimint d' l' Abeye k' a leyî s' no au hamteaLi Bième Dins ène charte di 1226, l' richot ki va s' taper dins l' Sambe, èst lomé Bevena. Po lès Romins ça a stî Bebrona (richot dès castôrs : bièsses k' èlèvenut dès barâdjes à côps d' dints èt d' keuwe). Asteure, li Bième, ki soûrd à Orèt, passe pa... Bièsme èt vinu fé toûner ène machine dins l' Pârc do Conte d' Oultremont à Préle.. D'l' èstacion d' alimintâdje d' Aujau èle coûre viè l' bate. Là, avant d' plonker pus bas, on brès s' diridjéve po s' vûdî dins lès basse di "l' Ètang", passî pa pa-dvant l' Èglîje k' è là audjourdu èt fé toûner l' rouwe d' on molin d' l' abîye. Après awè ridé pa padzos, èle rivnéve au djoû èteure l' Glacerîye èt lès "Prodwîts Chimike". L' ôte brès, pus stokasse, après awè tchèyu d' sèt à ût mètes à l' bate, aléve euwer lès pachis d' Aujau èt d' Menonry, l' têre dèl "Couturèle", s' faufiler dsos l' grande voye èt fé l' frontîre inte lès wêbes do tchèrbonâdje d' Labîye-Aujau èt l' Glacerîye avant di s' plonker è Sambe inte lès quais d' kèdje èt diskèdje dès deus usines. S' coûsse fiève dins lès vint kulomètes.
Dins lès anêyes 1947 à 1954 sès eûwes s' ont sovént sipaurdeuwes dins l' cwartî d' Menonry èt î monter djusk' auzès fènièsses. L' Sambe î rimontéve vûdi s' tro plin. On a fini pa arindjî çoula è rarindjant lès costés dèl rivîre. Ène dîgue di béton a stî coulêye dsus l' drwèt costé dèl Bième èt on a co rimètu dès pus wôtès têres è astantches pa padrî. L' ovrâdje s' a fini èviè 1955 pa ène bèle passerèle, sièrvant di tchimin di halâdje, à l' djontûre dèl Bième avou  Sambe.
L' Sambe Do tins d' Djulius Cèsâr, on conèxhéve dèdjà l' Sambra. Au VIIime sièke on l' l' ome Zambre, è 840 ça divint Sameza po divnu Sambre è 1093. Dins s' lîve "Maubeuge et sont Canton", Z Pièrard dit : " L' Sambe ni cole nén todi à l' minme vitèsse. Èle soûrd à Landrecies à 135 mètes po ariver à 128 mètes à Maubeuge. C'èst ptète po çoula ki lès Cèltes l' arîne lomêye "samhac" (paujêre) "bera" (cole). Di Sam-hac-bera on aréve fait Samera èt po fini Sambe. Do tins d' nos ratayons sès costés èstîne tot bwèsés èt, avou dès fwâtès plouves, sès richots lî amwinrnîne branmint d' euwâdjes. Èle si coloutéve adon dins dès laudjès valêyes, s' lét èstéve à l' astchéyance fait d' rotches, di têre odobén d' dièle avou tèvôzé dès profonds traus. Tot ça lî donéve on wachotant corant bèrolant à dès diférintès vitèsses  èt  profondeus. Mins ça n'a nén èspêtchi lès Romins d' awè dèdja ène flote di batias dsus Sambe. L' "Classis Sambrica" avéve si principau kwartî à Maubeuge. Bén shûr i gn'avéve wêre di ponts èt on avéve sovént pîds po passer d' ène rîve à l' ôte, lès batias èstîne bén fwârt plats èt cauzu ki dès radôs. i gn' avéve pont d' rûje avou ça, nén dandjî do trafik dsus l' eûwe, lès tchaurs èstîne dès pus stokasses èt po lès lètes do timps on avéve lès djins ki faléve po râde coru  di "vila" à "vila". Au XVIime sièke, l' seigneûr di Faurcène èstéve li maîsse dèl rivîre dispû l' bûse do vivî do covint Sint Francwès à l' limite di l' hamia d' Pîrontchamp djusk'au Culot d' Tèrgnêe. I s' î féyéve payî ène tacse pa tos lès batias ki montîne. Il lès fiéve "fourloker" (visiter) au vî tchèstia. I profitéve ètou di tot lès cayèts, ranchisses, ârbes, bidons di totes lès cougnes (èt di c'ki lès noyîs avîne dsus zèls) ramwinrnés dsus sès têres pa lès grandès euwes.
L' Sambe vént don d' France, dèl Forèt d' Nouvion à l' Aye-Cartigny (o l' Haye-Èquivèrlèsse) à 14 kulomètes d' Avèsnes, adlé Fontenelle (Aisne) à 220 mètes di wôteu. Èle a bèrwètéve sès eûwes 87 kms èl France èt lès fé wachoter 107 è l' Bèlgike. Avou nosse mîje è canau è 1824, èle n' î tribole pus ki dsus 94 kms 353, po 50 kms 332 dins li Hennau avou ène moyinne laurdjeû d' 21 mètes. Dins l' Basse-Sambe, li nèviyâdje èstéve auji mins passé Châlèrwè (l' Charnoy do tins) on n' poléve si sièrvu ki d' radô po tchèrwer lès bwès côpés. È 1690, lès plats batias kèrdjîne tot d' minme dins lès 15 à 20 tones mins il lès faléve sovént satchî avou dès tchivaus po passer lès bassès euwes. L' armêye d' Lowi XIV, après awè pris Nameur, s' a intèrèssî à mia fé arindjî l' rivîre èt l'amwinrnadjî po z-î fé passer aujîmint tot cki lî faléve po sès soûdârds. È 1692, l' Pont d' Tèrgnêye avéve 6 arvôs macnîs avou dès grossès pîres rissatchîye dins l' bwès do Ptit Try. Dins l'cine mitan polîne passer dès batias di 30 tonias. L' pont d' Pondloû èstéve li d' bwès èt mau ètèrtinu. I faléve sovént mia chwèzi d' passer au truviès dès euwes. È 1670, l' Sambe a profité d' grandès euwes po kandjî d' voye èt n' pus passer k' à costé do pont. I n'a lontimps pu pont sièrvu. È 1820, l' bokèt d' Sambe ki passe dins Aujau èstéve compris dins l' 7ime bî, ki va d' Couyèt à Grognaux.L' reuwe do Campinêre a stî tracêye è 1835, l' reuwe Paul Pastur ki pwartéve li nom di "Baty dès Broûs" èstéve li principâle voye do Sûd dèl Comune èt s' prolondjî djusk' au "gué" d' Pondloû. Faut dîre ki lès tchèrbonâdjes come lès fwadjes ni s' intèrèssîne nén à l' rivîre èt n'î voye ki wêre d' intèrêt po zèls. Au XVIIime sièke s' èstéve malauji d' passer pa l' pont d' Tamène. Monté d' bwès i barlokéve èt tchèyéve pa bokèts. Po fini, è 1704 i s' a tot tapé è l' euwe. Ribati, il a stî "sikèté pa lès troupes di soûdârds" èt rimètu d' astok à cink arches è 1750. Il a falut ratinde 1829 po ki l' Sambe fuchisse douviète aus batias di 200 à 230 tones. (È 1945, on a fait pèter l' pont k' èstéve adon bati d' fiêr. Rèfudjîs dins lès cauves di l' Abîye dispû sakants samwinnes, lès djins d' Aujau montés dins l' gûrni è nn' ont vèyu monter lès fumêres. Dj' èstéve là.)
È 1170, Ghislain, tchèsturlin d' Biaumont, vind aus rilidjeus d' Aulne po 360 lîves (dès caurs, nén do bûre !) s' têre d' Aujau. Baudhuin, Conte di Hennau èt Djan de Roche, ki lî avîne doné come fièf, è n' èstîne d' akwârd. Dîj-sèt ans pus taurd, kat fréres î arivenut po fonder l' preûré di Sinte Marîe d' Oignies. I sont dzo l' protèction da Baudhuin d' Loupougne k' èst Sègneûr d' Aujau èt di s' feume Ode. I vont lzeu doner l' dîme d' Au Roû, lès pachis d' Courioul èt l' patronat d' Mougnelêye. L' famile da Baudhuin va dimèrer propriétêres dès têres po l' mwins d' cint-cinkante ans au long. È 1212 on novia Baudhuin (ki s' feume Zabèt èst lomêye dins dès papîs di 1227) fait l' bistoke aus mwinnes di sès drwèts d' pèchî è Sambe. È 1204, l' paroche d' Aujau comprind ètou Mougnelêye èt Au Roû. È 1227 on trawe po l' bî dè l' Bième èt on distrût on molin à l' Bate. Lès eûwes vont sièrvu pus taurd po lès ètangs d' Aujau èt po l' Glacerîye d' Labîye. On ôte molin avéve sitî bati à l' place k' ont pris lès batimints dèl Soce dès Euwes di l' Arondissmint d' Châlèrwè. Dins lès papîs di 1251 à 1290, on trouve Oston d' Aujau ki, è 1284, a è fièf di Nicole di Condé, sîre di Môriamé, 25 livrêyes di têre à Boswè. L' tampon (sceau) d' Oston dsus ène fouye do 19 di mârs 1290, pwate ène binde di cink lozandjes avou on sèmâdjes di pititès boles (billettes) come sakantès ôtes familes do Brabant o d' Nameûr di cès timps la.. È 1305, l' tchapèle St Martin d' Aujau èstéve dins l' tchèstia do Sègneûr (on novia Baudouin ki vike djusk' è 1334). C' èst d' lèye k'a rèchu l' paroche. On a ratindu 1700 po î mète l' batch po lès batèmes, mins è 1731 on dècide di bodjî l' Èglîje di place èt d' mète li cimintêre autoû. Come li Roû èstéve tot d' minme tro lon (asteûre on l'a ratachî à Fosses) do vilâdje d' Oignies on î avéve dédja mètu à place on prête è 1698.
Divant d' è nn' ariver à ça, i nos faut dîre ki Djan d' Flande, Conte di Nameur, èt Baudhuin d' Aujau, avîne riconxhu ki l' têre d' Aujau rilévéve do Brabant èt nén d' Nameur come ça l' èstéve po Molengée (Mougnelêye). Si bén k' è 1353, Djan III, duc di Lothî èt do Brabant, va doner à pèrpète l' sègneûrîe d' Ajau à Djan d' Brabant (Brant k'on dijéve) k' èstéve di sès bastauds. Lès tchivalîs Brant vont dimèrer pus d' 150 ans lès maîsses d' Aujau. Onk di zèls, l' 16 di may 1439, a comincî l' uzance dèl "haquenée de la Mariée". Mossieur l' Baron de Stassart è nn'a conté l' istwêre dins lès Anales di l' Académîye d' Bèlgike : "L' sîre d' Aujau avéve shûvu Filipe li Bon dins sès militêres voyâdjes. Djâke, s' fiyeul, lèyant la s' kèdje di djardinî avéve chwèzi dèl shûre èt d' prinde sogne dis sès ârmes. Il a stî si vayant k' il a polu mète foû s' Sègneûr d' ène mwêje passe èt l' sauver d' én vilin côp. Rivnu à Aujau s' maîsse a volu l' bistoker pou ça. Djâke vèyéve voltîye ène bauchèle di Tamène èt l' aler sovént vîre. L' apurdichant, l' seigneûr d' Aisal a dècidé d' aler li-minme lî dimander l' intrêye au popa èt lî dîre k'il avéve dècider d' instaler Djâke dins l' mèyeuse di sès cinses èt ki lès noces aléve si fé dins s' tchèstia. Tot s' a don arindjî insi mins, l' djoû dit po l' marâdje, l' mame dèl bauchèle ( ki s' loméne Djanète) à tchèyu dins èn trau. Bén èchu, è sayant dèl rissatchî, il a falu ki l' fèye si twardiche si pîd. Si bén ki l' sîre d' Aisal l' ala fé cwêri avou s'pu bèle haquenêye (ronssine) dsus l' kine on l' a vèyu trévautchî dins tot l' vilâdje di Tamène. Après l' bènèdision, l' djonne mariêye n'a nén stî capâbe di danser come lès ôtes. Tot ça n' l' a nén èspêtchîye d' ièsse bistokêye come il l' faléve èt Djâke a dimèré à s' costé." L' "bailli" s' euchant rindu conte ki, dsus lès têres d' Aujau, i gn' avéve trop pau d' bauchèles po l' nombe di valèts, inte deus lampêye, è djôza  au maîsse di maûjone. "I gn'a rén avou ça, bailly, lî ricassa l' sîre d' Aujau, po mète li pîce au trau, dji i vous k' a todi on mète ène haquenêye di mès stauves au sèrvice dès omes didci k' îront cwêri èt marier ène feume d' au lon èt l' ramwinrner avou tos lès oneûrs." Djan Brant III a fait mète ça dsus papî.li 16 di may 1439 èt l' costume a continuwé djusk' è 1794, l' arivêye dès Françès.
È 1430, lès Lîdjwès s' sont vinus fé bate à Aujau pa lès Nameurwès ki, n' si contintant nén dça on co stî mète li feû à Tchèslèt. È 1506, lès fwâdjes èt usines di Claminfwadje ovrîne au mia. On è cauze co dins lès contes (dènombrimint) di 1500; l' Seigneûr fait on mârtchi avou Djan l' Rossia, makeu d' Aujau, po ki louwiche lès instalâcions à Pîre Ubêrt. I chèneréve ki tot à toûné à rén èviè 1730. È 1554, lès batimints d' l' Abîje d' Oignies (Labîye) sont brûlés pa dès tourisses do Rwè d' France. I faut sawè ki, dins cès anêyes là, Tamène èst côpé è deus.: ène paurt dès têres èst dsus lès têres di Nameur èt one ôte - Tamène-vile - riléve dèl Principoté di Lîdje. L' Abîye a c' bokèt-la è "fièf". Après 1556, on mariâdje fait ki l' têre d' Aujau va kiter li famile Brant po passer dins lès mwins dès de Gavre. È 1559, l' paroche d' Aujau passe do diocèse di Lîdje au cia d' Nameur èt riléve do dwèyèné di Fleuru. Èt, li 25 d' avri 1625, l' têre d' Aujau va divnu on markizat po lès de Gavre (dès Gantwès, aparintés aus Somerghem, aparintés aus Schoevaerdts... mins ça, ça riléve d' ène ôte istwêre). È 1702, l' vilâdje è rèqui d' foûrni kat omes èt on mitan (?!) po nd' aler à l' guêre. I duvenut s' prèsinter à Gngnape à s' n' Ècsèlince li Prince 't Serclaes èt ièsses incorporés dins lès soûdards do Rwè. Li mayeûr d' Aujau réclame trwès omes au prieûr èt ça fait margaye po l' tirâdje au sort. L' Abîye a danfjî d' branmint d' bouteus : po sès molins à farène èt ôle, l' soyerîye, l' fwadje do marchau, l' atèlî d' tchèronâdje èt tot lès cias ki co faut po lès cortis èt sièrvu d' mèskins. È 1709, l' Abîye achète l' cinse di Royêe. È 1713, i gn'a dins lès 109 mwinâdjes dins l' vilâdje. È 1731, i faut payî dès censes au Seigneûr po fouyî po l' tchèrbon. È 1724, l' vilâdje d' Aujau, avou Ligné, Sombrèfe, Wanfèrcêye, Mèlèt, sont ratatchîs au duchî d' Brabant. Leû djins polenut i d' aler vinde leus dinrêyes, ossi bén k' dins l' Conté d' Nameur, sins awè à z-î payî dès tacses (tonlieu). È 1729, on tape à têre l' vîye Èglîje d' Aujau. È 1730, on comince à è bati ène novèle adlé l' tchèstia èt au mitan d' on ête. È 1732 on fait li dmande au Rwè po polu bati on pont dsus l' Sambe inte Aujau èt Mougnelêye. On s' plin dès grandès êuwes k' arivenut ossi bén "è l' iviêr ki l' èsté". È 1734, li Wôte Coû (Mayeûr, scabins, evd) fait l' rilèvé dès maujones, béns èt èritâdjes do markizat d' Aujau. On î cauze do tchèstia, di l' Abîye, dès molins, evd èt di 110 maujons (èles ni sont k' wêre a valu ène miète, èle sont d' bwès, d'coches èt d' dièle), dsus lès têres d' Aujau ki compurdîne co Au Roû, Clamwinfwadje èt Mougnelêye. È 1735, l' Marki d' Aujau dit "oyi" à trwès soçons ki volenut s' instaler dins l' vîye fwadje d' Aujau èt î bati on fornia à fonde li fiêr. I s' poront sièrvu di tos lès vîs ostis dimèrés dsus place. È 1737, il gn'a dja dîj ans ki Djan-Djosèf Pèstiaux fouye èt satche do tchèrbon à Aujau. Tos lès ans il a à payî 28 florins d' drwèts au Seigneûr.
AKE DI FONDMINT DO PRIYEURE Baudouin, tchivalî d' Loupougne, èt s' feume Ode, fondenut èt dotenut l' priyeuré d' Sint Nicolas d' Aujau, dès règulîs chanwinnes k' èstîne do diocèsse di Lîdje, audjoûrdu d' Nameur, l'an 1192, avou l' asprouvâdje do Prèvot do chapite di Fosse. Au nom dèl Sinte èt in inpaurtyâbe Trinité, Mi, Henri, pa l' mèsèricorde di Diè, Prèvot d' l' Èglîje di Fosse èt dwèyin, come tot l' colêdje dèl minme èglîje, fèyant conèche ostant aus djins vêci k'auzès djins à vnu, ki Baudouin, Tchivalî d' Loupougne (Loupon), èt s' binamêye feume Ode, avou l' asprouvâdje dès parints èt amis ki duvîne dîre oyi, ont, po l' salut d' leû âme, ripwarté dsus l' auté d' l' èglîje Sint Fouyin d' Fosse, à l' uzâdje dès fréres au sièrvice do Seigneûr dins l' èglîje Sint Nicolas à Oignies, èt ça, avou come tèmwins lès nôbes èt lès clérs ki sont lomés pa dzo, l' Seigneûr Albèrt, èvèke di Lîdje, asprovant ètou l' bistoke èt l' confirmant : l' dème dèl ville lomêye Au Roû, l' têre lomêye "lès Bouteûres", l' dîme do for à Oignies èt l' drwèt d' acwêri lès têres d' autoû, dès bonîs dèl têre djondant l' èglîje Sint Nicolas èt co l' drwèt d' patronâdje dins l' èglîje di Mougnelêye. Avou èto l' condition k' lès Fréres po todi au sièrvice do Seigneûr dins l' èglîje Sint Nicolas à Oignies, aront ètîr èt sins arnauje, l' dème k'on a dit èt tot c'k'on l'zeu co poréve doner. On radjoute ki, tos lz ans au comincmint do Carinme, l' èglîje di Sint Nicolas va payî à l' èglîje di Fosse on dènî d' aur dèl valeûr di 12 denîs dèl manoye publike, èt ki, l' èglîje di Fosse doneréve à l' lomêye èglîje d' Oignies, po l' payemint fait, patronâdje èt disfinse. Il èst èto dècidé ki lès Fréres di l' èglîje di Sint Nicolas s' vont chwèzi on Prieûr k'a dèl dignité èt ki l' lomêye èglîje di Fosse va dîre sins résèrve oyi po tot Prieûr o Prélat lomé èt trové digne. L' Prieûr va ètabli ètou l' prête di l' èglîje di Mougnelêye; l' èglije di Fosse è fèra l' présintâdje à l' archidiake. Po fini, l' Prieûr riçuvra dins l' lomêye èglîje, avou l' akwârd di sès fréres, lès fréres ki lî chèneront digne èt i n' ara mauy à lès prèsinter k'aus fréres di vêci. D'on ôte costé, po k'tos cès ponts fuchenuce bén rilés èt ki tègnenuche bon, nos lès aspouyons do saû d' l' otorité d' Sint Fouyin, martîr, èt do nosse avou l' disfinse d' wazu è nd' aler conte lès rwèts dèl lomêye èglîje èt di ck'on dit dins c' n'ake ci.
Sont lès tèmwins d' l' afêre : Henri, Prèvot d' l' èglîje di Fosse Maisse Anselme, Dwèyin Maîsse Robert, Prèvot d' l' èglîje St Pîre di Nameur Maîsse Bèrnard, Bauduin Fabèr, artizan Baudouin do Martchi Fouyin Djan d' Aujau Henri d' Marbé
Po c' ki èst dès tchivalîs tèmwins d' l' afêre Manasses di Prêles Wauthier d' Marbé Djâke di Sombrèfe Sigèr di Ham, Djan, s'fi Djan d' Auvlèt, Filipe di Tamène (Thamine)
Publikmint fait l' an d'l' Intchaûrnacion do Seigneûr, 1192.
È l' anêye 1187 ki Nosse Seigneûr a vnu au monde, kat fréres : Henri, Djîle èt Djan, prêtes, Ugo, orfêve, èt Marîye leu moman ont kité Walcoû,   leû dâgne dispû todi. Djîle, l' pus vî, aumonî do Tchivalî Wéri, seigneûr d' Walcoû, î fiéve mèsses èt ofices èt passéve branmint d' timps è patrenôtes dins l' tchapèle. Lès djins do tchèstia n' compurdîne nén ki fuchisse ostant dèvôcieûs èt l' racuzer d' awè muchî è cofe di trèsôrs dins l' tchapèle ki n' avéve ki li à ènn' awè l' clé. On skèta l' bwèsse è pîces po n' î trover k' dès cayèts do culte, deus vèrdjes èt on instrumint (cilice) à s' fé mau tot seû. Djîle ènn' a stî disgoté di l' vikêrîye avou lz ôtes, i s'a dècidé, èt sès fréres avou di s'fé mwinne. I z-ont vindu totes leus afêres èt, avou leu moman, avîne nd' alé foû d' Walcoû. Leû popa, én bordjwès bén caurlé, avéve dèdja s' place è l' ête. I z'ont arèté leu trote à Oignies ki leû chénéve prope à z'î viker éne mêrseule èt bén rilidjeuse vikêrîye. I n' î avéve adon k'ène modèsse tchapèle di bwès, consacrêye à Sint Nicolas, èt k' én Seigneû do vichnauve avéve doté di trwès pouyes di rinte. I z-ont trové k'ça leu convinéve èt i s' sont instalés la. I z-èstîne si djintis èt si plin d' pitié ki Baudouin, Seigneûr di Loupougne èt d' Ayseaux, èt s' Feume Ode (k' on donéve come "venerabilis") vont doner aus fréres (k'on va bén râde dîre 'd' Oignies') l' dîme d' Au Roû, l' têre dèl Couturelle, l' patronat d' l' èglîje di Mougnelêye èt lès autoriser à z-achèter én bonî d' têre autoû d' leu priyeûré. L' Abîye Sint Nicolas d' Oignies èstéve fondêye èt xhûre lès riles dès chanwènes règulîs d' Sint Augustin. Djîle di Walcoû è divnéve li prumî prieûr. Dins lès anêyes k' ont shûvu, lès rilidjeus s' sont sovént fait bistoker ostant pau Seigneûr d' Aujau ki pa ds'otès djins d' done come lès sîres di Tamène èt d' Wanfèrcêye. Èt dès novias "cènobites" (djins ki vikenut voltîye èchène), come sakants chanwinnes d' Aune, atirés pa leû fèrveû, di s' vinu mète avou zèls.thumb|Porcession di dvant l' guere di 40 a Åjhô (1930 ?)
C' n' èst nén po ça ki l' comunôté èstéve à iute di tos lès trobles èt èburtakes, leus têres ont vèyu dès bates sî passer au Moyin Âdje. Au XIVime sièke, do timps ki lès contes di Nameur èt lès ducs di Brabant si plotîne sovént, deus dès prieurs ont pèri di fèle mwart. Kand lès Lîdjeus î sont vnus è 1430 èt kand Châle V s'a batu conte Frâncwès I è 1554, l' rèdjion a stî dès pus misbridjîyes.
Po dès sièkes au lon, l' prieuré èt lès seigneurs d' Aujau ni s' sont nén vèyus voltîye. C' èstéve sovent margaye inte zèls èt lès procès n' ont nén manké.
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Rewoeyon d' novelan
thumb|150px|[[Bouxhaedje des tchambes pol novelan a Oslo]] Li rewoeyon d' novelan, c' est l' shijhe do 31 di decimbe, la k' on rawåde li novele anêye.
Spårdaedje daegnrece
Les dujhances sont diferinnes d' on payis a l' ôte. Foirt fiestixhantes dins les payis di tradicion crustinne (Urope), et k' ont stî colnijhîs par zels (Amerike, Oceyaneye, ene grosse pårt di l' Afrike).
Dins les veyes, gn a sovint on spitant feu griyeus.
Dins bråmint des payis, dispu les anêyes 1950, on bouxhe les tchambes.
Les payis k' ont èn ôte contaedje di l' anêye (anêye muzulmande, anêye chinwesse, anêye iranyinne) nel fiestixhnut nén tant, come di djusse.
Rewoeyons a pårt
E 2020, li rewoeyon d' novelan a stî foirt rastrindou, di cåze do rispitaedje del parminêye do catåre 19.
Categoreye:Fiesses Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Novelan
Sopranal
Sopranal est on rilomé Tchålerwetî rappeu, kinoxhou po ses macassès tchansons. Ès sobriket, Sopranal, c' est on mot-valijhe avou Soprano (on francès rapeu) ey el mot "anal" do francès. Nolu a des noveles da lu dispoy 2013.
Persounaedje
Ådzeu d' esse on sobriket, Sopranal c' est eto on persounaedje k' rixhene les barakîs (dj' ô bén : çk' on lome voltî come çoula, sins nou djudjmint). Totfeye, l' ome djouwant ci role ci sereut bén di Tchålerwè.
Dispitiveus
Sopranal s' aveut ataké a troes ôtes rappeus, inte di zels deus rappeus francès ki sont foirt kinoxhous :
Critikes
Sacwantès djins pinsnut k' Sopranal stramreut ene mwaijhe imådje del Walonreye. Tolminme, il a acertiné k' les Walons divrént esse fîrs di l' esse eyet k' el Walonreye est foirt critikeye al televuzion.
Referinces eyet sourdants
Sopranal Categoreye:Tuzance walone
Stocom
vignette|Stockholms stadshus
Stocom (e-n suwedwès, Stockholm), c' est l' mwaisse veye del Suwedwesse.
San Leonardo de Yagüe
San Leonardo de Yagüe, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
1405
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Gasse
Ene gasse ou on banket ou on grand dinner, c' est ene eurêye avou bråmint des plats, a l' ocåzion d' ene fiesse. avou bråmint des priyîs, aprume li famile et les soçons.
1405
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Gasse
Motlî
Camaerådreçmint, on dit eto: ene cråsse eurêye; ça pout esse djusse on bon dinner ou soper, sins bråmint des djins.
Ene rinchinchete u rinchinchote (eto on golton, ene lofåjhe), c' est on grand dinner inte soçons, avou bråmint a boere.
Djivêye des 32 bons mestîs del Principåté d' Lidje
Djivêye des 32 bons mestîs del Principåté d' Lidje
1405
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Gasse
Disrôlmint d' on grand dinner (Walonreye, 20inme sieke)
Sol tåve, gn aveut todi on menu, mostrant les plats k' alént esse siervous, lomés d' ene manire nén ordinaire, e francès. Gn a yeu kécfeye des mnus e walon mon des waloneus u a des grand dinner di soces di waloneus.
Inte les plats, on tchantéve voltî des tchansons e walon ey e francès. On danséve eto voltî (pacô, so les tåves).
On n' a cmincî a prinde coranmint l' aperitif ki dins les anêyes 1970. Divant çoula, li gasse atakéve avou del sope (copuvite on bouyon d' poye).
Djivêye des 32 bons mestîs del Principåté d' Lidje
Categoreye:Mestîs Categoreye:Principåté d' Lidje
1405
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Gasse
Disrôlmint d' on grand dinner (Walonreye, 20inme sieke)
Adon-pwis, ene intrêye, metans del vete salåde et do djambon; ou adon des barketes. On cmincive adon a siervi l' vén.
Shuvént sovint deus plats, motoit do pexhon, pus sovint do rosti d' pourcea. Tchaeke di zels avou des canadas (parbolous, fritches u wastea d' crompire).
1405
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Gasse
Disrôlmint d' on grand dinner (Walonreye, 20inme sieke)
Li dessert, c' esteut purade do fleyon. Ou adon, ene macedwene di fruts. On n' aveut pont d' froumaedje di totes les sôres, a môde francesse, come ça a cmincî d' esse li cas al fén do 20inme sieke ey å 21inme sieke.
Å pus sovint, li gasse si passéve e l' måjhone do priyeu, ou dins ene såle louwêye.
C' esteut des djins del famile k' aprestént l' plaece po magnî. Mins po fé l' dinner, c' esteut sovint ene coujhnire d' ene ôte famile, ene ki nd aveut fwait on ptit mestî sol costé.
Les schieles (avou les coyîs et fortchetes) estént cobén prustés pal parintêye u pa les vijhéns.
Ci n' est k' tot al fén do 20inme sieke k' on a cmincî a dmander des eurêyes totes fwaites a èn amoenneu d' banket.
Pî-note
Categoreye:Fiesses Categoreye:Dujhances sociåles Categoreye:Amagnîs et aboeres
Sapinsté
Ene sapinsté, c' est ene sôre di spot, mins ki rprind les swè-dijhant paroles d' ene sakî, todi tot les rmetant dins on cotoû ki fwait rire, ou pinser.
Dins sacwants cas, ça a stî, podbon, ene pinsêye di cisse djin la.
Lomaedje
Li lomaedje e walon («sapinsté»), c' est on noûmot edvinté pa Roger Viroux, a pårti del djonteure "sapinse (a)".
Roger Pinon, divins "Wallonnes", atåvele k' on les lomaxhe come dins des ôtes lingaedjes "wellerisses".
Loyén inte li mwaisse dijheu et l' dijhaedje
Li loyén inte li citaedje des paroles et l' no do djheu des paroles, c' est sovint "dit-st i". Ci n' est nén po çoula ki les sapinstés, c' est des rimes a disti.
Gn a eto des ôtes loyéns : Did la, li tite do live da Pierre Faulx "Come dijheut m' grand-pere".
Li rireye dins les sapinstés
Pa côps, li deujhinme boket n' est la ki po refoircî l' prumî. Gn a la nole rireye.
Tot bastixhant a cmincî di ci adjinçna la, on mete come deujhinme boket on djheu ki n' såreut fé çou k' I dit, mot po mot :
Pacô, c' est dire deus côps parey; c' est ene fene rireye, po s' fote d' onk ki n' kinoxhe nén les deus sinonimes.
Les sapinstés dins les ôtes lingaedjes
E hôt latén, gn a cwate sapinstés dins l' live Fecunda ratis''", sicrît a Lidje el fén do 11inme sieke d' on lomé Egbiet.
E-n inglès, c' est l' persounaedje di Sam Weller (dins on roman da Charles Dickens) ki rexhe a tot côp des spots et des citåcions, k' a dné l' no «welerisse»
Sourdants
Categoreye:Sicrijhaedjes e walon Categoreye:Rireyes
Omar Rodriguez-Lopez Quintet
Omar Rodriguez-Lopez Quintet, c' est on groupe di muzike rock bedje.
Mimbes
Categoreye:Groupe di muzike
Poes d' Trouk
thumb|deus sôres di ptits poes d' Trouk do payis (vås do [[Grand Atlasse, Marok)]] Les poes d' Trouk ou l' mayisse, c' est ene plante ki provént d' Amerike, foirt coûtivêye po ses grins (ki vnèt e-n ene carote), et po fé des silos.
Zea mais
Ahivaedje e l' Walonreye
E l' Walonreye, on l' ahive purade po ndè fé des essilaedjes. Po çoula, on l' fåtche et l' kitaeyî e moes d' setimbe (Hesbaye, Braibant) u octôbe (e l' Årdene).
Categoreye:Plantes
Lete yag (tifinar)
Li lete tifinare "yag" (ⴳ), c' est l' lete ki rprezinte li son G dins l' alfabet tifinar.
C' est l' 3inme lete et l' deujhinme cossoune dins l' sistinme IRCAM.
Spårdaedje
C' est ene lete foirt corante e-n amazir, ki l' son respondant a eto passé e l' arabe d' Afrike bijhrece (marokin, aldjeryin, tunizyin, libyin).
Egzimpes di mots
ⴰⴳⴰⴷⵉⵔ (agadir = rafoirci gurnî, Agadir)
Letes vijhenes
G
Univiersité Catolike di Lovén
L' Univiersité Catolike di Lovén (UCL), c' esteut l' pus viye des univs del Beldjike.
Elle esteut metowe a Lovén.
Elle a dvou disparexhe come intité administrative e 1968.
Istwere
Elle a-st askepyî e 1425, a Lovén. Les prumîs bastimints sont so a vey sol Martchî ås Pexhons (Vismarkt) di Lovén.
E 20inme sieke, ele s' a côpé e deus, sorlon li lingaejde d' acsegnmint. Li pårteye flaminde si loma KUL (Katolieke Universiteit Leuven, Univiersité do Vî Lovén). Li pårteye francès-cåzante baga eviè ene nouve veye, dilé Ocgniye, lomêye li Noû Lovén; did la, l' Univiersité do Noû Lovén.
Li pårtixhaedje ni s' a nén fwait sins må. Fén des anêyes 1960, gn a yeu des gros metingues a Lovén, avou on rlomé criya «Walen buiten!» (les Walons a l' ouxh!).
Categoreye:Univiersités Categoreye:Univiersités et hôtès scoles (Beldjike)
Asse (astronomeye)
Èn asse, c' est on coir metou dins l' espåce, ki lût dins li stoelî.
Motlî
Droldimint, li mot «asse» est puvite on siervou dins les belès-letes ki dins l' syince ki l' no è provént, l' astronomeye.
Categoreye:Astronomeye
Mamite å grangrin
Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades Li mamite å grangrin u mamite al grangrinne, c' est ene mamite des vatches et des berbis.
C' est ene grangrinne do pés, ki dvént tot bleu, avou ene roye ki pårtixh les moitès tchås do pés des plaeces ki sont co vicantes. Å cminçmint, li biesse pout awè må, et piter viè s' vinte (fåssès trintchêyes).
Li laecea est come di l' aiwe. Ed a waire a mode.
Santa María de las Hoyas
Santa María de las Hoyas, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Bracnaedje
thumb thumb Li bracnaedje, c' est l' apiçaedje di djibî foû des lwès ey åjhminces d' on metou payis.
Motlî
El djin ki bracnêye, c' est on bracnî u ene brakinresse ; u on bracneu ou ene bracneuse; eto èn afuteu ou ene afuteuse. Po dire li veur, c' esteut purade on «mestî» d' ome. Mins on a cnoxhou des båsheles di bracnîs k' avént-st aprins l' mestî.
Bracnaedje po viker
Li bracnaedje po viker n' est nén veyou evi pås cminåltés des viyaedjes metou dé les grands bwès. C' est puvite les gåres k' estént rwaitîs d' cresse.
Paski les gåres polént saetchî so les bracnîs et lzès touwer.
Istwere
Li bracnaedje a stî rapoirté dispu l' 13inme sieke, dins l' roman di Rnåd.
El Walonreye, li bracnaedje po magnî a egzisté disk' ås anêyes 1960. Après çoula, gn a cmincî a-z awè des bracneus industriyels. Ey adon, li refoircixhaedje do Sint-Houbert club.
Rilomés bracnîs
El France, li pus rlomé bracnî, ci fourit dandjreus Laurent Labruyère (moirt li 22 d' decimbe 1798), k' a divnou gåre di tchesse pol conte di Clermont.