cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Klaipeda
Istwere
E 1422, li Påye do lak Melno ficsa l' frontire inte li Prûsse eyet l' Litwaneye; Memelburg esteut do costé del Prûsse, eyet l' frontire dimora-st insi disk' e 1919. Ci fourit ene des frontires e l' Urope ki dmana l' pus d' tins sins candjî; on ndè cåze dins l' prumî vers do vî imne nåcionå almand Das Lied der Deutschen, ki cåze del sitindêye des tîxhon-cåzants: Von der Maas bis an die Memel (di Mouze disk' a l' aiwa di Miemen).
A pårti d' 1474 Memel fourit goviernêye pal Lwè Culm ki s' aplica åzès veyes so tere prûssyinne. E 1525 li veye di Memel, dizo l' moennance da Albert di Prûsse (Albrecht von Brandenburg-Ansbach-Prussia), adopta l' Luteranisse. Ci fourit l' comince d' ene longowe termene di prosperité pol veye eyet l' poirt, la kel Dutcheye di Prûsse esteut on fî del Pologne et pus tård on boket del Kiminålté Pologne-Litwaneye. Li veye frontire sierveut d' poirt pol vijhene Litwaneye, profitant di s' sitouwåcion so l' aiwe di Niemen Les tins d' prosperité ont fini cwand, inte 1629 eyet 1635 Memel fourit atakêye, edomadjeye eyet ocupêye pal Suwede. Ele fourit rcostrûte sacwants côps, eyet 75 ans pus tård bråmint des dmorants del veye morént del pesse. Avou l' ahivaedje di l' estat almand unifyî, e 1871, Memel divan l' veye li pus å Nôrouwess di l' Almagne.
E 1919, Klaipeda fourit metowe dizo l' protectorat des payis d' l' Intente. Après l' Påye di Versailles li teritwere åtoû d' Memel a stî rsaetchî foû d' l' Almagne eyet divni ene intité otonome, dizo ocupåcion pa l' årmêye francesse. Mins, cwand l' årmêye litwanyinne, kimandêye på Colonel Budrys ataca e 1923 les tropes francesses ont cwité l' veye, ki fourit anecsêye al Litwaneye. Pus tård, ele rivénrè dizo l' mambornance di l' Almagne cwand ele est anecsêye li 22 d' måss 1939, après les anecsions pa l' Almagne di l' Otriche, des Sudetes, eyet del Boheme et Moraveya.
Tins del deujhinme guere daegnrece, bråmint des dmorants ont fû cåze des batreyes, copurade al fén di 1944 eyet e 1945. Li veye fourit capturêye pal Rodje Årmêye e djanvî 1945 eyet metowe avou l' Republike Sovietike di Litwaneye. Bråmint des dmorants almands fourît evoyîs el Sibereye, eyet ls ôtes tchessîs e l' Almagne.
Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje (coleccion d' lives)
Lidje Categoreye:Lidje Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje (Disfinse èt Mètèdje è Valeûr dè Linguèdje dè Payis d' Lîdje), sortitrêye eto e francès (Défense et illustration de la langue du Pays de Liège, D.I.L.P.L.), c' est l' tite d' ene coleccion d' lives e walon k' a stî enondêye e diviè 1977 pa Albert Lovegnée, et k' a roté disk' e 1984.
C' est tos ptits livrets, d' ene céncwantinne di pådjes, avou sovint ene bleuwe coviete. Tos les tecses e walon sont ratournés e francès sol pådje di hintche.
Raymond Dambly
thumb|120px|left|(e 2004)
Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje (coleccion d' lives)
End aveut sovint cwate so ene anêye.
Raymond Dambly
Raymond Dambly a skepyî e 1936 ey a morou e 2013.
Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje (coleccion d' lives)
Li coleccion pout esse loukeye come li miroe del powezeye ermetike e walon.
Raymond Dambly
C' esteut on scrijheu e walon, k' a raprindou l' lingaedje da Defrecheux avou l' soce Nosse lingaedje, divant d' endè prinde on ptit tins l' moennance diviè 2005-2006.
Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje (coleccion d' lives)
Li coleccion replaidive eto, sins î mete on limero, des vîs scrijhaedjes do 18inme et 19inme sieke, rimetous e sistinme Feller.
Raymond Dambly
Li minme anêye, i dvént li mwaisse scrijheu å Bulletin wallon.
Riprins dins l' Antolodjeye Rispitaedjes.
Di s' mestî, il esteut gaztî ås gazetes d' après Lidje.
Come sicrijheu
Costé scrijhaedjes, il a ddja rascodou des pris avou ene pîce di teyåte, al bate Marcelle Martin e 2005.
Å concours di scrijhaedjes do Coirneu e 2004, il aveut yeu li "pris d' ecoraedjmint" avou deus schôtlêyes di noveles : "Noveles po s' fé plaihji", eyet "Noveles erotico-ewaerantes".
On lyi doet eto ene comedeye policire, «Micmak al cinse», eplaideye a môde di sillabusse pal soce "Nosse Lingaedje".
Di 2008 a 2013, i scrijha on biyet d' oumeur dins Cotcorico. I fourit mwaisse sicrijheu di cisse gazete la.
Dambly Dambly
1939
Sicrijhaedjes e walon
thumb|Ene des prumirès covietes des [[Cayés walons (gazete)|Cayés walons]] thumb|Coviete do live da Boxus so les yebes ås maladeyes
Ôtès djins
Categoreye:Date
Cingue di surté
Li cingue di surté ou aburtale di sidje ou burtale di surté u … di såvrité, c' est ene dobe cingue di cur ki passe so li spale et sol vinte et ractini ene djin ashiowe dins ene oto.
Gn a les pareyes dins les avions, mins sins aburtale.
Categoreye:Otos
Bultén walon (gazete)
Li Bultén walon (kel tite est e francès : Bulletin wallon), c' est ene gazete e walon di l' Federåcion del Province di Lidje di l' UCW.
Li gazete a-st ataké e … (divant 1993, todi) et n' a pus rexhou e 2015.
Contnou
Gn a purade les programes di teyåte e walon pol moes d' après.
Mins, po-z ataker, gn a eto sacwants tecses sol teyåte u ôte tchoi. Tot on tins, il ont stî e francès. Mins, dispu les anêyes 2000, i n a eto des tecses e walon. Del prôze nén racontrece, des biyets d' oumeur, et afeye eto èn arimé.
Li rvuwe fwait eto del riclame e walon (metans pol SABAM).
Sicrijheus e walon dins l' Bultén walon
Categoreye:gazetes e walon
Divuzlêye cossoune
Asteme, l' atuze inglesse di "hard consonant", li ratournaedje mot po mot di "deure cossoune", vout dire ôte tchoi.
Divuzlêyès cossounes do walon
Cossoune vijhene po sacwants rîles:
Ortografeye des sons respondant a ene divuzlêye cossounes å coron des mots
Dispu l' sistinme Feller, on scrît li doûce cossoune å coron d' on mot, mågré on prononçaedje divuzlé, a cåze do rispitaedje di cisse cossoune la dins l' parintêye. Divant Feller, on scrijheut voltî foneticmint : one gate, ine gatte, enne gatte
E rfondou walon, on-z a wårdé cisse rîle la, et li stinde ås codjowas. E sistinme Feller, on eployive pus sovint dji tûse. Mins l' uzaedje n' esteut nén pår erîlé.
Dins ene pitite coine del Walonreye, après l' payis tchampnwès, so Smwès, les dopucès cossounes å coron si prononcèt téles ké : ene gade /gad/. E tchampnwès cabe /cab/.
Pont d' alondjmint otomatike do prononçaedje des voyales I, U & OU divant les dvuzlêyès cossounes
Po cisse fonccion la, L si codût come ene dure cossoune
Cossoune Categoreye:Fonetike
Cactaedjes e cåbaret (live)
thumb Cactaedjes e cåbaret, ki l' vraiy tite, e francès, c' est Caquetages en cabaret, c' est on live sicrît pa Philippe Antoine et eplaidî på scrijheu e 2018.
Gn a on ratournaedje e francès dins l' deujhinme mitan do live.
Al fén, gn a on ptit motî di spots k'on lyi a dné l' rahouca SpO81.
Contnou
C' est 17 diyalokes inte deus pilés d' cåbaret, el Zim ey el Fonse, ki s' rimimbrèt leu djonne tins u ki djhèt l' leur so l' trevén d' ådjourdu.
Cawete -ot
Ot Li cawete -ot, et si femrin, li cawete -ote, c' est des raptitixhantès cawetes.
Elle pout esse rissintowe come ene miete rabaxhante (tuzez a : pelot, cougnote). Mins å pus sovint, les cawetes -ot et -ote sont des vraiys sinonimes des cawetes -et et -ete (pelote = pelete).
Des ôtes côps, li cawete -ot est sinonime del cawete -ea.
Tarik Ben Ziyyad
C' est lu k' a broulé l' prumî ses bateas, et dire : "li mer est padrî vozôtes, l' innmi padvant".
Il a dné s' no a Djibraltar (djebel Tarik, tiene Tarik).
Categoreye:Aldjereye Categoreye:Djibraltar Categoreye:Espagne
Cawete -ot
Dobès cawetes avou -ot
Sins les dobes cawete avou -ot, li cawete -ot est metowe li dierinne.
Li cawete -ot si pout metans adjonde al sititchete -k- po fé les dobès cawetes -icot et -icote.
Fåssès cawetes -ot
Ele ni sont nén des cawetes, mins vinèt d' on radjoutaedje d' on T a on mot k' on n' voet nén docô l' etimolodjeye, et ki finixh pal son O.
Li cawete -ot e francès
Li cawete -ot egzistêye eto e francès, avou l' minme valixhance.
On-z a eto en sinonimeye come e walon -ot / -ea : levrot / levreau (djonne di live).
Mots dedja studyî sol Wiccionaire)
Betchete e-
Ele sieve eto po les noûmots d' calkés di mots francès avou l' betchete en-.
Candjmints dins les accints do walon
Li betchete e- ni s’ prononce «è» (/ɛ/) ki so Nameur et Lidje.
El Basse Årdene, li betchete e- est omofone del betchete a-.
Sol Coûtchant walon, astok des Picårds, c’ est puvite in- (intinde).
sol Wiccionaire
Categoreye:Betchetes do walon
Cawete -eye (no d' plaece)
Li cawete -eye des nos d' plaeces provént del cawete laténe -iacus, ki vout dire da (Tibî Meyî). Gn a ene cåkêye di nos d' plaece ki sont basti inla el Walonreye.
Li bodje pout esse eto on cmon no come "mont" (did la: Montneye.
E payis d' Lidje, li cawete dimeure -eye.
E payis d' Nameur et e Coutchant Walon, ene divént -iye (Wegniye).
E payis picård, li cawete -eye n' est pus si veyåve, et dvént kécfeye -î (Armégnî).
Gré-Dwecea
Il esteut ddja fwait di deus ptits viyaedjes, Gré et Dwecea.
Cawete -eye (no d' plaece)
Li cawete -eye des nos d' plaeces provént del cawete laténe -iacus, -iaca, ki vout dire : da (Tibî Meyî), amon Tibî Meyî.
Gré-Dwecea
Djeyografeye
Dwecea s' î tape dins Tîle.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Cawete -eye (no d' plaece)
Gn a ene cåkêye di nos d' plaece ki sont basti inla el Walonreye.
Li cawete -eye si rescontere eto dins des nos d' payis (Roumaneye, Rûsseye). Elle n' esteut waire riwalnijheye
Li cawete -eye des nos d' plaeces ni si scrît avou l' betchfessî ey (-eye), ki si ele si dit insi dins l' payis (dabôrs, so l' payis d' Lidje, (Djoupeye), u tot astok (Måmdey). E payis d' Nameur et e Coutchant Walon, ele si scrît disfondowe : (Wegniye).
Ezès aschates walon picård, on halkene co : Tuyiye
Categoreye:Etimolodjeye do walon Eye categoreye:Toponimeye
Revintreyes di may 1968
Les revintreyes di may 1968, c' est des revintreyes des studiants d' Paris, pu des ôtès univ di France.
Onk des mwaisses moenneus si loméve Daniel Cohn-Bendit.
Les revintreyes di may 1968 ont stî li cmince di parfonds candjmints sociås el France, pu dins les vijhéns payis.
Jany Paquay
thumb|e 2003 thumb|a hintche, å strimaedje di [[Scrijheus d' Årdene (antolodjeye)|Scrîjeûs d' Ârdène a Bastogne (2002)]] Jany Paquay a skepyî li 10 di djulete 1959 a Vencîmont.
Revintreyes di may 1968
Hårdêye difoûtrinne
Corwaitaedje so les 68-îs et çou k' il ont divnou 30 ans pus tård (da Lucyin Mahin, so l' Aberteke)
Jany Paquay
Ouve pol walon
Elle a cmincî dins les emissions e walon a l' RTBF e 1984, do tins da Gilbert Renson, e replaeçmint da Andrée Bacq.
Revintreyes di may 1968
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:France Categoreye:Syinces sociåles Categoreye:Revintreyes Categoreye:Istwere di l' Urope
Jany Paquay
Ouve pol walon
E 1986, ele mousse al tévé, a RTBF Tchålerwè (Magazine dialectal). E 1989, ele passe a RTBF Lidje, tot continouwant a Tchålerwè avou "W. magazine". A yeu l' "Cok di cristå" (pris des meyeus gaztîs) 12 di måss 1992.
Douda d' Aiwe d' Oûte (pitit roman)
thumb|Coviete Douda d' Aiwe d' Oûte (Douda d’Êwe d’Oûthe), c' est on ptit roman scrît pa René Brialmont, ey eplaidî dins l' Coleccion Pårlaedjes do Teroe e 2013.
Jany Paquay
Ouve pol walon
E 1994, ele est boute so totes les emissions walones a Lidje. Inte di zeles, «"Wallons-nous» disk' å djoû d' ouy.
Douda d' Aiwe d' Oûte (pitit roman)
Plaeçaedje dins li spåce et dins l' tins
Li spoûle si passe dins les viyaedjes et hamteas dilé l' Aiwe d' Oûte : Opagne, Bårvea-so-l'-Aiwe d' Oûte, Nî, Boumål, Izir, Grand Bru, Viyé-Sinte-Djetrou, Lignli, Werisse, Bouxheamont.
C' est on racontaedje istorike, ca il est plaecî do tins des Holandès.
Jany Paquay
Ouve pol walon
Elle a scrît eto tenawete des paroles di tchansons e walon.
Douda d' Aiwe d' Oûte (pitit roman)
Tinme
On cinsî d' Opagne va epronter ene îpe a on vijhén po irper on tchamp so Bouxheamont. Nén on sudjet po fé on roman, dit-st i l' ôte. Mins li scrijheu nos dit Djôzef Dalrossete, l' epronteu, on toursiveus potince. Cwè çk' i va bén poleur fé d' foû-ordinaire avou ene îpe ?
Jany Paquay
Ouve pol walon
Elle a tnou ene coirnêye dins l' Chwès, «Bondjoû les soçons d' amon nozôtes», di 2010 a 2016, al fén del gazete.
Douda d' Aiwe d' Oûte (pitit roman)
Tinme
Mins po pezer so l' usteye, li prusteu, Colas Lomtotoute, î a-st emantchî ene viye pezante posteure di metå, ki rprezinte ene gade, ritrovêye Diu sait wice, «paski l' îpe est on pô coûte di dints». I ricmande bén a Djôzef Dalrossete di nel nén piede.
Glime
Glime (la-minme, on prononce "Glëme", F. Glimes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Incoû, el province do Roman Payis.
Jany Paquay
Ouve pol walon
Paquay Paquay Paquay Paquay
Glime
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Douda d' Aiwe d' Oûte (pitit roman)
Tinme
Li londmwin, divant l' pikete do djoû, atele si cavale, et sayî d' esse al Minieye divant les ovrîs. C' est ene cårire di galinne. Il î va haper sacwants pires, pu les rascovri d' ansene. Cwè çk' il a bén a trexhe, sabaye, Maria deyi ?
Glime
Djeyografeye
Metou al maxhe del Djåce et do Torebåy (did la si no, Glime = broûs foirt ridants).
Avey
tomboe di Glime.
Douda d' Aiwe d' Oûte (pitit roman)
Sol no d' Douda
Ci « Douda » la, metou po « Gouda », esteut dmoré por lu come ene cwåte di vizite.
Sourdants
Categoreye:Romans e walon
Glime
Sourdants & pî-notes
<References/>
Léon Degrelle
Léon Degrelle (e walon Leyon Degrele) a skepyî li 15 di djun 1906 a Bouyon ey a morou li 31 di måss 1994 a Malaga.
C' esteut l' fi da Édouard Degrelle, k' aveut ecoraedjî ès mouvmint.
Vicåreye
thumb|e 1943 🇱🇰 Recsisse I vna å monde dins ene famile di grands catolikes. Si pa provneut d' France, et s' mame deL Rotche.
A l' univiersité d' Lovén, i va cmincî a scrire toplin des lives. C' est la k' i resconterrè Djôzef Mignolet.
(…)
Leyon Degrelle a stî veyou voltî di bråmint des Walons, aprume el Province do Lussimbork, dins les anêyes 1930. Et s' trovéve-t on k' i cåzéve si bén. Ses djins payént a boere ås djonneas des viyaedjes après messe.
Mins e 1937, il a eto critiké les margouyaedje ådvins do Pårti catolike. Adon, les catolikes l' ont låtchî, ey il a manké d' esse discomunyî (li doyén d' Bouyon a rfuzé di lyi dné l' comunion, todi). Après çoula, il a stî veyou evi des djins.
Tins del guere di 40, a pårti di 1941, i s' diclåre politicmint po Hitler.
Il ala come volontaire sol front rûsse.
Après l' guere, i serè codåné a moirt. Mins on n' a måy oizou dmander si estradicion foû d' Espagne, la k' il aveut chwiné. A cåze del "påye civile" k' a shuvou l' arindjaedje des bidons après l' Afwaire Rweyåle. "On n' distere nén les viyès vatches", dijha-t on.
Adon, il a continouwé a tchåfer ses waerbeas å solea del Costa del sol disk' a s' påjhûle moirt.
Dins les belès-letes e walon
thumb|lawdant live e walon so Degrelle Degrelle est rconoxhou come on mwaisse pretcheu. Vola on discrijhaedje di ses spitchs, del pene da Gusse Laloux:
Mins li pus long scrijhaedje so Degrelle, a môde di platchtaedje, est l' ouve di Djôzef Mignolet e 1937. C' est tot on live e walon di 82 pådjes eyet cénk pådjes di motlî. I s' lome Leyon Degrele, on fré.
Hårdêye difoûtrinne
Li djudjmint so Degrelle d' èn Årdinwès d' Ôtchamp
Sourdants
Degrelle Degrelle
Amuzmint
* Èn amuzmint, c' est ene sacwè k' on fwait foû di si ovraedje, et k' on-z a plaijhi a fé.
On pasmint d' tins, c' est on amuzmint k' on-z fwait tot seu, u avou sacwants soçons (sacwantès soçones).
Glin
Plaeces ki s' lomèt Glin:
Aiwes:
Maîsiéres
Maîsiéres, ubén e Feller « Minziére » (F. Maisières), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis picård, rebané avou Mont.
thumb|Li "Rilai des vweturîs" - Acwarele di Marie-Claire Lefébure|centré
Etimolodjeye
Li no d' Maîsiéres vént do latén maceria ki vout dire "meurs, bâtisse, rwenes".
Istwere
E 1821, on a metou on camp militaire po les canonîs so les brouwires di Maîsiéres. E 1967, so l' minme camp et so le bokets d' teréns vijhéns (127 ha) on-z î a metou l' SHAPE.
Tcherdon d' bwès
Li tcherdon d' bwès ou fontinne di moxhon (ou «fontinne ås moxhons»), c' est on fås tcherdon, ki vént dins les bwès.
C' est l' près-parint do tcherdon ås folons.
Dipsacus fullonum (davance Dipsacus sylvestris)
Dipsacacae
Discrijhaedje
Les foyes miroetreces do tcherdon d' bwès sont sôdêyes a leu dzo, et adon fômnut on ptit batchrê ki pout wårder l' rozêye, ey eto l' plouve. Ås grossès walêyes de esté, elle è pout rastini on lite.
Gn a don bråmint des moxhons ki s' î vegnnut abuvrer, foiravant å waernu. C' est po ça ki l' no del plante, e grek, vout dire «li dissoelante».
Å waeyén-tins, ses meye di grinne assaetchèt les ptits oujheas, ca gn a 22 åcint d' ôle divins.
Tournante biyolodjike
C' est ene plante bissåjhinrece.
Li deujhinme esté, li montant stitche foû, et va pårti e sacwants coxhetes, avou on flormint so tchaeke dibout.
Cwand l' plante va souwer a l' erî-såjhon, ces setchès tijhes la fwaiynut do brut ki pout rshonner å xhuflaedje di sacwants moxhons.
Biyonaxhes
Li tcherdon d' bwès vént purade so l' årzeye, dins les bwès, les trîs et les hourleas (des voyes, des aiwes, des tchmins d' fier).
Mårticot d' Djibraltar
Discrijhaedje
C' est on ptit rabodjou séndje, sins cawe.
Tcherdon d' bwès
Eployaedje
Foirt ahessåve po fè des apeles.
Mårticot d' Djibraltar
Discrijhaedje
Li trô do nez s' drouve ådzeu d' on rond muzea.
Tcherdon d' bwès
Eployaedje
Po çoula, et fåt code e l' ahan ou e l' ivier.
Franwal di Nameur
N a po bråmint des mots avou des egzimpes d' eployaedjes dins des fråzes di rlomés scrijheus do Payis d' Nameur del deujhinme mitan do 20inme sieke (Emile Gilliard, Andrée Bacq, Alexandre Bodart).
C' est on diccionaire francès-walon foirt ahessant, ki saye di trover des tradujhaedjes pår walons po totès ratourneures kel mot francès vént dvins.
N a eto li no walon des viyaedjes del Province di Nameur.
Corwaitaedje do franwal di Nameur
Li motî dene a tot côp, les dobès disfondowes, foirt rishonnantes, come :
Metans pol mot problinme, n' a kel Franwal di Nameur k' atåvele des ratournaedjes ôte ki "problinme".
Gn a eto des ratourneures walon => francès (çou ki n' est nén, po dire, l' ovraedje d' on franwal, mins ki vént bén a pont). Metans :
On trouve des ratournaedjes e francès ki n' sont padecô nén dins les ALW, portant li pus spepieus ovraedje di translataedje francès walon. Metans : «camoussåd» po «placard»
Sourdants et pî-notes
Nameur Nameur Categoreye:Nameur
Tcherdon d' bwès
Sourdant
Categoreye:Plantes Categoreye:Tcherdons
Mårticot d' Djibraltar
Discrijhaedje
Li nez n' est waire bricant, mins les årvôs des sorcis bén.
Il a des longs pwels, e-n on spès poyaedje (po poleur sopoirter les iviers), pus påle sol vinte et les costés dvintrins des mimbes; les poys del figueure sont pus court; li biesse est pelêye åtoû des ouys.
Li toû do cou est et l' påme des pates est rôze djaenåsse.
Spårdaedje
thumb A Djibraltar, end a sol pegnon, çou ki fwait l' plaijhi des tourisses.
E l' Afrike bijhrece, on l' ritrove coranmint ezès bwès d' montagne (mins nén a Nonne), la k' i sierveut d' nouriteure å liyon d' l' Atlasse et al pantere di l' Atlasse.
E Marok, metans, end a dins l' Mîtrin Atlasse diski dins l' Mîtrin Grand Atlasse (Ayites Bou Oulli). Adonpwis, dins l' Rif, aprume e payis Jbala (a Nonne di Tandjî).
Dins les nos d' plaeces
Li no d' ene aiwe d' Andalouzeye, dilé Aldjezirasse, Guadalcorte, e-n arabe "واد القرص" (ouwed el qard) vout dire l' aiwe ås mårticots.
Sourdant
Marticot d Djibraltar Marticot d Djibraltar
Libe Beldjike (gazete e francès)
thumb|leu-z imådjete thumb|on limero di 1915 (disfindou pås ocupants almands) Li Libe Beldjike, c' est come ça k' on lome e walon ene gazete e francès ki s' houke podbon La Libre Belgique, et, pus coûtmint, la Libre.
Elle est eplaideye a Brussele.
C' est (avou Le Soir), ene des deus gazetes bedjes francofones les pus léjhowes el Walonreye ey a Brussele. C' est ossu les pus rlomêyes eternåcionålmint
Clintcha politike et filozofeye eplaidrece
Li Libe Beldjike, c' esteut, å cminçmint, ene gazete catolike, sovint sol minme wachlire kel gazete flamindje "De Standaart". Elle a divnou pus å lådje dispu 1999.
Divant ciste anêye la, elle esteut eto foirt franskiyonde, et taper sconte des Walons et del Walonreye. Mins ele s' a ene miete amidré so ç' pont la, copurade so ses pådjes redjonåles.
Sikepiaedje del gazete
Li Libe Beldjike a skepyî e moes d' fevrî 1915, tins del guere 1914-1918. Les askepieus, c' esteut les frés Louwis eyet Victor Jourdain, ki vlént dner des noveles ås Bedjes, sins esse controlés pås ocupants (et n' nén fé come li gazete La Belgique ki, zels, fijhént avou ls Almands). Did la si no di "Libe Beldjike".
Les frés Jourdain morît sacwantès samwinnes divant l' armistice, mins leu bouye fourit rprinjhe pa Djôzef et På Jourdain, les deus fis da Victor.
Saetchaedje
E 1959, li gazete esteut saetcheye a 190.000 egzimplaires. Ci fourit s' pus hôt tiraedje.
E 1999, ele rexheut a 68.000 egzimplaires.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Gazetes Categoreye:Gazetes di Beldjike Categoreye:Gazetes di Walonreye
Pîs d' pourcea
Les pîs d' pourcea, c' est èn amagnî fwait avou li dzo des pates di pourcea (côpés dizo li djno (pates di dvant) u dzo l' djeret (pates do drî).
Categoreye:Amagnîs et aboeres walons Categoreye:Pourceas
Les tchafiaedjes da Ptit Louwis (coirnêye di gazete)
Les tchafiaedjes da Ptit Louwis (Lès tchafiâdjes da p'tit Louwis), c' est l' coirnêye des spôrts del gazete Li Rantoele.
Elle est scrîte pa Jean Goffart
Istwere
Ele kiminça å limero di 2006. Elle ès porshût disk' å djoû d' ouy.
Shuvance
Les dnêyes eciclopedikes sont sovint rmetowes sol Wikipedia walon.
(so Wikisourd)
tchafiaedjes tchafiaedjes
Pa totès stroetès voyes (roman)
thumb|Coviete (eplaidaedje 2010) Pa totès stroetès voyes (Pa totès strwètès vôyes), c' est on roman e walon da Auguste Laloux.
Il a stî scrît e 1969 & 1970, et passer come fouyton dins l' coirnêye shijhes et paskeyes di "Vers l'Avenir".
Il a stî replaidî e 2010 dins l' pitite coleccion di l' SLLW, après bråmint d' l' ovraedje dissu da Bernard Louis.
L' enimådjaedje est fwait - come po "Li ptit Bert" - pa Sabine de Coune.
ISBN 978-2-930505-09-1
Tinme
Monmon, c' est èn efant trové - on baståd k' on djheut on po s' fote - est rascodou pa Meline, ene comere sins efants. Ele boute al cinse mon les vijhéns, ki ratchtèt bénrade ene pitite båshele, Agnesse. Les deus efants crexhnut eshonne pu, divnous djonnea e djonnete, si vey voltî.
Nén si åjhey ki ça. Vola l' guere arivêye. Monmon eva, et dmeure tote ene hapêye sins dner d' noveles. Il est metou po moirt e viyaedje. C' est a ç' moumint la k' on vî martchand d' vatches, li Djan - on coreu d' cotrês - vént trover l' mame da Agnesse, k' a des desses toplin, et ki l' ome a stî touwé e s' såvant e France e 1940. Et lyi atåvler on martchî...
Corwaitaedje
Li stîle Laloux est todi l’ minme ki dins « Li Ptit Bert ». Laloux eploye ene cåkêye di beas mots walons. Nén todi åjhey di shuve l’ avançmint di s’ pinsêye. Ca on côp, i dit çou k’ les persounaedjes tuznut. Do côp après, sins criyî gåre, i dene si avuzion di scrijheu. Tot-z atôtchant ses persounaedjes... u les lijheus. Pu i raconte çou ki s’ passe.
Mins çou k’ est oridjinå dins ciste ouve la, c’ est kécfeye li prumî côp dins les Belès Letes e walon k’ on djåze d’ amour del tchå, di candôzaedje di comeres ki n’ sont nén les vosses, et hay vos nd åroz. Et ki vos alez rtrover e passant pa totès stroetès voyes. Des stroetès voyes, eto imådjreçmint.
Bokets foû do live
(Djan, l’ ome da Agnesse, kimince a vinde ses bokets po viker)
Sourdants
Categoreye:Romans e walon
Biesse
Ene biesse, c' est ene vicante sacwè, ki bodje. thumb|Viyès biesses d' amon nozôtes di dvant nos ratatayons (a vir a [[Horrues)]] thumb
Les pus ptitès biesses, c' est les protozowaires, ki n' ont k' ene celule, avou on nawea. Totes les ôtès biesses ont dipus d' ene celule, et les celules sont nén totes les minmes.
Les biesses sont diferinnes des plantes, des tchampions et des microbes.
Rindjmint des biesses
Asteure, les sincieus ni sont pus foirt tchôds po pårti les biesses inte des cenes «sins cronzoxhs» et des «avou cronzoxhs» paski cesses-ciales sont bråmint pus råles.
* Categoreye:Rindjmint do vicant
Mali
Li Mali, c' est on dislaxhî payis d' Afrike coûtchantrece.
Mwaisse veye : Bamaco
Djeyografeye
Deus bokets foirt diferins, avou on stroet inte les deus (resseraedje pa des coines del Moritanreye et do Nidjer.
Les contrêyes a Bijhe si lomèt l' Azawade. Elle n' estént pus mwaistreyes pal govienmint cintrå e 2012. Les veyes di ces payis la : Tombouctou, Gawo, Kidal.
Fougnaedje arkeyolodjike
Categoreye:arkeyolodjeye
On fougnaedje arkeyolodjike, c' est on fougnaedje e tere po rtrover des viyès pires u des vîs canisteas di des disparexhowes civilizåcions.
Les cis ki fjhèt les fougnaedjes, on les lome sovint, ene miete po rire, les fougnants.
Li ci ki moenne les fougnaedjes, c' est l' mwaisse fougnant (u l' mwaisse fougnante).
Les rzultats des fougnaedjes sont sovint metous so on rapoirt di fougnaedje. Les pus clapants trovas seront eplaidîs dins des rvowes arkeyolodjikes.
Les viyès sacwès k' on-z a disnaivyî tins des fougnaedjes seront sovint håynêyes dins des Muzêyes.
Jean-Pierre Ransonnet
Ransonnet Ransonnet Djan-Pîre Ransonnet (oficirmint, Jean-Pierre de Ransonnet-Bosford) a skepyî a Lidje e 1744 ey a dandjreus morou e 1796.
thumb|Portrèt da Djan-Pîre Ransonnet thumb|On ôte portrèt da Djan-Pîre Ransonnet Il a cmincî sôdârd po l' Otriche.
Pu, il a stî e l' Amerike po s' î bate po l' dislaxhaedje des Estats Unis.
Sobayî s' i n' fourit nén a Lidje po-z stombyî les revinteus del Binamêye Revolucion ?
Adonpwis, il a divnou djenerå d' brigåde di l' årmêye francesse. Insi, il esteut do costé des Francès, dizo les ôres da Scherer, al troejhinme batreye di Fleuru (1794).
Ses zwers
Onk di ses fis, Djåke-Djôzef a stî captinne di batea. Èn ôte, Bartelemi-Guståve fourit aspirant d' marine; il a morou à Sint-Domingue.
Viadje
Cwè vloz ?
Grand botike
On grand botike (on dit eto: on sårma u supermartchî), c' est ene plaece la k' on vind totès sôres di martchandijhes, k' on prind lu-minme so les axhletes, et mete en ene pitite tcherete k' on boute disk' al caisse, po lzès payî aidants sol mwin et mete totes ces comissions dins des saetchots d' plastike.
Dins les martchandeyes speciåles k' on trouve dins les grands botikes, gn a les prodûts biyo eyet les prodûts do comiece å droet pris.
Co pus grand k' les grands botikes, on cåze di foû grands botikes.
Istwere des grands botikes el Walonreye
Ont cmincî dins les anêyes 1960 dins les grandès veyes (Lidje, Nameur, Tchålerwè, Mont. Dins les anêyes 70, end a yeu eto dins les ptitès veyes (Djiblou, Måmdey, Måtche, El Lovire, Libråmont). A pårti des anêyes 1980, end a yeu dins tos les gros borks, a nén co vint kilometes di tchaeke viyaedje. Li diswalpaedje des sårmas a touwé les ptits botikes di viyaedje, k' ont cåzu disparexhou dins les anêyes 1990.
Rimetaedje a n' onk l' ôte des 3 gros sårmas del Beldjike
(sitouwåcion e 2004)
Li såme di tchaeke grand botike (sitratedjeye).
Tchaeke Grand Botike a si prôpe såme di vindince Metans:
Avou les ahesseus.
Å djoû d' ouy les produjheus d' amagnî sont cåzu oblidjîs di passer pås sårmas po vinde. Po k' leu martchandijhe soeye metowe dins les axhletes, i dvèt accepter di fé on rabat so les facteures, ki va di 5 a 40 des vindaedjes. Dinltins, ci rabataedje la esteut payé al novelan mins asteure, i discontnut a tchaeke troes-moes, li cwårt del ristoûne di l' anêye.
Les fabricants dvèt eto payî zels-minmes leu scot po les rclames di leu prodûts dins les grands botikes.
Les Grands Botikes sont todi pus straegnes po k' on lzî amoenne li martchandijhe a tinzayeure. Ôtmint i vs contèt des grossès amindes.
Dwecea (aiwe)
Categoreye:Aiwes del Walonreye
Grand botike
Diswalpaedje des Grands Botike e Tîce-Monde
Di cåze di l' afrankixhaedje di l' economeye å cminçmint des anêyes 1990, dins mwints payis do Tîce-Monde gn a vnou s' astaler mo des tchinnes di sårmas d' Urope et d' Amerike.
Dwecea (aiwe)
Dwecea (la-minme, Dwècha, fr. Doisseau, Doiceau, Doisselet), c' est ene corante aiwe ki s' maxhe a Tîle a Gré-Dwecea.
Grand botike
Diswalpaedje des Grands Botike e Tîce-Monde
L' Azeye Nonnrece et Nonne-levantrece a åk come 5ans di rtådje eneviè l' Amerike Nonnrece. Mins i s' ratrapnut. Inte 1999 et 2001, li pårt des sårmas dins li ptit comiece a gritchî di 35 a 43 el Taylande. Metans, pol Gwatemala, po les minmès anêyes, ça n' a stî ki di 30 a 35 åcint.
Les grands botikes et les ptits cinsîs e Tîce-Monde.
Les grands botikes ont sovint on cinte di dispårdaedje des martchandijhes po des dijhinnes di sårmas. C' est ces djins la ki comandèt çou k' elzî fåt : des trûlêyes di prumire martchandijhe. C' est cåzu impossibe po les ptits cinsîs et cotlîs di poleur vinde leu prodûts ås grands botikes, paski c' est les sårmas ki decidèt çou k' i fåt ahiver.
Eto, cwand il a livré s' martchandijhe, li ptit cotlî pout co esse sibaré di vey kel mitan di l' eboutaedje est rfuzé paski ci n' est nén des prodûts al leccion.
Ote tchoi: po les martchandeyes ki les sårmas vlèt bén, i n' les payèt bén sovint k' a 60 djoûs, c' est bråmint ratinde, sapinse ås ptits cinsîs.
Gn a eto des sårmas ki dmandèt k' les verdeures et les ôtes prodûts soeyexhe acertinés come estant ahivés biyolodjicmint et sins fé bouter des efants. C' est les set croes po les ptits cinsîs.
Dabôrd, å pus sovint, les ahiveus ki fjhèt martchî avou les sårmas, c' est des gros cinsîs k' estént ddja arotinés å produre po-z epoirter foû payis.
Les grands botikes eternåcionås ont les minmès rîles di cwålité po l' amagnî dins tos les payis. C' est les rîles di France po Carrefour, metans.
Eto, si les "Carrefour" do Braezi ni trovèt nén cisse cwålité la so plaece, i vont apoirter des crompires et des pemes di France. Eto, on rprotche sovint ås Grands Botikes di pårt å noû-colnijhaedje des payis do Tîce-Monde.
E l' Amerike Nonnrece, les grands botikes ont aprins ås djins a boere do laecea, des dånones, do froumadje. Les ptits cinsîs n' ont måy polou ahessî les sårmas avou do laecea d' prumire leccion. Åreut falou des såles di modaedje, des rfroedixhoes, et hay vos nd åroz. Les acleveus d' vatches di låvå n' avént nén des cwårs assez po s' enustiyî.
Mins, des côps k' i gn a, ça pout eto diswalper sacwantès coines do Tîce-Monde. Insi Carrefour a fwait martchî avou les ahiveus di melon do Nôr-Ess do Braezi po-z ahessî ses 67 botikes å Braezi et dins 21 ôtes payis.
categoreye:comiece
Anêyes 1690
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Microbe
Categoreye:microbiyolodjeye Categoreye:rindjmint do vicant On microbe, c' est ene vicante sacwè, a ene celule, sins nawea.
Mandarin
right|thumb|300px|Mape del [[Chine|Tchine levantrece. E brun clair, on voet l' plaece ewou ç' ki l' mandarin s' a diswalpé. Li rfondou mandarin est basti a pårti des cåzaedjes d' après Pekin.]]
Microbe
Dins les microbes, gn a les bactereyes et les virûsses.
Mandarin
Li mandarin e-st on lingaedje del famile do chinwès. I s' a diswalpé, å cmince, el Chine bijhrece. E chinwès, on l' lome "putonghua" 普通话/普通話 ("kimon cåzaedje") ou "hanyu" 汉语/漢語 ("lingaedje des Hans"). A Taiwan, on l' lome eto "guoyu" 国语/國語 ("lingaedje nacionå").
Microbe
Li syince ki studeye les microbes si lome li microbolodjeye.
Mandarin
C' est l' lingaedje k' on djåze li pus sol daegn, ca i gn a houte di 800 miyons d' cåzeus.
On l' lome sovint "chinwès", ca li rfondou chinwès d' enute s' aspoye aprume sol mandarin. C' est cisse sôre la di chinwès k' a divnou oficire et k' on s' e sieve dins les siervices do goviernumint, dins les scoles, dins les medias, evnd.
Li mandarin lu minme pout esse riwaitî come on rfondaedje des pårlers d' après Pekin, k' est l' mwaisse veye dispu di pus d' meye ans. C' est les cåzaedjes di cisse coine la do payis, di pus ki l's ôtes, ki nourixhèt co todi ådjourdu li rfondou chinwès.
Anêyes 1680
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700
Mandarin
Categoreye:Chine
Cårire
Carire
Anêyes 1680
1680 | 1681 | 1682 | 1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688 | 1689
Cårire
Èn ovrî d' cårire si lome on carioteu.
Anêyes 1680
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Cårire
Li mot cårire a eto des ôtes sinses.
Testamint
Li testamint, c' est on papîscrît la k' ene djin (li testamintî) dene a ses zwers çou k' il a come béns, tot respectant les lwès do payis. Come di djusse, les eritîs n' åront ces béns la k' après l' moirt do testamintî.
Li testamint si pout fé divant on notåre, ou esse wårdé pa ene djin ki li fjheu d' testamint a fiyate a leye.
On testamint doet esse sicrît al mwin, do testamintî, dins tolminme ké lingaedje. I doet esse daté.
Testamints e walon
Si l' testamint est rmetou å notåre dins on lingaedje nén foirt sipårdou, po rastrinde des margayes so les mots, li notåre pout evoyî å fjheu d' testamint ene copeye ratournêye e-n on "grand lingaedje", minme tapêye al machine. Tot scrijhant des coridjaedjes al mwin, li fjheu d' testamint aveurit li tecse do ratournaedje.
Ça fwait k' on testamint pout esse sicrît al mwin e walon. C' est Lucyin Somme, k' esteut cler di notåre, k' a scrît l' prumî sfwait.
Voci ene piceure di scrijhaedje testamintrece po on waloneu.
Categoreye:Droet Categoreye:Famile
Picsel
On picsel, c' est li pus ptite unité d' ene imådje limerike. Li mot provént d' l' inglès picture element (elemint d' imådje).
On picsel, c' est onk des ponts ki fjhèt l' reprezintåcion d' ene imådje el memwere d' ene copiutrece. Å pus sovint, gn a télmint des ponts, et i sont télmint ptits ki, on côp metous so papî, ou håynés so ene waitroûle, l' ouy del djin èn voet pus k' ene seule imådje, ca l' frontire inte les ponts n' est vormint pus veyåve.
372px|left|egzimpe di picsels Li coleur eyet l' intinsité di tchaeke des ponts est tchoezeye pal copiutrece po rprezinter on ptit boket d' l' imådje. L' egzimpe chal a csoté mostere ene viye imådjete di Wikipedia avou on boket d' l' imådje k' a stî zoumé foû. On pout noter ki pa des côps (come c' est l' cas dins ci egzimpe ci) les picsels eployîs po do tecse n' ont nén tos li minme coleur; les picsels des boirds des letes kimaxhèt leu coleur avou l' cene do fond, po n' nén dner on trop grand efet d' egrès, cisse tecnike est lomêye anti-aliazaedje.
Å pus k' i gn årè di picsels po rpezinter ene imådje, å pus ki l' rizultat srè près d' l' oridjinå. Li nombe di picsels d' ene imådje definixh çou k' on lome li finté di l' imådje. Çoula pout esse diné avou on seu nombe, par egzimpe ene camera foto di troes megapicsels est ene camera foto ki pout saetchî des imådjes di troes miyons di picsels; ou, å pus sovint, avou ene cope di nombes, par egzimpe ene waitroûle di 640 pa 480 picsels est ene waitroûle ki pout håyner 640 picsels di hintche a droete, eyet 480 picsels do dzeu å dzo (c' esteut l' finté des waitroûles VGA), çou ki fwait on totå di 640 × 480 = 307.200 picsels. vignette|242x242px|Pixel art Les ponts di coleur ki fjhèt-st ene imådje limerike (come les imådjes JPG sovint eployeyes dins les pådjes waibe) sont lomés des picsels eto. Mins, sorlon l' manire ki l' copiutrece va håyner l' imådje, i s' pout k' i n' åye nén di corespondince onk-a-onk inte les picsels di l' imådje et les cis del waitroûle. Dans des dominnes wice ki cisse diferince est impôrtante, les ponts do fitchî imådje polèt esse lomés tecsels.
Tchaeke picsel d' ene imådje monocrome a si prôpe blincance. Zero normålmint pol noer, eyet l' pus grande valixhance possibe pol blanc lujhant. Par egzimpe, po ene imådje a ût bits, li pus grande valixhance ki pout esse eployeye avou les ût bits est 255; do côp c' est cisse valixhance la k' est eployeye pol blanc. Dins ene imådje e coleurs, tchaeke picsel a si prôpe blincance eyet si coleur, normålmint rprezintés come on triplet d' intinsités di rodje, vete eyet bleu (rl a: RGB). Ossu bén so les waitroûles a cristås likides ki les cenes a tubes catodikes, tchaeke picsel est fwait avou troes dzo-picsels, onk po tchaeke des troes coleurs, foirt près onk di l' ôte. Tchaeconk des dzo-picseles est loumé sorlon li valixhance del coleur do triplet ki lyi corespond, eyet come zels troes sont foirt près l' onk di l' ôte, i creyèt ene iluzion optike k' est veyowe come on seu pont d' ene dinêye coleur.
Li nombe di coleurs diferinnes ki polèt esse riprezintêyes avou on picsel dipind di nombe di bits pa picsel (bpp). Les valixhances corantes sont:
Les imådjes fwaites di 256 coleurs (ou moens) sont d' åbutude wårdêyes dins l' memwere videyo del copiutrece dizo l' cogne planåre ou chunky (a bokets), k' on picsel el memwere est èn indecse viè ene djivêye di coleurs, lomêye palete. Ces môdes sont do côp lomés des môdes indecsés. Si bén seulmint 256 coleurs sont håynêyes eshonne, ces 256 coleurs sont tchoezeyes emey ene bén pus grande palete, tipicmint di 16 miyons di coleurs.
Po des parfondeus d' coleur di pus d' 8 bits, li nombe est li totå des troes compôzants RVB (rodje, vete, bleu). Ene parfondeu di 16 bits est d' åbutude pårteye e 5 bits pol rodje eyet l' bleu, eyet 6 bits pol vete (li vete coleur a pus di bits paski l' ouy umin est pus sinsibe a cisse coleur la). Ene parfondeu di 24 bits permete 8 bits po tchaeke compôzant. Dins des sistinmes k' i gn a li parfondeu est di 32 bits; ça fwait ki tchake picsel di 24 bits a 8bits di pus po discrire si opacité, cisse cwatrinme compôzante est lomêye li canå alfa. So des vîs sistinmes, on trouve eto des parfondeus di 4 bpp (16 coleurs).
Cwand ene imådje est håynêye sol waitroûle, li nombe di bits pa picsel est dné sepårumint pol fitchî imådje eye pol waitroûle. Des sôres d' imådjes k' i gn a ont ene pus grande parfondeu d' coleurs ki ds ôtes. Li sôre d' imådje GIF, par egzimpe, a-st ene parfondeu macsimom di 8 bits, dismetant ki les fitchîs TIFF polèt aveur 48 bits pa picsel. I gn a pont d' waitroûles ki polèt håyner 48 bits di coleur, ça fwait ki cisse parfondeu d coleur la est eployeye po des aplicåcions professioneles sipeciålijheyes come li scanaedje di negatifs fotos ou les scrireces di hôte finté. Ces imådjes sont håynêyes so ene copiutrece avou ene parfondeu di 24 bits pa picsel.
Des ôtes elemints derivés do picsel, come li vocsel (elemint d' volume), li tecsel (elemint d' tecsteure) eyet l' surfel (elemint d' surface), ont askepyî dins l' tchamp do dessén infôrmatike.
Categoreye:Fotografeye Categoreye:Infôrmatike Categoreye:Unités
Noer ônea
Li noer ônea u noer bwès u l' ônea ordinaire, c' est l' sôre d' ôneas k' i gn a el Walonreye.
Alnus glutinosa
Dins les nos d' plaece del Walonreye
🇱🇰 ônoe (toponimeye) Li mot «ônea», et copurade li vî mot «ônoe» (bos d' ôneas) rivént sovint e l' toponimeye do walon.
Sourdants
Categoreye:Åbes
Tchivå d' bwès
Rotaedje
Dinltins, il esteut saetchî d' on tchvå, a môde des manedjes.
Après, cwand gn a yeu l' loumire dins les viyaedjes (1930-1950), ci fourit on moteur electrike.
Å mitan d' on toû, gn aveut ene flotche ki berlondjive å hôt, ådzeu des efants. Li ci ki l' apicive aveut on toû po rén. On djheut adon k' il aveut "fwait rawse".
Discrijhaedje d' on tchvå d' bwès
a Glime e 1909.
Tchanson e walon so les tchvås d' bwès
Categoreye:Amuzmints
Tîle coûtchantrece
Categoreye:Aiwes del Walonreye Li Tîle coûtchantrece (fr. Dyle) prind sourd a Houtin-l'-Vå.
Ele trevåtche Djinape, pu s' maxhî al Tîle levantrece a Coû-Sint-Stiene, po fé l' mwaisse Tîle.
Province do Roman Payis
Li province do Roman Payis (on dit eto do Braibant walon u del Braibant walone; fr: Brabant wallon), c' est ene province di Walonreye, sikepieye après li pårtixhaedje del viye province do Braibant e 1995.
Sourdant di l' alomåcion "Roman Payis"
Li vî no di Roman payis fourit dné do tins kel Braibant compurdeut des populåcions tîxhones et walones, po cåzer del pårteye walone do Braibant.
Mwaissès piceures
Elle est pårteye en 1 seu arondixhmint po 27 comenes intités.
Si mwaisse-veye est Wåve.
Istwere
Li Braibant walon a-st askepyî e 1995, après li pårtixhaedje del viye province do Braibant e troes bokets: deus novelès provinces, li Braibant walon eyet li Braibant flamand; eyet li teritwere del Redjon brusselwesse, ki n' est pus dins nole province.
Comenes del province
Arondixhmint d' Nivele
*
Tram di Szczecin
Depôt
Li tram a, asteure, deus depôts.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Trams e l' Pologne
Droles di biesses (pitits tecses)
thumb|120px|(coviete) Droles di biesses, c' est ene ramexhnêye d' arimés foû-ordinaires (et plaijhants) so les biesses.
Il a stî scrît pa Marcel Slangen et a moussî foû e 1999.
Corwaitaedje des bokets
Metans li biesse å Bon Diu si revinte disconte ci biesse no la : kimint sereut ele li biesse do Bon Diu, dabôrd k' elle a l' coleur des comunisses ?
Les tecses ni sont nén arimés.
Sacwantès biesses xhinêyes dins l' live
thumb|tecse so l' ôrimiele
Tecse so l' ôrimiele
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Lives e walon
Erminete
L' erminete, c' est on ptit bascolidî (mins tolminme on pô pus gros k' el bascolete), avou on poyaedje ki candje di coleur tos ls ans : blanc di l' ivier, brune di l' esté.
Mustela erminea
Leyon Degrele, on fré (live)
thumb Leyon Degrelle, on fré, c' est on live e walon sicrît e 1937 pa Djôzef Mignolet, so Leyon Degrelle, a môde di louwandje po ene djin k' i shonne foirt admirer.
I fwait 82 pådjes.
C' est l' seul live e walon so on sudjet politike foirt margayiveus di ces trevéns la.
Il a stî eplaidî ås edicions Rex, a Brussele. .
Il est dicåçté al feye da Degrele, Chantal.
Cotoû do scrijhaedje
Il a stî scrît divant les vôtaedjes di 1939, po fé del riclame po Degrelle.
Kitaeyaedje do live
…
Tetår di Farjole
Li soce Tetår di Farjole (Tètâr di Fârjole), c' est ene soce foclorike di Farjole, k' eploynut bråmint d' walon dins leu waibe, et leus rclames.
Leyon Degrele, on fré (live)
Pî-note
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Politike bedje
Tetår di Farjole
Ôte rapoirt avou l' walon
C' est tot fjhant les scrijhaedjes pol cisse soce la ki Julie Servotte a tchai — sins s' fé må — so les referinces do fitchî Louis Verhulst, ki va divni li motî d' Årsumont.
Hårdêye difoûtrinne
Waibe del soce
Live xhufleu
thumb|Live xhufleu d' Urope Li live xhufleu, c' est on robtidî.
Ochotona spp.
Spårdaedje
L' indje k' on trouve e l' Urope, Ochotona dauurica, vike dins les setchs plins do Sud-Ess del Rûsseye.
Jean de La Fontaine
🇱🇰 Fåves di Lafontinne thumb|120px Jean de La Fontaine (e walon, on dit cobén Djhan del Fontinne u, pus coûtmint, Lafontinne), c' esteut on grand scrijheu e francès, kinoxhou long et lådje po ses fåves di djåzantès biesses.
Il a skepyî li 8 di djulete 1621 ey a morou li 13 d' avri 1695.
Live xhufleu
Vicaedje
Si criyaedje rishonne a on foirt awiyant xhuflaedje a cåze d' ultra-sons k' i gn a ddins. C' est dandjreus po sbarer les magneus d' tchå, pask' i n' a nén l' felesse des ôtes lives po steper evoye.
Evayixhante indje
Ene evayixhante indje, c' est ene indje di plante, di biesse ou d' ene ôte vicante sacwè otonome (nén les formagnants ou les microbes) ki rexhe di si spårdaedje djeyografike kinoxhou, et si vént mopliyî e-n ene ôte biyonaxhe, la k' ele dizindjnêye les ôtes plantes ou biesses do payis.
Live xhufleu
Sourdants
Categoreye:Robtidîs
Evayixhante indje
Plantes
Categoreye:Biyolodjeye Categoreye:Ecolodjeye *
Fiyaire
Les fiyaires, c' est des ptits ronds viers ki vikèt ådvins des tissus do coir. I sont stitchîs divintrinnmint pa des poirtants insekes.
Li pus cnoxhowe des fiyaires, c' est, sins manke, Onchocerca volvulus, ki rind aveule des meyes di djins e l' Afrike.