cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Djeus olimpikes
1912
thumb|Jim Thorpe A Stocom, l' Amerikin Indyin Thorpe est l' grand mwaisse do pintatlon et do decatlon. Mins on-z a stî rcweri k' il aveut djouwé å baskete po des sôs, et ki di ç' fwait la, i n' esteut pus amateur mins professionel. Il a stî discalifyî et dveur rinde ses medayes.
1920
A Anverse, gn årè ene brete inte les Bedjes et les Tchecoslovakes tins do match di fotbale. Les Bedjes moennèt di 2 a 0 cwand Coppée, on djouweus bedje, est coixhî et doet sôrti. L' årbite fote li coixheus tcheke a l' ouxh. Nén contins, les Tchekes cwitèt l' terin.
1924
A Paris, li herleme arive dins li match di rugbi etur les Estazunyins et les Francès ki sont batous di 17 a 3. Nén contins, les rwaitants intrèt sol terén, kischirèt les drapeas amerikins et atakèt les djouweus. Ces-ci si dixhombrèt di rintrer ås vestiaires et constater k' on lzî a hapé leus boûsses.
1932
A Los Angeles, les margayes ont-st ataké cwand des coreus come Nurmi et Ladoumegue ont stî rfuzés pask' ils avént corou po des sôs.
1936
A Berlin, li scandale arive cwand Hitler cwite li tribune po n' nén serer l' mwin da Jesse Owens, on noer amerikin, k' a wangnî li 100 m., li sôt e longueur eyet li 200 m..
1948
Mågré k' on vleut ki ç' soeye les djeus del påye ritrovowe, après l' guere di 40, on n' aveut priyî ni les Almands ni les Djaponès.
1952
Po-z ahonti les mwaisses des djeus k' avént discwålifyî Nurmi dispoy vint ans po aveur sitî payî po cori, c' est lu k' on-z a fwait intrer avou l' blame olimpike. Il est rçû pa des vivås tocosté.
1968
Martin Luther King et Robert Kennedy avént stî assazinés on pôk divant. Po dnoncî les indjustices eviè les noers amerikins, les deus coreus noers, Smith et Carlos, k’ ont wangnî, montèt sol podiom po rçure leu medaye avou on noer want, des noerès tchåsses et on noer noret d’ tiesse. Et, cwand on djowe l’ ime amerikin, i stindèt leu bresse et l’ pougn avou l’ noer want, tot baxhant l’ tiesse po n’ nén rwaitî li drapea ki monte å mastea.
1976
Les djeus olimpikes d' esté di 1976 (a Monreyal) sont boycotés pa dijh-ût payis d' Afrike : Edjipe, Gana, Kenia, Nidjeria, Soudan, Libeye, Ouganda, Tchad, evnd. Ces payis la n' vlèt nén rescontrer li Nouve Zelande k' a stî djouwer å rugbi e-n Afrike do Sud dou çki l' Aparteid est mwaisse.
1980
Des grands payis ont boycoté les djeus d' Moscou paski l' URSS a moussî e l' Afganistan. Les USA et l' Almagne di l' Ouwess n' î ont nin stî. Çou k' a fwait araedjî les atletes di leu payis ki s' ont etrinné cwatre ans å long po rén.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Spôrts *
Oxhlets d' l' oraye
Les  oxhlets d' l' oraye, c' est troes ptits oxheas metous dins l' oraye (mîtrinne oraye), et ki poirtèt les sons do timpan viè l' oraye divintrinne.
Lomaedje
Les oxhlets di l' oraye si lomnut
Maurice Lacroix
Maurice Lacroix, c' est on scrijheu di pîces di teyåte e walon.
Oxhlets d' l' oraye
Lomaedje
Li strî est l' pus ledjir oxhea do coir.
Maurice Lacroix
Il a stî eto directeur d' on grand teyåte di Lidje.
Oxhlets d' l' oraye
Lomaedje
categoreye:Antomeye Categoreye:Oyaedje
Maurice Lacroix
Sacwants d' ses ouves
Lacroix Lacroix
Des mestîs et des djins k' è vont (portraits)
Des mestîs et des djins k' è vont (Dès mèstîs èt dès djins k' è vont), c' est on live sicrît pa Rodolphe Dedoyart ey eplaidî pa Michel Francard ey eplaidî do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 1983.
ISBN 2-87077-163-0
Contnou
Li scrijheu discrît foirt plaijhanmint sacwants omes di mestî ki leu mestî a disparexhou ou est ki disparexhe a ç' moumint la.
I s' adjixh di :
Shuvance
Les bokets ont stî eredjistrés.
Letes des viyès pires (live)
Joseph Houziaux y raconte ci k' i pinse di totes les noveatés k' il a rtrové dins l' viadje k' il aveut cwité eviè dispoy quarante anêyes. Il a scrît ses Lètes dispoy k' il a rivnou å pays inte 1966 et 1969.
Des mestîs et des djins k' è vont (portraits)
Shuvance
Li coirnêye di tecse so les viyès sacwès del gazete e walon «Singulîs» a rprins li tite do live.
Letes des viyès pires (live)
Letes des viyès pires
Marlon Brando
thumb|right|275px|Marlon Brando e 1955. Marlon Brando, c' est èn acteur di cinema k' a skepyî li 3 d' avri 1924 a Omaha et k' a morou li 1î d' djulete 2004 a Los Angeles.
Des mestîs et des djins k' è vont (portraits)
Categoreye:Lives e walon
Vilé-l'-Djobin
Vilé-l'-Djobin est on pitit ban del veye di Cerfontinne, e province di Nameur.
Otbiet d' Lidje
Otbiet (eternåcionålmint, Otbert di Lidje), ci fourit li prince-eveke di Lidje di 1091 a 1119.
C' est lu k' atchta li dutcheye di Bouyon a Godfrwè avou clawe di ratchtaedje (a réméré).
I fourit shuvou pa Derik di Nameur.
Categoreye:Princes-evekes di Lidje
Grand-Ri
Grand-Riy [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Grandrieu, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele comene di 6470 Chèvri-Rance; limero diyalectolodjike: [Th 54] (mwaisse pont d' l' ALW; vî limero del posse: 6575
Rilomés dmorants
Joël Robert î a vnou å monde e 1943.
Dikkenek (fime)
Etimolodjeye
Dikkenek, c' est on dijhaedje brusselwès yet neyerlandès-cåzant ki, literålmint, vout dire "grande clicote", mins ki vout ossu dire : ene grande gueuye ; on cråneu u co ene sakî ki sait tot.
Avizances
Ci fime ci s' a fwait foirt dischinde dins les avizances des gazetes. Ki ci soeye el Beldjike ubén el France. Mins nerén, dins ces deus payis ci, ça dmore on copete-fime.
Evandjîle sint Djan
L' evandjîle sint Djhan (ou Evandjîle sint DJan), c' est èn evandjîle oficir des crustins sicrîte pa sint Djan l' Evandjilî.
Lijhaedje
C' esteut des bokets di ciste evandjîle la k' on lijheut å ramessaedje d' ene payelinne.
Ratournaedje e walon
Ratourné e-n etir pa Jean-Marie Lecomte dins les anêyes 1990.
Sourdant
Categoreye:Bibe Categoreye:Noû Testamint
Djeus olimpikes d' esté di 1900
thumb|Imådjete des djeus Les Djeus olimpikes d' esté di 1900, c' est les deujhinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Paris e 1900.
Li 14 di djulete, djoû del fiesse nåcionåle francesse, on a rsaetchî li sôt e longueur, çou k' amoenna co des margayes.
Sourdants
<References/>
Lîchtenstinne
thumb|Payizaedje di ladrî Li Lîchtenstinne, c' est on tot ptit dislaxhî payis del Mîtrinne Urope, metou dins les montinnes inte l' Swisse et l' Otriche.
Gn a 35.322 djins so 160 km².
Les bankes, c'est l' tîce do PDB (80.000 holdignes)
Mwaisse veye: Vadouz
Lingaedje do payis : almand
Istwere
C' est l' dierin payis ki vént tot droet di l' Impire Romin Djermanike.
Dins les belès letes e walon
Dins les belès letes e walon, on djåze do Lîchtenstinne dins ene novele da Lucyin Mahin del rîlêye "Tchicago-el-Walonreye" (lijhåve so les fis).
Categoreye:Payis Categoreye:Urope
Clavir
Clavir, oubén e Feller : Clavîr, ([FR] Clavier), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province di Lidje.
Eartha Kitt
Eartha Mae Kitt a skepyî li 17 di djanvî 1927. Elle a morou li 25 di decimbe 2008.
Kitt, Eartha Categoreye:Tchanteus e-n inglès
Etermint
Les uzances divant et après l' etermint candjèt bråmint d' on payis a l' ôte.
Assaetchance touristike
Categoreye:Tourisse Categoreye:Economeye
Etermint
Sôres d' etermint
El Walonreye, on djåzéve di Mins, come les eures ki les curés sont la ont bråmint candjî, on dit puvite, asteure : etermint rlidjeus (a l' eglijhe), etermint civil (al cimintire, a l' aite).
On pout eto cåzer di :
Anonçaedje
On mete ene anonce di moirt dins les gazete. On pout eto evoyî des biyets d' doû (fwaire-pårt di moirt).
Dinltins, on fjheut tourner ene djin dins les måjhons po-z anoncî l' etermint : on priyeu (ene priyeuse) d' etermint ki djheut : "On vs fwait priyî a l' etermint da X a l' pårotche po dmwin nouv et dmey".
Messe d' etermint catolike
Li waxhea est å mitan d' l' eglijhe. Dinltins, il esteut pacô retouré d' on bîle.
Li messe atake et, après l' pretchmint, les djins del famile vinèt voltî dire on ptit mot pol moirt. Po les waloneus ou les parints d' waloneus, ces pårlaedjes la si fwaiynut cobén e walon.
Adon, gn a l' ofrande, la k' totes les djins passèt et mete ene pîce dins l' platene. I plèt eto mete leu cwåte di vizite. I rçuvèt co sovint on sovni do moirt.
Al rexhowe do waxhea d' l' eglijhe, on tchante li De profundis.
So l' aite
So l' aite, i gn a eto des cåzaedjes, aprume po les cis ki n' sont nén etérés a l' eglijhe. Ces cåzaedjes la si fwaiynut eto sovint e walon, po les waloneus moirts.
Al rexhowe di l' aite, les djins vont serer l' mwin des parints, et prezinter leus condoleyances.
Riçuvaedje des parints et soçons
Après l' aite, les parints et près-soçons sont priyîs a boere ene djate di cafè, et magnî des mitchots (crené) ou on rouyot. Des côps, on boet eto l' gote. C' est l' ocåzion di rvey des parints did lon, ou des plankets k' on-z aveut pierdou d' vuwe. On roveye sovint si poenne, et l' airance pout minme esse djoyeuse.
Foû del Walonreye
E Marok, gn a å pus sovint k' les omes ki vont poirter li coir a l' aite, sins waxhea, mins rascovrou d' on drap d' essevli.
On î dit ene priyire (on passaedje d' Alcoran).
Dins les ôtes payis arabes, gn a ossu k' les omes ki shuvèt l' waxhea, rascovrou d' on linçoû.
Tecses e walon dits a des etermints
Categoreye:Moirt Categoreye:Dujhances sociåles
Henry Bodart
Henry Bodart, c' esteut on pondeu walon.
Il aveur vnou å monde e 1874, ey a morou e 1940.
Ouve pol walon
Bodart Bodart
Derik di Nameur
Derik di Nameur (ou, pus eternåcionålmint, Frederik di Lidje) fourit prince-eveke di Lidje djusse deus ans å long, do 23 d' avri 1119 å 27 di may 1121.
Categoreye:Princes-evekes di Lidje
Rastrindou årtike
On rastrindou årtike ou etroclé årtike, c' est èn årtike fwait di deus bokets ki sont-st etroclés.
Li prumî boket, c' est ene divancete.
Sacwants rastrindous årtikes (do, del) polnut esse les minmes ki des årtikes pårtixhrês k' i gn a.
Sacwants etroclés årtikes do walon
Mins, divant ene voyale, n' a nol etroclaedje.
Les distroclêyes cognes s' eploynut totsu bén :
Talmoudinte
thumb Talmoudinte (e techelheyt ⵜⴰⵍⵎⵓⴹⴰⵄⵜ, /tal.mu.dˁaʕt/ ), c' est on viyaedje do vå des Ayites Bougmesse.
Rastrindou årtike
Foû do walon
Gn a eto des rastrindous årtikes dins des ôtes romans lingaedjes.
Talmoudinte
Djeyografeye
Sol voye ki monte eviè l' Mont Azourki, il est metou inte Ikhef n Irhir eyet Tadrouyt.
Rastrindou årtike
Hårdêyes difoûtrinnes
Dins l' grosse croejhete da Henschel (e francès) Dins l' pitite croejhete (e walon)
Talmoudinte
Djeyografeye
Il est 1911 metes hôt ådzeu del mer.
Sourdants
Categoreye:Viyaedjes do Marok Categoreye:Monde amazir Categoreye:Vå des Ayites Bougmesse
Montehermoso
thumb|right|300px|Eglijhe
Rastrindou årtike
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Croejhete walone Categoreye:Croejhete
Å tchestea d' poûssire (arimés)
Å tchestea d' poûssires (Â tchèstê d' poûssîre), c' est ene ramexhnêye d' arimés scrîts pa Louwis Rmåke, et k' a moussî foû e 1946.
Montehermoso
Montehermoso, c' est ene comene di l' Estremadoure, e l' Espagne.
Årtike nén definixhant
Categoreye:Croejhete walone Categoreye:Croejhete Èn årtike nén definixhant u nén definixhant årtike, c' est èn årtike ki n' mostere nén li sudjet k' i prezinte. I nel definixh nén, dabôrd.
Å tchestea d' poûssire (arimés)
Dji loukive vos iys
<i> Dju loukéve vos-ûs, èt vla qu'on-z-a oy One air, one fène air djâser èzès foyes. Vos loukîz mès-ûs, lès foyes ont trèssyi, Èt nos n' savans nin çou qu’ l'air nos-a dit… L'amoûr èt l’ boneûr lûhint d’vins nos coûrs; I-gn-aveû d'zeû l’ monde lu cî d'on bê djoûr; Èt l’ solo clign'téve al cwène d'one noûlé… </i>
Montehermoso
Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne Categoreye:Estremadoure
Årtike nén definixhant
Å rvier do definixhant årtike, l' årtike nén definixhant mostere li djinre do no (omrin u femrin).
Å tchestea d' poûssire (arimés)
Elle ont rivnou
<i> Elle ont ruv'ni, lès vîhès ponnes du m’ vèye… Totes dreûtes, avou leûs visèdjes èdwèrmis, Èle hoûtint là, èzès cwènes, âtoû d' mi. Dj’oû bèle d'a fé lès cwanses du n' lès nin vèy; Dju lès sintéve aprèpi tot doûcemint. Come dès sâvadjes, èle s'ont tapé so m’ coûr, Èt s’ l’ ont rumwé avou leûs bètchous mains Dj’ a moussî foû. C’èsteût l’ fin d'on bê djoûr. Avâ lès-âbes, dju m'a k’toûrné lontins. Lès foyes èt l' nut' m'ont djâsé d' noste amoûr; Èt come mès vîhès ponnes mu d’rayint co, Mu coûr houkéve dès grands côps après vos… </i>
Årtike nén definixhant
Les nén definixhants årtikes ni si spotchèt cåzu nén. Gn a djusse "des"
Å tchestea d' poûssire (arimés)
Corwaitaedje
Maurice Piron, La Vie wallonne l° 239, 3/1947, p. 229-231.
Årtike nén definixhant
Mins "on", divant ene voyale, candje di voyale.
Å tchestea d' poûssire (arimés)
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés
Årtike nén definixhant
Hårdêyes difoûtrinnes
Dins l' grosse croejhete da Henschel (e francès) Dins l' pitite croejhete (e walon)
English articles
Imilchil
thumb Imilchil (e-n amazir, ⵉⵎⵉⵍⵛⵉⵍ ), c' est ene pitite veye do Marok, metowe e mitan do Mîtrin Atlasse.
Fiesses
Foirt rilomé po s' grande dicåce do moes d' setimbe, la k' on mareye bråmint des djonneas di tot l' payis djondant. On l' lome «moussem des acoirdances».
Imådjes do moussem des acoirdances
Lingaedje do payis
C' est l' tamazir do Mîtrin Atlasse, k' î est todi bén vicant.
Pårlumint del Walonreye
Li Pårlumint del Walonreye pout lomer deus tchôzes :
Li Cok
Li Cok ([NL] De Haan ; [VLS] D'n Oane), est ene veye di Flande coûtchantrece, sol coûtchant del Mer do Nôr.
Pierre Azaerts
Pierre Azaerts, c' est on scrijheu e walon, k' a skepyî a Tchålerwè li 12 d' octôbe 1882 ey a morou a Dårmè li 28 di may 1936.
Ouve e walon
Il a scrît bråmint des arimés.
On lyi doet deus pîces di teyåte:
Il est ossu l' oteur d' ene operete: Mareye clape-shabot (èn ake, 1932).
Ouve pol walon
I moussa a l' ALWAC diré do prumî djoû.
I ndè fjha l' penleu avou Hinri Van Cutsem di 1909 a 1910, pu avou Adhémar Wauthier di 1911 a 1923.
Brotchet
thumb|On bea brotchet Li brotchet, c' est on pexhon magneu d' tchå des corantès aiwes.
C' est l' pus gros des pexhons del Walonreye. End a e Smwès.
Esox lucius
Mins gn a des ôtès sôres di brotchet.
Å dierin cripet (arimés)
Å dierin cripet & årvey då Drîmont  (Au dérin cripèt & arvoye d'Ôdrîmont), c' est ene ramexhnêye d' arimés scrîts pa Willy Bal ey eplaidî après s' moirt pa Jean Germain dins l' pitite coleccion di l' SLLW e 2019. C' end esteut l' limero 42.
Brotchet
Motlî
Li djonne brotchet si lome "betchtåd".
Å dierin cripet (arimés)
ISBN 978-2-930505-29-9
Blanke di Nameur
Blanke di Nameur (e suwedwès Blanka af Namur, c' esteut l' feye do conte Djan 1î d' Nameur et di Mareye d' Artwès.
Brotchet
Discrijhaedje
thumb|Kibén peze-t i ? I pout pezer disk' a 15 kilos.
Å dierin cripet (arimés)
Contnou
Li deujhinme pårteye, «årvey d' å Drîmont», c' est tos bokets rtrovés dins les vîs papîs do scrijheu, et ki n' avént nén stî metous dins l' live di ses arimés Oeuvres poétiques wallonnes 1932-1990 (1991).
Blanke di Nameur
Ele maria Magnus Eriksson, rwè d' Suwede et d' Norvedje.
Brotchet
Dujhances
Cwand il est al tchesse, i bôre so tot çki passe dilé lu. Did la les sistinmes pol pexhî. Si l' amoice passe a costé d' lu e nén ndalant trop vite, i sôte dissu. Et i gole didins. Li brotchet a sovint s' bôre dins les yebes. Mins avou l' mannixhance des aiwes, gn a des yebes ki pourixhèt. E l' erî-såjhon, cwand i ploût, et k' les aiwes montèt, li brotchet dvént pezant, paski : i s' aprestêye po froyî. Les frumeles ont des grossès panses. Gn a des oûs plin. Adon, cwand l' aiwe est grosse, i sont tchessîs so les boirds. Et dins les neyisses.
Igbo (lingaedje)
L' igbo, c' est on lingaedje do Sud-Ess do Nidjeria.
Blanke di Nameur
Ele va fé moussî des uzances des nôbes d' après Nameur (bråmint aloyîs ås rwès d' France) dins l' tuzance suwedwesse.
Brotchet
Pexhe
Ça s' pexhe di 36 façons. Mins fåt esse foirt pacyin. Des djoûs k' i gn a, vos lyi ploz passer dijh côps, vint côps, l' amoice divant l' nez, i n' bodjrè djamåy. E Walonreye, li pexhe est clôse do 15 di djanvî disk' å cotoû do deujhinme semdi do moes d' djun.
Igbo (lingaedje)
Gn a eto sacwants viyaedjes del Guinêye ecwatoriåle kel djåzèt.
Blanke di Nameur
Sourdant
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Istwere del Suwede Categoreye:Royinnes et imperresses
Igbo (lingaedje)
Gn a bén ene vintinne di diyalekes diferins, avou on clintcha å maxhaedje des accints.
Brotchet
Pexhe al coyire
Å cminçmint d' l' esté. C' est ene pitite coyire ki toûne, avou, padrî, on hanzin ås troes brantches.
Å dierin cripet (arimés)
Contnou
Il ont stî scrîts di 1975 a 2006.
Igbo (lingaedje)
Côde ISO : ig
Brotchet
Pexhe al vandwesse
Ça s' pratike e l' erî-såjhon. Avou on razoe u vandwesse. Et on les mete dins l' boesse ås pexhons, dins on bî, ou çk' i gn a del bele aiwe, po k' i soeyénxhe bén vicants, zels.
Å dierin cripet (arimés)
Corwaitaedje
Joseph Bodson, Cocorico, 4/2020 p. 5.
Igbo (lingaedje)
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Nidjeria
Brotchet
Pexhe al vandwesse
On eploye on hanzin simpe, k' est lesté, ça vout dire k' on-z a metou ene bale di plomb après, po k' i n' rimonte nén. Et on bouchon. Et on ratind ki l' brotchet atake. Il vore dissu waeraxhmint. Et prinde li razoe triviè di s' gueuye. Et pu i rva sol fond, e s' bôre. Il î dmeure ene hapêye, ça depind comint k' il est luné. I fåt ratinde. Des côps cwate cénk munutes.
Adonpwis, a on metou moumint, i rshofele li razoe, k' il a did triviè dins s' gueuye, et i l' avale li tiesse li prumire. Et pu il eva. C' est l' moumint del ferer.
U alôrse, cwand c' est des djoûs k' i n' vont nén, on l' asticote, k' on dit, ça vout dire k' on rhaetche des ptits côps sol fi, nén trop foirt, mins foirt assez po k' i croeye ki l' pexhon est co vicant e s' gueuye. Et adon, i s' dispaitche a l' avaler, hin.
Bruno Picard
Bruno Picard, c' est on tchanteu e walon.
Brotchet
Pexhe al vandwesse
Alôrse, vos l' ferez.
Bruno Picard
I wangna li Grand pris del tchanson e walon e 1984.
Brotchet
Ôtès amoices
On ndè pôrîz prinde onk å vier, mins e l' rimouwant, pask' i croet k' c' est ôte tchoi. C' est nén d' awè fwin.
Bruno Picard
I compôza des muzikes so des tecses da sinne ("Maridjene", "li voyaedjeu") et da Lucyin Mahin ("li halene evoye", "mi binamêye a corou evoye", "dj' a l' cour ki s' disbrôle", "les bierdjîs").
Brotchet
Alére
Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes Categoreye:Pexhons
Bruno Picard
I tchante avou l' accint d' Årveye.
Picard Picard
Pondlô
Pondlô (la-minme, asteure, Pondloû, F Pont-de-Loup) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Åjhô-Préle.
Malherbe
Categoreye:Nos d' famile del Walonreye Malherbe, ki sereut e peur walon "Målyebe" ou "Måyebe", c' est on no d' famile del Walonreye.
Pondlô
L' etimolodjeye do no vént d' èn aplacaedje tîxhon vî lussimbordjwès "fundel" (poncea) + lô (bwès, clairisse). Vîs scrijhas: Funderlo (840), Ponderlaus (1143), Pondrelos (1162), Pondreloes (1180).
Malherbe
I vént dandjreus do walon måle yebe (crouwå), on spotaedje d' ene djin k' åreut crexhou foirt rade (on grand epatlé).
Oufet
Oufet, oubén, e scrijha Feller : Oufèt, ([FR] Ouffet), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, dins l' province di Lidje.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Comenes di Walonreye
Xhuflaedje d' oujhea
Categoreye:Fiziolodjeye des biesses Categoreye:Oujheas Categoreye:Muzike Categoreye:Sons
On xhuflaedje d' oujhea (ou on tchant d' moxhon), c' est on son ki les moxhons fwaiynut tot eployant èn organe lomé l' sirinke.
Xhinaedje brutrece
On xhene li xhuflaedje des oujheas avou des apeles.
Iskettafen
Iskettafen (e techelheyt ⵉⵙⴽⵟⵟⴰⴼⵏ ), c' est on viyaedje do vå des Ayites Bougmesse.
thumb|plake et måjhons å fond thumb|pont so l' ouwed Iskettafen, avou les prumirès måjhons d' [[Ikhef n Irhir]]
El Sårt-el-Bouxhire
El Sårt-el-Bouxhire, obén e Feller Sâr ([FR] Sars-la-Buissière), c' est on pitit ban del comene di Lôbe, e Province do Hinnot.
Iskettafen
Ortografeye
Dins l' prononçaedje eredjistré, on etind aiwdirotchmint li djermalance do « ⵟ »(rinflé T). Li minme son est scrît pa on dobe T dins l' live da Karin Huet et Titouan Lamazou : Iskattafene.
Li deujhinme voyale est leyeye indiferinne (nén notêye e tifinar IRCAM), et adon rindowe e nosse ralfabetijhaedje latén pa « e ». Adon ki Huet et Lamazou el sicrijhént « a » (Iskattafene), çou ki dénreut e tifinar ⵉⵙⴽⴰⵟⵟⴰⴼⵏ.
Gn aveut nole plake e tifinar sol mwaisse voye e moes d' djanvî 2023.
Li ptite comere avou l' blanke camizole (novele)
Li motlî k' i gn a-st al fén a stî rashonné pa Jean Germain. Il est rprins dizo l' limero S57 dins l' djivêye des motîs do walon. Li minme, e rfondou, apresté pa Pablo Sarachaga e 2005, est limeroté R21.
Iskettafen
Djeyografeye
C' est on ptit viyaedje metou on pô retrôclé, sol hintche costé del voye do Mont Azourki.
Li ptite comere avou l' blanke camizole (novele)
Tinme
Li mwaisse persounaedje, c' est on studiant årtisse des biesses ki vént d' aler piker des vatches pol cocote dins l' payis do Tchestea et d' Libråmont. I rvént e-n oto del nute, adon k' i gn a on spès brouyård.
Iskettafen
Djeyografeye
Li pont sol mwaisse voye, po l' ouwed (do minme no) ki dischind do Mont Tizal, c' est todi les teres då viyaedje.
Li ptite comere avou l' blanke camizole (novele)
Tinme
Tot d' on côp, i voet ene pitite kimere ki rote sol boird del voye. Elle a ene blanke camizole. El tchedje, et li rmoenner e s' måjhone, a Glaireuse.
Iskettafen
Djeyografeye
Tot montant so l' Azourki, il est metou inte Imelrhesse et Ikhef n Irhir.
Li ptite comere avou l' blanke camizole (novele)
Tinme
Foirt oniesse, li valet n' oize nén trop dmander des kesses al kimere, mins gn a totès sôres d' idêyes ki lyi aspitèt dins s' tiesse, ca ci ptite djin la lyi rvént bén:
Nicolas Martin
Nicolas Martin, c' est on politikî walon yet francès-cåzant. Il est mimbe do pårti Socialisse.
Régis Debray
Debray Debray Régis Debray, c' est on scrijheu et cotuzeu francès, egadjî a hintche.
Il a vnou å monde li 2 d' setimbe 1940.
Il a rescontré Che Guevara a Couba, pu ndaler avou lu el Boliveye. Il a stî ramassé pa l' årmêye bolivyinne (1967) et dmorer el pote cwatre ans å long. Après, il a stî e Tchili eyet djåzer avou Salvador Allende eyet Pablo Neruda.
Li ptite comere avou l' blanke camizole (novele)
Categoreye:Noveles e walon Categoreye:Doûvès creyances
Régis Debray
Dins les anêyes 2000, il a scrît sol margaye Israyel-Palestene (Un candide en Terre sainte, Gallimard, 2008; À un ami israélien, Flammarion, 2010).
Iskettafen
Sourdants
Categoreye:Viyaedjes do Marok Categoreye:Monde amazir Categoreye:Vå des Ayites Bougmesse
Djeus olimpikes d' esté di 1904
thumb|Imådjete des djeus Les djeus olimpikes d' esté di 1904, c' est les troejhinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Sint-Louwis (Missouri, Estats Unis) e 1904.
Gn aveut seulmint dijh nåcions et 64 esportifs.
Les djeus d' Sint-Louwis rishonnît dpus a ene fôre k' a on rashonnmint sportif. Les gazetes e l' Urope n' end ont ddja cåzé. Pierre de Coubertin lu-minme, n' î esteut nén.
Sourdants
<References/>
Djeu d' apeles (arimés)
Djeu d' apeles (Djeû d'apèles), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Albert Maquet, k' a moussî foû e 1947.
I passe li tins
Lès-autes, assious èl coulêye, S'èssok'tèt èt fèt leû r'trait, Là qu' leû sondje, avou l’ rålêye, A pris disconte dè cwårê.
Nou brut, qu’ i n' si dispièrtèsse… Ni fez nou brut si v's-intrez. Li main èt l’ fleûr èt l’ fignèsse Ni sont nin çou qu' vos comptez. </i>
C' est a kékès eures
<i> C'è-st-à quéquès-eûres di d'chal Qu'on faît lès cwanses dè mori. Il î faît tchôd. Il î djale. On n' s'î poût måy riwèri.
Portant, i-avise qu’on-z-î rèy, Qu’on-z-î pleûre come tot costé. Èt qu’on-z-î moûrt minme ték’fèye Qwand on-z-a faît l’ mwért assez. </i>
Corwaitaedje
C' est del powezeye foirt avanciveuse, ki Maurice Piron rindje dins l' powezeye imådjrece (mouvmint do simbolisse). Mins ele pôreut esse loukeye come powezeye ermetike.
Portant tos les mots et les emantchåjhes sont do walon d' tos les djoûs. Si on n' comprind k' a schipe di cwè k' on cåze (des djins edoirmous dins ene plaece, la k' onk ki ratind on trén, mete si mwin so les fleurs di djalêye k' i gn a sol vite?, pol prumî boket; on payis come li Pologne u l' Almagne, ravadjî après l' guere di 40? pol deujhinme), li muzike des mots nos lait mådjiner… çou k' on vout.
Po dire li vraiy ou çk' il est, les powinmes ont stî atuzlés sol modele del schôtlêye «Cornet à dés» da Max Jacob, come li scrijheu l' ricnoxhe bén voltî dins li dvant-z-ouve.
Sourdant
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon
Åjhô
Åjhô (la-minme, e sistinme Feller, Aujô ubén Ojô, fr: Aiseau), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Åjhô-Préle.
Istwere
Après des margayes inte li Dutcheye do Braibant eyet l' Conteye di Nameur, dipus d' on sieke å long, li signeurreye d' Åjhô passe podbon å Duk del Braibant e 1353. E 1625, li Tere d' Åjhô divna mårkizat, so ôrdonance da Flipe II d' Espagne
A stî evetchî d' Lidje, pu d' Nameur (1561), pu d' Tournai (1802).
Djeyografeye
Viyaedje raiwî pa Sambe et pa Bieme.
Industreyes
Foidjreye dispu l' 15inme sieke, poujhaedje di tcherbon å 17inme sieke. Societé "Les forges d'Aiseau", montêye a pårti d' oujhenes ki cmincît e 1863, et k' a bouté disk' e 1907. Fosses å tcherbon (1805-1960): S.A. des Charbonnages de Roton-Farciennes et Oignies-Aiseau. Verreyes: "S.A. des glaces de Sainte-Marie D'Oignies & S.A. des Produits chimiques d'Aiseau", k' ont stî å lådje disk' a 1931.
Indonezyin (lingaedje)
L' indonezyin, c' est l' lingaedje oficire di l' Indonezeye.
Joseph Scherens
Joseph Scherens, c' esteut on scrijheu e walon d' après Nivele.
Indonezyin (lingaedje)
Il a stî rfondou dins les anêyes 1960, après l' dislaxhaedje do payis del pouxhance coloniåle, les Bas Payis (inte 1816 eyet 1830, les Walons endè fjhént pårteye).
Joseph Scherens
Rirpins dins l' antolodjeye «El guere 14-18 dins les belès-letes e walon» (mins nén dins l' motî d' Nivele ni dins l' Motî Coppe).
Scherens
Indonezyin (lingaedje)
Côde ISO : id.
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Indonezeye
Nache
Nache (lat. natis) nètche, nèdje (fesse) thumb|Naches au coûtchant
Djeus olimpikes d' esté di 1908
Les Djeus olimpikes d' esté di 1908, c' est les cwatrinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Londe e 1908.
Gn ava des margayes dins l' ciclisse et dins l' 400 metes.
Sourdants
<References/>
1908
Ôre (biyolodjeye)
thumb|[[Rindjmint do vicant]] Èn ôre, el biyolodjeye, c' est on hôt retroclaedje di biesses, di plantes, di bactereyes k' ont des rshonnances inte di zeles.
Rindjmint
Les ôres sont rindjîs dins des classes, zeles-minmes trepåtcheyes dins des ecoxhmints.
Dizo-ôres
Les ôres polèt esse pårtis a dzo-ôre.
Viyé-l'-Boulet
Viyé-l'-Boulet, obén e Feller : Vélé-l'-Boulèt, ([FR] Villers-le-Bouillet) est ene ribanêye comene dins 'l province di Lidje.
Åbiron 1î d' Lovagne
Åbiron 1î d' Lovagne ou Sint Åbiron, ci fourit li prince-eveke di Lidje do 1î d' djanvî 1123 å 1î d' djanvî 1128.
I bastixha l' eglijhe Sint-Djîle a Lidje. C' est la k' il est eteré.
I fourit shuvou pa Zande 1î d' Djulé.
Vicåreye
C' est lu ki moenna li sidje do tchestea d' Bouyon e 1141.
Sourdant
Categoreye:Princes-evekes di Lidje
Michel Degens
Michel Degens, mî cnoxhou so s' no d' sinne di Dodol, c' esteut on scrijheu e walon, k' a eredjistré bråmint d' ses produccions (aprume des monolokes) avou Marcel Vansippe.
I skepia a Anverse li 25 di may 1903.
I dmoréve a Gôgnere.
Degens Degens Categoreye:Aschates walon-picård
Meyå
Meyå (sicrît eto Mèyô TR1, fr. Mainvault), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e F., rebané avou 7812 Ate; limero diyalectolodjike: [A 19]; vî limero del posse: 7935
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Tif
Tif (F. Tilff), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Esneu, el province di Lidje.
thumb|eglijhe et plaece
Biene
Biene, obén e Feller : Biène ([FR] Bienne-lez-Happart) est on pitit ban del comene di Lôbe, e Province do Hinnot.
Tif
Djeyografeye
Cisse-ciale vina foû do moes d' djulete 2021 et les grossès aiwes enaiwît tot li dzo do viyaedje.
Tuzance walone
cofrereye avou on no walon : les Porais
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Adelin Grignard
thumb|left|80px Adelin Grignard (ossu Hadelin Grignard ), Adelin-Marie Grignard ) a vnou å monde a Vervî li prumî d' setimbe 1875. Il a morou a Ranchi, estat do Bingale (Inde) li 31 di may 1942.
C' esteut on et on scrijheu e walon (dizo l' no d' pene di «Halin», metou po «Hålin») et on rcwereu sol walon.
Rirprins dins l' Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî.
Di s' mestî, il esteut priyesse (djezwite), professeur d' umanités, pu missionaire catolike.
Ouve e walon
I cmince pa produre des powinmes sol tinme del rilidjon (1901-1902), k' i rashonne avou come tite: «Tchiptèdjes et côps d' èle» (Imprimreye Dereppe, Serè, 1901).
Adon-pwis, e-n ene deujhinme ramexhnêye, «Nosse Dièwe, nosse payis, nosse coulèye» (1908).
On l' kinoxhe aprume po si studia sol Walon do Coûtchant;: Phonétique et morphologie des dialectes de l'ouest-wallon, eplaidî dins l' BSLLW e 1908.
E 1906, i fourit evoyî ås Indes pa ses mwaisses ås djezwites, et s' ni scrijha-t i pus e walon.
Si avuzion sol walon
Onk des prumîs a vey, tot djonne, ki li rfondaedje et l' linwe-ehåyaedje do walon, c' esteut l' seule piceure po l' polou schaper. «Di Bince a Vervî, di Åve a Djivet, Troes miyons d' Walons n' årént k' ene seule vwès.» sicrijha-t i e-n ene tchanson lomêye «Li tchant des Walons».
Sourdants
Grignard Grignard Grignard
Poirtêye (biesses)
Li poirtêye, po les biesses, c' est tot l' tins ki l' frumele d' ene biesse ås tetes est plinne.
Mwaissès dnêyes
Li durêye del poirtêye, c' est ene mwaisse dinêye po tchaeke sôre d' indje di biesses ås tetes.
Live Gaziaux sol pårler walon et l' vicaedje des djins après Djodogne
Li Live Gaziaux sol pårler walon et l' vicaedje des djins après Djodogne, kel tite e francès, c' est Parler wallon et vie rurale au pays de Jodoigne, c' est on live d' inketes so l' walon et l' vicaedje des djins emon des temoens do payis d' Djodogne, sicrît pa Jean-Jacques Gaziaux.
Poirtêye (biesses)
Mwaissès dnêyes
Li poirtêye deure disk' å djonnlaedje, ki s' lome pa côp d' on no a pårt po sacwantès biesses : velaedje (vatches), poûtlaedje (cavale), pouchlaedje (troye).
Live Gaziaux sol pårler walon et l' vicaedje des djins après Djodogne
Il a stî eplaidî e 1987.
Poirtêye (biesses)
Vraiye poirtêye et djôminance
🇱🇰 Djôminance di l' oû edjermoné
Live Gaziaux sol pårler walon et l' vicaedje des djins après Djodogne
Li tcherpinte do live est e francès, po prezinter les temonaedjes e walon.
Nos campagnes (antolodjeye)
thumb|Coviete L' Nos campagnes (on tite k' est tot ossu bén do francès k' do walon), c' est ene antolodjeye di scrijheus e walon do Roman Payis, do moens li pårteye k' a èn accint do walon do Mitan (Åve-Djodogne).
Poirtêye (biesses)
Vraiye poirtêye et djôminance
Li poirtêye del gade di tchivroû est pus longue ki l' cene del bixhe, mins li mitan des 8 moes, c' est del djôminance (l' oû edjermoné n' est nén co agritchî, et n' crexhe pus). Si vraiye poirtêye ni deure ki cénk moes, comeli cene del gade.
Clepaedje
Categoreye:Senes des maladeyes Li clapaedje ou xhalaedje, c' est cwand ene djin ou ene biesse rote tot haetchant ene djambe, ene pate.
Nos campagnes (antolodjeye)
Les tecses ont stî rashonnés pa Jean-Jacques Gaziaux.
Live Gaziaux sol pårler walon et l' vicaedje des djins après Djodogne
Kitaeyaedje do live
Categoreye:Motlîs walons
Nos campagnes (antolodjeye)
Elle a parexhou e 1998.
Clepaedje
Motlî
On dit ki l' djin clepe, xhale.
Nos campagnes (antolodjeye)
Contnou
Les tecses ont-st a vey avou l' campagne, et shuve a pô près les ovraedjes des tchamps. C' est cåzu tos arimés. I provnèt des rvuwes do Roman Payis (Li noer boton, Li soverdea, pår des Cayés walons. Nerén eto di sacwants ramexhnêyes (come ene da Louis-Joseph Courtois).
Clepaedje
Motlî
Li djin insi : on clepeu, on xhalé / xhoulé
Nos campagnes (antolodjeye)
Contnou
C' est cåzu tos arimés.
Clepaedje
Motlî
Si c' est foirt griyeus, et n' cåzu pus poizer l' djambe, li pate a tere, on dit k' ele xhale djus.
Nos campagnes (antolodjeye)
Contnou
Gn a on long adrovaedje so l' ortografeye et so l' istwere des scrijheus e walon d' avår la (pp. 2-26).
Djivêye des scrijheus
Categoreye:Antolodjeyes
Pwetrene
Pwètrène
Li dzeu do cwarp dèl feume inte li colî èt l' cingue. Èst l' pus sovént sotnu pa on cwarzaedje (saetch à tètes) thumb|Imaedje avou ène pwètrène thumb|Imaedje avou ène pwètrène thumb|Rissatchaedje di saetch à tètes
Camizole
Ene camizole, c' est on ledjir mousmint ås mantches k' on mete ådzeu des ôtes.
Dins les belès-letes e walon
«Li ptite comere avou l' blanke camizole», c' est l' tite d' on ptit roman da Lucyin Mahin.
Categoreye:Mousseures
Maia Mălăncuș
Maia Ștefania Mălăncuș a skepyî a Iaşi, å nôress del Roumaneye, li londi 5 di fevrî 2007. C' est ene muzikeuse.
Poenne di tchesturlinne (tchanson)
Categoreye:Tchansons e walon Poenne di Tchesturlinne (Ponne di tchèsturlinne), c' est ene tchanson e walon ki les paroles et l' muzike fourît scrîtes aprume e françès pa Michel Azaïs. Ele si loméve "incendie au château".
Adonpwis, Djôre Simonis l' a radapté e walon po l' concours del tchanson walone 1985.
Li tinme, c' est on tchestea ki broûle, et l' tchanteu dire al tchestulinne :
92
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100 | anêyes 110
87 | 88 | 89 | 90 | 91 | 92 | 93 | 94 | 95 | 96 | 97
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 92 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Zande 1î d' Djulé
Zande 1î d' Djulé, ci fourit on prince-eveke di Lidje ki vneut del dutcheye di Djulé.
Il esta mwaisse del Principåté di 1128 å 8 di djulete 1135. C' est adon k' il est fotou a l' ouxh på påpe Enocin II, ametou d' simoneye.
I fourit shuvou pa Åbiron II.
Ringne
C’ est tins di s' ringne (e 1130) ki l’ conte Rinåd d' Bår va abriber les wårdeus do tchestea d' Bouyon et divni mwaisse de facto del dutcheye. Zande 1î vôreut bén fé ene sacwè (militairmint), mins ni s' decide po rén.
Categoreye:Princes-evekes di Lidje
Djaeyî
Li djaeyî u gaeyî, c' est on grand åbe des nén trop tchôd payis, ki dene on frut lomé l' djaeye u gaeye.
Li djaeye si prezinte come on setch frût avou ene pelake, ene deure eschafiote et li magnåve ådvins, del cogne d’ on cervea d’ djin.
Gn a eto des ôtes sôres di djaeyîs.
Valixhance nourixhrece des djaeyes
Come les ôtes setchs fruts, les djaeyes sont ritches e crås seurs nén bôrés.
Eployaedje del pelake
Li schoice est eto eployeye po fé ene brune coleur.
Eployaedje do bwès
Å Marok, on prind do bwès d' djaeyî po fé sacwants tupins, metans des téles å couscousse. Eto po des plantches po les scolîs des scoles alcoranikes sicrire leu croejhete.
Les djaeyes dins les uzances del Walonreye
🇱🇰 batreye (uzance di Noyé) El province do Lussimbork, les comeres ofrixhént des djaeyes a leus galants å Noyé (dj' ô bén, li ci k' els aveut fwait danser al dicåce). Come les djonnes djins trovént k' i nd avént nén yeu assez, i batént (po rire) les comeres : c' esteut les batreyes, lomêyes «fouetadje» e gåmès.
Bote
BOTE
1. Bote : solé ki monte dissu l' djambe. 2. Bote : brèssêye di coches, foûr, di strin, di radis', di ramonasses... 3. Bote : tchokî, bouxhî ène bote à l' pwinte di l' èpêye. 4. Bote : fine parole. "On fouteû d' djins lance voltîye ène bote sins awè l' aîr di rén".
YouTube (waibe)
200px|sans_cadre|droite Youtube (dandjreus po your tube, çou ki vôreut dire, e-n inglès, vosse tchanson å grand succès, rispoté e walon VoBuze ), c' est ene waibe la wice ki tertos pout eberweter des videyos.
Djaeyî
Alére
Jacques Henrotte, les djaeyes,, l° 86, djulete 2012.
YouTube (waibe)
Gn a sacwantès waibes walon-cåzantes, ki l' pus cråsse, c' est l' tévé walon-cåzante.
Djaeyî
Sourdants & pî-notes
<References/>
YouTube (waibe)
Gn a eto on ptit hopea di tchansons e walon (loukîz l' pådje di copene).
Sourdant
Categoreye:Daegntoele Categoreye:Videyos
Dierins contes (noveles)
Dierins contes (Dêrins contes), c' est ene ramexhnêye di noveles da Edmond Wartique k' a parexhou e 1954 (après l' moirt do scrijheu).
Djaeyî
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Magnåves fruts Categoreye:Åbes ås fruts
Divizion-1 do Baskete Bedje (2019-2020)
2018-2019 | 2019-2020 | 2020-2021 Divizion-1 | Divizion-2 | Divizion-3 Li såjhon del Divizion-1 2019-2020 do Baskete Bedje est èl 88inme såjhon dispoy 'l askepiance do baskete beldje. Li Proximus Spirou Tchålerwè, li Belfius Mont-Hinnot ey li VOO Lidje Basket sont lès clubs walons ki djouwnuxhe è divizion-1.
Dierins contes (noveles)
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
El guere 14-18 dins les belès-letes e walon (antolodjeye)
El guere 14-18 dins les belès-letes e walon (lomé eto  antolodjeye Paillet des scrijheus walons e l' guere di 14), ki l' tite e francès, c' est La guerre 14-18 dans la littérature dialectale, c' est ene pitite antolodjeye so sacwants scrijheus e walon k' ont toirtchî des bokets sol guere 14-18.
Li livret a vudî e 2014.
Eplaideu d' tchanson e walon
Categoreye:Antolodjeyes
Olivier Chastel
Olivier Chastel, c' est on politikî walon yet francès-cåzant k' a nexhou e Lidje, mins k' est foirt actif e Tchålerwè.
Categoreye:Politikîs walons
Pierre de Coubertin
thumb|left|120px|diviè 1900 Pierre de Coubertin, c' est l' ome k' a-st adjinçné les prumîs djeus olimpikes modienes, e 1896.
Si mwaisse pinsêye, c' esteut :
Disca sol Lune (fime d' imådjes)
Disca sol Lune, c' est on fime d' imådjes k' a vudî e 2020 sol waibe Netflix, dizo l' mwaisse tite e-n inglès «Over the Moon».
Il a stî acvierné pa Glen Keane, so on scrijhaedje da by Audrey Wells.
Siné (scrît)
thumb|dicåçtaedje siné d' on ptit no (pa [[Lorint Hendschel)]] Li siné u sinateure, c' est on ptit scrijhaedje al mwin, prôpe a ene metowe djin, ki sieve a-z aveuri èn ake u ene ouve d' årt (pondeure, fotografeye) fwait pa ç' djin la.
Disca sol Lune (fime d' imådjes)
Tinme
Li tinme est rashiou so l' floriconte aziyatike di Djonga, li deyesse del Lune.
Alére
Souzane Mahin et aidants, «Disca sol Lune», l° 98, p. 7.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Fimes d' imådjes Categoreye:Lune
Siné (scrît)
Categoreye:Droet
Istwere
L' Istwere, c' est l' syince ki studeye tot çou ki s' a passé sol Daegne rapoirt ås etrevéns a vey avou des djins, dispu k' el sicrijhèt zeles-minmes.
Maxhaedje des accints
Li maxhaedje des accints, c' est on clintcha di totes les langues ki divnèt cåzêyes pa des djins di sacwants viyaedjes avou des accints diferins, ki si rtrouvnut po bouter eshonne dins l' industreye ou dmorer dins des grandès veyes.
Istwere
Ele si howe del preyistwere, la k' ci n' esteut nén scrît.
Maxhaedje des accints
Maxhaedje des accints e walon
E walon, li maxhaedje des accints a stî todi pus foirt e 20inme sieke. Il a a vey avou l' motlî (mots d' vocabulaire) mins eto avou l' croejhete. Po egzimpe : on walon-cåzant d' Transene, skepyî e 1953 (la ki l' cawete di codjowaedje des rwaitants di l' indicatif prezintrece est "-èt") ki boute a Bietris (li cawete est -ont mins c' est foirt coinrece) s' a metou eviè ls anêyes 2000 a eployî l' cawete -ant.
Istwere
Kiminçmint d' l' istwere
On fwait rmonter l' istwere des payis do Mîtrin Levant (la k' gn a yeu les prumîs scrijhaedjes) a a pô près troes siekes divant Djezus-Cri. C' esteut el Mezopotameye.
Maxhaedje des accints
Maxhaedje des accints e walon
I s' a ddja passé, bén veyåvmint, pol moens a Lidje, a Nameur, a Tchålerwè ey al Lovire.
Istwere
Kiminçmint d' l' istwere
Les Chinwès scrijhèt dispu 1200 dvDjC.
Maxhaedje des accints
Maxhaedje des accints e walon
Li maxhaedje des accints, cwand il est accepté pa les mwaisses do walon d' ene metowe contrêye, va moenner a des noveas sistinmes di scrijhaedje lomés «rifondants walons».
Istwere
Kiminçmint d' l' istwere
Les Indyins del Mîtrinne Amerike avént des scrijhaedjes dispu 600 dvDjC.
Maxhaedje des accints
Maxhaedje des accints e walon
Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje Categoreye:Linwince Categoreye:Lingaedjes
Istwere
Pårtixhaedje francès
Å pus sovint, on pårtit l' istwere insi :
Ci pårtixhaedje la est foirt criticåve, divant tot pask' i rashît l' trepådjaedje so l' istwere di l' Urope, et aprume del France.
Critike di l' istwere classike
Insi, l' istwere del Beldjike pa les istoryins classikes vout d' tote foice endè fé on bea payis bén uni, sovint tot cloyant les ouys so l' culteure des djins. Did la l' idêye da Yoran Delacour di scrire des lives d' istwere veyowe pa les peupes avou des formagnîs lingaedjes. Po les Walons, c' est l' Istwere del Waloneye, come veyou pås Walons.
Les pus inflouwinnès djins d' l' istwere
On persounaedje istorike, c' est ene rilomêye djin k' a yeu on role dins l' Istwere.
Les 100 pus inflouwinnès djins d' l' Istwere ont stî relîs, sayreçmint, pa on cwereu amerikin divins on live lomé The 100 (les cint pus grands nos d' l' Istwere).
* Categoreye:Syinces uminnes
Å pus lon des djoûs (novele)
thumb|coviete Å pus lon des djoûs (Â pus lon dès djoûs), c' est on ptit roman sicrît pa Rodolphe Dedoyart et Michel Francard, ey eplaidî do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 1987.
Li coviete a stî dessinêye pa René Lejeune (ki sene «Willoos»).
Tinme
Dins on hamtea d' Årdene (kécfeye bén Baconfwè), gn a deus måjhones, deus ptitès cinses, ki si rwaitnut. Mins nén metowes les minmes po li scwere avou l' voye.
Deus familes, mo diferinnes, avou les deus efants, valet et båshele, Adele et Lucyin, ki crexhèt cåzu eshonne, et tot naturelmint al djonnesse, ataker a s' vey voltî.
Mins la les femes, pa on laid djoû d' esté, ki dispetronèt po ene margaye di tchéns. Et s' traitî d' cånoye, et d' canle, et d' chamo, et d' efant d' baståde !
Et la ki l' pa Adele mourt. Tote seule po rprinde li haswè, mins avou ene volté d' fier…
Djou
Adolphe Hoyaux
Hoyaux Adolphe Hoyaux (k' on loméve «l' Aveule di Djolimont»), c' esteut on scrijheu e walon ey èn eplaideu do payis del Lovire.
I skepia a Famiyureus li 15 di djanvî 1854 et mora 1928.
Vicåreye
I bouta tot djonne, a 10 ans, dins èn aminwer del Croyire. Pu dischinde e beur come houyeu a Sint-Piére. Adon-pwis, dins ene fayinçreye.
A 24 ans, i divna aveule. Il est maryî avou deus efants. Sins s' discoraedjî, il aprind l' alfabet Braye eyet l' muzike. Et divni muzicyin dins les cåbarets et so les dicåces. C' est vola k' il aprind a rmete e walon des tchansons francesses.
Tins des greves di 1886, pu pol procès Dufuisseaux (1889), i toirtcheye des tchansons politikes, e francès ey e walon, todi po disfinde les ovrîs grevisses et les socialisses.
Ouve e walon
I scrijha ene grosse trintinne di tchansons e walon.
Egzimpe di boket
thumb|Fuziyåde di [[Rou-dlé-Tchålerwè (1886)]]
…
Imbaras po on moirt (teyåte)
Imbaras po on moirt (Imbaras po on mwért, Imbaras pou in mwârt, evnd.), c' est ene pîce di teyåte d' èn ake da Norbert Trokart.
C' est ene des pîces les pus djouwêyes el Walonreye, co å djoû d' ouy.
Categoreye:Pîces di teyåte e walon
Saye
Ene saye dessinrece ou esbåtche, c' est on prumî dessén ki dimande a esse mia fini, schové, apontyî.
Gn a eto des sayes di scrijhaedje, evnd.
Oujhea d' proye
Èn oujhea d' proye ou oujhea proylî ou oujhea magneu d' tchå, c' est èn oujhea ki magne des vicantès biesses, lomêyes ses proyes. I les apice tot ls esserant dins ses grawes, soeye-t i po lzès stofer (wôteus), soeye-t i po les tni a stok, et lzî coixhî l' hanete (fåcons).
Corante aiwe
thumb|Corante aiwe Ene corante aiwe, c' est ene aiwe ki court.
Oujhea d' proye
On rindje sovint les oujheas proylîs sorlon k' i tchesnut do djoû u del nute. Les oujheas d' proye di djoû k' on trouve el Walonreye sont lomés les moxhets ou miyots.
Corante aiwe
Ene tote Adon, ça cmince pa les pixhlotes ou filets d' aiwe, pu les ris (rixheas, rixhots, rew, ruwåd), pu les mouzes (fleuves), ey eto les tchenås, bîs d' raiwaedjes, derivåcions, end..
Oujhea d' proye
Dins les cis d' nute, on trouve, padecô di l' adire inte les tchafôs, k' ont come des ploumes ki bizèt foû del tiesse, a môde d' orayes, et les houretes ou poûtes, k' ont ene ronde tiesse.
Corante aiwe
Les pus grosses sont naiviåves (on pout naivyî dsu avou des naçales (barketes) u des pus gros bateas.
Oujhea d' proye
Èn oujhea magneu d' tchå u oujhea d' proye, c' est èn oujhea ki vike tot magnant del tchå, dj' ô bén: apicî des ôtès biesses.
Corante aiwe
''Ene corante aiwe est diferinne d' ene cropante aiwe (laks naturels, astantchêyes, vevîs fagnes, marasses).
Oujhea d' proye
Sôres
On fwait sovint l' adire inte les oujheas d' nute magneus d' tchå et les moxhets (oujheas d' nute magneus d' tchå).
Mîtrinne Ådje (eternåcionålmint)
🇱🇰 «Moyinådje»
Oujhea d' proye
Pî-note
Categoreye:Oujheas magneus d' tchå
Corante aiwe
Coraedje
Ene corante aiwe kimince a on sourdant. Ele groxhit, et rçure des pus ptits rixheas ki s' î vnèt agoliner. Ele pout leye-minme si taper dins ene pus grosse aiwe, ki pout esse on mouze. On mouze (fleuve) s' egole todi dins ene mer u èn oceyan.
Mîtrinne Ådje (eternåcionålmint)
Categoreye:Istwere Categoreye:Moyinådje
Corante aiwe
Coraedje
So castinne, les corantès aiwes polèt moussî e tere et disparexhe dins des trôs (trô d' Belvå), ou des tchantoeres ou egolinas ou edujhoes ou pousse.
Livea
Ene corante aiwe pout esse a setch ene pårteye di l' anêye (c' est todi l' cas des ouwetes. Sins ariver a setch, les corantès aiwes ditoumèt (baxhnut) e l' esté et boutèt (sont grosses) e l' ivier, copurade å rlén.
Vås
Ene corante aiwe naturele a ene sitindêye di teres ki totes les pus ptitès corantès aiwes î agolinèt : c' est les vås d' ene aiwe u bassin.