cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Åbe foû-ordinaire
plaenes
On vizitrè voltî li rodje plaene di Morlanwé, mins li pus grosse plaene dol sôre "Schwedleri" del Walonreye est a Outin.
Gn a-st a Trejnî on croejhmint plaene x doyåve.
sås
Dins les sås, on irè voltî vir li grosse pindante så di Doû, eyet li pus grosse blanke så del Walonreye, a Miebe-li-Tchestea.
tchersîs
El pus gros tchersî del Walonreye est a Elmele.
secoyas
Li pus gros adjeyant secoya do pays a crexhou a Esneu.
sofora do Djapon
Li pus gros sofora do Djapon del Walonreye est a Astire.
tchinnes
Dins les tchinne, on irè vey:
tchårnales
El pus grosse tchårnale del Walonreye est a vey å Rû.
tiyoûs
thumb|tiyou del Djustice a Mélin-e-l'-Hesbaye Dins les tiyoû foû-ordinaires, n a:
crevés u abatous
thumb|Måbon-pré, li Crawêye Hesse et s' djeton|200px
Åbes toponimikes
thumb|Plake a Mermoite "å Tiyoû", la k' gn aveut on grand tiyoû Kécfeye, l' åbe a l' no del sakî ki l' a planté.
Des ôtes côps, c' est l' åbe ki dene si no a on tchamp.
Udon-bén a ene plaece d' on viyaedje, come tiyoû d' Mermoite, ki s' veyeut des viyaedjes alintoû.
Stimbiè
Stimbiè (F. Stembert), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vervî, el province di Lidje.
Scrijheus e walon
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Djamogne
Djamogne (fr: Jamoigne) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchini.
Aiwe di Gwadiana
thumb L' Aiwe di Gwadiana u Gwadiana (e-n espagnol: Río Guadiana; e portuguès rio Guadiana,  Odiana u Juromenha), c' est l' pus long mouze do cåziyea iberike, veyanmint k' i court so 818 km.
Etimolodjeye
Si prumî no cnoxhou, c' esteut e latén Flumen Anas (aiwe des canårds) – mins l' mot portuguès coinrece «Juromenha» est motoit pus vî; adon, les Arabes l' ont lomé l' "Ouwed Ana", «وادي انا» (wâdî ânâ), on prononçaedje k' on rtrove a 95 åcint dins l' mot espagnol et portuguès d' asteure.
Coraedje
I trevåtche li voye di Madrid a l' Andalouzeye a Manzanaresse.
I va tourner åtoû di Ciudad Real, a Bijhe et a l' Ouwess. Pu, foirt ralårdji pa des astantches aler viè Merida pu raiwer Badaxhosse, e l' Estremadoure.
Lavola, i va bihairder di scwere eviè Nonne, et fé frontire inte l' Espagne et l' Portugal disca si egoleure e l' Oceyan Atlantike, mins tot-z åyant moussî on boket ådvins di l' aroyaedje portuguès.
Sourdant
Gwadiana Gwadiana Gwadiana
28 d' awousse
Li 28 d' awousse, c' est li 240inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 241inme po ls anêyes bizetes), avou 125 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
26 d' awousse - 27 d' awousse - 29 d' awousse - 30 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Luc Jouret
Luc Jouret, c' esteut on beldji-congolès k' aveut skepyî li 18 d' octôbe 1947 eyet k' a morou li 5 d' octôbe 1994, e l' Swisse.
Rilomêye
C' esteut eto on medcén rilomé po-z awè askepyî l' Ôre do Timpe solrece, ene seke wice ki les mimbes si distrujhént eshonne.
Jouret Jouret
Les biesses acsûtes del pesse (fåve)
thumb Les biesses acsûtes del pesse, c' est ene longue fåve da Lafontinne.
Tinme
thumb C' est l' pesse ki towe totes les biesses. Leu rwè, li Liyon les ahouke tertotes po fé on sacrifice rilidjeus å Cir k' evoye cisse rascråwe la. Ci serè li biesse k' a fwait l' pus gros petchî ki serè touwêye.
Li Liyon cmince pa s' acuzer lu-minme, d' awè magnî des bedots, et pår li bierdjî, mins passe li cratchoe ås ôtès biesses po k' ele si cfessexhe, avou.
Li Rnåd, doûce alinne et malén diåle, escuze li Liyon, tot «roviant» di dire ses mwais toûs.
Vinèt les ôtès biesses magneuses di tchå (ki rprezintnut les «gros cous-d'-tchåsse»). Les pus pires di leus calinreyes sont pardonêyes pa l' assimblêye.
Arive ene ågne ki s' amete d' awè magnî ene betcheye di yebe dins ene waide d' on moustî.
Tertos si dårèt sor leye, li ricnoxhant come li cene ki l' punåjheye è provént.
Ijé
Ijé (fr: Izel) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchini.
Coleccion Haust di scrijhaedjes e walon
Li coleccion Haust di scrijhaedjes e walon, ki l' tite e francès, c' est "Collection Nos Dialectes", c' est ene coleccion d' lives e walon k' a stî metowe so pås so fotches pa Jean Haust e 1933. Ele sitata avou s' moirt e 1944, apus ki les cis k' ilaveut ddja tot apresté. Li dierin limero k' a stî eplaidî pa Elisée Legros et Maurice Piron e 1949.
E. Renard a bouté å ratournaedje e francès des cwate lives da Joseph Calozet, et al biyografeye da Henri Simon.
Les biesses acsûtes del pesse (fåve)
Tinme
Li moråle (adierceye po les societés de djins), ele tént so deus vers: sorlon ki vos estoz ritche u minåbe, les djudjes vos gråceyront u vos codåner.
Coleccion Haust di scrijhaedjes e walon
L' interesse des motlîs metous al fén des lives end ont fwait mete sacwants come rahoucas pol djivêye des motîs do walon.
Les biesses acsûtes del pesse (fåve)
Ratournaedje Duvivier de Streel
🇱🇰 Tecse complet so Wikisourd
Coleccion Haust di scrijhaedjes e walon
Pî-notes
Haust
Franwal Gauthier
Li Franwal Gauthier, ki s' no e francès, c' est Dictionnaire français-wallon, c' est on motî francès-walon sicrît pa Gustave Gothier ey eplaidî e 1879.
Il est rahoukî sol limero [FE3], aprume po l' boutaedje e Wiccionaire.
Les biesses acsûtes del pesse (fåve)
Ratournaedje Duvivier de Streel
thumb L' abé Dovevî (1844) va rmete ene fele paltêye ås 64 vers del mwaisse modêye, poy ki s' fåve divént pår ene fåvirete di 268 vers. Loucans ddja li cminçmint.
Franwal Gauthier
Gauthier Gauthier Gauthier
Les biesses acsûtes del pesse (fåve)
Ratournaedje Duvivier de Streel
Li tecse si porshût insi avou toplin des racawetes eneviè l' modêye Lafontinne, ki mostrèt ossu des idêyes filozofikes et politikes do scrijheu. Come priyesse, i finit pa ene moråle rilidjeuse:
Ratournaedje Lamaye
E 1845, Joseph Lamaye dene ossu on translataedje del fåve avou l' accint lidjwès, eplaideyes dins «''La Voix du Peuple», ci côp la, dins l' Annouwaire di l' SLLW (tôme II, 1866). I prind del liberté eneviè l' tecse e francès, mins l' shût
Ratournaedje Bailleux
thumb|Eplaidaedje dins l' annouwaire del SLLW (1867) 🇱🇰 Mwaisse modêye C' est on spepieus shuvaedje di Lafontinne, pår li pîtaedje. Eplaidî dins l' Annouwaire di l' SLLW (tôme III, 1867, pp 85-87).
Ratournaedje Bernus
🇱🇰 Tecse complet so Wikisourd
Léon Bernus, e 1873, ercandje li pesse på colora-môrbusse.
Å coron del fåve, i radjoute beacôp des bokets ki cåznut di des djins d' après Tchålerwè:
Ratournaedje Kirsch
thumb Diviè 1890, Antoine Kirsch dene ene modêye ki shût assez bén li scrijhaedje Lafontinne.
Ratournaedje Houziaux
C' est ene modêye sicrîte pa Joseph Houziaux, ki fourit replaideye dins les Cayés walons 3/2020, a l' ocåzion del minêye di gripe chinwesse.
Ratournaedje Dehez
Robert Dehez nos dene on tecse ût-pîté so tote si longueur et arindjî sovint a strofes di cwate vers. Li tite, c' est: «So les Biesses ki toumît d' on må».
Ratournaedje Louis
Co ene feye a l' ocåzion del minêye di gripe chinwesse, Bernard Louis ritoirtcha on tecse respectant l' pîtaedje del mwaisse modêye Lafontinne:
Sourdants
Pesse Pesse Pesse Biesses Pesse Categoreye:Raspepyîs årtikes
Héron ås vatches
Li héron ås vatches u oujhea ås vatches, c' est on blanc héron foirt corant dins les payis del Mîtrinne Mer.
Bubulcus ibis
Spårdaedje
End a pont el Walonreye.
Categoreye:Oujheas
Valdegeña
Valdegeña, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Terme
Terme (fr: Termes) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchini.
Valtajeros
Categoreye:Castile et Leyone
Djivêye des Contes di Lô
Çouchal est ene djivêye des contes k' ont moenné li Conteye di Lô
Categoreye:Istwere del Beldjike
Scolite
Les scolites, c' est ene dizo-famile d' insekes schaerbotreces k' atacnut les åbes.
Scolytinae
Istwere des scolites del hesses et des åbes sapinreces el Walonreye
E 1990, gn a yeu des timpesses, et toplin des chablis. C' est la k' les scolites s' ont mopliyî foû mezeure et-z ataker les hesses, les sapéns et pår les såvadjes sapéns.
Xhoutsiplou (Målimpré)
Xhoutsiplou (fr: Xhoute-si-plou) est on hamtea di Målimpré
Scolite
Istwere des scolites del hesses et des åbes sapinreces el Walonreye
Di 1990 a 2000, on a abatou tos les åbes malådes, et minme mete des boesses ås pwezon k' assaetchént les scolites dins les bwès d' faweas.
Xhoutsiplou (Målimpré)
Li no provént di schoûte s' i ploût, on no assez corant po des plaeces avou des moléns a aiwe.
Scolite
Istwere des scolites del hesses et des åbes sapinreces el Walonreye
Après 2000, on a leyî aler, dizo l' idêye des ecolodjisses, come cwè i faleut des åbes crevés emey les bwès po fé viker les insekes magneus d' bos.
Xhoutsiplou (Målimpré)
Vey eto: Xhoutsiplou (Aiwêye), Xhoutsiplou (Esneu), Xhoutsiplou (Manhé), Xhoutsiplou (Djerpene)
Scolite
Istwere des scolites del hesses et des åbes sapinreces el Walonreye
Les atakes des åbes ont rcrexhou dins les anêyes 2010.
Sourdant
Categoreye:Insekes Categoreye:Maladeyes des plantes
Antolodjeye des scrijheus e walon d' Djambe
thumb|coviete L' antolodjeye des scrijheus e walon d' Djambe, ki s' tite, c' est «E Djambe avou les scrijheus» (È Djambes avou lès scrîjeûs), c' est ene antolodjeye ki rprind toplin des scrijheus e walon k' ont skepyî ou k' ont dmoré a Djambe.
Elle a vudî e 2009.
Scrijheus e walon riprins ådvins
Categoreye:Antolodjeyes
Djibî
Categoreye:Tchesse On djibî, c' est ene såvadje biesse k' on tchesse (ou k' on bracnêye) po magnî.
On fwait l' diferince inte li gros djibî (ciers, singlés, tchivroûs) et li ptit djibî (såvadjès robetes, lives, faizans, pietris, evnd.)
Cwand on djåze di cujhene, on dit eto "magnî do såvadje".
Iye
thumb|Ene iye, veyowe d' on spoutnik thumb|Li Tombe di l' Adjeyant, èn iyea so [[Smwès]] Ene iye, c’ est ene tere avou d’ l’ aiwe tot åtoû.
Motlî
Des ptitès iyes ki sont ene dirî l' ôte fôrmèt çou k' on lome on tchaplet d' iyes.
Ene tere avou di l' aiwe cåzu tot åtoû, mins ki dmeure raloyeye å continint pa ene binde di tere si lome on cåziyon.
ôte pårt
Categoreye:Djeyografeye
Bosret di s' no d' famile (live)
Bosret di s' no d' famile (k' a eto ene ôte mitan d' tite e francès : Nicolas et le mirliton), c' est on live so Nicolas Bosret et li skepiaedje des «Cwarante Molons» ki djouwént del flûte a l' agnon.
Cronolodjeye
Li cronolodjeye, c' est l' avançmint do tins, dispu les vîs vîs trevéns, disk' å djoû d' ouy.
Bosret di s' no d' famile (live)
C' est on live bilingue, walon eyet francès, scrît pa Joëlle Spierkel ey enimådjî pa Ilheim Abdel-jelil.
Il a vudî e 2014, saetchî a 4000 egzimplaires (onk des pus gros tiraedjes di des lives e walon).
Cronolodjeye
Si on vout k' tertos åye li mins muzeure del cronolodjeye, on frè des calindrîs, po-z î vey l' avançmint des såjhons, des moes, des samwinnes, des djoûs.
Bosret di s' no d' famile (live)
Contnou
Veye da Colas Bosret, di si ptite djonnesse a s' moirt.
Cronolodjeye
Po l' cronolodjeye pus spepieuses (ovraedje, aeura des trins, spôrt), on s' sieve des eures, des munutes.
Bosret di s' no d' famile (live)
Contnou
Fabricaedje d' ene flûte a l' agnon.
Esplikêyes sol soce des Cwarante Molons.
Cronolodjeye
Po les spôrts, les hôtès tecnolodjeyes, evnd., on s' sieve des sgondes, des ijhinmes, des cintinmes di sgonde, des milisgondes.
*
Marén
thumb On marén, ene marinresse, c' est ene djin ki boute so on batea d' mer.
Onk k' overe so ene bilande, c' est on batlî.
Sicrijheus e walon k' estént maréns
Roger Prigneaux
Dins les fåves do vî vî tins
Sinbate li marén, c' est on rlomé marén do Moyén Levant k' a yeu totès sôres d' aviretes contêyes dins les meye ey ene nutes.
Dins les belès-letes e walon
Gn a ene tchanson e-n inglès so on marén k' est sô k' a stî rmetowe e walon pa Daniel Droixhe. I cmince pa tchanter ene fråze e-n inglès: Mins li ratourneu ni sieve nén l' mot «marén»:
L' Avesprêye, ene binde d' imådjes da José Schoovaerts, parexhowe a fouyton sol Rantoele-gazete, mostere li batreye di Trafalgår avou des waloneus dessinés come maréns.
Ene istwere di marén da Roger Prigneaux
Categoreye:Mestîs Categoreye:Mers et oceyans
Nûtons (toponimeye)
Pådje des mots «nûton», «sotea» et «massotea» dins les nos d' plaeces del Walonreye
massotea
Categoreye:Toponimeye
Djouwet
Les efants ki djouwnut avou on djouwet touyèt et brouyèt come i vlèt. Å rvier d' on djeu, la k' gn a des rîles a shuve.
Alére
F. Nyns, Les djouwets di dvins l' tins; Intrez don.
*
L' imitåcion d' Djezus-Cri (live)
thumb L' imitåcion d' Djezus-Cri, c' est on live sol rilidjon catolike, sicrît pa Thomas A. Kempis et ratourné e walon pa Jean Bosly.
Imitacion Categoreye:Crustinnisse
5 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
3 d' nôvimbe - 4 di nôvimbe - 6 di nôvimbe - 7 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Prosper Libert
Prosper Libert, di s' no d' pene, Péel Dèltchasseye, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Vervî.
Riprins dins l' antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî.
Ouve pol walon
A scrît des tchansons, des monolokes et des pîces di teyåte.
Il esteut eto corwaiteu des ôtes pîces di teyåte e walon.
Sourdants
Libert
Societé des Transpoirts Etercommunås d' Tchålerwè
Li Societé des Transpoirts Etercommunås d' Tchålerwè, obén STET soulmint ([FR] Société des Transports Intercomunnaux de Charleroi — STIC) aveut askepyî e 1962. Ç' esteut ene societé etercommunåle di kimon transpoirts. Elle esteut ovrante e Tchålerwè eyet dins les viyaedjes levantrece åtou. Li STET aveut disaprexhou e 1991 padri l' redjonålizaedje dås kimon transpoirts. Asteure, li rantoele di STET est rprindowe pål TEC.
Coleur
Li STET aveut li coleur blanc padzeu eyet li coleur vete padzo come principåles coleurs.
Rantoele
🇱🇰Vete tram di Tchålerwè
Ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike
Categoreye:Bokets del Beldjike Categoreye:Istwere del Beldjike L' ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike ni s' a nén fwait d' on plin côp. Vola les estapes k' ont clawé les limotches do payis.
Frontires di 1830
C' est les frontires des ancyins Bas-Payis otrichyins et del Principåté d' Lidje. Portant, l' ancyinne dutcheye do Lussimbork est rclamêye pa Wiyåme 1î des Bas Payis. Mins li Beldjike a eto li Limbork holandès. C' est çou ki les pouxhances d' adon acceptît dins l' Påye ås dijh-ût hagnons (1831).
Guere di 1831
Mins li rwè Wiyåme n' acceptéve nén li dislaxhaedje del Beldjike. Il ataca li djonne estat, et aléve li rprinde tot, s' i gn aveut nén yeu l' arivêye d' ene årmêye francesse ki meta ahote a si avanceye. Ci fourit li campagne des dijh djoûs. Mins l' estat d' guere dura disk' e 1933.
Wiyåme prumî aveut rprins li Limbork holandès. Li Lussimbork, ki rclaméve todi, esteut tolminme administré pal Beldjike.
Acoird di 1939
🇱🇰 «Påye ås vint-cwate hagnons» Li 19 d' avri 1839, li Beldjike eyet l' Holande sinèt a Londe li Påye ås vint-cwate hagnons, k' acceptêye di côper l' Lussimbork a deus, a pô près sorlon li limotche di lingaedje.
Mins gn a todi ene gårnijhon prûssyinne a Lussimbork, et les Francès volèt poleur aler a Lidje (tot près del Holande) sins dveur passer par la. Gn a k’ ene ôte bele voye, ki passe pa Årlon. Årlon, et les viyaedjes djondant sont lussimbordjwès-cåzants. On va don edvinter li mite d’ Årlon, veye rominne, po-z ravôtyî l’ bistoke.
On pô pus hôt, gn a Aterte et Notombe. La, c’ est l’ famile del coine k’ ont ddja des belès plaeces dins l’ politike bedje, ki s’ vlèt mete di ç’ costé cial. Mins, tot traeçant pus al Bijhe, i vont rovyî deus viyaedjes walon-cåzants avou l’ Lussimbork : Doncô et Sonlé.
Valderrodilla
Valderrodilla, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Roman d' cåzantès biesses
On roman d' cåzantès biesses ou roman d' djåzantès biesses, c' est on roman la ki l' mwaisse persounaedje, c' est ene biesse.
Sovint on l' voet ki cåze ou ki tuze.
Coûte novele d' on tchvå ki cåze
Categoreye:Romans * * Categoreye:Djåzantès biesses
Souwaedje-evoye des credits
Li souwaedje-evoye des credits, c' est ene estance economike, cwand les bankes ni sont waire tchôdes po pruster des cwårs.
Categoreye:Finance
Gåz nier-epweznant
On gåz nier-epweznant, c' est on gåz ki s' ritape so les niers.
C' est des gåz di guere.
Les pus cnoxhous, c' est l' sarin, l' iperite et l' taboun.
Etroclant lingaedje
Categoreye:Linwince Categoreye:Lingaedjes Èn etroclant lingaedje, c' est on lingaedje ki pout fé des grands etroclés mots avou totes sôres di morfinmes et croejhions.
Etroclants lingaedjes
Egzimpes : li hongue, li trouk, li basse, l' izlandès, l' amazir, l' aymara.
Lingaedjes nén etroclants
Sacwants lingaedjes come l' almand, polèt fé des longuès sustantivires (Donaudampfschiffahrtskapiteinsaufstellungbevollmächtigter; responsåve di l' institucion des capitinnes di naiviaedje e bateas al wapeur sol Danube). Mins ci n' est nén çoula k' endè fwait èn etroclant lingaedje.
Novele Castile
Li Novele Castile (e-n espagnol Castilla la Mancha), c' est ene franke contrêye (kiminålté otonome) di l' Espagne.
Djeyografeye
Continowe, viè Nonne li Cminålté otonome di Madrid; ele est schåyeye di l' Andalouzeye pal Sierra Madrana trevåtcheye al passåjhe do Despegnaperro.
Edjistrêye les sourds di Gwadiana et d' l' Aiwe di Taedje.
Economeye
Bråmint des vegnes.
Tuzance
Payis da Don Kichote
Balinnacîs
Les balinnacîs, c' est des biesses ås tetes ki vikèt dins les mers, pareys ås balinnes.
Sacwants balinnacîs
Categoreye:Familes des biesses
Malete-di-bierdjî
Li malete-di-bierdjî (oudonbén: li palete-di-bierdjî, li li boûsse-di-bierdjî, li hote-di-bierdjî), c' est ene fleur des tchamps k' a des grinnes recoyowes dins des plats saetchots ki rshonnèt a ene malete, a ene boûsse, a ene palete, a ene hote, sorlon li rwaitant.
Mins gn a des ôtès sôres di malete-di-bierdjî.
Sourdant
Categoreye:Fleurs des tchamps Categoreye:Plantes
Wene
Avey
Muzêye d' Wene, avou les nos di totes les usteyes sicrîts e walon, vinant do Ståve des boûs di Locbiermé.
Vî mot
On vî mot u årcayisse, c' est on mots k' est co dins les motîs des cmons nos, a on moumint dné, mins avou ene mincion "vî mot" ("årcayisse"). Dj' ô bén k' i n' serè pus eployî dins l' lingaedje corant do trevén ki l' live di mot a rexhou. Mins il esteut comprins et kécfeye dins les céncwante a cint-z ans di dvant.
On vî vî mot, c' est on mot ki n' egzistêye dedja pus dins les motîs, mins k' a stî eployî sacwants siekes divant.
Categoreye:Diccionairaedje
Hervé Jehaes
thumb|150px|e 2013 Hervé Jehae, c' est on scrijheu e walon k' a-st ataké diviè 2013.
Arno (tchanteu)
Categoreye:Tchanteus e francès Categoreye:Tchanteus e-n inglès Categoreye:Tchanteus e flamind Categoreye:Rilomés Flaminds Arnaud Charles Ernest Hintjens k' a skepyî a Ostinde, li 21 di may 1949, est mî cnoxhou dizo s' no d' sinne Arno. Il a morou li 23 d' avri 2022.
C' est on tchanteu d' rok, ki tchante e francès, e-n inglès et di tenawete e flamind d' Ostinde.
I tchante avou ene siketêye vwès.
E 2010, ene di ses tchansons a stî ratournêye e walon pa Françwès Nyns, dizo l' tite "Dins les ouys di m' mame".
Cayôs d' aiwe (arimés)
Cayôs d' aiwe (Cayôs d'êwe), c' est l' tite d' ene ramexhnêye d' arimés da Georges Smal, k' a vudî e 1992.
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Hervé Jehaes
I scrît e rfondant namurwès.
I provént d' Torèbay-Sint-trond
Ouve e walon
Il a wangnî li Pris del Lovire e 2020 avou ene novele : «Li grand voyaedje».
Egzimpe di scrijhaedje
<i>
Sourdant
Jehaes Jehaes
1868
Sourdants
Categoreye:Date
Xhoutsiplou (Aiwêye)
Xhoutsiplou est on no d' plaece dilé Aiwêye.
Li no provént di schoûte s' i ploût, on no assez corant po des plaeces avou des moléns a aiwe.
Vey eto: Xhoutsiplou (Esneu), Xhoutsiplou (Manhé), Xhoutsiplou (Målimpré), Xhoutsiplou (Djerpene)
Riveye
Tåve des riveyes
Vocial li lisse des principåles riveyes :
Jiangsou
thumb|200px|right|Province do Jiangsou Li Jiangsou (江苏 Jiāngsū — « Jiangning-Suzhou ») : c' est ene province del levantrece del Republike populåre del Chine.
Riveye
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Matematike
Jiangsou
Li mwaisse-veye del province, c' est Nanjing.
Elle a-st ene sitindêye di 102.600 km² po 75.495.000 dimanants.
Anhoui
Bossu
Plaeces lomêyes Bossu:
Plaeces lomêyes Boussu:
Pî (unité)
Li pî, c' esteut ene viye muzeure, eployeye dins bråmint des payis et a bråmint des plaeces, avou des valixhances ene miete diferinnes.
On pî esteut divizé e 10 pôces, et tchaeke pôce e 10 royes.
Pî d' Sint Lambiet
Li pî d' Sint Lambiet est ene viye unité di mzeure eployeye dins l' tins el Principåté d' Lidje, di 29,2 cm long.
Categoreye:Viyès mzeures
Valdeprado
Valdeprado, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Pré
categoreye:agricoûteure On pré, c' est ene waide metowe tot do long d' ene aiwe. On-z î pout mete les vatches ås tchamps ubén l' fåtchî.
Gåz di guere
On gåz di guere ou epweznant gåz, c' est on gåz hiné pa ene årmêye e l' guere so les sôdårds (et pacô les civils) di l' innmi, po les epwezner ou lzî damadjî l' pea.
Pré
On ptit pré si lome preyea, preyale u preyisse u preyon. Si l' pré pout esse dizo aiwe, on dit eto ene han.
Gåz di guere
Istwere
Il ont stî disfindous après l' guere di 14. Mins co eployîs e l' Irak pa Saddam Hosseyn dins les anêyes 1980, ey el Sireye pa Bachar El Assad dins les anêyes 2010.
Pré
A pårti des anêyes 1960, gn a bråmint des prés k' ont stî rplantés avou des sapéns.
Gåz di guere
Dins les belès-letes e walon
Dins l' roman e walon «Letes di guere d' on piyote», Pierre Lazard discrît ene atake avou des stofants gåz sol front d' l' Izer (guere di 1914-1918).
Pré
Li mot pré et ses parints sont foirt corant dins les nos d' plaeces el Walonreye.
29 d' awousse
Li 29 d' awousse, c' est li 241inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 242inme po ls anêyes bizetes), et s' dimeure-t i co 124 djoûs po-z ariver å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
27 d' awousse - 28 d' awousse - 30 d' awousse - 31 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Gåz di guere
Dins les belès-letes e walon
Categoreye:Gueres et årmêyes Categoreye:Åres
Pré
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "pré" et ses parints, alez s' vey e splitchant motî.
Li Mont (Marlanwé)
Li Mont (dlé Marlanwé) ou Sinte-Aldegonde (la-minme dins ene fråze : ou mont, Ou Mont, retroclé Oumont; F. Mont-Sainte-Aldegonde), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Marlanwé, el province do Hinnot.
Valdemaluque
Valdemaluque, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Consey des Lingaedjes do Payis
thumb|Les pretcheus a on raploû adjinçné på CLRE thumb|Boket do papî d' priyaedje a èn etrevén CLRE po les [[Araedje di lére (djournêyes)|djournêyes "Araedje di lére" 2009]]
Li Consey des Lingaedjes do Payis, e francès CLRE (Conseil des Langues Régionales Endogènes), c' esteut ene trope di djins raloyîs å ministere del culteure del Federåcion Walonreye-Brussele ki parpinséve li politike linwistike eneviè l' walon et les ôtes lingaedjes diléreces del federåcion.
Il a roté di 1990 a 2019.
Ovraedjes et fonccionmint
Li consey esteut eto responsåve des ôtes lingaedjes dilérins del sitindêye del Beldjike, la k' li Federåcion Walonreye-Brussele est mwaisse del culteure et di l' acsegnmint. Adon, li Consey s' ocupéve eto do picård, do gåmès, do lussimbordjwès, do ripouwaryin, do tchampnwès et do tîxhwès braibançon.
Li fonccionaire sicretaire end a stî lontins Jean-Luc Fauconnier; pu ç' fourit Nadine Vanwelkenhuyzen; al fén, Alix Dassargues.
Li CLRE a stî sovint critiké pask' i n' s' ocupéve ki di pårti les sacwants liårds di subzides inte les soces k' estént bén avou les responsåves. Et nén mete so pî ene vraiye politike linwistike eneviè l' walon.
Pol CLRE, les lingaedjes dilérins divént dmorer diyalectålijhîs. Li seule kimon lingaedje sol kiminålté Walonreye-Brussele diveut esse li francès. Li walon ni dveut nén vni e prumî, mins esse todi metou come on parey ås ôtes «''langues régionales endogènes», minme s' i rprezinte 70 % del sitindowe do payis la kel CLRE esteut competin.
Bounî
Categoreye:Viyès mzeures On bounî, c' est ene viye unité di mzeure des stindêyes ki valeut 20 grandès vedjes, ene grande vedje valeut 20 ptitès vedjes, eyet li ptite vedje esteut-st on cwåré d' ene corante vedje di costé.
Consey des Lingaedjes do Payis
Ovraedjes et fonccionmint
C' esteut l' CLRE k' adjinçnéve et rinde les pris del Federåcion Walonreye-Brussele.
Brut
Categoreye:Aschoûtyince
Consey des Lingaedjes do Payis
Après 2019
thumb|150px|Julien Noël Li CLRE a stî replaecî, pa on decret do 27 di måss 2019, pa on «Conseil de la langue française, des langues régionales endogènes et des politiques linguistiques».
Brut
On brut, c' est on son, nén bén erîlé po çki rwaite les waches electromagnetikes (årvier del muzike), ki l' oraye pout etinde.
Bounî
Li no "bounî" rivént eto sovint dins les nos d' plaeces.
Brut
On sincieus (ene sincieuse) ki studeye les bruts est lomé (êye) brutincieus (brutincieuse).
Spaghetti
Les spaghetti, sovint lomé å pluriyal oubén spaghetto (å singulî), sont des påtes uzêyes po amagnî. Eles sont rwaiteyes come estant italyinne, tolmine elles avént stî difûle el Chine.
Etimolodjeye
Les mots spaghetti eyet spaghetto vegnnut di l' itålyin :
Li mot spaghetto vout dire : carote.
Bounî
Valixhance el Principåté d' Lidje
El Principåté d' Lidje, on eployive po mezurer les teres li pî d' Sint Lambiet, 29,2 cm long.
Li vedje corante valeut 16 pîs d' Sint Lambiet, ça fwait 4,67 metes.
Dabôrd, li ptite vedje fwait 21,79 m², li grande vedje 435,9 m² eyet l' bounî 8.718 m² ou 87,18 åres.
Ôtès manires di conter :
Consey des Lingaedjes do Payis
Après 2019
Les esperts di l' ancyin consey polént resse riprins dins l' novea sistinme (mins nén zels ostant).
Bounî
Valixhance dins l' lingaedje corant el dislaxheye Beldjike
El Beldjike, après eployaedje do sistinme metrike, gn aveut co bråmint des cinsîs ki continouwént a eployî l' mot "bounî" (eto bonî, bougnî, evnd., po èn ectåre.
Sourdants
<References/>
Consey des Lingaedjes do Payis
Après 2019
Les subzides divèt esse dimandés pa les soces pol walon, tot prezintant les ovraedjes k' ele contèt fé rexhe. Davance, c' esteut sovint les minmes ecwårlaedjes ki dmorént sins trop bodjî dispu li skepiaedje do CLRE.
Margaret Thatcher
Thatcher Thatcher Margaret Thatcher (e walon, pôreut esse prononcî Magrite Tatchêr), c' esteut ene piliticresse inglesse.
Elle aveut skepyî li 13 d' octôbe 1925. Elle a morou li 8 d' avri 2013.
Elle a stî prumire minisse do Rweyåme Uni di 1979 a 1990.
Elle a moenné li Pårti wårdiveus britanike di 1975 a 1990.
Si ouve
On n' pout nén dire k' on nd a d' keure di çou k' elle a fwait. E l' Inglutere, gn aveut ostant dj' djins ki l' veyént voltî ki des cis ki l' veyént evi. Mins foû di s' payis, elle n' esteut nén foirt inmêye.
Elle a rlevé li Rweyåme Uni economicmint.
Mins si doctrene economike foirt liberåle a permetou ås bankes et d' vinde d' atchter toplin des pouris produts. Elle a catrucimé Ronald Reagan por lu l' shuve dins cisse voye la. Tot çoula a moenné, après 25 ans di djouwaedjes di tirlibibi, ås crijhes financires et economike di 2008 et ki durèt co dins les des anêyes 2010.
Elle a dåré docô po fé l' guere des Malwenes.
Taile
Ene taile, c' est on come on lådje rond plat, avou des hôts boirds, po diferins uzaedjes.
Pitit Atlasse des Lingaedjes del Walonreye
Categoreye:Diyalectolodjeye walone categoreye:Lives sol walon thumb|Mape di "[[:Wikt:dandjî 1|dandjî 1" & "mezåjhe"]] On Ptit Atlasse des Lingaedjes del Walonreye, c' est ene farde avou on ptit livret et 20 mapes diyalectolodjikes, come les cenes di l' ALW, mins bråmint moens spepieus.
Taile
sorlon l' materio
Gn a des tailes di tere et des tailes di bwès.
Pitit Atlasse des Lingaedjes del Walonreye
End a moussî foû troes :
Taile
sorlon l' uzaedje
Po cure des plats: li contnou si lome ene tailêye; dins sacwants payis, on mete on covieke a môde di tchapea chinwès, come li tadjine d' Afrike bijhrece.
Po scramer l' laecea divant l' arivêye des tourbenes: adon, gn a on betch po vudî l' crinme. On les lome eto cramoes.
Po prusti l' påsse po fé do pwin.
Pî-note
Categoreye:Ahesses di manaedje
Carniere (Walonreye)
Carniere (la-minme Carniére, F. Carnières), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Marlanwé, el province do Hinnot.
Gn a eto èn ôte "Carniere" el France.
La Première
La Première ([WA] Li Prumire), c' est ene tchinne di radio djenerålisse beldje eyet francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî askepyî dins les anêyes 1920. C' est el prumire tchinne di radio del RTBF, mins nén el pus peuprece. Come di djusse, ele dmore troejhinme dri VivaCité eyet Classic 21. C' est eto l' shijhinme radio el pus peuprece del radio bedje eyet francès-cåzante.
Carniere (Walonreye)
Tuzance walone
Liliane Faes esteut did la.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
La Première
Referinces
Categoreye:Radio
1499
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Maurice Carez
Il skepia a Mont li 3 d' setimbe 1866 et mora a Brusselle li 7 di may 1943.
1499
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Maurice Carez
Di s' mestî, il esteut medcén.
1499
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Maurice Carez
Ouve e picård
E 1895, i va askepyî ene gazete e picård, El ropieur.
Si pus cnoxhou des powinmes, c' est, sins manke, «L' imbicieus pû» (El pou inbicieû).
I prezinta les belès-letes montwesses dins les prumîs Cayés walons (1937-1939).
(si rlomé powinme, e rfondou)
Sourdant
Carez Categoreye:Mont (Hinnot)
Adélaïde Charlier
Adélaïde Charlier est ene ecolodjisse militante bedje eyet francès-cåzante. Elle est kinoxhowe po awè organizé les climatikes måtches des djonneas, come Greta Thunberg, e Brussele eyet e Walonreye.
Rilomaedje
Adélaïde Charlier est rwaiteye come èl moenneuse walone eyet bedje des climatikes måtches. Sacwants djins li rwaite come ene essegnrece figueure då feminisse. Ès omonime e Flande est Anuna De Wever.
Lorci (Li Bork)
Categoreye:Hamteas del Walonreye thumb|eglijhe Lorci, c' est on hamtea do Bork. C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.
Sipotaedje des djins : Les Coucous.
A vey
Eglijhe avou l' clotchî metou sol costé.
Apaxco
thumb|200px|Panorama Apaxco (espagnol: Apasco) c' est un veye del Mecsike.
Categoreye:Mecsike
Maraexhe
Ene marexhe ou on marexhe, c' est ene grande sitindêye d' xhate aiwe, avou des plantes ki crexhnut dvins.
Maraexhes et fagnes
Ene maraexhe si pout a assouwer; ene fagne nén, apus ki pa l' accion del djin (riplantaedje di sapéns).
Ene fagne est covrowe di plantes a pårt (sfingnes) ki vont, al longue do tins, divni del troufe. Dins ene maraexhe, les plantes pourixhèt. (Et poleur touwer di botulisse les canårds k' î dmanèt).
Jebroer
Jebroer, c' est on neyerlandès rappeu.
Istwere
Il est divneu foirt kinoxhou po 's tchanson "Kind van de Duivel" ([WA] Efant då diåle) k' aveut maké sacwants neyerlandès crustins. Mins néren, Jebroer est lu-minme catolike ey il a dit k' i voleut nén coixhî les croeyants. Kécfeye i tchante en almand, ey il a ratourné des tchansons da lu e-n inglès.
Albom
* El oridjinå tite est e-n inglès.
** L' albom ont l' minme contnou mins i tchante dins troes lingaedjes diferins.
Referinces eyet sourdants
https://nl.wikipedia.org/wiki/Jebroer (cåzumint tos les informåcions vegnnut d' rola)
Categoreye:Muzike
Strifion
Categoreye:Ahesses di manaedje thumb|
On strifion (on dit eto : on lagnet, ene lavete, ene rilavete, ene lavrete, on lavrê, on drap d' schieles, vî boket d' loke, u cwåré d' gros drap, po laver les schieles, xhorbi l' tåve, fé les poûssires.
E walon, li strifion a on no diferin diferin do drap d' taexhons (drap d' schieles, drap ås bidons) po rxhorbi les schieles après l' lavaedje. E francès, i sont tos les deus lomés «torchon».
1î d' octôbe
Li prumî d' octôbe, c' est li 274inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 275inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 91 djoûs po-z ariver al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
29 di setimbe - 30 di setimbe - 2 d' octôbe - 3 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Maladeye å cronivirûsse 2019
thumb|imådje do virûsse å [[microscope éndjolike]]
Jean-Marie Gervy
thumb Jean-Marie Gervy, c' est l' mwaisse adjinçneu do Motî d' Ite et do Franwal d' Ite.
1î d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Jean-Marie Gervy
Il a skepyî a Yite li 28 di decimbe 1942.
Maladeye å cronivirûsse 2019
Li Maladeye å cronivirûsse 2019 (ki pout esse racourteye Macrov-19, çou ki respondreut a l' inglès Covid-19, COronaVIrus Disease-19), pus coranmint: el Gripe å cronivirûsse 2019 u gripe chinwesse 2020, Covite 19 , parminêye 2020-2021, catåre 19 u Corona , c’ est ene maladeye cåzêye pa on cronivirûsse (spoté cron virûsse) ki provént del Chine, la k' a-st ataké e moes d' nôvimbe 2019.
Jean-Marie Gervy
Di s' mestî, il esteut espert dins les otos.
Ouve pol walon
Il aprinda l' ortografeye walone (sistinme Feller) avou Jean-Jacques Chapelle a Nivele.
Maladeye å cronivirûsse 2019
Discrijhaedje des sintomes
Li covaedje deure di onk a 15 djoûs, moyinmint 5 a 6 djoûs.
Jean-Marie Gervy
Ouve pol walon
Dins les anêyes 2000, i rashonna ene trope di cåzeus d' walon do payis d' Ite, ki s' lomît zels-minmes «les vîs-paltots». Tot s' rashiant so les motîs Coppens, ça fwait, i vont adiercî on nouzome ricinsmint des mots walons di ç' payis la. Et-z enimådjî toplin des mots avou des fråzes poujheyes dins l' vicaedje do 21inme sieke.
Dins ces motîs la, gn a ossu des noûmots, aprume calkés do francès, mins ossu edvintés (come miyet).
E 2022, i va bouter po k' el comene d' Ite poye awè l' label «Nosse comene dit oyi».
Maladeye å cronivirûsse 2019
Discrijhaedje des sintomes
Come dins les ôtes gripes, gn a sacwants malådes ki fwaiynut on froed d' pwetrene (peumoneye), et laddins, des cis k’ endè morèt.
Porcintaedje
Gn a eto ene endalaedje do sawoura. L' amagnî est dins l' boke mins ni gostêye pus rén.
Jean-Marie Gervy
Ouve pol walon
Gervy Gervy Gervy
Maladeye å cronivirûsse 2019
Tcheriaedje des sintomes
Li maladeye atake pus doûçmint k’ ene gripe d’ ivier. Li må d’ goidje (avou pacô li sintåcion d’ on coir etrindjir dirî l’ ålwete), et les mås d’ tiesse vont esse shuvous do setch tossa, avou li scrandixhaedje ki crexhe et l’ five ki monte, mins nén todi.
Dins les cas ledjirs (ki c’ est nouv côps so dijh come ça), gn a djusse on ptit må d’ goidje et del setch tosse, di tenawete, sins five.
Passaedje d' ene djin a l' ôte
Li passaedje d’ ene djin a l’ ôte si fwait pa les gotletes di stiernixhaedje u d’ tossaedje. Les coveus del maladeye plèt rascråwer les ôtes.
Gn a eto des djins ki n’ sont nén malådes, mins k’ edjîstrèt l’ microbe (haitî poirteu).
Rascråwance, morance et touwance
🇱🇰 Minêye_di_Covite_19_el_Beldjike Li touwance del maladeye (porcintaedje di malådes ki morèt) a stî avirêye a 1 a 3 åcint å cminçmint del maladeye.
Après côp, dins des studias pus spepieus come li ci sol veye almande di Gangelt, ene aisse del maladeye e l’ Almagne la ki l’ rascråwance fourit d’ 15 åcint del djin (so 11.000 dimorants), li touwance ni sereut pus ki di 0,37 åcint.
Mins come ene djin so cénk a stî acsûte sins sintome, dins ci studia la, li morance pa malåde sereut di 0,46 åcint (onk so 200), et l’ morance par djin 0,05 (cénk po 10.000).
Al fén del minêye e 2022, ki tertos si fjhént tester, li morance n' esteut pus ki di 1 a 2 pormeye (0,1 a 0,2 åcint).
Morance pa trintche d' ådje
thumb|morance pa trintche d' ådje Les trintches d’ ådje les pus acsûtes, c’ est les viyès djins. Insi dins les prumîs meye moirts del Beldjike, gn aveut 40 åcint d' djins di dpus d' 80 ans, et 93 cint di cenes di pus di 60 ans.
E l' Grande Dutcheye, e moes d' octôbe 2021, li moyene d' ådje des moirts esteut di 82 ans.
Stramaedje del minêye
🇱🇰 Minêye di Covite 19 el Beldjike thumb|Ståraedje del minêye å cmince Elle a cmincî el Chine fén 2019. Et passer dins kékes payis d' Azeye e moes d' djanvî 2020.0
L' Itåleye a stî acsûte e moes d' fevrî, aprume e l' Lombardeye.
Ele a-st acsût oficirmint l' Beldjike diviè l' 5 di måss 2020. Li straegne recloymint kiminça li 18 di måss, et s' porshure disk' å 3 d' may.
Ele s' a spårdou adon dins tote l' Urope coûtchantrece e moes d' avri, pu wangnî l' Amerike k' a divnou l' aisse del maladeye e moes d' may.
Li disracloymint a stî possibe ene miete totavå dins l' Union uropeyinne et les voyaedjes riprinde e moes d' djulete.
Mins gn a yeu on rsôtaedje al fén d' l' esté, pu e l' erî-såjhon, çou k' a moenné a des noveas rastrindaedjes di mouvmint.
Dins les payis k' avént clôs ttafwait divant li stramaedje del minêye (Marok, Tunizeye), ci n' est k' e waeyén-tins 2020 ki l' maladeye s' a vormint stramé.
E l' ivier 2020-2021, gn a yeu on fel rispitaedje, e l' Urope, todi, avou des wayimants pus fel po passer d' ene djin a l' ôte.
Kidujhance di tos le djoûs po s' houwer do rascråwant adjint
Èl lisse dizeu a stî riscrîte dins ene "estori" d' ene walon-cåzante pådje so ene rantoele di soçnaedje :
Recloymint
thumb|Sbaråd avou èn ecoraedjant messaedje po fé prinde pacyince, et on [[djeu d' mots e walon]] Cwand l' rascråwe divént evayixhante, les estats metnut e-n erote ene sitrindante politike d' erî-plaeçaedje sociå. Les djins dvèt dmorer reclôs e leu måjhone, et n' rexhe ki po les comissions k' on n' s' è sait passer. I n' si polèt pus rashonner. Les cis k' el savèt fé divèt-st ovrer pa teleboutaedje.
Li disrecloymint ni s' fwait ki pitchote a midjote. Les djins doevnut poirter des masses et dmorer a dpus d' on mete et dmey di n' onk l' ôte.
I dvèt laver leu mwins avou on dispufkinant divant d' intrer dins on louwé publik, et tot l' cwitant.
Eploctaedje
Come li maladeye n' a-st aparexhou daegnreçmint k' å cminçmint d' l' an 2020, li vaccén, teyoricmint assez simpe a fabriker, ni fouri presse k' al fén d' l' anêye, et les eploctaedjes di flouxhe kimincî e 2021 on pô pattavå.
Médiaedje
Come c' est on virûsse a SRN (seur ribonawearin), gn a nou traitmint k' el pout touwer. On médeye tchaeke sene sintomatolodjicmint.
Li peumoneye est foirt awiyante, a cåze d' èn efouwaedje timpestiveus. Les cis k' ont ci sintome la divèt rçure di l' ocsidjinne e-n èn ospitå. Les cas les pus griyeus sont edoirmous ey edjavlés coûtchîs. I polnut dmorer insi 8 a 10 djoûs. I n' è schape k' onk so troes.
Dins les ouves e walon
🇱🇰 Escos del minêye 2020 dins les belès-letes e walon thumb|coviete do [[Cotcorico (gazete)|Cotcorico 1/2020, mostrant on masse sol cope do Rwè]] On a yeu radmint trové on djeu d' mots Covid / co vite. Il a stî spårdou avou l' recloymint, dins l' messaedje "ci serè covite (Covid) fini" oudon-bén «on serè co vite houte».
Willy Marchal a fwait ene tchanson so l' air del viye tchanson francesse «Article 214» (pu cnoxhowe pa l' incipite do resploe «elle est toujours derrière».
Li minme air, avou do cåzaedje pus djenerå, a dné cisse tchanson cial, riscrîte pa Lucyin Mahin.
Li prumire gazete a ndè djåzer e walon, c’ esta « Li Walone » do prétins 2020, del pene da Leyon Buken :
Adon-pwis, Jacques Vandenbroucke redjårbêye on tecse powetike, ripiké del Daegntoele, sol bea prétins do moes d' måss 2020.
Todroet après, Nosse lingaedje dinéve eto deus årtikes sol sudjet, pus tuziveus. Après aveur fwait on racourti di sacwants minêyes (metans, li noere pesse del Moyinådje, Georges Ghys condånéve li vicaedje dins les payis come li Chine, li Djapon et l' Inde:
Shût cwate pådjes di Pire di po-drî l'cinse, pus tecnike, la k' i cåze do « comavirûsse » ki n’ est k’ on simpe paket d’ acide di nawea avou ene piceye di proteyenes. Adon-pwis, espliker les candjmints ki l’ recloymint a cåzé dins les pratikes rilidjeuses (pp. 25-28).
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Maladeyes ås virûsses des djins Categoreye:Sistinme respirrece Categoreye:Minêyes daegnreces
Anna-Maria Ravnopolska-Dean
thumb|200px Anna-Maria Ravnopolska-Dean  c' est ene hårpeyresse bulgåre.
Stroetès plakes
Ravnopolska-Dean, Anna-Maria
Årmilire coleur di låme
Armilire coleur di miel Armilire coleur di miel
L' årmilire coleur di låme (on dit eto : tiesse di meduze), e sincieus latén Armillaria mellea, c' est on tchampion foirt corant, del famile des årmilires, ki vént todi a grossès taetches et k' a on pî sins volve mais avou èn anea.
L' årmilire coleur di låme atake les raecinêye des åbes, et fé des defåts dins l' bwès.
L' årmilire coleur di låme est foirt rishonnante a l' årmilire d' Årdene, ki crexhe sol li schayisse.
Discrijhaedje
Il a ene blanke et flotchteuse tchå, sins waire d' odeur et ene miete seur.
Biyonaxhes
I vént surtout so les stoks des vîs åbes ou les coxhes toumêyes al tere, di l' esté al fén di l' erî-såjhon disk' ås prumirès djalêyes. On l' rescontere purade sol castinne, el Walonreye, el Fåmene ey el Gåme.
Eployaedje
C' est on bon tchampion cwand il est codou tot djonne sins s' pî et bén cût.
Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Tchestea
thumb|tchestea d' [[Mirwå]] On tchestea, c' est gros bastimint del Moyinådje, retourêye di meurs di disfinse, la k' li signeur dimaneut.
Sinte Bedje
Sinte Bedje (Begga), c' est ene sinte fiesteye el Walonreye (li 17 di decimbe).
Tchestea
Les mots "tchestea" et ses raptitixhas sont mo corants, dins les nos d' plaeces del Walonreye.
Sinte Bedje
C' est l' feye da sinte Ide eyet Pepin d' Lande; dabôrd, c' est l' sour da sinte Djetrou. Ele si va maryî avou Ansegrijhe, et aveur èn efant, k' on va lomer Pepin, come si tåye, et, po fé l' diferince, Pepin d' Hesta. Leu manaedje est a Tchivmont. Si ome fourit touwé al tchesse. Adon, ele prometa do basti on moustî k' åreut set eglijhes, sol modele des set båzlekes di Rome, ki sinte Bedje veya tins di s' perlinaedje e cisse veye la. Ça fourit li skepiaedje d' Andene-ås-setès-egliijhes.
Tchestea
Les tchesteas del Walonreye sont metou so ene pådje tote seule.
Diermite eterdoetrece
Li  diermite eterdoetrece, c' est ene diermite ki s' mete inte les deus ongletes des vatches et des åmeas et gayets al laxhe.
Tchestea
Motlî
Pus tård, on-z a eto lomé "tchesteas" des grossès bastijhes, avou des cortis ås fleurs did totåtou, basti pa des ritches.
Sinte Bedje
Sinte Bedje vina-st å monde e 620; on n' sait nén djusse cwand ele mora; on dene sovint l' date do 17 di decimbe di 693, mins on trouve eto des istoryins ki dnèt des dates ki vont di 692 a 698.
Tchestea
Motlî
Li ci (cene) ki dmeure dins on tchestea si lome li tchesterlin (tchesterlinne)
Diermite eterdoetrece
Li cåze, c' est des bactereyes des ansenes, Fusobacterium necrophorum.
Sinte Bedje
Fåves etimolodjikes
Des fåves etimolodjikes ont skepyî a pårti do scrijhaedje e francès Sainte Begge: