cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mazindje al houpete
Discrijhaedje
Categoreye:Moxhons Categoreye:Oujheas
Dîne
Discrijhaedje
C' est l' pus gros di ces oujheas la (eneviè les poyes et les poyes al coine.
Théodore Chapelier
Il est puvite kinoxhou pol tecse del rilomêye tchanson «Po passer l' håjhea».
Riprins dins l' antolodjeye di Vervî eyet divins l' grosse antolodjeye Piron.
Dîne
Discrijhaedje
Li cok d' Inne a des longuès gorletes.
Han-so-Mouze
No di des plaeces di Han-so-Mouze
Sol boird di droete di Mouze, pa dvant l' viyaedje, i gn a yeu lontins ene malådreye, did la kel viyaedje a lontins stî lomé Han-les-Malådes; ci no d' plaece la egzistêye co.
Dîne
Provnance
Come si no nel mostere nén, ele vént d' l' Amerike, paski les prumîs colons espagnols ki l' ont rapoirté e l' Urope diviè 1500 pinsént co k' c' ere l' Inde.
Han-so-Mouze
No di des plaeces di Han-so-Mouze
Categoreye:Walonreye di France Categoreye:Veyes et viyaedjes di France
Dîne
Dîne di poyî
Li dîne di poyî fwait a troes a cénk kilos.
Aclevaedje ezès grossès potreyes
Li dîne des grossès poytreyes fwait disca 20 kilos. Adon, on l' discôpe come ene grosse biesse, avou des bifteks.
Dins les uzances
On magne voltî å Noyé dins sacwants payis come les Estats Unis.
Categoreye:Aclevåvès biesses Categoreye:Oujheas Categoreye:Poytreye Categoreye:Faizinidîs
Théodore Chapelier
Di s' mestî, il esteut moenneu-mecanicyin et dessineu d' machines.
Sorreyalisse
Li sorreyalisse est on mouvmint artistike do vintinme sieke k' aveut yeu ene certinne peuprece el Beldjike, ki ci soeye e Flande ubén el Walonreye.
Théodore Chapelier
Ouve e walon
I cminça a scrire e 1878. Cåzu totes ses ouves ont stî eplaideye dins l' annouwaire do Cåvea vervîtwès, di 1878 a 1893.
Arimés
C' est tos arimés romantikes.
Sourdants
Chapelier
Vladimir Poutene
thumb|Vladimir Poutene (2022) Vladimir Poutene a stî prezidint et prumî minisse del Rûsseye bråmint des ans å long e l' kimince do 21inme sieke.
Bidjîlêye
L' etimolodje do no Bdjîlêye vént do gayel-romin "Brugundiliacum" (amon li ptit Burgonde). Vîs scrijhas do no: Burginley (1346), Bregniley (1354).
Vladimir Poutene
C' est lu k' a decidé di fé l' guere a l' Oucrinne.
Bidjîlêye
Toponimeye
Nos d' plaeces di Bdjîlêye: a Målpå (fr: Malpas); al Mer (fr: Mer-à-Pousset); ås Noerès Spenes; e Parfonde Vå (prononcî Parfonde Wå); al Pî-sinte (prononcî: pî-sin.ne); e Rwå, Dizeu Wårletche; aviè La-Hôt; sol Tier (prononcî: sol tchinr); so Vegnes (prononcî: so wegnes).
Vladimir Poutene
Biyografeye
Do tins d' l' Union sovietike, il esteut divins l' police sicrete (KGB).
Il a monté dins l' politike avou l' aidance da Boris Eltsine.
Djudjmints sor lu
Dins les payis do Coûtchant, il est loukî come li diåle, aprume dispu l' abrocaedje des Rûsses e l' Oucrinne e 2022.
E l' Rûsseye minme, gn a bråmint des cis ki l' inmèt bén, paski il a rmonté l' plaece do payis sol Daegne, et l' fé ridivni on lûtant des Estats Unis.
Poutine Poutine Poutine
Powezeyes e patwès d' Lidje (arimés)
Categoreye:Lives e walon thumb|Coviete Powezeyes e patwès d' Lidje, ki l' tite, e francès, c' est Poésies en patois de Liège, c' est ene ramexhnêye d' arimés da Charles-Nicolas Simonon.
Elle a vudî a Lidje e 1845.
Les tinmes des arimés sont varyîs. Des fåves (les deus cazakes), des rimeas egadjîs (li langue nåcionåle, conte les duwels), des "studias" so des viyès uzances (li Côpareye, les croes d' Vervî), des racontroûles (Matante Såra).
Avou si adrovaedje eyet si motlî al fén, li live pout esse eto rindjî emey les lives sol walon. Il est rprins sol limero [E176] dins l' djivêye des motîs do walon.
Djimnêye
Djimnêye (fr: Gimnée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dweche.
thumb|right
E 1655, les 15 et 16 di djulete, i gn a yeu ene bataye a Djimnêye, etur l' Sint Impire Romin Djermanike et l' Rweyåme di France : les Francès avént ataké po djoker l' bastixhaedje del citadele di Djivet, eyet les sôdårds di Tchårlukin ls ont rescontré dins on paxhi a Djimnêye. On lome cist evenmint la li Bataye di Djimnêye.
Tchåle-Françwès Velbruk
Tchåle-Françwès Velbruk (oficirmint François-Charles de Velbrück; pus coûtmint, Velbruk), c' esteut li divant-avant-dierin prince-eveke di Lidje.
Hosse-cou
Motacilla spp.
Tchåle-Françwès Velbruk
I cminça a ringnî e 1772 et mora li 30 d' avri 1784.
Hosse-cou
Sôres di hosse-cou
Categoreye:Oujheas Categoreye:Sovdriyîs
Tchåle-Françwès Velbruk
Il aveut des idêyes foirt avanciveuses po s' tins.
Dins les belès-letes e walon
On è cåze di cisse manire cial ins ene des tchansons del binamêye revolucion.
Velbruk
Djinefe
Nos d' djins
Li mot "Djinefe" a dné on no d' famile : Didjnefe (Degeneffe, Degenève, Dèchnef)
El mariaedje del feye Chôze (teyåte)
El mariaedje del feye Chôze (e picård, El' mariage dè l' fie Chose, c' est ene pîce di teyåte sicrîte e picård pa Charles Letellier.
Istwere do papîscrît
Li prumî tite, c' esteut «El mariage d'el Fie Siraut». Mins, come cisse «feye Siraut» la, c' esteut l' feye do mayeur di Mont, li scrijheu a båré l' no d' famile, et l' ricandjî avou «el feye Chôze».
A s' moirt e 1900, on lomé Jules Dolez, k' aveut rçû l' papîscrît, li dna al veye di Mont pa testamint.
Eplaidaedjes
Li pîce a stî scrîte e 1842, ey eplaideye e 1843. Gn ava ene edicion frawtineuse imprimêye e Valinchinne (n' aveut nou acoird so les abondroets inte li France et l' Beldjike, adon).
E 1848, li pîce a stî replaideye.
Sourdants
Mariaedje
Farene
Del farene, c' est do grin k' a stî molou en on molén, k' on fwait do pwin, u des påstedjreyes avou.
Brå (Libråmont)
Brau [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Bras, rebané avou 6800 Libraumont ; limero diyalectolodjike: [Ne 25]; vî limero del posse: 6605
Hamteas
Seviscoû
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Grin
Cwand on cåze do grin, ça pout esse:
Erbek-Rognon
Erbek-Rognon (fr: Rebecq-Rognon), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye askepyî li 1î d' decimbe 1824 (dizo l' redjime holandès), rashonnant les viyaedjes di Rbek et d' Rognon), divnou intité dizo l' no di "Rbek" li 1î djanvî 1977, el province do Roman Payis.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Djimepe
Plaeces ki s' lomèt Djmepe:
Bas Payis borguignons
Les Bas Payis Borguignons vont passer al famile des Hasbork (Habsbourg), pu divni les Bas Payis espagnols.
Impôrtance pol Walonreye
Les Bas Payis borguignons rashonnèt pol prumî côp des dutcheyes et conteyes ki vont dmorer essonne disk' å djoû d' ouy dins l' Walonreye, eyet pår dins l' Beldjike. Portant, li Principåté d' Lidje ni serè avou ls ôtes (mins djusse come payis ocupé) ki di 1465 a 1477.
Askepiaedje
Po les bokets ki rwaitnut l' futeure Walonreye :
Sourdants
Categoreye:Istwere del Walonreye * Categoreye:Vîs payis Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Bas Payis Categoreye:Grande Dutcheye do Lussimbork
1459
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Få d' Verzi
Fa d' Verzi
Li faw di Verzi, (on dit eto få d' Verzi, crawieuse få, u toirtchåde hesse), e francès faux de Verzy, u hêtre tortillard, c' est ene dizo-sôre di faw, tot crawieus foirt bas, ki n' vént ki dins sacwantès coines di France, d' Almagne et di Scandinaveye.
1459
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Få d' Verzi
No e sincieus latén: ''Fagus sylvatica L. var. Tortuosa (Pepin, 1861)''.
1459
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Få d' Verzi
Discrijhaedje del få d' Verzi
Li faw di Verzi, c' est ene hesse, nén dpus d' deus troes metes hôte, ascwateye come ene covresse, avou les brantches ki pindèt ttåtoû, e rond, disk' a tere, et les foyes si serêyes k' on n' såreut vey houte. Tré kel pî u k' ene brantche a on pô crexhou, li crawieuse få fwait keude so keude dins tos les sinses. C' est po ça ki nost åbe ni vént nén bén hôt, mins k' i crexhe purade come on parasol u on paraplouve.
I foye pus tård ki les ôtès hesses. Les foyes sont pus ptites et pus serêyes so les boutes di l' anêye. Et come i crexhe moens vite k' els ôtes, i prind raddimint l' cogne d' on paraplouve cwand i dvént vî et d' ene covresse cwand il est pus djonne. On-z estime ki les pus vîs des åbes, les cis ki vnèt d' peri, årént eter 350 et 500 ans. C' est nén åjhey d' elzî conter les crexhinnes. Come les branches do faw di Verzi pindèt disk' a tere, ses branches si marcotèt åjheymint, minme dins l' bwès; et ces marcotes la crexhèt tot ossu crawieuses, minme si on les rpike pus lon, dins on pair u ôte pårt.
1459
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Få d' Verzi
Istwere et (doûcès) creyances
A Verzy, gn aveut la, e 6inme sieke, dins ç' grand bwès la do dominne del “Comandreye do Timpe”, on moustî dicåcî a Sint Båle (on forveyou sint ?), k' aveut stî askepyî e 664 pa Sint Nivard. On vout ki les moennes, so leu passadje, plantént todi des hesses. Li toirtchaedje do faw di Verzy, ça åreut stî ene rascråwe evoyeye po pûni les djins d' Verzy. Totes des crawieusès hesses ki crexhnut el minme plaece, come di djusse, ça a fwait rsoude les viyès creyances et les fåves do vî vî tins.
Pår divant dvant l' askepiaedje do moustî Sint-Båle e 664, gn åreut ddja yeu drola, do tins des Celes, on nîme dicåcî a Baal, onk des diès celes. Pu vî k' ça, on-z î a eto rtrové ene hatche preyistorike. El Moyinådje, li (doûce) creyance vleut ki les fås d' Verzi estént ene rascråwe k' åreut stî avoyeye pa Båle, li diè cele del tonoere, po pûni les djins d' Verzi.
Co enute, des creyances k' i gn a s' aspoyèt so les cénk croes des fås (ene blanke, ene noere, ene vete, ene rodje et ene djaene) ki les moennes årént planté dins ces bwès la åtoû do viyaedje di Verzy. I fjhèt etervini des viyès uzance chînwesses; il î sereut kession d' loumire do djoû, des ekinokes, des 5 elemints, des rantoeles solreces et teresses, des mouvmints del tere et k' è sai dj' ?
Des ôtes pretindèt vey on sene a vey avou l' sacraedje des Rwès d' France. Adon, ça s' fijheut a Rinse. Et li djoû di dvant l' sacraedje, les rwès vnént priyî dins ces bwès la.
Sincieusès rcwerances sol faw di Verzy
Kécfeye ki ç' sereut ene mutåcion k' åreut askepyî cisse sorsôre di faw la. A l' univiersité d' Montpellier, li mådjuster Bernard Thiebaut a fwait des rcweraedjes sol faw di Verzy. Il a trové des diferinces dins les djinnes di l' åbe. Les grinnes k' il a rsemé et k' ont bén vlou djermer ont dné des hesses normåles, des crawieuses et des mitan mitan. Ça shonnreut shuve les lwès da Mendel. Eto, li faw sereut ene eterozigote. C' est po ça k' ele dimorreut råle (come li bleuwe coleur dins les vatches Bleu Blanc).
1î d' setimbe
Li prumî d' setimbe, c' est li 244inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 245inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane 121 djoûs po-z ariver å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
30 d' awousse - 31 d' awousse - 2 d' setimbe - 3 d' setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Tatår (lingaedje)
Li tatår, c’ est on lingaedje del famile do trouk, k’ est djåzé des Tatårs.
Il est co bén vicant å Tataristan, mins c’ est on mancî lingaedje e l’ Crimêye et dins les cminåltés tatåres ebaguêyes.
Côde ISO: tt
Ortografeye
Les Tatårs ont scrît leu lingaedje dispu l’ an 1000, e letes arabes.
Divant 1925, li tatår fourit scrît e-n ortografeye arabe.
Di 1925 a 1935, avou des letes latenes, paski les Trouks avént fwait parey.
Après 1935, Stalene les a roblidjî del sicrire e l’ alfabet cirilike.
Linwe-ehåyaedje
E 1890, gn aveut 15 åcint ki savént lére et scrire leu lingaedje, onk des porcintaedjes les pus foirts des peupes di l’ Impire rûsse.
Linwe-ehåyaedje el Crimêye (la l' les Tatårs sont-st el Crimêye dispu 1440.)
Di 1920 å 1928, Numan Celebicihan fijha ene foice po rmete d’ assene li tuzance eyet l’ lingaedje tatårs.
Hårdêye difoûtrinne
Eciclopedeye Wikipedia e tatår
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Lingaedjes
Henri Tournelle
Henri Tournelle, c' est l' no d' pene da Jules Henri Lefèvre, on scrijheu e picård borén di Cargnon.
Il a skepyî li 1î d' djulete 1893 ey a morou e 1959.
I scrijha de pîces di teyåte, des arimés et des tchansons.
Il a stî rprins dins li ptite antolodjeye SLLW del guere di 14.
Di s' mestî, il esteut eployî ås tchmins d' fier.
Vicåreye
I cmince a scrire e 1912, pa des tchansons k' i tchante a on "cåbaret borén" k' i mete so pî.
Après l' guere di 14-18, i va scrire sacwants pîces di teyåte.
Teyåte
Des pîces come "Mariaedje di guere" ont stî djouwêyes dipus d' 400 côps, Canada, dipus d' 300 feyes, L' arsouye, dipus d' 200 côps.
Arimés et tchansons
Ritournelles, ene ramexhnêye di tchansons e walon, et des ôtès ouves e francès (Djimape, sins date, diviè 1931).
Sourdant
Tournelle Tournelle
Mot di sclameure
Categoreye:Croejhete walone
On mot di sclameure, c' est on mot ki s' mete al tiesse d' ene fråze di sclameure.
Usteye
Sôres d' ostis
*
1492
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Berguene (Norvedje)
Berguene (/bɛʀ.'gɛn/) ([NO] Bergen), c' est ene veye di Norvedje.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Norvedje Categoreye:Norvedje
Payis tribås (Pakistan)
thumb|Mape des Payis tribås (e bleuwe coleur) Les payis tribås d' Administråcion federåle (en inglès : Federally Administered Tribal Areas u FATA, å Pakistan, c' est des payis metous tot do long d' l' Afganistan.
I djouwèt on grand role estratedjike dins l' guere d' Afganistan, inte les Talibans eyet les Aloyîs Amerikins et des ôtes payis d' l' OTAN.
Alére
Categoreye:Pakistan
Sinte Catrene
Dins l' esplicant motî :
Catrene
Walonixhaedje do francès
Li walonixhaedje do francès est on fenomene linwistike avou li ci k' i gn' a des trucs då lingaedje walon e francès, sortoit el redjolecte do francès di Beldjike.
Rognon
Categoreye:Hamteas del Walonreye Rognon, c' est on viyaedje del Walonreye, k' esteut franke tere e 1784 a ddja stî rebané li 1î d' decimbe 1824 (dizo l' redjime holandès) avou Rbek, po fé l' ancyin ptit ban di Rbek-Rognon.
Anêyes 1320
13inme sieke | 14inme sieke | 15inme sieke
anêyes 1300 | anêyes 1310 | anêyes 1320 | anêyes 1330 | anêyes 1340
Vâlcea (distrik roumin)
Valcea
Anêyes 1320
1320 | 1321 | 1322 | 1323 | 1324 | 1325 | 1326 | 1327 | 1328 | 1329
Vâlcea (distrik roumin)
Vâlcea est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon di Walakeye.
Anêyes 1320
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Vâlcea (distrik roumin)
Veyes do distrik di Vâlcea
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Baskete (spôrt)
''(mins li sémpe «baskete» revoye ciddé). Li baskete u basketbale, c' est on spôrt ki s' djowe inte deus ekipes di 5 djouweus, ki l' såme, c' est d' hiner l' balon dins on rond d' fier avou on trawé filet ki pind après, metou a 2 metes et dmeye hôt, onk dins tchaeke camp.
Alere
Jean Goffart "Rén n’ va pus e baskete", 68, esté 2016.
Categoreye:Spôrts Categoreye:Spôrts di bale
Biè
Biè (fr: Biez) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Gré.
L' etimolodjeye do no Biè vént do tîxhon "berg" (tiene), la kel viyaedje di Biè est ådzeu d' on tiene. Vîs scrijhas: Berk (1213), Bierg (1276).
Louis Dubru
Louis Dubru, c' esteut on scrijheu e walon ki provneut d' Oufalijhe. Si no d' pene, c' esteut "Tchuvalî des Grigneus" (Chevalier des Grigneûx). I vna å monde li 5 di djulete 1895.
Di s' mestî, il esteut dins l' industreye.
Ouve e walon
I cmince a scrire e walon e 1927, tot-z eployant l' accint lidjwès standård.
Il a eto scrît des pîces di teyåte :
Sourdants
Dubru
Famile
Ene famile, c' est l' rashonnaedje des djins ki sont directumint parints onk avou l' ôte.
Pexhon
On pexhon, c' est ene sôre di biesse ås cronzoxhs ki vike dins l' aiwe.
On pexhon bodje tot fjhant aler ses naivurons. I respire tot hapant l' ocsidjinne di l' aiwe ki passe dins ses brantcheyes, mucheye dirî çou k' on lome l' oraye.
Famile
Li nawea del famile, c' est li pa, li mame, les efants, et kécfeye, les grands-parints.
Pexhon
Les biesses ås tetes del mer (balinne, dofén) ni sont nén des pexhons.
Li pexhon come amagnî
Li pexhon est foirt ritche e proteyenes. Si cråxhe est fwaite di crås seurs nén bôrés.
Famile
Pus lon, gn a les mononkes et les matantes, les cuzéns et les cuzenes.
Pexhon
Li pexhon come amagnî
Les docteurs ricmandèt di magnî do pexhon onk a deus côps l' samwinne.
Famile
Co pus lon, les mononkes-tåyes, les matantes-tåyes, les cuzéns et cuzene des parints, les bea-parints, evnd.
Pexhon
Produjhaedje di magnåves pexhons
Sacwants pexhons sont-st aclevés dins des cinses pexhinreces. I polèt esse pexhîs pås "cinsî", ou esse metou dins des vevîs pexhreces po esse pexhî pa des pexheus po leu plaijhi.
Famile
Si on s' vout racuziner, on trouvrè cobén des parints al deujhinme, troejhinme et cwatrinme botnires, et pår des cis do costé del viye gregne.
Pexhon
Produjhaedje di magnåves pexhons
* Categoreye:Biesses ås cronzoxhs
Heuzî
Heuzî (F. Heusy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vervî, el province di Lidje.
Bergen (discramiaedje)
Bergen, c' est l' no di sacwantès comenes d' Urope :
Heuzî
Tuzance walone
Sicrijheus e walon k' î ont dmanou
Li Bôlin
Li Bôlin u Bôlin (å pus sovint, dins ene fråze: «å Bôlin»; fr. Abolens ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hanu.
thumb|eglijhe
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Famile
Li mwaisse såme del famile, dins bråmint des societés, c' est l' aclevaedje des efants.
Cervea
Li cervea, c’ est l’ organe ki s’ trouve dins li dzeu do cråne (li dvant po les biesses ås cwate pates). C’ est lu ki rimplit cåzu tote li boesse do cråne. C’ est l’ mwaisse pîce di l’ ecefale. C’ est lu ki cmande li fonctionmint di cåzu tot l’ coir.
Famile
Sôres di familes a pårt
* Categoreye:Dujhances sociåles
Cervea
Dins les djins, c' est l' cervea ki prodût l' pinsêye.
Pårtixhaedje
Li cervea si pårtit e sacwants bokets lomés lobes :
Li cervea ni fait nén di l’ ovraedje simetricmint. Gn a li dmeye bole cervelrece droete eyet li dmeye bole cervelrece gåtche. Po les droetîs, li gåtche est pus diswalpé ki l’ droete ; po les gåtchîs, c’ est l’ contråve.
Vijhnaedje antomike
Padrî l’ cervea, gn a l’ cervulet ; padzo, li miyôle del schene.
Li cervea est rashî so des potches d’ aiwe, ki fwaiynut come des cosséns, et k’ on lome les vintroûles do cervea.
Etcherpetaedje
Li coûtche difoûtrinne do cervea si lome li grijhe sustance ; c’ est la k’ gn a les celules do cervea, lomés nierones.
Li coûtche divintrinne si lome li blanke sustance ; elle est fwaite di niers ki moussèt foû des nierones, et ki s’ vont stinde, pal miyôle del schene, eviè les musses. Mins dins ces niers la, end a 12 a pårt, ki n’ passèt nén pal schene, et ki rexhèt pa des trôs do cråne : les niers do cråne. I vont cmander les ouys, li fond do nez, les musses do vizaedje et del goidje, et disk’ å cour et å stoumak (nier wague). Kimander ou rçure des messaedjes di ces organes la.
Categoreye:Antomeye Categoreye:Sistinme nierveus Categoreye:Nierolodjeye
Molén
a môde di tecse
L' ome ki tént l' molén, on l' lome li mônî.
Li saetchêye di grin k' on poite å molén po-z esse molowe, c' est li mônêye.
Li ci ki l' aide, on l' lome: li tchesse-mônêye, u li groumet.
Dins l' molén, li grin va esse sipotchî inte deus pires, li cene do dzeu ki toûne (li corante ou tournante), et l' cene do dzo ki n' bodje nén (li doirmante: c' est come s' ele doimreut).
Dinltins, les ptitès djins ki n' avént waire di tchamps, elle alént ramasser les påtes toumêyes so les steules, après k' on-z aveut fåtchî, a l' awousse: c' est çou k' on lome glener ubén mexhner. Ele poirtént leu mexhnêye (u leus gleneures) å mônî dins ene pitite malete. Eto, li mônî rçuveut des saetchêyes et des maltêyes.
Li molén esteut enondé pa ene grande rowe, metowe li long d' ene aiwe, u d' on bî fwait esprès. C' ere èn ome di mestî, on mnujhî u on tcherpetî, foirt capåbe, ki fjeut les rowes di molén.
Les moléns å vint
🇱🇰 molén å vint End aveut sacwants al Bijhe del Walonreye, come li dit l' tchanson
Les moléns a l' aiwe
🇱🇰 Molén a l' aiwe El Walonreye, cåzu tos les moléns alént a l' aiwe.
Hårdêyes difoûtrinnes
*
8 di decimbe
Li 8 di decimbe, c' est li 342inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 343inme po ls anêyes bizetes), avou 23 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
6 di decimbe - 7 di decimbe - 9 di decimbe - 10 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Pakistan
Li Pakistan, c' est on payis d' Azeye nonnrece, metou inte l' Inde (å Levant) eyet l' Afganistan (å Coûtchant). I va disk' a l' Oceyan Indyin a Nonne. Il a eto ene coûte frontire avou l' Iran (å Sud-Ouwess), et avou l' Chine (a Bijhe).
thumb|Eplaeçmint do payis e Moyén Levant
Li Pakistan a stî eclôs pa les Amerikins dins leu pordjet di Grand Moyén Levant.
C' est l' shijhinme pus peuplé payis del Daegne. Et c' est onk k' a l' bombe atomike.
Mwaisse veye : Islamabad.
Pus grande veye : Karatchi.
Rilidjon des djins : Muzulmans.
Lingaedjes : Ourdou (lingaedje oficir), inglès (prumî lingaedje etrindjir), pashtoun, et co des ôtes.
Pårtixhaedje do teritwere
thumb|Pårtixhaedje do Pakistan
Istwere
C' esteut ene colneye inglesse, dizo l' no di Pakistan coûtchantrece.
Ele s' a dislaxhî e 1956 e minme tins ki l' Pakistan levantrece, pu si schåyî d' avou ç' payis la (ki s' lomrè Bangladesh) e 1971).
Li Pakistan et s' vijhén, l' Inde, s' etindèt come tchén et tchet. Gn a ddja yeu troes gueres inte di zels.
Nouzomès grossès aiwes e 2022: dipus d' 1000 moirts, 1500 djostés, pus d' on miyons di dmorances distrûtes u dilåbrêyes; 800.000 biesses di cinses neyeyes, 800.000 ectåres di coûtivaedjes enaiwés.
Studia sol les betchfessîs xh, jh et sch el Hôte Årdene
thumb Li studia sol les betchfessîs xh, jh et sch el Hôte Årdene, c' est on live sol walon ki l' tite e francès, c' est Les variations de l' H secondaire en Ardenne Liégeoise, scrît pa Louwis Rumåke ey eplaidî Paris e 1944.
Cawete -indje
Li cawete -indje, c' est ene cawete di viyaedjes et hamteas, cåzu tertos metous dilé l' Grande Dutcheye.
Studia sol les betchfessîs xh, jh et sch el Hôte Årdene
Contnou
I studeye çou k' i lome li H dilérece (H secondaire), on foninme do walon ki va dner troes betchfessîs e rfondou walon, les betchfessî xh, betchfessî jh eyet betchfessî sch.
Cawete -indje
On li rtrouve eto dins sacwants comons nos, come mazindje.
Studia sol les betchfessîs xh, jh et sch el Hôte Årdene
Dicåçtaedje
Il ofrixh si live al mémwêre d' Eûjinne Rumâke, mu papa.
Cawete -indje
Gn a ene ôte cawete -indje, lomêye cawete -indje 2 (rotindje, costindje…)
Etimolodjeye
Ele provént del cawete tîxhone -ingen, k' est ene cawete d' apårtinance di vout dire les cis d' amon X.
Egzimpes
Elle est classike po les viyaedjes pår el Walonreye walon-cåzante u metou djusse al limotche walon-lussimbordjwès :
Elle a stî rfwaite po les viyaedjes walon lussimbordjwès-cåzant
Dins des ôtes lingaedjes
E francès, cisse cawete la a stî ratournêye -ange po les viyaedjes di Walonreye eyet d' France :
Mins, el Grande Dutcheye, pacô eto -age :
En almand, ele si ratoûne -ingen :
Cawetes vijhenes
Li cawete -ondje d' ene troejhinne di viyaedjes del Hesbaye, omofone e francès (-ange : Havelange, Tihange) n' a nén l' minme etimolodjeye.
Li cawete tîxhone -elingen, k' a dné ene pårteye des mots walons avou l' cawete -indje, a eto stî l' sourdant del cawete walone -urlin.
Indje
Farmaçreye
* Categoreye:Medcene Categoreye:Syinces
Li farmaçreye, c' est l' syince (eto rwaitî come èn årt) d' aprester des rmédes po les djins ou les biesses.
vignette
Li ci kel pratike, avou on diplome ou ene ôte ricnoxhance lweyåle, si lome farmacyin ou apoticåre.
Si botike, c' est ene farmaçreye ou ene apoteke.
Trop tchôd (plake di muzike)
Trop tchôd (tchaud), c' est l' tite d' ene sitroete plake da Wiyam Dunker avou bråmint des tecses da André Gauditiaubois, k' a vudî diviè 1997.
Trevéns djeyolodjikes
thumb|400px|Vî discôpaedje Les trevéns djeyolodjikes, c' est ene schåle di tins k' a stî metowe so pî po studyî l' istwere del Daegne.
Trevén cwåturrece
Li trevén cwåturrece, c' esteut l' cwatrinme et l' pus djonne trevéns djeyolodjike, ki s' porshût asteure. Mins, lanawaire, il a stî rmetou pa les sincieus avou l' Tîçrece po fé çou k' on lome li cenozoyike.
Trevéns tîçreces
Les trevéns tîçreces, c' est les troejhinmes trevéns djeyolodjikes (asteure rimetou avou l' Cwåturrece po fé l' cenozoyike). On les rascôpe co insi:
Trévéns sgondreces
Les trevéns sgondreces (u mezoyike), c' est les deujhinmes trevéns djeyolodjikes. On lzès pårtixhe sovint come çoula:
Trévéns prumreces
Les trevéns prumreces (u palizoyike), c' est les pus vîs des trevéns djeyolodjikes. On les cpårtixh e shijh termenes:
Trévens precambriyins
C' est çou k' est co pus vî ki l' termene cambriyinne.
Categoreye:Djeyolodjeye Categoreye:Cronolodjeye *
Trop tchôd (plake di muzike)
Contnou
Vocial l' oridjinåle lisse des tchansons di l' albom, scrî e walon do coûtchant avou l' ortografeye Feller :
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Plakes di muzike e walon
Călăraşi (distrik roumin)
Călăraşi est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon di Walakeye.
Veyes do distrik di Călăraşi
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Calarasi
Aberwetaedje
Èn aberwetaedje, c' est l' amoennaedje so si prôpe éndjole d' on fitchî k' esteut ene sadju sol Daegntoele.
Li voyaedje contråve si lome eberwetaedje. Les deus eshonnes si lomnut des berwetaedjes éndjolikes.
Categoreye:Infôrmatike
Li croejhete do ptit Guek (motlî)
thumb|Coviete divintrinne Li croejhete do ptit Guek (Li creûjète do p'tit «guèc»), c' est on motlî walon (accint "do Payis d' Mouze") avou on dessén djondant tchaeke mot.
OpenOffice
Apache OpenOffice, ancyinmint : OpenOffice.org, est on libe office, otrumint dit : il est po rén eyet n' a pont vraiymint d' mwaisse. OpenOffice a askepyî e 2002 eyet 's dierinne modêye est li ci di 22 d' octôbe 2019 (modêye : 4.1.7)
Li Rabot (hamtea)
Li Rabot (F. Rabot), c' esteut on hamtea d' Han-so-Sambe u d' Mornîmont. Asteure, c' est on viyaedje del comene di Djmepe-so-Sambe, e l' province di Nameur.
Li croejhete do ptit Guek (motlî)
Il a stî adjinçné pa Georges Puissant, on Relî namurwès, ey eplaidî come "Cayé walon" speciå e 1981 estô des limeros 9, 10, 11 & 12 di ciste anêye la.
Li Rabot (hamtea)
Dins les belès-letes e walon
Li tite d' ene paskeye da Émile Gilliard, c' est «Ene schandeye po les cis do Rabot» (One chandiye po lès cias do Rabot). Cite paskeye la a stî eplaidî dins l' ramexhnêye Del Ruwane å Bwès Djilèt, et pus tård dins Paskéyes d’ avaur ci.
OpenOffice
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Infôrmatike Categoreye:Programes infôrmatikes
Li Rabot (hamtea)
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Li croejhete do ptit Guek (motlî)
Al difén do live, gn a ene tåve des mots walons enimådjîs, avou leu ratournaedje e francès ey e-n inglès. Eto, li live a srî rahoukî come limero [C64] dins l' djivêye des motîs do walon.
Contnou
Come di djusse po on sfwait motî, gn a dipus d' sustantifs ki d' ôtes mots.
Categoreye:Motlîs walons Categoreye:Motîs walon-inglès Categoreye:Lives d' imådjes e walon Categoreye:Limeros a pårt des Cayés walons
Henri Schick
Henri Schick a skepyî e 1870 ey amorou e 1946.
C' esteut on pondeu k' a dessiné pol prumire pådje des foyous ås tchansons e walon da François Loriaux.
Schick
Anêye bizete
En anêye bizete est ene anêye di 366 djoûs (el plaece di 365), dj' ô bén, ene anêye k' a-st on 29 di fevrî. Li metôde d' eployî des anêyes bizetes c' est paski les såjhons si repetèt sorlon l' anêye tropike (li tins kel Tere (bole) fwait on tour etir åtoû do solea), k' est longowe di 365,2422 djoûs. Come ci n' est nén on nombe etir di djoûs, i gn a-st èn adire ki s' fwait inte li calindrî eployî pol contaedje des djoûs, et l' anêye tropike, po coridjî ci adire la, on radjoute di tins in tins des djoûs d' rawete, ezès anêyes bizetes.
Rîle eployeye enute
L' an 2000 metans, esteut bizete, cåze del rîle 3. L' an 1900 nel esteut nén, cåze del rîle 2.
Li calindrî djulyin, k' esteut eployî dvant li grigoryin, n' eployive kel prumiure rîle; çou ki fwait ki, so cwatre ans, li moyene esteut d' ene anêye di 365,24 djoûs, çou k' esteut moens kel vraiye longeu di 365,2422 djoûs; avou l' tins i gn a-st avou on adire di pus a pus grand, çou k' a stî l' råjhon di fé l' calindrî grigoryin. Mins li calindrî grigoryin nerén n' est nén djusse, il a des anêyes di 365,2425 djoûs di moyene, çou ki dene 3 djoûs d' adire tos les 10.000 ans.
Les moes d' rawete di l' anêye Numa
L' uzance di radjouter des djoûs d' rawete po ratraper li rtådje di l' anêye civile so l' anêye solaire rimonte åzès Romins. Ces-ci, divant d' eployî l' calindrî djulyin, eployént l' anêye di «Numa», di 355 djoûs, dj' ô bén doze moes lunaires. Li rtådje avou l' calindrî solaire esteut compinsêye avou des moes d' rawete, di longueu candjante et defineye på Grand Pontife. Ci sistinme s' a tot l' minme disrîlé tins des gueres civiles rominnes.
Li djoû d' rawete di Djules Cezår
E -45, Djules Cezåar, k' esteut adon dictateur romin eyet Grand Pontife del Republike rominne, dimanda-st a l' astronome grek Sossidjinne d' Alegzandreye di coridjî l' adire trop consecant k' i gn aveut-st inte l' anêye solaire eyet l' anêye civile. Ci-ci askepia adon l' anêye di 365 djoûs ki nos cnoxhans asteuteure, avou on djoû di rawete tos les cwatre ans (i fårè ratinde li calindrî grigoryin po-z aveur on sistinme pus precis).
Ci djoû di rawete si vneut stitchî inte li 24 eyet l' 25 di fevrî; c' esteut-st ene sôre di «24 di fevrî bis».
Oridjene do mot bizete
Li manire di conter les djoûs a l' epoke rominne esteut foirt diferinne di çou k' on cnoxhe asteure; li 24 di fevrî metans esteut noté a. d. VI Cal. Mart., dj' ô bén ante diem sextum Calednas Martias, çou ki vout dire «li shijhinme djoû di dvant les calindes di måss»; les Romins contént les djoûs «å rvier»: on contéve li nombe di djoûs ki dmorént po-z ariver a ene dnêye date, come les calindes (li 1î do moes — tot passant, c' est di ç' mot di calenda ki vént l' mot walon calindrî), les nones (li 5 ou l' 7 do moes, sorlo les moes) eyet les ides (li 13 ou l' 15, sorlon les moes). Do côp, li djoû di rawete radjouté tos les ans, inte li 24 eyet l' 25 di fevrî, ci «24 di fevrî bis» esteut lomé ante diem bis sextum Calendas Martias: «li shijhinme djoû bis di dvant les calindes di måss» (dj' ô bén, li shijhinme djoû bis divant l' prumî d' måss).
Li mot bizete vént donk di cisse drole d' uzance rominne di conter les djoûs å rvier: ene anêye bizete aveut deus côps li shijhinme djoû di dvant l' prumî d' måss; «deus côps l' shijhinme» si djheut bis-sextus, avou l' cawete -ilis on-z a l' addjectif bissextilis: «k' a deus côps on shijhinme (djoû)», et on pout do côp djåzer di annus bissextilis, dj' ô bén, «anêye bizete».
Categoreye:Date
Mornîmont
Mornîmont u Moirnîmont (F. Mornimont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djmepe-so-Sambe, e l' province di Nameur.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Les avinteures des droles di zebes (live d' imådjes)
thumb|coviete Les avinteures des droles di zebes (Lès-aventures dès droles di zébes), c' est on live d' imådjes eplaidî pa Jean Goffart e 1986. I raconte les kéntes d' ene binde d' ecoraedjeus do Sportigne di Tchålerwè.
Les imådjes sont da Jacques Raes.
I fourit eplaidî ås Eplaidreyes Scaillet a Montniye-Tiyoû.
Il a stî saetchî a 500 egzimplaires.
Frôhan
thumb|300px|Frôhan, veyou d' Rotchô Frôhan (F. Frahan), c' est on hamtea di Rotchô.
Les avinteures des droles di zebes (live d' imådjes)
Hårdêye difoûtrinne
Li pådje do live so l' Aberteke
Avinteures des droles di zebes
Frôhan
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Djeyografeye
Metou sol hintche erive di Smwès, ene miete divant Rotchô (did la, li ratourneure : abotner Rotchô avou Fôhan).
Astoké al Tombe di l' Adjeyant.
Capitalès Dijhreyes
Capitales direyes Les Capitalès Direyes ou Mwaissès Atuzes ou Prumirès Doctrenes ou Sovrinnès Pinsêyes (Κυριαι Δοξαι, Kuriai Doksai e grek), c' est des direyes sicrîtes pa Epicure. On è conoxhe cwarante.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "direye", "atuze" et "pinsêye".
Rashiaedje e walon di sacwantes des direyes
(Rimetou do grek e walon på Maîsse Arsouye).
Blame
Ene blame ou ene flame, c' est çou ki rexhe d' on feu et k' on pout vey.
Ça a ene djaene rodje coleur.
Categoreye:Fizike
1î d' awousse
Li prumî d' awousse, c' est li 213inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 214inme po ls anêyes bizetes), avou 152 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Riboflavene
Li riboflavene u vitamene B2, c' est ene vitamene del troke des vitamenes B.
Ele si dismantche dins l' aiwe, et dner ene solucion orandjêye.
Si fôrmule tchimike, c' est C17H20N4O6.
Ele cåze des maladeyes bén cnoxhowes des årtisses ås poyons.
Ovraedje
Ele boute dins ene peclêye di sistinmes inzimatikes dins l' coir. Dins les inzimes k' eploynut l' vitamene B2, gn a, metans li citocrome-reductåze, li zantene-occidåze, les istaminåzes.
Mancance di riboflavene ås polets
Li mancance di riboflavene ås poyons si voet cobén dins les polets d’ poytreye.
Gn a des senes nierveus, come les doets ki s’ racrapotèt ådvins. Les poyons ni bodjèt waire, mais wårdèt l' apetit, et pepyî l' farene k' on lzî mete djusse djondant.
Gn a eto del schite, k' atake li deujhinme samwinne.
Les poyons rwerixhèt raddimint (2 a 5 djoûs) cwand on lzî rind del vitamene B2.
Categoreye:Vitamenes
1î d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
30 di djulete - 31 di djulete - 2 d' awousse - 3 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Bossa nova
Li bossa nova (u boucha nouvia ), c' est ene muzike do Braezi, bén ritmêye. On danse voltî dsu.
Elle fourit spårdowe pa Antônio Carlos Jobim.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Muzike Categoreye:Braezi Categoreye:Danse
André Chauvaux
André Chauvaux (skepyî e 1926, e Cerfontinne ; moirt e 2018, e Brinne-l'-Alou) esteut onk des doetoes del soce «Les Foyans d' Cerfontinne», ey eplaideu d' leu gazete e walon.
Il a eto aidî a l' adjinçnaedje do Franwal di Cerfontinne.
Onk di ses tecses sol Bouroundi a rpassé dins l' Rantoele-gazete e 2015.
Istwere
Il aveut fwait ses sgondaires al atenêye di Chimai, pus al atenêye d' Sougniye padvant d' awè on bachelor des comerçiåles syinces eyet consulére a Mont, e 1951. Padrî awè stî sôdård pindant deus anêyes, il aveut stî e-n Afrike come manaedjeu del sitindêye å tins del Rwanda-Ouroundi. Ès voyaedje aveut kiduré 23 djoûs (batea, trén, eyet pa l' aiwe). Cwand i rvént el Beldjike, li Congo-Kinchassa s' a dislaxhî. Èn an après, i rtoûne e-n Afrike, e Katanga come mwaisse di scole. I aveut fini 's cårire come analisse des finances po ene afrikinne banke pindant deus anêyes.
Pindant sacwantès anêyes, il a bråmint bouté po « l’Acadèmîye dès foyans d’Cerfontène », u « Cercle Arthur Balle ». Il aveut charbiné po rindjî 7.000 fitchîs scrîs pa ene ekipe d' bounasses. Finålmint, il a eplaidî li « Dictionnaire français-wallon de Cerfontaine », ene stude avou 393 pådjes A4 so deus colones, avou 22 pådjes d' anecse di codjowaedje, di pus. I gn' a bråmint d' egzimpes didins, come po li mot francès-cåzant gifle k' on pout tradujhî, e Cerfontinne, pa 9 môts :
Dispoy li prepozucion francès-cåzante à a 93 definitions come : à l'aise (belote, sorlon "pyame-pyame"), obén : à plus forte raison (abèle), jusqu'à zona (singue di feu) u core zut (bross ouchî). Ci dierin mo walon, scourté på oniestruté, est ossu sovint uzé come çoula ås Estats Unis eyet dins l' minme sinse.
Il a scrît sacwants pådjes di sovnis cwand il esteut djonne dins les cahiers du Musée : « La 1ère Unité scoute en 1943 » (n° 104, 2003) et « Souvenirs d’un Cerfontainois dans les années 1930 » (n° 176, 2017).
Nute di may
Li nute di may, c' est ene dujhance di tos les redîmés payis (Walonreye måmdiyinne et kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike, ey eto do Payis d' Lidje walon et d' l' Efel almand djondant.
Foclore del nute di may
Li nute do 30 d' avri å 1î d' may, les djonnes omes (et motoit eto des omes maryîs) si rapoûlèt pu aler al måjhon d' leu monkeur po mete on may (ene coxhe d' on metou åbe) ki mostere leu-z amour.
Dins sacwants viyaedjes, il endalèt avou des årmonreyes. Ôte pårt, djusse tot tchantant. Onk des pus cnoxhowès tchanson, c' est djustumint Lu nut´ du may da Florent et Olivî Lebierre.
Les comeres k' on vout balter d' zeles, on lzî mete des åbes k' ont ene måle sinifiance.
Sinifiance des mays
Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Georges Pècheur
thumb|(2002) Georges Pècheur (riwalnijhåve Djôr Petcheur), c' est on scrijheu e walon di Nåwinne.
Come sicrijheu
Il a scrît dins "Singulîs" et Coutcouloudjoû.
Riprins dins l' antolodjeye Scrijheus d' Årdene.
Come diccionairî
Come ricwereu sol walon et so l' istwere des viyaedjes, il a scrît deus lives, onk so Nåwinne et onk so Mirwå, avou des ptits motlîs walons.
Come eplaideu
C' est lu k' a stî l' adjinçneu des lives da Mimile Petcheur, Sint-Houbert.
Hårdêye difoûtrinne
Pecheur Georges
Siviscoû
Siviscoû (pus sovint, dins ene fråze «a Sviscoû» /zviskuː/, la-minme: «a Sviscoûr» /zviskuːʀ/, fr. Séviscourt), c' esteut on hamtea d' Brå-dlé-Libråmont; asteure, c' est on viyaedje do Grand Libråmont.
thumb|eglijhe di l' ivier
Rilidjon
Seviscoû esteut ene tchapele del pårotche di Brå, divnowe «adjince» dizo l' redjime francès, pu metowe avou l' pitit ban d' Brå e 1823 tins do redjime holandès.
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Hamteas del Walonreye
Cacafougna (stroete plake)
thumb|Coviete del plake "Cacafougna", c' est ene sitroete plake di tchansons e walon des "Droles di Lodjeus" k' a vudî e 2008.
Les tchansons ont stî scrîtes pa Jean-Pierre Vervier k' e-st eto compôzé l' musike (apus kel cene del prumire tchanson "Broûler mes aiyes"). C' est eto lu k' est l' produjheu del plake.
Li tite vént do vî djouwet k' est rdessiné sol livret et k' on loméve : on cacafougna.
Corwaitaedje
Tos les tecses des 20 tchansons sont foirt powetikes. Come di djusse po les tchansons ås tecses, li muzike n' est nén stofante, po poleur profiter des paroles. Li melodeye est sovint bén adaptêye å tinme del tchanson :
N' a kel prumire ki n' va nén bén : li muzike est djoyeuse, et on djåze d' on påwion ki s' broûle ses aiyes al loumire.
Les tchanteus sont Jean-Pierre Darras et Gilberte Mattina. Les muzikeus : Jean-Marie Adam (batreye), Philippe Libois (piyano), Paul Talbot et Djhan-Pire Vervî (ambedeus al guitåre). I s' acpagntèt cobén d' ene muzike di sintetijheu, come cwand il ont dandjî do son d' ene trompete.
Tenawete, gn a on brutaedje u ene muzike difoûtrinne ki vént sotni l' tecse, metans :
Li stîle djenerå, c' est del tchanson a môde des anêyes 1990, avou l' livea d' ene boune pitite otoproduccion.
Sourdants
Categoreye:Plakes di muzike e walon
Constantin d' Heusbrouk
Constantin d' Heusbrouk (oficirmint a Lidje: César-Constantin-François de Hoensbroeck, mins a si nexhance: Cesar Constantijn Frans van Hoensbroeck), c' esteut li dvant-dierin prince-eveke di Lidje.
Il aveut skepyî 28 d' awousse 1724 (ezès Bas Payis); i mora li 3 d' djun 1792.
Il esteut spoté li Rossete Calote.
Ringne
Il esteut foirt wårdiveus, årvier di s' divanceu, Velbruk. Pår ene miete dictateur.
Ene di ses prumirès accions politikes, e 1785, ci fourit d' espaitchî li drovaedje d' on novea cazino a Spå, çou ki va-st enonder l' Afwaire des djeus di Spå, et fi-z e-n aweye, li binamêye revolucion.
E 1792, i stepa evoye eviè l' Almagne al shûte di l' abrocaedje des Francès après leu revolucion.
Sourdants et pî-notes
Hoensbroeck Categoreye:Binamêye revolucion
25 d' awousse
Li 25 d' awousse, c' est li 237inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 238inme po ls anêyes bizetes); gn a co 128 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Sint Bietmé (sint Bietrumé)
Cawete -ijhe
Li cawete -ijhe, c' est ene moite cawete do walon k' on rescontere dins ene pougneye di sustantifs femrins.
Categoreye:Cawetes do walon
Rompeure
Motlî
L' anea del rompeure, c' est l' boird do trô dins les musses do vinte, pa wice ki les boyeas pasnut.
25 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Rompeure
Motlî
Li saetch del rompeure, c' est l' pårteye do peritoenne paroetrece k' a vnou foû avou les boyeas, rafoirci pa on coriant texhou di fibes.
Sôres di drompeures
thumb|Rompeure dizo les coisses
25 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
23 d' awousse - 24 d' awousse - 26 d' awousse - 27 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
Rompeure
Rompeures ås biesses
🇱🇰 rompeure ås biesses Les drompeures sont foirt corantes ås veas, ås poûtrins, ås coshets.
25 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Rompeure
Rompeures ås biesses
Li rompeure acpagntant del botroûlite est bén cnoxhowe dins les veas.
Categoreye:Cérudjeye Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince
Lete J
thumb|250px|Grands et ptits J (letes d' imprimreye) Li lete J (prononceye ji), c' est l' dijhinme lete eyet l' 7inme cossoune di l' alfabet latén.
9 di decimbe
Li 9 di decimbe, c' est li 343inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 344inme po ls anêyes bizetes), avou 22 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Lete J
Ele ni sieve nén come téle e rfondou walon, mins intere dins l' betchfessî JH, et dins l' dobe lete DJ.
Siervaedje ezès scrijhas did dvant Feller
Ezès scrijhas di dvant Feller, li lete J riprinzintéve li son DJ.
9 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
7 di decimbe - 8 di decimbe - 10 di decimbe - 11 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Lete J
Siervaedje e sistinme Feller
E sistinme Feller, li lete J riprezinte li son J (/ʒ/). C' est l' seule lete eployeye po ç' son la.
9 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Lete J
Siervaedje e sistinme Feller
Elle intere, avou, dins l' dobe lete DJ, come e rfondou.
Mins elle si rtrouve eto dins tote ene håvurnêye di mots calkés do francès,k' ont stî riscrîts avou DJ e rfondou: (jate = djate; jandârme = djindåre…).
Siervaedje e neyerlandès
Elle î rprezinte li son jod, come dins l' alfabet fonetike eternåcionå.
Siervaedje e-n inglès
Elle î rind li son DJ /ʤ/.
Pîs-notes
Categoreye:Alfabet latén Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Cossounes
Emile Botaye (roman)
Categoreye:Romans e walon Categoreye:Biyografeyes
thumb|coviete Emile Botaye (Emile Boutaye), c' est on roman biyografike sicrît pa Marcel Van Splunter.
Il a vudî e 1964 ås eplaidreyes do Bourdon.
Il a stî saetchî a 500 egzimplaires.
Tinme
C' est l' vicåreye d' èn ome di Nålene skepyî e 1873.
Moussî a 10 ans a l' aminwer, il est broûlé e s' figueure pa ene salêye et piede ses deus ouys.
Aveule, i va aprinde li manderlî, pu serè eto vindeu d' petrole, acordeyoneu, tcheron et cåbartî.
Mågré si stroupiaedje, i rescontere ene binamêye comere k' el mareye. Donêye, k' ele si lome.
I va aveur sacwants efant, mins vo n' la-t i nén ki l' prumî a ene maladeye des ouys. El l' oculisse di Tchålerwè pretind k' i n' voerè bénrade pus. Va-t i aveur deus aveules dins l' famile ?
Corwaitaedje do live
Li motlî est foirt ritche, nén seulmint po des mots tot setchs, mins eto des tourneures di croejhete k' on n' rescontere nén sovint.
Riscompinses
Li roman a fwait on deujhinme pris a ene bate di scrijhaedjes di l' SLLW e 1962.
Pouphan
Pouphan (fr: Poupehan) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bouyon.