cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Edouard Peraux
Ene pådje avou ses scrijhaedjes
Peraux
Duk di bwès
Li duk di bwès (on dit eto : houprale ås orayes, houprale di fagne, tchet d' nute, oyante), c' est èn oujhea d' nute magneu d' tchå.
Acoirdances
Li måye houke li frumele avou on sourd hoûlaedje : Hoû … oû … oû. Cisse-cial ni s' leye nén aprepyî åjheymint. Li måye vole totåtoû del frumele tot clapant schyetmint des aiyes. I lyi pout eto apoirter a magnî.
Acovaedje
Li frumele cwirt après on vî ni d' coirnaye u d' moxhet. Ele va ponre cwate u cénk ronds blancs oûs. Ele va cover sins rla sol trevén d' on moes, sol tins kel måye fwait l' awaite, et lyi apoirter a magnî.
Cwand les djonnes sont ploumés, i cwitèt ddja l' niyêye divant di revoler. I vont esse mostrés pa les parints k' elzî aprindront a tchessî. Adonpwis, i cwirront après on novea djîsse.
Amagnî
Li duk di rotche tind voltî ås raetes et ås soris.
Alére
Li duk di bwès, Léon Demarche, Cotcorico l° 2, 2007.
Categoreye:Oujheas
Mélin-el-Hesbaye
Mélin-el-Hesbaye (la-minme, djusse Mélin; F. Mélin, flamind Malen), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djodogne, el province do Roman Payis.
thumb|l' eglijhe (e [[tawea)]] thumb|tiyou del Djustice
Sicrijheus e walon
Jacques Desmet î a crexhou, et scrire sacwants bokets sol viyaedje, powezeye et noveles, eplaidîs dins Noveles di Mélin.
Eredjistrumints
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jacques Desmet avou l' accint d' Libin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Albom foto so Mélin
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Antolodjeye des powetes walons namurwès
L' Antolodjeye des powetes walons namurwès (on dit ossu Antolodjeye des powetes namurwès u co pus coûtmint, Antolodjeye namurwesse), kel tite, e francès, c' est Anthologie des Poètes Wallons Namurois, c' est ene antolodjeye avou foû k' des fjheus d' arimés do payis d' Nameur.
Elle a stî rashonnêye pås frés Lucyin & På Marixhå ey a parexhou e 1930, eplaideye des Relîs Namurwès.
Gn a 70 powetes di relîs ådvins.
Hårdêye difoûtrinne
Nameur Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Waerleu
On waerleu, u on leu-waerou, c' esteut èn ome ki s' candjive a leu, et fé do må ås djins.
I ls atakéve et lzî fé sogne, mins nén les touwer. Paski, si gn aveut do sonk ki spitéve so s' pea, i ridivneut èn ome.
Sourdant mitolodjike
Dins l' mitolodjeye greke, Licayon, li rwè d' l' Arcadeye priya li rwè des dius, Dzeusse a ene cråsse eurêye, et i lyi dna a magnî ene tailêye di tchå d' efant. Mwais, li mwaisse des dius candja Licayon e leu. Et condåner tos les omes a poleur esse kitchandjî insi.
El Walonreye, c' esteut l' Diåle k' aveut ç' povwer la. Adon, il esteut todi al tchesse des omes ene miete flåwets.
Istwere del creyance
Dinltins, bråmint des djins creyént ås waerleus.
Traiter ene sakî d' waerleu, c' esteut po-z esse ametou å tribunå. Gn a yeu des sfwaits procès å 17inme sieke.
Sipårdaedje des contes di waerleu el Walonreye
Claire Pahaut a studyî les viyaedjes del Walonreye la k' gn aveut des contes di leus-waerous.
Feudlissêyes
thumb|Dessinaedje do Veratrum album, ene feudlissêye Ene  feudlissêye c' est ene plante pareye å feu d' li.
Waerleu
Powinme Djan Wiyåme
L' ivier est rmetou a on waerleu dins ci powinme cial da Jean Guillaume : <poem style="font-style:italic;"> Dji so l' pemî stocaesse ki l' tonoere a coixhî Et, so mes coxhes setcheyes, on voet flani les foyes Ki l' grand waerleu d' ivier, tins k' serè-st e fafouye Va vni guignî, råyî, cassî, dispårpiyî.
Feudlissêyes
No e sincieus latén: Alliaceae (famile des as).
Waerleu
Li leu-waerou di Cmanster
I n a bén lontins, Djan esteut on stocaesse djonnea, e tote li foice di ses vint-cénk ans. I hantéve avou ene djonne crapåde del Nouveye, on viyaedje metou erî di Cmanster pal parfond dominne do Grand Bwès. Ratnou al cinse cåze di ses ovraedjes, Djan n' poleut pus si sovint hanter si ptite crapåde. On djoû k' il aveut si tant håsse del rivey, et k' i s' aprestéve po-z î aler, onk di ses tchvås touma djus d' pates. I fourit oblidjî d' aler trover li rbouteu d' Cieru.
Feudlissêyes
Portant, ci rindjmint la, lomé "Rindjmint classike da Cronquist" (1981) n' est pus waire accepté ouy, ca on-z a bén veyou ki les plantes k' estént ladvins n' estént nén si parintes ki ça ene avou l' ôte.
Waerleu
Li leu-waerou di Cmanster
Todroet, Djan s' meta-st e voye, houte et houte do bwès. Tot d' on côp, il aporçuva e pazea ene kimere ki vneut a s' resconte. I creya ricnoxhe si crapåde et cora vier leye. Mins l' feme disparexha el sipexheur del sapinire. Djan si dmanda pocwè ele vanéve å diåle, et i cora co pus vite. So kékès hopes, il esteut djondant d' leye. L' apiça pa les hantches et l' assaetcha vier lu, tot lyi fjhant puzieurs côps s' fiesse. Mins ké saizene cwand i s' rinda conte ki l' binete del båshele esteut froede come do måbe. A ç' moumint la, Djan oya xhaxhler padrî lu. I s' ritourna, mins n' veya nouk. I s' ritourna d' novea so s' crapåde, mins i n' seréve pus dins ses bresses k' on fa d' djiniesses. D' araedjîsté, i tapa l' busket å diåle ‒ c' est l' cas del dire ‒ pask' i s' abéntixha adon ki c' esteut Satan lu-minme ki nd aveut profité po l' ateler.
Feudlissêyes
Discrijhaedje
Les feudlissêyes sont des plantes ki vnèt sol tere u dins l' aiwe. Ele ont sovint èn agnon (u ene truke). Sovint, leus foyes ni crexhèt k' å pî do montant. Cogne des fleurs : les fleurs ont 3 petales + 3 foyes di fleur del minme coleur. ele ont 6 stamenes, et 3 cårpales. Les grinnes si saiwèt evoye foû d' troes lodjetes.
Waerleu
Li leu-waerou di Cmanster
Djan s' vola vindjî, mins n' î parvinve nén. Portant, i divneut foirt sûti cwand i s' ritrovéve a cwate pates. N' a måy nouk ki l' a acsût do tins k' il atakéve les viyaedjes. Ca n a-st ene creyance ki dit ki si l' sonk court sol pea d' on leu-waerou, i ridvént umin.
Feudlissêyes
Sacwantès feudlissêyes
Categoreye:Familes des plantes *
Waerleu
Li leu-waerou di Cmanster
Arivé å dierin djoû di s' setinne d' anêyes, Djan s' rafiyive d' endè vni foû. Seulmint, ç' djoû la, si mame diveut aler al Viye Såm fé des coûsses. Come ele pinséve end aveur bråmint, ele dimanda a s' fi di vni avou leye. Sol tins k' ele fijheut les botikes, Djan s' pormoennéve e viyaedje. Tot d' on côp, il aporçût l' valet di si ancyinne crapåde ki djouwéve divant l' ouxh di leu måjhon. I rsondja a s' vindjî et plonca sol gamén. Li mame, veyant çoula, breya « Diu vs wåde, mi efant ! » Ces paroles fijhît sogne a Clôze, et l' arestît d' on seu côp. Et i rsondja a s' mere.
Po rprinde li voye di Cmanster, li viye djin, nåjheye d' aveur monté l' gripete, s' ashia sol boird do pazea. Djan, dinant po råjhon d' aler vey après kékes boloes, intra e bwès. So pô d' tins, on tot gros leu endè vna foû, et dårer sol viye feme. Ele ritrova on pô d' foice po schaper foû des teribès brokes del biesse tot pitant e s' panse a grands côps d' pî. Vanêye et li dvantrin tot dschiré, ele ratinda s' fi.
Cwand ele lyi conta l' afwaire, i s' continta d' rire. C' est adon k' ele veya inte ses dints des bokets si s' divantrin. « Djezus Maria ! » dijha-st ele. Djan esteut ricnoxhou. Li Diåle lyi rmeta set ans di pus a erer e leu. Foû d' lu, i s' è prinda a on vî cinsî ki vneut d' aveur sitou ståré l' ansene so ses waides. Mins l' vî lyi meta on côp d' fotche inte les coisses. Li sonk sipritcha et Djan ridivna ome. Les poyous l' arestît et i fourit codåné a-z esse broûlé vicant.
Sourdants
Categoreye:Doûcès creyances Categoreye:Tolus
Bêfe (aiwe)
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon "bat-ahwjo" (boune waide, did la, boune aiwe).
Roland di Lassus
Vicåreye
thumb|Vitråu a si omaedje, a Mont
Il a vnou-st å monde a Mont e Hinnot, adon Bas-Pays espagnol ey e l' Beldjike d' asteure. Il a fwait ses scoles di muzike come corå d' l' eglijhe St-Nicolai-e-Havré d' Mont, mins i n' a nén ratindou foirt lontins po voyaedjî dins les ôtes payis ewou çk' on fjheut bråmint do cas di s' bele vwès. On a minme dit k' il åreut stî kidnapé troes côps a cåze di cite-cile mins on sait bén asteure k' i s' a ndalé a l' ådje di 12 ans e France mins surtout en Itåleye ewou çk' il a fwait bråmint des voyaedjes tot shuvant Ferdinand di Gonzague, vice-rwè d' Sicile. Il a stî egadjî a Naples après 1550, il a tchanté kékès anêyes pus tård a Rome come mwaisse di tchapele del båzleke Sint-Djhan do Latran (c' est la k' il a rescontré Giovanni Pierluigi da Palestrina l' ôte grand mwaisse del polifoneye), il a fwait on voyaedje diplomatike manké amon les inglès a Londe poy rivni viker deus ans a Anvers divant d' trover po d' bon ene plaece come mwaisse di tchapele al Cour do Duk Albert V di Bavire a Munike, ki l' Duk end aveut fwait li tchapele li pus impôrtante d' Almagne; et a stî lu-minme di 1568 a 1573 al fene copete di s' rilomêye uropeyinne.
Di s' djonne tins djusk' a k' il est ddja d' ådje, Lassus a tofer fwait des compôzaedjes di muzike. Di s' plome ont sourdou 2000 compôzaedjes, emey zels 57 messes, 101 magnificats et come 700 motets k' ont parvinous djusk' a nozôtes. I cåzéve bråmint di lingaedjes eyet esteut on fén kinoxheu di tos les diferins stîles di muzike. Po ses compôzaedjes polifonikes eco vicants ådjourdu, il a stî cweri dins totes les ptitès fômes di muzike populaire d' Urope avou on grand signifiaedje årtistike, come li vilanele itålyinne, li tchanson francesse eyet l' Lied almand.
Li djonne muzicyin a cmincî s' mestî di compôzeu come madrigalisse, mins i n' a waire tårdjî po s' tourner eviè les motets k' ont stî li vraiy clå spirituwel di si ovraedje. Dins ces-ci on pout trover d' on costé, li foite influwince des muzicyins di s' pays et di l' ôte costé, tote li grandeu et l' foice simbolike di s' lingaedje muzicå. A 40 ans, cwand il a stî parvinou al miercopete di si årt, i sepéve moenner del pus bele manire totes les tecnikes di compôzucion di s' tins.
Li muzike da sinne est caracterijheye pal parfonde riprezintåcion des emôcions, des tonalités sinsuweles et des imådjes muzicales. I n' a nén seulemint rindou bon dvwer a l' idêyå årtistike univiersel mins il a eto metou dins si ovraedje des elemints åyant pår li caractere itålyin. On pout dire k' il est onk des pus grands compôzeus di tos les tins.
Ouves profanes
thumb|right|Portrait da di Lassus so on vî vî eplaidaedje d' amon l' veve Balârd - 17inme sieke
Bibliografeye
Tites des lives k' i gn a avou pus di racsegnes so Roland di Lassus:
23 d' nôvimbe
Li 23 d' nôvimbe, c' est li 327inme djoû del anêye do calindrî grigoryin (li 328inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure pus k' 38 djoûs po-z avni å coron d' l' an.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
21 di nôvimbe - 22 d' nôvimbe - 24 di nôvimbe - 25 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Philippe Decraux
Philippe Decraux, c' est on scrijheu di pîces di teyåte e walon. Aprume tot redjårbant des comedeyes sicrîtes e francès.
Decraux Decraux
Paul Maréchal
Paul Maréchal (e walon, På Marixhå), c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Nameur, k' a skepyî a Salzene li 21 di fevrî 1889.
Il a cmincî a scrire e walon dispu 1903, ey eplaidî ses scrijhaedjes dins Li Mårmite.
Il a stî onk des prumîs mimbes des Relîs Namurwès, et nd esse li penleu tot on tins, tins del prezidince da J. Calozet
Il a fwait des rcweraedjes, avou s' fré Lucyin sol motlî des monnîs, et esse ritnou po on pris ås bates di l' SLLW.
Si mwaisse ouve, todi avou s' fré, ci serè, sins manke, l' Antolodjeye des powetes walons namurwès, ki vude e 1930.
Ôrvå (bire)
Categoreye:Bresreye L' Ôrvå (pus sovint lomêye al francesse : Orval), c' est ene bire bresseye pa les trapisses d' Ôrvå.
Elle est foirt rilomêye el Walonreye, et aveur diné l' idêye d' on persounaedje di binde d' imådjes askepyî po des creyåcions pår e walon, li Professeur Titôrvå.
Nonne
Nonne, c' est on moumint do djoû ki corespond a doze eures del djournêye.
Li boket del djournêye k' i gn a dvant si lome "divant-nonne"; çou k' i gn årè après, c' est l' "après-nonne".
A ç' moumint la, divins l' tins, on sounéve nonne, dj' ô bén: l' andjlusse.
Prince-eveke di Lidje
Li prince-eveke di Lidje, c' esteut l' tchîf rilidjeus et politike del Principåté d' Lidje.
Nonne
C' est a ciste eure la ki les djins el Walonreye magnént li mwaisse eurêye del djournêye : li "dinner". On djheut pacô k' i "nonnént".
Mågré ki c' est l' minme mot, li priyire di nonne, dins les moustîs, si dit a 3 eures di l' après-nonne.
Categoreye:Cronolodjeye
Prince-eveke di Lidje
Djivêye des Princes-Evekes di Lidje
I nel fourît pus, nerén, après 1795.
* *
Motlî Jacob di Warmich
Li motlî Jacob di Warmich, c' est on motî walon-francès rashonné pa Bernard Jacob k' a riscrît e sistinme Feller-Pierret les mots walons kinoxhous a Warmich.
Il est rprins sol limero [S33] dins l' djivêye des motîs do walon.
Istwere do documint
Les mots estént so des foyous d' cwårton (fitches). Ele divént esse rimetowe avou l' grand motî do tchestrolès, on pordjet enondé pa Jean-Marie Pierret et Raymond Mouzon, mins ki n' a måy avnou a fén.
Sacwants des dnêyes sont ddja espwetêyes dins l' DTW.
Sourdants
Categoreye:Motlîs walons
Wolof
Mots do wolof passés e walon
(pal voye do francès d' Afrike)
Categoreye:Lingaedjes
Monsieu del Bourlote (tchanson)
«Monsieu del Bourlote» u «E rivnant d' Låsprele», c' est ene rilomêye tchanson e walon k' åreut yeu stî scrîte pa Nicolas Boiron. Mins Emile Lempereur vout ki cisse tchanson la åreut polou aveur sitî toirtcheye på pere Colas Boiron.
Li tecse est rindjî å l° 354 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "M. de la Bourlotte et la paysanne".
Mwaissès racsegnes
Li tite «E rivnant d' Låsprele», vént di l' incipite:
Ele date do 18inme sieke.
Bob Dechamps el ritchantéve voltî, sovint tot citant si oteur (dabôrd k' i n' djåzéve waire des ôtes cåzaedjisses, come François Loriaux).
Il a stî eplaidî pol prumî côp pa Arille Carlier dins l' annouwaire di l' ALWAC e 1911 (T. II, p. 25-33), et rashiou e rfondou so l' Aberteke (diviè 2000).
Djonne d' agaesse (teyåte)
Djonne d' agaesse, c' est ene pîce di teyåte e walon da Françoise Honnay.
Libråmont
Li grand Libråmont (la-minme Libraumont; a Moirci, Librâmont; F. Libramont-Chevigny ), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
Economeye
Li clinike di Libråmont s' a diswalpé e 20inme sieke. Les femes di tot l' payis s' î alît acoûtchî cåzu tertotes, a pårti des anêyes 1960 (divant çoula, ele s' acoûtchint ordinairmint e leu måjhone).
Tos ls ans, e moes d' djulete s' î tént ene fôre agricole, li pus grande del Beldjike.
Sourdants
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye
Senegal
200px|right|thumb|Senegal Li Senegal u Senegål (wolof Senegaal; fr. Sénégal), c' est on payis di l' Afrike coûtchantrece, kel mwaisse veye, c' est Dakar. L' ôte grande veye: Sint-Louwis do Senegal.
Li Senegal est côpé e deus, cåzu tot-houte, do Coûtchant å Ponant, pal Gambeye. Li boket metou a Nonne, c' est l' Cazamance, kel mwaisse veye, c' est Ziguinchor. Gn a la on dislaxhiveus mouvmint.
Li Senegal est raiwé pa l' mouze do minme no.
Veyåvisté do Senegal el Walonreye
Bråmint cnoxhou på ralî viè Dakar.
Categoreye:Afrike
Simwès
Simwès (dirî voyale : Smwès; fr: Semois, Semoy, de: Sasbach, lussimbordjwès d' après Årlon Setzbaach), c' est ene grosse aiwe del Walonreye, 210 km longue.
thumb|upright=1.2|right|a [[Tchespire]]
Ele prind sourd e Payis d' Årlon pu passe el Gåme pu e l' Årdene, pu endè va so France, la k' ele si tape e Mouze a Montermé.
Motlî
E Payis walon, les viyaedjes metous al dilongue di Smwès sont lomés li Rivaedje. Les cis metous pus hôt, c' est les Hôteurs (la-minme, les Yôteurs).
Coraedje di Smwès
thumb|upright=1.2|a [[Frôhan, veyou d' Rotchô, ele court a costé del "Tombe di l' Adjeyant", ene des pus bele plaece d' avårla]] Ele prind sourd nén lon erî d' Årlon, pu va e payis Gåmet, et cori a Etale, Tintni, Djamogne, Tchini, Floravile, Tchespire). Drola, ele si lome Simwès somrinne (Hôte Simwès).
Djus d' Bouyon, on djåze del Simwès djuzrinne (Basse Simwès). Ele raiwe Pouphan (droete erive), Rotchô (d.), Frôhan (hintche erive), Yåle (h.), Mouzaive (h.), Li Foret (h.).
Après l' Foret, ele passe e payis tchampnwès: Vresse, Mimbe, Bôhan, wice k' ele mousse e France ås Rivires. Après, ele bagne co Nohan et Tîlai, po s' aler egoliner e droet costé d' Mouze a Montermé, 10 km djus del frontire.
Aiwes ki s' maxhèt a Smwès
thumb|upright=1.2|a [[Mouzaive]] Les aiwes ki vnèt agoliner e Smwès:
Categoreye:Aiwes di France categoreye:Aiwes del Walonreye Categoreye:Aiwes d' Urope
25 di nôvimbe
Li 25 di nôvimbe, c' est li 329inme djoû del anêye do calindrî grigoryin (li 330inme po ls anêyes bizetes); gn è dmeure pus ki 36 djoûs po l' anêye esse foû.
Les crustins fiestixhèt sinte Catrene d' Alegzandreye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
23 d' nôvimbe - 24 di nôvimbe - 26 di nôvimbe - 27 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Dinêye
thumb|250px|right|eglijhe di Dnêye
Dinêye (fr: Denée) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Anhêye.
Istwere
Dinêye esteut tere di Lidje mins les hamteas di Maharene eyet Maredsou estént prôpiesté direke do Conte di Nameur. Les deus teres fourît rmetowes eshonne al Revolucion, po fé l' ancyinne comene di Dnêye.
L' abeye benedictene, avou si scole eyet si ritche biblioteke, a stî amontêye e 1872.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Sint Mucyin Mareye
thumb|right|Sint Mucyin Mareye Sint Mucyin Mareye (divant, on djheut li Fré Mucyin Mareye, e F. Frère Mutien Marie), c' est l' pus "djonne" des sints fiestis el Walonreye. Si fiesse, c' est l' 30 di djanvî.
Di s' vraiy no, i s' lome Louis-Joseph Wiaux, si a-t i vnou å monde a Mlet e 1841. A cwénze ans, il intere å noviciat a Nameur po esse fré des scoles crustinnes. A 18 ans, i boute a Malonne, la k' i s' mostere foirt doûs, sopoirtant totes les kéntes des scolîs, dedja foirt waeraxhes di ç' tins la.
I mora e 1917.
On li vna siervi so s' tombe docô après. E 1926, on l' distera et l' reterer å pî do clotchî d' l' eglijhe di Malonne, la k' on l' vina priyî. On-z a docô rcoirdé des rwerixhaedjes miråculeus. Did la li dmande pol lomer on binawureus, acceptêye e 1977, pu on sint e 1989.
On l' a spoté li sint patron des sorwoeyants di scole. Et divni sint patron des frés des scoles crustinnes.
Dihya
thumb|avou s' no scrît e [[tifinar]] thumb|Posteure del djin, dins ene veye d' Aldjereye Dihya (e-n amazir ⴷⵉⵀⵢⴰ, dihya, e-n arabe, ديهيا dîhiya, pacô ricrît e-n alfabet latén Tahiya), c' est l' vraiy no da Kahina, li tchîftinne des tribus berberes, ki rbouta li prumire saye des Arabes di concweri l' Afrike bijhrece.
Si no complet, come royinne, c' est Dihya des Oresses.
Si istwere est cnoxhowe pa les scrîts des cronikeus arabes. C' est zels k' el lomît "Kahina" (priyestresse des viyès rlidjons, macrale, dabôrd, po les muzulmans).
Cotoû istorike
Les Arabes n' atakît vormint l' concweraedje di l' Afrike bijhrece (Numideye) ki cwand i bastixhît Cairouwan e 670. Li tchîf des årmêyes, c' esteut Oqba ben Nafii.
Si shuveu, Abou el Mouhajir Dinar, ala disk' a l' aschate coûtchantrece del Numibeye e 681. La, i parvén a cvierser a l' islam on tchîf berbere, Kousseyla. Mins Oqba riprinda l' moennance et, pus grandiveus, lu, fijha passer po rén li tchîf Kousseyla, divant les sinnes. Did la, en shûte di moudes. Kousseyla assazene Oqba (683); l' Arabe Zouhair ben Qayss rivindje Oqba tot vinkixhant Kousseyla, et l' touwer (688). Zouhair est rtouwé pa les Amazirs e 690.
C' est l' kimince d' ene margaye, ki deure disk' å djoû d' ouy, inte Amazirs et Arabes.
Efance et cmince di ringne
On n' sait rén di leye, divant k' ele ni dvegne rinne des Oresses. Djusse : elle aveut troes fis.
Elle a dvou crexhe dins l' airance k' a shuvou li cmince del margaye Arabes-Amazirs. Les Arabes sont des grandiveus, ki n' respectèt nén les uzances amazirs. Elzès fåt don espaitchî di concweri l' payis et l' islamijhî.
Victweres
E 694, li tchîf arabe si lome Hassan Ben No3man. Il a les pinses di fote li plouzêye a Kahina.
Ci fourit l' contråve, et l' ôte diveur peter å diåle disk' après Tripoli. Et ratinde on ricfoircixhaedje di si årmêye, evoyeye på Calife.
Rivinkixhaedje
Kahina, k' on dit ki lét l' avni, voet bén cwè et s' aprestêye a mori.
Elle a apicî 800 ostaedje arabes tins d' ses victweres. Ele ni les towe nén mins les rlåtche tertos, ki onk, Xhalid Ben Yazid. Ele l' adoptêye, pu l' revoye mon les Arabes avou ses fis, divnous les frés da Xhalid, et cviersîs a l' islam.
Dins l' guere ki shût, magré k' ele riçût dobleure so dobleure, ele ni s' rind nén, et mori al bataye (diviè 698).
Rissovnance di leye
Kahina va divni ene eroyene ki toplin des djins si vont rsovni d' leye.
Sourdant
Categoreye:Royinnes et imperresses Categoreye:Monde amazir
André Lessire
André Lessire a vnou å monde e 1946.
Il a stî li prumî a moenner des vizites del veye di Nameur e walon (cénk, shijh par an, dispu 1999), inte did zeles, li cene do Pårlumint walon.
I scrît eto des papîs e walon eplaidîs tés kés dins l' Avni d' Nameur (2017); il î note l' accint d' Florefe.
Hårdêye difoûtrinne
Lessire Lessire
Axh-låte
L' axh-låte, c' est on son ki s' prononce tot rasserant l' air cwand ele passe divins l' gozî. On pôk come cwand on vout ndè fé rexhe on raetchon.
L' axh-låte, c' est ene vuzlêye cossoune (ki fwait aler les coides vuzreces), li dvuzlêye cogne, c' est l' ixh-låte.
L' axh-låte si scrît «χ» e l' Alfabet fonetike eternåcionå.
L' axh-låte e walon
On trouve sacwants prononçaedjes axh-låtés dins l' walon do payis d' Måmdey.
Louis Labarre
Il a pårticipé al revolucion di 1830 siconte des Olandès, poy divnat mwaisse ridåcteu do Charivari, et pus tård ovrer pol Tribune di Lidje eyet li gazete republikinne La Nation.
Axh-låte
L' axh-låte e walon
E-n Ovîfa, et a Zôrbrôte, les mots ki s' prononcèt axh-låtés sont mo råles.
Onk di zels : roxhler (ranler, respirer tot djemixhant, po onk ki va mori). Loukîz e motlî d' Ovîfa p. 58.
Après Waime et Måmdey, li prononçaedje axh-låté est pus corant. Mins c’ est todi ådvins ou å coron des mots. Måy å cminçmint.
On l' pout rescontrer sol Hôte Årdene, disk' a Derbu (a Tohogne, todi). I shonne k' i fouxhe pus corant après les voyale «a» et «o», adon ki l' minme cåzeu prononçreut ixh-låté après «i».
Asteme ! Dins l' ALW, li notåcion "χ" est eployeye po l' ixh-låte !
Dins les ôtes lingaedjes
Il est bén cnoxhou e l' almand (achtung), ey e l' arabe (Xhadija).
Sourdants
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Cossounes
Tocsiboylite
thumb|curêye d' ene berbis crevêye di ça thumb|Li [[potche a l' amer est sovint plinne a stritche]] Les tocsiboylites u eterotocsemeyes, c' est des maladeyes des bedots k' arivèt sovint d' on plin côp, cåzêyes pa sacwants bactereyes del famile des Clostridioms, aprume Clostridium perfringens.
Hoûgne
L' aiwe di Hoûgne ou li Hoûgne ou li Poleur ou ri del Poleur (fr: la Hoëgne), c' est ene pitite aiwe del Waloneye, ki racsût l' Vesse.
Tocsiboylite
Minêyolodjince
C' est des microbes ki s' trouvnut normåldimint dins tere, et dins les boyeas des bedots. I n' divegnnut rascråwants ki cwand l' biesse passe sins fé doûçmint d' on maigue amagnî a des cråssès waides, u ene råcion d' ecråxhaedje.
Hoûgne
Coraedje
Ele prind sourd el Fagne del Poleur dilé l' restorant "Mont-Rigi".
Tocsiboylite
Sene del maladeye
Les berbis et bassîs et les antneas sont sovint boschetés.
Hoûgne
Coraedje
Ele passe djondant Hokea, triviesse Poleur, Frantchimont.
Tocsiboylite
Sene del maladeye
Les aneas djusses Å pus sovint, l' årtisse n' a nén l' tins d' viziter l' biesse pask' ele creve dins li dmeye djoûrnêye après les prumîs senes clinikes.
Damaedjes texhowreces
thumb|efouwaedje des boyeas On trove li curêye foirt gonflêye, les pates e l' air.
Cwand on drouve, on voet do côp li potche a l' amer rimpleye a stritche. Les boyeas sont sovint efouwés, et les glandes boyelreces houzêyes.
Hoûgne
Coraedje
Adonpwis, trevåtchî Teu.
Pu passer pa Djuslinnveye et s' vini agoliner e l' Aiwe di Vesse a Pepinster.
Tocsiboylite
Damaedjes texhowreces
Li misse est pus grande k' i n' doet.
Hoûgne
Tourisse
Po les tourisse, li pus bea boket kimince inte les hôteurs di Hokea et les hôteurs di Sårt-dilé-Spå.
Tocsiboylite
Damaedjes texhowreces
Gn a sovint di l' aiwe (aiwieus sûna) dins l' saetch do cour.
Hoûgne
Tourisse
Hougne
Tocsiboylite
Damaedjes texhowreces
Dins l' maladeye des rnos moflasses, les rnos sont-st aplakés a leu toele ewalpante. I sont mo houzés, et moflasses.
Espaitchance
Les tocsiboylites sont åjheymint espaitcheyes tot-z eploctant les bedots avou on vaccén ki contént les antidjinne des shijh sôres di microbes.
Dins les payis l' k' les bedots vont waidyî so les steules, elzès fåt piker cwand on cmince a fé l' awousse des dinrêyes, et ratinde adon deus samwinnes.
Si on pout tchoezi l' såjhon po les berbis plinnes, våt mî d' elzès piker cwand ele sont a cwate moes (on moes divant l' agnlaedje).
Tchaeke moton atchté doet esse eplocté.
Ôtes biesses pacô enindjeyes
Li må egzistêye eto ås bovrins, ås pourceas et ås robetes.
Sourdants
Categoreye:Maladeyes des bedots Categoreye:Maladeyes cåzêyes pa des bactereyes Categoreye:Maladeyes des boyeas Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Maladeyes des pourceas Categoreye:Maladeyes des robetes Categoreye:Raspepyîs årtikes
Tram del Coisse Bedje
Li Tram del Coisse Bedje ([NL] De Kusttram, literålmint « Tram del Coisse ») a stî askepyî e 1986 avou l' rebanaedje de deus lenes (vir padzo). Padvant 1991, èç rantoele ci esteut manaedjî på Vicinås, mins asteure elle est a De Lijn.
Dvant 1998
alt=|centré|vignette|1424x1424px|Èl rantoele e 1994.
Etur 1998 eyet 2019
centré|vignette|1437x1437px|Èl rantoele e 2014. /!\ I fåt agrandi po vir /!\
Ståcions
Li lisse dzo va d' Li Panne (Nonne-Coûtchant del coisse) disk' a Knokke-Heist (Bijhe-Levant del coisse) :
Zones
Les zones sont les numeros des pitits bans ou les trams paraiynut :
BN LRV
Les rames ki paireynut sol Cwasse Bedje sont cåzu les minmes k' a Tchålerwè. Les cis del Coisse Bedje (sôre 6000) n' avént k' on bankea po kidure, conte deus po les cis di Tchålerwè (sôre 6100). Tot djazant d' zels, deus u troes ki dveut daler å metro di Tchålerwè ont stî wårdêye al coisse. Come li 6102 k' elle a troes reyons al plaece di deus come les ôtes.
CAF Urbos
Li CAF Urbos sont des noveas trams k' ont des limeros 61xx. Ces rames la doevnut ricandjî les viyès BN LRV. Les prumirès vweteures ont stî livrêyes e 2020 ey ont stî metowes e-n ovraedje pindant ciste anêye ci.
Rilomé
Ç' est l' pus longue lene di tram daegnrece avou etur 66 yet 67 kilometes. Ele va d' Li Panne disk' a Knokke-Heist, dj' ô bén k' ele fwait tote el coisse bedje wice el no d' cisse rantoele vént.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Tchimin d' fier
Jean-François Renkin
Jean-François Renkin u François Renkin, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 12 di måss 1872 et k' a morou li 17 di fevrî 1906, a pont d' ådje.
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' grosse antolodjeye da Piron.
I n' aveut pont d' mestî, et viker d' ses rintes.
Sacwants d' ses bokets
Il n' a waire sicrît, djusse 75 pådjes inte 1894 et 1898.
Corwaitaedje di si ouve
Si ouve est corwaiteye e francès dins l' live «Clartés sur les lettres wallonnes contemporaines» (p. 91-93).
Maurice Piron riprind l' minme djudjmint dins si grose antolodjeye, loucant Renkin come li prumî mwaisse del prôze e walon, «çou k' Hinri Simon a stî al powezeye».
Shuvance
Les tecses da Renkin ont stî eplaidî sol Daegntoele dins les anêyes 2000. Il ont dné a sacwants raprindisses li gosse di scrire e walon.
Sourdants
Renkin
Esneu (viyaedje)
Èsneû [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Esneux, divnou intité, avou novea limero del posse: 4130 ; limero diyalectolodjike: [L 106]; vî limero del posse: 4050. >> ban d' Èsneû: Èsneû avou: Tif.
Tuzance walone
Voci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye avou l' accint d' Esneu pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Lucien Léonard
thumb|coviete d' on live sor lu
Mwaissès dnêyes
C' esteut aprume on rcwereu sol walon, ey on bouteu pol walon. Onk des prumîs a tofer sayî do mostrer l' adire inte li walon eyet l' francès å livea del croejhete. Et-z eplaidî, po ça, "Ene saye di croejhete di nosse patwès" (1972).
Si mwaisse-ouve, c' est, sins manke, li Lexique namurois (1969), on gros spès motî adjinçné idêye pa idêye.
I fourit prezidint des Relîs Namurwès di 1968 a 1989, et-z î assaetchî des noveas scrijheus.
Come mwaisse eplaideu des Cayés Walons, i n' rixhinéve nén po les scrijheus epronter des beas mots å lidjwès, s' i manként e namurwès, metans croejhete, diloujhe.
I djåzéve mo voltî walon e societé, et scrire a ses soçons e walon. Il esteut eto mimbe del S.L.L.W..
Di s' mestî, il esteut apoticåre e l' årmêye. Il aveut scrît sacwants sincieus papîs e francès, inte di zels sol pitizeye.
Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire».
Pî-note
Leonard, Lucien Leonard, Lucien
Djåce (aiwe)
Coraedje
Ele prind sourd a Yache, adon passer dé Perwé, pu trevåtchî Djérompont, Mont-Sint-Andrî, Boumål-dilé-Torebåy, Glime, Djåçlete, Djodogne sovrinne, Djodogne, Loumåy, et aler so Tirlumont, e payis flamind. Ele s' î egoliner el Tîle, ki s' tape e Rupel ki dvént l' Demer, ki s' maxhe on pô pus lon a l' Escô.
Droldimint assez, Djåce passe a Djåçlete et Djåçete passe a Djåce.
Sourdants
Djace Djace Djace
Shijhes et paskeyes (coirnêye di gazete)
thumb| Shijhes et paskeyes, (Chîjes èt Pasquéyes), c' est l' tite d' ene coirnêye e walon del gazete e francès del province di Nameur Vers l'Avenir.
Istwere
Li prumî limero a parexhou li 5 di may 1946. "Shijhes et Paskeyes" shuveut ene ôte coirnêye e walon, ki vudive divant l' guere di 1940 (do 9 di djanvî 1935 å 30 di måss 1939) et ki s' loméve Tapans ene divize.
"Shijhes et paskeyes" fwait les djonnes
"Shijhes et Paskeyes" a siervi d' modele po des sfwaitès coirnêyes dins les ôtes gazetes del troke di "Vers l' Avenir":
Contnou
C' est tos tecses di belès letes. Bråmint des arimés, eto del prôze. Gn a la, avou, del riclame po les lives e walon, et po les etrevéns e walon. Sovint ces anonces la sont fwaites e francès.
Dins "Cwand dji n' sai rén, dji m' tai", gn aveut la des belès letes e walon et e gåmès.
Dins "Inte di nos soeye-t i dit", c' est purade do gaztaedje so ls etrevéns ki s' pasnut so Hu et sol province di Lidje.
Manaedjmint di "Shijhes et Paskeyes"
"Shijhes et Paskeyes" eyet "Cwand dji n' sai rén, dji m' tai" sont / estént manaedjeyes pås "Relîs Namurwès". Tos les scrijhaedjes sont rashîs e Feller. Foirt rålmint, dins les dierinnès anêyes, sacwants tecses e gåmès estént rmetous dins li scrijhaedje do scrijheu (ki n' vleut nén esse eplaidî e Feller).
C' est sovint li prezidint des Relîs (Joseph Calozet, pu Lucien Léonard, pu Lucien Somme) ki s' ocupe del coirnêye. Il î pout fé passer des bokets k' ont ddja rexhou dins les Cayés Walons. C' est eto ene boune plaece po-z publiyî les prumirès sayes des djonnes sicrijheus. Eto les scrijhaedjes di sovnances u des fåves ki n' trouvrént nén plaece dins ene rivuwe di belès letes.
Divant les scrijhaedjes éndjolikes, gn aveut sovint des flotches inte li tecse evoyî al gazete et li rtapaedje pa on copisse nén trop å corant do walon.
"Inte di nos soeye-t i dit" a stî manaedjeye pa ene seule djin. Eto, ele s' a djoké cwand Charly Dodet a cwité.
Les coirnêyes e walon des gazetes Vers l'Avenir et l' sorvicance do walon
Avou do walon spårdou dins tos les manaedjes di deus troes provinces, on côp par samwinne, disk' a tote ene pådje di gazete, les coirnêyes e walon des gazetes Vers l'Avenir ont stî onk des mwaisses media k' a permetou å walon di passer houte del laide passe des anêyes 1960-1970, la k' il esteut foirt ribouté.
Ene cåkêye di scrijheus e walon ont cmincî å scrire tot lijhant des bokets dins ces gazetes la. Metans, Jean Guillaume s' a metou a scrire des arimés e walon cwand il a yeu léjhou ene sacwè da Camille Delvigne dins "Shijhes et paskeyes". Lucien Mahin, Emile Pècheur, Athur Schmitz ont tertos cmincî a scrire dins L'Avenir du Luxembourg.
Sourdants
Guy Delvaux, vîs papîs des Relîs Namurwès.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Gazetes e walon
Waterlô
Waterlô (nl & fr: Waterloo), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Braibant walon.
A cåze des ebagants Walons et Flaminds el Amerike, gn a co 2 veyes ki s’ lomnut todi Waterlô: ene al Wisconsene, l’ ôte å Michigan.
Istwere
Å 12inme sieke, li covint da Foresse aveut des teres a Waterlô, çou k’ a stî metou so papî e 1245 pal påpe Inocin IV.
E 1410, li duk braibanteu Toene di Borgogne a leyî ndaler sol hiede do viyaedje sacwantès biesses da lu: 30 vatches, 12 tchivås, 2 cavales et 25 pourceas. Adon li hiede a stî vindowe po bråmint des cwårs.
Li cinse a stî bouxheye el timp del bataye do 18 di djun 1815, et esse distrujhe e 1818. Mins cisse fameuse batreye di Waterlô la n' s' a nén passé a Waterlô minme, mins purade dins ene plinne tot a costé, sol teritwere di Brinne-l'-Alou; çou k' i gn aveut a Waterlô c' esteut l' posse di comandmint inglès. Eto, les rlidjeus ospitålîs ont yeu eto des teres a Waterlô, sol Mont Sint Djhan. Il ont basti sacwantès måjhones, ewou çk’ ons a médyî les coixhîs sôdårds toltimp del bataye. Li duk di Wellington a metou s’ cwårtî djenerå å mitan do viyaedje, mins on s’ a batou sol Mont Sint Djhan.
Economeye
Les djins estént des cinsîs. D’ après sacwants papîs did 1819 on sait ki les cinsî d' Waterlô conoxhént li culteure alternative, dispårteye so 4 ans. E ç’ timp la i gn aveut a Waterlô on molén a vint, deus bressenes ey ene troyreye. E 1838 ons a metou so pî ene fabrike di souke et co ene ôte di prodûts tchimikes. E 1896 i gn aveut 5 savonreyes, èn ovroe di stofe, 3 ovroes di tchapeas, èn ovroe d’ imprimreye so stofe, 5 ovroes d’ brikes.
E 1970, so 17.764 dimorants di Waterlô, 4.217 boutént dvins l’ industreye.
Nén lon d' Waterlô, sol comene djondant d' Brinne, i gn a l’ Bosse do Liyon, avou s’ monumint al copete, a l' oneur del bataye di 1815.
Adjermelaedje
Waterlô est adjermelêye avou :
Claudine Mahy
thumb|Sitroete plake avou l' tchanson «Mémé Loubård» Claudine Mahy a skepyî li 29 di djun 1937. Elle a morou li 11 di decimbe 2017.
C' esteut ene tchanteuse e walon, ki fjheut totes ses tchansons leye-minme, adon ene sicrijheuse-tchanteuse-compôzeuse.
Dispu si stroete plake «Mémé Loubard», elle esteut spotêye insi.
Ele djåzéve voltî walon avou les waloneus (çou k' est foirt råle emey les tchanteus e walon).
Di s' mestî, elle a stî tchåfresse di camion (li prumire feme del Beldjike a fé çoula); pu boledjresse ; pu adon, fé dins les mousmints, purade fé les martchîs come vindeuse di mousmints.
Tinmes
Ses tinmes estént kécfeye classikes : c' esteut des tchansons po rire come «dj' a fwin» u des sovnances do vî tins come «li kénket d' houyeu». Ele a eto rindou bon dvwer a s' payis d' Tchålerwè et d' Djumet.
Mins ele sava eto paskiyî so des sudjets modienes : li sida; les djonnes "loubårds", l' evoyaedje des Casques bleus el Yougoslaveye, les Indyins d' Amerike.
Ele tchantéve don les rujhes et les espwers des spotchîs, des cis ki n' ont nén l' droet d' dire grand tchoi dins no monde emacralé pa les liårds.
Elle ratournéve leye-minme ses tchansons e francès, et tchantéve dins les deus lingaedjes.
Muzike
Costé muzike, ele fourit ene des prumire a-z asprouver l' walon dins del musike blouze.
Cåzaedjes des tchansons
Elle aprind a scrire e walon avou l' ALWAC ey aprume Emile Lempereur, ey eplaidî sacwants tecses dins «El Bourdon» (dins les anêyes 1980).
Ele ni cwirt nén a fé des tecses literaires. Ele dit ki les djonnes ni comprindnut pus foirt li walon. Po les assaetchî, po k' il aprindexhe les tecses, pu les rtchanter après, i fåt des mots simpes, fouxhénxhe-t i des francijhas.
Produjhaedje di plakes et cassetes
Elle fijheut des stroetès plakes avou des tchansons e francès ey e walon. Si produjhaedje: 4 plakes 45 toûs, 4 cassetes odio, 7 sitroetès plakes.
Sourdant
Mahy Mahy
Papî Piron so les noûmots des scrijheus lidjwès d' aviè 1900
Li papî Piron so les noûmots des scrijheus lidjwès d' aviè 1900, c' est èn årtike sicrît pa Maurice Piron, ki s' tite e francès, c' est Formation de la langue littéraire des écrivains liégeois.
Il a parexhou dins on live di maxhaedjes d' årtikes ofris a Jean Haust e 1939 (Mélanges de linguistique Romane offerts à Mr Jean Haust, on live eplaidî mon Vaillant-Carmanne a Lidje. L' årtike da Maurice Piron est so les pådjes 289-310.
C' est l' prumî studia so les noûmots do walon.
Come gn a la ene djivêye di mots, arindjîs sorlon leus cawetes, il a stî rprins come motlî sol limero [E175] dins l' djivêye des motîs do walon.
Piron Categoreye:Noûmotyince
Esplicant motî do walon
L' esplicant motî do walon, c' est li tot prumî diccionaire do walon a-z esse fwait e walon, dj' ô bén ki c' est nén on diccionaire ki dene les ratournaedjes e walon di des mots francès, ou les ratournaedjes e francès di des mots walons. Ci-cial håynêye les definixhas di tos les sinses d' on mot pår e walon.
C' est eto li prumî spepieus diccionaire di tot l' walon, et nén onk ki studeye djusse on pårler ou on diyaleke do walon.
C' est co l' prumî motî eplaidî a-z eployî l' ortografeye do rfondou walon.
I fourit askepyî e 2000, so les fis. E 2003, i bodja eviè l' eciclopedeye Wikipedia (intrêyes "Motî:"). E 2009, i divna li Wiccionaire walon.
Il est rprins sol limero [R9] dins l' djivêye des motîs do walon.
Askepiaedje di l' idêye eyet preyistwere do pordjet
L' idêye pa drî l' esplicant motî est tote simpe, biesse minme: c' est d' aveur on diccionaire avou les esplicaedjes dins l' lingaedje d' atôtchance, come po ds ôtes lingaedjes, come avou les Larousse ou Robert e francès, les Larousse ou Sopena e castiyan, evnd.
on diccionaire walon, e walon
C' est ene miete eto li rzultat des ravicantisses, ki rclamént k' on eploye li walon po cåzer di ttafwait, et nén l' esserer dins kékès sitouwåcions seulmint.
Dins l' cas d' on diccionaire, k' on eploye cwand on n' kinoxhe nén bén l' sinse d' on mot, li lingaedje d' atôtchance eployî est foirt consecant, pask' on n' tuze nén del minme manire dins on lingaedje come dins èn ôte, minme po des lingaedjes foirt près onk di l' ôte.
Insi, å-z eployî l' francès come lingaedje d' atôtchance dins on diccionaire (po si adrovaedje, po dire les sôres gramaticåles des mots, pol definixhaedje des mots), çoula fwait k' on doet tuzer e francès tot l' eployant, foirçixhant insi on modele di tuzaedje nén walon. Et c' est ki: si on est ki scrît on tecse e walon, et k' on va rwaitî dins on sfwait diccionaire, on årè vite fwait di mete des ratourneures francesses.
Ça respondeut eto a on mezåjhe di raprindisses do walon ki l' vôrént aprinde shuvant li metode d' imersion, tot lijhant l' pus possibe e walon, po pleur tuzer e walon, purade ki d' tuzer dins èn ôte lingaedje eyet ratourner mot a mot.
on diccionaire di tot l' walon
Eto, l' idêye, avanceye pås rfondeus, ki l' walon, come lingaedje, c' est ene seule intité, et k' c' est insi k' on s' endè doet ocuper; eyet eto l' egzimpe des diccionaires dins ds ôtes lingaedjes; fijha ki l' såme a todi stî di prinde tos les mots do walon, di totes les coines, minme les cis ki n' sont nén foirt eployîs.
Di cisse manire la, on seu diccionaire pout siervi po tos les walon-cåzants, çou k' est bén meyeu martchî po-z eplaidî, eyet ki permete, alfén, åzès ptitès coines do payis walon-cåzant ki n' ont nén yeu d' motî da zeles disk' asteure, di n' nén piede totafwaitmint leus ratourneures et leus mots.
I gn aveut ddja yeu des sayes di fé des diccionaires di tot l' walon, mins ele avént fwait berwete, ou bén prodût ene sacwè d' foirt tene. Li prumire di ces sayes c' est li Dictionnaire général de la langue wallonne diswalpé pa l' SLLW di 1905 a 1970. Ci diccionaire la a fwait berwete po sacwantès råjhons; li diswalpaedje si fjheu pa letes evoyeyes pal posse, ene metôde foirt londjinne eyet pzante (l' infôrmatike n' egzistéve nén co come on l' kinoxhe asteure); di pus, ci n' esteut nén on diccionaire do walon, mins di tots les lingaedjes romans d' Walonreye, dj' ô bén k' i leyive di costé les pårlers walons foû d' Walonreye (bote di Djivet) eyet maxheut avou les pårlers do picård, lorin et tchampnwès cåzés el Walonreye, ça n' rindéve nén åjhey li rashonraedje des mots. Et c' est insi ki, mågré des ans et des ans d' ovraedje, i gn a rén k' end a sôrtou.
I gn a yeu eto li ptit motî Walo+ mes 3.000 prumîs mots walons da Lorint Hendschel, onk des prumîs, si nén li prumî, motî a-z esse eplaidî ki rprind des egzimpes di tot l' walon (Coûtchant, Levant eyet Cinte; li Basse-Årdene åreut dvou î esse eto, mins li ramexhnaedje des mots n' si fjha nén a tins po l' eplaidaedje). I s' vinda foirt bén, ene prouve ki l' fijhaedje d' on diccionaire di tot l' walon sereut bén l' meyeuse rexhowe po l' avançmint do lingaedje, li rindmint d' l' ovraedje estant meyeu, la k' li minme eplaidaedje pou interesser pus di djins k' on diccionaire coinrece. Mins ci n' esteut tot l' minme k' on ptit motî di seulmint 3.000 mots, i gn aveut co a fé po rascovri tote li ritchesse do vocabulaire walon.
A pårti d' l' apriyesse do Walo+ 3.000 mots, a stî enondé li Diccionaire di Tot l' Walon ou DTW (a noter, tot passant, l' eployaedje do walon pol tite, di minme ki pol Walo+ 3.000 mots, al diferince di çou k' si fjheut disk' adon). Li pordjet ramexhna pus d' 35.000 intrêyes dins ene båze di dnêyes, avou des esplicaedjes (e francès) et bråmint des egzimpes, et ossu des loyéns inte les diferins scrijhaedjes d' on minme mot, et inte les mots d' ene minme parintêye. Li pordjet, enondé pa Johan Viroux, eyet shuvou pa Thierry Dumont et Lorint Hendschel, adon djonnes studiants, s' a-st ahoté cwand ces-ci ont cmincî a-z ovrer professionelmint et a fonder ene famile. Mins, al grande diferince d' avou l' Diccionaire djenerå del SLLW, li fwait d' aveur fwait l' ovraedje dizo sopoirt infôrmatike a permetou di rinde accessive l' ovraedje (a mitan) fwait, dj' ô bén ki ç' n' est nén pierdou, et pout siervi d' enondaedje po d' ôtes; et come d' efet, l' esplicant motî do walon s' endè sieve. Ça fwait ki mågré k' i gn k' les letes A, B, C, D eyet Z di spepieyes, et ki l' ortografeye eyet li stîle des intrêyes n' est nén unifyî, ci fourit tot l' minme ene grande ascoxheye pol diccionairaedje do walon, copurade ki, avou l' democratijhaedje del Daegntoele, tot l' ovraedje fwait a stî metou lijhåve po tertos, sol hårdêye http://dtw.walon.org/ I gn aveut eto yeu, bén k' ça n' soeye nén on diccionaire, li waibe del croejhete walone (http://croejhete.walon.org/), li tote prumire croejhete do walon, dj' ô bén di tot l' lingaedje walon et nén seulmint d' on pårler dné.
prumî diccionaire e rfondou
Li fwait di vleur on diccionaire di tot l' walon end a tot naturelmint fwait on pordjet k' ireut bén avou l' ortografeye do rfondou walon, ki djustumint si diswalpéve so les minmes trevéns.
L' esplicant motî, come grand scrijhaedje eyet come scrijhaedje di referince, ourit minme ene sôre di role di prustin po l' ortografeye do rfondou, ki rexha del periode di sayes et d' esperimintaedjes, po passer a esse bén moens candjante.
L' esplicant motî divna-st eto ene usteye dins l' rifondaedje do walon, å moumint di tchoezi l' ortografeye definitive po on mot, li meyeuse tchuze a fé est pus veyåve cwand on-z a tote li famile di mots constrûts sol minme bodje, minme si les mots di cisse famile èn sont eployîs, pa côps, ki onk dins ene coine eyet èn ôte dins ene ôte.
Anonçaedje do pordjet et tchuzes tecnikes
Ciste idêye d' on diccionaire di tot l' walon esteut dins l' air do tins, i gn aveut dedja yeu des pordjets ene miete rashonnants, mins avou tofer li francès come lingaedje d' atôtchance.