cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rondeas e walon såmî (arimés)
Onk des rondeas
Deus djonneas ki s' veyént voltî mins k' ont ndalé tchaeke di s' costé... Lu et leye
Insi por Lu, insi por Leye, Gn åreut-st avou nou cour a prinde ? Lu, di s' costé, a viké s' veye Come il a plou et sins s' disfinde.
Lèye, di s' costé, a fwait parey Avou paçyince, sins måy si plinde. Insi por Lu, insi por Leye, Gn åreut-st avou nou cour a prinde ?
Lu rota s' voye sins s' binamêye K' èn ôte batea tcherdja po dschinde Li fleuve del veye ki n' pout ratinde, Adon k' on cwire si destinêye !
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés
N aveut-st on côp troes ptits efants (tchanson d' Sint-Nicolai)
N aveut-st on côp troes ptits efants, c' est ene tchanson d' Sint-Nicolai ki raconte li spoûle do ravicaedje di troes efants, schapé pa on miråke di Nicolai d' Mire.
Ratournaedje e walon
Gn aveut-st on côp troes ptits efants K' endalént mexhner dins les tchamps. Ont catourné di rvén di rva Eyet s' ont pierdou avår la. Ont toké a l' ouxh d' on botchî « Mangon, nos vôreuss bén lodjî ? » « Intrez, intrez, mes ptits efants ; Gn a del plaece padrî et padvant. » Il estént a schipe dins l' måjhon K' i les ctaeya a såcisson ; Eyet lzès tchôkî bonzeroed Avou l' pourcelreye dins s' saloe. Sint Nicolai, set ans pus tård Passéve atchter ene bague di lård. « Metoz mu co les såcissons Ki sont dins l' saloe, e parfond. » Cwand l' botchî etinda ç' conte la, I skifta al dadaye foû d' la. « Mangon, mangon, rivén dé mi ! Li Bon Diu pardone ås rpintis. « Dispiertez vos, mes ptits kertons. Assez socté ; hay, c' est ddja bon ! » Li grand sint stinda ses troes doets Et les cårpeas s' levît todroet. Li prumî djha :« Dj' a bén doirmou. » L' ôte creyeut k' on l' magnive tot crou. Eyet l' troejhinme, li ptit scourlot, S' contéve e paradis des tchots. Ça fwait k' el botchî, on schura, Divna Hanscroufe avou s' flayea. I vént scoryî tos les fayés, Mins dene des soukes ås binamés.
Sourdants
Categoreye:Tchansons d' efant Categoreye:Sint-Nicolai
1555
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Ortografeye do walon
L' ortografeye do walon, c' est tot les sistinmes d' ortografeye ki sont ou k' ont stou siervous po scrire li lingaedje walon.
1555
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Ortografeye do walon
Davance
Dvant Feller, djans dvant l' 20inme sieke, gn aveut totplin des ortografeyes. Elles sont pår lomêyes : ortografeyes di dvant Feller. Nole d' inte di yeusses aveut stî erconoxhowe tot-z estant oficire.
1555
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Ortografeye do walon
Asteure
Les ortografeyes eyet les sistinmes ortografikes dzo n' sont nén erconoxhou oficirmint. Mins nerén, ci n' est nén po ça ki mwints oteurs pinsnut k' el sistinme Feller est l' « seule ortografeye ».
Cawete -åjhe
Li cawete -åjhe est sinonime del cawete -inne (pelinne, råyinne)
Ortografeye do walon
Asteure
E walon, gn a come di djusse deus grandès sôres d' ortografeyes. Li sistinme Feller, l' pus vî des deus, ki rwaite purade l' escrijhaedje avou les diyalekes eyet les patwès. Èn ovraedje scrît pa cist ome ci a rexhou e 1901. Totfeye, gn a yeu sacwantès såyes d' fé ene ortografeye comene avou puzieurs diyalekes. C' est çk' on lome des rfondants. Metans : èn ovraedje so les måtche di l' Eter-Sambe-et-Mouze, vudî e 2022. Asteme k' on rfondant, ci n' est nén l' minme sacwè k' el rfondou.
1555
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cawete -åjhe
Li cawete -åjhe dins les accints do walon
Li cawete -åjhe n' egzistéve ki so l' walon do Levant, dizo les disfondowes :
Ortografeye do walon
Asteure
Li rfondou, pus spepieuzmint lomé « rfondou wardiveus », ki rwaite puvite les betchfessîs scrijhas. Houte di çoula, il egziste co des ptitès ortografeyes, el pus sovint seulmint uzêyes på askepieus.
1555
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Cawete -åjhe
Sacwants sustantifs avou l' cawete -åjhe (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Ortografeye do walon
Asteure
Po comincî, gn a li rfondou avancivös, metou so pî pa Djôr Staelens a l' atake del dijhnêye 2020. Ci sistinme ortografike ci est co ki candje bråmint, mins èn ovraedje aveut rexhou tot dijhant foû ses mwaissès rîles.
1555
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Cawete -åjhe
Ajhe Categoreye:Diyalectolodjeye
Ortografeye do walon
Asteure
Al copete do mårtchî, on pout ritrover des såyes d' sistinmes ortografikes so les waibes.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Ortografeye
Do tins di m' grand-mere (tchanson)
Do tins di m' grand-mere (Du tamps dè m′ grand-mére ), c' est ene tchanson e walon (walipicård) da Arthur Trigaux.
Istwere del tchanson
On dit ki Arthur Trigaux scrijha li cåzaedje del tchanson li minme djoû å matén k' el diveut tchanter di l' après-nonne a Djolimont e 1910.
Riprinjhe pa Julos Beaucarne (sitroete plake «Li ptite gayole») et pa Bob Dechamps.
(rortografyî e Feller-Fauconnier, El Bourdon 2011)
Sourdant
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Aschates walon-picård
Enerdjeye nawearinne
Ça s' passe å pus sovint dins ene cintråle nawearinne, ki l' unité, c' est on reyacteur.
Mins l' enerdjeye atomike pout eto siervi a fabriker ene bombe atomike.
Categoreye:Enerdjeye Categoreye:Fizike atomike
Kéntosse
Li kéntosse (on dit eto : kincoûsse, kinkioûle, cåcour, caytosse, tosse Sint-Tibåd), c' est ene maladeye des efants k' i tossèt a kéntes, pu poleur mori stofés, di cåze d' ene bactereye k' atake li goidje, Bordetella pertussis.
Elle a cåzu disparexhou dins bråmint des payis a cåze di l' eploctaedje des påpåds disconte.
Sene del maladeye
L' efant a des kéntes di tosse, avou des courts respiraedjes inte tchaeke tossaedje, eyet rvômi docô après.
Après on covaedje (påpåds et efants), li maladeye kimince pa on ptit matchurea. Après ene samwinne ou deus, li tossaedje si rafoircixh, et divni des kéntes ki l' efant n' sait ratni. Tchaeke kénte a 5 a 10 tossaedje shuvou d' on roxhlaedje, ca l' malåde saye di s' rawè tot respirant foirceymint.
Les kéntes arinut tote seules, oudonbén esse provokêyes pa l' båyaedje, li riyaedje, li magnaedje, li stindaedje del coistrece. Les kéntes si repetnut ene après l' ôte, sovint ene feye tote les eures. Ci stadje la deure sovint deus a ût samwinnes.
Adonpwis, l' efant si rfwait tot doûçmint, ene a deus samwinnes å long. Les kéntes sont pus råles, pus flåwes, et li ptit malåde ni rmete pus. Li rôxhlaedje ki shût l' tosse pout dmorer des samwinnes å long.
Espaitchance
Dispu les anêyes 1950 el Beldjike, et motoit co dvant, on eploctêye tos ls efants cwand i sont co djonnes.
Prono d' djin coplemint
On prono d' djin coplemint, c' est on prono d' djin k' est droet coplemint u coplemint indirek do viebe.
Kéntosse
Sourdants
Categoreye:Medcene Categoreye:Prindåvès maladeyes ås djins
Prono d' djin coplemint
Sôres di pronos d' djin coplemint
Gn a les pronos d' djin droet coplemint (coplemint direk) et les eschlintche coplemint (coplemint nén direk).
Dobes pronos coplemints
A l' troejhinme djin, singulî et pluriyal, les droets pronos coplemints «l'» et «endè» si cmaxhnut avou l' prono coplemint nén direk «lyi» u «lezî».
Ciste emantchåjhe la est bén diferinte do francès, la k' les sfwaitès fråzes serént ''je le lui dis / je le leur donne / rendez-le-lui / rends-le-leur / demande-lui-en / demande-leur-en
Federåcion Walonreye-Brussele
Li Federåcion Walonreye-Brussele (F.W.B.) (k' on loméve divant Kiminålté francesse di Beldjike ), c’ est ene des troes kiminåltés del Beldjike, avou l’ Kiminålté flaminde eyet l' Kiminålté tîxhon-cåzante.
C' est ene institucion ki s' ocupe del culteure, di l' acsegnmint et co sacwants ôtes pititès sacwès (odiovizuwel, spôrts) so èn aroyaedje ki rascovere li pus grande pårteye del Walonreye (apus kel kiminålté tîxhon-cåzante), et Brussele. Mins a Brussele, n a eto, sol minme sitindêye, li Kiminålté flaminde.
Li Federåcion Walonreye-Brussele a sovint stî moennêye pa des Brusselwès. Çou ki fwait ki sacwants interesses des Walons, inte di zels, li diswalpaedje do lingaedje walon, ont stî metous sol costé. Metans dins les cwårs dinés å CLRE po schaper les ptits lingaedjes del Walonreye, la kel walon riprezinte a pô près 75 åcint des ki-pôrént-esse djåzeus.
Sacwants waloneus ey eto des dislaxhiveus ont dmandé dispu bele ådje li raloyaedje del Federåcion Walonreye-Brussele al Redjon walone, come li Kiminålté flaminde s' aveut tot timpe raloyî al redjon flaminde po fé l' Flande.
E 2008, pol prumî côp, li prezidint del Redjon walone et del Federåcion Walonreye-Brussele, c' est l' minme djin : Rudy Demotte. Mins, docô après, i gn a rieu deus prezidints.
Prono d' djin coplemint
Categoreye:Croejhete walone
Federåcion Walonreye-Brussele
Li FWB dins les rlåcions eternåcionåles
Li FWB est onk des mimbes del francofonreye. Çou k' est co on côp drole, ca l' Beldjike tote etire, leye eto, est on mimbe di cisse soce la. Ça fwait k' po les minmes administrés, gn a deus minisses ki s' paynut l' voyaedje po-z aler ås mwaisses raploûs del Francofonreye.
Pî-notes
Categoreye:Beldjike Categoreye:Walonreye
Scabén
On scabén, ene sicabene, asteure, e l' Beldjike, c' est ene djin k' a stî lomêye dins les vôtaedjes po ene comene, et k' a on posse djusse dirî l' ci do mayeur, po manaedjî on dominne a pårt del goviernance d' ene rebanêye comene.
Povwer escabinå
I sidje dins l' coledje do mayeur et des scabéns, ki rprezinte come li govienmint del comene. Come di djusse i sidje ossu e consey cominå, vaila avou les conseyîs.
I pout esse rimercyî come scabén pa on vôte e coledje. Ça arive s' i n' est pus trop d' acoird avou l' mayeur, et k' ci-ci a ene foite mådjorité. Mins i wåde si plaece e consey.
Dins l' istwere
Divant les grands rebanaedjes, les scabéns avént l' minme ovraedje ki pol djoû d' ouy. C' esteut dandjreus ossu l' cas dizo l' redjime holandès.
Do trevén do vî redjime, gn aveut eto des scabéns, mins dins on cåde mo diferin. I estént mimbe del coû des scabéns, ki rindeut l' djustice å peupe, ene miete come li police d' ouy. Les rapoirts estént scrît dins les lives del coû.
Dins les ôtes payis
Ezès Bas Payis, les scabéns (lomés wethouders, wårdeus del lwè) sidjnut dins l' coledje, mins nén dins l' consey.
E l' France, gn a des djins k' ont l' minme gråde et l' minme ovraedje ki les scabéns d' Beldjike, mins i n' si lomnut nén insi.
Sourdant et pî-note
Categoreye:Administråcion
Emission e walon
Ene emission e walon, c' est ene emission al radio u al tévé la k' on cåze e walon. On î radjoute eto les emissions k' on î cåze do walon, mins e francès.
thumb|400px|center|Afitche éndjolike di l' emission "El tchant d' no cok" da Jean Goffart so Radio-Quartz
thumb|[[Lucyin Mahin (a hintche) et Pablo Sarachaga (å mitan) priyîs a l' emission "900.000 Walons", avou Paul Gilles (a droete, di dos)]]
Sacwants emissions e walon dins l' posse
Les emissions e walon sol RTBF ont-st ataké diviè les anêyes 1960 al radio. A Nameur, ça a stî 900.000 Walons, ki l' prumî mwaisse adjinçneu fourit Gilbert Renson. Paul Gilles î a bouté lontins, come tecnicyin, pu come prezinteu. Avou Charles Massaux et Jean Bauduin.
Sinnes di l' emission 900.000 Walons
A Lidje, li "Shijhe walone" est l' pindant di "900.000 Walons". Les deus emissions continouwnut disk' å djoû d' ouy (avou Jany Paquay a Nameur eyet Jacques Warnier a Lidje).
thumb|live so les emissions 2020 da [[Bernard Van Vynckt]]
Mins do côp après, gn a yeu des emissions e walon so les libès radios. Inte di zels, "Jumet 600" a Djumet eyet totes sôres d' emissions prezintêyes di Jean Goffart. Si dierinne, "El tchant d' nosse cok" so Radio-Quartz a Sombrefe, a stî ene des prumire a-z esse evoyeye so les fis.
Après Lidje, gn a yeu lontins les "Mots walons" da Guy Fontaine. Asteure, gn a eto les biyets d' oumeur walons da Paul-Henri Thomsin (Liège-matin).
Do costé d' Nameur, gn a des emissions da Bernard Louis et sol Walonreye di France da Charles Massaux.
E 2020, li libe radio crustinne di Nameur, RCF, a fwait des emissions e walon avou Bernard Van Vynckt. Les mots del prumire anêye ont stî eplaidîs dins on live «Rastrind, saiss».
Sacwants emissions e walon al tévé
Al tévé, gn a yeu ene clapante emission so Lidje, "Radjoû", la ki totafwait esteut e walon, les kesses, et sovint les responses des priyîs. Li prezinteu-dmandeu, c' esteut Claude Balthazar. Elle a stî shuvowe di "Wallons-nous", produte å cmince pa Guy Fontaine, pu pa Ludovic Bastin. Mins, pitchote a midjote, les kesses (et, dabôrd, les responses) ont stî dmandêyes e francès. Wice alans dj' ?
Les tévés coinreces emantchèt eto des emissions e walon. Gn a yeu so "Canalzoom" Kè diss ? adjinçnêye pa Yves Paquet. Sol Hinnot, gn a Berdelaedjes, la k' on-z a prezinté li prumî tévéfime e walon (da Albert Volral).
Emissions e walon sol Daegntoele
Li prumire k' a stî redjiblêye sol Daegntoele fourit l' emission "Li tchant d' nosse cok" da Jean Goffart (so Radio-quartz, di Sombrefe, dispu 2005).
E 2007 ey après, gn aveut eto deus emissions da Bernard Louis (« Eshonne » Emission walone et francesse avou èn årmonak walon, del literateure, des spots et des ratourneures eyet « Vive Nameur po tot » avou des tchansons e walon) ki passént so Cyclone-RCF di Sint-Mår et ki rpassént après sol Toele.
E 2020, l' les biyets walons da Bernard Van Vynckt (radio RCF-Wallonie) ont yeu on nouzome succès, aprume tins des recloymints di cåze del minêye di corona.
Dispu 2019, sacwants emissions tévé e walon sont eto wårdêyes so les fis.
Efant
thumb|Efants d' [[Viyance e pormoennåde po ene sicole di walon]] thumb|efants d' on coulot d' barakes a [[El Djadida]] Èn efant, c' est ene djin k' est ki crexhe, et - normåldimint - esse aclevêye pa ses parints. I vike si efance.
On påpåd, c' est èn efant ki vént di skepyî.
On ptit efant, c' est onk k' a inte 2 et 5 ans (il est dins l' pitite efance).
Ordinairmint, on cåze d' efant, sins radjouter d' addjectif, po les cis inte 6 et 10 ans.
On grand efant ou rafoirci gamén (rafoirceye gamene), c' est onk (ene) k' a inte 11 et 16 ans, et ki va moussî dins l' laide ådje (biyolodjicmint, divni ome ou comere).
Motlî
Èn efant di seke omrin est lomé coramint : gamén, valet, råpén, djambot, roufion, cårpea, arnaga, tchot, marmotea, galopea, marmozet, zwer, crapåd.
Èn efant di seke femrin est coramint lomé : gamene, båshele, feye, tchote, dîne, glawene, crapåde, wiyete, maraye.
Pî-note
Categoreye:Ådjes del veye
68
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
63 | 64 | 65 | 66 | 67 | 68 | 69 | 70 | 71 | 72 | 73
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 68 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Båyemont (discramiaedje)
El mot « Båyemont », c' est l' no di deus sadjus, el grand Tchålerwè :
Weyler
Weyler (la-minme, e lussimbordjwès Weller, ki sereut prononcî «Veler», «Vèlêr», e walon), c' est on hamtea d' Åtébas.
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.
Etimolodjeye
di l' almand "Weiler" (hamtea), lu-minme do latén "villarum" (djenitif pluriyal di "villa", "des viyaedjes").
Eplaeçmint
Metou tot do long di l' otostråde E411.
Istwere
Fijha pårteye, avou Stehnen, del signorreye des set fontinnes (Grande Dutcheye).
Boignes contes (noveles)
thumb|Coviete do live
N a cwate noveles da sinne, aprume so des faitindjes d' emacralaedje. Li walon î est spitant.
N a-st eto troes paskeyes ratournêyes di noveles da D. Grevesse (sins ôtes esplikêyes), bråmint pus francijheyes, et nén si efoufiantes.
Otisse
Ên otisse, c' est èn efant ki n' sait viker e societé pask' i n' oize atôtchî les ôtes, et dmorer resseré so lu-minme.
Tom Van Grieken
Tom Van Grieken est on politikî d' foite droete d' Anverse eyet 'l prezidint do Vlaams Belang.
Otisse
Ci n' est nén ene maladeye del tiesse, mins on tourmint do diswalpaedje. C' est ene målåjhmince di l' atôtchance, nén ene maladeye d' aprindaedje a cåzer.
Boignes contes (noveles)
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Otisse
Gn åreut èn efant so 150 ki sereut otisse.
Les cis k' c' est leu mestî polèt dedja ricnoxhe l' otisse a 18 moes. Mins, po-z esse seur, i fåt conter 3 ans. Adon, l' efant otisse ni rwaite nén les grandès djins dins les ouys cwand on lyi cåze. I pout piker ene crijhe di colere.
Gn a bråmint des medcéns ki n' kinoxhnut nén assez cisse maladeye la, et rtårdjî l' moumint k' on va ataker al médyî sicolodjicmint.
Désiré Malet
thumb|(e 2012) thumb|moennant l' copinreye di Rotchfoirt (pol dijhaedje di troes [[couyonådes)]] Désiré Malet (ki s' lome lu-minme pus voltî e walon, Ziré), c' est on scrijheu ey on bouteu pol walon.
Otisse
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "otisse", alez s' vey e splitchant motî.
Désiré Malet
Il a skepyî li 19 di måss 1939.
Otisse
Médiaedje des efants otisses
C' est des djins d' mestî ki dvèt scoler les efants otisses. Ene boune rexhowe, c' est des classes esprès, dins les scoles ordinaires. Mins i fåt cåzu èn acsegnant po tchaeke efant.
Désiré Malet
Di s' mestî, il esteut tecnicyin ås Tchmins d' fier.
Otisse
Médiaedje des efants otisses
Ene des terapeyes, c' est li tchvå-terapeye, fé monter les efants otisses so des tchvås.
Désiré Malet
Ouve pol walon
Il amonta li ene copinreye a Rotchfoirt sol difén des anêyes 2000.
Otisse
Hårdêye difoûtrinne
Èn arimé da Yves Paquet so li tchvå-terapeye
Désiré Malet
Ouve pol walon
I scrît eto tenawete des ptits tecses pol Rantoele-gazete.
Otisse
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Medcene Categoreye:Sicolodjeye
Désiré Malet
Ouve pol walon
Il a eto ratourné deus letes di Sint-Pire e walon, eplaideyes dins on ptit livret di cénk epites e 2020.
Vizite e walon do Trô d' Han (tecse ratourné par lu et ses soçons del copinreye di Rotchfoirt)
Malet Malet
Jean-Michel Saive
Jean-Michel Saive (e walon, on direut Djihan-Mitchî Saive, et po ses camas, Djan-Mi), spoté e chinwès « Ta Sayfou », çou ki vout dire « el grand Saive », a skepyî a Lidje el 17 di nôvimbe 1969 dins ene famile di pondjisses. Il a don comincî foirt djonne el tenisse di tåve.
Totes ses victweres fwaiynut d’ lu el pus grand pondjisse di tos les tins.
Mins eto onk des meyeus sportifs k’ el Beldjike euxhe conoxhou.
Biyografeye
Po ses 13 ans, i fjheut ddja pårteye des meyeus djouweus bedjes. C’ est insi k’ il a yeu s’ prumire seleccion dins l’ ekipe di Beldjike.
Et radmint, e 1985, i s’ astaléve å dzeu do tenisse di tåve nåcionå e dvinant tchampion a 15 ans.
En 1998, il a minme erçû on diplome des mwins do Comitî Eternåcionå po s’ ferplai ey si esportivté.
Eto, dispu 1997, di tinzintins, i nos sôrtit on spectåke avou s’ fré eyet les frés Taloche, ey eto l’ umorisse Pire Theunis.
E 2019, Djan-Michel Saive a decidé di djoker ès cårire. Ès dierinne pårteye, c’ esteut el 9 di may conte l’ Estoele Basse Sambe a Oderguem.
Palmaresse
Il fwait målåjhey di mete roci totes les riscompinses, mins sacwantes meritnut d’ esse dinêyes. Spôrtif di l’ anêye, el merite espôrtif, vice tchampion d’ Urope, prumire plaece mondiåle durant 515 djoûs, vice tchampion do monde, dimorer dins les 12 prumîs uropeyins, cope d’ Urope des clubs tchampions, medaye di bronze å tchampionat do monde a Chiba eyet co ds ôtes medayes di bronze et d’ årdjint.
Rais gama
Les rais gama, c' est on rai atomike ki sieve, metans, dins l' radiocérudjeye u dins l' cintigrafeye.
6 d' awousse
Li 6 d' awousse, c' est li 218inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 219inme po ls anêyes bizetes), avou 147 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Rais gama
Piceures
I pasnut houte di bråmint dpus d' ostakes ki les rais alfa et bêta.
Jean-Michel Saive
Sourdants
Saive Saive Saive
Rais gama
Produjhaedje
Les rais gama polèt provni do Cobal 60 (c' est l' cas dins l' Coutea gama).
Li Cobal 60, c’ est èn atôme ki n’ egzistêye nén naturelmint. On l’ prodût dins on reyacteur atomike tot-z agåjhnant li Cobal 59 — naturel, lu — avou des londjins neutrons.
L’ atôme di Nikel 60 si va dveur mete cwite di cist efouwaedje la po ridivni naturel; po-z î ariver, i va evoyî des fotons di 1,17 et 1,33 megavoltes. C’ est ces rais la ki siervèt dins l’ Gama-coûte po touwer les måhaiteyès celules.
Gama-coûte (binde d' imådjes)
Sourdant
Categoreye:Fizike Categoreye:Fizike atomike
6 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
4 d' awousse - 5 d' awousse - 7 d' awousse - 8 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Dion-Våmont
Dion-Våmont (fr: Dion-Valmont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja fwait pa pitits rebanaedjes di Dion-l'-Vå et Dion-l'-Mont, li 17 di djulete 1970; pus rabindlé avou l' Grand Tchåmont-Djistou li prumî d' djanvî 1977.
Mwaissès dnêyes
Come li comene n' egzistéve nén dvant 1970, ele n' a nou limero diyalectolodjike, ni di vî limero el posse.
Tuzance walone
Ricwereu sol walon : Alphonse Massaux, k' a fwait on motî walon-francès (Lexique brabançon (Dion-le-Val et environs)).
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Fenicolî
Categoreye:Familes d' antibiyotikes‎
Tenisse di tåve
Li Tenisse di tåve ou pign-ponk, c' est on djeu come li tenisse, mins ki s' djowe e pus ptit, so ene tåve.
Li djouweu s' lome on pondjisse.
Droet do djeu
Dinltins, les setes estént a 21 ponts, et c' esteut troes setes wangnants.
Rilomés pondjisses
Jean-Michel Saive
Sourdants
Categoreye:Spôrts *
Sint-Pire-ås-Broketes
Rilidjon
Gn a la ene tchapele wice ki les femes ki n' savént pont aveur d' efant alént e perlinaedje, et mete ene brokete (avou l' idêye ki c' esteut on vé), dins l' glindisse.
1552
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Baronveye
Baronveye (F.  Baronville ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Biarin, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
Categoreye:Viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Metingue
thumb|monumint a Gråce-Bierleu ås cwate moirts touwés tins d’ on metingue disconte del rivnowe do Rwè Yopôl III On metingue, c' est on rashonnaedje di toplin des djins ki vnèt schoûter on pretcheu (ene pretcheuse) ki disfind ene idêye da sinne, mins purade d' on pårti politike ou d' on sindicat.
Istwere
Les metingues ont dandjreus cmincî avou les mouvmints di rclamaedje des ovrîs al fén do 18inme sieke.
Sourdant
Categoreye:Atôtchance
Motlî Gaziaux sol bouwêye et l' ristindaedje
Li motlî Gaziaux sol bouwêye et l' ristindaedje, c' est on long studia da Jean-Jacques Gaziaux, ki provént di s' teze di doctorat, et k' a stî eplaidî e deus pårteyes, dins les Dialectes de Wallonie l° 21-22 (1993-94), pp. 5-154 & 25-26 (1997-98), pp. 5-45.
I poite li limero d' rahouca "C52" dins l' djivêye des motîs do walon.
Contnou
Come dins les ôtes estudias do minme sicrijheu, li tecse tchereye hagnon pa hagnon, e francès, avou des longs passaedjes e walon, respondant a des cåzaedjes des temoens.
Li motlî lu-minme est metou al fén, et rahouke les limeros des paragrafes.
Gaziaux bouwêye
Agnesse do Pwetou
thumb|right|Agnesse do Pwetou Agnesse do Pwetou, ou l' Imperresse Agnesse (1020-14 di decimbe 1077) fourit redjinte do Sint Impire di 1056 a 1062.
Ele esteut l' feye da Wiyåme III, Conte do Pwetou eyet Duk d' Aquitaine, eyet di s' feme, Agnesse di Bourgogne.
Agnesse fourit li deujhinme feme da l' Impreur Hinri III, k' el spôza li 21 di nôvimbe 1043 eyet avou ki ele ourit sacwants efants, emey zels Djudite di Souwabeye eyet l' ci ki dvénreut l' Impreur Hinri IV.
Ele fourit redjinte tins ki s' valet Hinri esteut mineur d' ådje.
Categoreye:Rilidjon
Batreye di Sebastopol
Li batreye di Sebastopol, eto lomêye batreye di Malacof, ci fourit l' dierinne batreye del guere di Crimêye, et do Sidje di Sebastopol.
Ele si passa dins l' veye di Sebastopol, li 7 di setimbe 1855, Francès disconte des Rûsses.
Li djenerå ferancès MacMahon dina l’ assôt al Tour Malacof. Et dire li rlomêye sintince : « dj’ i so, dj’ î dmeure »
Divant l' batreye
Li sidje di Sebastopol duréve dedja dispu ene hapêye.
Les Inglès avént prins li Tour Redan, èn ôte des forbots d’ Sebastopol. Mins endè fourît retchessî do côp.
Après l' batreye
Les Rûsses n’ ont nén leyî ouve. Li 11 di setimbe, il ont cwité l’ veye, tot-z î boutant l’ feu. Totafwait a broûlé : totes les måjhons et tote li flotêye di bateas.
Alére
Sebastopol
UEFA Euro 2020
El UEFA Euro 2020 (k' on lome puvite e walon : l' Uro 2020 u core li tchampionat d' Urope 2020), c' est èn assôt d' fotbale organizêye på UEFA.
Ûtinmes di finale
Beldjike 1–0 Portugal * Itåleye 2–1 Otriche
France 3–3 Swisse **
Crowaceye 3–5 Spagne *
Inglutere 2–0 Almagne
Neyerlande 0–2 Tchekeye
Wale 0–4 Daenmåtche * = Wagnî après cint vint munutes.
** = Wagnî après les chotaedjes.
Cwårts di finale
Swisse 1–1 Spagne **
Oucrinne 0–4 Inglutere
Tchekeye 1–2 Daenmåtche * = Wagnî après cint vint munutes.
** = Wagnî après les chotaedjes.
Dimêyes di finale
** Itåleye 1–1 Spagne
* Inglutere 2–1 Daenmåtche * = Wagnî après cint vint munutes.
** = Wagnî après les chotaedjes.
Finale
** Itåleye 1–1  Ingluterre * = Wagnî après cint vint munutes.
** = Wagnî après les chotaedjes.
Codjowaedje shofler
Les viebes ki shuvnut ci codjowaedje la, c' est :
Sacwants viebes del prumire troke k' ont l' minme rujhe avou deus cossounes å coron si codjownut come "tchicter", et des ôtes come wårder.
Viebes avou l' coron -rer
🇱🇰 : codjowaedje mostrer
Foû-rîles des viebes avou l' coron -ler
Ci n' est nén des vraiyès foû-rîles, mins des viebes la k' on doet aconter des candjmints do scrijhaedje do son del dierinne cossoune.
Indicatif prezintrece
Les fråze di dmandaedje ås ôtès djins si fjhèt tot metant les pronos sudjets padrî l' viebe (sins loyeure). Li prono "vos" metou padrî, si pout rsaetchî evoye.
Suddjonctif erirece
Li suddjonctif erirece si fwait tot rprindant les cawetes do Nén Durant Indicatif Erirece (passé simpe) et-z î racawer ene cawete -xhe
Condicioneu
Li condicioneu, c' est on tins ki s' fwait avou li prumire dobe cawete do futurrece, et ene djeujhinme cawete, li minme kel cene do NDIE des viebes del cénkinme troke.
Kimandeu
Li cmandeu shût l' indicatif prezintrece, mins on rsaetche li cawete -S a l' atouwé.
après Lidje
On-z a l' minme ristitcheye voyale "e" (è) po les modeles "bindler", "dobler", "botner", "tingler" (codjowaedje 15, 16, 17 & 18 do Motî da Stasse). Pol modele "intrer", on-z a ene ristitcheye voyale "-eû- (codjowaedje 19). Ces cénk sôres di viebes la fwaiynut 120 cas des 2200 viebes des codjowaedjes da Stasse (5,5 åcint).
après Moustî
On-z a l' minme ristitcheye voyale "e" (è) pol modele "shofler" (sofler; codjowaedje 13 des Codjowaedjes da Gilliard). Pol modele "intrer", on-z a ene ristitcheye voyale "-ê- (codjowaedje 9). Ces deus sôres di viebes la fwaiynut 60 cas des 5000 viebes ramexhnés pa Gilliard (1,2 åcint).
après Nivele
Dins l' croejhete da Coppens, gn a deus modeles avou l' ristitcheye voyale "e" (è) : "xhufler" (chufler) et "grazner" (graz'ner). Coppens dene 42 viebes po "xhufler" eyet 10 viebes po "grazner".
après Bastogne
Dins l' motî d' Bastogne, on-z a bén 16 modeles avou l' ristitcheye voyale "e" (è) : "dobler", "combler", "régler", "djigler", "infler", "rapåmler", "bråyler", "fujhner", "botner", "ecombrer", "soucrer", "cofrer", "intrer", "mostrer", "måvler", "maneuvrer", avou co èn ôte avou ene ristitchêye voyale "i" : coujhner (cûjner; i cûjine).
après l' Årdene nonnrece
Li ristitcheye voyale est "u" ou "ë", po les modeles shofler (choufler; dju choufule, djë choufële), "mostrer" (moustrer; dju mousture, djë moustëre) et "abotner" (aboutner; dj' aboutune, dj' aboutëne'').
Hårdêyes difoûtrinnes
Shofler
Avatår, li dierin mwaisse di l' air (fime d' imådjes)
C' est on produjhaedje amerikin (da Michael Dante DiMartino and Bryan Konietzko) mins ki trevént dins on cotoû aziyatike.
Tévé-eplaidaedje del mwaisse modêye
Elle a rexhou sol tchinne di tévé estazunyinne «Nickelodeon» troes anêyes å long, do moes d' fevrî 2005 å moes d' djulete 2008. Mins nerén, so les varyistés francès-cåzantes d' èç tchinne inla, cisse fime d' imådjes ci a stî rexhou disk' al atake del dijhnêye 2010.
Sudjet
thumb C’ est l’ istwere di cwate peupes, li ci d’ l’ Aiwe, li ci d’ l’ Air, li ci del Tere et li ci do Feu. C' est don on vicant rprezintaedje des cwate elemints.
Li tinme est håyné al prumire secwince: les cwate peupes viként e påye. Mins a on metou moumint, li peupe do Feu a yeu l’ idêye di fé l’ guere ås ôtes. Gn aveut k’ ene djin capåbe di mete ahote a ces margougnaedjes la. C’ esteut Avatår (on l’ voet ki håsplêye tot ådzeu d’ on hôt tiene dins l’ epizôde d’ adrovaedje). Mins nerén, tot d’ on côp, il a disparexhou.
Li peupe di l’ Air a stî pår dizindjné dins les macsådreyes des cis do Feu. I n’ dimeure pus k’ ene mierdjin po l’ riprezinter, c’ est djustumint nost « Avatår ». C’ esteut co èn efant d’ 10 ans, adon, et il a stî schapé pask’ i s’ a rtrové edjalé dins èn isbiè. Cwand il a rligné, i n’ aveut todi k’ 10 ans. Mins, di sogne ki les cis do Feu nel volénxhe apicî, i s’ fwait lomer Ink.
Kékes passaedjes
Avatår est ricnoxhou pa les cis do Feu, ey esse fwait prijhnî. Mins i parvén a schaper, tot s' enûlant disca padrî les guerîs do Feu ki l' volét broûler tot hinant des blames sol lu.
Kitara et s’ fré, c' est des efants do peupe di l' Aiwe. Leu mame a stî touwêye al guere. Mins l’ glawene a-st erité do don di cmander a l’ aiwe. Metans : fé monter des boles d’ aiwe dins l’ air (avou on pexhon dvins). Si pout ele fé del glaece cwand ele vout.
Avatår est avou Kitara et s' fré, et i les moenne a l' ancyin timpe des cis d' l' Air, la k' i toumèt so ene posteure do grand mwaisse ki l' aveut scolé. On l' rivoet k' aprind tos les toûs po mwaistri l’ air, li shofler pouxhanmint, et s’ enûler avou.
Shûte
Nickelodeon aveut eto fwait ene shûte d' èç fime d' imådjes dins les anêyes 2010, ki s' lome : Li ledjinde di Korra.
Tecse sol fime (d' après Souzane Mahin), so Wikisourd, riprins del l° 97, bontins 2021.
Pî-notes
Categoreye:Fimes d' imådjes Categoreye:Cinema estazunyin
Friteure
Li friteure pout lomer deus tchôzes :
Li sapén (floriconte)
Li sapén, c' est on floriconte sicrît pa Hans Christian Andersen, dizo l' mwaisse tite «Grantræet».
Il a stî eplaidî pol prumî côp li 21 di decimbe 1844.
Il a stî ratourné e walon pa På-Hinri Thomsin divins li live d' imådjes «Contes do bon vî tins»
Clasmint
Dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thompson, li floriconte do sapén sereut dandjreus metou dins l' categoreye des «contes di rmostrance».
Sintimint d' l' oteur å scrire li conte
Ene kimere k' a fwait on studia so Andersen pinse ki c' est l' prumî floriconte la k' l' escrijheu ni mostere nén l' veye avou totes rôzes et totes violetes. .
Racourti
Ene ciwagne di passaedje lyi djha k' on ndè fjheut des masteas po les bateas. Adon, i s' meta a djeryî di fé lu eto des grands voyaedjes.
Li ptit sapén va eto divnou on sapén d' Noyé. I serè-st ås andjes, mins fok po on djoû, al Noyé. Après les fiesses, on l' va aler rplanter…
Al fén, li djårdinî el vina côper a bokets po mete dins l' feu e l' aisse.
Mwaisse modêye
Sourdants
Categoreye:Floricontes Categoreye:Noyé Categoreye:Raspepyî årtike
Friteure (bastimint)
Ene friteure, c' est ene sadju ewou çk' on vind des frites. Cåzumint todi, gn a eto des tchås eyet sacwants amagnîs tchôd : metans, les mitrayetes. Å pus sovint, on pout mindjî didins. C' est rwaitî come estant èn edroet wice k' on fwait di l' amagnî do djinre : fast-food.
Payis
Les friteures sont foirt prezintes el Beldjike ey i cmince a nd awè d' pus e pus dins d' ôtes payis : metans el France u co l' Sipagne.vignette|Ene friteure ewou k' on n' pout nén mindjî didins. C' est çk' on lome e neyerlandès del Flande : on frietkot. Literålmint : ene barake a fritches.
Matadi (discramiaedje)
Matadi, c' est l' no di sacwants edroets :
Louis Hillier
Louis Hillier, c' esteut on violonisse, on compôzeu et on tchîf d' orkesse walon.
Il a vnou å monde a Lidje e 1868 et a morou a Paris e 1960.
Li 31 di may 1901, il a scrijha so on djoû li muzike do Tchant des Walons.
Il a bråmint ovré el Grande-Burtaegne (aprume a Londe), ey eto a Paris).
Sourdants
Hillier Hillier
Swele
Li swele (on dit eto: li waessén, li rgon, li grin, li blé), c' est ene dinrêye d' ivier ou d' esté, ki vént bén dins les pôvès teres (såvlon et schayisse).
Secale cereale
Motlî
E 20inme sieke, on loméve li swele d' on no diferin d' on payis a l' ôte.
Discrijhaedje
Li swele a on longou strin, ossu hôt k' ene djin, ene grande påte avou des courts picas, et ene pitite fene simince, metowe so deus rindjeyes.
Tecnike
Come li grin est foirt pitit, ça s' seme «inte les doets».
El fåt semer setch. On djheut : "Li swele ès seme dins l' poussire, eyet l' grin dins les broûs".
Li rcatchaedje ni doet nén esse sipès. On djheut "Li swele inme bén vey eraler s' mwaisse", oucobén: "i fåt kel swele vos vey raler cwand vos l' avoz semé".
Istwere del coûteure do swele.
Dinltins, on l' seméve voltî dins les sårts, et dins les pôves payis, come l' Årdene. Dins l' Bon Payis (Fåmene, Condroz, Hesbaye), on ahivéve pus voltî do frumint, ki rapoirtéve dipus.
El Walonreye, li swele a stî replaecî på swele-frumint diviè ls anêyes 1970. E l' Almagne, on seme co voltî do rgon å djoû d' ouy.
Buro (discramiaedje)
Ezès noûmots do walon, li mot "buro" n' a nén stî ritnou po li scribanne e-n éndjolike.
Ratournaedje (langue)
thumb|Prumêre pâdje d'on ratournaedje da [[Max Stirner (do francès å walon pa).]]
Swele
Maladeyes do swele
Li swele esteut sovint emîlé, dj' ô bén, ataké pås dints d' leu (Claviceps purpurea), on tchampion ki fjheut des noerès brokes so les påtes. Li pwin fwait avou ces grins la poleut amoenner l' ergotisse, k' a touwé bråmint des djins el Moyinådje.
Ratournaedje (langue)
On ratournaedje (on dit eto on rashiaedje, on tradujhaedje, on translataedje, u traduccion on rmetaedje e…), c' est l' passaedje d' on lingaedje a l' ôte, po des scrîts tecses. Po les cåzaedjes, on djåze purade d' eterpretåcion.
Swele
Ahivaedje do soele sol Daegne
E Marok, on l' seme divins les pus froedès plaeces des montinnes.
Ratournaedje (langue)
Kékès dnêyes
Li ci ki fwait çoula di s' mestî si lome ratourneu(se) (tradujheu(se), translateu(se)).
Swele
Ahivaedje do soele sol Daegne
Dins les bounès teres, on s' endè sieve come hayon dins les aireyes ås pastekes.
Ratournaedje (langue)
Kékès dnêyes
Li lingaedje k' on cmince avou, c' est l' lingaedje-sourdant; li lingaedje k' on î fwait l' ratournaedje, c' est l' lingaedje-adierça.
Rujhes dins les tradujhaedjes
Come dit li spot «Tradure, c' est trayi», on ratournaedje n' est måy li djusse rashiaedje do mwaisse tecse.
Istwere do ratournaedje
Dispu les anêyes 2000, on-z a apontyî des programes di ratournaedje.
Ratournaedjes francès walon
I fåt eto prinde asteme åzès diferinces inte li croejhete francesse eyet l' walone.
So sacwants ponts, li walon a dipus d' piceures kel francès, metans dins les dvancetes. Vocial èn egzimpe classike. Dins on ratournaedje oral, "Les enfants de Saint-Hubert (de sint Hubert)" n' est nén clair e francès. Il divént e walon :
Ratournaedjes walon francès
Li kesse k' on dmande sovint po mostrer li ritchesse do walon, c' est di ratourner francès :
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Linwince
Louis Lagauche
Louis Lagauche a skepyî li 10 di nôvimbe 1877 ey a morou e 1965.
C' esteut on scrijheu e walon, di Lidje minme.
Émile Scoendens
Émile Scoendens (di s' no d' pene Milo Brèyaud pask' i sinéve e francès Émile Pleureur), c' esteut on scrijheu e walon, skepyî a Måtche-dilé-Scåssene li 12 di may 1795. I mora e 1875.
Louis Lagauche
Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.
Di s' mestî, i fourit årmurî, pu bibiotekî.
thumb|Louis Lagauche si siné
Émile Scoendens
Cronolodjicmint, c' est l' prumî scrijheu do Cinte.
Louis Lagauche
Ouve e walon
I screye dispu estant tot djonne (16 ans): ene tchanson: “Les Flaminds”. Docô, i dvént redjixheu d' ene dramatike, et-z askepyî, e 1897, ene soce di scrijheus: “Les djonnes oteurs walons”. I tchante å Cåbaret walon (1895-1900), pus a ds ôtes cåbarets disk' e 1925. Ses scrijhaedjes, c' est des sacwès po rire, et po vanter l' Walonreye. Insi, i riscrît tote l' istwere do payis d' Lidje, a môde del “Légende des siècles” da Victor Hugo, eplaideye dins l' ramexhnêye So m' tere, prumî live” (1921).
Il a l' boune aweure di rashonner ses scrijhaedjes, tchaeke côp k' end a assez po fé on live, et sins leyî ouve, céncwante ans å long. “Å hazår del pene” (ouves 1897-1907); “Amon nozôtes” (tchansons tchoezeyes 1908-1912); “Mayon” (powinme e nouf tchants, 1909); “Li ptit hierdî” (powinme e cénk tchants 1926); “So m' tere: les belès eures” (1928); “So les ailes del tchanson” (1932); “Tchantchès, istwere d' on Lidjwès” (1935); «Prindoz vosse bordon: tåvleas, contes et noveles e prôze» (1937); “L' inmant” (powinmes) (1947).
Émile Scoendens
Biyografeye
Gn a cåzu deus pådjes di biyografeye dins l' Motî Coppe, riprinjhe pa bokets dins l' Cocorico 4/2020.
Louis Lagauche
Djivêye des scrijhaedjes
(avou l' mwaisse ortografeye)
Émile Scoendens
Ouve e walon
Elle est tote pierdowe.
Louis Lagauche
On boket da sinne
🇱🇰 Payis d' Heve
Sourdants
Lagauche
Émile Scoendens
Sourdants
Scoendens Scoendens
Michel de Ghelderode
Michel de Ghelderode (di s' vraiy no Adémar Adolphe Louis Martens), c' ere on scrijheu di spoûles, di powinmes et d' pîces di teyåte e francès, di nåcionålité bedje. Il aveut skepyî a Icsele, dins l' Grand Brussele, li 3 d' avri 1898 ey a morou li 1î d' avri 1962.
Cårire
I dvénrè cnoxhou long et lådje a pårti d' 1948 cwand ses pîces di teyåte fourît djouwêyes a Paris, et ses tecses eplaidîs a Gallimard (diviè 1965 ).
de Ghelderode de Ghelderode de Ghelderode
Philippe Dubois (recteur)
Philippe Dubois, ç' est l' no del recteur di l' UMons, asteure. Di s' mestî, ç' est on tchimisse. Il aveut askepyî e Tchålerwè.
7 d' awousse
Li 7 d' awousse, c' est li 219inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 220inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 146 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
5 d' awousse - 6 d' awousse - 8 d' awousse - 9 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Elio Di Rupo
thumb Elio Di Rupo, c' est èn ome politike bedje, k' a skepyî a Marlanwé li 18 di djulete e 1951.
Il est sovint spoté «Monsieu Flo», ca i poite todi on flo estô d' ene crawate.
Cårire politike
Il est prezidint do Pårti socialisse etur 1999 (il a shuvou Philippe Busquin) yet 2011. Il l' a ristî etur 2014 yet 2019.
E moes d' decimbe 2011, i divna prumî minisse, après li pus longue des crijhes politikes ki l' Beldjike åye måy kinoxhou (540 djoûs sins govienmint). Ès mandat a duré disk' e 2014, cwand i leya s' plaece a Charles Michel.
E 2019, il rdivna (pol troejhinme côp) minisse-prezidint del Walonreye.
Di Rupo
Vennbahn
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Voye
69
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
64 | 65 | 66 | 67 | 68 | 69 | 70 | 71 | 72 | 73 | 74
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 69 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Djudla Mouze
Djudla ou Djudla Mouze (fr: Outremeuse), c' est on coron d' Lidje.
Metou sol boird di Mouze, di l' ôte costé d' l' aiwe pa rapoirt al veye; asteure inte Mouze et si derivåcion.
Categoreye:Lidje
Radiactivité
Li radiactivité, c' est èn estat di sacwants atômes nén naturels, lomés dismantchûles u efouwés, ki volnut raler a ene estance naturele tot s' metant cwite d' on neutron, ou d' èn electron tot pierdant d' l' exhowe (fotons et, termetant, evoyî des rais atomikes.
Sôres di rais atomikes
End a d' troes sôres : les rais alfa, les rais bêta et les rais gama.
Po dire li veur, les rais alfa et bêta sont asteure waitîs come des bokets d' atôme (påtroûle atomike) et pus come des waches electromagnetikes.
Tins di dzashonnaedje
Cwand on dismantchûle atôme si ctchandje e-n èn ôte elemint, on dit k' i s' dizashonne. Li dzashonnaedje prind on tins diferin po tchaeke dismantchûle atôme, muzuré pal dimeye veye.
Par egzimpe, li Cobal 59 a ene dimeye veye di 5,27 ans. Dj’ ô bén k’ après 5 ans et troes gros moes, gn a pus ki l’ mitan di çk’ i gn aveut å cmince. Pu co cénk ans et des pus tård, end a pus ki l’ cwårt, et hay vos nd åroz.
Sourdant
Categoreye:Fizike Categoreye:Fizike atomike
Société Nationale des Chemins de fer Belges
Li Société Nationale des Chemins de fer Belges, c' est l' soce del rantoele bedje di tréns. E walon, i n' egziste nén co d' mot ercnoxhou pa tertos. Totfeye, on-z a askepyî on mot : Nåcionåle Soce des Tchmins d’Fier di Beldjike. On l' pout racourti come çoula : NåSTchiBe (avou cist adjinçnaedje ci). Si no e neyerlandès, c' est Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen (ubén NMBS) ey e-n almand, c' est Nationale Gesellschaft der Belgischen Eisenbahnen (u co on côp : NMBS).
Fåtcheus (araegnides)
Les fåtcheus (fåtcheuses, fåtchresses, muzureus, bierdjîs, waerleus), c' est araegnides ås ûtès grandès pates, di l' ôre des opiyons.
Forcrexhince eterdoetrece
Li forcrexhince eterdoetrece, c' est ene maladeye des pîs des bovrins.
I s' adjixh d' ene sôre di poreas ki crexhe inte les deus ongueas.
Minêyolodjince
Li må est pus corant ås cafloreyès noeres di Frize et les Ostene.
Cåze
Pout vni d' ene flåwté des nierons eterdoetrece, motoit bén d' eritance.
Dins les pus viyès vatches, ça pout esse ene complicåcion d' ene diermite eterdoetrece.
Senes del maladeye
Dins bråmint des cas, on nel voet nén, et ça n' cåze nou xhalaedje.
Fåtcheus (araegnides)
E sincieus latén, ôre des Opiliones, del classe Arachnida (come les araegnes, les scoirpions et les acåres).
Forcrexhince eterdoetrece
Senes del maladeye
Cwand l' maladeye est pus viye, aprume ås pezantès vatches, ele va fé cleper l' biesse djus. Et fé må cwand on l' djond.
Fåtcheus (araegnides)
Spårdaedje et spicilaedje
End a totavå l' Daegne.
Forcrexhince eterdoetrece
Senes del maladeye
Li porea si trouve å pus sovint dol costé divantrin di l' eterdoetrece. Ele pout awè crevådé li muraye di l' onglete.
Fåtcheus (araegnides)
Spårdaedje et spicilaedje
On conte on totå di 1.600 djinres et 6.500 indjes, inte di zeles, 350 e l' Urope.
Sourdant
Categoreye:Araegnides
Forcrexhince eterdoetrece
Médiaedje
O fåt côper l' forcrexhince evoye. Po les pus griyeus cas, on-z edoime li biesse avou li pus foirt dôzaedje di silazene. Pu broûler l' porea å stok. S' i gn a on crevådaedje di l' onglete, ritaeyî djus, disk' å haiti texhou.
Société Nationale des Chemins de fer Belges
Lenes
Gn a cwate djinres di lenes, al SNTB :
Forcrexhince eterdoetrece
Médiaedje
Les djoûs d' après, on pout resserer les deus ongletes avou ene binde elastike.
Categoreye:Maladeyes do doet des bovrins Categoreye:Maladeyes des bovrins
1867
Sourdants
Categoreye:Date
Longveye (Roman Payis)
Longveye (la-minme e sistinme Feller: Longvële, fr: Longueville) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchåmont-Djistou, e l' province do Roman Payis.
thumb|tchapele do Tchenea
Nos d' plaece di xxx
Toponimeye di Longveye
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Han
thumb|Imådje d' ene han
Ene han, c' est on pré metou li long d' ene aiwe, sovint dins on keude, et k' est dzo aiwe å rlén.