cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tiene
Les mots "tiene" et "tier" et leus parints (tiernea) sont foirt corants dins les nos d' plaeces del Walonreye.
Discrijhaedje
Ça pout aler d' ene simpe gritchete a ene pitite montinne.
Betchete a- d' atelaedje
C' est ene vicante betchete ki mostere l' atelaedje après ene sacwè.
Tiene
Discrijhaedje
On tiene a sovint avou ene ronde copete.
Betchete a- d' atelaedje
Ele respond al betchete francesse a- et provént, come leye, del betchete latene ad-.
Tiene
Dins les Belès Letes e walon
Li mot rivént dins ene ouve di Belès Letes e walon : "So les tienes".
Sourdant
Categoreye:Djeyografeye
Betchete a- d' atelaedje
On l' ritrouve dins des mots classikes.
Elle a eto siervou dins les noûmots :
Pierre Malherbe
Malherbe
Pierre Malherbe, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Måcli
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.
26 di may
Li 26 di may, c' est li 146inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 147inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 219 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
24 di may - 25 di may - 27 di may - 28 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Lîlaiwe
Lilaiwe Lîlaiwe, c' est on ri d' Walonreye ki prind sourd a Gône s' maxhe a Hoyou a Mårcin.
A n' nén comxhî a l' Îlaiwe, c' est ene aiwe k' egolene e l' Aiwe di Lesse et passer a Vieme-dilé-Biarin.
Protostrongue
Protostrongylidae.
Discrijhaedje
Li vicåreye di ç' vier la dimande ene troejhinme biesse, ki va siervi di djîsse di passaedje. C' est des caracoles.
Li maladeye k' i rascråwèt, li protostrondjiloze, c' est ene tosse ki n' arive ki cwand gn a toplin des viers dins l' peumon. Dabôrd, ci serè purade les viyès berbis ki les djonnes bedots et les antneas ki seront acsûs. Ele ni touwe nén les biesses, mins les espaitche di profiter, et di bén nouri leus agneas. Eto, ci n' esteut nén ene maladeye ricnoxhowe pås acleveus.
Å discôpeçaedje do peumon, on n' voet nén les viers, mins les damadjes, nén foirt distrujhants, k' il ont fwait. Ci n' est des ptits nocrês, di grijhe coleur, metous dizo l' toele d' ewalpeure do peumon (pleve), k' on lome cobén «bruns nocrês» u «grins d' plomb». On dit kel peumon est ploumé.
Disk' aviè ls anêyes 1970, les droukes siconte des viers ni rotént nén siconte des protostrongues. Li prumî bon rméde fourit li tetramizole, trové pås labos flaminds "Janssen Pharmaceutica" a Beerse, dilé Anviesse. Après, totes les novelès droukes del minme famile (finbindazole, albindazole) ont stî studieye po poleur dizingnî eto les protostrongues.
Sôres di caracoles edjîstreuses
thumb|caracoles rashonnêyes so les yebes
Gn a beacôp des sôres di caracoles ki polnut edjîstrer les molons des protostrongues, inte di zeles les familes Helicella, Theba, Abida, Zebrina, Arianta, Succinea, Helix, Cepaea et Monacha.
Vicåreye do vier
Li vier fwait dimane dins les brontchetes et les trôs a l' air des peumons. I va ponre des oûs, k' i vont rexhe do peumon avou l' tossaedje des berbis, et esse ravalés. Les oûs vont ddja disclôre dins les boyeas, et divni des molon (k' on lome di prumî ståde), ki s' vont dispåde dins les waides avou les petales. La, i vont esse magnîs pås caracoles, et wayimer po divni, so 12 a 14 djoû d' tins, on meur molon (k' on lome di troejhinme eståde), bon a rascråwer ene berbis.
Dins ces waides la, copurade å cmince di l' esté, les caracoles si ratroclèt so les fenaesses, po passer l' setche såjhon. C' est la k' ele sont magneyes pås berbis, avou l' yebe. Les rascråwants molons passnut houte del måjhire des boyeas et aler si rlodjî dins les peumons, pal voye des tchenås linfatikes.
Diyagnotic diferinçrece
Li peumoneye ås protostrongues est diferinnes do tossa ås gros viers des brontches, Dictyocaulus filaria, bråmint pus rascråwante, et ki s' rescontere purade so les djonnes.
Categoreye:Årtisyince Categoreye:Formagnance
1949
Etrevéns a vey avou l' walon
thumb|Tot prumî limero do Bourdon
Etrevéns a vey avou l' Walonreye
Li comene d' Evgnêye est rebanêye avou Tegnêye po divni l' comene d' Evgnêye-Tegnêye.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Voye
thumb|Få tchmin Ene voye, c' est on tchmin ki dinltins aléve d' on viyaedje a l' ôte, e-z alant å pus direk. Li voye passéve sol costé des frexhisses, trevåtchive les bîs ås wés et fjheut pus vite on "Y" k' on "X", cwand ele si pårtixheut e deus. Ele poirtéve sovint l' no do viyaedje u del veye eyu k' ele aléve, u ossu l' no des sôres di djins ki l' eprontént: ''Li voye di Djedene, di Bouyon, d' Anloe... des boûtîs, des shabotîs,... li voye do fier, li voye do tcherbon ...'' Ces voyes la estént sovint etertinowes, ca l' passaedje î esteut frecant. C' esteut nén come les fås tchmins, k' estént des tchmins d' tere, nén spirés, et avou des foites årmeures bén parfondes, ca les rowes di bwès estént stroetes et s' efoncént foirt dins l' mole tere. Ça a candjî asteure ki les bindaedjes di pneus on veu l' djoû, çou k' a ralårdji les årmeures.
Gn a d' l' adire inte ene voye, on pazea, on rotoe, ene rowe, ene pavêye, ene grand-rote, ene cwate-bindes ey ene otostråde.
Li mot "voye" a dné bråmint des nos d' plaeces del Walonreye. Po des linwincieusès racsegnes sol mot "voye", et les ôtes sinses, alez s' vey e splitchant motî.
Hårdêyes divintrinnes
*
Potea
Potea (fr: Poteau) est on hamtea di l' ancyin ban di Ptit-Tier. C' esteut lontins frontire inte li Walonreye, eyet l' Prûsse. Eco asteure, c' est l' bône inte les lingaedjes walons et les lingaedjes tîxhons des Redîmés Payis.
C' est a Potea ki Såm prind sourd.
Mwaijhe fwin
ene mwaijhe fwin, (on dit eto: pômagne), c' est on  må k' on-z atrape cwand on-z a dmorè trop lontins sins magnî, et bråmint roter u bouter. On toume flåwe, et on-z-z î pout dmorer.
Biyolodjeye del mwaijhe fwin
C' est l' souke ki baxhe dins l' sonk. Les creyances des djins estént bén vraiyes, pår paski, dinltins, les djins boutént fer, et n' avént nén si tant a magnî å matén et a nonne.
1962
A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|Coviete di "Rimimbrances d' on franc tigneus"
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Joseph Calozet
Joseph Calozet a skepyî li 20 di decimbe 1883 a Nåwinne, ey a morou li 3 d' may 1968. C' esteut on sicrijheu e walon.
Djôzef Calozet esteut eto on fel bouteu pol walon, et foirt lontins prezidint des Relîs Namurwès. Il î assaetcha ene driglêye di djonnes sicrijheus.
Joseph Calozet est rprins dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès (1930), l' antolodjeye Fleurs diyalectåles (1975) et dins l' grosse antolodjeye da Piron (1978).
Di s' mestî, il esteut prof di latén-grek, pu prefet d' atenêye a Nameur.
Gn a ene voye a Nåwinne ki poite si no (davance, c' esteut l' pazea do Hierdå). End a ene ôte a Sint-Serwai.
Ouve e walon
framed|right|Prumire edicion di "Pitit d' mon les matantes" (1929). Il a cmincî avou des arimés "So l' orire di l' Årdene" eyet "Les pôvès djins" (1912).
Mins Djôzef Calozet est purade conoxhou po ses romans: "Li bracnî" (1924), "Pitit d' mon les matantes" (1929), "E payis des shabotîs" (1933) et "Li crawieuse agaesse" (1939). Ça fwait k' il a insi divnou li prumî grand romantî e walon. Les cwate lives ont stî replaidîs pa Jean Haust, avou ratournaedje e francès et esplikêyes so les målåjhminces e 1944, 1945 & 1946.
E 2000, Châle Massaux a replaidî sacwants bokets di tos ses scrijhaedjes en on live Florilège des poèmes, nouvelles et romans, hommages à Joseph Calozet, ås edicions do Chwès. Gn a eto la dvins des arimés e francès ki Calozet scrijheut cobén.
Vicåreye
Tins del guere 1940-1945, il aidive l' Årmêye blanke. I s' siervént kécfeye do walon po fé passer des racsegnes inte tropes di rezistants.
Filipin
lingaedjes > ostronezyins > ostronezyin levantrece > filipin
Li Filipin (filipino e filipin) est li lingaedje nåcionå eyet onk des lingaedjes oficirs (avou l' inglès) des Filipenes. Li lingaedjes est on mimbe do groupe des lingaedjes ostronezyins, ey a stî båsti sol lingaedje tagalog.
Joseph Calozet
Calozet esteut i on romantî ?
Po ça - c' est lu kel dit lu-minme -, i n' a fwait ki di rprinde des bokets d' vicåreyes di des djins k' ont viké podbon a Nåwinne. C' est po ça k' i s' a djoké après “Li Crawieuse agaesse”: gn aveut pupont d' djins a croxhî dins les cis k' il aveut cnoxhou e viyaedje di si efance.
Filipin
Li côde ISO do filipin c' est fil, mins li côde do tagalog (tl) est eployî el plaece li pus sovint, la ki ç' côde la egzistêye dispu pus lontins eyet esteut ddja eployî divant kel côde fil ni soeye fwait.
Joseph Calozet
Hårdêye difoûtrinne
Calozet Calozet
Filipin
Å cmince do diswalpaedje di ci lingaedje nåcionå la, båzé sol tagalog, l' alfabet (abakada e filipin) esteut di 20 letes ou trokes di letes, ene po tchaeke foninme do tagalog: a b k d e g h i l m n ng o p r s t u w y. L' Institut do Lingaedje Nåcionå des Filipenes a-st enondé li noû lingaedje e 1973. Come il a stî fwait po-z esse li lingaedje di comunicaedje inte totes les iyes do payis, il a fwait bråmint d' epronts des ôtes lingaedjes des Filipenes, mins li croejhete dimeure li minme kel cene do tagalog. E 1976, l' alfabet a stî ragrandi a 31 letes ou trokes di letes, ont stî radjoutêyes totes les cenes di l' alfabet latén di båze, eyet eto ñ, ll, rr, eyet ch eployeyes e castiyan. Dins l' pratike ces trokes di letes la ont stî rwaiteyes come les letes ki les copôzèt, et nén come des nouves letes a pårt, eyet e 1987 elle ont stî rsaetcheyes foû di l' alfabet, k' asteure n' a pus ki 28 letes: a b c d e f g h i j k l m n ñ ng o p q r s t u v w x y z
egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Lingaedjes
Nôbe boloe
Li ou nôbe boloe ou magnåve boloe, c' est onk des meyeus tchampions-boloes del Walonreye. Il est foirt ricwerou pa les cnoxheus.
Discrijhaedje
C' est on tchampion avou on bea arondi tchapea, 8 a 20 cm lådje.
Li coleur pout aler do clair bron a ene miete pus foncé.
Å cmince, il est sovint rcovrou d' ene blanke pelete. Ci-ciale endeva, mins lait des rmanance d' on blanc ourlet. Po cmincî, ci-ci est lisse et setch. Après, i dvént crås ey ene miete glumiant cwand i fwait crou.
Les pôres et les tubes sont blancs po cmincî. Adonpwis, i divnèt djaenes, et pu vert olive.
Il a on stocaesse pî, brun clair, blocnass å cmince et pu adon cilindrike, mins rinflé pa padzo.
Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy
thumb|Fyodor Dostoyevskiy. Portrait fwait pa [[Vasiliy Perov, 1872]] Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy (Фёдор Михайлович Достоевский) (1821-1881) esteut-st on scrijheu rûsse, onk des pus impôrtants del literateure rûsse. Il est veyou come l' askepieu di l' egzistincialisse.
Nôbe boloe
Discrijhaedje
Li tchå a ene blanke coleur pus brune dizo l' pelete. Elle est bén spesse et dmorer bén deure. Ele est vite molonêye, ca elle sawoure ossu ås molons et ås lumçons.
Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy
I vna-st å monde li 11 di nôvimbe 1821 a Moscou, li deujhinme d' ene famile di set efants da Mixhail Andreyevitch Dostoyevskiy (Михаил Андреевич Достоевский) eyet Mariya Fyodorovna Netchayeva (Мария Фёдоровна Нечаева).
Nôbe boloe
Discrijhaedje
Il a ene doûce odeur di noejhete.
Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy
Fyodor Mixhaylovitch si mame mora di maldeye e 1837. Fyodor eyet si fré Mixhail ont stî evoyîs a l' Academeye d' Indjenireye Militåre di Sint Petersbork pô d' tins après l' moirt da leu mame, mins c' esteut ddja plané dispoy lontins.
Nôbe boloe
Discrijhaedje
thumb|Djonnes boloes k' on lome cobén "boutchons d' tchampagne"
Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy
Et çoula n' a nén stî long divant ki leu pa, on cridujyin militåre, moraxhe eto, e 1839. I gn a pont d' prouves, mins on pinse k' il åreut stî touwé pa ses prôpes sieves, après ene margaye cåze di l' alcol.
Fyodor Dostoevsky a divnou oficir di l' årmêye e 1843 i dna si demission e 1944.
E 1848 i radjond on groupe di djonnes tuzeus ki volént poûsser les payizans a fé ene revolucion socialisse. Il a stî aresté ey eprijhnî e 1849, avou tot l' groupe, po des activités revolucionåres siconte do Tsar Nicolas I. Codåné a moirt, il est amoenné dvant on peloton po-z esse fuziyî; mins al dierinne munute si codonåcion est candjeye po cwate anêyes d' abanaedje eyet ovraedje foircî el Sibereye. Si sintince finixhe e 1854, a ç' moumint i s' egadje dins l' Redjiment di Sibereye ey esse evoyî e garnizon el Mongoleye po cénk ans.
Çoula fourit-st on tournant dins l' vicåreye di l' oteur. Dostoyevskiy abandna si tuza radicå ey divini foirt wårdiveus eyet pår relidjeus.
Si sintince di prijhon finixhe e 1854, a ç' moumint il est evoyî come simpe sôdård dins l' Redjiment di Sibereye e garnizon el Mongoleye po cénk ans. I cminça-st ene relåcion avou Mariya Dmitriyevna Isayeva (Мария Дмитриевна Исаева), li feme d' ene kinoxhance del Sibereye, k' i s' va maryî avou e 1861, après k' ele åye divnou veve.
Måjhone-do-Bwès
Categoreye:Hamteas del Walonreye Li Måjhone-do-Bwès ou Måjhone-des-Bwès (la-minme, Maujone dè bwès, F. Maison du Bois), c' est on hamtea di Mélin.
Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy
E 1860, i rivna-st a Sint Petersbork, wice k' i saye d' enonder, sins succès, sacwantès gazetes di belès letes avou s' grand fré Mixhail. Dostoyevskiy a stî foû disbåtchî del moirt di s' feme e 1864, shuvowe pô d' tins après del moirt da s' fré. Di pus, avou des desses a rlaye, i n' aveut pupont d' cwårs po-z aidî l' veve et ls efants da s' fré. Dostoyevskiy si disloujha pår, eyet djouwer eyet fé des paris, çou k' agrandixheut co ses desses.
Måjhone-do-Bwès
Lomaedje des djins did la : Måjhnîs (Mauj'nis)
Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy
Po s' schaper foû di ses crediteus a Sint Petersbork, Dostoyevskiy voyaedja avå l' Urope; Berlin, Varsoveye, Paris. I rascontra Apollinaria (Pollina) Suslova, ene djonne situdiante d' univiersité, poy Anna Snitkiva, ene sitenografresse di 19 ans, k' il a maryî e 1867. C' est so ç' periode la k' i scrijha ses meyeus lives. Anna Snitkiva l' aidive dins ses scrijhaedjes, et c' est co leye ki va-st eplaidî les letes da Dostoyevskiy après s' moirt.
Motî Haust
Li motî Haust, ki s' no, e francès, c' est "Dictionnaire liégeois", c' est l' pus rlomé diccionaire walon francès k' a måy sitî eplaidî.
Måjhone-do-Bwès
Li Sårt-Mélin dins les Belès Letes e walon
On Sånî a pårt (roman e walon da Jacques Desmet mete el sinne on råpén di Sårt-Mélin ki va a scole avou des Måjhnîs)
Motî Haust
Il a stî scrît pa Jean Haust et a vudî e 1933.
Il est rprins sol rahouca E1 dins l' djivêye des motîs do walon.
Contnou
I prezinte les mots avou l' accint d' Lidje, mins dene les "disfondowes" po tot l' Payis d' Lidje. Davance, Haust aveut lu-minme aroyî l' walon do Levant so li stindêye la kel mot "noret" esteut eployî e 20inme sieke. Mins i n' si rastént nén di dner eto les disfondowes di Hu, di Nameur et do Tchestea, cwand ele mostrèt les candjmints d' on minme mot dins tos les accints do walon.
Fyodor Mixhaylovitch Dostoyevskiy
Fyodor Dostoyevskiy mora li 28 di djanvî 1881 ey esse eteré e l' Aite Tixhvine do Mostî Aleksander Nevskiy a Sint Petersbork, Rûsseye.
Djivêye di ses ouves
Dostoyevskiy Categoreye:Rûsseye
Motî Haust
Contnou
Les fråzes k' i dene sont pacô redjårbêyes des minmès fråzes do Motî da Forir, mins, ci côp la, i nel dit nén.
Motî d' Vervî
L' accint noté, c' est l' ci d' Vervî. Mins l' motî rprind ossu sacwants mots ki n' si djhént k' a Solwåster.
Espeja de San Marcelino
300px|right
Nôbe boloe
Eployaedje
On è pout fé des wekes.
Motî Haust
Contnou
Li motî est gåyoté di 735 imådjes dessinêyes pa Maurice Salm, so l' acviernance da J.M. Remouchamp.
Espeja de San Marcelino
Espeja de San Marcelino, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Motî Haust
Corwaitaedje
Robert Grafé a dit do motî da Haust ki ci sereut seurmint onk des råles lives k' i prindreut avou lu s' i dveut aler passer l' restant d' ses djoûs so ene iye sins djins. Ça vout tot dire.
Li motî da Haust a stî prind come mwaisse astoca po scrire les motîs da Limpreur et Morayns del Hesbaye, et da Stasse.
Nôbe boloe
Eployaedje
On l' pout minme wårder souwé, sins piede si sawourance.
Motî Haust
Egzimpes di fråzes riprinjhes do motî Forir
Loukîz ossu a «sèlon» (totes les fråzes provnèt d' Forir, ene miete ricandjeyes).
Metaedje so les fis
Li motî fourit metou so les fis e 2016.
Nôbe boloe
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Live (discramiaedje)
Vos cweroz motoit pus spepieuzmint :
Vå Bnoete
Coulot d' Lidje sol hintche boird di Mouze; so plaece, on prononce Vå (u Vâ) M'neute, e francès, on scrît Val Benoit
Motî Haust
Hårdêye avou l' motî aberwetåve boket pa boket
Motî d' Vervî
Gn a des fråzes d' oteurs, des vîs scrijheus d' Vervî.
Vå Bnoete
C' est la ki s' trouve ene pårteye des båstimints di l' univiersité d' Lidje. Î passe eto ene djonccion d' otovoye.
Etimolodjeye
Li mot vout dire "Beneye vå", avou l' vî vî pårticipe erirece di beni: "benoet / bnoet", k' a eto diné li ptit no Benoet, et, metans sint Bnoet. Li mot vå est femrin e walon (Plinne Vå, Setche Vå, Bele Vå). Cial, li pårticipe erirece est metou padrî l' mot, al môde latene, mins dins les cmons nos, on-z a del benite aiwe (ou benoete aiwe), li beneye tchandele.
Li vå est rwaiteye come beneye, pask' i gn aveut la on moustî.
Anêyes 2020
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Motî d' Vervî
Il est rprins sol limero [E34] dins l' Djivêye des motîs do walon.
Sacwantès piceures do motî d' Vervî
Vervi
Motî Haust
Haust Haust
Såm
Sam L' aiwe di Såm (fr: Salm) est ene aiwe di Walonreye ki prind sourd a Potea, passer al Veye do Bwès, el Viye Såm, la k' ele s' egolene dins Glin, djusse å pî do prumî tchestea des contes di Såm.
L' etimolodjeye do no vént do gayel "salwa" (noer, brouyî), mot passé e tîxhon. Tot s' brouyant, dispu ki les Contes di Såm ont stî dmorer a Såm-Tchestea, on lome eto Såm l' Aiwe-di-Glin.
Croejhete
So plaece, on eploye asteure l' årtike: lu Sâm, dj' a pèhî ol Sâm. Po-z erîler avou les ôtes nos d' aiwes e walon, on scrirè purade Såm, u Aiwe-di-Såm.
Motlî
Gn a bråmint des motlîs k' ont stî adjinçnés e walon, copurade a pårti des bates di l' SLLW.
Gn a eto les memweres des studiants d' romanes, aprume di l' Univiersité d' Lidje et do Noû Lovén, ey eto a l' ULB.
N a-st eto des ptits motlîs al fén di bråmint des lives e walon.
Sacwants rlomés motlîs walon francès
(pa ôre cronolodjike)
Motlîs e rfondou
...
Martin Lejeune
Martin Lejeune (e walon, on l' lomrè Mårtén Ledjunne u Mårtén L' Djonne), c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî li 2 d' måss 1859 et k' a morou foirt djonne (a 43 ans), d' ene laide peumoneye, li 19 di måss 1902.
Il esteut docteur di viyaedje di s' mestî.
Mårtén L' Djonne a stî pacô djudjî come li pus grand scrijheu lirike e walon dispu Colas Defrexheu.
Mins Lejeune a stî eto diccionairî, foclorisse, sicrijheu pol teyåte] et nén fok fijheu d' [[arimés.
Si cårire come sicrijheu e walon
Il a cmincî a scrire des arimés e 1896, eplaidîs dins l' Annuaire du Caveau verviétois. Il evoyive ene sacwè tchaeke côp ås bates di l' SLLW. So les 6 ans (1896-1902), end a evoyî 38. Ci serè lu k' årè scrît l' pus et k' årè rascodou li pus di prumîs pris di tote l' istwere des concours SLLW. On-z a conté ki ses ovraedjes eplaidîs dins l' Bultén del Soce (belès letes et diccionairaedje) faiynut 667 pådjes.
Mårtén l' Djonne serè ritnou el literateure walone purade po ses arimés lirikes. Sovint, i sont scrîts a môde di bate di dvize inte deus cåzeus. C' est ç' boket la di si ouve k' a stî ramexhnêye en on gros live, eplaidî e 1923 pa Jules Feller: Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune.
On vout ki Jules Feller åye sitî li mambor da Mårtén l' Djonne, lontins dvant di rpubliyî ses ouves.
Vicåreye da Mårtén l' Djonne
Jules Feller a eto conté long et lådje li vicåreye da Martin Lejeune dins l' adrovaedje do live Œuvres lyriques. Il a mostré comint k' Mårtén l' Djonne boutéve: i scrijheut tos les mots walons k' il oyeut dire di ses malådes, dins l' payis d' Dizon, mins eto des djins k' i rescontréve tins d' ses condjîs a Solire, a Meu, a Erezêye. Il a eto bråmint lî des antolodjeyes di fjheus d' arimés, e francès et en itålyin, po studyî leus tinmes. (C' est Jules feller ki lyi aveut consyî). C' est eto Feller ki lyi rcoridjive tos ses scrîts et i notéve todi spepieuzmint çou ki s' mambor lyi rmostréve.
Les tinmes da Mårtén Ledjunne
Il a tchanté li tinrûlisté d' on pere, l' amour simpe, li compassion po les pôves. I vos toitche on clapant tåvlea d' ene pormoennåde di des hanteus, do prumî pas d' èn efant, del prumire djournêye di scole. I vos discrît come on pondeu on bribeu, onk ki nolu ni rwaite, on djouweu d' ôre, li vî hierdî et l' taeyeu d' legnes. I vos emantche des sinnes ki vikèt so les greves, so les ramtaedjes et les margayes di cåbaret. I vos sait eto cåzer del nateure, do rew ki court so les doyes des ôneas, des froedeures, des magriyetes, di Mouze a Lidje, evnd.
Sourdants
Lejeune, Martin
Léopold Godenne
Yopôl Godenne (oficirmint Léopold-Charles-Émile Godenne ), c' esteut èn imprimeu k' a vnou å monde li 19 di måss 1850 et k' a morou li 20 d' awousse 1922.
Il askepia ene gazete e walon, Li Mårmite.
Ouve pol walon
Gn a waire di scrijheus e walon k' ont scrît ostant k' Yopôl Godenne, aprume des couyonådes, et des ôtes rireyes, k' i loméve voltî "Istweres di totes les sôres". Les fåves da Godenne ont stî rprinjhes par après dins totes sôres di gazetes e walon, sins citer l' no d' leu prumî scrijheu.
C' est Godenne k' a apontyî li sistinme ortografike del Mårmite, ki va esse shuvou pa tos les scrijheus namurwès, divant l' arivêye do Sistinme Feller.
Nerén, l' ovraedje da Yopôl Godenne n' a nén stî ricnoxhou, dandjreus a cåze des margayes k' ont avnou inte les scrijheus "do peupe", come les cis del mårmite, et "cotuzeus" del Societé d' Langue. Ces-cial bouxhént tofer sol clå po sayî do rmonter l' livea des belès-letes e walon.
C' est kécfeye po ça eto ki Yopôl Godenne n' est nén rprins, ni dins l' Antolodjeye namurwesse des frés På et Lucyin Maréchal, ni dins l' antolodjeye da Piron.
C' est purade pa Léon Pirsoul k' on-z a polou cnoxhe l' ovraedje da Léopold Godenne.
Sistinme d' ôrtografeye Godenne
E sistinme d' ôrtografeye da Godenne, li scrijha OÈ riprezinte li son wè namurwès, ki respond pacô å betchfessî OE pacô nén (memwere).
Sourdant
Godenne
1963
Ôtès djins
Categoreye:Date
Aiwe di Glin
Glin
Marc De Burges
thumb|left|120px|(estant djonne) Marc De Burges, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 24 di setimbe 1922 et k' a morou e 1998. I provneut d' Gouzêye.
Aiwe di Glin
L' Aiwe di Glin (fr: Glain) est ene aiwe ki prind sourd a Bhô, passer a Bovgnî, Ciereu, Såm-Tchestea, la k' ele fijheut frontire (divant 1977) inte les provinces di Lussimbork et Lidje.
Marc De Burges
Il est rprins dins l' antolodjeye "Gallimard" des powetes walons, dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye des dijh prumirès anêyes do Ptit Bourdon.
Aiwe di Glin
Adon, ele court sol Viye Såm, et rçure Såm, passer ås Haloes, pus ås Troes Ponts, wice k' ele si maxhe dins Ambleve.
''Gn a des ôtes nos d' plaece lomés: Glin.
Marc De Burges
Di s' mestî, il esteut messaedjî.
Ouve e walon
I n' a waire sicrît e walon, mins c' est des fels sicrijhaedjes.
On lyi doet deus pîces di teyåte : "Aimêye" (Aimée) eyet "Cwand l' coucou tchantrè" (Quand l' coucou tchantera)
Il est ossu l' oteur di ptitès prôzes come : "El vî Luk".
Mins li pus foû-ordinaire di ses scrijhaedjes, c' est on ratournaedje des pinsêyes da Mao Tsé Toung ki s' tite, c' est: "Pal finiesse"
Hårdêye difoûtrinne
De Burges
Anzene
Anzene (fr: Hanzinne) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florene.
28 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
26 di may - 27 di may - 29 di may - 30 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
Soucråde
Ene  soucråde, c' est ene soucrêye glotinreye. On dit eto: gougouye, bouboune, kinike.
28 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Henri Jacob
Jacob
Henri Jacob a skepyî e 1891 ey a morou e 1984 a Tchession.
C' esteut on scrijheu e gåmès.
Anêyes 1770
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Wiyam Dunker
Wiyam Dunker, k' i rprononcive eto voltî Wiyam Dinker (e francès, William Dunker, di s' vraiy no Wilhelm Dunker), c' est on tchanteu walon. Il a skepyî li 15 di måss 1959 a Tchålerwè ey a morou li 25 di djun 2023 a Lodlinsåt.
C' esteut on tchanteu k' aveut ranovlé pår li tchanson e walon dins les anêyes 2000, foiravant e djouwant do blues.
Di s' mestî, divant di fé do tchanteu, William Dunker esteut animateur po ls efants.
Wiyam Dunker djåzéve voltî walon avou les waloneus. Si dicåçtéve-t i sovint ses plakes e walon.
Vicåreye
I vént do costé di Djilî eyet di Tcheslinea. Il dit voltî k' il est fir d' cåzer l' walon eyet di vni do Noer Payis.
Ouve e walon
Il aveut cmincî pa s' fé lomer "Alfred", et rprinde des succès classikes.
Adon, i s' va mete di soce avou André Gauditiaubois ki va divnou s' mwaisse cåzaedjisse po ene plinne plake lazer «Trop tchôd» (ene des prumirès stroetès plakes di tchansons e walon).
E 2001, i vudnut co zels deus ene novele volêye di tchansons, «Ey adon», avou des muzicyins d' mestî. Copurade Marty Towsend et Kevin Mullighan, deus Estazunyins.
E 2007, i rexhe ene novele sitroete plake : «Ça va bén».
E 2014, i vude si 3inme sitroete plake, "Vicant å Sablon", avou bråmint des rprinjhes, mins eto sacwants novelès tchansons (come "Fåt ki dj' m' evåye").
Roger Laurent
Roger Laurent a skepyî e 1928 et a morou e 1998  a Ratchcoû.
Wiyam Dunker
Referinces eyet sourdants
Dunker Dunker
Roger Laurent
C' esteut on scrijheu e gåmès.
Laurent
Edouard Liégeois
Edouard Liegeois a skepyî a Viyé-dvant-Orvå e 1846 et a morou a Hologne-ås-Pires e 1922.
C' esteut on scrijheu e gåmès et on rcwereu so ç' lingaedje la.
Il a scrît on gros motî avou Jules Feller, ki s' vind beazet tchir amon les boukinisses.
Liegeois
Graevî (pexhon)
On graevî u wairon, c' est on ptit pexhon foirt corant dins les ris, et ki sieve d' amoice.
Phoxinus phoxinus
Dins les såvadjes nos
Li mot "graevî" est reployî come såvadje no des dmorants di :
Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes
Noyé walon
thumb|studia da Delbouye so les Noyés walons thumb|Sitroete plake so èn årmonijhaedje da Françwès Dwissink
On noyé walon, c' est ene heye k' est scrîte e walon.
Mwaissès dnêyes
Les noyés walons, c' est emey les pus vîs tecses e peur walon (et nén e vî scrijha). I fourît scrîts pa des djins ki n' ont nén metou leu no, aprume dins l' payis d' Lidje, Vervî et l' Hôte Årdene. Avou les rlidjeuses di l' abeye di Måtche-les-Dames (zeles k' estént di stok do payis d' Lidje), les heyes ont moussî eto å Payis d' Nameur. Avå l' Walonreye on nd a rtrové les tecses po 46 diferins.
Årvier di çou k' on-z a creyou aprume, les noyés walons sont purade des tchansons do 18inme sieke ki di dvant.
Les vîs noyés walons sont diferins des tchansons d' heye k' on djheut tot tournant les viyaedjes inte Noyé et les Rwès.
Lomaedje
Les heyes walones si lomnut, e francès, "noëls wallons".
E walon, ele fourît lomêyes "Copene so l' fiesse do Noyé". C' esteut l' prumî côpk' on moussive foû on ptit live avou l' minme no, eplaidî a Lidje pa C. Humblet e 1862.
E l' Årmonak walon po l' an bizak 1888, po l' djoû d' 5 di djanvî, il est scrît: "Les enfants vont héï." Adon, on voet ki c' est l' mot "heye" k' est eployî po l' uzance del fiesse des Rwès. Les motîs dinront l' minme sinse å mot "heye", defini come li tchant minme k' on tchante po-z aler heyî.
Pus tård, e 1902, l' institut Sint-Rmåke di Ståvleu rexha on live: "Resploes di Noyé", et totavå ç' live la, les heyes sont lomêyes "resploes".
On abé lomé Barla, k' esteut curé ene sawou e Braibant, a scrît ene tchanson "Vî Noyé", ewou çki djåze des heyes (li tchant minme n' est nén ene heye). Mins on voet k' c' est on calcaedje del ratourneure francesse. Tolminme cisse tchanson la nos mostere a cwè siervént les heyes.
Lingaedje des heyes walones
Dedja les andjes tchantnut seulmint e latén et djåzer seulmint e francès. L' Aviedje, pas des côps djåze walon, kecfeye francès.
Toltins, ons eploye li ratourneure: "on sauveur [nos] est né" et "naissance", çou k' n' est waire walon. Ons a balziné d' eployî "vini å monde", po n' nén fé pinser a ene djin ki vént å monde sins awè egzisté divant. Po les crustins, c' est l' Pere k' a fwait skepyî li Fi foû d' lu-minme dins l' eternité. Adon, ons a prins on mot francès.
Li mot "skepyî" n' esteut nén co eployî a Lidje, et s' il l' åreut stî, il åreut fwait l' minme aroke ki "vini å monde". Di ç' timp la, on n' dispårtive nén les idêyes di "vini al veye" et "vini å monde", come el fwait l' filozofeye d' asteure.
On trouve sovint des indicatifs passé compôzé avou l' viebe «esse» (çou k' est foû-rîle e walon) :
Mins pa des côps, on respectêye bén li croejhete walon :
Les djins des heyes eploynut voltî eto des mots francès ki n' egzistêynut nén e walon, ou, aprume ki n' egzistént nén e walon di ces trevéns la: complaire, sudjet, recreyer, afeccion, imprudince, divin.
L' anonçaedje
C' est des ptitès djins ki si vnèt dire li novele d' onk a l' ôte. On djåze sovint d' muzike ki vént d' la-hôt. On-z est e l' ivier.
Cwand les andjes sont-st evoye, i n' dimeure pus k' ene blawtante sitoele.
L' alaedje e vizite
C' est li stoele ki cdût les perlins disk' a Betleyem la k' l' efant Djezu vént do vni å monde.
Ces perlins la k' on va shuve, c' est todi des djins do peupe. I vont aler vey l' Efant Djezus, e lyi poirter des bistokes.
Ladvins, on rleve :
Li rivnaedje el måjhon et l' fiesse ki shût
Insi, les noyé walons nos racsegnèt eto so çou k' on magnive tot shijhant les matenes: "del blanke et del noere tripe, des boûketes, des coisses, des spices et do souke di pot.
On boeveut ossu :.
Cisse tchandele la, on l' wådrê come ene erlike po spårgnî les manaedjes di bén des mizeres.
Ôtès sacwès
Å contråve des cenes di dvant, ele n' egzistèt nén dins tos les noyés.
Li discrijhaedje del creche
On repete li creyance ki l' Efant Djezus a veyou l' djoû en on ståve, inte ene ågne et on boû. Les deus biesses restchåfént d' leu-z alinne.
I n' a po tot potaedje k' on batch a l' tchårnêye et ene pougnêye di strin po tote bedreye.
Studias so les Noyés walons
Il ont stî ramexhnés, aprume, pa Auguste Doutrepont. I nd a fwait on live e 1909.
Maurice Delbouille les a ristudyî pår, et ndè rtrover des noveas. I nd a rexhou on live e 1938 (Les Noëls wallons).
eyet l' reyaccion des viziteus walon-cåzants :
Eredjistrumints
thumb|Plake do keur di Bolan Sacwants eredjistrumints des Noyés walon ont stî fwait emey tchapele, dispu l' fén do 20inme sieke.
Hårdêyes difoûtrinnes
categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Noyé Categoreye:Tchansons d' Noyé Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon
Mamite ås djins
Li mamite, c' est èn efouwaedje des nènès ås femes, aprume les cenes ki vnèt d' s' acoûtchî, et ki n' nourixhnut nén leu-z efant.
C' est eto ene maladeye foirt consecante po des aclevåvès biesses k' i gn a, aprume les vatches laeçreces.
Categoreye:Medcene
Jean-Pierre Dumont
thumb|(e 2003) Jean-Pierre Dumont a skepyî a Avene li 29 di decimbe 1944. C' est on sicrijheu di ptits romans et d' coûtès prôzes e walon.
Jimmy Wales
thumb|right|Jimmy Wales
Jean-Pierre Dumont
Il esteut po-z esse riprins, come sicrijheu, dins l' pordjet (nén adiercî) d' antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu (k' il aveut lu-minme ataké).
Jimmy Wales
Jimmy Wales, c' est l' adjinçneu di l' eciclopedeye Wikipedia.
27 di may
Li 27 di may, c' est li 147inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 148inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 218 djoûs po ndaler disk' al fén d' l' anêye.
Jean-Pierre Dumont
Noveles et coûtès prôzes
Adonpwis, e 2005, i fwait rexhe ene ramexhnêye di ses noveles, «Contes di m' payis et d' co pus lon». Cist ovraedje la a rascodou l' Pris del Federåcion Walonreye-Brussele di 2006.
27 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
25 di may - 26 di may - 28 di may - 29 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
Jimmy Wales
Wales
27 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Jean-Pierre Dumont
Noveles et coûtès prôzes
Ene novele ramexhnêye, Tot tournant les pådjes a rexhou e 2017.
E 2022, i scrît ene ôte schôtlêye di tecses, avou Thomas Gaspard, «Ir, ouy et dmwin…».
Prôze nén racontrece
Djan-Pire Dumont a eto scrît del prôze nén racontrece, metans sol Hongreye.
Come bouteu pol walon
Come bouteu pol walon, il a rmetou do walon dins l' soce culturele di Hu “Li Coirneu”: adjinçner ene cåkêye di shijhes walones, k' ont stî tertoes ecasetlêyes e videyo; renonder li Pris Joseph Durbuy, et mete so pås so fotches les prumirès djournêyes des belès letes e walon (2004).
Albert Colard
Albert Colard, ki s' no d' pene, c' esteut "Père Cadrol", a skepyî e 1899 ey a morou e 1990 a Viyé-l'-Alou.
Jean-Pierre Dumont
Come bouteu pol walon
E 2014, il emantcha ene djåspinreye éndjolike so Fesse-bok, lomêye "Payis condruze et walon".
Fuentes de Magaña
Fuentes de Magaña, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Albert Colard
C' esteut on scrijheu e gåmès.
Jean-Pierre Dumont
Come eplaideu
Il a bouté on tins so ene antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu. Pol prumî côp dins les antolodjeye, les notules biyografikes sont eto ratournêyes e walon.
Fuentes de Magaña
Categoreye:Castile et Leyone
Albert Colard
Colard
Jean-Pierre Dumont
Come eplaideu
Il a eto scrît so Augustin Vermer dins l' rivuwe "Ardennes wallonnes".
Corwaitaedje
thumb|al [[fôre ås lives di Rdû (2022)]] Il a basti ses romans avou des tecnikes di ralaedje en erî, maxhaedje des spoûles di deus diferinnès djins, evnd (davance, les romans e walon estént sovint cronolidjikes, avou on seu mwaisse persounaedje).
Ses spoûles si passèt kécfeye el Walonreye, mins eto foû payis (dins les Carayibes, el Hongreye, evnd).
C' est ossu onk des prumîs k' a djåzé d' seke sins rastena dins les belès letes e walon.
Betchete a- d' aprepiaedje
A d' aprepiaedje Li betchete a- d' aprepiaedje, c' est ene des sôres del betchete a-.
Li betchete a d' aprepiaedje s' abetchtêye a :
Li contråve betchete, c' est l' betchete e- d' endalaedje. Li viebe contråve pout eto esse basti avou li spitron "evoye", kécfeye "foû".
Ele respond al betchete francesse a- (accourir). Mins li gn a bråmint moens di sfwaits viebes e francès k' e walon.
Li betchete a- d' aprepiaedje si loye voltî al betchete ri- po fé l' betchete ra- d' raprepiaedje.
Noûmots
Elle a eto siervou dins les noûmots :
Istwere del betchete
Cisse piceure la do walon est ddja viye, ca on rtrouve des sfwaits viebes dins les scrijhaedjes di Djhan d' Djudla-Mouze
La co èn egzimpe del mitan do 15inme sieke :
Sourdants & pî-notes
<References/>
29 di may
Li 29 di may, c' est li 149inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 150inme po ls anêyes bizetes), avou 216 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
27 di may - 28 di may - 30 di may - 31 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Jean Lejeune di Djoupeye
Jean Lejeune sikepia e 1875 a Djoupeye et a morou a Izire e 1945.
C' esteut on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon.
Il esteut contåbe di s' mestî.
Ouve pol walon
A leyî padrî lu dijh pîces di teyåte di troes akes et cénk d' onk u deus akes.
Betchete a- di metaedje a fé
Li betchete a- di metaedje a fé, c' est ene des sôres del betchete a-.
Jean Lejeune di Djoupeye
Ouve pol walon
Mins c' est avou ses deus romans ki Djihan Lejeune si va l' pus fé rconoxhe come on grand scrijheu e walon, et on fén corwaiteu des dujhances des såvadjès biesses. "Cadet" (1921) raconte l' istwere d' on live. Tant k' a "Avå trîxhes et bwès" (live eplaidî e 1948, après l' moirt do scrijheu), c' est totès noveles so les biesses des bwès, ki rprind "Cadet".
Betchete a- di metaedje a fé
C' est ene vicante betchete ki mostere k' on fwait fé l' accion do viebe bodje.
Jean Lejeune di Djoupeye
Ouve pol walon
Al copete do martchî, Jean Lejeune a reyussi a rashonner 22 motîs so les nos d' plaeces des viyaedjes do payis d' Lidje. Sacwants ont stî eplaidîs dins l' Bultén del Societé d' Lidje.
Betchete a- di metaedje a fé
Egzimpes dins des noûmots
On s' end a eto rsiervou dins les noûmots :
Jean Lejeune di Djoupeye
Ouve pol walon
A stî eto onk des grands aidants da Djan Haust po li scrijhaedje do Dictionnaire liégeois
Betchete a- di metaedje a fé
Egzimpes dins des noûmots
Pacô, li viebe n' egzistêye nén
Jean Lejeune di Djoupeye
Ouve pol walon
Riprins dins si grosse antolodjeye da Maurice Piron, et dins l' antolodjeye «Moti, scrît, tchanté åtoû d' Derbu»" (veyanmint k' il aléve sovint a Izire, la k' il a morou et a Boumål.
Betchete a- di metaedje a fé
A po fé fé
Jean Lejeune di Djoupeye
Sacwants rcweraedjes da Jean Lejeune so les motlîs
Sovint a soce avou Edmond Jacquemotte, i rcwire des mots po les bates del SLLW. I fourît sovint prumés :
Alére
Marcel Slangen, Li fiesse a Jean Lejeune,, l° 3, 2000.
Hårdêyes difoûtrinnes
Lejeune, Jean Lejeune, Jean
Marcelle Martin
Marcelle Martin skepia a Lidje li 12 di djanvî 1926. Ele mora e 1995.
C' esteut ene sicrijheuse e walon.
Ses parints provnént d' Vizé.
Ele fourit relîte po-z esse dins l' Antolodjeye Scrire.
Ouve e walon
Elle est pus cnoxhowe come sicrijheuse di pîces di teyåte e walon.
Mins elle est eto l' oteure d' arimés inte di zels, ene ramexhnêye lomêye "Congo", ki s' pasnut e Congo bedje.
Elle a leyî des cwårs po, après s' moirt, fé on pris di djouwaejde di teyåte e walon ki poite si no. Çou k' a stî fwait dispu 1999. Li wangnante pîce est djouwêye al «fiesse Marcelle Martin di teyåte e walon» ki s' passe a Vizé.
Bokets d' ses scrijhaedjes
Tant k’ i n årè-st on Walon po-z aprinde a ses rdjètons li lingadje di s’ pere todi n årè-st ene coine di tere ki mågré les candjmints d’ patreye, on lomrè firmint « Walonreye »
Sourdants
Martin, Marcelle Martin, Marcelle
Braşov (distrik roumin)
Braşov, c' est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Transilvaneye. Li mwaisse-veye (Braşov) a-st ene populåcion di 315.843 dimorants.
Veyes do distrik di Braşov
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Brasov
Licince di libe documintåcion di GNU
Li Licince di documintåcion libe di GNU (GNU Free Documentation License) u GFDL, c' est ene licince a môde di copyleft po fé do contnou å lådje.
Li såme di visse licince cial c' est di rinde «libe» tot manuel, live ou ôte sicrît documint; libe dins l' sins di dner l' liberté a tertos del poleur lére, del poleur copyî ou spåde, tot l' candjant ou nén, et po des çanses ou nén.
Esplikêyes
Avou l' GFDL, tolminme kî pout fé tot çou k' i vout avou l' imådje u l' tecse, li prinde por lu, l' candjî, li spåde, el vinde et wangnî bråmint des cwårs. Li seule sôre k' on n' pout nén fé, c' est del mete dizo ene ôte licince. Dj' ô bén k' on n' pout nén espaitchî les ôtes d' aveur les minmes droets di fé çou k' i vôrént avou.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Documintåcion
Motî Somme
thumb|coviete do live Li Motî Somme, c' est l' prumî motî walon-francès ki s' vraiy tite est e walon : «Live di mots d' après Nameur et avår la» (“Lîve di mots d'après Nameur èt avaurlà”).
Il a stî scrît pa Lucien Somme, avou l' coplaede da Chantal Denis, et eplaidî dizo cogne di sillabusse pås Relîs Namurwès e 1997. I rprind 95 a 99 åcint des dnêyes do Motî Léonard.
Cinema
Li cinema, c' est l' cwårtî d' l' economeye a vey avou l' fijhaedje di fimes, a mostrer dins des såles especiåles, la k' gn a ene grande waitroûle, les såles di cinema.
Motî Somme
Li motî Somme, c' est onk des gros motîs do walon. Il est scrît e «scrijha Feller a môde des Relîs Namurwès», sins imådjes ni fråze d' oteur.
Cinema
Li cinema est lomé li 7inme årt.
Motî Somme
C' est on motî ki dene les mots walons avou l' accint d' après Nameur, mins eto d' Dinant.
Cinema
On waite sovint l' adire inte li cinema eternåcionå et les cinemas nåcionås. Le fimes eternåcionås sont veyous totavå. Les ôtes sovint fok ki dins leu payis et dins dôcunès fiesses do cinema come li cene di Nameur.
Motî Somme
Il est rprins sol limero [C100] dins l' Djivêye des motîs do walon.
Motî Somme et Motî Léonard
Li motî Somme, c' est les minmes dinêyes ki les cenes do "Motî Linåd", mins arindjêyes cial shuvant l' ôre alfabetike. Mins il a eto radjouté des mots, et purade metou les rahoucantès cognes des mots sorlon l' accint d' Nameur. Mins eto l' ci d' Dinant, come dins l' motî Linåd.
Somme Categoreye:Nameur
Cinema
Sacwants cinemas nåcionås
*
Yache-dilé-Inguezêye
framed|right|(eglijhe) Yache (po dismacraler : Yache-dilé-Inguezêye, F. Aische-en-Refail), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Inguezêye, el province di Nameur.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Gn a eto èn ôte Yache : Yache-dilé-Halazi.
Djeyografeye
Aiwes ki raiwèt Yache
Spot
thumb|400px|Spots [[Auguste Lurquin; les deus dierins, c' est des spots; li prumî purade ene ratourneure]] thumb|Spots [[Reynolds Hostin]] On spot, c' est ene coûte fråze ki dene ene luçon u ki fwait tuzer.
Egzimpes di spots
Il stî foirdjî pa ene djin k' on n' kinoxhe pus. Les spots si spårdèt tot seus dins les vicants lingaedjes.
Diferinces avou des ôtès djhêyes
Ene des sôres di spots, c' est les sapinstés.
Li spot est diferin del pinsêye k' est eto ene pitite fråze po fé tuzer, mins k' a stî scrîte d' ene kinoxhowe djin.
Gn a eto les rmetaedjes (avou l' divancete "come").
Sacwantès ramexhnêyes di spots et ratouneures
thumb|Live da Marcel Slangen so les ratourneures Gn a yeu sacwantès ramexhnêyes di spots e walon, li pus rlomêye, c' est l' cene da Dejardin.
Les spots dins les scrijhaedjes e walon
Dins les romans u ptits romans e walon, gn a sovint bråmint des spots, k' on dit ki ça ndè fwait l' valeur literaire.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Dijhaedjes e walon
Damjheles et monsieus (insekes)
thumb|Des damjheles sont ki s' adjermelèt so on på d' pasteure
Li Mårmite (gazete)
thumb|Essegne del Mårmite di 1883 a 1895.
Damjheles et monsieus (insekes)
Les damjheles  et les monsieus, c' est èn ôre d' insekes avou cwate grandès aiyes ås fenès dintleures ki volèt come des areyoplanes, todi bén droet, et sins monter ni dischinde, åd dilong des aiwes, et magnî les moxhes.
Li Mårmite (gazete)
thumb|Essegne del Mårmite di 1895 a 1905
Droldimint, e 1895, l' årtike del mårmite divént francès ! Li gazete a djoké e 1905.
Damjheles et monsieus (insekes)
Sôres
On fwait l' diferince inte les ptitès damjheles (on dit ossu: «madame-a-l'-aiwe», dizo-ôre des zigopteres), k' on voet voltî, et les gros monsieus (dizo-ôre des anizopteres), k' on creyeut, dinltins el Walonreye, k' il estént foirt dandjreus, et vos plént tchôkî, coixhî u maker. Did la leu no d' mårtea d' diåle, et co ds ôtes.
Li Mårmite (gazete)
Sikepiaedje del Marmite
E 1883, Yopôl Godene vineut di s' mete a s' boûsse come imprimeu a Nameur. Il eplaidive ene pitite gazete ki s' loméve La Réclame. Il ourit l' apinse di mete sacwantès fåves, inte di zeles les cenes da Auguste Vierset. Come ça plaijheut bén azès djins, Godenne decida d' enonder ene gazete pår e walon. Li prumî limero a moussî foû li 25 di måss 1883. Li deujhinme limero fourit saetchî a 5.000 egzimplåres, les deus d' après a 8.000, pu l' cénkinme et les shuvants a 15.000.
Damjheles et monsieus (insekes)
Vicaedje
Ele ont ene tiesse come ene makete, et des gros ronds ouys.
Leu halene vike dins la' aiwe, et scrote ene cåkêye di biesses, come les maclotes.
Li Mårmite (gazete)
Aidants et sicrijheus
Li prumire anêye, li Yopôl a stî aidî pa èn ome a tot fé, Pierre Tasnier (sipoté Pire del Mårmite).
Damjheles et monsieus (insekes)
Doûcès creyances
On creyeut k' les monsieus ataként les djins, et les côper (did la leu nos d' «cizete», «côpant»), lezî potchî dins les ouys, les maker («doga», «doguet», «mårtea»).
Sourdant
Categoreye:Insekes Categoreye:Familes des biesses
Henry Matterne
thumb|(e 2009) Henry Matterne (riscrît Henri Matterne so sacwants waibes), c' est on scrijheu e walon sovint eplaidî dins les Cayés walons.
Il a skepyî li 13 di may 1929. Il a morou li 31 di decimbe 2015.
I fourit relî dins l' antolodjeye "Scrire", et dins l' antolodjeye d' inte Bok et Sanson.
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole. Il a stî eto mayeur di Sårt-Biernåd.
Ouves e walon
I scrît del prôze e walon, des ptitès prôzes, a des rîlêyes a môde di fouyton, disk' a des romans.
Ses rîlêyes di paskêyes parexhît pa bokets ou come livret a pårt dins les «Cayés walons».
Il eplaida deus roman lu-minme :
Li minme anêye, li SLLW edita «Djoyes et rascråwes», ene ramexhnêye di relîs bokets d' ses scrijhaedjes.
Matterne