cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Panzerfaust
left|600px|thumb|Panzerfaust
Il a stî prodût dins sacwantès modêyes a fwait ki l' tecnolodjeye s' a-st amidré. E totå i gn a yeu des miyons k' ont stî prodûts eyet dnés åzès sôdårds eyet les mimbes des Volkssturm viè l' fén del guere. Å moumint del batreye di Berlin, les disfindeus ont rçuvou des toneas rimplis d' Panzerfaust.
Ene ôte åre anti-tank des almands, co pus eficace, mins prodûte a bén moens d' unités, c' esteut li Panzerschreck, k' esteut como on bazouca (dj' ô bén, ene buze pus lådje, po taper des roketes, et ki s' pout rtcherdjî)
Sôres di Panzerfaust
Li modêye oridjinnåle, prodûte a pårti d' awousse 1943. Li "30" fwait referince al poirtêye di 30 metes. Li buze aveut on diyamete di 4,4cm, avou 95g di poure a canon po lancî l' grenåde di 2,9kg (avou 800g d' esplôzif) a 30m/s. L' åre pezéve å complet 5,1kg eyet poleut moussî dins 200mm di blindaedje. I gn a yeu eto on ptit modele (Panzerfaust 30Klein) ki peséve 3,2kg å totå et ki moussive dins 140mm di blindaedje.
Li dierinne modêye a-z esse prodûte e grandès cwantités, a pårti d' nôvimbe 1944. Li poirtêye esteut d' 100 metes, li grenåde estant evoyeye a 60m/s pa 190g di poure, dins ene buze di 6cm di diyamete. Li lugnete aveut des måkes po des distances di 30, 60, 80 eyet 150 metes, fwaites avou del pinteure ki gloumeye dins l' nute. L' åre pezéve 6.8kg.
Li dierin modele, avou ene poirtêye di 250 metes, diveut cmincî a-z esse prodût e moes d' setimbe 1945, mins li guere a fini dvant.
Live so les plantes do Payis d' Måmdey
thumb|coviete Li live so les plantes do Payis d' Måmdey, ki s' vraiy no, e francès, c' est Les plantes dans le parler, l'histoire et les usages de la Wallonie malmédienne, c' est on live sicrît pa Joseph Bastin.
Il est rprins come rahouca E9 dins l' djivêye des motîs do walon.
Kitaeyaedje do live
...
Pansreye (antomeye)
Li pansreye, antomicmint, c' est les cwate potches di (çou k' on lome a toirt) l' estoumak des roemiants. C' est l' piceure anatomike tipike di cisse sôre di biesse ås tetes la.
Les cwates bokets del pansreye, c' est l' bounete, li panse, li cint-fouyeas eyet l' moulete.
E botchreye, li pansreye, c' est les cwate bokets del panses k' on-z è djåze cial, et les boyeas avou.
Ovraedje do cint-fouyas
🇱🇰 cint-fouyas
Ovraedje del moulete
🇱🇰 moulete
Diswalpaedje del pansreye ås veas et djonnes roemiants
Les veas et les ôtes djonnes di roemiants n' ont waire di panse. Plamour ki l' laecea doet ariver direk dins l' moulete. Po çoula, gn a ene goidje ki si rclôt del rexhowe di l' avala disca l' moulete, li gotire avalrece.
Cwand l' vea va esse sipani, i va dveur fé ovrer les cwate potche del pansreye. S' il a des amagnîs brouxhires a mawyî e minme tins k' i tete, li diswalpaedje del panse si frè pus radmint, et l' djonne roemiant tirrè docô s' plan å spanixhaedje.
31 d' octôbe
Li 31 d' octôbe, c' est li 304inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 305inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' domane pus k' 61 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
29 d' octôbe - 30 d' octôbe - 1î d' nôvimbe - 2 d' nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Foete
Categoreye:Antomeye Li foete, c' est onk des mwaisses organes do coir des biesses et des djins.
C' est la ki les nourixhas, ki vegnnut des boyeas, sont capougnîs dins les celules, po basti totes sôres di materiås biyolodjikes ki l' coir a dandjî.
C' est eto ene glande ki essûne li bîle, ki s' rashonne dins l' amer divant d' egoliner eviè l' duwodenom (prumî boket do ptit boyea).
Discrijhaedje
Li foete si prezinte come on macasse organe, brune violé, metou dizo l' diyafrague (dirî po les cwate-pates), et tot conte di lu, mins purade sol droete do coir. I tént après pa on court mins stocaesse atna, li mezo foetrece.
I rçût l' sonk del voenne foetrece ki lyi apoite les nourixhas cotaeyîs dins les boyeas.
Il evoye les prodûts biyolodjikes ås celules pal voenne-cåve dizotrinne ((dirîtrinne po les cwate-pates) ki s' ecdût viè l' gåtche oriyete do cour.
Al fén, i rçût l' enairi sonk por lu tourner di l' artere foetrece.
Li coledoke, et les ecdût å sonk vinèt u pårtèt tertos do costé dzotrin (dirîtrin) do foete.
Uzaedjes
Dins les dispouyes di djibî ou d' pourcea, li foete est lomé li "deur" (årvier do peumon ki c' est l' "mol").
Li foete des aclevåvès biesses, c' est on santiveus amagnî, k' apoite eto des vitamenes (vitamene A et D, metans). Pår li foete des pexhons (ôle di foete di moruwe).
Sacwants oujheas (åwe, canård) sont forsôlés po ndè rsaetchî do crås foete ou fwecras.
Maladeye do foete
A l' otopseye, li sblarixhaedje (pålixhaedje) do foete mostere sovint ene infeccion di tot l' coir (septicemeye).
Valeur essegnrece
Imådjreçmint, li foete est rwaitî come li cinte di l' angoxhe et do transixhaedje, pa les Walons, todi (si fé del bîle); mins prins årvierdimint, del djoye (esse pår li foete). Les Arabes, zels, endè fjhèt li cinte di l' amour.
Passêye di biesse
Ene passêye di biesse (on dit eto ene rote, ene waye), c' est l' plaece k' ene biesse î a passé, et leyî les markes di ses pates.
Les passêyes des djins siervèt eto dins les inketes del police, u des detectives.
Motlî
Ene passêye avou l' vinte del biesse ki toutche tere si lome ene colêye.
Uzaedje
Les passêyes siervèt ås tchesseus po saveur les sôres di djibîs, li moumint k' il ont passé, evnd.
Les rotes do djibî sont pus åjheyes a ricnoxhe dins l' frexh såvlon et dins l' nive.
Hårdêyes divintrinnes avou des desséns d' passêyes di djibî
Categoreye:tchesse Categoreye:voyes et tchmins
Oûte nonnrece
Oute Nonnrece thumb|L' Oûte Nonnrece a Sinte-Oude L' Oûte nonnrece u Oûte coûtchantrece, c' est onk des deus bresses ki vont divni Aiwe d' Oûte, avou l' Oûte bijhrece.
Ele prind sourd a Our-dilé-Libråmont, rt raiwer Freu, Sinte-Ôde, divant di s' aler maxhî a l' Oûte Levantrece a Engroe, el plaece k' on dit "ås Deus Oûtes".
Antolodjeye « Scrire »
thumb|(coviete) L' Antolodjeye « Scrire », c' est en antolodjeye des scrijheus d' prôze et d' powezeye e walon, gåmès et picård del Walonreye di 1970 a 1990.
Elle a stî eplaidêye e 1993 pa l' UCW, avou l' imådjete "Walo +". Les mwaisses moenneus do pordjet fourît Paul Lefin eyet Marcel Slangen.
Tecse brouxhire des bokets
Scrire Categoreye:Djivêyes
Fôraedje
Categoreye:Amagnîs po les biesses Li fôraedje ...
Faimonveye
Faimonveye (fr: Faymonville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Waime.
Faimonveye c' est chal k' a skepyi l' abé Djozef Bastin, on fel disfindeu do walon lingaedje min eto on bouteu pol raloyaedje del Walonreye måmdeyinne al Beldjike.
2 d' djanvî
Li 2 d' djanvî, c' est li 2inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 363 djoûs (364 po ls anêyes bizetes) dimorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
31 di decimbe - 1î d' djanvî - 3 d' djanvî - 4 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Vî lingaedje d' oyi
Onk des pus rlomés scrijhaedjes e vî lingaedje d' oyi, c' est l' epopêye "li Tchanson da Roland". Gn a eto li tchantlinne sinte Ulaleye.
So ces trevéns la, el Walonreye, on scrijheut e vî walon.
Côde ISO: fro (di l' inglès French-old) pol vî francès.
Ôtes sons
Li scrijhaedje "OI" se prononcive "wè" eyet li scrijhaedje "OY" se prononcive "wa" (comme li fwait li scrijhaedje 'OI" asteure).
"J" et "ch" si prononcént "DJ" et "TCH".
Sacwants mots walons rimontant å vî lingaedje d' oyi (dedja studyîs sol Wiccionaire) (avou l' vî mot corespondant)
Oyi Categoreye:Etimolodjeye do walon
Florefe (rebanêye comene)
Florefe (fr: Floreffe), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
Pitits bans
alt=L' abeye des Prémontrés|centré|vignette|150x150px|L' abeye di Florefe. La k' on fwait li [[froumadje ey el bire do minme no.]]
Jules Boulard
Jules Boulard a skepyî li 21 di fevrî 1938 a Tchonveye.
C' est on scrijheu d' Walonreye e francès, mins eto, pacô e walon, la k' i note l' accint d' Tchonveye.
Il est purade kinoxhou come diccionairî do motlî d' Tchonveye.
Di s' mestî, il esteut prof di francès. I dmeure a Préle.
Ouve pol walon
Il a studyî li pårler di s' viyaedje dins s' memwere di licince, "Enquêtes sur le parler d'une commune ardennaise, Jéhonville", k' i prezinta a l' univ di Lidje e 1960. Cist ovraedje la est rprins sol limero [S104] dins l' Djivêye des motîs do walon.
Il a eto scrît sacwants bokets e walon, k'ont moussî foû dins les gazetes e walon Coutcouloudjoû eyet Li Rantoele.
Ouve e francès
Bén pus tård, i cminça a scrire e francès, et vudî 4 lives : «Un An d'Empire» (1968), «L’allumeur de réverbères » (2005), «L’envol de l’émouchet» (2005), eyet «Le signe du loup» (2007) (les 2 eplaidîs ås Edicions Weyrich).
L’allumeur de réverbères
C’ est set istweres did dins l’ tins.
L’envol de l' émouchet
E walon : "l' evolaedje do mouxhet", cial on cåze del cracele.
L' ero s’ loméve Ågusse, l’ Ågusse då Pirot. Ciste anêye la, e 1847, gn aveut yeu l’ mildjou seu les nouvès trukes… et pupont d’ viyès trukes dins les cåves. Pus rén a mwindjî. Alôrse, l’ Ågusse doet pårti po Sdan, po waitî d’ î travayî. Tot ndalant, il a rescontré on cpagnon do toû d' France, on schayteu. I vont divni deus soçons, come deus lives e l’ avoenne. A Paris, l’ Ågusse voerè voltî ene comere, ene Alsacyinne, ki dvénrè mi erire-grand-mere. Mins, nén po s’ plaijhi, i va cnoxhou ossu les revolucions, les baricådes di 1850 divant d’ endaler po l’ Amerike. Et låvå, les rodje-pea, li guere di Secession, les cwereus d’ ôr; divant d’ rivni på Cap Horn, a Paris, fé troes djonnes a s’-n Alsacyinne (inte di zels nosse grand-pere). Gn årè co l' guere conte les Prûsyins, avou l’ sîge do Paris, divant d’ poleur rivni å viyaedje.
Le signe du loup
L’ afwaire si passe etur 1789 (revolucion francesse et 1814 (li fén då Napoleyon).
On trouve dins l’ live des djins k’ ont viké di ç’ tins la, avou des fås nos.
Dje dirè co k’ on-z î voet tot çki s’ a passé a Bouyon, a Sint-Houbert et pattavå, et seurmint e l’ Årdene, a ç’ moumint la. Et ç’ n' esteut nén do bouneur tos les djoûs. Metans : gn a 70.000 Walons ki s’ ont metou al coete dins les bwès po n' nén esse sôdårds di l' impreu Napoleyon ?
Sourdants
Boulard Boulard
Fî
On fî, c' est, dins l' adjinçnaedje del Moyinådje, ene tere k' on signeur aveut dné a s' waslet, po l' payî di vni fé l' guere avou lu.
Li fî est opôzé a l' alou, ki lu n' rileve di nou signeur.
Etimolodjeye
Li mot, k' on pinse d' etimolodjeye tîxhone (di Vieh, bisteu), a-st aparexhou pol prumî côp e l' Occitaneye al fén do 9inme sieke (fevum), avou motoit acmaxhaedje avou l' mot fiscum (ki, a l' epoke carolindjinne djusse divant esteut dné ås grands dominnes royås), eyet aparinté a beneficium, çou ki fwait pinser a l' oridjene publike des fîs nonnreces (li beneficium esteut l' no dné a ene concession d' tere fiscåle dinêye a èn adjint publik pol payî di ses siervices).
Li sins do mot si stind adon ås ôtès fômes di concessions a on waslet, po replaecî l' mot benefice.
Droet
Li waslet n' esteut nén prôpietaire do fî, il end aveut seulmint l' wåde; mins nerén, li sovrin èn poleut nén rsaetchî l' fî a si djuzrin, po ostant ki ci cial rimplixhaxhe bén ses dvwers diviè s' signeur lidje (li signeur k' il esteut aloyî avou et ki lyi aveut dné l' fî).
Sôres di fîs
On fî n' esteut nén todi des teres, ça poleut esse des cwårs ou ôte tchoi. D' après çou k' esteut concedé, les obligåcions k' alént avou, eyet si plaece dins l' schålance feyodåle i gn a sacwantès sôres di fîs:
D' après li benefice
Å pus sovint, li fî esteut-st ene tere avou tot çou k' i faleut po viker lu tot seu: des tchamps, on molén, des cortis, des bwès, des aiwes pexhreces, des pasteures ou waerixhets, ene eglijhe ou tchapele, des bastimints, sovint avou des disfinses, pol waslet, eyet des måjhones po les cis k' ovrént so les teres do fî, les sieves.
Li fî sierveut a assurer tot çou k' i faleut pol waslet viker eyet payî si ekipmint militåre, po cwand i faleut fé l' guere po s' signeur.
Mins i gn aveut eto:
Spitron (linwince)
On spitron (on dit eto : èn adviebe sipitron), dins l' lingaedje des linwincieus, c' est on ptit adviebe, ki va avou on viebe, et ki candje si sinse.
Fî
D' après les dvwers
Les fîs lidjes ont aparexhou å 12inme sieke; divant çoula les djuzrins dvént tofer shure leu signeur po tot, mins a pårti d' adon, çoula n' est pus vraiy ki dins cwate cas.
Spitron (linwince)
Les viebes ås spitrons do walon sont studyîs dins on hagnon a pårt.
Fî
D' après li schålance
D' après leu pôzucion dins l' schålance, les fîs estént lomés:
Spitron (linwince)
Pôzucion do spitron
I pout spiter evoye, et s' mete dirî les coplemints. Les spitrons sont bén cnoxhous dins les lingaedjes tîxhons.
En almand, neyerlandès, daenwès, suwedwès, les spitrons sont-st aplaké padvant l' infinitif (weggooien, ausfahren).
Fî
Transmetaedje do fî
Mågré ki l' prôpieté do fî soeye do signeur, les fîs ont di pus a pus stî veyous come estant do waslet eyet passant a ses zwers; mins nerén, li signeur wårdéve on controle sol transmetaedje des fîs ki rlevént da lu:
Spitron (linwince)
Pôzucion do spitron
En inglès, i sont metou padrî (to go away). Ene fwaite avou on spitron, on l' lome viebe å spitron.
Les vierbires ås spitrons e neyerlandès ey e l' almand
E neyerlandès ey e l' almand, gn a des viebes ki rshonnnut foirt ås viebes ås spitrons do walon.
Les vierbires ås spitrons e l' inglès
E l' inglès, les viebes ås spitrons do walon ont ene croejhete foirt rishonnante al cene do walon. E l' inglès, les spitrons n' sont måy aplakés å viebe. Dabôrd, c' est come e walon des vierbires ås spitrons. Dins les parints, on pout aveur des mot avou aplacaedje tîxhon : Mins, des ôtes côps, li spitron dimane padrî :
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Joseph Bastin
Joseph Bastin a skepyî a Faimonveye li 8 di decimbe 1870. Si esteut i di nåcionålité prûssyinne. I mora li li 5 d' awousse 1939 (adon, il aveut l' nåconålité bedje).
C' esteut on diccionairî do walon.
Il a scrît li motlî d' Faimonveye, tot rcuvant des racsegnes, inte des ôtès djins, da François-Joseph Toussaint.
On lyi doet eto li live so les plantes do Payis d' Måmdey.
Il esteut eto mimbe di l' Academeye Rweyåle di Langue et Literateure francesse de Beldjike.
Di s' mestî, il esteut curé.
Hårdêye difoûtrinne
Bastin Bastin Bastin
Belfontinne
Plaeces ki s' lomèt Belfontinne:
Charles Camberlin
Charles Camberlin a skepyî ås Trîs d' Salzene li 11 di nôvimbe 1885. Il a morou tot djonne (39 ans) li 9 d' avri 1924 a Malonne.
Il est rprins dins l' Antolodjeye des powetes namurwès des frés Maréchal.
Drave
Categoreye:Plantes Categoreye:Fôraedjes Li drave, c' est on crouwå ki fwait 3 a 15 cm, avou des foyes e rozete et des tidjes sins foyes. Ele florixh timpe : fevrî måss. C' est motoit po çoula k' on l' seméve come les melones po dner å bisteu å prétins.
Charles Camberlin
Di s' mestî, il esteut medcén.
Drave
No e sincieus latén : Erophila verna Wilk
Charles Camberlin
Ouve e walon
I fourit on scrijheu e walon do payis d' Nameur eyet ancyin prezidint des Relîs Namurwès.
Drave
Famile : Croejhrecires
Charles Camberlin
Ouve e walon
Et ttossu matén k' e 1902, il evoye ses arimés ås gazetes walones “Li Mårmite” pu “l' Coirneu”.
C' esteut onk des mwaisses sicrijheus del gazete "Li Bancloke".
C' est dins l' Coirneu k' i va-st eplaidî e fouyton on roman : “Li bedoye”.
Après, i ndè scrît on deujhinme : “Pitch Carlier, prumî adjint d' veye di Nameur”, wice k' i s' fote des romans policîs, ki c' est l' fouke, don, di ces trevéns la.
Après l' guere di 1914-18, i tome malåde, mins scrît co “Li pus bele båshele di Crupet” wice k' i tape so l' vicaedje sins ratna des anêyes di l' après-guere 14.
Après s' moirt, les Relîs editît on livret, kel tite, c' est “Un humoriste namurois : le docteur Charles Camberlin”.
Hårdêyes difoûtrinnes
Camberlin
Nén definixhant prono
prezintoe nén definixhant
Powezeye
🇱🇰 «powezeye e walon» Li powezeye, c' est on scrijhaedje ki n' vout nén fé todi passer on messaedje, mins ki divreut strinde l' åme do ci, del cene kel schoûte. Come il a ddja strindou, dandjreus, li cour do ci, del cene ki l' a scrît.
Ene djin ki scrît del powezeye, on l' lome on powete, ene powetresse. On dit eto : fijheu(se) di rimes, di rimeas.
Li powezeye, c' est onk des set årts.
Li powezeye e walon et metowe so ene pådje tote seule.
Idêyes sol powezeye
Li powezeye est å pus sovint scrîte sol cogne d' arimés. Mins gn a eto del prôze-powezeye, u libe powezeye.
Sôres di powinmes
Emey les powinmes, end a des cis k' ont des rîles foirt sitraegnes, pol pîtaedje, li nombe di vers, eyet l' rimaedje : c' est les erîlés powinmes.
* Categoreye:Sicrijhaedje
Tchåle di Borgogne
Categoreye:Rilomés nôbes Categoreye:Bas Payis borguignons Tchåle di Borgogne, lomé li Tchåle li Temeraire ou Tchåle Franc Tigneus, c' esteut on duk di Borgogne ki ringna so les Bas Payis borguignons et fé tofer li guere al Principåté d' Lidje.
I vna å monde li 11 di nôvimbe 1433 et mora li 5 di djanvî 1477.
Il esteut l' fi da Flipe III d' Borgogne (Flipe li Bon, po les Francès).
Dins les belès letes e walon
Si coronmint et s' mariaedje a Brudje et ses gueres disconte Lidje e 1467-1468 sont racontés pa Djôzef Mignolet (e-n arimés) dins "Li tchant di m' tere".
Sayes di cintrålijhaedje
I saye d' årmonijhî les taeyes et l' droet dins tos ses estats. Sins poleur adiercî s' côp.
Coûteure (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Categoreye:Agricoûteure Categoreye:Istwere del Walonreye Ene coûteure, c' est ene plaece la k' i gn a tchamps la k' on ahive des plantes.
Ene pitite coûteure, c' est ene coûturele.
Ces bokets la ont stî foirt kitaeyîs, djustumint paski c' est les meyeus tchamps po coûtiver. A sacwantès plaeces, c' est tos longous tchamp, pask' il ont stî pårtis po poleur tcherwer des longuès royes, et tchaeke eritî aveur ene intrêye.
Li mot "coûteure" si resconteure sovint dins les nos d' plaeces del Walonreye. C' esteut des teres k' estént ddja tcherwêyes a l' arivêye des Francs. C' est po ça ki c' et sovint des bounès teres, aprume sol Roman Payis et sol Hinnot.
Po des linwincieusès racsegnes so les mots "coûteure" et "coûturele", alez s' vey e splitchant motî.
thumb|no d' famile "Des Coûteures"
Li mot "coûteure" a eto dné des nos d' famile.
Mopliyaedje (biyolodjeye)
Li mopliyaedje, c' est l' ådjeu d' ene vicante sacwè di fé des ôtès vicantès sacwès, come leye.
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Mopliyaedje (biyolodjeye)
Måvi blanc colé
On måvi blanc colé (on dit eto on blanc colé), c' est ene sôre di måvi avou on colé d' blankès plomes.
No e sincieus latén : Turdus torquatus
Categoreye:Oujheas
Marius Colombin
Colombin, Marius
Marius Georges Colombin skepia a Djumet diviè 1903, et mora diviè 1977. Il a cmincî a cpôtyî l' pene e walon e 1948. Il a scrît des pîces di teyåte et des arimés e walon. Sacwants powinmes ont stî eplaidîs el Bourdon (octôbe 1960, nôvimbe 1977). Ses pîces di teyåte ont stî djouwêyes a Djumet et a Lodlinsåt.
I scrijheut eto e francès.
Les sudjets d' ses powinmes estént classikes: fåves di biesses, couyonådes, powinme a s' mame, sol bouneur, sovnances di s' tins d' prijhnî å stalag, evnd. Tolminme gn a èn arimé politike, siconte di l' amnisteye po les cis k' ont fwait avou ls Almands tins del guere di 40.
Li walon, sicrît sins aveur stî a des scoles di walon, est foirt francijhî, come sovint, do costé d' Tchålerwè.
Batea d' rozeas
Categoreye:naiviaedje thumb|Li batea d' rozeas Ra II da Thor Heyerdahl (pondeure da Bouab Thami) Les bateas d' rozeas, c' est des ptits bateas k' estént fwait djusse avou des rozeas, et des håres. Dabôrd, ni plantches, sins clå, ni fier.
Bî
On bî, c' est on rixhea k' amoenne l' aiwe al rowe do molén.
Batea d' rozeas
Il estént eployîs zès payis del Mîtrinne Mer, dispu 5000 dv Dj.C.
Bî
Rotaedje
Li bî do molén purdeut l' aiwe a ene vene ki s' trovéve pus hôt ki l' molén, po rwangnî li hôteur del rowe et l' aiwe ariver sol dizeu po l' fé tourner.
Batea d' rozeas
Il ont dandjreus permetou etou di trevåtchî des oceyans.
Bî
Rotaedje
Categoreye:Mônreye
Batea d' rozeas
C' est Thor Heyerdahl k' a mostré l' prumî ki çoula esteut possibe.
Vonneche
Vonneche (fr: Vonêche) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin.
L' etimolodjeye do no vént do latén Waloniaca (dås Walons), avou prononçaedje tîxhon do W.
Ohè (rebanêye comene)
Ohè ([FR] Ohey), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.thumb|Li måjhon-comene d' Ohè.|centré
Måvi
On måvi (on dit co on miele, et pus rålmint, on måviåd, on mierlåd), c' est on gros noer moxhon avou on djaene betch, del famile des tchampinnes, foirt corant, ki xhufele tofer.
thumb|måvi so ene rimouye thumb|Djonne di måvi thumb|Plake d' ene måjhon d' [[Vietrivå "e ni d' måvi"]]
No e sincieus latén Turdus merula.
Li måvi n' est nén l' minme oujhea kel måvi d' ôr ni kel måvi d' aiwe.
Sôres di måvis
Categoreye:Oujheas
Pixhlote (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Ene pixhlote, c' est on tot fén filet d' aiwe, ki sourd d' ene rotche, et s' va vudî en on ri.
Li mot rvént dins sacwants no d' plaeces del Walonreye.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "pixhlote", alez s' vey e splitchant motî.
Plante diyoyike
Ene plante diyoyike, c' est ene plante la k' les organe måye sont so on stok et les organes frumeles so èn ôte.
Adon, po bén fé, i fåt k' gn åye des insekes ki poirtexhe li polen d' ene plante a l' ôte pol mopliyaedje.
Egzimpes di plnates diyoyikes
Categoreye:Plantes Categoreye:Mopliyaedje (biyolodjeye) *
Velo ås troes rowes
Categoreye:Transpoirt Categoreye:Djouwets
On velo ås troes rowes (on dit eto ene biciclete ås troes rowes), c' est ene biciclete avou deus rowes padrî, et ene padvant.
C' est, aprume, on djouwet d' efant. Adon, les pedales ki fwaiynut avancî l' indjén sont sol rowe di dvant.
Mins gn aveut eto, å cmince, des vîs velos d' grandès djins ås troes rowes.
Framriye
Framriye (fr: Frameries), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Hinnot
thumb|eplaeçmint del comene el province thumb|
Framriye, c' est l' payis do scrijheu Joseph Dufrane, k' a stî rlomé lon et lådje pa s' tchanson "Èç n' est nén co Framriye".
Djermêye 48
Li djermêye 48, c' est ene trope di scrijheus ki s' ont cnoxhou diviè l' anêye 1948, et k' estént adon al fleur di l' ådje. Il estént d' acoird di rcandjî pår les scrijhaedjes e walon. Sovint eto, c' esteut des féns cnoxheus del diyalectolodjeye, et sacwants, des diyalectolodjisses a l' unife. L' atuze a stî trovêye et diswalpêye e francès pa Lorint Hendschel.
Mwaissès idêyes del djermêye 1948.
I vlént ki les belès letes e walon divnénxhe d' on livea k' ahåye li literateure univiersale. I s' dinént des conseys inte di zels. Maurice Piron et Jean Guillaume estént rwaitîs come les mwaisses tuzeus di ç' mouvmint la.
Les scrijheus del djermêye 48 ni djåzént måy walon inte di zels.
Les scrijheus del djermêye 48 n' ont dandjreus måy tuzé kel walon pôleut esse eto eployî po scrire del prôze nén racontrece.
Sourdant
* Categoreye:lingaedje walon
Vene
Ene vene c' est on sistinme ki permete di mwaistri l' debit (li stantchî et l' rifé aler cwand on vout) d' on flouwide (likide, gaz, påsteus).
Sôres di venes
thumb Mins tradicionelmint on cåze di vene copurade po:
Categoreye:Corantès aiwes Categoreye:Moléns Categoreye:Raiwaedje
Biarin
Li grand Biarin (fr: Beauraing), c' est est ene rebanêye comene di Walonreye el province di Nameur.
thumb|Eplaeçmint Biarin thumb|Tote li veye
Istwere
E 1932, l' Aviedje î a vnou dins ene grote.
Stanislas Bormans
C' esteut on sincieus k' a stî professeur a l' univiersité d' Lidje, årtchivisse di l' Estat a Lidje, mimbe del Comission Royåle d' Istwere di Beldjike.
Biarin
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Joseph Dawagne avou l' accint d' après Biarin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Stanislas Bormans
Ouve pol walon
I scrijha bråmint des årtikes so l' istwere do payis d' Lidje eyet sol motlî do walon lidjwès.
Il amoussa come replaeçant mimbe el Comission Royåle d' Istwere li 20 d' nôvimbe 1874; divna mimbe soçon li 26 di måss 1891, et poy prezidint li 6 di djulete 1891.
Come ricwerances sol walon, gn a:
Bormans Bormans Bormans
Cofrereye rilidjeuse
Li mot "cofrereye" a eto des ôtes sinses.
Biciclete
Ene biciclete (on dit eto on velo), c' est on rôlant éndjin, avou deus rowes, ki tournèt pal foice des djambes, ki fwaiynut tourner l' rowe do pedalî.-
Motlî
Ôtes lomaedjes des velos : ecnêye ås rowes, tchivå ås deus rowes, becson, zénk.
Istwere
Les bicicletes ont cmincî a-z ariver el Walonreye diviè les anêyes 1890. Dins les ptitès stroetès voyletes des viyaedjes d' adon, elle estént rwaiteyes come des riskeusès éndjoles.
Les coûsses di velo ont cmincî diviè les anêyes 1910. Les velos des coreus la s' lomèt des velos d' coûsse.
Sôres di velos
vignette|Dès djins qui s'è vont à vélo coûtchî Solon l' uzance ki les djins font d' leu biciclete, il egziste co bén ene kiriyele di sôres di velos : des bicicletes å troes rowes po les ptits efants, des velos coûtchîs qui permetnut daler pus vitmint k' ene simpe biciclete, des velos qui s' polenut pleyî po les mia pougnî, des bicicletes a l' electrike, des velobikes (velos ki nos plans cåzu raler ewou ç' ki nos vlans avou), et tchik et tchak...
Pîces del biciclete
Categoreye:Transpoirt Categoreye:Rôlants éndjins
Tchinne (toponimeye)
Categoreye:toponimeye thumb|plake mitan e francès mitan e walon do hamtea di [[Manhé|Tchinne al Pire]]
On rtrouve les mots tchinne et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Il î fåt radjouter li mot "Rouvroe", ki c' est on bwès d' tchinnes rouves.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "tchinne 1", "tchenea" et "tchenoe".
Viyaedjes et hamteas
thumb|plake e francès eviè Vå-dlé-Tchinne ([[Ebli)]]
plaeces avou "tchenoe"
Tchènè, Fr. Menu-Chenet'')
Walin
Li Grand Walin, pus sovint Walin /wa.'lɛ̃/ (fr: Walhain), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province do Roman Payis.
thumb|Eplaeçmint
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon Walha-heim (måjhon des Walons).
Istwere
Gn ava des djins d' Walin po-z ebaguer eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke. Et lomer on viyaedje do minme no (Walin-el-Wisconsene.
Adjermelaedje
Walin est adjermelêye avou : Trentels (France)
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
Parfondveye
Parfondveye (fr: Profondeville) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur thumb|Li måjhon-comene (1864) 150px|L' eglijhe Sint-Rmey (1897)
Ri (aiwe)
thumb|Ri a [[Blanke-Oraye]] On ri (on dit eto : on rew, on bî ou, astok des Flaminds, on bek), c' est ene corante aiwe, nén foirt lådje, ki cmince sovint a on sourd, et s' maxhî a ene pus grande aiwe.
Li mot "ri" intere dins bråmint des nos d' plaeces del Walonreye.
Motlî
On ri pout rçure ene pus ptite aiwe ki lu, on rixhot (on dit eto : on rixhea, on rouwå). Ubén des co pus ptites k' on lome cobén des pixhlotes.
Francike
Loukîz eto :
Ri (aiwe)
Sourdant
Categoreye:Corantès aiwes
Såvadje cécoreye
thumb|Adjinçna del såvadje cécoreye Li såvadje cécoreye u salåde des tchamps, c' est ene plante, foirt corante, ki crexhe ene des prumires å bontins, el Walonreye.
Taraxacum vulgare u Taraxacum officinale. Mins sincieuzmint, ci n' est nén ene seule plante, mins sawantès plantes foirt vijhenes.
sitoelacêyes
e walon
Li plante a sacwants "idintités":
dins les lingaedjes vijhéns
thumb|Salåde des tchamps crexhowe so on hourlea d' grand-rote
Discrijhaedje
Ele florixh djaene, avou l' montant del fleur come ene buze, avou on laecea dvins. Cwand les fleurs souwèt, ele fijhèt ene ronde bole avou tos ploumions ki volnut evoye.
Amagnî
Les salådes des tchamps si magnnut come salåde cwand ele sont totes pitites, dj' ô bén divant ki l' montant al fleur ni vegne. Va bén avou des oûs cûts deurs (î radjouter on filet d' vinaigue).
On ndè pout fé eto del sope, avou des djonnès cxhådes, metans.
Si magne ossu e djotlêye come dins l' toufaye gåmesse.
Ele est ritche e vitamene A, vitamene B eyet vitamene C.
Come måle yebe
Li salåde des tchamps, c' est ene plante foirt voltrûle. Ele pout crexhe so les hourleas, dins les pavêyes, dins les craeyes des meurs. Ele pout dismantchî les pavés. Adon, el fåt fé crever. Dins les cortis et so les rmouyes, elle est rwaiteye come on crouwå.
Dins les floricontes
Gn aveut ene djonne feye ki s' pormoennéve dins les tchamps, disbåtcheye. Paski pocwè ? Leye, ele veyeut voltî on djonnome, mins lu n' l' acontéve nén.
Ele prinda e ses mwins ene bole di pixhelét e sminces. C' est ene tote ledjire sacwè, come ene bouyete di såvlon, k' on voet houte. Li djonnete somadje on grand côp, et les sminces si dislaxhnut. On måvi, temoen del sinne, lyi dit :
- I n' dimeure k' ene simince : vos vs mareyroz dins l' anêye.
Et l' miråke s' a fwait.
Sourdants
Categoreye:Fleurs des tchamps Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Magnåvès plantes Categoreye:Crouwås
Dråwe des frumints
thumb|Adjinçna del dråwe Li dråwe c' est ene fenaesse ki vént dins les tchamps d' dinrêyes. End a di sacwantès sôres, inte di zeles, li dårnale (sôlante dråwe u doirmion).
Lolium perenne, Lolium multiflorum
Fenaesses.
Sôres vijhenes
🇱🇰 «Dråwe (discramiaedje)» 🇱🇰 «drave»
Mins gn a eto des ôtes sôres, metans ene ki rshonne foirt al dråwe des frumints, mins ki c' est ene ôte indje: li dråwe des rgons.
Relijhaedje
C' est li relijhaedje del dråwe k' a dné l' raigra.
Categoreye:Fenaesses Categoreye:Crouwås Categoreye:Fenåjhe et awousse
Lwè Vandervelde
Li Lwè Vandervelde, c' est ene lwè sol vindaedje del gote el Beldjike, k' a stî metowe e-n aplicåcion l' 28 di setimbe 1919; elle est insi lomêye d' après l' pårlumintî Émile Vandervelde.
Contnou
Les vindeus d' peket ni plént vinde ki deus lites d' on plin côp. I dvént fé on passe-avant ås atchteus, po s' i rescontrént les acsizyins.
Aplicåcion
Come totes les lwès, elle a stî distournêye. Les botikîs metént on lite di costé, a payî pus tård, mins i dnént on passe-avant po deus lites. Mins nerén, les vindeus d' gote divént todi aveur leus papîs d' accion (vindaedje di deus lites a côp, et stok shuvant) po cwand les acsizyins vnént.
Categoreye:Politike bedje Vandervelde
Pårticipe prezintrece
Categoreye:croejhete walone Categoreye:codjowaedjes On pårticipe prezintrece u pårticipe prezint (onk des deus sôres di pårticipes), c' est on codjowa do viebe, sins djin, sins djinre, ki mostere on duraedje di l' accion.
Li cawete do pårticipe prezintrece, e walon, c' est todi -ant, po tolminme kéne troke di viebes.
Li pårticipe prezintrece pout esse eployî come addjectif. Adon, i prind on djinre omrin (cawete -ant) u femrin (-ante). Cisse sôre d' addjectif la est pus voltî metowe divant l' no.
Ces addjectifs la polnut esse åjheymint sustantivés.
Uzaedje e walon
L' uzaedje des pårticipes prezintreces est foirt diferin e walon ey e francès.
Eployaedje tot seu
Dins l' cåzaedje walon corant, on n' l' eploye nén voltî tot seu (c' est rsintou come on francijha):
Nerén, dins les Belès letes, a cåze di l' assaetchance do francès, on l' rescontere cobén tot seu.
Eployaedje e djerondif
Dizo uzaedje di djerondif, on l' eploye avou tot u avou e, u avou etot.
Cofrereye des Tidjanes
Li cofrereye des Tidjanes, c' est ene cofrereye soufi muzulmande k' a stî askepieye dins les anêyes 1780 pa Si Ahmed Tidjani, on sint k' est eteré a Fès, å Marok.
C' est l' cofrereyeye des Tidjanes k' a bråmint stî l' cåze do moussaedje di l' islam å Senegal. Eto, gn a todi bråmint des Senegalès ki vnèt e perlinaedje sol tombe do sint a Fès.
Li cofrereye des Tidjanes est moens acetike ki bråmint ds ôtes ôres soufis. Les mimbes del cofrereye èn divèt nén fé des penitinces ou s' retrôcler lon erî des ôtès djins.
Tidjanes
Cawete -êye
Li cawete -êye, c' est aprume li cawete des pårticipes erîreces femrins des viebes å coplemint et des viebes å prono del prumire troke.
Adonpwis, ele sieve a fé des sustantifs, aprume les cis d' contnance (çou k' gn a dins ene sacwè).
Egzimpes
ene berwet<FONT COLOR="#ff0000"><B>êye</B></FONT>, c' est çou k' gn a dins ene berwete. ene waitroûl<FONT COLOR="#ff0000"><B>êye</B></FONT>, c' est çou k' gn a sol waitroûle d' ene éndjole.
Bastixhaedjes des mots parints avou l' cawete -êye
Come di djusse, li halcrosse E do mot-bodje va tchaire.
Mots avou l' cawete -êye (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Categoreye:Cawetes do walon
Cofrereye (bén-magnî)
Ene cofrereye (pol bén-magnî), c' est ene soce di djins d' ene veye u d' on viyaedje ki rprezintèt leu payis avou on mousmint d' ceremoneye dins ene ôte veye, tot mostrant deus aboeres u amagnîs u abwessons tipikes.
Sacwants cofrereyes del Walonreye
Categoreye:Soces Categoreye:Amagnîs et aboeres
Lonzêye
Lonzêye (fr: Lonzée) c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou dedja e 1964, divant les grands rebanaedjes. thumb|L' èglîjhe St Roch èt s' cimintîre thumb|L' èglîjhe St Roch Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
Gn ava des djins d' Lonzêye po-z ebaguer eviè l' Wisconsin sol difén do 19inme sieke.
Imeniom
L' imeniom (fr: hyménium, do grek humenion = pitite pea), c' est l' pårteye d' on tchampion-boloe ki va siervi å mopliyaedje, et dabôrd, produre les spôres.
L' organe ki poite l' imeniom si lome imenofôre (hyménophore). I rahouke li tchapea oudonbén tot l' tchampion foû do miceliom.
Sôres d' imeniom
L' imeniom des bazidiomicetes, c' est des bazides adjokêyes deus a deus.
Li ci des ascomicetes, c' est des asses (metowes del minme manire).
Pôzucion di l' imeniom
Categoreye:Micolodjeye
Ri (toponimeye)
thumb Pådje do mot "ri", ses parints et ses Piron-pareys el toponimeye del Walonreye
On rtrouve li mot ri, ses parints (rixhea, rixhot) et ses sinonimes (rew, bî, bek) dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
bak, bek, bach
Categoreye:toponimeye
Bayonveye
Bayonvèye [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Baillonville, rebané avou 5377 Some; limero diyalectolodjike: [D 62]; vî limero del posse: 5413
Tuzance walone
Simon de Harlez, onk des prumîs waloneus, esteut signeur di Rabozêye.
Bounete (pansreye)
Li bounete, c' est deujhinme potche del pansreye des roemiants.
Vî francike
Francike Li vî francike c' est l' moirt lingaedje cåzé pa les Francs. I rshonne li pus å flamind d' asteure.
C' esteut on lingaedje tîxhon.
Côde ISO : ISO 639-3: frk
Li vî francike a dné sacwants lingaedjes d' asteure. Mins il a eto leyî bråmint des bodjes etimolodjike dins l' francès, dins l' walon et dandjreus dins les ôtes lingaedjes d' oyi.
Pire (toponimeye)
Li mot pire aparexhe dins bråmint des nos d' plaeces el Walonreye, soeye-t i tot seu, soeye-t i dizo des parints : peret, piroe, peri, perijhea.
Li mot pire a eto dné l' mot Peron k' a dné des nos d' plaeces cominåles.
Il a eto dné les mots pirreye, pirire, k' avnèt eto el toponimeye.
Årdene
L' Årdene, c' est on payis d' tienes d' edjåjhe rascovrous d' grand bwès, ki sont les rmanants d' on platea di viyès montinnes discôpé e bråmint d' parfondès valêyes.
Pire (toponimeye)
Dilé "pire", li mot "cayô" est ses parints ont eto dné des nos d' plaeces e walon.
Årdene
thumb|eplaeçmint do platea d' Årdene sol mape di l' Almagne thumb|Sitindêye di l' Årdene bedje (avou l' [[Tieraxhe)]] thumb|thumb|Di l' esté (aiwe di [[Smwès a Bouyon)]] thumb|Di l' ivier ([[tidje a Transene)]]
Pire (toponimeye)
pire
Sovint dins des aplacaedjes tîxhons, come "Pirtchamp" u "Pirontchamp", metans, on n' sait nén todi dire si c' est on tchamp ås pires, u on tchamp da Pire, da Piron.
Årdene
Eplaeçmint
L' Årdene si stind so tote li pårteye nonnrece del Walonreye (sol droete erive di Mouze), sol Grande Dutcheye do Lussimbork et des bokets el France (dipårtumint des Årdenes) eyet el Almagne (wice ki l' platea est lomé Efel).
Pire (toponimeye)
cayô et parints
Categoreye:Toponimeye
Årdene
Discrijhaedje
Ses pus hôtès tienes sont djusse dizo les 700 metes hôt.
Codjowaedje waitî
Li codjowaedje di waitî, c' est l' essegne po codjower les viebes erîlés del deujhinme troke da Hendschel. On-z a eto eployî come essegne "lodjî".
Mwaissès piceures
Po codjower "waitî", on stitche ene cawete di codjowaedje après l' bodje wait-.
Årdene
Discrijhaedje
Si terén est foirt pôve e pire al tchåsse. On dit todi:
Codjowaedje waitî
Mwaissès piceures
Les cawetes di codjowaedjes des viebes del deujhinme troke sont les minmes ki les cenes del prumire troke, apus ki : (eto, l' indicatif prezintrece a l' minme cogne ki les indicatifs erireces, durants et nén durants: vos waitîz = F. vous regardez, vous regardiez, vous regardâtes).
Viebes erîlés so "waitî"
C' est tos les viebes ki leu cawete d' infinitif, c' est -î, Les viebes kel dierinne cossoune di leu bodje, c' est -ss-, -c-, -tch-, -dj- et -y- sont bråmint pus sovint rfondous come viebe del deujhinme troke ki come viebe del prumire troke :
Omega 3
Les Omega 3, k' on scrît co ω 3, c' est ene sôre di crås acide u seur di cråxhe.
Discrijhaedje des omegas 3
On les rconoxhe:
Årdene
Discrijhaedje
Avou ça ki si aireur est deure. Adon, i n' fwait nén åjhey po les plantes î crexhe, et les såvadjès biesses î viker. C' est parey po l' agricoûteure, l' aclevaedje et les djins.
Codjowaedje waitî
Hårdêyes difoûtrinnes
Waiti
Omega 3
Discrijhaedje des omegas 3
Les bôrés n' ont pont d' loyaedjes (0); dins les nén-bôrés, gn a les « mono-insaturés » ki n' ont k' on loyaedje (1) et les « poli-insaturés » k' ont dpus d' on loyaedje.
Årdene
Istwere
Disk' å cmince do 20inme sieke, les djins estént estént sovint pôves et avént des rujhes po bén magnî. On l' ritrove dins des spots sor zels:
Omega 3
Dins l'nourixhince
Gn a 2 sôres di seurs di cråxhe: les bôrés (saturés) et les nén-bôrés (nén saturés).
Årdene
Istwere
Al fén del deujhinme guere daegnrece i gn a-st avou ene grande batreye, l' Ofinsive da Von Rundstedt åtoû di Bastogne.
Omega 3
Dins l'nourixhince
Les bôrés dinèt des deurès cråxhes; les nén-borés dinèt des tinrès cråxhes.
Årdene
Economeye
Divant li scole oblidjeye (1920), gn aveut eto des tropeas d' bedot, avou ene ene raece a pårt, li Moton årdinwès.
Omega 3
Dins l'nourixhince
Cwand, dins nosse coir gn a dtrop di bôrés acides, les voennes et les arteres s' aroedixhèt et etrinnèt des infarctus et totes les mizeres ki vont avou.
Å contraire, les nén-borés acides atinrixhèt les cråxhes di nosse coir et les rindèt pus moliantes. On dit k' il ont ossu on bon efet so les strindaedjes et, did la, sol caractere.
Mins dins les C18 :3, gn a co d' deus sôres:
I fåt dire ossu ki cwand on rastrind les ω 6, les ω 3 si rafoircixhèt d' zels-minmes. Dabôrd, on wangne des deus costés.
Panse
Li panse (sincieuzmint, li rumen), c' est l' pus gros boket del pansreye des roemiants.
Les croes dins les brouwires (sovnances)
thumb|coviete Les croes dins les brouwires (Les crwès dins les bruwères), c' est on live sicrît pa Edmond Wartique a pårti des les sovnances da Edouard Thirionet come prijhnî e l' Almagne tins del guere di 14. Il a vudî e 1932, deus ans après l' moirt da Thirionet.
Il est clapanmint enimådjî pa Joseph Gillain.
Panse
Discrijhaedje
Il est directumint raloyî al bounete ki fwait pårteye do minme grand saetch, mins k' a ene frexhe pea foirt diferinne del cene del panse.
Årdene
Economeye
Les coûteures sont purade destinêyes a l' aclevaedje (bovrins Bleus Blancs Walons) et a l' amonucion do manaedje (crompires).
Panse
Lowijhaedje dins l' coir des roemiants
Li panse si trove sol gåtche costé des biesses.
Aiwe del Walonreye
* Les aiwes del Walonreye , c' est des corantès aiwes k' acorèt bråmint dins Mouze.
Panse
Rotaedje del panse
Les mouvmints del panse si fwaiynut erîlêymint, 2 a 5 so cénk munites po les vatches.
Aiwe del Walonreye
thumb|300px|Mape des aiwes del Beldjike, avou l' [[Seure (aiwe)|Aiwe di Seure sorlinêye]]
Panse
Rotaedje del panse
Li strindaedje kimince e l' bounete, pu si stind sol saetch dosrin (li ci k' est raloyî al bounete); adon-pwis, sol saetch vintrin.
Årdene
Economeye
Les fagneusès plaeces ont stî rplantêyes di sapéns totavå, a prti del kimince do 20inme sieke. Mins e 21inme sieke, a cåze do reschandi
Aiwe del Walonreye
Ca Mouze, c' est li screne del Walonreye. Les Vås d' Mouze fwaiynut, a l' avirance, 70 åcint del sitindêye del Walonreye. C' est dins ç' payis la kel lingaedje walon s' a diswalpé.
Panse
Rotaedje del panse
Ces mouvmints la sont oyåves avou ene aschoûtrece plakêye sol hintche flanc des biesses.
Årdene
Economeye
Dispu l' atacmint do 20inme sieke, ça a divnou ene contrêye foirt touristike. C' est eto on payis d' tchesse å gros djibî, ki fwait viker les otels a l' erî-såjhon.
Aiwe del Walonreye
Tolminme, n a pol moens ene grosse aiwe k' egolene el Mozale, c' est Seure.
Årdene
Diyalectolodjeye
Tote l' Årdene romande djåze walon.
Panse
Rotaedje del panse
Categoreye:Antomeye des biesses Categoreye:Roemiants
Årdene
Diyalectolodjeye
Gn a bråmint d' adire inte les accints do walon del Hôte Årdene eyet les cis del Basse Årdene.
Aiwe del Walonreye
Dins l' Hinnot et dins l' Roman Payis, n a sacwantès aiwes ki s' vont maxhî a l' Escô.
Les croes dins les brouwires (sovnances)
Li live a siervou po-z aler pexhî des fråzes po l' esplicant motî do walon.
Aiwe del Walonreye
Sacwantès aiwes del Walonreye, cwand ele arivèt el Calistinne, moussèt schåynetmint dins tere, po rassoude sacwants km pus lon. C' est l' cas di l' Aiwe di Lesse a Belvå, Wame a Djmele, l' aiwe di Virwin a Ptigniye. Insi, i fwait målåjheye di dner leus longueurs.
Årdene
Diyalectolodjeye
Li prono sudjet des cåzants («nos» sol restant del Walonreye), ciddé, so ene grande sitindêye (a pårt tot al Bijhe), c' est «dji».
Aiwe del Walonreye
Les aiwes sont egroxheyes di des ris.
So les vås d' Escô, les aiwes polnut esse distournêyes dins des tchenås. C' est eto l' cas di Mouze, après Lidje.
Vî motlî walon des aiwes
Les pus grandès aiwes, on cåze di zels sins mete l' årtike : Mouze, Sambe. On-z a stindou l' rîle a totes les aiwes, mins sins l' rinde oblidjeye : on pout todi dire li Smwès, l'  Ambleve, li Djåce, astok di l' eployaedje sins årtike : Simwès, Ambleve, Djåce.
Gn a deus troes aiwes ki sont todi metowe avou l' ratourneure "Aiwe di", pask' on l' rescontréve e walon e sacwantsè coines, e 20inme sieke : "Aiwe d' Oûte", "Aiwe di Lesse", "Aiwe di Lome", "Aiwe d' Eure", "Aiwe d' Inne". On pout stinde ciste aloumåcion la a des ôtes aiwes, et cåzer di "l'Aiwe di Vesse", l"Aiwe di Seure".
Årdene
Diyalectolodjeye
Li trait si porshût dins les lingaedjes d' oyi vijhéns (gåmès, tchampnwès, et disk' å Coûtchant del France. On l' ôt co e francès coinrece dins des tchansons d' marén.
Aiwe del Walonreye
Vî motlî walon des aiwes
Li plaece k' ene pitite aiwe si vént agoliner dins ene pus grosse, on dit dins l' vî motlî walon : li maxhe des aiwes (did la l' Almaxhe). Ucobén, pus biesmint "ås deus Aiwes" (maxhaedje di l' Aiwe d' Our avou l' Aiwe di Lesse. Gn a eto des mots pus imådjreces : "rescontraedje", "rabressaedje".
Årdene
Dins les belès-letes e walon
On pout lére on discrijhaedje powetike di l' Årdene dins l' live da Joseph Mignolet: Lèyon Degrelle, on fré. Ele finixh insi :
Les croes dins les brouwires (sovnances)
Hårdêye difoûtrinne
Passaedjes do live
Årdene
Dins les belès-letes e walon
Li tinme des bwès d' Årdene est diswalpé dins les lives da Lucien Mahin «Ene båke so les bwès d' l' Årdene».
Zôrbrôte
Zôrbrôte (on prononce eto Zoûrbroûte, e francès ey e-n almand, Sourbrodt), c' est on hamtea del Ribiveye
Årdene
(tecses so l' Årdene)
Zôrbrôte
Istwere
Li viyaedje di Zôrbrôte a stî askepyî pa Djihan Sourbrod e 1534.
Årdene
Sourdant
Ardene Ardene *
Les croes dins les brouwires (sovnances)
Hårdêye difoûtrinne
Croes
Aiwe del Walonreye
Vî motlî walon des aiwes
Dins l' vî lingaedje gayel, li rescontraedje di deus aiwes, c' esteut l' "djimbe", did la ene cåkêye di nos d' plaeces del Walonreye : Djambe, Djimbe, Djimepe, Djinape, Djimele. Loukîz e Motî des etimolodjeyes gayeles do walon. Li passaedje do gayel å walon si voet bén dins les deus mots "Djimbe" (li viyaedje) et l' "Almaxhe" (l' aiwe), ki dvént dandjreus dire li minme sacwè å cmince.
Vås d' Mouze
Les pus grossès aiwes k' agolinèt dins Mouze, c' est Smwès, Sambe eyet l' Aiwe d' Oûte.
Divant di s' maxhî a Mouze, l' Aiwe d' Oûte s' a a schipe ragroxhi di deus grossès rivires, li Vesse et l' Ambleve.
A pårt li Smwès, l' Aiwe d' Oûte et l' Aiwe di Lesse, les ôtès grossès rivires des Vås d' Mouze prindèt sourd ådfoû del Walonreye : e l' Almagne po l' Ambleve eyet l' Vesse, ey e France po Sambe.