cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jean Rode
Ses scrijhaedjes e walon
I fjha eplaidî deus ramexhnêyes d' arimés “Claire aiwe et vert mossea” et “Rimeas dal vesprêye”.
Il a eto ratourné Maurice Carème (“Mame”) et Lafontinne “Poes d' trokes”.
Il esteut mimbe do Rweyål Cåvea Lidjwès, des soces La Wallonne, Auteurs Wallons eyet Dicipes da Jules Claskin.
On relijhaedjes dis ses ouves fourit eplaidî pol «wallonne» e 1977, po les ûtante ans d' l' oteur. Il est eto rprin dins l' antolodjeye Scrire.
Les pîces di teyåte sicrîtes pa Djhan Rode
eto, ene rivuwe e 3 akes ey on prologue: ”Kéla-Fêra-Hesta” (djeu d' mot: kéle afwaire a Hesta)
Hårdêye difoûtrinne
Li pådje Djihan Rode
Ranse
Po les racsegnes linwistikes sol mot « ranse », alez s' vey e splitchant motî.
Djebletes
Categoreye:Montinnes Categoreye:Marok Les Djebletes (arabe, Jbîlinte, Fr. Djébilet), c' est ene tchinne di ptitès montinnes metowes divant li Hôt Atlasse å Marok, tot vnant del coisse Atlantike. Avou les plinnes do Hawouze et do Rahamna, l' pîmont do Grand Atlasse.
Ôrimiele
thumb
Èn ôrimiele (on dit eto: on lôriot, on copere-lôriot, èn ôriole, on colåd-piråd, on colåbriyåd u on måvi d' ôr), c' est on gros djaene moxhon come les sprewes avou des noers penas (pol måye), mins foirt catchete, et målåjhey a vey; li frumele est bråmint pus ptite et avou ene vete coleur.
Djebletes
On lzès voet tot-z alant d' El Djadida a Marakech, a pårti di Tnîne Bouchinne. Eto sol voye di Demnate a Marakech, divant d' ariver a Sidi Rahal (Qelaa). Ele si mosternut come des tienes miernous, di måve grijhe coleur.
Ôrimiele
A cåze di ses plomes di coleur d' ôr, on li spote cobén li rwè des bwès.
Oriolus oriolus
Djebletes
Sol viye voye di Casablanca a Marakech, on passéve houte pa ene passåjhe a 650 m.
Ôrimiele
spriwidîs
Djebletes
Djeblete en arabe vout dire "pitite montinne"''.
Aiwe di Bieme
L' aiwe di Bieme est on ptit rixhot ki sourd a Ôret et s' taper dins Sambe.
Ôrimiele
Vicaedje
L' ôrimiele fwait on ni pindou après les coxhes.
Djebletes
Gn a eto des veyes en Aldjereye ki poirtèt l' no di "Djebilet" (minme sinse).
Aiwe di Bieme
Etimolodjeye
On-z è cåze cåze dins ene tchåte di 1226, wice ki l' rixhot ki s' va taper dins Sambe, est lomé Bevena. Po les Romins ça a stî Bebrona (rixhot des bives).
Ôrimiele
Vicaedje
C' est ôrimiele est èn oujhea foirt pawoureus. On nel voet ki bén rålmint. Il est foirt midone avou ses djonnes, ki magnèt des ceréjhes et des halenes.
Aiwe di Bieme
Coûsse
L' aiwe di Bieme, ki sourd a Ôret, passe pa... Bieme et vni fé tourner ene machine dins l' Park do Conte d' Oûtmont a Préle.
Ôrimiele
Vicaedje
L' ôrimiele arive el Walonreye e moes d' may; il est la tins do fenåmoes. Did la onk des xhinaedjes di s' tchant, "Dixhombrez vs, i va ploure".
I revole eviè les tchôds payis docô k' ses djonnes sont-st aclevés.
Aiwe di Bieme
Coûsse
Di l' eståcion d' alimintaedje d' Åjhô ele court viè l' bate. La, avant d' plonkî pus bas, on bresse si diridjive po s' vudî dins les basses di "l' Etang", passer pa pa-dvant l' Eglijhe k' est la ådjourdu et fé tourner l' rowe d' on molén d' l' abeye. Après awè ridé pa padzo, ele rivnéve å djoû eter li Glaçreye et les "Prodûts Tchimikes". L' ôte bresse, pus stocaesse, après awè tcheyou d' set a ût metes a l' bate, aléve aiwer les paxhis d' Åjhô et d' Menonri, l' tere del "Couturele", s' fåfiler dzo l' grande voye et fé l' frontire inte les waibes do tcherbonaedje di Labiye-Åjhô et l' Glaçreye avant di s' plonkî e Sambe inte les cais d' tchedje et distchedje des deus oujhenes. Si coûsse fijhéve dins les vint kilometes.
Ôrimiele
Sipårdaedje
thumb|mape d' acovaedje (bron-rodje) et d' iviernaedje (rôze)
Il acove so l' Urope et l' Afrike bijhrece.
Aiwe di Bieme
Istwere
Bieme
Ôrimiele
Xhinaedje di s' xhufla
L' ôrimiele hene on djoyeus xhuflaedje, del môde "dileliyo-didlo". Did la, tos les xhinaedjes di s' xhufla
Pask' i magne voltî des ceréjhes
u:
L' ôrimiele dins les belès-letes e walon
thumb|tecse Slangen so l' ôrimiele Dins l' live Droles di biesses da Marcel Slangen, l' ôrimiele kimince pa rprotchî k' on a dné s' no a ene djin ene miete toursiveuse. Et dmander k' on l' lome «måvi d' ôr».
Dins «Pa totès stroetès voyes», Gusse Laloux raconte li floriconte di l' ôrimiele insi: C' est Meline ki conte a s' Monmon ki l' moxhon esteut fén noer divant, mins k' il a tchanté po Djezus ki moreut so l' croes: «Li Criss va raviker ! «Li Criss va raviker ! «Li Criss va raviker !». Adon, il a totshûte divnou djaene come di l' ôr.
Hårdêye difoûtrinne
Portraits d' l' ôrimiele
Sourdants
Orimiele
Ståve (viyaedje)
Ståve (F. Stave), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Mtet.
Rilomêyès djins
Sint Djuråd î a skepyî diviè 890.
5 di djanvî
Li 5 di djanvî, c' est li 5inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 360 djoûs (361 po ls anêyes bizetes) ki dmorèt co po disk' al fén.
L' alnute do 5 di djanvî, c' est l' nute des Rwès (djoû divant les Rwès). Dins l' payis d' Lidje, les efants alént heyî.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
3 d' djanvî - 4 di djanvî - 6 di djanvî - 7 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Nolevå
Nolevå (la-minme Nolèvau, fr: Nollevaux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Palijhoû, el province do Lussimbork.
Sourdants
<References/>
1825
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ôret
Ôret (F. Oret), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Mtet.
Hålete
Categoreye:Tchapeas Ene hålete (on dit eto : tchapea a barada, badjolet, bounet a rabat, tchapea a rabagasse, båboe), c' est ene sôre di bounete di stofe, avou des rabats sol costé et kécfeye onk padrî.
Li rabat did padrî si loméve on barada.
Wandjniye
Wandjniye (la-minme, on prononce Wangn'gnîye u Wanjnîye, F. Wangenies), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fleuru, el province do Hinnot.
Hålete
Montaedje
Les pus viyes estént sotnowes pa des ptitès baguetes di oizires ou d' bwès. Les pus fayeyes estén fwaites avou des båretes di cwårton.
Wandjniye
Etimolodjeye
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Hålete
Montaedje
Gn aveut sovint deus corietes pol loyî dizo l' minton.
Uzaedje
C' esteut bråmint les femes k' ovrént a l' ouxh k' endè metént, copurade å fnå et a l' awousse, po s' waeranti do solea. Purade po n' si nén fé håler, la k' ci n' esteut nén co l' môde, et ki, totes nowes, on-z åreut veyou ene foite diferince avou l' pea do dos, k' esteut fene blanke.
Istwere
Elle esteut bén cnoxhowe e l' Årdene ey el Gåme el prumire mitan do 20inme sieke.
Djeyografeye
Cisse bounete la est bén cnoxhowe e l' iye di Djersai, ey e l' Inglutere (lomêye "peasant's bonnet").
L' anêye des cwate soleas (roman)
aneye thumb|Coviete do live L' anêye des cwate soleas (<SMALL>L'anéye dès quate solias</SMALL>), c' est on roman da Lucyin Somme, eplaidî e 2007 dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon.
C' est on roman classike, avou ene sipoûle ki rote cronolodjicmint a pårti del pådje 20. Et ki s' disrôle, pitchote a midjote, po-z ariver a ene fén a môde di pont di dmande al pådje 98. Mins on-z advene ki ci serè ene plaijhante fén.
Rascourti
Djan (c' est sovint li ptit no des mwaisses persounaedjes då Lucyin Somme), c' est on scolî d' reto a Djiblou. Li djoû del rintrêye, i tchait båbe a båbe avou ene novele sicolresse, èn an ådzo d' lu, ki s' lome Sabine.
Mins on-z aprind bénrade ki cisse djonnete la, foirt coixhe å cminçmint, c' est èn "efant d' djudje". Et on va spåde li brut totavå k' elle a l' sida.
Mins nosse Djan, lu, d' astcheyance, toume sol pa da Sabine, k' on lyi a disfindou di vey si båshele. Li djonnea et l' ome fwaiynut camaeråde. D' èn ôte des costés, Djan est relî pa ene prof did la po copler Sabine po rpasser ses lçons. Disk' å djoû k'il aprind çou k' on bruteye sol laide maladeye da Sabine...
Plaeçaedje dins li spåce et dins l' tins
Li roman s' passe "l' anêye des cwate soleas", çou ki corespond a l' anêye 2003. On l' voet bén avou l' vicaedje des djins. Les telefones axhlåves (k' on lome cial "telefone di potche", "pitit telefone", "djé") xhiltêynut tocosté. Li pa da Sabine a ene copiutrece poirtåve. Les djonnes do sgondaire boevnut do coca.
Li roman s' passe a Djiblou.
Glaecire
categoreye:bastimints ene glaecire, c' est ene sôre di cåve a môde di boigne tunel, la k' on wårdéve del glaece dins les tchesteas.
L' anêye des cwate soleas (roman)
Môde di racontaedje
Li sudjet cåzant, c' est l' Djan, l' ero. C' est don on live fwait al prumire djin. Portant, tenawete, li persounaedje di dit "dji", c' est èn ôte :
Glaecire
Li plantchî d' ene glaecire esteut pavé et ene miete vôssî, avou deus corotes so les deus costés po miner voye l'êwe et aspêtchî la glace du bagnî, cè k' årot fwêt avancî su fondaedje.
L' anêye des cwate soleas (roman)
Môde di racontaedje
Mins ces passaedjes la sont foirt courts. Ci rest docô après li Djan ki rdit "dji".
Glaecire
Li voûssure esteut fwaite d' on dobe crestaedje di pires rucovru d' in cimint fwârt deur et ki n' lêyeuve nin passer l' crouweur
L' anêye des cwate soleas (roman)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Glaecire
Dins l' voussure èstot amènadjî one lådje tchiminéye, pa yusse k' on baculot la glaece. L'intrèye do tunel estèt d' plin pîd et onz î pleut rescouler avou one tchèrète.
En ôte moyin di wårder del glaece estot di fwêre in trô dins tère, dul tapissî du strin, bin spès po fé isolaedje et du rcovru du strin e d' tère.
Sint Rmåke
Rmake sint Rmåke e latén Sanctus Rimagilus, c' est on sint fiesti el Walonreye, li 3 d' setimbe.
C' esteut on moenne francès k' a-st avnou el Walonreye diviè 642, avou sint Hålin. I sayît d' basti on moustî a Cugnon, mins i fjhît berwete. Après, i rcuva di Sbert III ene franke tere, la k' bastixha li dobe abeye di Ståvleu-Måmdey (648), pu divni eveke di Tongue, et mori a Ståvleu diviè 675.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Rimåke", alez s' vey e splitchant motî.
Fåves avou sint Rmåke.
Fåve do vî vî tins avou sint Rmåke.
Rebanêye comene
Ene rebanêye comene (on dit eto : ene intité), el Beldjike, c' est ene comene askepieye pa rebanaedjes (rabindlaedje administratif) di sacwants ptits bans (viyaedjes et veyes) di dvant k' estént vijhéns.
Istwere
El Beldjike, li prumî d' djanvî 1977, i gn a-st avou on grand candjmint des aroyaedjes administratifs di cåzu totes les ancyinnes comenes, k' ont stî rebanés, pacô ene vintinne eshonne. On a lomé çoula les Grands rebanaedjes.
Divant, gn aveut ddja yeu des sayes avou des pus ptitès comenes, les Ptits Rebanaedjes.
Sovint, les viyaedjes ont-st adon candjî leu limero del posse.
Les comenes del Walonreye di France ni sont nén rebanêyes.
Novelès comenes di Walonreye ki leu no n' esteut nén ene comene divant
Les novelès comenes ki leu no n' esteut nén ene comene divant
Sourdants
<References/>
Categoreye:Walonreye Categoreye:Djeyografeye administrative
Arkeyolodjeye
Motlî et mwaissès dnêyes
Onk k' est fén cnoxheu di cisse syince la si lome èn(e) arkeyolodjisse u, nén si politicmint comifåt, èn(e) arkeyoloke.
L' arkeyolodjeye est rashiowe so les fougnaedjes arkeyolodjikes. Les cis ki les fwaiynut si lomèt, ene miete po rire, des "fougnants" et l' ci (cene) ki les cmoenne, li "mwaisse fougnant".
Li plaece la k' i gn a di ces rcweraedjes la a fé si lome on håbier arkeyolodjike.
Alére
Contes-rindous des fougnaedjes arkeyolodjikes a Nameur, dins Li Chwès (papîs da Charles Massaux).
Hårdêye difoûtrinne
*
Li Calmene
Li Calmene (ripouwaryin Kelmes, almand Kelmis, francès La Calamine; divant 1919, Moresnet-neute, e 1483, Galmeiberg ), c' est èn rebanêye comene del province di Lidje, metowe dins l' Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike.
Istwere
Li påye des limotches (1815-1816) lait li teritwere del comene d' asteure (ki contént li mene di silicate di zénk lomé «calmene») dizo on statut d' neutrålté inte les Bas Payis eyet l' Prûsse.
Li comene esteut manaedjeye pa on mayeur et deus rprezintants di Rwè, onk des Bas-Payis (pu del Beldjike après 1830) et l' ôte del Prûsse. On î shuveut l' droet Napoleyon.
E 1919, li Påye di Versaye dene Li Calmene al Beldjike, ki va prinde ci no la (lwè do 15 di nôvimbe 1919).
Lingaedje do payis
On î djåze li ripouwåryin, mins les djins el lomèt purade «platdûtche».
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» dins l' pårler del Calmene pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Sourdant
Categoreye:Ancien ptits bans del Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike
Cawete -rece
Li cawete -rece, c' est ene cawete do walon k' a ridivnou vicante avou li rfondaedje do walon.
Etimolodjeye
Ele provént del cawete laténe -aricius.
Elle a dné eto ene ôte sititchete: li cawete -rê.
Mwaissès dnêyes
Li cawete -rece askepeye des addjectifs ki l' omrin et l' femrins sont scrîts parey.
Ces addjectifs la polèt divnou des sustantifs femrins.
Les addjectifs djondreces avou l' cawete -rece si metèt todi padrî l' sustantif.
Rapoirt avou l' bodje
Ele ni dene k' on rapoirt foirt lådje avou l' bodje, sovint tradût pa «a vey avou».
Rece
Platea d' glaece
thumb|250px|Vuwe do platea d' glaece di Ross On platea d' glaece c' est ene lådje et spesse sitindowe di glaece, ki flote sol mer, et ki s' fwait avou les glaeces d' on glaecî k' avancèt sol mer.
Sacwants plateas d' glaece
Categoreye:Djeyografeye
Cawete -åve (diyalectolodjeye)
Categoreye:diyalectolodjeye walone Ave (diyalectolodjeye) Pådje sol cawete -åve dins les accints do walon
Li spårdaedje del cawete "-åve" avå les accints do walon shût li cene di des mots come tåve, råve, sitåve, fåve.
Li stramaedje est bén mostré sol mape ALW 1.93 (tåve).
E Coûtchant walon, li disfondowe cawete -aule est pår ene moite cawete. On nel ritrouve ki dins on seul addjectif : banaule. Minme dins les corons d' mot, on n' a pus ki estaule avou l' vraiye cawete -åve. Li mot "tâbe" a ddja stî rfrancijhî.
El Basse-Årdene, gn a ene cénkinne di mots k' ont wårdé l' viye cawete -aule :
Les ôtes mots avou l' minme coron sont-st erîlés : taule, tâle, s(u)taule, s(u)tâle, raule, râle.
E walon do Mitan, li cawete -åve a dmoré ene miete vicante, poy k' on-z î trouve, e 20inme sieke, des mots come veyåve ki n' divèt nén esse vî vîs.
E Payis d' Lidje, i shonne k' i gn ava on clintcha po rwalonijhî l' cawete -åve. Insi, on trouve onk a costé d' l' ôte les mots avou l' vraiyecawete walone et les cis avou li rfrancijheye cawete vindåve, vindåbe.
Warnin
Istwere
Les djins d' Salet estént pus ritches, mins gn aveut bråmint pus di vwès a Warnin, et c' esteut todi onk di Warnin k' esteut lomé mayeur. Did la, on dit ki les cis d' Warnin et les cis d' Salet s' etindnut come tchén et tchet.
Li Fråmont
Li Fråmont (so plaece Lu Fraumont, fr: Framont) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rabané avou Palijhoû.
Calone
Calone (F. Calonne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye,rebané avou Antwon, el province do Hinnot. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Fayi-les-Veneus
Fayi-les-Veneus (fr: Fays-les-Veneurs) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rabané avou Palijhoû.
Glaecî
thumb|Glaecî d' Aletsch, el Swisse thumb|Glaecî d' Briksdal, el Nôrvedje, al fén di s' coûsse On glaecî, c' est ene nouzome sitindowe di glaece ki n' rilegne måy, et k' avance, a pårti del copete des montinnes, ene miete come ene corante aiwe (mins bén pus londjinnmint, di kékès cm l' anêye).
A l' ôte dibout, la k' i cmince a rlegnî, i va-st askepyî ene corante aiwe.
Jacques Brel
Jacques Brel (è Walon, Djåke Brel ) a sikepyî è 1929 et est morou è 1978, d' ène crantche då peumon, c' esteut on tchanteu bedje kinoxhou long et lådje dins l' francofonreye. Veyanmint k' i scrijheut eto ses tecse eyet s' muzike.
Glaecî
Cwand on glaecî radjond l' mer sins rlegnî, i va foirmer on platea d' glaece.
Jacques Brel
I tchantéve e francès, mins eploya tenawete li neyerlandès, ca il esteut di stok flamind. Houte di çoula, il s' a todi rwaiti come estant flamind.
Glaecî
A cåze do reschandixhaedje del Daegn, sacwants glaecîs sont ki rlignèt ouy, et risker di candjî pår li dispårdaedje di l' aiwe ezès payis metou pus bas. center|thumb|800px|Glaecî
Jacques Brel
Les cåzaedjes di ses tchansons ont stî préjhîs come del peure powezeye. Et studyîs dins les scoles.
Glaecî
Categoreye:Djeyografeye
Jacques Brel
Il a eto stî acteur et produjheu d' fimes, mins avou bråmint moense di succès.
Il a sovint stî redjårbé e walon.
Alboms
No del albom -- Tradujhaedje
Hårdêye difoûtrinne
Brel Brel Brel
Cawete -ård
Ard Li cawete -ård, c' est ene dobe rifondowe del cawete -åd, k' on rescontere dins sacwants mots k' ont-st avnou e walon lanawaire.
Po des mots k' i gn a li cawete -ård est eployeye pa stindaedje.
Coinreçmint (Coûtchant walon, Basse-Årdene), li cawete -ård, c' est eto ene disfondowe del cawete -åd :
Li cawete -ård si rescontere eto, po les minmès råjhons, dins les nos d' djin :
Mots avou on coron omofone
Portant, po sacwants mots, li coron omofone "-år" ni prind pont d' D, paski ci n' est nén ene cawete -ård :
Glaece
thumb Del glaece, c' est d' l' edjalêye aiwe.
Motlî
Tchimicmint, del glaece, c' est l' minme ki del nive, mins fizicmint nén.
Les glaeces ki dmorèt tofer al copete des montinnes, c' est des glaecîs.
Li glaece ki s' fwait so le voyes cwand i djale, c' est del waerglaece.
Li glaece siert eto dins les amagnîs, et on l' wårdéve davance dins les glaecires.
Categoreye:Meteyo Categoreye:Fizike Categoreye:Solides Categoreye:Aiwe
Cawete di codjowaedje -er (diyalectolodjeye)
Pådje sol cawete di l' infinitif -er dins les accints do walon
Li pus lådje oyowe, c' est l' cawete -er (prononcêye -é).
L' infinitif pout esse avou -è (tchantè) dins l' payis d' Dinant, sol Fåmene, so Sint-Houbert et dins l' tchestrolet.
Dins l' payis del Viye Såm, li cawete di codjowaedje est -î (tchantî).
Li stramaedje est bén mostré sol mape ALW 2.76 (atchter). Li stindêye del cawete -è a stî roylêye esprès sol mape ALW 4.25.
Cawete do pårticipe erirece omrin
Li cawete do pårticipe erirece omrin shût sovint li cene di l' infinitif.
Portant, dins les deus tîces nonnreces do Coûtchant walon, les infinitifs sont-st avou -er, et les pårticipes erireces avou -è. C' est li roylêye estindêye sol mape ALW 2.76. Did la, li scrijhaedje des infinitifs avou li drole di scrijha -ér (metans dins li Motî do Coûtchant walon).
Dins l' minme tuzêye, sacwants scrijheus d' Fåmene et do Bork sicrijhèt leus infinitifs avou -èr.
Viebes1 Categoreye:Codjowaedjes Er
Såvadje no
On såvadje no, u no metou, u no sobricot, u spot u spotaedje, c' est on no k' on vos houke, u k' on djåze di vos, mins ki n' est scrît nene pårt.
Les såvadjes nos sont studyîs pås antroponimisses.
Li mot "spot" pout eto voleur dire ôte tchoi.
Sôres di såvadjès nos
Les pus djintis des sobricots sont les raptitixhants nos d' djins.
Dins les prumîs tins do rashiaedje administratif des nos, les sobricots ont sovint divnou des nos d' famile.
Les såvadjes nos si metèt eto po tos les dmorants d' on viyaedje.
Sourdants d' on såvadje no
Savaedje no *
Jean-Charles Houzeau de Lehaie
Houzeau Houzeau thumb|left|120px|(diviè 1880) Jean-Charles Houzeau de Lehaie (di s' plin no, Jean-Charles Hippolyte, Joseph Houzeau de Lehaie) a vnou å monde a Avrè e 1820 (do trevén holandès). Il a morou li 12 di djulete 1888 a Brussele.
C' esteut èn astronome bedje. Il a eto fwait do gaztî et do scrijheu.
Il a on monumint a Mont et ene rowe a s' no a Brussele.
Si biyografeye e walon a stî enondêye pa Jean-Pol Grandmont dins l' Rantoele l° 41 (2007).
''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : Georges Lemaître.
Biyografeye
Il a studyî a Mont, pu a Brussele ey a Paris.
Adonpwis, i dvént gaztî et intere come volontaire a l' Observatwere Rweyål di Beldjike. Il î boute avou Adolphe Quételet disk' e 1848. Termetant, i scrît dins les gazetes, po sotni les idêyes republikinnes.
Cwand i leye ouve avou si ovraedje a l' Observatwere, i cwite li Beljike po l' Grande Burtaegne. I voyaedje åd triviè d' sacwants payis d' Urope. I s' arestêye a Paris dou çk' i dmeure ene cénkinne d' anêyes a travayî avou Abbadie. E 1854, on l' rahouke el Beldjike po-z ovrer å Ministere del Guere. Il î faît des rilevés topografikes do payis.
E 1856, il est lomé mimbe del section "syinces, fizike et matematikes" di l' Academeye rweyåle di Beldjike. C' est ciste anêye la k' il eplaide si live Histoire du sol de l' Europe.
E 1857, bén seur disbeli pa one nominåcion ki lyi shonne indjusse, il s' ebarkêye pol Novele Orleyan.
Termetant, i boute eto come egadjî gaztî. E 1861, a poenne arivé, il est onk des prumîs blancs a disfinde les droets des noers (lontins dvant Joseph Anciaux). Il s' ritrouve melé did près al guere di Secession. Pus tård, i dvént directeur del prumire gazete sicrîte po les noers dizo l' tite e deus lingaedjes "New Orleans Tribune - La Tribune de la Nouvelle-Orléans".
Ladvins, i scrît des clapants årtikes po l' abolixhaedje di l' esclavaedje. Mins si manire d' ovrer et ses prijhes di pôzicion po les "Unionisses" l' oblidge a moussî foû des Estats Unis po s' mete a l' abouche å Mecsike. Mins il î arive å moumint di l' Espedicion do Mecsike. Adon, i doet rebizer evoye.
E 1868, i wangne li Djamayike et î lowe one pitite cinse dins ene cominålté noere, nén lon erî d' Kingston. C' est did la k' i moenne sacwants sincieusès spedicions so l' iye.
Il î va dmorer el Djamayike set ans å long, et la, viker come on nûton po poleur fé ses ovraedjes d' astronomeye. Tos ses rcweraedjes et ses trovas estént evoyîs a l' Academeye Rweyåle di Beldjike.
E 1876, Yopôl II lyi ofrixh li posse di deujhinme directeur di l' Observatwere rweyål di Beldjike. I vout bén, et rintrer å payis et-z ataker a modiernijhî l' Observatwere. Po cmincî, el va fé baguer di Sint-Djosse eviè Uke (1890).
E 1882, i va-st enonder les espedicions bedjes po corwaitî l' eclipe di Venusse. I va lu-minme a San Antonio, e Tecsasse, et-z evoyî des pareys a lu a Sint-Djåke e Tchili.
E 1883, i fwait on dierin voyaedje eviè l' Panama eyet l' Perou po-z atchever si "Atlasse des Stoeles".
Adonpwis, i prind s' pinsion.
Ses sincieus scrijhaedjes
Il a scrît ene masse d' ovraedjes di racsegnes so l' astronomeye, li biyolodjeye, li meterolodjeye, les matematikes, li filozofeye, li sociolodjeye et l' zolodjeye.
Sacwants tites :
Ses dmorances
Il a dmoré a San Antonio en XVIth Range East (e Tecsassse), al Novele Orleyan (el Louwiziane), a Matamoros (e Mecsike), a Filadelfeye (el Pensilvaneye) ey e Ross View et Gordon Town (el Djamayike).
Fayi-l'-Franc
Fayi-l'-Franc (fr: Fayt-le-Franc) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Onele.
Canon (del guere)
On rlomé calonî fourit Tchårlî Djambe-di-bwès.
thumb|canon do tins d' Napoleyon thumb|canon del guere di 14
Categoreye:Åres di guere
Ceke polaire artike
Categoreye:Djeyografeye Li ceke polaire artike est onk des cénk mwaisses ''paraleles metous so les mapes daegnreces. C' est l' paralele ki s' trova al latitude di 66° 33' 38" a bijhe del roye di l' ecwåteur. Dins totes les plaeces a bijhe do ceke polaire artike i gn a pol moens on djoû d' l' anêye ki l' solea dimeure å dzeur del roye do cir les 24 eures do djoû en erote; del minme manire totes ces plaeces a bijhe do ceke polaire ont pol moens on djoû d' l' anêye ki l' solea dimeure 24 eures en erote pa dzo l' roye di cir, sins s' mostrer. Dj' ô bén, c' est l' limite wice ki l' solea n' si coûtche nén e l' esté, et n' si leve nén e l' ivier — pol moens so ene djournêye etire, et di pus a pus d' tins tot-z alant viè bijhe.
A nonne del bole daegnrece i gn a-st on sfwait ceke polaire, lomé li ceke polaire antartike.
Li naiviaedje del Tere åtoû do Solea eyet li mouvmint del Tere so leye minme fjhèt ki l' limite do ceke polaire candje ene miete di onk ou deus metes en avant ou en erî tchaeke djoû, shuvant on cike di 40.000 ans.
Soufisse
Li soufisse (e-n arabe : تصوف (taṣawwuf)), c' est ene filozofeye muzulmande comtimplative, avou des pratikes rilidjeuses especiåles, shuvowe pa des djins djins (dj' ô bén : des "civils", nén des moennes come mon les crustins), ki s' rashonnèt e cofrereyes.
Li mwaisse del confrereye est on tchîf espirituwel, mins eto politike. Paski, po les Soufis, li rlidjon eyet li goviernance des peupes divèt todi aler eshonne.
Onk ki shût cisse doctrene spiritouwele la est lomé on "soufi", ene "soufiye".
Etimolodjeye
Li lomaedje "soufi" ni cmince ki diviè l' an 150 di l' edjire (fén do 8inme sieke), cwand les cis ki shuvèt li rlidjon tote li djournêye si vont schåyî des praticants k' ont on mestî.
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
thumb|afitche del fiesse del tchanson walone 2005 (e francès)
Soufisse
Etimolodjeye
Les prumîs soufis etént abiyîs avou on blanc mousmint d' linne (e-n arabe, "linne", c' est "souf"); did la leu nom, ki pôreut esse riwalnijhî "linnisses" (les cis al linne).
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Li Fiesse del Tchanson e walon ey e picård (F. Festival de la Chanson wallonne et picarde), c' est ene bate di tchanson k' est emantcheye pa l' UCW eyet li Radio bedje francès-cåzante "VivaCité" dispu 1999.
Li Fiesse del tchanson walone a replaecî li Grand Pris del Tchanson e walon.
Li bate 2006
C' est Jesebel k' a rascodou l' grand Pris avou ene tchanson ki les cåzaedjes estént da André Gauditiaubois eyet l' muzike da Marc Keiser.
Soufisse
Idêyes des soufis
Po çoula, i fåt anixhiler ses dzirs. Ostant les dzirs di ritchesse sol tere ki li djériaedje après l' bouneur do Paradis.
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Li bate 2006
Mimile a rçû l' pris Darlier.
Soufisse
Idêyes des soufis
Li muzike et l' danse polnut aidî a çoula. Did la, tote li muzike soufiye eyet li dujhance des tournants derwich.
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Li bate 2006
Li "Pris Climax" (ene djournêye d’ eredjistrumint) a stî a Rosa Carnier.
Soufisse
Idêyes des soufis
Les tombes des sints divnut esse venerêyes. Et-z î basti des sårcos.
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Li bate 2006
Alain Simonis a yeu l' pris do publik.
Soufisse
Idêyes des soufis
I fåt lére tos les sints scrijhaedjes, nén fok di l' islam, mins eto li Tora et l' Evandjîle. Gn a toplin des bounès idêyes ladvins.
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Bateus
So li scanfår, 6 bateus, des noveas vnous, et des pus vîs rôleus :
Soufisse
Idêyes des soufis
Ces idêyes la ni sont nén pårtaedjeyes pa des ôtes coxhes di l' islam, come les salafisses.
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Wangnants
Li pris del tchinne VivaCité a stî rascodou pa Rosa Carnier avou ses tchansons "Lî" («lî,  léjhou » ? ou « lu » [lui]) et "Les mots", kel cåzaedjisse, c’ esteut Jany Paquay ene prezinteuse … di VivaCité.
Soufisse
Disvoyî soufisse
C' est des soufis ki n' shuvèt pus les mwaisses rîles di cdujhance el societé, ca i fjhèt prumer leu prôpe esperyince di discovuete do Bon Diu, ki pout esse "foû voye".
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Wangnants
Li pris des rwaitants a stî dné a Michel Belly ki tchantéve « Li Mohone dè boneûr » (Li måjhone di bouneur) et « L’amoûr por vos » des tchansons di « As de chœur ». Mins noste ome a fwait dobe et radobe : il a eto rascodou l’ pris « Speciål Estudio », dj’ ô bén, ene djournêye d’ eredjistrumint po rén dins les studios del SNR « Climax ». Eyet l’ londmwin, i hapéve ossu li pris des schoûteus å posse.
Soufisse
Les metôdes do soufisse
L' aprindisse soufi doet trover on mwaisse, ki lyi va fé fé si cwire iniciatike.
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Wangnants
Li pris del meyeuse tchanson « oridjinåle » a stî havté pa les « Droles di lodjeus » avou « Cacafougna » et « L’ otel des cours a bokets ».
Soufisse
Les metôdes do soufisse
Po çoula, gn årè des seyances di recitaedje des 99 nos do Bon Diu (dhikr), e tchantant so ene melodeye avou waire di notes. Pacô, li muzike des ashyinnes di meditåcion serè pus avanceye : c' est les seyances di schoûtance di muzike (samaâ soûfî).
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Bateus
Gn aveut 6 bateus :
Soufisse
Les scrîts soufis
Les prumîs scrîts soufis, c' est des letes et des traités. I sont tertos scrîts e-n arabe, minme påzès scrijheus ki leu lingaedje del mame est diferin (trouk, piersan). Gn a dvins toplin des mots tecnikes, çou ki laixhe a pinser ki les lijheus estént des soufis dedja instrûts.
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Djuri
Li djuri esteut moenné pa Eugène Galère di UCW. Li penleuse et prezinteuze, c’ esteut Annie Rak. Dins les mimbes, on ricnoxheut Albert Delchambre del Sabam, Brigitte Hallet (li tchanteuse Jesebel k’ aveut wangnî l’ pris la deus ans), Georges Vetters di l’ RTBF, Jean-Marie Troisfontaine, on compôzeu et arindjeu d’ muzike, René Chaumont, on tchanteu « come dinltins », et Robert Carabin del Province di Lidje.
Wangnants
Après aveur pinsé et rapinsé, tuzé et ratuzé, on dna l’ Grand Pris di 1000 € a Loù Ange. Il aveut prusti di s’ vwès deus tchansons da André Gauditiaubois, "Gn a pont d’ avance" & "Noere Madjeye".
Soufisse
Les scrîts soufis
Å 10inme sieke va skepyî li powezeye soufiye e piersan.
Li prumire fôme ficse, c' est li cwatlin (roubâai). I pout mostrer des mouwaedes (emocions), mins ni pout nén siervi a-z acsegnî.
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Wangnants
Li deujhinme pris a stî rmetou foirt å foirt inte « Les droles di lodjeus » et « Tchipote èm blouze » (tchaeke binde erva avou 250 uros).
Li Pris des Rwaitants ala a Eva Jane ki hera e s’ taxhe les 500 liårds corespondants.
Li Prix Climax rivna a Angezya k’ årè droet a on djoû d’ eredjistrumint dins li studio des dineus do pris.
Li pris des meyeuzès paroles, c’ est André Gauditiaubois k’ el rascoda, avou « Dji barlaure » (dji berôle) tchanté pa Angezya. Cénk cints uros ki front do bén a nosse copleu.
Bateus
So les ståtigne-boks, ci côp cial, n aveut 8 bateus :
Wangnants
Li prumî pris a stî rindou al binde "Dietrich".
Li pris des rwaitants ala-st a "Wour des rays":
Mareye-clape-shabots (tchanson)
thumb|tchantaedje pa ene båshele di 7 ans dilé l' [[Pårlumint walon (bastimint)|Pårlumint walon]] Mareye-clape-shabots, c' est ene viye tchanson walone, pus vite d' après l' Payis d' Lidje.
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Wangnants
Mimile a stî bistoké d' on pris d' consolåcion, come li grope Enwell.
Mareye-clape-shabots (tchanson)
Elle est tchantêye dins les fiesses di famile, dins les bals di dicåce après l' arestaedje di l' orkesse, dins les fiesses di studiants.
Elle est purade tchantêye al fén del shijhe, divant d' eraler, avou des ôtes årgudinnes come "Zande Candlete n' erva nén co" u "Cwand i nos fårè-z eraler".
Foû do payis d' Lidje, on replaece voltî "bounnute" pa "bonswer".
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Djuri
Guy Dirick, Albert Delchambre, Guillaume Ancion, Christiane Stefanski et Eric Poivre, li prezidint
Prumî clasmint
Li clasmint do prumî toû esteut : Lutik Transopera 21, Echène 20, Zému & Jesebel 19, Michel Azaïs & Mimile 18. Come i nd aveut onk di trop, el djuri a tchoezi Michel Azaïs.
Mareye-clape-shabots (tchanson)
Tecse del tchanson
å respleu.
Escôswès
lingaedjes > indo-uropeyin > gayel > goydelike > gayelike escôswès
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Rizultat finå
Avou on totå di 44 ponts, Lutik Transopera rascod l’ grand pris del walone tchanson 2014. Echène (40) est deujhinme.
Mareye-clape-shabots (tchanson)
Tecse del tchanson
Po n' nén dire "tchire", k' est rwaitî come grossir, on pout sovint muzer, copurade dins les fiesses di famile, cwand gn a co des efants d' dispiertés.
Redîmés Payis
thumb|Essegne des Cantons d' l' Ess Les Redîmés Payis u Redîmés cantons, u Cantons d' l' Ess, c' est les cantons d' Måmdey, di Neyåw, et d' Sint-Vit, k' on stî "rindous" pa l' Almagne al Beldjike e 1919. Davance, on les loméves Prûsse walone.
Mareye-clape-shabots (tchanson)
Tecse del tchanson
Categoreye:tchansons e walon
Fiesse del Tchanson e walon ey e picård
Sourdants
Categoreye:pris et bates e lingaedje walon Categoreye:Etrevéns avou do walon
Redîmés Payis
E francès, li mot Payis rédimés pout esse rissintou come nén politicmint comifåt pa sacwants djins d' avår la.
Escôswès
thumb|essegne inglès/escôswès al gåre di Raineach L' escôswès ou gayelike escôswès ou scotch gayel (Gàidhlig ou Gàidhlig Albanach dins ç' lingaedje la) est onk des lingaedjes del brantche goydelike des lingaedjes gayels k' est co djåzé enute. Li brantche goydelike (Nôr) conte li gayelike d' Escosse et d' Irlande eyt l' ci del Iye di Man; eneviè li brantche britonike ki conte li walès, cornike eyet burton.
Redîmés Payis
Provnance
Ene grande pårt aveut stî prinjhe pal Prûsse so les teres di l' ancyinne Principåté di Ståvleu-Måmdiy al Påye di Wîne e 1816, i gn aveut-st eto li teritwere neute di Moresnet.
Istwere après 1919
Il ont stî remantchîs a l' Almagne pa Hitler di 1940 (li 18 di may) a 1944. Eto, les djonnes mobilijhåves di ces viyaedjes la, inte did zels les walon-cåzants des bans di Måmdey et Waime ont stî sôdårds di foice dins l' årmêye almande.
Escôswès
Côde ISO: gd
Redîmés Payis
Istwere après 1919
Dispu 1970, les Redîmés Payis ont divnou li Cminålté Tîxhon-cåzante tot ndè rsaetchant les bans di Måmdiy et d' Waime, k' ont stî raloyîs al Kiminålté francesse di Beldjike.
Escôswès
Rimetaedje ås ôtes lingaedje gayels
L' escôswès ravize foirt l' irlandès, mins a sacwantès diferinces imôrtantes. Li pus veyåve c' est dins l' sicrijhaedje, wice ki l' accint, ou fada, est scrît come on accint dischindant en escôswès, enevié on accint montant en irlandès. Des mots k' i gn a ont-st on «a» en irlandès mins on «u» en escôswès, metans cead/ceud (cint). Çoula est li rzultat des rfômes eyet standårdijhaedje del ortografeye k' ont stî fwaites en Irlande på govienmint irlandès. L' escôswès, lu, continowe d' eployî l' ortografeye tradicionele do gayelike. Les gayelikes d' Irlande, d' Escôsse et d' l' Iye di Man sont tos troes des dschindants do vî irlandès.
Redîmés Payis
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Bokets del Walonreye *
Escôswès
Egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Vicansté
Li viye langue, cåzu fotowe e 2001, riwangne des cåzeus, pal voye des scoles po ls efants. Gn a la des scolîs et scolresses ki les parints vnèt di tos les payis (loukîz so l' imådje cial djondant).
Gn a eto des scoles po les grandès djins, mins end a waire ki divnèt des djåzeus corants.
SOurdants
Gayelike escoswes Categoreye:Monde celtike Categoreye:Escôsse Categoreye:Mancîs lingaedjes d' Urope
Ceke polaire antartike
A bijhe del bole daegnrece i gn a-st on sfwait ceke polaire, lomé li ceke polaire artike.
Li continint ki s' trouve å dvins do ceke polaire antartike si lome l' Antartike. A bijhe do ceke polaire antartike, c' est li zône timperêye nonnrece.
Vey eto
Categoreye:Djeyografeye
Tremele djelêye
Tremele djeleye
Discrijhaedje
Li tremele djelêye, c' est on tchampion des bwès avou on coir fwait d' pleus et d' bosses moflasses (del minme consistance ki l' djelêye) djaene doré a orindjé, ki dvént orindje foncé, cwarnè et pus deur e divnant pus vî, k' a des blankès spôres. I crexhe tote l' anêye so les åbes côpés et les brantches moites (mins ossu so les brantches des åbes a foyes vicantes). C' est on tchampion foirt corant.
Eployaedje
On n' li mougne nén.
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Jean Mergeai
Mergeai Mergeai Mergeai Jean Mergeai a skepyî li 24 di djanvî 1927 a Mårtinsåt (Etale) ey a morou li 30 octôbe 2006.
C' esteut on scrijheu redjonalisse e francès. Il a toirtchî ene ûtinne di romans, tertos ki s' pasnut so l' Årdene ubén l' Gåme. Li prumî : "Du temps de ma maison" (1966) li dierin : "Le dernier des Landain" (1994), saetchî a 6000 egzimplaires (çou k' est bråmint po on scrijheu coinrecî.
Il a eto scrît 3 pîces di teyåte e gåmès :
Il fourit onk des askepieus do GADL.
Di s' mestî, il esteut djudje a Årlon.
Axhlåve (discramiaedje)
L' addjectif et l' sustantif «axhlåve» vout dire k' on pout mete dizo l' axhele; c' est Piron-parey ki «poirtåve».
On l' eploye e l' éndjolike:
Picoteuse
categoreye:ekipaedjes di cinse Categoreye:tcherwaedjes et mårsaedjes thumb|ene picoteuse
Ene picoteuse (on dit eto on picot), c' est ene usteye d' arindjaedje del tere, fwait d' on cåde avou deus rindjeyes di stoeles di fonte, a 5 brantches (k' on lome eto "picots"), emantcheyes ene siconte di l'ôte et ki tournèt so zeles-minmes afwait kel machine avance, po brijhî les dierinnes roukes di tere et damer l' tere divant d' semer.
Li picoteuse ni va nén po ringyî, ca, po ça, i fåt kel tere soeye rimouwêye po fé lver les sminces ki trinnèt so li steule. Li picot, lu, ni fwait ki d' rôler, sins foyî l' tere.
Passer l' picoteuse si dit picoter.
Istwere des picots.
C' esteut ene usteye eployeye avou les tchvås, et k' a leyî s' plaece al kischoyante îpe, pus modiene.
El Walonreye, les dierinnes ont stî eployeyes aviè les anêyes 1950.
Brijhaedje (d' on tcherwé)
categoreye:tcherwaedjes et mårsaedjes Li brijhaedje d' on tcherwé, c' est ene operåcion d' aprestaedje do tchamp divant d' semer. On passe avou ene usteye di cinse po brijhî les grossès roukes di tere.
Li brijhaedje est diferin do ringuiaedje.
Les usteyes di brijhaedje : picot, seracuze.
Wernant
Wernant (so plaece: Wèrnont, F. Warnant-Dreye), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Viyé-l'-Boulet.
Raptitixhante cawete
* Ene raptitixhante cawete, c' est ene cawete k' askepeye on raptitixhant mot avou l' bodje k' elle est acawêye après.
Wernant
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, loukîz e splitchant motî.
Raptitixhante cawete
Li mot pout esse on cmon no, on no d' djin u on on no d' plaece.
Wernant
Istwere
Divins on foirt vî tins, gn åreut yeu al plaece k' on dit "ås Lådjes" on tchestea k' åreut stî raloyî å ci d' Oûtmont et al cinse di Tchantrinne pa ene sôre di bôme. Li cinse di Tchantrinne a stî dås Cmandeus do Timpe pu dås Cmandeus d' Male.
Raptitixhante cawete
Sacwantès raptitixhantès cawetes dins des ôtes lingaedjes
🇱🇰Raptitixhante cawete e neyerlandès
Wernant
Industreyes
N aveut ene rapreye. Li pré des Lådjes sierveut d' bassin d' taenaedje. Li pré esteut pårti e troes pa des digues so l' lårdjeur. Les aiwes si stantchént et si raclairixhént tot passant d' on bassin a l' ôte po finålmint cori e ri k' aléve so Dreye fé tourner li grande rowe do molén d' Toultea.
Mont-Sint-Wubert
thumb|Eplaeçmint Mont-Sint-Wubert
Ban d' Mont-Sint-Wubert
Categoreye:Comenes di Walonreye
Viye muzeure
* Ene viye muzeure, c' est ene muzeure k' on eployive divinltins, sovint nén dins l' sistinme decimå, et ki pleut cobén candjî d' ene plaece a l' ôte.
po les likides
Shijh muzuretes po les likides valént ene muzurete po les grins.
po les grins
cwate muzuretes fijhént on pougnoe. Ene muzurete po les grins valeut shijh muzuretes po les likides.
Liaoning
thumb|200px|right|Province do Liaoning Li Liaoning (辽宁, pinyin liáoníng), c' est ene province a levantrece del Republike populåre del Chine.
Li mwaisse-veye del province, c' est Shenyang.
Elle a-st ene sitindêye di 145.900 km² po 42.170.000 dimanants.
El Fayi-dlé-Manadje
El Fayi-dlé-Manadje (la-minme, å pus sovint dvins ene fråze: au Fayi fr. Fayt-lez-Manage) — davance (1878) Fayi-dlé-Snefe, fr. Fayt-lez-Seneffe) — c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Manadje.
Istwere
E 1829, on î bastixha onk des prumîs aminwers modienes (a môde inglesse) di tote l' Urope continintåle.
Tuzance walone
Dins les scrijheus e walon, on rténrè Arthur Trigaux, k' a skepyî al Basse Hesse.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Chîpe
Chîpe, c' est on dislaxhî payis di l' Urope nonnrece.
Djeyografeye
C' est ene iye metowe a Nonne del Grece et å Coûtchant del Tourkeye.
Sourdant
Categoreye:Payis Categoreye:Urope nonnrece
Noyé (påtriyåtche)
Noyé bastixha l' Åtche, et schaper al Diloujhe.
Noyé ava troes fis : Sem, Xham et Djafet.
Ricnoxhance
Come les ôtes mwaisses persounaedjes del Bibe, Noyé est ricnoxhou pa les troes grandès rlidjons monoteyisses (djudayisse, crustinnisse et islam.
Dins l' Alcoran, la k' il est rwaitî come on profete. Si no ene arabe, c' est "sidna Noh".
Sorlon les viyès creyances, ci sereut Noyé k' åreut planté l' prumî des vegnes, et stoide les roejhéns po fé do vén.
Dins les Belès Letes e walon
Dins l' batreye des cwate vints, on ndè cåze come dit pus hôt.
Dins «Li dierinne shijhe», Anatole Marchal conte l' istwere di l' evoyaedje d' oujheas foû d'l' Åtche po vey s' i on veyeut tere. Lére li spoûle vaici.
Vierbire avou foû
categoreye:croejhete walone Ene vierbire avou "foû", c' est on viebe å spitron ki rote avou li spitron "foû".
Les verbires avou "evoye" rotnut pår come les vierbires avou "djus" et les cenes avou "evoye".
Viebe å spitron e walon
categoreye:croejhete walone On viebe å spitron, e walon, c' est des vierbires fwaites avou èn adviebe-sipitron, ki rotèt pår come les viebes ås spitrons di l' inglès, di l' almand et des ôtes lingaedjes tîxhons.
Les adviebes evoye, djus, foû sont les pus corants dins les viebes ås spitron. Mins sacwants sont bastis avou houte, divant et avou.
Gn a eto ene piceye di viebes walons ki rshonnèt ås viebes ås spitrons do flamind et d' l' almand, mins ki n' si dismantchnut nén (foû-waidyî, foû-moenner, foû-wårder, si houte-diner).
askepiaedje di parints
Les viebes ås spitrons polèt aveur des parints fwaits avou les cawetes corantes, come -aedje et -eu. Les sfwaits parints si scrijhnut avou ene loyeure.
categoreye:croejhete walone
L' atuze des vierbires ås spitrons e walon.
L' atuze ki des vierbires e walon rotnut come des sfwaites ezès lingaedjes tîxhons fourit eplaidêye pol prumî côp pa Lucyin Mahin divins Ene båke so les bwès d' l' Årdene e 1993.
Ele a stî rprinjhe pa Lorint Hendschel dins si Ptite Croejhete e 2001.
Vicansté des viebes ås spitrons
Les viebes ås spitrons et leu croejhete ont stî bén wårdés disk' asteure, emey les djins ki cåzént walon d' estant djonne. Vocial ene fråze rilevêye e 2005, d' ene djin skepieye e 1921.
Coû-Sint-Stiene
Coû-Sint-Stiene (fr: Court-Saint-Étienne) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis. Li comene a-st askepyî ås rebanaedjes di 1977 a pårti do ptit ban do minme no, sins ôtes viyaedjes metou avou.
Djeyografeye
C' est la ki l' Tîle levantrece si maxhe al Tîle coûtchantrece po fé l' mwaisse Tîle.
Adjermelaedje
Coû-Sint-Stiene est adjermelêye avou :
Hebei
thumb|200px|right|Province do Hebei Li Hebei (河北, pinyin héběi - « Bijhrece del (Djaene) aiwe »), c' est ene province a levantrece del Republike populåre del Chine.
Li mwaisse-veye del province, c' est Shijiazhuang.
Elle a-st ene sitindêye di 187.700 km² po 68.090.000 dimanants.
Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Hebei
Vesprêye
Li vesprêye (sovint, dins ene fråze al vesprêye ), u l' après-cwatre-eures, c' est l' boket del djournêye ki va di cwate cénk eures disk' a solea djus.
Sourdon do mot
Mon les prumîs crustins, li priyire vespera si djheut a solea djus.
El Walonreye, li « vesprêye » est bråmint pus timpe a cåze des moennes benedictins et des rîles da sint Bnoet, k' avént ravancî li priyire nona, disk' a nonne.
Diferinces d' etindmint
El Basse Årdene discå 20inme sieke, c' est minme tote li deujhinme mitan del djournêye, après nonne (12 eures).
Sourdants
Categoreye:Moumints do djoû Categoreye:Emacralés mots
Dårnale
Categoreye:Fenaesses Categoreye:Crouwås thumb|Adjinçna del dårnale Li dårnale (on dit eto doirmiyon, sôlante dråwe), c' est on crouwå ki vént avou les frumints, pask' elle a l' minme tournante di crexhaedje.
Elle va fé dårner les biesses (copurade les tchvås et les pourceas) di cåze d' èn alcaloyide, li temulene, prodût pa on tchampion microscopike Endoconidium temulentum k' i gn a so les tchamossîs grins.
Les tchvås s' edoirmèt avå les voyes cwand end ont magnî. On ndè dnéve eto ås pourceas ki renént del nute, po n' pus esse dizeuri.
No e sincieus latén : Lolium temulentum
Dispu les pouverijhaedjes, gn a cåzu pupont d' doirmiyon dins les frumints.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "sôlante dråwe", "dårnale" et "doirmiyon".
Li dårnale dins les scrijhaedjes
C' est dandjreus del dårnale k' on cåze dins l' imådje del dråwe et do bon grin Evandjîle da sint Matî, tch. 13.
Sourdants
<References/>