cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Les grands åbes (live d' imådjes)
Djudjmint tecnike
Li fonte a l' boune grandeur, ki c' est pus åjhey po lére.
L' istwere est bén racontêye; ele divreut esse pus longue.
Li scrijhaedje e francès dins on cåde, c' est assaetchant po l' efant, ki n' serè nén sbaré aprume tot drovant l' live.
Ci pout esse eto insi avou po les grandès djins.
Li pris est bén studyî (nén trop tchir), mågré k' i gn a on bea rloyaedje, çou ki rhåsse les costindjes.
Louca filozofike
L' atuzleu do live a seurmint eto pinsé a totes les djins ki doevnut ebaguer d' leu payis po sorviker. Et ki n' sont nén tosi ascoyîs dins leu novea payis come li rnåd wilicome les ptits spirous dins l' fåve.
On î pout trover eto ene ricomandijhe po sayî di «wårder les spirous dins leu grand bwès» et n' les nén fé viker pôvriteuzmint dins on crawieus tchinne å mitan del veye.
Li tuza d' ene ôte corwaiteuse do live :
Corwaitaedje economike
L' etraidance inte deus siervice do Ministere del Culteure : li Consey des Lingaedjes do Payis, eyet li siervice del djonnesse do minme ministere po aråvler des subzides di deus costés est foirt préjhåve.
El live a stî prodût et est vindou pa èn eplaideu d' mestî, bén emoussî dins les circûts economikes, copuvite avou les lives d' imådjes e walon. C' est ene clapante manire di spåde li live. End a, metans, a vinde dins ene tchinne di grands botikes.
Sourdants
Categoreye:Lives d' imådjes e walon Categoreye:Consey des Lingaedjes do Payis
1884
Ôtès djins
Categoreye:Date
Sierpint
On sierpint, c' est ene cropante biesse sins pate et (årvier des cwate-peces) et sins påpires ni orayes (årvier des dzis).
Les sierpints sont tertos magneus d' tchå.
''E walon corant, on mete sovint d' l' adire inte les coloûtes (ki n' hagnèt nén), les viperes (ki hagnnut,et k' egzistèt el Walonreye) et les sierpints (sitroetmint cåzant) ki vikèt foû payis.
Li sierpint come essegne
On mete sol paltot do sierpint tos les petchîs do monde. Ci sereut lu k' åreut fwait fote a l' ouxh Adan ey Eve foû do Paradis sol tere.
Categoreye:Cropantès biesses
Tchåte di Cargnon
Categoreye:Tchåtes Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Politike bedje Li tchåte di Cargnon (on dit eto : li påye di Cargnon), c' est èn afitcha di dmande k' a stî scrît bråmint pa Emile Vandervelde å Congrès Cargnon.
Ele fourit votêye li 26 di måss 1894, avou li skepiaedje do Pårti des Ovrîs d' Beldjike (POB).
Li tecse a divnou li soûmint ideyolodjike do POB po bråmint ds anêyes, eyet k' a stî rprins, pus tård, på Pårti Socialisse Bedje (PSB), ki replaeçrè l' POB.
Istwere di si skepiaedje
Li congrès s' åreut dvou fé a Mont, mins a cåze des disduts (avou des moirts) k' i gn ourit l' 17 d' avri 1893 (li gåre civike saetcha å fizik so les houyeus borins ki rclamént, po n' les nén leyî moussî dins l' veye), i fourit decidé di candjî l' plaece do congrès, eyet di fé l' 10inme congrès do POB a Cargnon.
Li tchåte fourit adoptêye li 26 d' måss 1894, après deus djoûs d' discutaedje påzès federåcions do POB rapoûlêyes å congrès.
Soûmint ideyolodjike
Elle a bråmint rprins des idêyes des grands filozofes, eyet mete, e 7 ponts, les aspiråcions di djustice, d' ewalisté, et d' afrankixhaedje po les ptites djins, dins on vicaedje nén capitalisse.
Ratournaedje e walon do tecse des tchåte (so l' Aberteke)
Dolhin
Dolhin, c' esteut on hamtea d' Limbôr (ki s' loméve ossu Dolhin-Limbôr , asteure on coulot do Grand Limbôr.
Rilomés Dolhinîs
Alexis Bastin
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Fondaedje (linwince)
Li fondaedje d' on son, el linwince, c' est si disparexhaedje dins l' prononçaedje di sacwants mots, adon k' elle est bén la dins des pårlers pus vîs u pus corants.
Fondaedje do H prumrece
Li H prumrece disparexhe tot doûçmint si on va do payis d' Måmdiy, Vervî et Lidje eviè Serè d' on costé et l' Årdene di l' ôte.
Cañamaque
Cañamaque, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Li langue nåcionåle (powinme)
«Li langue nåcionåle», c' est èn arimé scrît pa Tchåle-Nicolai Simonon po préjhî l' uzaedje do walon.
Il est lomé li "langue nåcionåle" di çou k' on va lomer pus tård (1844) Walonreye.
Fondaedje (linwince)
Fondaedje do H prumrece
El Basse Årdene, il est todi moens oyåve a fwait k' on eva viè Nonne, mins espaitche li spotchaedje di l' årtike. A Lidje: li håye /li‿hɔːj/, el Hôte Årdene: lu hâye /lu‿haːj/; a Bastogne: la haye, la hèye /la‿ h aj/, /la‿ h ɛj/; a Transene: la (h)âye /la‿haːj/
Li langue nåcionåle (powinme)
Li powezeye date do tins des Holandès, divant 1830, dabôrd.
Fondaedje (linwince)
Fondaedje do H prumrece
So Nameur, i n' est pus do tot etindåve, mins espaitche li spotchaedje et l' loyaedje avou S: li âye /li‿aːj/, des âyes /dɛ.‿aːj/.
Li langue nåcionåle (powinme)
Tecse e rfondou
Langue
Fondaedje (linwince)
Fondaedje do R å coron
Dins bråmint des mots, on trouve on R å coron e payis d' Lidje, et il a fondou après Nameur.
Egzimpes
Fondaedje do I u OU do dierin pî
Dins l' Hôte Årdene, po sacwants mots, li coron -î u -ou d' infinitifs, d' addjectifs u d' sustantifs ni sont pus oyåves.
Ci clintcha la s' a stindou a ene grande pårteye del Walonreye po sacwants mots, passés e rfondou:
Anêyes 1630
1630 | 1631 | 1632 | 1633 | 1634 | 1635 | 1636 | 1637 | 1638 | 1639
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Fiesse ås danses
En fiesse ås danses u fiestival di danses, c' est ene fiesse la k' totès soces di danses, foclorike u modienes, si dnèt radjoû po deus troes djoûs.
Rilomêyès fiesses del danse
*
Blistin
Blistin [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Bilstain, rebané avou 4831 Limbôr; limero diyalectolodjike: [Ve 18]; vî limero del posse: 4831
Mont Tizal
thumb|veyou d' Timite (pindant nonnrece) thumb|veyou del passåjhe des Ayites Imi (pindant nonnrece, avou ene tchape di nive) thumb|pindant bijhrece avou del nive Li Mont Tizal (e-n amazir, ⵉⵖⵉⵍ ⵜⵉⵣⴰⵍ, ighil tizal), c' est ene montinne del tchinne do Mîtrin Grand Atlasse, metowe a Bijhe di Tabane (Vå des Ayites Bougmesse).
Copete
Si copete est a 2979 metes. .
Eplaeçmint
Pus a Bijhe, gn a l' voye ki rmonte so Ayites Mhammed, tot shuvant l' aiwe di Sremt (e-n amazir, ⴰⵙⵉⴼ ⵏ ⵙⵔⵎⵜ, asif n sremt).
Å Levant, i s' porshût på Mont des Ayites Ouriaate (e-n amazir, ⵉⵖⵉⵍ ⵏ ⴰⵢⵜ ⵓⵔⵄⴰⵜ, ighil n ayt ore3at). Inte les deus, gn a ene passåjhe: li passåjhe des Ayites Ouriaate.
Climat
Li nive dimeure lontins sol pindant bijhrece, mo pus froed. On l' pout shuve tot prindant li hôt tidje des Waw n Sremt.
Dins les pormoennådes di montinne a pårti des viyaedjes des Ayites Bougmesse, on n' voet ki l' pindant nonnrece, ki dmeure setch minme al nive (ki dmane sol copete). C' est la k' gn a des aigues rweyås k' acovèt.
Sourdant
Categoreye:Montinnes do Marok Categoreye:Atlasse (hôts tienes)
Warum Krieg ? (sovnances)
Categoreye:prôze e walon categoreye:lives e walon thumb|coviete do live Warum Krieg ? (Pocwè l' guere ?), c' est on live so ene sovnance da Willy Bal sol guere 1940-1945, avou des tuzêyes filozofikes.
Li spoûle serè rprinjhe dins Djonnesse a målvåt.
L' enimådjaedje est da Gustave Marchoul.
Kouzma Minine
Kouzma Minine ([RU] Кузьма Минин) c'esteut on botchî rûsse k' ava batou conte ocupåcion polonès di Rûsseye ey di Moscou å 1612.
Vicåreye
Disk' eståvlixhmint d' deuzinme revintreye conte l' ocupåcion. Il esteut scabén al veye del Nijhniy Novgorod. Il aveut batou avou Dmitry Pojarskiy.
Goyé
Goyé (fr: Goé), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Limbôr.
Efouwaedje (medcene)
thumb|250px|right|Efouwaedje del pea d' ene djin, åtoû d' on [[clå (maladeye)|clå]] L' efouwaedje u eblamåcion d' ene pårteye do coir des djins u des biesses, c' est on candjmint dins les tchås ki sont come e feu.
Cåzes di l' efouwaedje
Les cåzes, ça pout esse
Senes di l' efouwaedje
Li plaece k' est efouwêye mostere todi cwate senes :
Fazes di l' efouwaedje
Å livea des celules, tos les efouwaedjes provokèt les minmès reyaccions :
Pierre-Jean de Béranger
Pierre-Jean de Béranger (riwalnijhåve Berandjî), c' esteut on fjheu d' tchansons e francès.
Efouwaedje (medcene)
Maladeyes avou d' l' efouwaedje
L' efouwaedje si rescontere dins dipus di 9 maladeyes so 10.
Totes les maladeyes k' i gn a d' l' efouwaedje, leu no si fwait avou l' cawete -ite (djonturite, botroûlite, mamite, evnd.), apus ki «peumoneye» eyet «plurezeye».
Pierre-Jean de Béranger
I fourit cnoxhou long et lådje do tins del Revintreye francesse.
Efouwaedje (medcene)
Droukes disconte l' efouwaedje
Gn a des droukes ki sont dnêyes po-z aswadji l' efouwaedje, les disfouwantès droukes.
*
Pierre-Jean de Béranger
Béranger
Ster (Francortchamp)
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Ster, c' est on hamtea d' Francortchamp.
Lomaedje des djins : Sterlin, Sterlinne ;
Economeye
Fabrike d' ôres "Thomas", k' on pout dmander a viziter avou esplikêyes e walon.
Sourdants & pî-notes
<References/>
6
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes -10 | anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 6 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Lete B
thumb|250px|Grands et ptits B (letes d' imprimreye) Li lete B, c' est l' deujhinme lete eyet l' prumire cossoune di l' alfabet latén.
Prononçaedjes del lete B e walon
Ele riprezinte li son P (cossoune leprinne divuzlêye) :
Dins des råles mots, li lete B å coron si s' prononce nén (halcrosse cossoune å coron)
Mots walons k' atakèt pa on B
Categoreye:Alfabet latén Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Cossounes
Renieblas
Renieblas, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Monique Dussaussois
E 1977, elle a-st eplaidî dins l' pitite coleccion di l' SLLW ene pîce di teyåte avanciveuse, «Et l' ivier ki va vni».
Dussaussois
Femirecsisse
vignette Li femirecsisse est on mot foirt novea (ki ci soeye e walon ubén dins les ôtes lingaedjes, inte di zels li francès yet l' inglès). Li femirecsisse, ç' est l' foite feminisse (li foite droete u gåtche del feminisse).
Walon
Li mot femirecisse est on mot-valijhe avou "femi" (feminisse) yet "recsisse"
Li molén d' å Pré Bolet (roman)
thumb|coviete Li molén d' å Pré Bolet, c' est on roman e walon, sicrît pa Jean Bosly, et k' a vudî e 1960 di l' eplaideu Duculot a Djiblou.
Lionel Messi
Referinces eyet sourdants
Messi Messi
Femirecsisse
Oridjine
Cist idêye a stî askepyî e-n inglès på on bouteu al radio estazunyin, ki s' lome Rush Limbaugh. Li mot inglès, ç' est : feminazi. Al plaece di tchoezî li "recsisse" come deujhinme mot, il aveut pris li mot "nazi" (nazisse).
Crupet
Crupet (minme mot e francès, ki c' est ene disfondowe di croupet), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Assesse, el province di Nameur.
Femirecsisse
Herleme
E decimbe 2020, Theo Francken aveut kinoxhou ene troke di femes feminisses yet nén-blankes. E-n efet, elles aveut orgånizé ene raploû wice les djins blancs (omes yet femes), insi k' les omes (sins nole ecsepcion) sont rioisté evoye.
Crupet
Avey
Li grote avou l' posteure do Diåle di Crupet
L' eglijhe Sint Mårtén do 15inme sieke, ki l' toet rshonne droldimint a on casse. Djusse dilé, z avoz les grotes artificires avou ene postere di Sint-z-Antonne,
Li cwårêye tour å mitan d' l' aiwe k' on-z î arive po on ptit pont d' pire.
Sourdants
<References/>
Li molén d' å Pré Bolet (roman)
Plaeçaedje dins li spåce et dins l' tins
Li sinne est datêye di 1888.
Tinmes
Gn a des tinmes diswalpés pa les cåzaedjes des persounaedjes, inte di zels, li rlidjon (nén rovyî ki Bosly a eto ratourné «l' Imitåcion d' Djezus-Cri») eyet l' politike.
Metans :
Molen
Louis Baijot
Louis Baijot (e walon Louwis Baidjot), c' esteut on scrijheu e walon k' eplaidéve purade del prôze nén racontrece.
Il aveut skepyî li 11 di nôvimbe 1924. Il a morou li 13 di may 2013.
Di s' mestî il esteut mônî, matchand d' farenes po les biesses, pu tchîf d' ene pitite eterprijhe a s' no.
Ouve e walon
vignette|Tecse da [[Gaston Lucy, léjhou pa Louis Baijot.]] Il est eto mwaisse sicrijheu del gazete e walon Coutcouloudjoû.
I fourit rprins dins l' antolodjeye Scrijheus d' Årdene.
Come bouteu pol walon, il esteut onk des mwaisses ovrîs del soce des rcåzeus di l' Årdene nonnrece.
Il a rarindjî ene djivêye di mots raglenés pa gaston Lucy po ndè fé li "Motî d' Bive".
Il a eto rcopyî ene peclêye di bokets da Gaston Lucy e "Feller-Rasgoutadje", et da Pire-Djôzef Dosimont dins li scrijha des papîscrîts.
Il a ossu scrît del prôze nén racontrece pol Coutcouloudjoû et pol Rantoele.
Il a scrît sacwants pådjes sol Wikipedia walon.
Si pôzucion so li rfondaedje do walon
Pol rifondaedje do walon, i veyeut evi sacwants ponts tecnikes, come les betchfessîs OE et OI. Mins i veyeut voltî li betchfessî å, k' il eployive minme e Feller, po rascovri les accints do Payis d' ersè et d' après Bastogne po ç' foninme la.
Mins i poleut foirt åjheymint lére on scrijhaedje e rfondou, et li rdire avou s' prôpe accint. Come ezès scoles di rfondou walon d' Bive k' il a shuvou di 2003 a 2012.
I préjheut les rfondeus, et awè les pinses ki li rfondou esteut on bon sistinme po les djonnes Walons poleur raprinde li lingaedje.
Baijot Baijot
Djonnesse a målvåt (sovnances)
thumb|sorcoviete do live Djonnesse a målvåt (Djon.nèsse a malvô), c' est on live di sovnances da Willy Bal sol guere 1940-1945, ki racontèt si tins d' sôdård, di prijhnî, pu dins l' foice ocupante di l' Almagne, e 1945-1946.
L' enimådjaedje est da Raymond Drygalski.
Contnous dedja eplaidîs
Li live riprind
Son GN
Categoreye:Sons et letes do walon
Caltojar
Caltojar, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Son GN
Li sene e-n AFE, c' est "ɲ".
Djonnesse a målvåt (sovnances)
Contnous dedja eplaidîs
Categoreye:Prôze e walon Categoreye:Lives e walon Categoreye:Otobiyografeyes
Schiråde
Li schiråde (on dit eto: pitit feu, schirêye), c' est on feu k' on fwait å crås mårdi (la k' on-z a magnî a s' fé schirer), copurade e Condroz, Fåmene et Årdene djondant. Ça pout esse on seul feu pa viyaedje, mins nén si grand kel grand feu ki vént djusse après. On pout eto fé sacwants ptits feus, onk pa coulot, djusse avou des boteas di strins u des hopeas d' fetchires.
Li chiråde a bråmint des rshonnances (eto etimolodjikes) avou l' fiesse muzulmande di l' Achoura.
Sipots et creyances a vey avou l' schiråde
thumb|uzaedje del ratournaure "pitit feu" (pol grand feu) e 2002 On creyeut kel schiråde espaitchive les trantchêyes des tchvås et les mås d' vinte des djins. Po ça, les djins zouplént ådzeu.
Les cinsîs fijhént passer les biesses ådzeu des cindes, po les waeranti des colikes.
Vicansté del schiråde
Li schiråde ni s' a pus fwait après l' guere 1940-1945. Mins li mot "ptit feu" s' a wårdé dins l' kinoxhance sordivintrinne des djins, mins asteure, i sieve po lomer l' grand feu.
Les uzances come li schiråde dins des ôtès culteures
Å Marok, al fiesse di l' achoura (dijhinme djoû do prumî moes d' l' anêye moslimrece), les efants aloumèt des ptits feu et zoupler å dzeu. I pinsèt eto k' on n' serè nén malåde si on fwait çoula.
Sourdant
Categoreye:Viyès uzances del Walonreye Categoreye:Fiesses
Constant Boinet
Constant Boinet, c' esteut on scrijheu e gåmès.
Il a fwait rexhe ene ramexhnêye d' arimés "Hâlette, hisse et gros sabots".
Onk di ses tecses, rimetou e walon
Anêyes 1620
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1600 | anêyes 1610 | anêyes 1620 | anêyes 1630 | anêyes 1640
1620 | 1621 | 1622 | 1623 | 1624 | 1625 | 1626 | 1627 | 1628 | 1629
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Robert Mathelard
Robert Mathelard, c' esteut on scrijheu e walon, aprume po fé des pretchmints po des messes e walon.
I skepia a Fårciene li 25 di may 1934, et mora a Tchålerwè li 11 di decimbe 2019.
Di s' mestî, il esteut curé (a Montniye-so-Sambe eyet doyén a Djumet et Tchålerwè.
Ouve pol walon
I cminca a dire messe e walon ås fiesses di Walonreye e 1978, et porshuve disk' e 2019.
Il aveut dit messe e walon a Paris, ezès djournêyes « Paris walon », avou troes ôtes priyesses, André Materne, Lucien Thirion eyet Gaston Schoonbroodt li troes d’ måss 1993.
Il a stî rtrové cåzu moirt adon k' i dveut dire messe e walon a Egne pol Sint-Elwè. Si pretchmint esteut so s' buro, tapé al machene et coridjî, avou les fråzes impôrtantes sorligneyes avou do djaene, presse a esse lî divant les djins.
Catule
thumb thumb Catule, di s' vraiy no, Gaius Valerius Catullus, c' esteut on scrijheu romin.
Robert Mathelard
Ses idêyes
Si dierin siermon esteut rashiou so divwer do crustin a rcweri l' påye. Si ribouxheut i co sol clå po k' l' Urope ni soeye nén « k’ ene afwaire di liårds, eyou çki les etaesseus di liårds seront co pus ritches, eyet les pôves ene miete pus pôves. »
Catule
Il a scrît des powinmes d' amour, nén pikés des viers.
Robert Mathelard
Ses idêyes
Pol walon, i pinséve ki totes les pinsêyes, fouxhexhe-t ele foirt absitroetes et parfondes, si polnut dire e walon.
Catule
Egzimpes di powinmes
<i> Cwand ele si coloûte, Et ranxhner totoute Respondoz a m’ kesse, Wice vont ele, ses caresses ?</i>
Robert Mathelard
Sourdants
Mathelard Mathelard
Catule
Egzimpes di powinmes
<i> Vicans, abeye, inmans nos Les cis ki nos l’ espaitchèt, c’ est des sots Dinez mu meye betches et co cint Adonpwis, meye-z ôtes, et co on cint Et des meyes et des rameyes et des cints et des racints. Et cwand nos serans-st avnous a dijh meyes, Nos les alans maxhî po-z è piede li conte, Po k’ les tigneus ni nos polnuxhe rén rprotchî Å discovri ki nos nos avans betchî et rabetchî.</i>
<i>Oufti ! Dj’inmreu, doûce djonnete, K’ a meynute, vos m’ priyrîz e vosse tchambe, Sins mete li loket a vost ouxh, Sins skifter evoye divant ki dj’ n’ intere. Ratindoz m’ påjhûlmint, Presse a-z esse siervowe, nouv côps d’ ran, Et sins ratinde k’ i djale, ca, enondé, Li panse plinne, dji so ddja cåzu dismoussî, Sins cazake et sins camizole.</i>
Sourdant
Categoreye:Rilomés Romins Categoreye:Sicrijheus e latén
Gåz
On gåz, c' est èn estat del matire k' on n' pout ni apicî, ni waire sinti avou ses doets.
Li pus cnoxhou des gåz, c' est l' air.
Hårdêyes divintrinnes
* Categoreye:Fizike
Cargnon (viyaedje)
Cargnon (F. Quaregnon), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Hinnot.
Istwere
C' est la ki l' Pårti des Ovrîs d' Beldjike sikepia, et voter si tchåte li 26 di måss 1894. Ele dimorrè cnoxhowe come li Tchåte di Cargnon.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Carabantes
Carabantes, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Raecisse
Li raecisse, ç' est d' aboird li croyance al egzistance des raeces uminnes. Asteure, cwand les djins cåznut do raecisse, is volnut purade djåzer d' ene sakî ki voet evî ene ôte sakî po s' coleur di pea. Kécfeye, cisse mot est eto uzé flotchreçmint po dire ene sakî ki n' inme nén ene ôte sakî po s' payis d' oridjene.
Djustice
Li raecisse dins li lwè bedje est rwaiteye come on trepådje, adon ç' est disfindou pål côde penå.
Marie-Guy Boutier
Marie-Guy Boutier (riwalnijhåve Mareye-Gui Boûtî), c' est ene ricwereuse sol walon.
Di s' mestî, elle est professoresse di romanes a l' ULg.
Ouve pol walon
Elle a stî ene des pus vayantès overresses di l' ALW. Tcherpeter tote seule li tôme so les biesses (ALW8). Ratchever li tôme 6 so les teres, les voyes, les åbes k' aveut stî ataké pa Marie-Thérèse Counet et Jean Lechanteur. Pu co basti, leye todi tote fene mierseule, li tôme 15 so les maladeyes des djins.
Elle est al SLLW, et a stî lontins mwaisse sicrijheuse del rivuwe "Wallonnes".
Egzimpe d' ene di ses rcwerances
Boutier
7
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes -10 | anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 7 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Pierre Theilhard de Chardin
thumb Pierre Theilhard de Chardin (riwalnijhåve Teyår di Tcherdin), c' esteut on sincieus, on scrijheu ey on rlidjeus (djezwite) francès.
Ôte tecse da sinne (sol nateure)
Sourdant
Teilhard de Chardin Teilhard de Chardin Teilhard de Chardin Teilhard de Chardin
Willy Bal
thumb|left|100px|(diviè 1970) Willy Bal a skepyî li 11 d' awousse 1916 ey a morou li 18 d' awousse 2013.
C' est on sicrijheu e walon et on rcwereu sol walon, k' a cmincî les deus bouyes tot djonne.
Trintche a Cô
Li trintche a Cô, c' est on tcheyaedje di l' aiwe d' Ambleve a Cô.
Willy Bal
Il a felmint bouté tot-z eplaidant les foyous d' Arille Carlier so les mots walons do payis d' Tchålerwè, dins li Dictionnaire de l'Ouest-wallon (1988).
Trintche a Cô
C' est l' pus hôt et l' pus cnoxhou des tcheyaedjes d' aiwe del Walonreye.
Sourdant
Categoreye:Aiwes del Walonreye Categoreye:Tcheyaedjes d' aiwe
Willy Bal
Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron et dins l' antolodjeye Gallimard des powetes do 20inme sieke, avou les ôtes riprezintants del djermêye 48. Il est rprins eto dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.
Willy Bal est on råle mimbe di l' SLLW ki djåze voltî walon avou les waloneus. Et s' endè siervi dins ses spitchs dins les strimaedjes di lives e walon. Il eployive pår li walon cwand il esteut dins les djuri d' teze di diyalectolodjeye walone (metans po Aclevaedje des bovrins a Djåçlete da Jean-Jacques Gaziaux).
Sicrijhaedjes e walon
Dedja e 1937, i disfind si memwere a l' UCL so l' accint walon d' Djanmioû ki serè eplaidî dizo l' tite " Lexique du parler de Jamioulx "(1949) (rahoukî come O90 dins l' djivêye des motîs do walon.
Come sicrijheu d' prôze, i cmince pa vudî des ptits contes et noveles: “Troes contes” (1938); “Il aveut poirté l' solea dins s' bezaece” (1951), “Fåves del taeye ås fraijhes et contes do Tiene al Bijhe” (1956).
Pus tård, Wili Bal va passer a des scrijhaedjes ene miete biyografikes, ene miete filozofikes, ki racontèt si tins d' sôdårds et di prijhnî tins del guere di 1940-1945. Li prumî d' zels, “Warum Krieg ?” (1996), va esse riprin dins on pus spès live: “Djonnesse a målvåt” (2001). Dins s' djonnesse, djustumint, il aveut eto ratourné on roman da Ramuz “Aline” (parexhou e 1998), et scrît del proze nén racontrece “El redjon dins l' monde” (1936).
Cårire ådfoû do walon
Å dfoû do walon, il a eto scrît des sincieusès sacwès sol francès. Insi, il aveut-st enondé on "motî des mots afrikins e francès".
Di s' mestî, il a cmincî prof d' atenêye a Mårcin 11 ans å long (1945-1956), tot-z î tnant eto ene pitite cinse. Adonpwis, il eva come prof d' univ å Congo, a l' univiersité Lovanium. Il î dvént doyén del Faculté d' Letes (1962-1965). I rintere adon el Beldjike, a l' UCL, todi come prof di romanes, pu divént doyén del Fak di Letes (1968-1970). Di 1970 a 1973, i serè vice-prezidint do Consey Academike.
Willy Bal eyet li mouvmint ravicantisse
Willy Bal a stî onk des råles romanisses a djåzer di l' avni do walon e walon, et a tuzer ene miete a si ehåyaedje: Standardiser, moderniser, la juste mesure à garder (2002). Mins i n' a måy fwait l' ascoxheye di oizeur ecoraedjî on walon unifyî.
Hårdêyes difoûtrinnes
Bal, Willy Bal, Willy Bal
Anêyes 1610
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1590 | anêyes 1600 | anêyes 1610 | anêyes 1620 | anêyes 1630
1610 | 1611 | 1612 | 1613 | 1614 | 1615 | 1616 | 1617 | 1618 | 1619
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Tchampinne
Les tchampinnes estént prinjhes po amagnî dins les tindreyes.
Turdus spp. (sacwants sôres)
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Voyaedjants oujheas
972
Ôtès djins
Categoreye:Date
David Suzuki
Il a skepyî li 24 di måss 1936.
Djîle
On djîle, c' est l' mwaisse persounaedje do cwarmea d' Bince et di sacwants veyes et viyaedje, aprume dins l' province do Hinnot.
Mousmints
I poite on mousmint ås carimadjoyes, saetchant purade so l' orandje. Il a eto on tchapea avou des plomes d' otruche.
A ses pîs, i poite des shabots.
Dansaedje
I fwait des pas d' djîle, tot fjhant souner ses sounetes.
Adonpwis, i tape des orandjes saetcheye foû di s' kertin so les djins å crås mårdi.
Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Tiki-taka
vignette|On djife d' esplicaedje avou do tecse e [[Espagnol (lingaedje)|spagnol ey e-n inglès.]] El tiki-taka, c' est l' no d' ene tactike do fotbale. Li mot la a stî askepyî al mitan del dijhnêye 2000, mins il a divnou peuprece tins d' el dijhnêye shuvante.
Askepiaedje
Ci môde di djouwer la a stî grandmint metowe so pî pa Johan Cruyff. C' esteut on djouweu do FC Barcelona (ene des ekipes di Bårçulone) dins les anêyes 1970. La k' il a stî etrinneu drola dins les anêyes 1990. C' est a ç' moumint la k' a nexhou el tiki-taka.
Rilomêye
C' est l' sistinme k' a stî uzé på relijha nåcionå d' Espagne, inte 2004 eyet 2012. C' est gråce a ça, ki ç' payis la a divnou tchampion d' Urope deus côps ey a wangnî ès prumire cope daegnrece, e 2010. Totfeye, foiravant tins del cope daegnrece di 2014, on-z a rwaitî ci tactike la e-z estant el råjhon do spoûlaedje di l' Espagne.
Cwek' el tiki-taka a sti metou so pî el Sipagne pa on etrinneu neyerlandès, ès sistinme la est uzé dins d' ôtes payis. Metans, Pep Guardiola ki fé djouwer ses omes avou ci tactike la a Manchester City.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Fotbale
Laurent Micheels
Laurent Micheels u Jean-Joseph Micheels …
Sourdants
Micheels Micheels
Otruche
thumb Ene otruche, c' est on djinre di grand oujhea ki court rade mins n' sait voler.
otruchidîs (Struthionidae)
Li sôre li pus cnoxhowe, c' est l' otruche d' Afrike (Struthio camelus)
Istwere di l' indje
On aschindant des otruches d' asteure egzistéve dedja e l' eyocinne. On l' loma Paleotis.
Les otruches vraiyes, do djinre Struthio, on ndè trouve des oxhmints e l' Afrike, et l' Azeye ey e l' Urope e miyocinne.
On croet voltî ki les otruches et sacwants dinozôres (famile des Dromaeosauridea) serént del minme provnance.
Doûcès creyances
On croet eto ki les otruches si metnut l' tiesse dins l' såvlon cwand ele sont-st e dandjî. Mins c' est del couye berdouye.
Sourdant
Categoreye:Oujheas
Gawe
Ene gawe, c' esteut on vî instrumint d' muzike, come ene muzike al boke, mins avou des coides estô des plakes del muzike al boke.
On l' eployive po djouwer bal, eco e 1864.
Li raptitixha di cist instrumint la, c' est l' gawzin, ki ls efants fjhént pacô zels-minmes.
Sourdants
Categoreye:Instrumints d' muzike
Honte
Li honte, c' est on sintimint k' espaitche di fé sacwants faitindjes ki sont waiteyes come nén comifåt dins ene metowe societé.
Motlî
On fwait sovint l' diferince inte ene kidujhance avou del honte (çou k' est bén veyou) et des måhonteusès keures u målès keures, veyowes evi pa tertos. Dj' ô bén foû del politesse u del moråle acceptêye pa ene kiminålté d' djins.
Categoreye:Dujhances sociåles
Prindåves bocrês ås bedots
Les prindåves bocrês u ploketes volantes ås lepes de bedots, c' et ene maladeye des bedots, la k' il ont des bocrês so les lepes, ki dvnèt des crapes, come les cenes des noerès plokes.
Les cåzes, c' est on virûsse del famile des pocvirûsses, mins diferin do ci des vraiyès volantès plokes.
Les biesses si rifjhèt totès seules, so 15 djoûs.
Li maladeye si pout prinde åzès djins, mins rålmint cwand minme.
Les prindåves bocrês ni sont nén les noerès plokes, ene bråmint pus laide maladeye, cåzêye pa èn ôte pocvirûsse.
Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades Categoreye:Zonôzes
Ké fayé payis ki l' payis d' Tchålerwè (monoloke)
Ké fayé payis ki l' payis d' Tchålerwè (Qué sale payis què l' payis d' Châlèrwè), c' est on monoloke dit på Bob Dechamps, eyet scrît pa lu-minme avou l' aidance da François Lemaire.
Li dijhaedje oridjinå s' a fwait avou l' patwès walon di Tchålerwè et s' lomer Chârlèrwè qué sale payis.
Tecse
Redjårbaedje e rfondou walon do tecse, oridjinålmint scrit e patwès di Tchålerwè:
Bon Diu, ké fayé payis ki l' payis d' Tchålerwè Minme s' i gn a nole såjhon, i ploût deus djoûs so troes. Vos n' î sårîz vudi sins vo-n impermeyåbe: Vos riskez d' esse tot crou come on vî mizeråbe. Vos endalez kécfeye på pus clair des soleas, Vs djhoz «Tolminme, dji croe ki l' tins dmorrè å bea.» Mins vs ramassez rola ene di ces bounès nûlêyes Ki vs va fé racori, l' coyene vraiymint trimpêye. Si vos vos è rexhoz sins awè on catåre, Vos vos ploz bén vanter d' esse on nouzome tchançåd. Çk' i gn a åtou del veye ? Ç' est toplin des berdouyes : Ç' n' est nén fwait po les djins, c' est bon po les guernouyes ! Yeyet nos î estans co pus blancs k' des naveas Avou totes les foumires ki vegnnut des forneas. Comint çk' on pout dmorer dins ene pareye contrêye, Cwand gn a des cenes ki l' cir est bleu tote el djournêye ? Pocwè k' on n' s' eva nén viker wice k' i fwait bon Ey evoyî bouler l' fayé payis walon ? Pocwè ? C' est tot bounmint pask' on trouve ci-roci, — Do moens, nos, ses efants —, tot ç' k' i fwait plaijhi. Èn etrindjir pasreut on djoû a Tchålerwè: Il årè veu, Bon Diè, deus troes belès sacwès, Mins come sovnance del veye, cwè çk' il årè, cist ome ? Motoit deus u troes foto plakêyes dins èn albom. I n' årè nén comprins, tot çou k' il est por nos, Ç' pitit boket del Daegne ki nos a mostré l' djoû. No Walonreye, por nos, c' est l' pus grande des merveyes Et nos plans bén cachî, nos n' trovrans rén d' parey. Cwè ç' k' i gn a d' mî k' ôte pårt ? Vraiymint, dji n' el sai nén. Pocwè l' veyans ns voltî ? C' est po tot yet po rén. (…)
Christian Mayeur
Christian Mayeur, c' esteut on scrijheu e walon di Sint-Vå.
Sourdants
Mayeur Mayeur
Lukas Kampa
thumb|left|120px|(2014) Lukas Kampa, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 3 d' djanvî 1985 e l' Almagne.
Li Mayni dlé L' Rotche
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Edith Godart avou l' accint d' Libin pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Viyaedjes di Walonreye
L' afwaire dås Houlpeas (roman)
thumb|coviete L' afwaire dås Houlpeas (L'Afêre d'ås Houlpês), c' est on roman e walon, sicrît pa Jean Bosly.
C' est l' prumî roman d' police e walon.
Plaeçmint dins l' espåce et dins l' tins
Li spoûle di passe dins l' hamtea des Houlpeas, dilé Wonde. Pacô, li policî cacheu va fé des rcweraedjes après Lidje. Po sayî d' trover l' moudreu, sol fén do live, i va dmorer on moes a Hesta.
Li live kimince e moes d' awousse 1936. I finixh al Noyé del minme anêye.
Houlpeas
Djiblou
Djiblou (fr: Gembloux), c' est ene rebanêye comene del Waloneye, el province di Nameur.
1885
Walonreye
Greve di shijh samwinnes dins l' Borinaedje, sotnowe pa les moutouweles et les coperatives di Tchålerwè.
Djiblou
Ban di Djiblou
Djiblou (veye), Beuzet, Bossere, Bôtè, Côroe-l'-Tchestea, Ernadje, Grand-Lé, Grand-Mayni, Les Înes, Lonzêye, Mazi, Såvnire.
Djeyografeye
Djiblou si trouve al croejhlåde des voyes Brussele-Nameur, et Tongue-Tchålerwè, did la si etimolodjeye (geminiacum, djermale di voyes).
1885
Ôtès djins
Categoreye:Date
Djiblou
Djeyografeye
Li veye est rlomêye po si Faculté d' agronomeye.
Li sipot des Djibloutwès, c'est les coutelîs paski l' vile esteut rlomêye eto po ses couteas. Mins on n' fwait pus waire di couteas a Djiblou asteure.
Tourisse
Li Cloke-Poite (befroe) di Djiblou a stî rashiou å Patrimoenne do Monde pa l' UNESCO.
Les djårdéns et les cortis del Faculté d' agronomeye.
Li tchestea et l' eglijhe di Côroe. <br style="clear:both;" />
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veye di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Sins rime ni rame (powinmes)
Sins rime ni rame, c' est ene ramexhnêye di powinmes (nén rimés) da Albert Maquet eplaideye dins l' coleccion Micromania e 2008.
ISBN 2-930364-34-3
Contnou
C' est céncwante powinmes di ût vers, pîtlés mins sins waire di [rime]]s.
Tchaeke powinme est basti sol minme tcherpinte: troes côp on vers di 7 pîs shuvou d' on vers di 5 pîs, pu deus set-pîtaedjes po les deus dierins.
Tinmes
C' est des tinmes foirt foû-ordinaires. Ene miete a môde di tuzaedje d' on dmey-doûs… ou d' on filozofe.
Tecnikes di tcherpetaedje
On rténrè des ristitcheyès fråzletes
Croejhete
Uzaedje des pronos ås dvanceyès voyales (i a môde di sacwants coines del Hesbaye dins l' mwaisse modêye.
Rimes nén atindowes
Mågré k' i n' a — sapinse å tite — ni rime ni rame, on ndè trouve pacô on rimaedje, pår inatindou:
Pî-notes
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon Categoreye:Lives e walon
Caracena
300px|right
Caracena, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Lucien Harmegnies
Lucien Harmegnies, c' esteut on politikî walon- eyet francès-cåzant di Mårcinele eyet d' Tchålerwè.
I provneut d' Flawene.
Foistî
thumb|Foistî [[Walonreye|walon dilé ene bele tiesse di cier]] thumb|Djonne foistresse e l' [[Ouganda]] On gåre di bwès u foistî; ene gåre di bwès u foistresse, c' est ene djin d' mestî ki louke si les bwès sont bén etertinous come i s' doet.
Sovint, c' est èn eployî d' l' estat u des comenes.
Li gåre di bwès est diferin do gåre di tchesse.
Istwere
Dins l' ancyin redjime, dins l' Principåté di Ståvleu-Måmdey, todi, li foistî fijheut ossu do gåre tchampete.
Rilomés foistîs
Roger Nicolas, k' est eto on rcwereu sol tchampnwès.
Kékes mots walons des foistîs
Sourdant
Categoreye:Foistreye Categoreye:Mestîs
Fiesse nåcionåle
Ene fiesse nåcionåle, c' est l' fiesse oficire d' on payis ou cåzu-payis.
Ele si passe todi l' minme djoû, tos ls ans.
Sacwantès fiesses nåcionåles
Categoreye:Fiesses
Antonio Napolioni
Il a skepyî a Camerino li 11 di decimbe 1957. I fourit apriyesté e 1988. Il a stou fwait eveke li 16 di nôvimbe 2015.
Emanuele Birarelli
thumb|left|120px|(2012) Emanuele Birarelli, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 8 di djanvî 1981 e-n Itåleye.
Så
Categoreye:Åbes
Djivêye des Rwès d' Djeruzalem
Categoreye:Djivêyes Categoreye:Djins des croejhådes
Borobia
Borobia, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Djivêye des Rwès d' Djeruzalem
Adonpwis, li tite a co stî reclamé pa les dischindants, disk' å djoû d' ouy.
Så
Ene så ou såcî, c' est èn åbe ki crexhe dins les frexhès plaeces, do djinre Salix.
Cubilla
Cubilla, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Så
Uzaedjes
C' est des sås k' on saetche les oizires.
C' est dins li schoice del så k' on a saetchî pol prumî côp li seur acetilsåcilike divnou l' aspirene.
Come bwès d' tchåfaedje, ele ni tchåfe waire et broûle rade.
Viyaedje ås sås
Sacwants viyaedjes ont astalé des plinnes di crexhaedjes des sås, po-z assaetchî les tourisses, et aprinde ås efants des scoles les uzaedjes di cisse plante la.
El Walonreye, gn a insi Heusdin.
Anêyes 1600
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1580 | anêyes 1590 | anêyes 1600 | anêyes 1610 | anêyes 1620
1600 | 1601 | 1602 | 1603 | 1604 | 1605 | 1606 | 1607 | 1608 | 1609
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Ouyet d' campagne
L' ouyet d' campagne u stoelete, k' on lome eto peta paski ses grinnes petnut cwand on rote dissu, c' est ene bele blanke fleur des tchamps ki florixh a massif.
8
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Ouyet d' campagne
Stellaria holostea
Sourdant
Categoreye:Fleurs des tchamps Categoreye:Sitoelacêyes
8
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes -10 | anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20
Arondixhmint di Flipveye
L' Arondixhmint di Flipveye est èn arondixhmint administratif del province di Nameur.
8
3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 8 do calindrî grigoryin.
Ciwagne
Categoreye:oujheas
Li ciwagne u chwine, c' est on grand blanc oujhea avou des noerès aiyes, des rodjès pates, et on longou djaene betch, ki vént cobén acover el Gåme
No e sincieus latén : Cicogna cicogna
8
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mambor
On mambor (on dit eto: on manadjer, èn adjint), ene mamborresse, c' est onk u ene ki rprezinte on bocseu, on fotbalisse, èn acteur di cinema, on scrijheu, on tchanteu, evnd., cwand c' est po fé martchî avou ene ekipe di fotbal, on produjheu d' fimes, èn eplaidreye, ene societé d' plakes…
Li mambor est sovint payî d' on porcintaedje sol contrat.
1018
Ôtès djins
Categoreye:Date
Mambor
Les mambors å djoû d' ouy
Li mestî d' mambor est purade ene uzance des Amerikins ki des Uropeyins, mins ça wangne e l' Urope avou. E Vî Continint, nerén, ci n' es nén co on mestî k' est bén veyou. On rprezinte sovint les mambors come des hape-tchå des sportifs u des årtisses.
Ovraedje d' on mambor
I va sayî di "vinde" si pratike å meyeu pris. (c' est come ça k' i wangnrè l' pus lu ossu). Eto, metans po les scrijheus, i va sayî di vinde des prodûts dléreces. Li mambor des zwers da Hergé, i vont vinde li droet di mete des imådjes da Tintin so les texhous, les tchapeas. D' endè fé des videyos, des djeus po tåvlete éndjolike (Playstation).
Wene (pexhon)
Li wene, c' est on pexhon k' on trovéve assez rålmint dins Mouze et dins l' Aiwe d' Oûte di l' esté. E 19inme sieke, todi.
Leuciscus idus
Sourdant
Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes Categoreye:Pexhons
Wespî d' Urope
categoreye:oujheas Li wespî d' Urope, c' est on wespî avou des bleus penas.
Il a on noer gorea.
Merops apiaster
Mopliyaedje
I covnut dins les payis del Mîtrinne Mer, et do Près-Levant.
Grand Pris do Rwè Albert I
Li Grand Pris do Rwè Albert I u Cope do Rwè, c' est ene bate di teyåte e walon k' askepia e 1931, la k' li Rwè Albert I dina on pris, ki dveut dmorer advitam, po ene dramatike e walon. Li tchuze sereut fwaite tins d' ene bate nåcionåle.
1886
Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
C' est ene anêye di greves (riwaiteye purade come ene djåcreye) :
Grand Pris do Rwè Albert I
E 1932, li wangnante pîce fourit djouwêye divant li Rwè e s' palå a Låken.
1886
Sourdants
Categoreye:Date
Grand Pris do Rwè Albert I
Dispoy ene tchoke, li bate est adjinçnêye pa l' UCW, k' a stî metowe so pî po çoula, å cminçmint.
Lijhaedje des wangnants (sol waibe di l' UCW)
Sourdant
Categoreye:Pris et bates e lingaedje walon Categoreye:Teyåte e walon Albert I
Coûtresse d' alinne
thumb|right L' asse ou coûtresse d' alinne est ene maladeye k' on-z a målåjhey di respirer, et cåzu stofer, di cåze do rastroetixhaedje des brontches.
Sorvinance di l' asse
Sorlon l' OMS, e 2004, gn åreut 100 a 150 miyons d' djins sol daegn k' årént del coûtresse d' alinne.
Ça åreut divnou bråmint pus corant dispus sacwants ans, paski les måjhones sont todi pus resserêyes (po n' nén leyî intrer l' air, po s' ahouwer do froed); ça fwait k' i gn a des novelès ptitès biesses k' endè profitèt po s' mopliyî foû mezeure, come les acaryins.
Senes
Li malåde est djus d' alinne u djus d' shofla, on dit eto: dishoflé. Si on aschoûte si peumon avou ene aschoûtrece, on-z ôt do tchipta. On pout vey al goidje ki l' air a bråmint des rujhes po-z amoussî e peumon.
indjéns d' médiaedje
médiaedje classike avou des catchets, u des conte-gotes.
sitritchete k' on prind e s' boke, k' on pout emantchî dins ene botaye (on rshofele l' air divins, et respirer l' produt on deujhinme côp).
éndjole a moteur po fé des respiraedjes (li drouke est evoyeye dins on masse k' on respire cénk a dijh munutes å long).
droukes eployeyes
les droukes ki rindèt les brontches moens sinsiûles a l' alerdjeye.
Difoûtrinne hårdêye
L' asse: comint l' médyî ?
Categoreye:Medcene Categoreye:Sistinme respirrece
Escos del parminêye 2020-2021 dins les belès-letes e walon
Pådje so les escos del minêye 2020 dins les belès-letes e walon
thumb|coviete do [[Cotcorico (gazete)|Cotcorico 1/2020, mostrant on masse sol cope do Rwè]]
Divant l' minêye
On trove dedja on bea dessén dins li Ptite gazete di Måmdiy l° 1/2020, fwait ki l' minêye esteut co riyåve, so l' poirtaedje do masse e l' Chine.
Faze di recloymint
On a yeu radmint trové on djeu d' mots Covid / co vite. Il a stî spårdou avou l' recloymint, dins l' messaedje "ci serè covite (Covid) fini" oudon-bén «on serè co vite houte».
Tchansons
Willy Marchal a fwait ene tchanson so l' air del viye tchanson francesse «Article 214» (pu cnoxhowe pa l' incipite do resploe «elle est toujours derrière». Li mwaisse tecse a stî eplaidî dins l' Rantoele-gazete l° 94 (esté 2020).
Èn ôte redjårbaedje nos a vnou del pene da Georges Heyen «Lès djoûrs du mârs´» (les djoûs d' måss) so l' air del «Nute di may»
Tecses di prôze
Li prumire gazete a ndè djåzer e walon, c’ esta « Li Walone » do prétins 2020, del pene da Leyon Buken :
Adon-pwis, Jacques Vandenbroucke redjårbêye on tecse powetike, ripiké del Daegntoele, sol bea prétins do moes d' måss 2020. On prétins ki n' saveut nén :
Todroet après, Nosse lingaedje dinéve eto deus årtikes sol sudjet, pus tuziveus. Après aveur fwait on racourti di sacwants minêyes (metans, li noere pesse del Moyinådje, Georges Ghys condånéve li vicaedje dins les payis come li Chine, li Djapon et l' Inde:
Clayton Stanley
Clayton “Clay” Iona Stanley, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 20 d' djanvî 1978 ås Estats Unis.
Escos del parminêye 2020-2021 dins les belès-letes e walon
Tecses di prôze
Shût cwate pådjes di Pire di po-drî l'cinse, pus tecnike, la k' i cåze do « comavirûsse » ki n’ est k’ on simpe paket d’ acide di nawea avou ene piceye di proteyenes. Adon-pwis, espliker les candjmints ki l’ recloymint a cåzé dins les pratikes rilidjeuses (pp. 25-28).
Disrecloymint
On bea tecse sicrît li 24 di may, å disrecloymint, pa Marie-Jeanne Debleumortier eyet Émile Jauquet, parexhou dins l' Soverdea l° 376 (djun 2020), lomé «Disbåtchîs», dene l' airance e disrecloymint:
Rispitaedje
Li deujhinme boket del «Cronike d' ene minêye» sicrît anonimmint dins l' Rantoele-gazete (l° 97) et dins Singulîs (1/2021) raconte, a môde di biyet d' oumeur li tcheriaedje del mimêye do moes d' nôvimbe 2020 å moes d' fevrî 2021.
Alére
Lucyin Mahin: «Li Minêye dins les gazetes e walon», 94 & 95 (esté & waeyén-tins 2020)
(Tos des tecses sol parminêye)
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Minêyes Categoreye:Gazetes e walon
Grand feu
thumb|grand feu avou spitaedje di flamaxhes
Li grand feu, c' est on feu ki les djins do viyaedje fijhént li prumî dimegne do cwareme, et ki shuveut l' schiråde, u ptit feu. Mins asteure, i s' fwait tot do long do cwareme. Si on waite totes les uzances el Walonreye et ôte pårt sol Daegn, nos fåt lomer ç' grand feu la li grand feu ås brandons, po fé l' diferince avou l' feu sint Djhan, ki s' aloume li 24 di djun, et l' grand feu sint Mårtén ki s' aloume li 11 di nôvimbe.
Dujhances classikes do grand feu ås brandons
Li grand feu ås brandons est ene viye dujhance po fiester l' fén d' l' ivier et l' avnowe do bontins. C' est l' fén des longuès shijhes d' ivier, ki durnut, el Walonreye, do moes d' nôvimbe å moes d' fevrî.
Li feu si fjheut todi al minme plaece, sovint so ene cresse do viyaedje, po k' on l' voeye did lon. C' esteut dandjreus la k' gn aveut on nîme do tins des Ancyins Bedjes.
A l' anuti, li feu esteut aloumé på mwaisse djonne ome, udonbén på dierin maryî d' l' anêye, uco l' mayeur, ubén on priyî d' oneur.
Sipots et creyances a vey avou l' grand feu ås brandons
On dit tofer li spot: Å grand feu, les shijhes e feu.
E sacwantès plaeces, on-z apoirtéve des vôtes å grand feu po n' nén esse magnî des moxhetes.
Ôte pårt, avou les cindes do grand feu, on fjheut ene passêye. Les djins k' end atchtént les stårént so les tchamps po tchessî les rats et les soris, et aveur des bounès dinrêyes.
On djheut eto: cwand on n' fwait pont d' grand feu, li Bon Diu l' fwait. Dj' ô bén: gn aléve aveur ene måjhon k' aléve broûler e viyaedje tins d' l' anêye.
Les set feus d' Nameur
A Nameur, on saye di fé set feus k' on pout vey e minme tins. Adon, on serè å rcoe des macrales et des grimancyins èn an å long.