cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lluís Llach
Lluís Llach va cmincî a-z esse kinoxhou long et lådje a pårti di 1967, come mimbe do mouvmint del Nouve tchanson (Nova Cançó), cwand il intere el binde Els Setze Jutges (les saze djudjes), ki ci serè lu l' dierin a-z î moussî.
Adon, i va tchoezi ene voye egadjeye politicmint. I n' candjrè pus tot åd dilong di si evolucion årtistike.
Al fén di 1969, après aveur yeu mo do succès populaire, i va tchanter tot seu å Palå del Muzike Catalane. A pårti d' adon, i va esse loukî come onk des meyeus tchanteus compôzeus do moumint. Si årè-t i todi pus di succès, a tos les liveas.
Après onk di ses recitals di l' anêye 1975, i va esse aresté pal police. Il årè des foitès amindes et, ût moes å long, on lyi disfindrè di tchanter ses tchansons so tot l' teritwere espagnol.
I va raparexhe e 1976 å Palå Municipå des Spôrts di Bårçulone. C' esteut bôré plin.
Tins di s' cårire, a pårt tchanter les tecses da sinne, il a fwait des muzikes po des powetes k' il a aidî fé cnoxhe, come Kavafis, Joan Salvat-Papasseit, Joan Oliver, Josep Maria de Sagarra, Màrius Torres oudonbén Miquel Martí i Pol.
Il a scrît des peclêyes di tchansons. Vo ndè la sacwantes:
Louvre
Categoreye:Paris
Scrijha ē
Li scrijha ē (lete e avou båre-macron), c' est on scrijha di sacwants lives di walon scrît e Feller ricandjî, et eto on sene del fonetike.
E walon
Il est prins po rinde li son ê rinflé dins les scrijhaedjes da Jean-Jacques Gaziaux.
Franwal d' Ite
thumb Li franwal d' Ite, di s' plin no: «Dictionnaire Français — Wallon pour Ittre, Haut-Ittre, Virginal et environs»), c' est on motî francès-walon sicrît pa Jean-Marie Gervy et ses aidants (les «vîs-paltots»), ki dene des mots walons (avou l' accint d' Ite, di Hôt-Yite di Veznå et des payis djondants) po ene djivêye di mots francès.
Scrijha ē
E l' fonetike
E l' fonetike, i reprezinte on long E drovou, motoit li son ê ordinaire, mins ci-ci est purade noté /ɛː/ e l' AFE.
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Fonetike
Franwal d' Ite
Il a vudî e 2021.
Come franwal, il est rprins sol limero [FO105].
Djusse divant, li diccionairî aveut fwait rexhe li Motî d' Ite.
Contnou
Houte des vîs mots walons, dedja rashîs sol motî walfran, gn a eto des noûmots, sovint des calcaedjes do francès, mins eto des noûmot foirdjîs, come miyet (selfiye). Li prumî est espliké dins l' fråze d' egzimpe:
Ite
Walonreye prûssyinne
Li Walonreye prûssyinne ou Waloneye prûssyinne, c' est l' boket del Walonreye walon-cåzante k' a stî ralaxhîs al Prûsse (ki va divni l' Almagne) di 1816 (Påye di Wîne), disk' a 1919 (Cossina d' Versaye ou Påye di Versaye).
Veyou del pårt del kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike, c' est l' boket des Redîmés Payis ki s' trouve dins l' Walonreye walon-cåzante. Dj' ô bén ki ces viyaedjes la djåzèt (ou djåzént) walon.
Po fé simpe, c' est les viyaedjes des deus rebanêyes comenes di Måmdey eyet Waime, asteure puvite lomêye '''Walonreye måmdiyinne.
Istwere
Ci payis la a sofri co dpus ki ls ôtes do Kulturkampf, pask' i n' estént nén di lingaedje tîxhon.
Sacwants rlomés Walons prûssyins
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Bokets del Walonreye Categoreye:Redîmés Payis Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Blåw toubak
Li blåw toubak, c' est ene plante ki crexhe come on ptit åbe, disk' a sacwants metes hôt, mins so on seu stok, nén a môde di bouxhon.
Famile : Crompiracêyes
Custene
Custene (F. Custinne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Houyet, el province di Nameur.
Blåw toubak
Discrijhaedje
Ele dene des belès djaenes fleurs, come on longou doet d' want.
Les foyes sont blåwes so li dzo (did la, si no).
Custene
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins Wiccionaire.
Blåw toubak
Vicaedje
C' est ene plante foirt voltrûle. Elle est ene des prumirès plantes ki djete cwand on-z a rtourné des teres (po ene novele voye, on bastimint, evnd.). Ele vént inte les pires, so les hourleas, evnd. Eto, elle a stî eployeye come hayon po-z espaitchî l' evayixhmint på såvlon.
Custene
Sourdants
<References/>
Blåw toubak
Spårdaedje
Ele vént di tos costés, la k' i fwait ene miete tchôd : Amerike nonnrece, Awayî, payis del Mîtrinne Mer.
Custene
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Blåw toubak
Epweznaedje des biesses
Les biesses ki waidièt dins les campagnes avou l' plante dispu todi ni l' aduzèt nén.
Si ene åmaye u ene vatche k' a todi dmoré e ståve si dislaxhe, et arive dilé l' plante, elle endè pout magnî. Ele va crever assez raddimint après (kékès eures a sacwants djoûs).
Rilidjon å Bon Diu
Ene Rilidjon å Bon Diu u rlidjon monoteyisse, c' est ene rilidjon rashiowe sol creyance å Bon Diu.
Soûmint del creyance
Ele creyèt totes ki l' Bon Diu s' a vnou fé cnoxhe a Abråm.
Les profetes et påtriyåtches sont cåzu les minmes, disk' å prumî sieke divant Djezus-Cri, todi.
Djivêye des rlidjons å Bon Diu
Gn a u gn a yeu des ôtes rilidjons ki creyèt a on tolu metou ådzeu di ttafwait, adon li fén parey å Bon Diu abråmike.
Insi les viyès creyances do Congo-Kinchassa, Li Bon Diu c' est Nzambi, li no dné e lingaedje kicongo. C' est «Nzambe» e lingala, «Mu-ungu» e kiswahili, «Imana» e kiniarwanda et kiroundi.
Impôrtance
Ele s' ont spårdou insi tos tchamps to payis, aprume pask' ele n' acceptèt nén voltî les ôtès creyances, loukeyes come les cenes des «payins» u des «måcreyants». Did la les gueres et les tracaedjes par zeles u conte di zeles.
Insi, å Congo, les missionaires s' ont rashiou sol creyance a Mzambi, po fé passer li restant del rilidjon catolike.
Sourdant
Categoreye:Rilidjons
Cropecinde (fime d' imådje 1950)
Cropecinde (e-n inglès, pol mwaisse modêye : Cinderella, édjalé; e francès Cendrillon), c' est on fime d' imådjes k' a vudî e 1950 da Walt Disney.
Les fjheus do fime fourît Clyde Geronimi, Hamilton Luske, et Wilfred Jackson.
Li spoûle est rashiowe sol cene do floriconte da Charles Perrault ki poite li minme tite (mins nén e-n inglès) «Cropecinde».
Categoreye:Fimes d' imådjes
Penitince e scole
Categoreye:acsegnmint Categoreye:penitinces Ene penitince a scole, c' est ene penitince k' on dene ås scolîs k' on fwait ene biestreye.
Penitinces moråles
Po lûter disconte do cåzaedje do walon, on dene on noer boton (penitince) ås scolîs ki djåznut walon, et sel divèt i rpasser a èn ôte k' il ont oyou djåzer walon eto.
Å Marok
Li penitince lomêye felaka : bouxhî so les pîs d' on scolî k' est tnou astok pa on pus grand, avou on baston.
Lwès so les penitinces a scole
El Beldjike, li plake a dvou esse disfindowe diviè 1930.
Sourdants
<References/>
Divizion-1B do Fotbale Bedje (2019-2020)
2018-2019 | 2019-2020 | 2020-2021 Divizion-1A | Divizion-1B | Divizion-1-Novice Li såjhon del Divizion-1B 2019-2020 do Fotbale Bedje est èl 103inme såjhon dispoy 'l askepiance do fotbale beldje eyet elle est el cwatrinme dispoy 'l askepiance do Divizion-1A. Li Royå Excelsior Vierton est 'l seule ekipe ki djouwe è Divizion-1B pindant 'l såjhon 2019-2020.
Rouchi
vignette|On vî vî tecse do [[13inme sieke scrît e rouchi.]] El rouchi, c' est on patwès do picård.
Djeyografeye
Il est djåzé a Valenciennes eyet dins l' redjon. På stindaedje do sinse, c' est eto rwaitî come el diyaleke do Hinnot francès.
Hårdêye difoûtrinne
On ratournaire dalant do rouchi viè l' francès, eplaidî pol prumî côp e 1826.
Djihan Ciwagne
Ciconia Ciconia Djihan Ciwagne, c' est l' no walon da Johannes Ciconia (e latén).
Tcheyou
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.
Live Louwis Rmåke so les mots walons di dvant 1600
thumb|Coviete do live
Tcheyou
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Les sints e leus viyaedjes (xhilteas)
Les sints e leus viyaedjes (Lès sints è leûs viladjes), c' est ene ramexhnêye di xhilteas sicrîts pa Bernard Louis ey eplaidîs dins li ptite coleccion del SLLW e 2020 (c' est l' l° 43).
ISBN 978-2-930505-31-2
Alére
corwaitaedje da Joseph Dewez dins Les Cayés walons, 6/2020.
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés
Live Louwis Rmåke so les mots walons di dvant 1600
Li live Louwis Rmåke sol datåcion des mots walons di dvant 1600, ki s' vraiy tite e francès, c' est «La différentiation dialectale en Belgique romane avant 1600», c' est on live sol walon sicrît pa Louis Remacle dins ses vîs djoûs.
Il a stî eplaidî pa Droz, a Djneve, e 1990, dins l' coleccion del Fak des letes di l' Univ di Lidje.
Il est eployî come sourdant so l' eciclopedeye Wikipedia et sol Wiccionaire dizo l' rahouca VSG1
ISBN 2-260-66256-0
Mwaissès piceures
I rprind tos les ponts k' i nd aveut ddja djåzé dins ses lives di dvant, pacô tot ls ecråxhant, pacô tot si rcoridjant.
I fwait moussî eto tote ene cåkêye di dnêye des tezes k' il acvierna sol sudjet.
Såme do live
Li såme do live, c' est d' mostrer ki l' walon egzistêye beazebén dispu aviè 1100, et vey cwand çki les diferinnès piceures del langue aparexhèt, pitchote a midjote. Eco mostrer li cminçmint di l' adire k' i gn a enute inte les diyalekes do walon.
Li soûmint po decider d' tot çoula, c' est les scrijhas di sacwants mots dins li scrîta.
Bokets ahessants po li rfondaedje do walon
Gn a bråmint des plaeces ki les rfondeus s' î sintèt dins leus waibes :
Bokets ahessants pol diyalectolodjeye do walon
Categoreye:Lives sol walon
Djihan Ciwagne
C' esteut on compôzeu d' muzike lidjwès.
Il a skepyî a Lidje eviè 1330 et bouter dins l' Avignon po Alienôre di Comminges, vicontesse di Turene.
Si fi, avou l' minme pitit no, vinou å monde viè 1370 a morou e 1411, a fwait l' minme mestî.
Hendrik Marsman
thumb Hendrik Marsman, c' est on scrijheu e neyerlandès, di nåcionålité holandesse.
Il a skepyî li 30 di setimbe 1899 ey amorou el Mantche li 21 di djun 1940 (touwé tins del guere di 40).
Onk di ses bokets
Marsman
38
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50
33 | 34 | 35 | 36 | 37 | 38 | 39 | 40 | 41 | 42 | 43
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 38 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Live so les cwårdjeus a Måmdiy
thumb|150px Li live so les cwårdjeus a Måmdiy, c' est on live so les cwårdjeus djouwés coranmint a Måmdey, et tot l' motlî walon ki va avou.
Il a stî scrît pa Marc Dewart, et eplaidî do Rweyå Club walon d' Måmdiy e 2004.
Il est rprins sol limero E172 dins l' djivêye des motîs do walon.
Cwardjeu
Stî
thumb|stî di strin On stî (on dit eto: ene cope), c' est ene viye muzeure di grin ki n' valeut nén parey totavå. C' est ossu l' no di l' ahesse k' on mzuréve avou.
Sacwants valixhances do stî
Sol Principåté d' Lidje et l' cene di Ståvleu et Måmdiy, li cope valeut 30,7 lites.
Li bele ki doirmeut å bwès (fime d' imådje 1959)
Li bele ki doirmeut å bwès (e-n inglès, pol mwaisse modêye : Sleeping Beauty, édjalé; e francès La Belle au bois dormant), c' est on fime d' imådjes k' a vudî e 1959 da Walt Disney.
Les fjheus do fime fourît Clyde Geronimi, Eric Larson, Wolfgang Reitherman, et Les Clark.
Li spoûle est rashiowe sol cene do floriconte da Charles Perrault ki poite li minme tite (mins nén e-n inglès) «Li bele ki doirmeut å bwès».
Categoreye:Fimes d' imådjes
Charles-Nicolas Simonon
Charles-Nicolas Simonon (e walon, pus coûtmint, Tchåle Simonon u Tchåle-Colas Simonon) a skepyî e 1774, et mori e 1847.
Di s' mestî, i s' a todi dit rintî. Il a viké tote si veye a Vå Bnoete, ki c' esteut, adon, tos tchamps.
Vicåreye
C' est l' seu grand scrijheu e walon k' a cnoxhou les redjimes lidjwès, francès, holandès pu bedje.
Ouves
I va enonder ene môde ezès belès letes e walon, li cene di s' rissovni romanticmint del patreye, et do vî tins. On voet bén çoula divins li long arimé "Li Côpareye", k' il î cåze d' ene viye clotche del catedråle Sint Lambiet. Li powinme a stî publiyî dins ene ramexhnêye: Poésies en patois de Liège (1845).
Il a eto scrît des pîces di teyåte: Li spér (1823), Li mårticot (nén tote fwaite), eyet Conte les duwels (1835).
Tchåle Simonon a ossu scrît des tchansons d' circonstances, come pol rivnowe da John Cockerill a Serè e 1834.
Come troveu d' ortografeye
Dins l' adrovaedje di s' live "Powezeyes e patwès d' Lidje", i dene tot on sistinme oridjinå po scrire li "patwès d' Lidje". Et mostrer sacwants mwaisses ponts del croejhete walone. C' est l' prumî k' a yeu l' idêye di scrire li son yod todi del minme manire (lu, avou on sene ortografike especiå).
Shuvance di ses ouves
Avou "Li Côpareye", i va enonder on clintcha passeyisse dins les Belès Letes e walon.
Dins si arimé "Li langue nåcionåle", il a prins pôzicion siconte li foirci uzaedje di l' olandès come lingaedje nåcionå des Bas Payis. Ci scrijhaedje la pout esse riwaitî come li prumî tecse walon di sociolinwince.
Eto, Tchåle-Colas Simonon a stî onk des scrijheus lidjwès, avou Henry Forir eyet Charles Duvivier, k' a fwait soude li mouvmint linwistike walon del fén do 19inme sieke.
Hårdêyes difoûtrinnes
Simonon Simonon
Daenwès
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Daenmåtche
Li daenwès, c' est on lingaedje djermanike cåzé el Daenmåtche et divins les payis ki les Daenwès î ringnént (Growenlande,...)
Parintêye
Ci lingaedje cial rishonne foirt å suwedwès et å noû norvedjin. Totfeye, li varyisté d' lingaedje k' i l' djonde li pus, c' est l' bokmål (ene des deus varyistés rfondowes do norvedjin). Les cåzeus d' ces lingaedjes la s' polnut etercomprinde. On comprind ddja bråmint do scrît daenwès tot cnoxhant l' neyerlandès et l' almand.
Vuzaedje
Dins les accints do sélande (iye k' i gn a Copenhågue), li lete å si prononce /c:/ come e walon.
Dins l' cåziyon do Djutlande, li minme lete si prononce /a:/ (sistinme Feller «â»). Ele si pout scrire «aa», Århus=Aarhus.
Sicrijheus
Andersen: sicrijheu des floricontes.
Motlî Bormans sol houyreye lidjwesse
Li Motlî Bormans sol houyreye lidjwesse, ki s' vraiy no e francès, c' est Vocabulaire des houilleurs liégeois, c' est on motlî walon eplaidî e 1863 pa Stanislas Bormans.
Shuvance
Bormans
Edmond Locus
Edmond Locus a skepyî a Hu li 23 d' setimbe 1876. Il î a morou li 17 di djulete 1971.
C' esteut on scrijheu e walon k' aveut-st aprins l' «mestî» dilé l’ abé Joseph Schoenmaekers.
Il esteut po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu.
Ouve pol walon
Mete so pîs li dramatike «Les compagnons de Saint-Remy» ki djouwrè di 1927 à 1964. Il î va creyî ces pîces cial da sinne
I scrijheut eto voltî des powezeyes mins ele n' ont djamåy sitî rashonnêyes.
Alére
Inte di nos seû-t-i dit (coirnêye di L' Avni Hu-Wareme).
Biyografeye e francès (pa Jean-Pierre Dumont)
Locus
Montinne
Ene montinne ou montagne, c' est on grand hôt tiene, dipus d' 500 metes hôt (dizeu l' livea del mer), do moens po les djonnès montinnes.
Motlî
Ene pitite montinne si lome ene montinnete. Elle est pus grande k' on mont (montneye) u croupet (cripet).
Ene djin del montinne, c' est on montinnî ene montinnresse (on montagnård, ene montagnåde).
Li plinne di si stind å pî d' ene montinne, c' est on pîmont.
Provnance des montinnes
C' est des rotches k' ont brotchî foû del schoice teresse la bén bén lontins.
Sourdants
* Categoreye:Djeyografeye
Estremadoure
thumb L' Estremadoure (e castiyan Extremadura), c' est ene franke contrêye (kiminålté otonome) di l' Espagne.
Grandès veyes : Badaxhosse, Càceres, Merida
Eplaeçmint
Adossêye å Portugal (å Coûtchant) avou, a Bijhe et å Levant, li Castile et Leyon ey a Nonne, l' Andalouzeye.
Categoreye:Frankès contrêyes d' Espagne *
Atake des bateas po Gaza (2010)
Categoreye:Margaye Israyel Palestene L' atake des bateas po Gaza, c' est l' aboirdaedje pa l' årmêye d' Israyel d' ene convoye di 8 bateas d' aida omanitaire ki sayént di passer houte do resseraedje di Gaza.
Ça s' a passé li 31 di may 2010.
Dins les 718 djins di 37 payis k' estént dins les bateas, end a nouv k' ont stî touwés pa les sôdårds israyelîs k' ont saetchî avou des fiziks. Des dijhinmes d' ôtes activisses et set militaires israyelîs ont stî coixhîs.
Shûtes di l' atake
L' aboirdaedje et les moudes ont fwait criyî herleme a toplin des payis del Daegne, et mete Israyel e co pus mwaijhe posteure sol sinne eternåcionåle.
Alére
P. Sarachaga, "Moudes so les bateas po Gaza", Li Rantoele l° 55, ahan 2010.
Bate di dvize (so l' forom e walon Berdelaedjes)
Novelan (discramiaedje)
*
Populisse
Principe
Les populisses diviznut sovint li djintrinnté e deus : li peupe do costé des braves eyet les elites do costé des mwais.
Coron-stitchete
Li coron-stitchete u munute ortografike, c' est on sene diyacritike siervou dins l' sistinme Feller, dins l' såme di mostrer k' ene cossoune å coron d' on mot s' prononce, adon kil' minme cossoune est sovint halcrosse dins des ôtes mots.
Ele n' est nén eployeye e rfondou walon, la k' elle a stî replaeceye pa on halcrosse E.
Egzimpes
Dins ti vas, li S å coron ni s' prononce nén. Mins bén dins pous´. On l' sicrijheut insi, paski l' mot francès, puits a on halcrosse S å coron.
Tipografeye del coron-stitchete
Sorlon les eplaideus, li coron-stitchete si pout scrire:
Rujhes d' eployaedje del coron-stitchete
Les cwate manires tipografikes diferinnes amoennèt des rujhes dins l' eplaidaedje éndjolike, ca c' est cwate fontes diferinnes. Avou ça k' i gn a co èn ôte faflote pol munute d' ingue, sicrîte «′» (côde U+2032), ki n' shonne pus eployeye, leye.
Lustin
Lustin, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Parfondveye, el province di Nameur.
Coron-stitchete
Rujhes d' eployaedje del coron-stitchete
Sovint, les rcopiaedjes des tecses walons pa des djins sins cnoxhance do scrît walon amoenne li roviaedje del coron-stitchete. Metans «pous´» est riscrît «pous» ki tertos vont prononcî «pou».
Cayés d' guere des Relîs namurwès
thumb|coviete Les Cayés d' guere des Relîs namurwès, ki vraiy tite, c' est «Lès Kriegscayès», c’ est on gros spès live cwårtoné scrît pa Djôzef Dewez (pol corwaitaedje do walon), Bernard Louis (po li spepieus rmetaedje e sistinme Feller de tecses e walon) et Axel Tixhon (po les dnêyes d’ Istwere).
Coron-stitchete
Sourdant
Categoreye:Diyacritikes Categoreye:Sons et letes do walon
Cayés d' guere des Relîs namurwès
Li live riprind tos les scrijhaedjes la des prumîs Relîs namurwès tins del guere 14-18, tot dnant les ca et les ma (e francès) del sitouwåcion la k’ avént stî scrîts.
Il a stî eplaidî e 2015.
Sourdant
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Guere di 1914-1918
Padrî li schoice (noveles)
thumb|Coviete Padrî li schoice (<SMALL>Padrî li scwace</SMALL>), c' est ene ramexhnêye di noveles e walon sicrîtes pa Chantal Denis. Li live a stî eplaidî dins l' coleccion Somme Denis e 2008.
Des noveles, end a cénk. Mins li deujhinme est e troes tchaptrês, avou èn adrovaedje.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "schoice", alez s' vey e splitchant motî.
Djudas
Li prumire novele, « I n' fåt måy djudjî l' åbe al pelake », raconte, d' ene façon foirt radaptêye, li vicåreye da Djuda Iscariote.
Èn ome et deus femes
Li deujhinme, « On dé a todi shijh faces, mins on n' les voet djamåy tertotes », c' est ene miete li minme tinme ki dins «On n' candje nén s' planete». Ene viye djonne feye sol céncwantinne, Caroline, croet ås babuzes d' èn ome maryî... ki n' si vout nén dismaryî.
Mins cial, on va-st aveur eto l' avuzion des deus ôtes persounaedjes : l' ome, Vinçant, eyet si feme Elise.
Elize n’ a k’ on mot el boke, leye : li Caroline, ci n’ est k’ ene poufiasse, ene bizåde, ene gårce, ene loke, ene chamo, ene mannete araegne ! Dayeur, ele lyi a peté å nez… dins l’ telefone. (C’ est avou cisse sinne la kel novele aveut cmincî.)
Et Vinçant, lu, dins tot çoula ? Al fén, c’ est a lu k’ on nd a ! Cwè pinse-t i, ô, lu, å djusse ? Bén dji n’ vos l’ dirè nén, na ! Ôtmint, vos è sårîz ostant k’ mi, et vos n’ atchtêyrîz nén l’ live.
Conferince di gaztîs
Ene conferince di gaztîs, c' est on raploû la k' des gaztîs et gaztresses dimandnut des kesses et des messes a ene rilomêye djin.
Padrî li schoice (noveles)
Twenete sins tchveas
« Cwand on l’ vout bén dischafioter », ça s’ passe djusse après l’ guere di 40. Twenete, ene comere di Nameur, rishonne ostant a on valet k’ a ene båshele, todi avou s’ calote, sins tchveas ki pasnut, et roter a baxhete. Oyi, elle a coûtchî avou les Boches. Adon, on l’ a raezé al liberåcion. Ene vindowe, dabôr, nén ene djin a håbiter ! Portant, si on vôreut dischafioter l’ cayet…
Conferince di gaztîs
Sourdant
Categoreye:Gazetes Categoreye:Atôtchance
Padrî li schoice (noveles)
Djowele li riyåde
« Ça n’ vout nén todi dire tcherete », c’ est l’ portrait da Djowele, ene comere ki reye come ele pixhe, et fé xhaxhler tote si binde di soçons, come d’ ene minêye. C’ est k’ ça lyi va å pair des pôces. Ureuse come Batisse, dandjreus, nosse Djowele ! Ebén nonna, la ! Ca rire et djiper a tot côp bon, ça n’ vout nén dire tcherete !
E l' an 2345
« Bråmint do vint, waire di plouve », c’ est ene paskeye ki s’ passe e deus meye troes cint toubak. Di ces trevéns la, veyoz, gn årè sol Daegne pus nén èn åbe, pus nén ene biesse, pus nén ene djin. Les sincieus l’ avént bén dit, dispu l’ 21inme sieke. Les politikîs avént prometou… dipus d’ boure ki d’ froumadje. Bråmint do vint, waire di plouve !
Mins e 2345, n a pus ki l’ Bon Diu po-z esse disbåtchî di çou ki s’ a passé. Anoyeus, mi Ome, di vey li Tere, si tchîf d' ouve, k' aveut tourné a cou d' poyon ! Va-t I rfé l’ minme biestreye k’ e moens catoize miyårds ? I ratake a rmete del loumire, todi. (Davance, les spessès nûlêyes anoerixhént tot li stoelî). Adonpwis, I rseme des plantes, et raskepyî des biesses po lzès magnî. Mins ç’ côp ci, åw, la, Ti, valet ! Ti n' vas nén tolminme rifé Adan ey Eve...
C’ est adon k’ il oya braire…
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Resdondixhance acoustike
Li resdondixhance acoustike, c' est l' enondaedje otomatike d' on deujhinme instrumint d' muzike ås coides al minme wachlire k' on prumî ki va.
Egzimpe
Si vos av deus piyanos, et k’ vos djouwez ene note so onk, li coide del minme note di l’ ôte si mete a tronner.
Uzaedje dins les instrumints d' muzike
On profite di cisse lwè la del fizike e l' lutreye cwand on mete des resdondixhantès coides ou coides simpatikes so des instrumints come li hårpe ås toutches.
Sourdants
Categoreye:Fizike Categoreye:Acoustike
Li princesse et li rinne
Li princesse et li rinne (e-n inglès, pol mwaisse modêye : The Princess and the Frog, édjalé; e francès La Princesse et la Grenouille), c' est on fime d' imådjes k' a vudî e 2009 des studios Walt Disney.
Les fjheus do fime fourît Ron Clements et John Musker.
Categoreye:Fimes d' imådjes
Mierlou
thumb Li mierlou, c' est on magnåve pexhon foirt corant dins l' Atlantike eyet l' Mîtrinne Mer.
Merluccius merluccius (mins gn a des ôtes sôres di mierlous)
Discrijhaedje
C' est on blanc pexhon ki pout fé disk' on mete trinte di long. Mins å pus sovint, i sont pexhîs åtoû d' 35 citimetes.
Spårdaedje
thumb On l' rescontere dins tote l' Atlantike bijhrece, tot do long des coisses di l' Urope et d'l' Afrike, disk' å Senegal. End a ossu ey e l' Mîtrinne Mer, nén tant å Levant eyet dins l' Noere Mer.
Vicaedje
I crexhe foirt doûçmint.
I pout viker inte 18 a 20 ans. Les måyes ni vikèt nén si lontins, et crexhnut pus londjinnmint k' les frumeles.
Pexhaedje
thumb|pitchotes (pitits mierlous), å pexhnî E droet uropeyin, i shonne k' on n' poye nén pexhî des pus ptits ki 20 cm el Mîtrinne Mer et 27 cm e l' Atlantike.
I shonne k' i soeyexhe meyeus. Il ont on no a pårt e-n espagnol «pijota» (pitchote). E l' Tourkeye li longueur minimom est d' 25 cm, ey å Marok di 20 cm.
I shonne k' on va viè on sorpexhaedje. Insi, gn aveut 160.000 tones di pexhîs e 1955, disconte di 60.000 tones e 2000, eyet 100.000 tones e 2010.
Portant, dins l' Bijhe di l' Atlantike, i shonne k' on a-st arivé a on abloncî pexhaedje. Ci n' est nén pus a Nonne, a pårti del Gofe do Liyon, eyet e l' Mîtrinne Mer.
Sourdants
Categoreye:Pexhons Categoreye:Pexhons d' mer
Laetche Tanganica
Li laetche Tanganica, c' est ene grande basse di l' Afrike levantrece metowe inte cwate payis: li Tanzaneye å Levant, li Zambeye a Nonne, li Congo-Kinchassa å Coûtchant eyet l' Bouroundi å Nôr-ess.
C' est vormint ene mer divintrinne, avou des waches et des timpesses come so l' Oceyan.
Dins les scrijhaedjes e walon
Christiane Blanjean endè cåze dins des årtikes so s' voyaedje e Congo, a Calémî, dipus d' 50 ans après nd awè stî tchesseye evoye pa des milices aloyeyes å pårti da Patrice Loumoumba.
Sourdant
Categoreye:Laetches Categoreye:Afrike levantrece Categoreye:Tanzaneye Categoreye:Zambeye Categoreye:Congo-Kinchassa Categoreye:Bouroundi
Valhala
C' est la k' Odin a s' sidje.
Emey les sôdårs moirts al guere, Odin endè relît li mitan po k' i passexhe dilé lu, acdûts pa les valkireyes (l' ôte mitan va amon l' deyesse Freya).
Valhala dins les belès letes e walon
Dins les dins les belès letes e walon, on cåze di Valhala dins ene tchanson da Djan-Pire Vervî (Måle bijhe sol Valhala)
Tchanson da Djan-Pire Vervî "Måle bijhe sol Valhala"
Gayole
On cåze di gayole po :
Candjaedje e A del voyale del prumire sillabe
Categoreye:Croejhete walone Li candjaedje e A del voyale del prumire sillabe (on dit eto A-divnance å prumî pî), c' est ene piceure del fonolodjeye do walon.
Egzimpes
Po tote ene cåkêye di mots, li voyale etimolodjike divént A e walon :
Les bodjes sont sovint laténs, mins end a eto des francikes (come po "halene")
Ça pout esse eto des mots d' aplacaedje (pacawe)
Sipårdaedje des sfwaits mots
Po des mots come "halene", "agnon", gn a eto des disfondowes avou l' oyon O/OU (holène, ouline).
Alére
L. Remacle : Alphacisme à la syllabe initiale (Live da Remacle sol datåcion des mots walons di dvant 1600, p. 52-53)
Sacwants mots avou a-divnance del voyale do prumî pî (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Compost Binde
thumb|100px|Leu prumire plake. Compost Binde (rwalnijhî e « Composs Binde » ), c' est ene binde di tchanteus e walon.
Mimbes
C' est Bernard Mirlon k' a bråmint fwait l' cåzaedje et l' muzike des prumirès plakes.
Corwaitaedje
Come li no del binde el dit bén, c' est des tecses ki n' sont nén pikés des viers. Li såme, c' esteut di fé rire sins aconter l' «oniestruté» dujhåve des tchansons e walon do 20inme sieke.
Dins sacwantès tchansons («Mårtén å Congo», ci n' sereut nén pår politicmint comifåt avou les idêyes des anêyes 2020.
Li motlî est pacô trop calké sol francès («Batea-moxhe»), mins des ôtes feyes, avou des beas rcweraedjes di vîs mots walons (awè les frumjhons, esse rifondou come a Boufiou).
🇱🇰 Corwaitaedje Pire Otdjåke l° 5, 1997.
Egzimpe di tchanson
thumb|Prumî coplet di «Mårtén å Congo»
Helsinki
vignette|Helsinki
Compost Binde
Pî-note
Categoreye:Bindes di tchanteus e walon
Helsinki
Categoreye:Mwaissès veyes
Diyuretike
On diyuretike ou apixhant, c' est ene drouke di farmaçyin ou ene yebe ås maladeyes ou on simpe amagnî ou aboere ki fwait pixhî.
Droukes tchimikes
Categoreye:Fiziolodjeye Categoreye:Farmacolodjeye Categoreye:Rinos et pixhaedje
Forchiye
Forchiye, e Feller "Forchîye" ([FR] Forchies-la-Marche), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fontinne-l'-Eveke, è province do Hinnot.
Diviè l' an cwarante (novele)
Diviè l' an cwarante (Dèviè l'an carante), sortitré «sovnances rasserceyes» (sovenances rassërcîyes), c' est on live di sovnances sicrît a môde di roman pa Emile Gilliard.
Il a vudî e 2017 dins l' pitite coleccion di l' SLLW, dizo l' limero 40.
Tinme
Come si no el dit, on djåze del guere di 40. Mins purade tot s' metant dins l' pea des djins dei deus viyaedjes d' avår ci.
Po on prumî, Måyin e moes d' setimbe 1944, cwand les Almands sont retchessîs di leus pôzucions so Mouze.
Adonpwis, Moustî, et pår li vicåreye dins l' grande sicole ki s' aveut fwait dins l' ancyin tchestea et l' vî moustî.
Adjinçnaedje do live
Li prumî tchaptrê (pp. 9-27), etitré "Setimbe 44; on shofele", mostere li societé d' on ptit viyaedje des boirds di Mouze, la k' gn a yeu les dierinnès bates di canons. C' est Måyin.
Li deujhinme tchapite (pp. 29-43), c' est on ralaedje e-n erî et on si rtrouve li 10 di may 1940, cwand les Almands ont-st abroké el Beldjike. Li sinne est veyowe del Basse Sambe, dilé Rodjimont.
Li troejhinme boket (pp 45-51, etitré: «Setimbe 44: on spepeye») raconte les djoûs k' ont shuvou l' liberåcion. Avou les ragaiyixhmints come les bals a l' improvisse avou ls Amerikins. Mins eto li tondaedje des comeres k' avént coûtchî avou ls Almands. C' est fok adon ki l' mwaisse persounaedje del fén do live si vént mostrer. On l' lome Djo (Jo). I vént d' esse egadjî professeur al sicole di Moustî.
Li cwatrinme pårteye (pp 53-67 «Tot do long do rixhot; li Djo et ls ôtes») nos essinne li resconte do Djo avou on drole d' apoticåre: on Rûsse ki djowe ene air di piyano si strindante ki l' djouweus et l' schoûteu end ont les låmes ås ouys. Djo fwait moussî l' ome avou les cis ki s' catchèt dins l' covint, po ene råjhon u l' ôte, k' on n' elzî dmande nén. Il î sont-st eployîs come ovrîs.
Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard
Yalta
C' est drola ki Churchill, Roosevelt eyet Staline si pårtixhît l' monde e 1945.
On ndè cåze bråmint dins l' roman e walon "Vera" da Lucyin Mahin.
Clavir (viyaedje)
Mwaissès dnêyes
avou novea limero del posse 4560; limero diyalectolodjike: [H 72]; vî limero del posse: 5290.
Yalta
Categoreye:Crimêye Categoreye:Veyes d' Oucrinne Categoreye:Veyes di Rûsseye
Clavir (viyaedje)
Mwaissès dnêyes
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Florene
Florene (F. Florennes), c' est ene rebanêye comene del Walonreye.
thumb|Pôzicion del comene dins l' province
Ban d' Florene:
Monesterio
thumb|Pormoennåde sol mwaisse rowe Monesterio, c' est ene comene d' Espagne, dins l' contrêye otonome di l' Estremadoure.
Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne Categoreye:Estremadoure
El galant dal dame Tchaterlai (roman)
Galant Categoreye:Redjårbaedjes e walon El galant dal dame Tchaterlai, ki l' vraiy tite, e-n inglès, c' est Lady Chatterley's Lover, c' est on roman scrît pa David Herbert Richards Lawrence (1885–1930) ey eplaidî pol prumî côp a Florince e 1928. Li live n' a polou rexhe oficirmint e Grande Burtaegne k' e 1960.
C' est l' istwere d' ene asblawete inte on bokion ey ene tchesturlinne. Li discrijhaedje di l' amour fizike k' i gn a dins l' live ni s' aveut co måy oizou scrire di ces trevéns la.
Halene
thumb|grosse halene e såvlon Ene halene, c' est come on vier ki vike so les plantes, et ki va divni on påwion.
Categoreye:Insekes
Såvadje no des dmorants
thumb|Spot divnou oficirmint on no d' rowe thumb|Reployaedje do såvadje do des djins d' [[Ver (Custene)|Ver (les Makès) po lomer leu såle]] thumb|"Les [[Graevîs", letraedje do spot des dmorants di Rmagne, e leu såle comunåle]] Li såvadje no des dmorants (on dit eto : spotaedje des dmanants, spot des dmorants), c' est on såvadje no k' on dene ås djins d' on hamtea, on viyaedje, ene veye, ene contrêye, on payis.
Govienmint De Croo I
Li govienmint De Croo I, c' est l' govienmint bedje k' a-st ataké e moes d' octôbe 2020 tins del parminêye 2020-2021.
Såvadje no des dmorants
Mwaissès dnêyes
Il est å pus sovint eployî å pluriyal.
Govienmint De Croo I
Li tchîf d' èç govienmint la, c' est Alexander De Croo (Open VLD).
Såvadje no des dmorants
Mwaissès dnêyes
Li såvadje no est aprume eployî po s' fote des djins di ç' plaece la. Mins sacwants did zels, nén trop traitants, sont voltî reployîs po des nos d' såles cominåles, di restorants, di dramatikes, evnd.
Govienmint De Croo I
Pårtis politikes
Les pårtis politikes do govienmint De Croo vegnnut del troke Vivaldi, eto lomêye troke måve-vete eyet l' CD&V :
Såvadje no des dmorants
Mwaissès dnêyes
Les scrijheus e walon s' endè siervèt voltî dins leu no d' pene.
Govienmint De Croo I
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Beldjike
Såvadje no des dmorants
Mwaissès dnêyes
Li såvadje no des dmorants est diferin do no des dmorants, k' est fwait direk sol no do viyaedje.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Antroponimeye
Conner Rousseau
Conner Rousseau, c' est on politikî d' gåtche di Sint-Nicolai-e-Flande ey el prezidint d' Vooruit dispoy 2019, cwand il aveut vint-shijh anêyes.
Royan
Royan est ene veye di France, el dipårtumint de Charente-Maritime. Ele si trouve inte La Rochelle et Bordeaux.
A vey
thumb|200px|right|Eglijhe Notru-Dame
Categoreye:France
Djan-Bietrumé Picård
Djan-Bietrumé Picård, c' est on persounaedje do foclore namurwès k' åreut skepyî e 1704.
C' est on couyoneu djamåy parey.
Egzimpes d' istwere
Dins "Li diåle et l' pourcea", i cåze do vinte po fé djåzer on pourcea a vinde, et fé acroere å vindeu ki l' coshet a l' diåle e s' capotene, pol poleur awè po rén.
Uzaedjes di ses couyonådes
On nd a fwait des lives, et des tchansons, inte di zeles, li cene da Joseph Dethy.
Sourdant
Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Nameur Categoreye:Forveyowès djins
Coistrece (live di scole)
thumb Coistrece (Cwastrèsse), c' est on live di scole e walon avou ratournaedje did tot e francès, scrît pa Joëlle Spierkel et k' a rexhou e 2020.
Les desséns sont l’ ouve da Nathalie Cavalier, Cécile Heylens et Catherine Wouters.
L’ epådjnaedje da Ilheim Abdel-Jelil.
Foirt (plante)
Artemisia absinthium
François Villon
François Villon, c' esteut on powete francès ki vikéve e l' Moyinådje.
Foirt (plante)
Discrijhaedje
C' est ene plante ki, tote crexhowe, si prezinte come on ptit bouxhon, 1 mete hôt.
François Villon
Ouve
Il est foirt conoxhou po onk di ses powinmes lomé La ballade des pendus (li complinte des pindous).
Foirt (plante)
Discrijhaedje
Ses foyes vert clair, foirt discôpêyes, avou des ptits courts pwels padzeu et padzo.
François Villon
Ouve
Villon Categoreye:Rilomés Francès
Foirt (plante)
Discrijhaedje
Li stocaesse bodje d' brune coleur, avou tos des ptits nucrês.
Grosse ploncante raecene.
Cwålités médeyreces
I fwait eto dschinde l' amagnî, et dner d' l' apetit.
I ctchesse les viers. Did la si no inglès "wormwood" (bwès ås viers). Dins les meubes et les måjhons, i tchesse eto les pouces, les mote et les picrons.
Les comeres li prindént ossu po les mås di rveyaedje (regues).
I sereut eto bon dins ls epwezonmints, tot-z assaetchant foû les pwezons.
Sourdants
Categoreye:Plantes Categoreye:Yebes ås maladeyes
Theo Francken
Theo Francken, c' est on politikî d' rådicale droete di Lubbeek eyet mimbe del N-VA. Dispoy 2020, il est sovint invité al tévé so LN24.
Ideyolodjeye
Theo Francken est purade veyou come on politikî d' radicale, virpus, d' foite droete. E 2020, i mosse s'-n' opôzucion conte li troke Vivaldi, ossu lomé måve-vete-pus. I shonne eto yesse conte li femirecsisse.
Foite droete
Brånmint des djins rwaitnut Theo Francken come estant on politikî d' foite droet, veyånmint k' il est foirt djondant di Bob Maes, on noû-recsisse flamind. Theo Francken esteut, e-n efet, les nonantes ans d' cisse ome rola. Çoula n' esteut nén plaijhant pol Pårti Bedje do Boutaedje, li PS eyet li Socialistische Partij Anders. Mins nerén, Bob Maes esteut on sinateu on momint cwand èl PS esteut å govienmint.
Zenofobeye
Theo Francken sreut raecisse conte les arabes eyet les muzulmans e djenerå.
Baneu
Baneu (F. Banneux, Banneux-Notre-Dame), c' est on hamtea d' Lovgné.
Istwere
Gn ava on raparexhaedje di l' Aviedje inte li 15 di djanvî eyet li 2 d' måss 1933 a ene båshele di 12 ans, Mariette Beco (1921-2011).
Dispu don, c' est on leu d' perlinaedje, et l' aiwe d' on sourdant est rlomêye miraculeuse.
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Tchanson patriyotike namurwesse tote novele (vî scrijhaedje)
Li Tchanson patriyotike namurwesse tote novele, c' est ene viye tchanson e walon do tins des Bas Payis otrichyins.
On pinse k' elle a stî scrîte pa l' abé Grisar.
Incipite
on pou d'visé to-fou des deins
Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Bas Payis otrichyins Categoreye:Nameur
Mer d' Aral
thumb|Mape classike del Mer d' Aral Li Mer d' Aral, c' est ene mer divintrinne del Mîtrinne Azeye, k' aveut pierdou disk' a 80 åcint di s' contnance. Dispu 2005, ele ricmince a s' rapleni gråce a ene novele astantche.
Aral Categoreye:Kazaxhistan Categoreye:Ouzbekistan
Bénmagnance
Dins les gazetes e walon
Dispu les anêyes 2000, ls gazetes e walon prezintèt cobén des rcetes e walon.
Lives di bénmagnance e walon
Totes sôres d' adresses di produjheus ont stî rashonnêyes dins on livret da Châle Massaux, «Les prodûts di nos teroes» 2000.
Li live «Zimtêye di boute-boute» da Joël Thiry dene des rcetes d' aprestaedje des cwayes. Li mine sicrijheu a eto eplaidî «Magnaedjes di manaedje» on live di viyès rcetes årdinwesses.
Motlîs del bénmagnance
Gn a yeu do forbataedje so des mots come sayî (on plat, ene abwesson). E walon, c' est on plin sinonime di «goster». Li rujhe vént k' e francès d' Beldjike, on dit cobén «essayer» po ciste accion la, çou ki n' est nén do francès standård.
Gn a on motî walon-inglès del bénmagnance so les fis.
Categoreye:Amagnîs et aboeres Categoreye:Dujhances sociåles
Politike linwistike eneviè l' walon
Categoreye:Politike bedje Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Mancîs lingaedjes * Li politike linwistike eneviè l' walon, c' est totes les mzeures k' ont stî prindowes pa des instances oficires k' estént mwaisses el Walonreye po discoraedjî u ecoraedjî l' walon.
Redjime francès
Tins do Redjime francès, li walon est on patwès come les ôtes. L' idêye, c' est d' elzès dzindjner.
Beldjike do 18inme sieke
Li Beldjike est basteye so on lingaedje oficir, li francès. Tos les lingaedjes do payis, flaminds et walons sont rwaitîs po rén.
Walonreye prûssyinne
El Walonreye prûssyinne (1915-1919), c' est l' Kulturkampf. Li walon n' est nén vizé directumint pask' i n' est rwaitî ki come ene mundart (diyaleke). Mins Bismark vout fé disparexhe li francès vijhén, k' est pår disfondou pa les walon-cåzants.
ezès scoles
Ene circulaire di 1952 dimande ås mwaisses di scole di lûter disconte l' eployaedje des patwès dins le coûs d' recreyåcion.
Sacwants instituteurs vont adon apliker des penitinces po les cis (cenes) ki djåeèt "patwès".
On fwait scrire cint côps «Je ne peux pas parler wallon»
Walonreye di France
Li walon, cåzé dins l' Bote di Djivet, est rprins dins ene djivêye d' ene 70inne di lingaedjes dilérins del France. Mins c' est po les cis ki sont disconte di zels mostrer ki ci n' est nén possibe di tertos les aconter.
Les lingaedjes dilérins sont ricnoxhous pal nouve constitucion k' a stî vôtêye e moes d' djulete 2008.
Sourdants
<References/>
Ecolo
Ecolo (d' ès veur no : Ecolodjisses confederés pol organizaedje d' lutes oridjinåles), c' est on politike pårti francès-cåzant. Il est rwaitî come on pårti d' gôtche veu k' i disfinda l' ideyolodjeye socio-ecolodjisse.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike
Les Åvins
thumb thumb|ancyinne gåre
Istwere
Batreye des Åvins
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Batreye di Tabora
Li batreye di Tabora, c' est ene bataye militaire tins del prumire guere daegnrece, la k' l' årmêye bedje, vinant do Congo bedje va ataker li colneye almande do Tanganica.
Ele si passa do 8 å 19 di setimbe 1916.
Ça a stî l' pus grande des victweres militaires di l' årmêye bedje, di tos les tins.
Disrôlmint
L' årmêye bedje î prind pårt al campagne di l' Afrike levantrece, la k' les Britanikes atakèt les Almands.
Sacwants sôdårds walons k' on fwait l' batreye di Tabora
Achile Sonck, ki serè mayeur di Hanu di 1933 a 1963.
Sourdant
Categoreye:Guere di 1914-1918 Categoreye:Istwere do Congo-Kinchassa Categoreye:Tanzaneye Categoreye:Congo bedje Categoreye:Årmêye bedje
Spirou (binde d' imådjes)
Categoreye:Bindes d' imådjes
Djivêye des prumîs minisses di Nouve Zelande
Li role do Prumî Minisse del Nouve Zelande n' est nén bén defini; c' est båzé purade so des uzances ki so des lwès. D' après ces uzances, li Prumî Minisse est li tchîf do Cabinet et a-st on role di cordinåcion.
I n' a nén l' pouvwer di dner des ôres; mins i pout:
Li Prumî Minisse pout eto apeler des eleccions, tot l' notifiant å Govierneu-Djenerå.
L' uzance fwait ki l' Prumî Minisse est li moenneu do pårti ou del cowalicion di pårtis k' a l' madjorité å Pårlumint.
Gustave Magnée
Gustave Magnée a skepyî a Lidje li 8 d' avri 1817. Il a morou a Heve li 2 d' fevrî 1897.
Klara
Klara est ene tchinne di radio djenerålisse beldje eyet neyerlandès-cåzante del VRT. Elle aveut stî askepyî padvant 1997. Cisse radio djouwe li pus sovint del muzike classike come Musiq3 del RTBF.
Gustave Magnée
C' esteut on scrijheu walon.
Soyete
Ene soyete, c' est en simpe usteye avou ene lame di 60 cm a on mete, monteye so on cåde, po soyî des ptits bwès.
Gustave Magnée
Riprins dins l' grosse antolodjeye Piron.
Soyete
Elle est eployeye pa les bokions et les mnujhîs.
Gustave Magnée
Sourdants
Magnee
Soyete
Les scrinîs et les lutîs end ont des pus ptites
Pekin
Pekin (e chinoes 北京 ; pinyin : běijīng, litteralemint « mwaisse veye del Bijhe ») est li mwaisse veye del Republike populaire di Chine. Situweye el bijhe do pays, li ban di Pekin (北京市, racoûti en 京), d'ene sitindeye di 16 800 km², boirde li province do Hebei eyet li ban di Tianjin. Pekin est voeyowe come li cinte politike e culturel del Chine, adon ki Hong Kong e Shangai dominèt å livea economike.
Categoreye:Chine
Linwe
thumb| Li linwe, c' est èn organe do coir, li ci ki rinplit tote li boke (li gueuye des biesses). Ele sieve a magnî et a cåzer (po les djins).
Istolodjeye
Li linwe est fwaite di musses, sins oxheas.
Mouvmints fiziolodjikes
Les mouvmints del linwe sont prumioûles dins l' mawiaedje di l' amindjî.
Dins les magneus d' yebe, li linwe overe eto dins l' apiçaedje di l' amagnî.
Mouvmints a pårt
Sacwants djins polèt erôler les boirds del linwe eviè l' mitan, mins ci mouvmint la est moenné djeneticmint (donlant djinne simpe).
Sacwants djins plèt minme riployî li dbout del linwe e-n erî.
Li mostraedje del linwe a on sinse sociå: on mostere k' on s' fote del djin k' on lyi mostere, et k' on nel schoûtrè nén.
Dins les belès-letes e walon
Categoreye:Antomeye
Jean Fivet
Fivet Jean Fivet a skepyî li 20 d' awousse 1929 ey a morou li 8 di djulete 2000.
C' esteut on rcwereu so l' istwere et l' foclore di Nameur et avår la.
Il a eto rashonné les såvadjes nos di dmorants des viyaedjes del province di Nameur. Et ls eplaidî dizo l' tite Sacants sauvadjes noms spots et rvazîs do Payis d'Nameur (1976).
Come dessineu, il a eto enimådjî les lives da Arthur Masson.
Sint Luk
Sint Luk, c' est onk des doze apoisses da Djezus-Cri ey onk des cwate evandjilîs.
L' evandjîle da sint Luk a stî ratournêye e walon pa Joseph Mignolet (imprimatur di 1937), pu pa Jean-Marie Lecomte (imprimatur di 1999).
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Crustinnisse Luk
Jean Hanin
Jean Hanin (di s' no d' pene « Jean Rys »), c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Måtche-el-Fåmene li 10 d' awousse 1902.
Di s' mestî, il esteut priyesse.
Ouve e walon
Il a redjårbé e walon «Raymonde de Hoursinne» da Georges Lecomte, tot wårdant l' minme tite. I s' adjixh d' ene pîce di teyåte di 5 akes k' a stî creyêye e 1934, et djouwêye mwints côps.
Sourdants
Hanin
Rodjimont
Rodjimont, c' est on forveyou viyaedje, ki rvént tofer dins les scrîts da Emile Gilliard.
I pôreut esse rimatou a Moustî, veyanmint ki c' est sol Basse Sambe, et k' gn a ene gåre.
Sourdant
Categoreye:Forveyowès plaeces
Soûmagne (viyaedje)
Soûmagne (F. Soumagne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, el province di Lidje, divnou intité.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye