cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Almeria
Almeria (e-n espagnol, Almería, riprononcî Almeriya), c' est ene veye d' Espagne, e l' Andalouzeye, metowe sol Mîtrinne Mer.
Båze di dnêyes
Fond di dnêye di tot l' walon
Almeria
Economeye
Pôrt avou des lenes di feri eviè l' Afrike bijhrece.
Istwere
A stî l' mwaisse veye d' èn emirat do trevén di l' Andalouzeye arabe, aloyî å rweyåme di Gurnåde. L' emir di Gurnåde aveut prins pårt al batreye di Tarifa avou li rwè d' Gurnåde, Youssef I.
Dins les belès-letes e walon
Elle est discrîte divins l' roman e walon da Djôzef Mignolet, «Amour a l' Alambra».
Li rwè d' Gurnåde va passer l' esté dilé l' emir d' Almeria. C' est l' fén d' leu voyaedje triviè del Siera Nevada:
The Rasmus
The Rasmus est on groupe di muzike rock finlandès.
Albom
Categoreye:Groupe di muzike
Jean Cayron
thumb|150px|(2011) thumb|ecådré pa [[José Schoovaerts (divè 2008)]] Jean Cayron (e walon, Djan Cairon), c' est on scrijheu e walon di prôze nén racontrece eplaidî dins l' Rantoele.
Di s' pasmint d' tins, il est bresseu d' bire di måjhon. Et djouwer do pipsak.
Di s' mestî, il overe dins l' evironmint. Pu amonter, a mitan-tins, ene pitite bressene coperative.
Ovraedje pol walon
Dispoy 2007, il a ratourné les programes éndjolikes e walon.
C' est lu k' a-st ataké l’ ratournaedje d’ ene deujhinme distribucion Linux mo populaire : openSuSE Linux.
Il a ossu rmetou e walon bråmint des programes del famile KDE ki rotnut dizo Linux : li betchteu waibe Konqueror, li naivieu d’ fitchîs Dolphin, li cliyint d’ emile eyet l' calindrî Kontact, des djeus, les modules d’ apontiaedjes evnd.
E 2008, il a apontyî avou Pablo Sarachaga ene waibe di rashonnaedje po tos les programes éndjolikes ratournés e walon (http://walotux.walon.org).
come djoweu d' pipsak
Sourdants & pî-notes
Cayron Cayron Cayron
Tournich
Tournich (fr: Toernich, e lussimbordjwès Täernech) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Årlon.
Batreye naivrece
Ene batreye naivrece, c' est ene batreye so les mers, inte deus flotes di bateas d' guere.
Rilomeyès batreyes naivreces
Categoreye:Mers et oceyans Categoreye:Bateas Categoreye:Gueres
Ectåre
Èn ectåre, c' est ene muzeure di planeur ki våt on cwåré di 100 metes so 100 metes.
Uzaedjes
C' est l' muzeure ordinaire po les tchamps et les bwès.
Ecwivalinces
L' ectåre våt cint-z åres et 10.000 cintiyåres (ki c' est on mete cwåré).
L' ectåre est ene miete pus grand ki l' bounî (ki valeut åtoû des 90 åres) et valeut a pô près cwate djournå.
Gn a 100 ectåres dins on kilomete cwåré.
Categoreye:Sistinme metrike Categoreye:Unités di mzuraedje
Lia Quartapelle
right|thumb|280px|Lia Quartapelle
Elle a skepyî li 15 d' awousse 1982 a Varese.
Vicåreye
Elle a yeu s' diplome d' economeye a Paveye.
Elle est mimbe do Pårti democratike et deputêye dispu 2013.
Motlî di rmetaedjes Joseph Defrecheux
Li Motlî di rmetaedjes Joseph Defrecheux, ki l' tite e francès, c' est «Recueil de comparaisons populaires wallonnes», c' est on motlî di rmetaedje sicrît pa Joseph Defrecheux ey eplaidî e 1886.
Lia Quartapelle
Vicåreye
E moes d' octôbe 2014, elle a stî propôzêye come minisse des afwaires difoûtrinnes po replaecî Federica Mogherini.
References
Categoreye:Politikîs itålyins Categoreye:Rilomés Itålyins
Plouve
Li plouve, c' est d' l' aiwe ki tchait djus des nûlêyes.
Motlî di rmetaedjes Joseph Defrecheux
Il est rprins dins l' djivêye des lives di ratourneures et spots walons dizo l' limero SpG8.
13inme sieke
11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke | 14inme sieke | 15inme sieke anêyes 1200 | anêyes 1210 | anêyes 1220 | anêyes 1230 | anêyes 1240
Motlî di rmetaedjes Joseph Defrecheux
Piceures
Sicrît e-n on scrijha di dvant Feller.
13inme sieke
anêyes 1250 | anêyes 1260 | anêyes 1270 | anêyes 1280 | anêyes 1290
Plouve
Motlî
Ele pout toumer tins d' ene walêye ou tins d' èn oraedje.
Motlî di rmetaedjes Joseph Defrecheux
Piceures
Riprins des rmetaedjes di totavå l' Walonreye.
Copeye éndjolike
Plouve
Motlî
Ene pitite plouve si lome ene plovinete.
Motlî di rmetaedjes Joseph Defrecheux
Defrecheux rmetaedjes
Plouve
Motlî
Cwand i ploût foirt et lontins, on s' pout atinde a-z aveur les grossès aiwes.
François Quinaux
Il est rprins dins l' Antolodjeye des powetes namurwès.
Plouve
Muzeure do plovaedje
On mzeure li plovaedje a ene metowe plaece pal voye d' on plouvmete.
Såjhon des plouves
Inte les tropikes et les pôles, les plouves vinèt purade les moes ki l' solea est li pus awiyant (waeyén-tins, ivier et bontins). Ki : pus k' on va a Bijhe, pus ki c' est del nive, e l' ivier.
François Quinaux
Quinaux
Plouve
Såjhon des plouves
Inte les deus tropikes, les plouves si passèt inte deus passaedjes do solea å scwere do payis. On-z a adon deus såjhons des plouves, li ptite eyet l' grande. Li musson est comprinjhe dins ci sistinme la.
Sintumint del djin eneviè l' plouve
El Walonreye, on voet sovint l' plouve evi.
Dins les setchs payis (metans les payis del Mîtrinne Mer) li plouve est veyowe voltî, paski tote li campagne endè dipind.
Categoreye:Meteyo
Pwin
thumb|On pwin côpé come el Beldjike thumb|pwin cût dins ene taile (padrî), ki va esse metou so on waxhea On pwin ou pan, c' est èn amagnî fwait avou del påsse sins souke, et del farene d' ene dinrêye avou do gluten.
Tchansons po nos efants (farde)
thumb Tchansons po nos efants (Tchansons pou nos-èfants), c' est ene pitite farde avou les cåzaedjes, les muzikes (totès seules, po les efants poleur ritchanter dsu) et les tchantaedjes (so deus stroetès plakes) di sacwants tchansons po ls efants.
Pwin
Dins les tins d' pômagne, on-z a aprins a fé des pwins sins farene.
Tchansons po nos efants (farde)
L' ouve a stî eplaideye pås edicions do Bourdon e 2002.
Pwin
Ingredyints
I fåt del farene, di l' aiwe, do sé, et des leyes.
Tchansons po nos efants (farde)
Sacwants tites
…
Pwin
Ingredyints
Cwand on vude l' aiwe sol farene, el fåt prusti.
Tchansons po nos efants (farde)
Sacwants tites
Categoreye:Plakes di muzike e walon Categoreye:Tchansons e walon
Airdiè
Èn airdiè (ossu: Roye Sint-Djan, Coroye Sint-Djan), c' est on forveyou air, di set coleurs, ki s' fwait e cir cwand i ploût et k' i fwait do solea.
Provnance
L' airdiè provént do dismantchaedje del blanke loumire dins les gotletes di plouve, e diferinnès loumires di coleur, di tchaeke si wachlire.
Pî-note
Categoreye:Loumire Categoreye:Meteyo
Abbas Kiarostami
thumb|Abbas Kiarostami Abbas Kiarostami a skepyî li 23 d' måss 1910 ey il a morou li 6 di setimbe 2016 e Paris.
Hårdêyes difoûtrinnes
Kurosawa
Riclame e walon
Istwere
E 19inme sieke, gn aveut des rclames e walon po les toubaks, aprume a Lidje, mins eto a Brinne-l'-Alou.
Dins les gazetes e walon
Dins Les Cayés Walons (1937)
Dins les Noveles des WASAB,
Dins Djåzans walon,
Dins li Ptite Gazete di Måmdiy,
Categoreye:Riclames Categoreye:Lingaedje walon
Comedeye
Ene comedeye, c' est ene pîce di teyåte po rire.
Li contråve d' ene comedeye, c' est on drame ou tradjideye.
On cåze eto d' "comedeye" po des romans u des fimes po rire.
Ene comedeye muzicåle, c' est on fime avou des tchansons.
Egzimpes di comedeyes
Categoreye:Teyåte
Tcherdon d' aiwe
Sparganium erectum
Univiersité d' Birzeyt
Categoreye:Univiersités Categoreye:Palestene (cåzu-estat) L' Univiersité d' Birzeyt, c' est l' pus grande univiersité del Palestene.
Bråmint des moenneus politikes del Palestene ont passé pa Birzeyt.
Les soces di studiants sont, come li societé palestinyinne, dispårteyes inte les shuvants do "Fattah" et les cis do "Hamass".
Spågne-måyes
Ene sipågne-måye ou on spågne-måyes (on dit eto : ene tchirlike, ou, rifrancijhanmint, ene tirlire), c' est ene boesse la k' on mete di cresse des ptits cwårs, po n' les nén alouwer docô.
C' est ene dujhance di fé ene sipågne-måyes po ls efants dins bråmint des payis.
Categoreye:Economeye Categoreye:Efance
Joseph Dejardin
Auguste-Joseph Dejardin, pus sovint cité come Joseph Dejardin, c' esteut on diccionairî et on scrijheu e walon.
Di s' mestî, il esteut notåre.
Ouve e walon
Il a scrît bråmint des powinmes, nén éplaidîs. Mins i ndè rashonna sacwants e des ptits lives:
Li prumire edicion di s' gros live di spots date di 1861; i fourit replaidî e 1891.
E 1886, i va publiyî on studia so tos les motîs walon-francès parexhous disk' adon.
I fourit mimbe askepieu et prezidint del Societé d' belès-letes di Lidje (1856).
Live di spots Dejardin
Arondixhmint di Måtche-el-Fåmene
L' Arondixhmint d' Måtche-el-Famene est èn arondixhmint administratif del province do Lussimbork.
Referinces eyet sourdants
* Matche-el-Fåmene
Revintreye edjipsyinne
thumb|Caricateure eployeye li prumî djoû del revintreye thumb|Moubarek va-t i tchaire sorlon l' efet des stampés dominos ? thumb|Li 11 di fevrî, Moubarek cwite [[el Caire et dmissioner]] Li revintreye edjipsyinne, c' est ene revintreye do peupe d' Edjipe k' a cmincî li 25 di djanvî 2011. Ci fourit l' deujhinme des revintreyes arabes di 2011.
Elle a shuvou l' egzimpe del revintreye tunizyinne, a môde di stampés dominos. Metans, li 24 di djanvî, Mohamed El Baradai aveut rclamé : "si les Tunizyins l' on fwait, pocwè nel fréns dju nén ?"
Après 18 djournêyes et nutes di metingue, ele parvina a disdjoker Hosni Moubarek, li prezidint do payis dispu 1981 (11 di fevrî).
L' atôtchance, les medias et les revinteus
Come e l' Tunizeye, les revinteus s' ont bråmint siervou des telefones axhlåves et des rantoeles di soçnaedje. A té pont ki, li 28 di djanvî, li povwer a côpé tos les raloyaedjes al Daegntoele (li prumî côp di l' istwere d' Etrernete) et les rijheas d' telefonaedje sins fi. Eto les libès tévés (El-Djazira, El-Arabiya) ki dnént des racsegnes sol moumint minme, dabôrd ki les tévés oficires catchént çou ki s' passéve (å cmince).
Fime del revintreye
Categoreye:Revintreyes Categoreye:Edjipe
Triyanon (teyåte a Lidje)
Gn a eto ene soce aloyeye : les "amisses do Triyanon" k' editèt ene gazete "Amon nozôtes".
Teyåte walon do Triyanon
E 1926, on comitî d’ waloneus va fé riskepyî on teyåte pår e walon. Po çoula, i louwèt li teyåte do Triyanon, ki djouwéve e francès, et s’ lomer « Teyåte walon do Triyanon »
Il est ricnoxhou oficirmint del veye di Lidje li 13 di djulete 1929.
Les pîces continouwèt minme tins del guere di 40. Ele doevnut aveur l’ åjhmince des ocupants almand, çou k’ est possibe paski c’ est Djôzef Mignolet k’ est responsåve di ces otorizåcions la.
Mins li 6 di djanvî 1944, gn a on målfeu metou ki distrût li sinne, les decôrs, li såle et les vîs papîs. On saye bén di rdjouwer ôte pårt, mins li soce doet esse dismantcheye, et les eployîs metous a l’ ouxh.
E 1948, i rprind dizo l’ acviernance da Eddy Lantin.
Mins e 1976, li såle est esprôpiyeye pal veye di Lidje, ki candje pår les plans del cité. Il ebague adon rowe Surlet e-n on bastimint ki s’ loméve davance « Paviyon Flôre » et k’ aveut divnou on cinema.
E 1989, houte do teyåte, n a des ôtes ocuâpedjes come li Cåbaret da Tchantchès.
E 1991, ene soce nén recwårlante, les amisses do Triyanon, aspale les responsåves do teyåte. Il ont ene waibe dispu les anêyes 2010.
C’ est låvå k’ i gn a l’ finåle del cope do Rwè Albert, et des Rescontes des dramatikes del Province di Lidje (rencontres provinciales de théâtre amateur). Eto: li gala walon del Province di Lidje, et, divant 2019, eles filmaedjes di pîces e walon pol tévé (emission Wallons, Nous!).
Leu waibe
Sourdant
Categoreye:Lidje Categoreye:Teyåte e walon
1199
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Dizotrin mot
On dzotrin mot, c' est on mot ki rintere dins l' tchamp d' idêyes d' èn ôte mot, k' est por lu on dzeutrin mot.
Årtikes do wiccionaire (di totes les langues) avou des dzotrins mots
Categoreye:Linwince
Louwiziane
El Louwiziane est onk des céncwantes Estats estazunyins dispoy 1812. Mins e 1803, les Françès l' aveut dné ås Estats Unis. El mwaisse veye, ç' est Novele-Orléyan. Cist estat la est dins l' bijhe-levant då payîs.
Pont-a-Cele
Li grand Pont-a-Cele (e scrijhaedje Feller Pont-a-Cèle; e francès Pont-à-Celles), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.
Fråzlete condicionante
s' i vs plait
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Pont-a-Cele
Ban
No des pitis bans -- Limero del posse
18
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Hachî
Hachî (fr: Hachy, e lussimbordjwès Häerzich u Häerzeg), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Habâ.
18
i gn a: 100 - 50 - 25 - 2|10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30
Hachî
Hamtea
Foûche (fr: Fouches)
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Viyaedjes di Walonreye lussimbordjwès-cåzants Categoreye:Province do Lussimbork
18
13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 18 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Gordene
Categoreye:Ahesses di manaedje Categoreye:Sitofes
Ene gordene, c' est ene bele grande toele ki pind padvant les fniesses (veyou d' ådvins), po catchî l' ådvins et wårni ene måjhone.
End aveut eto so les léts å baldakin.
Ene gordene pout eto catchî ene plaece po sayî des mousmints, ene sipritchoûle di såle di bagn, ou replaecî èn ouxh dins ene pitite cassene, ou catchî li purnea do dzeu k' est å lådje.
Å teyåte, li grande gordene ki catche li sinne si lome purade li "toele".
Lingaedje del mame
Li lingaedje del mame, c' est l' lingaedje ki l' mame cåze a si ptit efant et k' i va haper sins må sins rujhe, aprume si deujhinme anêye.
Li walon come lingaedje del mame
Li walon a stî li lingaedje del mame di tote li Walonreye linwistike disk' å 20inme sieke.
El pumire mitan do 20inme sieke, i l' esteut co dins les viyaedjes.
Pu il a stî replaecî på francès pa totes les mames. Li candjmint esteut tot fwait diviè des anêyes 1960.
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Efance
Eshonne (antolodjeye)
Categoreye:Antolodjeyes Eshonne (Acheune), c' est ene antolodjeye di scrijheus des soces di Flipveye eyet Ôlwè.
Éric Monaux
Éric Monaux, c' est on scrijheu e walon ki provént d' Bingnêye. Il a skepyî e 1955, a Tchålerwè.
I scrît dins l' Bourdon dispu l' fén des anêyes 2010. E 2019, il a wangnî l' Pris del prumî scrijhaedje.
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Éric Monaux avou l' accint d' Han-so-Eure pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Sourdant
Monaux
Children of Bodom
vignette|Children of Bodom tot djouwant a on fiestival do costé d' [[Madrid.]] Les Children of Bodom (ki l' ratournaedje e walon, c' est « Efants d' Bodom »), c' esteut ene binde di tchanteus finlandès, ki djouwnént do « melodic death metal ».
Mimbes
Tote el binde s' a metou erî e 2019.
Referince
Categoreye:Bindes di tchanteus
Vete salåde
Li vete salåde, c' est on plat avou djusse des vetès foyes di sacwantes verdeures.
Maurice Herlin
Maurice Herlin, c' esteut on scrijheu e walipicård di Rance.
Vete salåde
Magnaedje
On l' magne après l' mwaisse plat, e dinner u e soper, el France. Mins purade e minme tins k' el tchå el Walonreye.
Afwaire Cools
L' afwaire Cools, c' est l' assazinaedje d' on politikî bedje walon, André Cools, li 18 di djulete 1991.
Maurice Herlin
I skepia li 27 di setimbe 1910 et mori li 26 di fevrî 2004.
Di s' mestî, il esteut bankî. Di si ôte pasmint d' tins, istoryin coinrece.
Afwaire Cools
On n' a djamåy sepou l' fén mot di l' istwere, dj' ô bén : kî çk' aveut cmandé l' moude.
Maurice Herlin
Maurice Herlin esteut l' pa da Michèle Herlin.
Afwaire Cools
Rôlmint cronolodjike
André Cools fourit touwé di sacwants côps d' feu 18 di djulete 1991 a 7 eures 25 å matén (cénq munutes pol dimeye di ût). Si cpgneye, Marie-Hélène Joiret, fourit laidmint djostêye.
Maurice Herlin
come bouteu
A escoursi li "trope pol renondaedje do walon" (groupe d' animation wallon) a l' Aisse del Tuzance di Sivri.
Afwaire Cools
Rôlmint cronolodjike
Po l' inkete, on meta so pî li « celule Cools », ene pougneye di rcwereus del police djudiciaire, dizo l' mambornance del djudje Véronique Ancia, k' esteut d' gåre å moumint do moude.
Maurice Herlin
El bon vî tins
Herlin
Afwaire Cools
Rôlmint cronolodjike
Deux Tunizyins, Abdelmajid Ben El Amine et Abdeljalil Ben Rajib fourît codånés e moes d' djun 1998 come moudreus da Cools et po-z aveur sayî d' touwer Marie-Hélène Joiret. I dvrént co esse el gayole el Tunizeye å djoû d' ouy. Ces deus omes la avént stî egadjîs pal mafia itålyinne po code ås orandjes à Agrigente (Sicile). On lzî djha ki l' Andrî Cools esteut on rvindeu d' disfindowès droukes.
E 2004, Richard Taxquet, èn ancyin djindåre di Gråce-Hologne, divnou tchåfeu do minisse Alain Van der Biest, a stî codåné avou cénk ôtès djins (Pino di Mauro, Cosimo Solazzo et Domenico Castellino, Luigi Contrino et Carlo Todarello) po-z awè adjinçné l' assazinaedje. Alain Van der Biest lu-minme esteut ametou dins l' afaire. Mins i fjha l' fén d' lu-minme e 2002, çou ki djoca si ametaedje el djustice.
Dispu don, li «celule Cools» a stî dismantcheye. Mins l' dossî est todi å lådje.
Cools
Drapea del Beldjike
thumb|a môde di bindroûle, so on dessén fwait pa les [[Relîs namurwès prijhnîs e l' Almagne e 1915]] Li drapea del Beldjike u drapea bedje, c' est on drapea avou troes coleurs, rodje, djaene et noer metowes dressêye.
C' est les minmès coleur ki l' ci d' l' Almagne, la k' ele sont metowes coûtcheyes. Totfeye, les coleurs avént stî tchoezêyes paski c' est les cis do Dutcheye do Braibant.
Categoreye:Beldjike l' drapea bedje
Oteur
D' ene manire djeneråle, èn oteur (ene otoresse po 'ne feme), c' est ene djin k' est a l' oridjene d' ene sacwè.
Planete (asterlodjeye)
Si planete (u s' zodiake), c' est eto li termene k' il a vnou å monde, et ki va lyi dner on metou caractere.
Sicrijhaedjes e walon so les planetes
thumb|[[Chantal Denis divant s' live "On n' candje nén s' planete"]] Dins les belès letes e walon, on cåze des planetes come d' èn amuzmint so les dicåces dins l' roman "Mamjhele Chôze" da Henri Van Cutsem.
Tant k' å tite do roman da Chantal Denis, "On n' candje nén s' planete", c' est l' prumî sinse do mot k' est rprins, sins djåzer des 12 zodiakes.
Come prôze nén racontrece, on n' voerè des coirnêyes des gazetes e walon avou les planetes ki dins les anêyes 2000.
Li prumî côp e 2003, dins l' gazete éndjolike "Rabulèts", mins c' esteut di l' asterlodjeye chinwesse.
C' est Li Chwès k' ataca avou l' asterlodjeye coûtchantrece di setimbe 2005 a octôbe 2006, mins tot wårdant des calcaedjes setchs do francès po tos les nos d' planetes.
Adonpwis, Li Walone shuva l' anêye d' après, avou sacwants nos pår walons (bassî, djermale, crantche).
Cap-Vert
Li Cap-Vert ou Vete Cap, c' est on dislaxhî payis d' Afrike.
Il n' a des frontires daegnreces k' avou l' Senegal.
Sitindêye : 4.033 km².
Mwaisse veye : Praya.
Anêyes 400
4inme sieke | 5inme sieke | 6inme sieke
Cap-Vert
Sourdants
Categoreye:Afrike
Anêyes 400
anêyes 380 | anêyes 390 | anêyes 400 | anêyes 410 | anêyes 420
400 | 401 | 402 | 403 | 404 | 405 | 406 | 407 | 408 | 409
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Clavea (maladeye des bedots)
thumb|Noerès plokes cåzêyes pa èn [[eplocta nén assez mwaistri]] thumb|Damaedjes å cmince: rodjeurs a l' axhele Li clavea u noerès plokes ås bedots ou co volantès plokes ås motons), c' est ene maladeye des bedots ki s' prind foirt åjheymint.
C' est l' pus griyeuse di totes les maladeyes ås pocvirûsses.
Les noerès plokes ni sont nén les prindåves bocrês, ene maladeye bråmint pus doûce.
Cåze
Elle est cåzêye pa on pocvirûsse, come les noerès plokes ås djins et a des ôtès sôres di biesses.
Sipårdaedje
Li maladeye n' egzistêye pus el Walonreye, mins î a egzisté dinltins.
Elle est foirt corant e l' Afrike bijhrece.
Acsûjhaedje
Dins les payis la ki l' maladeye est inzotike u la k' on eploctêye a tinzayeure (tos ls ans, tos les deus u troes ans), gn a k' les pus djonnes bedots ki seront acsûts.
Biercêye
Biercêye, e Feller« Bièrcéye » ([FR] Biercée), c' est on pitit ban del comene di Twin, e province do Hinnot.
Clavea (maladeye des bedots)
Aparexhance clinike
Li måladeye va dner des plokes sol tiesse u dzo l' cawe l' cawe ås berbis. Eto ås axheles des bedots. C' est totès plaeces la ki l' pea est fene, sins linne.
Come totes les maladeyes plocreces, on årè po cmincî ene rodjeur, pu ene pitite bouyete, pu on ptit clå ki va souwer po dner ene pitite crape ki va tchaire sins leyî d' traece.
Dobe cawete
Categoreye:linwince Categoreye:Cawetes et betchetes Ene dobe cawete, c' est cwand deus cawetes si shuvnut so on metou mot.
Clavea (maladeye des bedots)
Espaitchance
L' eploctaedje des berbis et des bedots si fwait tos ls ans, u tos les deus troes ans dins les payis l' ki l' må est inzotike.
Dobe cawete
Les deus cawetes polèt dmorer téles ké, u kel prumire pout candjî.
Clavea (maladeye des bedots)
Sourdants
Categoreye:Maladeyes des bedots Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades
Dobe cawete
C' est l' cas po les cawetes do walon come po les cenes d' ôtes lingaedjes.
Dobès cawetes avou spotchaedje
Ene sipotchåve voyale del prumire cawetes ni si trouve pus :
Dobès cawetes sins spotchaedje, mins avou rissaetchaedje d' ene halcrosse lete
C' est ene halcrosse lete k' esteut å coron del prumire cawete.
Dobès cawetes avou candjmint del prumire
C' est å pus sovint l' cas avou l' cawete -ea come prumire cawete ki dvént li stitchete -el-.
[ Scole di walon avou des ôtes egzimpes]
Agnesse di Rékiavik
Agnesse (Agnès´, Nanesse), Margrét (Mågrite) et Sigurður leu feye, vekesse di Rékiavik (e s' payis: Agnes M. Sigurðardóttir, biskup Íslands), c' est ene comere k' est cler e l' Eglijhe d' Izlande.
Vicaedje
Elle a skepyî el 19 d' octôbe 1954, e viyaedje d' Ísafjörður. Si pere, Sigurður Kristján si fi, ere curé et doyin d' Ísafjörður. Si mame, Margrét Hagalín si feye, ere mere al måjhone.
Etur 1963 et 1976, elle a-st aprins a djouwer do piyano, et s' acsegnî tote seule di djin, e-n èn an, a djouwer ås ôres.
Agnes a yeu tot fwait ses estudes di teyolodjeye foû e 1981, ey esse apriyestêye el 20 setimbe del minme anêye. Pår, e l' Eglijhe d' Izlande, elle fourit l' 3inme comere k' a stî apriyestêye dispoy ki l' monde est monde. Et bouter come riprezintante di l' Eglijhe nåcionåle po l' djonnesse. Di ces trevéns la, cénk anêyes å long, ele a bouté eshonne avou les ôtès Eglijhe do nôr et dire messe al catedråle di Rékiavik eto. Etur 1986 et 1994 mins ele esteut curêye del pårotche di Hvanneyri, e l' comeune di Borgarbyggð.
Dispoy adon, elle a stî curêye a Bolungarvík et, dispoy 1999, doyinne del doyenêye des fieurdes do Levant. Termetant, elle a stî e des soces d' eglijhe k' i gn a.
E 1997, elle a stî evoye a Upså, et bouter come assistante al université, et e 2006 ele fa des rcwerances so les efants des priyesses esse metous a djin.
Vekeye
E novimbe 2011, li veke di Rékiavik, ki c' esteut Karl Sigurbjörn si fi, a-st anoncî k' i leyive li vekeye djus. Les 477 priyesses et teyolodjins ont voté e-n avri 2012, po tchuzî on novea veke. El 25 d' avri 2012, les votes fourént contés foû, et Agnes a stî electêye come li novele vekesse.
Après k' elle a stî electêye, Agnes a fwait sawè k' ele boutrè po fé rtourner al Eglijhe les ceas et les cenes ki n' vont pus a messe, et po les LGBT esse bén acceptés.
Vicåreye
Elle a stî marieye avou Hanness Baldur si fi, ey awè trois efants: Sigurður, Margrét, et Baldur, ey on ptit-fi, Hannes, k' est l' fi di s' båshele da leye.
Loyéns
Categoreye:Vekesses
Zizi (oujhea)
vignette|Foto d' on zizi di seke omrin, el [[Sipagne.]] Li zizi, c' est on moxhon. Ès no e latén, c' est « Emberiza cerlus ».
Fåwami
Li mot francès « zizi », lu, il est seulmint uzé po cåzer do vé. Po dvizer del biesse, on direut puvite « bruant zizi ».
Coir
El zizi, i fwait 15 a 16,5 cintimetes di lon. I peze dins l' vintinne di grames.
Edroet
vignette|Ene mape avou les edroets ewou çk' on pout vir des zizis. On-z el trouve purade do costé del Mîtrinne Mer. La ki kécfeye, i va pus lon. Al Bijhe, i sait daler disk' å Benelusse, å Rweyåme-Uni u co e-n Almagne. Mins nerén, avou les candjmints climatikes, cist oujhea la va motoit rmonter pus hôt. Dins l' Europe levantrece, on l' pout rålmint vir e-n Otriche, el Hongreye ey el Roumaneye.
Cwek' on l' pout vir kécfeye el Waloneye, i n' vént pus nichî.
Ridjhaedje d' ene fråze d' oteur
Categoreye:Scrijhaedjes Ridire ene fråze d' oteur (on dit eto: «mete ene citåcion»), c' est cwand on scrijheu va rmete, dins on tecse da sinne, ene fråze d' èn ôte oteur, tot bén marcant da kî k' c' est.
Dins les tecses walons, les ridjhaedjes di fråzes vegnnut cobén di des scrijheus e francès.
Egzimpes de ridjhaedjes di fråzes d' oteurs dins des tecses e walon
Eugène Gillain eployive voltî cisse piceure la dins ses scrîts. Mins i n' citéve nén todi li no do scrijheu.
Kiss
Kiss est ene binde d' heavy metal estazunyinne.
Albom
Categoreye:Groupe di muzike
Vooruit
Li Vooruit ([WA] Djans-è), ancyinmint lomé : Socialistische Partij Anders ([WA] Pårti Socialisse ey Ôtes), u core li pus sovint, « sp.a », c' est on neyerlandès-cåzant pårti del Beldjike.
Impôrtance
Contråvmint å PS e Walonreye, li Vooruit n' est nén l' prûmi pårti del Flande å livea des votaedjes.
Il est rwaitî come on pårti d' cinte-gåtche, veyanmint ki disfind l' ideyolodjeye d' ene democraceye socialisse.
Idintité
1978-1980 : Belgische Socialistische Partij ([WA] Pårti Socialisse Bedje)
1980-2001 : Socialistische Partij ([WA] Pårti Socialisse) vignette|Ancyin logo etur [[2018 yet 2021.]] 2001-2020 : Socialistische Partij Anders ([WA] Pårti Socialisse ey Ôtes)
2021- : Vooruit ([WA] Djans-è)
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike Categoreye:Politike
Codjowaedje tcherdjî
Li codjowaedje di tcherdjî, c' est l' ci d' on viebe del deujhinme troke da Hendschel, "erîlêymint disrîlé", a cåze do R metou divant l' dierinne sillabe.
Po-z espaitchî d' aveur troes cossounes dins sacwants codjowaedjes, ou deus cossounes å coron do mot, li R tchait tenawete.
Shuvant l' atuze des troes bodjes, on pôreut dire :
Li minme sacwè po les viebes del prumire troke, c' est l' codjowaedje wårder.
Hårdêyes difoûtrinnes
Tcherdji
Bassî (planete)
thumb|left|80px|Essegne do Bassî Li Bassî, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 21 di måss eyet l' 20 d' avri.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "bassî", alez s' vey e splitchant motî.
Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Bassîs
(po 2008)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Asterlodjeye
Boulfaf
thumb Li boulfaf (arabe marokin بولفاف, bolfaf) u foete al toele, c' est des bokets d' foete ewalpés dins l' toele do vinte et cût so on tocoe å tcherbon d' fåde.
E Marok, c' est èn amagnî k' est sovint apresté li prumî djoû del fiesse di l' ofrixhaedje.
Categoreye:Amagnîs marokins
Caroline bijhrece
El Caroline bijhrece est onk des céncwantes Estats estazunyins dispoy s'-n' askepiance e 1789. Ç' est l' doujhinme Estat so traze. El mwaisse veye, ç' est Raleigh. Cist estat la est dins l' bijhe-levant då payîs.
Adjint Mwasse (roman)
Adjint Mwasse (Ajent Mwasse), c' est on roman policî sicrît pa Jacques Desmet edåmé après l’ afwaire Dutroux, mins eplaidî fok e 2017 (et rexhou podbon seulmint e 2019).
Corwaitaedje
Mins c' est totès edvincions! Gn a rén d’ vraiy, apus ki l’ dierinne fråzlete, inte åtchetes.
Come d’ efet, al pådje 14 (so 146), on cwite dedja nosse bôdård et s’ ritrover avou deus tagueus ki vont, par nute, sicrire des påters di bourike so les meurs di l’ oujhene Melote. Pask’ ele vént d’ elzès cayî a l’ ouxh, po seraedje del fabrike – mins cisse-ciale a stî dislowêye et rmontêye e l’ Espagne !
Ké rapoirt inte les deus ?
Ebén, c’ est çou k’ nosse Djåke a stî capåbe d’ adiercî, come on mwaisse, tot nos rifjhant sondjî ås ôtes polårds e walon, come les deus cis da Jean Bosly « L' afwaire des Houlpeas » et « Li molén d' å Pré Bolet ». Ou, pus près d’ nozôtes, « Kî çk' a touwé JFK? », da Chantal Denis.
Aidance
Chantal Denis a rlî et rcoridjî tot l’ live.
Djozé Schoovaerts a-st enimådjî tchaeke tchaptrê (end a 32) pa on dessén aloyî al sipoûle. Sins rovyî k’ c’ est lu k’ a fwait tot l’ epådjnaedje.
Mwaisse tecse]
Sourdants
Categoreye:Romans e walon Categoreye:Romans et pîces di teyåte poliçreces
Vî Testamint
Li Vî Testamint ou Ancyin Testamint, po les crustins, c' est les scrîts del Bibe di dvant l' arivêye da Djezus-Cri.
Après, c'est l' Noû Testamint.
Rapoirt avou les lives sacrés des ôtes rilidjons abråmikes
C' est les minmès istweres ki dins l' Bibe des djwifs (lives avou l' Tora dvins).
Gn a eto ene grande pårt ki si rtrouve dins l' Alcoran.
Lingaedje des lives
Li grande pårt des lives do Vî Testamint ont stî scrît e-n ebreu. Sacwants e-n arameyin et ds ôtes e grek (adon k' tos les lives do Novea Testamint ont stî scrîts e grek).
Lives ratournés e walon
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Lives e-n ebreu Categoreye:Lives e-n arameyin Categoreye:Lives sacrés
Franwal di Bietris
thumb Li franwal di Bietris, di s' vraiy no: «Noss vî Bertry, se patois, ses djens», c' est on motî francès-walon sicrît pa Yves Gourdin ki dene des mots walons, rindous avou l' accint d' Bietris, po ene djivêye di mots francès.
Il a vudî e moes d' may 1991, eplaidî pa l' aisse del tuzance di Bietris.
Come franwal, il est rprins sol limero [FS110].
Ortografeye
Les mots sont bayîs dins ene ortografeye do scrijheu, diferinne do sistinme Feller. Li son œ est scrît pa on simpe «e». Ci scrijha la est veyåve dedja dins l' tite: «se patois» ki pôreut esse riscrît «së patwas» (si patwès).
Sourdant
Bietris
Isaac Newton
vignette|Si portrait pondou pa Godfrey Kneller e 1689 Isaac Newton (riwalnijhåve Izåk Noûtone), c' est on sincieus inglès k' a skepyî li 4 di djanvî 1643 et k' a morou li 31 di måss 1727 do calindrî grigoryin (adon, ces djoûs la estént rashious come 25 di decimbe 1642 et 20 di måss 1727 do calindrî djulyin).
Il est ricnoxhou come li pus grand sincieus di tos les tins. Eto, i s' ritrouve rindjî å l° 2 des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart.
Ouve
Tot djonne, et cåzu sins aidance di professeus, il a discovrou li loyén inte trinte-shijh esperyinces ki des ôtes sincieus avént fwait dvant lu. Et fé lu-minme on clitchet d' sayes, ey end astapler les lwès djeneråles po bråmint des cwårtîs del fizike.
Li pus cnoxhowe di ses lwès, c' est l' cene di l' assaetchance del tere so les coirs ki sont dsu u djondant (li gravité), çou ki dna li mwaisse esplikêye di tote l' astronomeye.
Il a eto mostré ki l' blanke loumire esteut fwaite do rashonnaedje di sacwants rais k' avént totes les coleurs di l' airdiè.
Sourdant
Newton Newton Newton
Bouyon (rebanêye comene)
thumb|Li tchestea eyet Smwès|alt=|centré
Ban
No des pitits bans -- Limero del posse
Referinces ey sourdants
Categoreye:Veye di Walonreye
Fonccionaire
Categoreye:Mestîs Categoreye:Administråcion
On, ene foncionaire (rabaxhanmint on "fonccione-waire", on "grete-papî"), c' est ene djin k' overe dins ene administråcion publike : a l' Estat, al province, dins les comenes, evnd.
Mot d' mostraedje
Categoreye:Croejhete walone On mot d' mostraedje, c' est on mot ki dnèt ene idêye sol pôzucion d' on sustantif, å lon ou tot près.
Les mots d' mostraedje sont :
Aminwer
Èn aminwer, c' est ene oujhene ki fwait d' l' aminaedje di lingots, u di biyetes u d' toles. Di fier u d' ene ôte metå.
Rotaedje
L' aminaedje si fwait a tchôd (1200 digrés po l' acî) u a froed.
C' est ene operåcion k'amidere li cwålité do metå.
Sourdant
Categoreye:Metalurdjeye
Atelaedje des tchvås
L' atelaedje des tchvås, c' est cwand on eploye des tchvås po saetchî so des tcheroes u des ekipaedjes.
Atelaedje di deus ou sacwants tchvås
Li tchvå est moenné på coirdea. Cwand gn a deus tchvås, c' est l' ci d' gåtche ki l' a. On l' lome tchvå d' coirdea ou tchivå d' mwin. L' ôte si lome tchivå dzo vedje ou foû mwin.
Sourdants
Categoreye:Tchivås Categoreye:Tcheriaedjes
HIM
HIM est on groupe di muzike rock finwèse.
Albom
Categoreye:Groupe di muzike
Anêyes 410
4inme sieke | 5inme sieke | 6inme sieke
anêyes 390 | anêyes 400 | anêyes 410 | anêyes 420 | anêyes 430
410 | 411 | 412 | 413 | 414 | 415 | 416 | 417 | 418 | 419
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Amocsicilene
Categoreye:Antibiyotikes
L' amocsicilene, c' est èn antibiyotike del famile des penicilenes.
Speke
Li pus lådje espeke des penicilenes (pus lådje ki l' clocsacilene et minme l' ampicilene). Ele towe minme les micoplasses.
dins les poyes
pout esse eployeye po l' boylite distrujhante.
Pû
vignette|Foto d' deus pûs On pû, k' on lome eto piou, ç' est èn inseke ki va sovint sol tiesse des efants.
Rodjes Diåles
Les Rodjes Diåles, c' est li spot di l' ekipe nåcionåle di fotbale del Beldjike. Ç' est ossi li spot dès djouweus d' Manchester United FC ([EN] Red Devils).
Meyeus djouwaedjes
Ål copes do monde 2014, il avnît e cwårt di finåle. Is ont pierdou conte l' Årdjintene.
Disco (muzike)
Categoreye:Muzike Li disco, c' est ene sôre di muzike, fwaite po danser dsu, k' a cmincî eviè 1975.
Rodjes Diåles
Siervaedje politike
L' ekipe di fotbale nåcionåle, c' est ene des rålès ocåzions po les Flaminds, Walons et Brusselwès d' aveur li minme idêye so on metou sudjet (ki les Rodjes Diåles divèt wangnî).
Alére
Categoreye:Fotbale Categoreye:Beldjike
Lesterni
thumb|L' eglijhe di Lesterni Lesterni (fr: Lesterny) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nassogne.
Lingaedje walon
C' est l' dierin viyaedje del Fåmene ki les pårticipes erireces des viebes del prumire sôre si fjhèt avou -è.
Dramatike di teyåte e walon : Ceke Li Maket (Le Maillet).
Disco (muzike)
Onk des pus rlomés tchanteus disco, ci fourit John Travolta. Ki rexha foû d' l' ombrire avou l' fime « Saturday Night Fever » (Li five do semdi al nute).
Dins les djins d' avårci, gn ava Plastic Bertrand.
Dins les Francès, ont passé al môde disco : Sheila et Barbara.
Et pu, kinoxhou come les mwais sô : les Bonney M, li l' askepieu vineut des Antiyes neyerlandesses.
Såvadje robete
vignette Ene såvadje robete ([LA] Oryctolagus cuniculus) ubén lomé eto robete d' Urope, ç' est ene sôre di lapén ki vike dins l' nateure. Asteme, ç' n' est nén l' minme k' on live.
Dimorance
vignette On-z e trouve e-n Urope, e Rûsseye, e-n Oceyaneye yet so les coisses marokinnes yet aldjeryinnes.
Doguerbanc
Etimolodjeye
Li mot Doguerbanc vént do neyerlandès « Doggersbank ». « Bank », c' est l' minme mot ki « banc ». K' c' est l' deujhinme pårt do mot « Doguerbanc ». El pårt « Dogger », leye, n' a rén a vir avou l' walon. Come di djusse,. La eto k' on « doguere », c' est ene sôre di batea k' el no vént do neyerlandès.
Edroet
Come on l' sait vir so l' imådje a droete, li Doguerbanc est inte li Rweyåme-Uni (coûtchant) ey el Daenmåtche (levant). Il est eto djusse ådzeu del Neyerlande eyet d' l' Almagne.
Tuzance
L' Aurore, li batea do captinne Hadok, passe drola po daler do costé di l' Izlande eyet do Greunlande.
Djoker
DJOKER
Djoker c' èst distèler, arèter di fé ène sakwè, ni nén d' aler pus lon. A ni nén confonde avou l' Djokêr d' on djeû d' cåtes (l' sine ki s' pout mète à l' place di chake dès ôtes : p. ecsimpe, po fé baur au cinsî rwiné.
1198
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Kawabata Yasunari
thumb|Kawabata Yasunari Kawabata Yasunari, a skepyî a Osaka li 11 d' djun 1899 ey a morou a Zushi, Kanagawa li 16 d' avri 1972, c' est on scrijheu djaponès. I rascoda l' pris nobel di leterateure e 1968.
Djivêye di ses ouves
Categoreye:Kawabata Yasunari
Måtlindje
Måtlindje (prononcî eto Martlindje u, rifranncijhî Martèlanje, fr: Martelange, e lussimbordjwès Maartel) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.
Musiq3
Musiq3, c' est ene tchinne di radio muzikåle eyet francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî askepyî e 1961, sol no di Troisième programme ([WA] Troejhinme programe). C' est l' troejhinme radio del RTBF, mins elle est nén foirt peuprece.
Måtlindje
thumb|150px|left|L' eglijhe di Måtlindje thumb|none|Seure a Måtlindje thumb|right|150px|Ene plake di rowe bilinwe <br style="clear: both;"/>
Djeyografeye
Måtlindje est sol frontire Beldjike-Grande Dutcheye do Lussimbork, et côpé pal rote Nåcionåle 4; raiwî pa Seure.
Economeye
thumb|pompes a essince Gn a ene cåkêye di pompes a essince metowes do costé lussimbordjwès del frontire, a cåze des taeyes so l' essince, bråmint pus basses el Grande-Dutcheye.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
19
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30
14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 19 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Riveyeures
Les rveyeures u regues, c' est do sonk, nén eglumyî, ki rexhe del nateure d' ene kimere tos les 25 a 30 djoûs.
Mwaissès piceures
Ele durèt cwate a cénk djoûs. Les djoûs di dvant, li djin est sovint nén-aduzåve (ele si måvele åjheymint).
Ele kiminçnut diviè 12-14 ans et finixhèt al målådje.
Ele ni rvinèt nén si l' djin ratind famile.
Motlî
Dins l' lingaedje corant, on djheut «dji m' a rveyou», «dji n' mi rvoe nén», «ele ni si rvoet pus». Pus honteuzmint, «dj' a yeu mes parints».
Li tins k' ene kimere a ses rveyeures, ele dit k' «elle est dins ses mwais djoûs».
Dins l' dominne fôrmel, on dit puvite: «awè ses regues».
Sourdant
Categoreye:Fiziolodjeye Categoreye:Djinecolodjeye
Anêyes 420
4inme sieke | 5inme sieke | 6inme sieke
anêyes 400 | anêyes 410 | anêyes 420 | anêyes 430 | anêyes 440
420 | 421 | 422 | 423 | 424 | 425 | 426 | 427 | 428 | 429
Rodjrî
Rodjrî (F. Rogery), c' est on hamtea d' Bovgnî, asteure onk des viyaedjes di l' intité d' Gouvi.
Rilidjon
Tchapele Sint-Eloy di 1713, rilevant del pårotche di Bovgnî.
Sourdant
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Cawete do walon
Les cawetes do walon, c' est les cawetes k' on rtrouve dins l' lingaedje walon.
Cwand gn a deus cawetes si shuvnut so on minme bodje, on di ki c' est ene dobe cawete.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Cawetes et betchetes * Categoreye:Croejhete do walon
Hinne-Sint-Pire
Hinne-Sint-Pire (la-minme e sistinme Feller, In.ne-Sint-Piére, courtinnmint, Sint-Piére), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Lovire, el province do Hinnot.
Djeyografeye
Metou so l' Aiwe di Hinne
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot Categoreye:Aschates walon-picård
Torea (planete)
thumb|left|80px|Essegne do Torea Li Torea, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 21 d' avri eyet li 20 di may.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "torea", alez s' vey e splitchant motî.
Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Toreas
(po 2008)
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Asterlodjeye
Univiersité d' Gant
C' est ene des pus rlomêyès univs di Flande.
Lingaedje
Li lingaedje des studes esteut l' francès, å cmince.
Ça a divnou l' neyerlandès a pårti di l' aresté des 15-17 di måss 1916, prins pa les ocupants almands dins l' wairaedje di leu politike flaminde.
Sacwants rlomés profs di Gant
Categoreye:Flande Categoreye:Univiersités
Li ptit rôzî (powezeye)
Li ptit rôzî, c' est on court powinme da Henri Simon, ki sereut ene miete otobiyografike.
Il a stî scrît e moes d' nôvimbe 1897.
Metaedje e muzike
Il a stî metou e muzike.
Tinme
On ptit rôzî crexhe e djårdén, inte deus royes di påkîs. Nouk ni l' aconte. Mins, on bea djoû, n a-st ene djonne feye ki l' louke, home si odeur, et code ene di ses blankès fleurs po l' mete a s' coirsaedje.
Mins, al fén del pormoennåde, li rôze a flani. Li damjhele el hene evoye.
Rozi Rozi
Motî tchampnwès d' Suni
Li motî tchampnwès d' Suni, ki s' tite, e francès, c' est Lexique du parler champenois de Sugny, c' est on motî tchampnwès-francès sicrît pa Roger Nicolas, dizo l' acviernance da Jean Lechanteur.
I n' riprind ki les mots eployîs a Suni, avou leu-z accint noté e sistinme Feller.
Il a rexhou e 2000 come tôme 27 del rivuwe di l' SLLW «Les dialectes de Wallonie».
Il est rprins avou l' rahouca Tcha1 dins l' Wiccionaire.
Kitaeyaedje do live
thumb|Prezintaedje på diccionairî (moes d' octôbe 2000)
Istwere do pordjet
Dins les anêyes 1990, Roger Nicolas rashonna ene djivêye di 2000 mots d' Suni. Si riscrijhaedje (ortografeye espontanêye) fourit evoyî å CLRE ki dmanda di porshuve les rcweraedjes et d' elzès rmete e scrijha Feller, avou l' aidance da Djhan Ltchanteu, ki s' aveut-st binamêymint anoncî po cisse bouye la.
Tot rwaitant les inketes da Haust po Suni (pont Ne65 di l' ALW) et ridmandant cwè ås temoens, Rodjî Nicolai parvina a rashonner ttaleure 5000 mots, po fé l' motlî definitif.
Sourdant
Categoreye:Tchampnwès (lingaedje)
Saetchot d' plastike
thumb|saetchot, a payî, avou on [[:Wikt:spot|spot e francès ey e lussimbordjwès : "Nodidjo ! dj' a co rovyî m' saetch ralouwåve !"]] On saetchot d' plastike, c' est on saetchot fwait avou do fén plastike ki sieve a mete ses comissions, po lzès ramoenner al måjhon, pu après k' on hene evoye.
On ndè dnéve po rén a dikedaye dins tos les grands botikes, des anêyes 1980 ås anêyes 2000.
On saetchot d' plastike di grand botike peze 5 a 6 grames. I sieve a åk 20 munutes å long. Mins i fåt 400 ans po k' i s' distrujhe tot seu.
Istwere des saetchots d' plastike
Les saetchots d' plastike ont divnou foirt corants a pårti des anêyes 1970. C' est pus ahessant ki les cabas et filets ås comissions, ca on pout aler fé ses coûsses sins rdiveur passer al måjhon po-z aler rcweri l' filet. Dins les anêyes 2000, end a pattavå. Metans, el France, so èn an, on s' sieve di 17 miyårds di saetchots d' plastike. E l' Afrike, on-z a cmincî a-z eployî toplin des saetchots d' plastike aviè ls anêyes 1990. Come li ramassaedje des yôrdeures des manaedjes n' egzistêye nén co a mwintès plaeces k' i gn a, les djins tapèt cråndimint evoye tos les saetchots d' plastike. Å Marok, on-z avire k' on nd alowe on miyård so èn an.
Måfjhance des saetchots d' plastike
thumb|saetchots d' plastike tapés evoye, et shoflés å lon
el Côsse
El Côsse, gn a yeu ene campagne po s' mete cwite des saetchots d' plastike e 2002. On-z a dmandé a totes les djins di tchoezi inte les saetchots e polimere ki s' distrût tot seu, et des ralouwåves filets. Les djins ont tchoezi les cabas. I costèt 1 uro, mins on lzès pout discandjî, on novea po on vî.
A Calvi, gn aveut deus sårmas ki vudént 50.000 saetchots d' plastike tos les djoûs. E 2004, end a pus onk. Dins tote li Côsse, so deus ans, on-z a parvinou a fé baxhî l' eployadje di saetchots d' plastike di 80 åcint.
el Walonreye
Tot d' on côp, e 2005, les grands botikes on todi stî pus tchitches po dner des saetchots a fote evoye.
Les "Intermarché" eyet "Carrefour" ont rsaetchî les saetchots d' plastike dinés po rén e 2006. "GB" les a fwait payî a cmincî do 11 di djun 2007, eyet "Delhaize" les a rtiré li 1î d' djulete 2007.
Çouci, bråmint a cåze del novele taeye so les plastikes k' on fote evoye, k' a ataké li 1î d' djulete 2007. On saetchot d' plastik rivént a ene cene, eyet l' ecotaeye est di deus cenes, çou ki fwait troes cenes å saetchot.
Fåsse tchamosseure do fikî amazir
Li fåsse tchamosseure do fikî amazir, c' est come ene blanke tchamosseure ki s' mete sol fikî amazir.