cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Droles di biesses (live d' imådjes)
ISBN 978-2-87351-399-3 (modêye di Bastogne).
ISBN 978-2-87351-398-6 (modêye di Tchålerwè).
Modêyes coinreces
Po l’ Basse Årdene, c’ est Michel Francard k’ a fwait on tradujhaedje avou les piceures do payis d’ Bastogne.
Seur catolike
Mousmints
Li mousmint a divnou pus modiene après l' Concile Vatican II.
Droles di biesses (live d' imådjes)
Modêyes coinreces
N a-st eto des modêyes po l' walon do Mitan (pa Anne-Marie François), li walon do Coûtchant (pa Jean-Luc Fauconnier) eyet l' walon do Levant (pa Paul-Henri Thomsin).
Augustin Villers
Villers, Augustin Augustin-François Villers a skepyî e 1748 et mori, tot djonne, d' èn accidint di tchvå e 1794 (e plin mitan des Revintreyes).
David Delrée
A v'nu su l' têre en 1948 à Lègnon addé Cînè. Acteûr di tèyâte è walon, mins è francès ossi, dins bran.mint dès soces. Mèteû à l' sin.ne. A mètu su pîd dès tauv'léyes di walon à Cînè. Mèt en walon bran.mint dès pîces francèsses.
Sapinse Seur Lidiye (djournå)
Sapinse Seur Lidiye (<SMALL>S'apinse Seûr Lidîye</SMALL>), c' est on roman e walon da Emile Gilliard, parexhou e 2014.
C' est on live a môde di djournå sortitré «Ratuzaedjes del dierinne beguene di Goyet».
Augustin Villers
Il a scrît li prumî diccionaire do walon d' Måmdey, kel tite, c' est Dictionnaire wallon-françois, k' a parexhou e 1793.
Walon do Coûtchant
Unifiaedje do walon do Coûtchant
Po les cminceus do 21inme sieke, on lzî conseye di shuve les mwaissès intrêyes do Motî do Coûtchant walon.
Augustin Villers
Di s' mestî, i fourit politikî et conseyî dizo les deus dierins Princes-abés d' Måmdey. Il aveut studyî l' droet a Lovén.
Sapinse Seur Lidiye (djournå)
C' est l' shûte di «Les djoûs racourtixhnut» k' aveut vudî e 2002.
Seur catolike
Ovraedjes
Les seurs s' ocupént voltî des ptitès scoles.
Droles di biesses (live d' imådjes)
Prezintaedje
Nos estans dins ene iye des Carayibes lomêye « Bénlonlåvå » (bén lon låvå). L’ istwere kimince pa on disbåtchant messaedje dins l’ posse :
Sapinse Seur Lidiye (djournå)
Tinmes
Veyanmint k' on clôt s' covint, seur Lidiye doet baguer a Lidje, dins èn ospice di macherseurs. Mins, leye k' a viké sacwant tins mierseule, tot fjhant a s' môde, s' adurè-t ele a l' aeurêye vicåreye des beguenes di Lidje ?
Droles di biesses (live d' imådjes)
Prezintaedje
« Prindoz bén asteme, binamêyès schoûteuses, et vos, tchers schoûteus ! Çou ki vs alez etinde, ci n’ est on boigne conte ni on pexhon d’ avri ! Drovoz vos schoûtoes grand å lådje.
Sapinse Seur Lidiye (djournå)
Tinmes
Li live est eto plin d' ratuzaedjes so les candjmints di l' Eglijhe, et li rwaitaedje des djins eneviè les valeurs k' estént sacrêyes co lanawaire :
Droles di biesses (live d' imådjes)
Prezintaedje
Noste adjince meteyo vént d’ nos anoncî li tins k’ i dvreut fé dins les djoûs a vni. Ene timpesse, ki les sincieus ont batijhî « Kébazår », s’ a co refoirci enawaire. Elle a divnou on teribe sitron-d’-pourcea tropicå. I porshût si tchmin dins les iyreyes å Levant, et tot bouxhî djus la k’ i passe. On l’ ratind après mon nozôtes, dandjreus å cmince del samwinne ki vént. Li diåle serè dins les airs, et sorlever, metans, des waches dipus d’ set metes hôtes. Li vint shofelrè a do 150 kilometes a l’ eure, sins criyî foirt. » Adon, nos fårè s’ tini ås coxhes !
Sapinse Seur Lidiye (djournå)
Tinmes
Docô avnowe a Lidje, ele tome so ene djonnete fordoirmant dins ene rouwalete. Et k' aveut l' tiesse avå les cwåres. Dandjreus ene drouctêye. Et l' ramoenner å covint.
Seur catolike
Ovraedjes
Categoreye:Mestîs Categoreye:Catolicisse Categoreye:Ôres rilidjeus
Droles di biesses (live d' imådjes)
Prezintaedje
Camecoma a stî tot drole cwand il a-st oyou ça å posse. Maria Deyî ! Si bele iye di Bénlonlåvå aléve esse distrûte.
Camecoma overe dins on ptit zô. Il est tot dislofré. I sondje a ses pôvès biesses : li djirafe, li zebe, l’ olifant et l’ rinocerosse. Il esteut vormint ratchimi après ses biesses : il åreut dné si tchmijhe po k’ elle åyénxhe bon.
Walon do Coûtchant
Dvanceyès voyales
Ene des mwaissès piceures do walon do Coûtchant, c' est les dvanceyès voyales, copurade dins les prezintoes : el tchivå, ès feme, èç djin ci. Eles ricandjnut les « -i » ki, yeusses, sont metous drî les cossounes : li tchivå, si feme, ci djin ci. Cisse tourneure la a stî rprinjhe e rfondou walon.
Spotchåve voyale
Li spotchåve voyale est « è », elle eto ele ricandje li « i », come dins « dji » : metans, « djè di ça... ».
Disfondowes des betchfessîs scrijhas
Categoreye:diyalectolodjeye walone
Sapinse Seur Lidiye (djournå)
Tinmes
Mins cwè fé l’ londmwin ? « Nos alans esse oblidjeyes di telefoner al police po dire cwè. Elle va surmint esse evoyeye dins èn I.P.P.J., ene måjhone po des djonnes come leye. » sapinse li mere superieure (p. 72).
Li novele-vinowe va-t i fé candjî les avizances, pår wårdiveuses, del Mere superieure ?
Droles di biesses (live d' imådjes)
Prezintaedje
Tot d’ on côp, l’ imådje di s’ mononke Ademår lyi aspite divant les ouys. Si mononke dimoréve divins on ptit viyaedje di Walonreye. C’ esteut l’ fré di s’ mame ki s’ aveut amouraedjî d’ ene tourisse walone k’ aveut vnou passer des vacances dins l’ iye. Il aveut tot plaké po-z eraler avou leye.
Li mononke Ademår aveut ene bele pitite cinse å mitan des tchamps. I n’ î aclevéve ki kékès biesses. I sereut surmint d’ acoird po lodjî les cwate soçons-biesses da Camecoma.
Lu oyi, mins les ôtès biesses del cinse, sabaye ?
Sourdant
Categoreye:Lives d' imådjes e walon Categoreye:Lives e picård
Alexandre Gerard
Il a skepyî a Nameur li 26 di djulete e 1864. C' esteut-st on scrijheu e walon.
Gerard, Alexandre
Our
thumb|Plake a l' intrêye d' Our-Ôpont Viyaedjes et aiwes ki s' lomnut "Our"
Augustin Villers
Si diccionaire fourit replaidî, dizo scrijhaedje Feller, pa Jean Lechanteur e 1999.
Scultreye
Li ci (cene) ki les fwait si lome on sculteu (sculteuse, sicultresse) ou scultureu (scultureuse); li scultêye sacwè si lome eto sculteure ou scultreye.
Sourdants
Categoreye:Årts *
Li gade et les bikets (live d' imådjes)
thumb|Coviete
Li gade et les bikets (li gate èt lès bikèts), c' est on live d' imådjes des eplaidreyes "Flammarion" rimetou e walon pa "Fré Djhan" e 1981, dins l' coleccion «Nos ptits efants».
Li live est enimådjî pa Gerda.
C' est ene modêye adoûceye del fåve do vî vî tins "Li leu et les set gadots".
ISBN 2-87011-006-5
Pî-note
Categoreye:Lives d' imådjes e walon
Les powetes et Notru-Dame då Rampårt a Nameur
Les poètes et Notre-Dame du Rempart à NaMur (« Les powetes et Notru-Dame då Rampårt a Nameur »), c' est ene antolodjeye di powinmes eplaideye pa Jacques Filée e 1996. Elle a stî saetcheye fok a 300 egzimplaires limerotés et l' adrovaedje est siné pa André-Mutien Léonard. Ci live la a stî coridjî pa Lucien Somme.
Tot les powinmes cåznut del tchapele Notru-Dame då Rampårt, a Nameur. I gn e-n a e francès et e walon.
Djivêye des powinmes e walon
Categoreye:antolodjeyes Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Les chtroumes et l' emacralé muroe (binde d' imådjes)
thumb|Modêye namurwesse Les chtroumes et l' emacralé muroe (Lès Chtroumf èt l' murwè èssôrçulé, Lès Schtroumpfs èt lès bèrikes èmacralêyes), c' est l' ratournaedje e walon (on côp avou l' accint d' Lidje, on côp avou l' ci d' Nameur) d' èn albom des Chtroumes.
Li modêye lidjwesse est da På-Hinri Tomsin et l' namurwesse da Joëlle Spierkel. Tos les deus ont rexhou e 2021.
Gurnåde (discramiaedje)
(omonime)
Les chtroumes et l' emacralé muroe (binde d' imådjes)
ISBN: 978-2-87351-373-3 (pol modêye di Lidje) eyet 978-2-87351-380-1 (pol cene di Nameur)
Adrovaedjes
Chroumes
13 di djanvî
Li 13 di djanvî, c' est li 13inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; gn a co 352 djoûs (353 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
4 d' avri
Li 4 d' avri, c' est li 94inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 95inme po ls anêyes bizetes), et k' n a co 271 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
13 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
11 di djanvî - 12 di djanvî - 14 di djanvî - 15 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
4 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
13 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
4 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
2 d' avri - 3 d' avri - 5 d' avri - 6 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
13 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
4 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
1892
Ôtès sacwès
Li 6 do moes d' djanvî, des médes decidnut di fé resserer li scrijheu francès Guy de Maupassant k' a tourné sot.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Såriskea
Li no « Såriskea » est onk calcaedje do Grek σαῦρος (cropante biesse) et ἰσχίον (bassin, -skea). I rime "bassin di cropante biesse". Les såriskeas sont-st onk des deus grands ôres di foirtoujheas. I fourit lomé pa l' madjuster Harry Govier Seeley (1839-1909) e 1887 et radmint afiyî.
discrijhaedje
Tos carnassieus foirtoujheas (sacwantès sôres di waerapîs) sont å pus sovint metou come såriskea, come sont tos les oujheas eyet onk des deus primaires lignaedjes des magneuses d' yebe foirtoujheas, les Zåropîfoimes. Al difén del Crétacé termene, tos les såriskeas apus k' les oujheas divnou moirts å long di l' etrevén Crétacé–Paleyodjinne. Les oujheas, sont direk zwers d' ene troke di waerapîs foirtoujheas et sont-st onk des såriskeas foirtoujheas e troke-djenetike soce.
Nosse cok tchante co (tecses)
ISBN 978-2-80830573-0.
Contnou
Li live est pårti a cwate trepådjes.
Li prumî s’ lome « C’ esteut ayir ». C’ est des ptitès prôzes so les noveles do djoû des anêyes 2000-2010. End a 9, avou co troes arimés.
El deujhinme pårteye, on rtrove les fåve da Lafontinne et da Florian.
Dins les cenes da Lafontinne, end a sacwants k’ on n’ kinoxhe nén foirt, come « Li leu et les bierdjîs » (p. 78). Après ça, end a toplin da Florian, ki n’ avént waire sitî rmetowes e walon, disk’ asteure, todi.
Adon-pwis, des cenes redjårbêyes a pårti di scrijhaedjes da Henri Petrez, Jean de Lathuy u Pierre Lazard.
Mins cial, on a on redjårbaedje bråmint pus libe, ki finixh pa ene longue moråle :
Tant k' al troejhinme pårteye, c’ est des tuzaedjes, afeye del filozofeye, come li boket «Divni vî» (p. 160), pacô di l’ actouwålté, come li lete a Bietmé l’ Texheu (p. 164-166).
El cwatrinme pårteye, on a des fåves-couyonådes.
Djudjmint sol live
On n’ si rtrove nén avou des belès istweres des viyaedjes del mitan do 20inme sieke.
Dins l' moråle del fåve del rinne et do boû — li ûtinne di vers cial ådzeu — nosse Bert Delvå mostere ene fele mwaistrijhe do walon. On walon d’ raprindisse, nén trop aloyî a ene metowe coine del Walonreye. Bén seur, li gros del croejhete est namurwesse, mins gn a des mots di l’ Årdene et des cis d’ après Tchålerwè. Do rfondant namurwès, cwè !
Mins on rtrove kécfeye des compôzucions ki n’ sont nén noveles dizo l’ solea. Metans å lére li « Pretchaedje so les comeres d’ ådjourdu », on l’ croereut lére li ci rcopyî pa on lomé De Croyî diviè 1600, ki c’ est l’ tot prumî tecse walon måy ritrové.
Dins les couyonådes del cwatrinmes pårteye, end a des edvintêyes, mins eto des cenes k’ avént ddja stî riscrîtes e walon. Come li spoûle des rôzes et des rododindrons, k’ aveut divnou ene des djôzefreyes da André Henin.
Sourdants
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Caraco
On caraco, c' esteut on mousmint d' kimere, serant li dzeu do coir, sovint dizo ene cote u on schorsoe avou des lådjès croejhlêyès burtales.
Discrijhaedje et siervaedje
Il esteut fwait d' ene sitofe assez deure et rexhe.
On l' abotnéve pa padvant.
Siervaedje
I sierveut d' coirsaedje po sotni l' pwetrene divant l' arivaedje des sotént-goidje.
Zabele (oujhea)
Li zabele, c' est èn oujhea avou ene bleuwe goidje eyet des blankès taetches.
Caraco
Siervaedje
Insi, les femes el metént voltî po prusti, po n' awè l' pwetrene disrindjeye tot pindant.
Matagne-li-Ptite
Matagne-li-Ptite (fr: Matagne-la-Petite), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dweche.
Caraco
Siervaedje
Adon-pwis, on a dandjreus dné l' mot a ene bele fene blouze, del minme cogne, avou on ptit volant ki rascovreut l' cotrê. On l' meteut voltî l' dimegne.
Matagne-li-Ptite
thumb|right
Volant indjén
vignette|Volant indjén Categoreye:Tcheriaedjes Categoreye:Areyonotike
Caraco
Siervaedje
Ci bea caraco la pleut esse texhou d' linne, et ofreye ås grandès båsheles po leu sint-Nicolai.
Zabele (oujhea)
Luscinia svecica (divant : Ruticilla succica)
Jean Brumioul
Jean Brumioul, c' esteut on scrijheu e walon do Payis d' Lidje.
Volant indjén
On volant indjén, c' est on tcheriant indjén ki vole (k' avance dins les airs). Årvier di l' indjén spaciå ki vole ådzeu des airs.
Jean Brumioul
Il a scrît ene pîce e 16 tåvleas so l' istwere do payis d' Lidje, eplaideye dins l' pitite coleccion di l' SLLW.
Brumioul
Miño de San Esteban
Miño de San Esteban, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Zabele (oujhea)
Categoreye:Oujheas
Caraco
Istwere
Foirt corant e 18inme sieke.
Sourdants
Categoreye:Mousseures
Matagne-li-Ptite
Li no d' Matagne trouve si oridjene dins l' mot tîxhon matta ki vout dire bouxhon.
Gochliye Fåbour di Brussele (Ledjir metro d' Tchålerwè)
M3 : Gochliye Brouwire | Gochliye Fåbour di Brussele | Gochliye Rowe di Tchimin d' fier
Rapoitroûle
Ene rapoitroûle u ene racontroûle, c' est ene pitite istwere ki s' a passé podbon, u pretindowe téle, et k' est loukeye tipike assez po-z esse rapoirtêye sacwants côps e-n erote, et esse ridite pås schoûteus.
Valixhance des rapoitroûles
Ele mostrèt sovint les creyances d' ene peuplåcion a on metou moumint d' l' Istwere.
Li ci ki n' î croet nén elzès va lomer «boignes contes».
Sacwants sont basteyes so ene tcherpinte di racontaedje k' on rtrouve dins sacwants payis. C' est l' fåves do vî vî tins.
Egzimpe di rapoitroûle (so Wikisourd)
Categoreye:Sicrijhaedje Categoreye:Dijhaedjes e walon
Les lotchets des cmeres d' asteure (arimé)
Lotchets
Les lotchets des cmeres d' asteure, ki l' tite est e francès «Discours de paysans sur le tremblement de terre et sur les lotchets des filles d' au présent», c' est ene viye paskeye di 1640.
C' est l' limero 2 do live «Dix pièces en vers sur les femmes et le mariage», eplaidî pa Jean Haust e 1941.
Il est rprins sol limero 1 dins l' clasmint Piron des vîs serîts e walon.
Dataedje
On l' date di 1640, paski, li 4 d' avri di ciste anêye la, gn a on foirt hosmint d' tere a Lidje.
Abou-l-Aala' al-Maari
Maari
Levant (costé del Daegne)
thumb|Ene [[rôze des vints ki mostere li pôzicion do Levant (lete E)]] Li Levant u l' Ess, c' est l' pont cardinå wice ki l' solea si leve å matén. C' est la k' aparexhèt les aireurs do djoû, pu li pikete do djoû.
Morón de Almazán
Morón de Almazán, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Levant (costé del Daegne)
Li Levant est metou a droete so ene mape.
Ôte uzaedje e walon
Li walon do levant, c' est l' accint walon do Payis d' Lidje.
Les lotchets des cmeres d' asteure (arimé)
Contnou
Gn a troes bokets dins l' paskeye, ki n' ont waire d' aloyance inte di zels.
Levant (costé del Daegne)
Pî-notes
Categoreye:Djeyografeye
Les lotchets des cmeres d' asteure (arimé)
Contnou
Des strofes etires sont rcopieyes di des ôtés paskeyes di ç' trevén la.
Prumî boket
Vers 1 a 35 Les troes omes, c' est des houyeus, ki sont-st å fond tins do tronmint d' terre. Wéri si date a sinte Båre et a sint Linåd.
Abou-l-Aala' al-Maari
Abou-l-Aala' al-Maari, e-n arabe, "أبو العلاء المعري", c' esteut on powete arabe ki dmoréve a Maara, el Sireye. Il a morou a 1058.
Les lotchets des cmeres d' asteure (arimé)
Prumî boket
Stienon Hamlé dit årvey a s' monkeur Robin Crespou sondje å schapaedje di si åme. I savét rmonter Li hosmint d' tere si djoke. Vo les la foû do beur.
Abou-l-Aala' al-Maari
Il esteut aveule.
Derik-Wiyåme I (rwè d' Prûsse)
Derik-Wiyåme prumî u Frederik-Guiyåme I, c' esteut on rwè d' Prûsse.
Sparta
Categoreye:Bindes di tchanteus Les Sparta, c' est ene binde di tchanteus rok amerikins.
Cartel de Santa
Cartel de Santa, c' esteut ene binde di hip hop espagnol.
Abou-l-Aala' al-Maari
Il esteut foirt liberå po on muzulman di ç' tins la.
Les lotchets des cmeres d' asteure (arimé)
Deujhinme boket
Vers 36-42 Wéri toume dins les bresses di s' feme ki l' a vn-u rawårdé.
Aparintaedje (linwince)
L' aparintaedje, c' est l' askepiaedje di mots parints d' on metou mot bodje.
Abou-l-Aala' al-Maari
Et eto on waiteu del veye do noer costé:
Si avuzion do djinre umin serè acertinêye pa çou ki s' aléve passer 40 ans après s' moirt dins s' prôpe veye di Maara: li distrujhaedje del veye pa les croejhîs del prumire croejhåde. Et l' touwaedje di tos les dmorants, et minme li magnaedje des efants (canibalisse).
Aparintaedje (linwince)
Çoula s' fwait tot stitchant après l' mot (et des côps ådivins) des stitchetes. I s' fwait pal djeu cawetes et des betchetes. Gn a eto les ristitchaedje.
Egzimpes
On mot vike rålmint tot seu. Il a voltî des parints.
Alére
Laurent Hendschel, «Cwand les mots ratindèt famile»; riscolaedje des mwaisses di scole pol walon, Årveye, 1994.
Sourdants
Categoreye:Linwince *
Derik-Wiyåme I (rwè d' Prûsse)
Dins les belès-letes e walon
Dins ene des tchansons del Binamêye Revolucion, ene des pårteyes va dmander d' l' aidance a Derik-Wiyåme po rmete e s' trône li prince-eveke k' a stî ctchessî. Ele finixh insi:
Les lotchets des cmeres d' asteure (arimé)
Troejhinme boket
Vers 43-162 Bete di dvize inte li pa et s' fé, avou, å mitan, on long pretaedje sol môde des båsheles di veye, ki leyèt des grands tchveas avou des lotchets (adon k' les båsheles des viyaedjes les aetchèt dandjreus e-n on topet.
Derik-Wiyåme I (rwè d' Prûsse)
Dins l' lingaedje walon
Li ratourneure «po li rwè d’ Prûsse» (po rén) a skepyî tot djåzant d' lu, ki fjheut bouter ses djins a totès corwêyes (sins les payî).
Categoreye:Rwès et impreurs Categoreye:Prûsse Categoreye:Binamêye Revolucion
Timoté
Timoté, c' esteut l' prmî dicipe da sint På.
Il a sti lomé eveke a Efeze.
Il a rçû deus letes da s' mwaisse,
Il est fiesti come sint ome li 24 di djanvî, el Walonreye, todi.
Pî-note
Categoreye:Sints (crustinnisse) Categoreye:Prumîs tins d' l' Eglijhe
Cartel de Santa
Albom
Categoreye:Groupe di muzike
Pozalmuro
300px|right
Pozalmuro, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Chifes et nombes e walon
Les chifes e scrijhaedje walon sont les chifes arabes. On eploye cobén les chifes romins dins l' limerotaedje des siekes (XXinme sieke), et des rwès (Yopôl II). On les voet eto sol cadran di sacwants ôrlodjes ås grefes.
Sicrijhaedje des chifes e totès letes.
Categoreye:Lingaedje walon
Li rinne et l' boû (fåve)
thumb|100px Li rinne et l' boû, c' est ene fåve do vî vî tins dedja contêye pa Ezope et rprinjhe dins les fåves Lafontinne.
Tinme
C' est ene rinne k' est djalote d' on gayet k' ele rescontere. Ele si vout fé ossu grosse ki lu, tantea k' ele pete.
Li moråle sorlon Françwès Bailleux:
Ratournaedjes e walon
Li prumî a stî fwait pa Françwès Bailleux diviè 1870.
Gn a on bråmint pus long redjårbaedje dins l' live da Albert Delvaux «Nosse cok tchante co».
Sourdant
Rinne_bou Rinne_bou Rinne_bou Rinne_bou Rinne_bou
1893
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Inzefîs
Inzefîs (Insèfî), c' est on hamtea d' Crupet.
Dins les belès letes e walon
"Li bierdjî d' Inzefîs", tite d' ene novele da André Quevrain, eplaidêye dins l' live "Miråkes dinss les hameas".
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Jean Istace
Istace
Siermon so les pasmints d' tins des femes
Li Siermon so les pasmints d' tins des femes, c' est on vî scrijhaedje e walon ki provént do payis d' Nameur.
Jean Istace
Il a stî relî dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.
Siermon so les pasmints d' tins des femes
Li tecse est rindjî å l° xxx dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon
Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon
Control Machete
Control Machete, c' esteut ene binde di hip hop espagnol.
Albom
Categoreye:Groupe di muzike
Pinilla del Campo
300px|right
5 d' avri
Li 5 d' avri, c' est li 95inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 96inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 270 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Pinilla del Campo
Pinilla del Campo, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
5 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Tchinne-al-Pire
Categoreye:Hamteas del Walonreye thumb|Plake a l' intrêye do hamtea Tchinne-al-Pire (Fr. Chêne-al-pierre), c' est on hamtea di Grand Mayni.
5 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
3 d' avri - 4 d' avri - 6 d' avri - 7 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
Tchinne-al-Pire
Li no francès a wårdé l' etroclé årtike "al".
Li mot "pire" pôreut vni di grossès pires del Rotche-å-Frinne (Håre.
5 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Tchinne-al-Pire
Li hamtea fijheut pårteye del pårotche di Vå-d'-Xhavane.
Eter-deus-gueres
L' Eter-deus-gueres, c' est l' trevéns d' l' istwere inte li guere di 1914-1918 eyet l' guere di 1940-1945.
Li Rezieve di Rcrutmint.
Rezieve di Rcrutmint e cas d' conflit, c' esteut tos les omes di 16 a 35 ans ki n' avént nén co fwait leu tins ou k' avént yeu on sursis.
Li Rezieve di Rcrutmint a stî amontêye pa troes rîlêyes d' arestés rweyås eplaidîs e Moniteur Bedje etur 1937 et 1939. L' idêye esteut d' aveur des mobilijhåves assez s' i gn arivreut ene guere. E 1940, li Rezieve di Rcrutmint contéve 300.000 omes. Avou les vraiys sôdårds, ça fjheut 600.000 omes.
Politike militaire dins les ôtes payis
Les Estats-Unis ont zoupté evoye do diswalpaedje militaire. E 1940, gn aveut pus ki 200.000 sôdårds ezès Stats-Unis (dabôrd k' end aveut 600.000 el Beldjike).
Rispitaedjes (antolodjeye)
Categoreye:antolodjeyes thumb|(coviete) Rispitaedjes, (<SMALL>Ruspitèdjes</SMALL>), c' est ene antolodjeye di des scrijheus e walon del soce "Nosse Lingaedje". Bråmint des tecses vinèt foû del gazete e walon do minme no
Elle a vudî e 2004.
Little Big
Little Big est on groupe di muzike rave et pop punk rûsse. vignette|279x279px Ci groupe va rprezinter li Rûsseye a l' Eurovuzion e 2020 avou li tchanson Uno.
Pangolin
Li pangolin, c' est ene biesse avou ene sipesse pea ås schayes et ki magne des copixhes.
Uzaedje
El Chine, on l' magne voltî, do moens do costé d' Hou-wang.
Rilomêye
I sereut li biesse k' edjîstrêye li cronivirûsse ki s' a redjårbé po divni malårdant po les djins, et askepyî li gripe chinwesse (2020).
Auguste Saladin
Auguste Saladin a skepyî e 1869 ey a morou e 1946. C' esteut on scrijheu e walon ki dmoréve a Fumwè, el Walonreye di France.
Nén rprins dins k' Motî Coppe.
Ovraedje
I scrijheut des monolokes e walon et les vinde al sôrteye do teyåte.
Referinces eyet sourdants
Saladin Saladin Saladin
Led Zeppelin
Led Zeppelin, c' est ene binde di muzike rok inglesse.
Albom
Categoreye:Groupe di muzike
Indjén spaciå
Categoreye:Espåce
On indjén spaciå, c' est èn indjén ki bodje ådzeu des airs (dins l' cir ou l' espåce). Årvier do volant indjén ki vole dins les airs.
Les djins ki sont dvins sont lomés cir-naivieus.
14 di djanvî
Li 14 di djanvî, c' est li 14inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i gn a co 351 longs djoûs (352 po ls anêyes bizetes) po-z esse al difén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
1713
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Osasco
left|100px Osasco c' est ene comene braezilenne les 718.646 dimorants (2009). thumb|right|300px|Osasco. thumb|left|200px|
1713
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Betchete re-
Li betchete re-, c' est å pus sovint ene dobe betchete des mots walons, fwaite di ri- eyet d' e-.
1713
anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730
Betchete re-
Sôres di betchetes re-
Adon elle va poleur awè deus valeurs
Exhowe solrinne
Mins elle a ddja stî eployeye, dispu bele ådje, po tchåfer les seres.
Osasco
Categoreye:Braezi
Betchete re-
Pî-note
Re
Exhowe solrinne
C' est ene todi poujhåve enerdjeye.
1713
1708 | 1709 | 1710 | 1711 | 1712 | 1713 | 1714 | 1715 | 1716 | 1717 | 1718
Exhowe solrinne
Wårdaedje do corant prodût
Li wårdaedje do corant prodût si fwait pa :
1713
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1713 do calindrî grigoryin.
Exhowe solrinne
Wårdaedje do corant prodût
Categoreye:Enerdjeye *
1713
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1894
Ôtès djins
Categoreye:Date
1472
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Sarazin (toponimeye)
Pådje do mot "Sarazin" et ses parints el toponimeye del Walonreye
thumb|plake pol pormoennåde des Sarazins a [[Oû-Djåce]] thumb|rowe des Sarazins a [[Ton (viyaedje)|Ton]]
Trô des Sarazins
== Cåve des Sarazins =
Dins les belès-letes e walon
Dins èn arimé da Tchåle Wérote
Categoreye:Toponimeye
Eter-Sambe-et-Mouze
thumb|Essegne d' on cåbaret a Djerpene
Valdeavellano de Tera
Valdeavellano de Tera, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Eter-Sambe-et-Mouze
L' Eter-Sambe-et-Mouze, c' est l' boket del Walonreye ki s' trouve inte Sambe eyet Mouze.
Valdeavellano de Tera
Categoreye:Castile et Leyone
Eter-Sambe-et-Mouze
Elle est co purade kinoxhowe come on payis d' måtches foclorikes.
72
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90
67 | 68 | 69 | 70 | 71 | 72 | 73 | 74 | 75 | 76 | 77
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 72 do calindrî grigoryin.
Cawete -té
Te Li cawete -té, c' est ene vicante cawete, acawêye so èn addjectif femrin, et ki bastixh on femrin sustantif. Ci cmon no la mostere li cwålité ou l' difåt di l' addjectif.
72
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Joseph Laubain
Joseph Laubain, c' esteut-st on scrijheu e walon k' a skepyî a Djiblou li 28 di fevrî 1877 ey a morou li 2 di fevrî 1952.
Cawete -té
Sinonimeye
Li cawete -té est vraiy sinonime del cawete -esse et del cawete -eur.
Joseph Laubain
Il est rprins dins l' antolodjeye des powetes namurwès.
Cawete -té
Sinonimeye
Dins ene fråze emocionrece, li sustantif ki mostere ene rafoirceye cwålité est rindou pal cawete -isté.
Joseph Laubain
Laubain
Flo
On flo (on dit eto ene flotche), c' est ene sôre di ruban ki fwait on bea nuk.
C' est on mousmint des omes po s' gåyoter, metou e leu cô estô d' ene crawate. C' est on sene di hôt livea sociå, u årtistike. Insi, on djheut k' Djôzef Vrindts esteut todi moussî come èn årtisse avou on flo ås racawetes, si cawe d' aronde eyet si tchapea d' batlî.
Ça pout esse ossu ene ahesse a on mousmint d' feme.
1462
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ernest Lambotte
Lambotte
Ernest Lambotte, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyi li 14 di djanvî 1883 a Sovet, ey a morou li 11 di djanvî 1926.
Il a stî relî dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.
Doncô
Doncô (lussimbordjwès Donkels, fr. Doncols, almand Donkols), c' est on viyaedje del Grande Dutcheye, el comene di Winderlé.
thumb|eglijhe
Lingaedjes do payis
On-z î a cåzé walon, bråmint des familes todi, å 18inme, 19inme et prumire mitan do 20inme sieke.
Po on spepieus rcweraedje so les lingaedjes des familes di Doncô, lijhoz l' adrovaedje do motlî d' Doncô pp. V a XIV.
Rilidjon
Eglijhe sint Djangou
Istwere
Mågré l' cåzaedje walon dins bråmint des manaedjes, Doncô va esse raloyî avou l' Grande Dutcheye al Påye des 24 hagnons.
Tuzance walone
thumb|coviete do motlî d' Doncô
Akwid
Albom
Categoreye:Groupe di muzike
Doncô
Accint walon
li minme ki l' ci d' Wårdin.
Scrijhaedjes
On seu tecse did la a-st arivé disk' a nozôtes, "Li leu d' Doncô".
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes del Grande Dutcheye Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye Categoreye:Lingaedje walon
Wekene
On wekene u ene fén d' samwinne, c' est deus djoûs d' condjîs ki les djins ont (di leu-z eployeu) u prindèt (po les djins a leu boûsse) al fén del samwinne. Les efants n' alèt nén a scole.
Dins toplin des payis, c' est l' semdi et l' dimegne.
Istwere
Li wekene di deus djoûs po tertos n' est nén vî. Po les scoles, e l' Walonreye, ci n' esta ki dins les anêyes 1970.
Ôtes sistinmes di wekene
Dins sacwants payis muzulmans, li wekene, c' est l' djudi et l' vénrdi, oudonbén li vénrdi et l' semdi.
Sourdant
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Amuzmints
15 di djanvî
Li 15 di djanvî, c' est li 15inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 350 djoûs (351 po ls anêyes bizetes) ki dmornut co po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
13 di djanvî - 14 di djanvî - 16 di djanvî - 17 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Barvea-so-Oûte
Barvea-so-Oûte (Barvea-so-l'-Aiwe-d'-Oûte, la-minme Barvê, Fr. Barvaux-sur-Ourthe), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu, el province do Lussimbork.
thumb|
Mwaissès dnêyes
thumb
Avey
li labrin ås mayisses.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Finwès
thumb|mape del sitindêye do cåzaedje Li finwès, e finwès: suomi , c' est l' lingaedje oficir del Finlande.
Il est eto ricnoxhou come pitit lingaedje el Suwede, el Norvedje, ey å Bijhe-Coûtchant del Rûsseye (Careleye).
C' est on lingaedje del troke finongrwesse.
Côde ISO: fi
Sourdants
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Finlande Categoreye:Suwede Categoreye:Norvedje Categoreye:Rûsseye Categoreye:lingaedjes finougriyins
Roger Prigneaux
Riprins dins les antolodjeyes Fleurs dialectales (1975), Scrire (1993), eyet Antolodjeye d' inte Bok et Sanson (2008).
Cårire e walon
Roger Prigneaux a cmincî tot djonne a scrire e walon. E 1956, il aveut raskepyî li Ceke “Les Walons d' Ostinde”, la k' i dmoréve, estant, di s' mestî, oficî dins l' Marine Bedje. Li ceke eplaidive li “Gazete des Walons”, la k' i publiyive ses scrijhaedjes e walon.
Ecoraedjî pa Djôzef Calozet, i mousse ås Relîs Namurwès e 1970, et rascode li Pris del veye di Lidje, li Pris do Coirneu a Hu et li cocåde des Relîs e 1976.
Hårdêye difoûtrinne
Prigneaux
Quintana Redonda
300px|right
Quintana Redonda, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Les Batices
Les Batices (F. Battice), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Heve, el province di Lidje.
Batice est omofone do ptit no "Batisse"
Istwere
Li ban des Batices askepia å dishonnaedje do dominne carolindjin di Heve (avou Clairmont, Tchårnoe, Timister et Tchinnoe).
Rilidjon
On-z î preye Sint Djerlaxhe.
Sourdants
<References/>
1714
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730
1709 | 1710 | 1711 | 1712 | 1713 | 1714 | 1715 | 1716 | 1717 | 1718 | 1719
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1714 do calindrî grigoryin.
Licoine
thumb|dizeu èn ouxh, a [[Mondjoye]] Ene licoine, c' est ene forveyowe biesse, riprezintêye pa on ptit tchvå avou ene coine so s' front.
Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze dins l' floriconte da Lucyin Mahin «Les troes d' å lon» (2020).
Bournivå
Bournivå (fr: Bornival) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, ribané avou Nivele.
Pink Floyd
Categoreye:Bindes di tchanteus
Les Pink Floyd, c' est ene binde di tchanteus rok inglès.
Anêyes 20
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40
20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
1654
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670
1649 | 1650 | 1651 | 1652 | 1653 | 1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1654 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Carelyin
lingaedjes > lingaedjes ouralyins > troke finongrwesse > carelyin
vignette|Il est cåzé so on boket do Levant del [[Finlande eyet so on boket del Rûsseye (Careleye, el redjon d' Novgorod ey el redjon di Tver).]] Carelyin ([RU] карельский язык ; [KRL] karjalan kieli), c'est ene ptit lingaedje di Rûsseye eyet d' Finlande.
Alfabet
C 'est l' alfabet do carelyin modiene :
Carelyin do Tver
C'est l' alfabete do carelyin do Tver: Aa Bb Cc Čč Dd Ee Ff Gg Hh Ii Jj Kk Ll Ĺĺ Mm Nn Ńń Oo Pp Rr Ŕŕ Šš Ss Śś Zz Žž Tt T́ t́ Uu Vv Üü Ää Öö.
Livvik carelyin
C'est l' alfabete do livvik carelyin:  A a	B b	Č č	D d	Ǯ ǯ	E e	F f	G g  H h	I i	J j	K k	L l	M m	N n	O o  P p	R r	S s	Š š	Z z	Ž ž	T t	U u  V v	Ü ü	Ä ä	Ö ö	'. '''
Air (gåz)
thumb|Essegne di l' air thumb|L' air dizo les nûlêyes thumb|L' air ådzeu des nouwaedjes L' air, c' est l' coûtche di gåz k' i gn a åtoû del Daegne.
Contnou
Çou ki dmeure, c' est les råles gåz : l' eliom, li neyon, l' argon, li cripton, li zenon eyet l' radon.
Mins l' air contént eto des nûlêyes, ki c' est del wapeur d' aiwe ki pout rtoumer so tere come plouve, nive u gurzeas.
Tot ådzeu d' l' air, gn a ene coûtche d' ozône.
Cwålité d' l' air
L' air pout esse epufkiné di mannixhantès foumires, mins eto pa des mierpoûssires.
E l' astronomeye
L' arivêye dins l' air di grossès pires djus d' l' espåce, c' est l' cåze k' i gn a des stoeles ki schitnut.
L' Aili reye (pîce pol radio)
L' Aili reye, c' est ene pîce pol radio sicrîte pa Jean Rathmès, rashiowe sol Complinte des payizans lidjwès sol ravadjmint des sôdårs. Ele si passe a Lidje ey a Votem diviè 1631.
Ele fourit creyeye pal RTB Lidje li 16 d' avri 1961 et passer dins ene emission da Jean Brumioul.
Elle a stî eplaideye avou Les vwès del nute dins on livret imprimé pa L. Bourdeaux-Capelle a Dinant (sins date).
Tcherpintaedje del pîce
Tites des catoize tåvleas
Dins l' livret, li pîce est shuvowe d' on ptit motlî avou des målåjheys mots, tertos poujhîs divins E158, E1 & FE1.
Cotoû istorike
E 1631, a Lidje, c' est Sébastien Laruelle (Bastén Lirouwale) eyet l' conte di Her k' ont stî lomés borguimwaisses del cité, mins leu lomaedje n' est nén accepté do prince-eveke, Ferdinand d' Bavire. Ci-cial est a Hu ey i va rivni e ponton (tåvlea 12). Termetant, gn a des sôdårs espagnols a Hesta ki vnèt branscater les payizans.
José Fontaine
alt=José Fontaine|vignette|José Fontaine e 2013. José Fontaine (e walon Djozé Fontinne) a skepyî a Djumape li 28 di djun 1946.
Djozé Fontinne ni doet nén esse maxhî avou Guy Fontaine, Serge Fontaine ni Guido Fonteyn, des ôtès djins k’ ont eto a vey avou l’ walon eyet l’ Walonreye.
Si voye et ses idêyes
Il eploye voltî l’ walon dins ses emiles avou les waloneus.
Il overe foirt sol Wikipedia e francès so les sudjets ki boutnut al tcherete del tuzance walone.
Ses rapoirts avou l’ walon
I scrijha dins on d' ses messaedjes : « I fåt disfinde li walon mins comint, dji n' è sai rén å djusse. Dji so seur d' ene sacwè: on nel pout nén leyî mori ».
E 1989, il esplaide dins «Toudi» li prumî tecse da Jean Germain la k' il atåvele di rfonde li walon.
E 2001, il eplaide des tecses di belès-letes dins l' minme: da Lucyin Mahin ouco da Willy Bal u da Emile Gilliard
E 2003, il edite li ratournaedje e walon do deujhinme Afitcha pol Walonreye esse mwaisse di s' tuzance, di ses scoles et di ses sincieusès rcwerances, fwait pa Lucyin Mahin.
Il î edite eto des scrîts e francès da Lorint Hendschel po djåzer do lingaedje walon, u dismonter les idêyes da Francis Perrin ki rnakèt sol tuzance walone.
Pus tård, sol djåspinreye «Toudi», sacwants pårticipants berdelnut e walon.
Sourdants
Fontaine, José Fontaine, José
Vesse-di-leu pierlêye
Li vesse-di-leu pierlêye, c' est ene vesse-di-leu avou come des ptitès pieles so s' tchapea.
Lycoperdon perlatum
Crexhaedje
Ele vént ossu bén dins les tchamps k' dins les bwès. Dins les tchamps, on l' pout confonde, did lon, avou èn åbusson ordinaire.
Categoreye:Micolodjeye
Awan (viyaedje)
thumb|Tchapele a Awan Awan (fr: Awans) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
Vadillo
Vadillo, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Li Rbiveye
Li Rbiveye (on dit pus sovint el Ribiveye, e l' Ribiveye, la-minme ol Rubîvèye u ol Rèbîvèye, fr: Robertville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Waime.
Hamteas
🇱🇰 Ovîfa (Li Rbiveye)
Djeyografeye
Raiwé pa l' Aiwe di Wåtche, astantchêye a l' astantche del Ribiveye.
Tuzance walone
On gros motî, li ci da Toussaint et on motlî idêye pa idêye, li ci da Lejoly, ont rashonné les mots walons d' Ovîfa.
Nicolas Pietkin esteut curé a Zôrbrôte.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Molotov
Molotov, c' esteut ene binde di rock/hip hop espagnol.
Albom
Categoreye:Groupe di muzike
Kévi
El Grand Kévi ([FR] Quévy ; [PCD] Kévi), c' est ene rebanêye comene del province do Hinnot.
Coûtchant (costé del Daegne)
thumb|Ene [[rôze des vints ki mostere li pôzicion do Coûtchant (W)]] Li Coûtchant (u l' Ouwess (l' ouwess u Solea-djus u l' Ombrant), c' est l' pont cardinå wice ki l' solea si coûtche. Dabôrd, c' est la kel cir est co clair a l' anuti.
Les ôtes costés del Daegne, c' est : Bijhe, Nonne, eyet l' Levant.
Li Coûtchant est metou a hintche so ene mape.
Li walon do Coûtchant u walon coûtchantrece, c' est l' walon d' après Tchålerwè, Nivele et Flipveye.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "Coûtchant", "Ouwess" "Solea-djus" et "Ombrant".
Ricnoxhance di l' Ouwess
El Walonreye, la kel plouve vént do Coûtchant, on ricnoxhe ci costé del Daegne la ås mosseas k' i gn a so li schoice des åbes. Come c' est eto did la kel vint arive li pus sovint, les åbes, dins les plins, sont sovint clintchîs eviè l' Levant (tchôkî pa l' grande air ki vént do Coûtchant.
Hårdêye divintrinne
Categoreye:Djeyografeye
Torrubia de Soria
Torrubia de Soria, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Vouss vini cuzene Mareye (tchanson)
thumb|350px|Pårticions avou les paroles e sistinme Feller thumb|Prumî coplet, d' ene tchantreye "Vouss vini cuzene Mareye, c' est on Noyé walon.
Discrijhaedje
C' est deus cmeres, Lisbete et Mareye, ki vlèt-st aler vey li Messeye e Betleyem. C' est Lisbete ki vént hairyî Mareye po l' fé vni avou leye, ca cisse-cial ni vout nén cwiter l' coulot:
Al fén, ele rescontrèt l' Aviedje. Et lyi dmander di poleur rabressî li Ptit Djezus:
L' Aviedje respond k' oyi, tot djåzant eto e walon.
Tchantaedje di tchantreye (sitroete plake des Noyés walons)
Pî-note
Categoreye:Noyé Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Viyès tchansons e walon Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon
Bålé
Bålé (fr: Baulers) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nivele.
L' etimolodjeye do no vént do vî tîxhon "bân-lare" (bouxhnisse metou en on plat payis).
Pea
thumb|Pea d' deus coleurs so l' oraye d' ene berbis; li blanke atrapa on foirt côp d' solea Li pea, c' est on texhou ki rascove li coir des biesses et des djins.
Li spesse pea di sacwants biesses dene li cur.
C' est l' pea ki fwait crexhe les pwels et les tchveas.
Polet d' poytreye
On polet d' poytreye, c' est on poyon ki vént di deus parints relîs djeneticmint po produre del tchå li pus rade possible, avou li moens d' alimint ki s' pout.
Pea
Maladeyes del pea
Categoreye:Antomeye *
Polet d' poytreye
Provnance
Les polets d' poytreye vinèt d' ene cinse parintrece, la k' deus raeces di parints sont-st aclevés, les coks d' ene raece et les poyes di l' ôte.
Les oûs di ces aclevaedjes la arivèt e-n èn acovoe po-z î fé disclôre les poyons. Les poyons des parintreces sont vindous ås poytreyes, ki produjhnut li polet d' poytreye.
Profitaedje
Avou l' progrès djenetike, les polets d' poytreye sont les biesses ki profitèt l' mî di tos les aclevaedjes.
Asteure, dins des bounès condicions d' aclevaedje, les polets d' poytreye avindnut les deus kilos a 42 djoûs, tot magnant moens ki 2 kilos d' nouriteure pa kilo d' pwès vicant.
Dins les anêyes 1960, c' esteut a pô près 2 kilos a 50 djoûs, tot magnant 2 kilos d' nouriteure pa kilo d' pwès vicant.
Maladeyes des polets
Categoreye: Poytreye
Tinne
Tinne [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Thynes, rebané avou 5502 Dinant; limero diyalectolodjike: [D 40] (mwaisse pont d' l' ALW); vî limero del posse: 5502
thumb
Hamtea
Salazene
Sanson (aiwe)
Sanson (lomé divinltins Houyou), c' est ene aiwe del Walonreye, 16 km longue, ki schave onk des vås d' Mouze, e l' province di Nameur.
Coraedje
I prind sourd a Gramtene (Sorêye).
I passe a Djeve), la k' on l' lome li ri del vå u li ri d' Djeve.
Adon, i court eviè Få-les-Tombes, pu so Goyet, pu pu Sanson la k' il egoliner e Mouze, å pî do tchestea d' Sanson.
Dins l' tuzance walone
Categoreye:Aiwes del Walonreye
Djoû des åmes
thumb|Vizite et florixhaedje des tombes pol djoû des moirts thumb|Fijhaedje des tombes: padvant: tombe nén rneteye; padrî: tombe bén etertinowe Li Djoû des åmes (eto, li Djoû des moirts), c' est l' londmwin del Tossint; li 2 d' nôvimbe, dabôrd.
Mwaissès dnêyes
Ci n' est nén on fiesse-djoû el Beldjike.
C' est ç' djoû la k' on dvreut aler so l' aite dire ses priyires a ses moirts.
Doûcès creyances
El Walonreye, e mwintès plaeces (so Smwès, todi), on creyeut k' on n' diveut nén ovrer l' djoû des åmes.
Dins les belès-letes e walon
On tecse da Gaston Lucy, «Les pépés do vint» rimimbere li doûce creyance k' i n' fåt nén ovrer l' djoû des åmes.
Tecse Lucy sol djoû des åmes
Pî-notes
Categoreye:Fiesses Categoreye:Moirt Categoreye:Crustinnisse
Tchestea (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje do mot "tchestea" et ses parints el toponimeye del Walonreye
I polèt ossu bén voleur lomer des tchesteas del Moyinådje ki des belès grandès måjhones. Mins, dins les parints, gn a eto des plaeces la k' gn aveut des fortins do tins des Gålwès et des Romins.
Alére
Jules Vannérus Localités et lieux-dits de Belgique provenant du latin "castrum" ou "castellum" (1943)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Trévago
Trévago, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Happy birthay to you
categoreye:Tchansons e-n inglès
Happy birthay to you, c' est ene tchanson e l' inglès, d' ene seule fråze, repetêye cwate côps so cwate fråzes di muzike.
1452
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Happy birthay to you
Elle est tchantêye dins tos tchamps tos payis, al fiesse des ans d' ene sakî. E-n inglès, oudonbén dins l' lingaedje d' avår la.
1452
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Happy birthay to you
On dit l' no do ci (del cene) ki fiestixh ses ans après l' troejhinme fråze.
Nazik al-Mala'ika
Si pa aveut ddja eplaidî ene grosse eciclopedeye e 20 volumes.
1452
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Happy birthay to you
E walon
Djoyeuse fiesse di vos ans
1452
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Nazik al-Mala'ika
C' est ene powetresse irakyinne. Elle a enondé li prôze powetike en arabe, et scrire ene teyoreye sol libe powezeye.
1452
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Nazik al-Mala'ika
Ses ouves ont stî ratournêyes en inglès.
Elle aveut bagué eviè l' Caire e 1991, a cåze del guere del Gofe.
Li no d' famile "al-Mala'ika" vout dire "les andjes".