cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Revintreye
E l' istwere del Beldjike on djåze do Trevén des Revintreyes pol termene di l' istwere ki va del Binamêye Revolucion al Revolucion bedje, dj' ô bén di 1791 a 1830.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "revintreye", alez s' vey e splitchant motî.
Sacwantès rlomêyès revintreyes
*
Messe e meynute
thumb|e l' [[Tchekeye (2018)]] thumb|Messe di Betleyem avou l' påtriyåtche catolike [[Michaele Sabbah (2006)]] thumb|Pareymint: passaedje å «Trô d' rotche del Nexhance» Li messe e meynute, c' est ene messe k' on dit li 24 di decimbe a meynute (c' est don l' prumire eure do djoû do Noyé). Ele rimimbere li skepiaedje da Djezus-Cri.
Tchants del messe e meynute
Li rlomé tchant e francès Minuit chrétien esteut tchanté tos costé a meynute petante.
On raconte ki les paroles «l'Enfant-Dieu descendit jusqu'à nous» ont stî rcandjeyes a «… parmi nous», po les Walons n' nén comprinde canou (mozete).
C' est sol tipetape di Minuit chrétien ki Théophile Bovy scrijha «Li tchant des Walons».
On pout tchanter eto li «Nute påjhûle»; «Acoroz, fideles crustins» u «Il est la, nosse pitit valet». Oudonbén onk des vîs noyés walons.
Rilomêyès messes e meynute
Li messe e meynute al båzlike di Noyé a Betleyem est shuvowe pa des perlins do monde etir. Dispu les acoirds d' Oslo, li prezidint del Palestene (Yasser Arafet, pu Mohammed Abbas Aboumazen) î prind pårt a tote li liturdjeye del parole (prumire mitan del messe).
Après messe, les priyesses et les perlin pasnut å «Trô d' rotche del Nexhance», sorlon l' creyance des crustins do Levant ki Djezus a skepyî e-n on trô d' rotche, et nén dins on ståve.
Dijhaedje di troes bassès messes
On è cåze dins les Lettres de mon moulin da Alphonse Daudet, rimetowes a môde di binde d' imådjes ratournêye e walon pa På-Hinri Tomsin.
Doûcès creyances a vey avou l' messe e meynute
On creyeut k' e ståve a doze eures a meynute, les biesses si metént-st a djno et dvizer inte di zeles. Li ci ki veyeut çoula toumée aveule.
Po sawè l' tins k' i frè les doze moes d' l' anêye, divant d' aler a messe e meynute, prinde èn agnou, el peler et prinde doze belès peletes a mete so ene tåve (el tchambe ås pemes ou e gurnî); mete ene piceye di sé dissu tchaeke pelete. Tot rivnant d' messe e meynute, alez vey çou ki l' sé a divnou. Si l' sé est tot fondou, ça srè on moes avou bråmint d' frexheur: del plouve u del nive; si l' sé est a mitan fondou, c' est ki l' tins halkinrè, inte do bon et do mwais tins; si l' sé n' a nén fondou, c' est des moes k' i frè setch, avou on bea solea.
Sourdants
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Noyé
2004
Walon
thumb|Coviete do live da Dominique Heymans Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Ôtès djins
Categoreye:Date
Ranonkes
Les ranonkes, c' est ene famile di fleurs k' i gn a ene dijhinne di sôres el Walonreye.
Ranunculacae
Pî-note
Categoreye:Familes des plantes
Cawete (linwince)
Ene cawete, el linwince, c' est ene sititchete ki s' vént acawer après on bodje.
Les cawetes do walon sont metowes so ene pådje tote seule.
Sôres di cawetes
Ene cawete pout esse simpe, u dobe, u esse fwaite di troes ôtès cawetes.
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Linwince *
Affixe Affiks
Octôbe
djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31
Octôbe est li dijhinme moes do calindrî grigoryin, avou 31 djoûs. Si no vént do latén octo (ût), la ki c' esteut l' ûtinme moes dins l' vî calindrî romin, divant k' on candjaxhe li date di cmince des anêyes po les fé cmincî deus moes pus timpe.
Fiesses do moes d' octôbe:
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs
Categoreye:Cronolodjeye
2002
Etrevéns a vey avou l' walon
thumb|Coviete di "Scrijheus d' Årdene"
Ôtès djins
Categoreye:Date
Aimé Quernol
Quernol Quernol thumb|left|120px|(diviè 1946) Aimé Quernol, c' est l' no d' pene d' on scrijheu d' romans e francès d' Walonreye.
Di s' vraiy no, i s' loméve Léon Marique (Aimé Quernol, c' est l' anagrame di s' no). Il a skepyî a Velinne-so-Sambe li 25 di djulete 1886 ey a morou li 1î d' djulete 1950.
Il a scrît :
Il esteut SLLW-î (moussî e 1945).
Di s' mestî, il esteut medcén.
Tecnike di racontaedje
I fwait todi raconter li spoûle d' èn efant, ki rwaite les måleurs des ptitès djins tot fjhant des analisses pa des côps droles. C' est çoula ki mowe li lijheu.
Lambert då Molén
Dins "Lambert då Molén", li mwaisse persounaedje ni djåze k' avou des arimés scrîts e walon. Et pu, si fé toirt a lu-minme, al fén do roman.
Alére
Martine Willems, Aimé Quernol, divins Wallonnes, 4/2000.
Guy Fontaine
Guy Fontaine, c' est on scrijheu e walon do payis d' Wareme.
Aimé Quernol
Sourdants & pî-notes
<References/>
Guy Fontaine
Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Ouve pol walon
Il a eto stî produjheu d' emission d' tévé sol walon «Wallons-nous».
Ben Genaux
Genaux Genaux thumb|Otoportrait (diviè 1969) Ben Genaux a skepyî e 1911 et mori e 1996. C' esteut on scrijheu e walon, d' arimés eyet d' prôze.
Eplaidaedjes
Il a eplaidî ses prumîs lives tins del guere di 40. Insi "27 å cwåtron" vude e 1941, eyet "Kegn 42" - ene djivêye di portraits di scolîs - rexhe, come si tite el dit, e 1942.
Guy Fontaine
Ouve pol walon
Il est SLLW-î; i fourit minme on tins prezidint del soce.
Sicrijhaedjes
Fontaine Guy
Ben Genaux
Eplaidaedjes
Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron et dins l' Antolodjeye Scrire.
Il a eto scrît des lives e francès.
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole (a Lere, et, di s' pasmint d' tins, dessineu.
Il a stî eto l' professeur do pondeu Philippe Dubois.
Lucienne Sarteau
thumb|diviè 1970 Lucienne Sarteau, pus cnoxhowe so l' no d' pene di Fédora a skepyî li 20 di djun 1921 et mori a Astire e 2002.
C' esteut ene sicrijheuse e walon di powinmes po ls efants et po les grands et di sovnances.
Elle est rprinjhe dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.
Ouve pol walon
Ses scrijhaedjes sont todi foirt tinrûles, et toplin d' beas mots walons.
Ses prumîs arimés ont stî eplaidîs dins des ramexhnêyes, so l' tite: «Cour di mame eyet ptit tchot» et «Poûssire et sintimints».
Ses scrijhaedjes e proze, k' a rparexhou après plik plok dins l' Bourdon, fourît rashonnés dins «Racontaedjes et vicåreye d' ene viye matante».
Des anêyes d' astok, elle a eto stî li scrijheuse d' adresses al mwin et l' plakeuse di timbes pol rivuwe "El Bourdon". La eto, elle a rindou bon dvwer.
Si pa esteut houyeu, et s' loméve «Fedor», did la si no d' pene.
Egzimpe di boket
C' est l' dierin tecse k' elle a toirtchî.
1799
Etrevéns a vey avou çou ki va esse li Walonreye et l' Beldjike
Cwatrinme anêye do redjime francès. On est e l' an VIII.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Max-André Frère
Frere Max-André Frère a skepyî a Djilî li 16 d' djanvî 1909 et a morou a Mont'gnè li 13 di fevrî 1961. C' esteut on aprume, on fjheu d' arimés e walon, co mo sovint des rondeas. Els a ramexhné e troes schorseyes "Rankeurs" (1935), "Tchipotreyes" (1940), "Gn aveut come on Criss inte di zels" (<SMALL>Gn'aveut come in Christ intre Zels</SMALL>) (1942). Il a scrît eto des contes : "El droete voye" (<SMALL>El dwète Voye</SMALL>) (1946), "El Betch" (1948), "El Croes dsu l' Ewaerêye" (<SMALL>El Crwès d'su l' Ewaréye</SMALL>) (1950) Il s' a eto sayî dins l' teyåte e walon avou ene operete, "Come si les Fleurs serént des Feyes" (<SMALL>Come si les Fleurs astiz des Feyes</SMALL>) et on djeu radiofonike ("Sint Elwè"). Il a rascodou li pris del veye di Lidje e 1939 po (<SMALL>Tchipotrîyes</SMALL>). Nén rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron, mins dins l' antolodjeye do Bourdon so les houyeus. Il a stî on tins penleu a l' ALWAC. Di s' mestî, il esteut buralisse.
6 di may
Li 6 di may, c' est li 126inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 127inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 239 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
4 di may - 5 di may - 7 di may - 8 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Etimolodjeye gayele
🇱🇰 Motlî des etimolodjeyes gayeles do walon thumb|On motî do gålwès fwait e l' Walonreye pa [[Jean Degavre]] On mot est rwaitî d' etimolodjeye gayele u celtike cwand on pout rtrover ene parintêye avou des ôtes mots des (vicants u moirts) lingaedjes gayels. C' est co pus binamé si on voet on rapoirt, clair come di l' aiwe di rotche, avou on scrît mot do gålwès.
C' est l' veur pol walon, mins eto po tos les lingaedjes k' ont des bodjes celtikes (francès, inglès, evnd.).
Mwaissès dnêyes
Sovint, li mot walon d' etimolodjeye gayele (metans : gobeye) ni serè nén tot seu, mins on-z årè des sfwaits mots dins des ôtes lingaedjes galo-romans (metans, li francès gober).
Po les nos d' plaeces et d' aiwes, on-z årè des rshonnances dins tote li stindêye ocupêye davance pås Celes. Metans, des veyes u viyaedjes come Djnape, Djimbe, Djinne (itålyin Genova), u Djneve ont l' minme etimon gayel (gena).
L' etimolodjeye cele n' est acertinêye pås linwincieus ki cwand l' latén n' a pont di sfwaits mots. Come les lingaedjes gayels et latén (et tîxhons) sont pacô près onk di l' ôte, des mots rwaitîs come d' etimolodjeye latene (u tîxhone) pôrént purade aveur vinou do gålwès. Mins li manke di scrijhaedjes do gålwès djåzé el Walonreye ni nos aide waire po ces rcweraedjes la. Co pus ki les bodjes laténs, les bodjes gayels ont fornaivyî linwisticmint, et si plèt rtrover e walon dizo diferinnès cognes cognes (Lesse / Liswer) ; (brete, bardouxhî, berdeler).
Tos les mots walons provnant do gayel et dedja studyîs so l' eciclopedeye Wikipedia dins l' Esplicant motî do walon sont rashonnés, pa ôre di bodje gålwès, e-n on "Motlî des etimolodjeyes gayeles".
Rotaedje des etimolodjeyes gayeles
Å pus sovint, les bodjes gayels riçuvnut des cawetes latenes.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Etimolodjeye Categoreye:Etimolodjeye do walon Categoreye:Gayel
Bieme (Metet)
Bieme (F. Biesme), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Mtet.
Djeyografeye
Li viyaedje di Bieme est raiwî pa l' aiwe di minme no.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Maggy Frisée
Maggy Frisée, c' est ene sicrijheuse e walon k' a skepyî a Gomzé li 19 di djulete 1935.
Elle eplaida e 2003 ene schôtlêye di ses tecses, dizo l' tite : Come ene sacwè e l' air.
Frisee
Djåspinreye éndjolike
Ene djåspinreye éndjolike u on forom éndjolike, c' est ene waibe la ki les djins ki sont rashious dsu polnut vni dvizer so on metou sudjet.
Motlî
On sudjet diswalpé so on forom éndjolike si lome on fi d' berdelaedje.
Istwere
Les foroms ont divnou foirt corants dins les anêyes 2000, cwand les lisses d' emilaedje n' ont pus stî si al môde.
Il ont stî bråmint replaecî pa les rantoeles di soçnaedje dins les anêyes 2020.
Po les sudjets tecnikes so les waibes Wikipedia, les pådjes d' uzeu u les pådjes «nosse cåbaret» polnut divni des vraiyès djåspinreyes éndjolikes.
Hårdêyes difoûtrinnes
Sacwants foroms éndjolikes e walon
Categoreye:Daegntoele
Codjowaedje valeur
Valeur Li '''codjowaedje di valeur", c' est on disrîlé codjowaedje des viebes del cénkinme troke k' ont on coron avou -eur.
Sacwants did zels ni shuvèt nén ddja l' atuze des troes bodjes.
15 di måss
Li 15 di måss, c' est li 74inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 75inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 291 djoûs divant l' coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Stanislas Konarski
Di 1725 a 1727 Konarski studia å Collegium Nazarenum di Rome, wice k' il î divna acsegnant di retorike. Pus tård, po-z amidrer si educåcion, i fjha des voyaedjes el France, e l' Almagne et co e l' Otriche. E 1730 i rivna e Pologne eyet cmincî a-z ovrer so on novea eplaidaedje dezès lwès polonesses («Volumina legum»).
E 1736 Konarski cminça a-z acsegnî å Collegium Resoviense di Rzeszów eyet e 1740 i va fonder li Collegium Nobilium, ene sicole d' elite a Varsoveye, po les fis des nôbes («szlachta»). Pus tård, i resfôrma l' educåcion des Piarisses di Pologne, a l' asulon di s' programe educatif («Ordinationes Visitationis Apostolicae...», 1755). Ses resfômes ont divnou on pont consecant dins l' lûte do 18inme sieke pol modiernijhaedje do sistinme educatif polonès.
Å cmince, Konarski a stî asoçné politicmint avou l' Rwè Stanislas Leszczynski; mins pus tård i s' va aprepyî del «Familia» da Czartoryski eyet å Rwè Stanislas Auguste Poniatowski, tot pårticipant åzès rlomés «dinners do djudi». Stanislas Ågusse a fwait fé ene medaye a l' oneur da Konarski, avou s' portrait eyet l' sicrijhaedje e latén, «Sapere auso».
15 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
5 di may
Li 5 di may, c' est li 125inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 126inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 240 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
3 d' may - 4 di may - 6 di may - 7 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Pate-di-polin
Li pate-di-polin (ou pa-d'-ågne, taconet, ou pî-d'-ågne, pas-d'-bådet, foye Sint-Djôzef, yebe di sint Djôzef, fleur Sint-z-Antoenne, tchapea-d'-aiwe ), c' est ene plante ki florixh dins les prumires å bontins (e moes d' måss el Walonreye).
Tussilago farfara
Vicaedje
Les foyes n' aparexhnut k' e l' esté.
Eployaedje
Come yebe ås maladeyes, ele sieve a toplin des mås.
Mins passer li té d' fleurs al passete po n' nén aveur les ptits picas divins l' goidje.
Sourdant
Categoreye:Plantes Categoreye:Fleurs des tchamps
Rondea
Categoreye:powezeye On rondea, c' est èn erîlé powinme, avou traze (u catoize) vers, et fok deus rimes, et come on respleu ki rvént al prumire et deujhinme, 7inme et 8inme et al 13inme royes.
Blawete (fleur)
Li blawete (on dit eto: flaminete-ranonke, linwe-di-tchet), c' est ene ranonke ås ptitès djaenès fleurs, ki crexhe aprume come ene rampe, pu si rastampe, 20 a 40 cm hôt.
Ranunculus flammula.
Famile des ranonkes.
Uzaedje del blawete come passe-méde
On s' è sierveut dins des eplåsses et conte les roumatisses.
I fåt aspater tote li plante, et l' aplaker sol djambe ki fwait må. directumint, u dvins ene loke. I vént bråmint d' l' aiwe. Ça fwait foirt må, mins on-z est rweri.
I fåt waitî di n' nén avinde li djonteure leye-minme.
Sourdant
Categoreye:Fleurs Categoreye:Plantes Categoreye:Ranonkes
2001
Walon
thumb|sorcoviete di "Djonnesse a målvåt" da Wili Bal Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Ôtès djins
Categoreye:Date
Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev
thumb|right|Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev vignette|Foto da Mendeleyev, e 1897. Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev (Дмитрий Иванович Менделеев) (7 di fevrî 1834 - 2 d' fevrî 1907) esteut on tchimikî rûsse, kinoxhou come onk des deus syincieus k' ont fwait l' prumire modêye do tåvlea periodike des elemints. Mendeleyev mostra ki ls elemints estént arindjîs shuvant on dné patron, çou ki fjheut k' on pleut prédire li dujhance eyet les caracteristikes des elemints ki n' estént adon nén co dischovrous.
Di 1859 a 1861 il ovra sol dinsité des gåz a Paris, eyet sol sipectroscope avou Gustav Kirchhoff a Heidelberg (Almagne). E 1863, après aveur rivnou el Rûsseye, divna professeu di tchimeye a l' Institut Tecnolodjike eyet a l' Univiersité di Sint Petersbork. Li minme anêye, i s' maria avou Feozva Nikititchna Lecheva (Феозва Никитична Лещева), k' il ourit deus efants avou leye: Volodia eyet Olga.
E 1866, Newlands eplaida si Lwè des Octåves. Mendeleyev aveut-st ovré so ene idêye similåre, eyet li 6 di måss 1869 i fjha ene prezintåcion formele divant li Soce Rûsse di Tchimeye, titlé Li depindince inte les prôpietés eyet les pwès atomikes des elemints, wice k' i rclame ki:
I gn aveut sacwantès ptites flotches dins çou k' il aveut prezinté, sacwants elemints estént må cnoxhous, oudonbén i gn aveut des arokes dins les dnêyes k' on-z aveut sor zels; ossu, on nel dischovra k' pus tård, li reléjhaedje n' est nén sol pwès atomike, mins sol limero atomike. Mins nerén, çou k' i prezinta esteut å pus sovint corek, et ses prévuzions sol plaece eyet les prôprietés tchimikes d' elemints k' estént co a dischovri alént prover li djustesse del idêye do classifiaedje periodike des elemints.
Mendeleyev ni saveut nén ki Lothar Meyer esteut k' ovréve so on tåvlea periodike cåzumint idintike. Meyer eyet Mendeleyev polèt esse veyous come les askepieus ambedeus di ci tåvlea periodike des elemints la.
I s' dismaria d' avou s' feme e 1882 po s' maryî avou Anna Ivanovna Popova (Анна Ивановна Попова), ene camaeråde di s' neveuse. I dmora avou Anna Ivanovna disk' a s' moirt, ey ourit cwate efants avou leye: Liubov, Ivan, eyet ene djermale: Vassili eyet Mariya.
Mågré ki Mendeleyev riçuva lådje et lon des oneurs des organizåcions syintifikes avå l' Urope, ses activités politikes ni plaijhént nén å govienmint rûsse, k' el fjha mete foû di l' Univiersité di Sint Petersbork li 17 d' awousse 1890. E 1893, i fourit nomé directeu do Buro des Pwès et Mzeures.
L' elemint tchimike 101 est lomé d' après s' no: mendeleviom.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Rilomés sincieus Categoreye:Rûsseye
Rodolphe Grosjean
Grosjean
Tchåfor (toponimeye)
categoreye:toponimeye thumb|Plake a [[Yon]] Pådje po les nos d' plaeces del Walonreye avou l' mot tchåfor.
Anna Godelaine
Godelaine
Clå (medcene)
Cwand on clå est maweur, il abouteye (ou s' abossixh) trawe tantea ki l' matire vént foû do coir, k' est rweri.
Anna Godelaine
Anna Godelaine, c' est ene sicrijheuse e walon relîte dins l' Antolodjeye Scrire.
François Gianolla
François Gianolla, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Djimele
thumb|L' eglijhe Sinte-Magrite d' Antioke (1865-1868). Djimele (å pus sovint dirî ene voyale, sol sicrijhaedje «a Djmele», et l’ prononçaedje «a Gn’mèle» /aɲmɛl/ ; F. Jemelle), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Rotchfoirt, el province di Nameur.
François Gianolla
Gianolla
Clå (medcene)
Sourdants
<References/>
Tchåfor (toponimeye)
Li mot "tchåfor" a passé e francès del Walonreye, sovint comme chaffour u chaufour.
Souke
li souke, c' est on produt foirt doûs, saetchî foû des betråles u des canassoukes, lomé tchimicmint li sacarôze.
Istwere do souke
Les Croejhés da Godfrwè d' Bouyon (bråmint des Walons, mins eto des Flaminds, des Lorins et des Toulouzins) ont stî les prumîs Uropeyins a sayî do souke, cwand il avît å Liban d' asteure, e 1099. On-z î ahivéve dedja del canasouke.
Clå (medcene)
Sourdants
Categoreye:Medcene
1941
Etrevéns a vey avou l' walon
thumb|Coviete des "Boignes contes"
Sint-Mår-dilé-Tornè
Istwere
Li viyaedje esteut ene simpe tchapele a sint Mår di Glanfoû (shuveu da sint Benoet), metowe sol comene d' Ere. Elle a divnou ene pårotche e 1326.
1941
Etrevéns a vey avou l' Walonreye
Deujhinme anêye del guere 1940-1945
Ôtès djins
Categoreye:Date
Robert Heiremans
Heiremans
Djimele
Djeyografeye
thumb|L' aiwe di Wame trevåtchant Djmele C’ est a Djmele ki l’ aiwe di Wame si vént maxhî a Lome. Did la, li no do viyaedje (gayel gena, deus-aiwes).
Boigne clå
on boigne clå, c' est come on clå, mins ki n' trawe nén. Gn a on gros boket d' moite tchå ki vént å mitan, et ki vént foû al fén, tot leyant on gravaedje. Li moite tchå si lome li tchalon.
Robert Heiremans
Robert Heiremans, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Djimele
Djeyografeye
C’ est eto li prumî viyaedje del province di Nameur, tot vnant d’ Forire, el province do Lussimbork.
Marguerite Henoumont
Henoumont
Djimele
Djeyografeye
Djimele est metowe e l' Fåmene.
Marguerite Henoumont
Marguerite Henoumont, c' est ene sicrijheuse e walon relîte dins l' Antolodjeye Scrire.
Djimele
Industreye
thumb|Les oujhenes Lhoist Oujhenes « Lhoist » di fabricaedje di prodûts fwaits avou l’ måle.
Transpôrts
Mwaisse gåre do trén sol voye Nameur-Lussimbork.
Jean-Pierre Hennebo
Hennebo
Djimele
Rilomés Djmelîs
François Bellot î a skepyî e 1954.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Setimbe
djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30
Setimbe est li nouvinme moes do calindrî grigoryin, avou 30 djoûs. Si no vént do latén septem (set), la ki c' esteut l' setinme moes dins l' vî calindrî romin, divant k' on candjaxhe li date di cmince des anêyes po les fé cmincî deus moes pus timpe.
Fiesses do moes d' octôbe:
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs
Categoreye:Cronolodjeye
Frechilla de Almazán
300px|right
Frechilla de Almazán, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Manadje (viyaedje)
Manadje (fr: Manage) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no. thumb|Manadje, bokèt, d' au lon
Istwere
Pitite signorreye el Moyinådje, dilé l' cene di Snefe.
Å dislaxhaedje del Beldjike, Manadje n' esteut fok on hamtea di Snefe. Ele ni divna comene k' e 1880.
Industreyes
veulreyes sikepieyes e 1850, et k' ont tourné disk' ;e 1950. Gn a yeu todi dpus d' industreyes a Manadje; ça fwait k' on-z î a ahivé on zonigne (zonigne di Snefe-Manadje) diviè 1965.
Pilé (plante)
thumb|fleurs di pilé
Motî etimolodjike von Wartburg
thumb|l' årtike so "[[Wikt:fåde|fåde"]] Li Motî etimolodjike von Wartburg, e l' almand Französisches Etymologisches Wörterbuch, pus cnoxhou dizo l' acourtixha F.E.W., c' est on motî etimolodjike ki corwaite tos les sourdants des mots do francès et des ôtes pitits lingaedjes do payis galiroman.
Pilé (plante)
Li pilé (on dit eto do timusse, del poleure), c' est ene yerbêye, del famile des polirêyes, ki crexhe ezès payis del Mîtrinne mer, mins k' on-z ahive totavå dins les cortis.
Thymus vulgaris
Motî etimolodjike von Wartburg
Po les dnêyes do walon k' on n' trouve nén ôte pårt, il est rprins sol limero [G103] dins l' djivêye des motîs do walon.
Pilé (plante)
Plante vijhene
Li pilé est pus grand kel såvadje pilé, ki crexhe dins les hourêyes.
2000
Etrevéns a vey avou l' walon
thumb|Bultén d' Contak do Club walon d' Måmdey
Pilé (plante)
Eployaedje come yerbêye
On l' pout mete dins les sopes, so les oûs fricassés, et dins totes sôres di såces.
Yon
thumb|Eglijhe d' On thumb|Wame e mitan d' Yon (coleur a l' aiwe da [[Marie-Claire Lefébure.]] On u Yon (F. On), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Måtche, e l' province do Lussimbork.
Såvadje pilé
thumb|såvadje pilé Do såvadje pilé (on dit eto: del poleure, del farigole, do pilé d' hourêye, do pilé d' håye, do ptit pilé), c' est ene plante del famile des polurêyes, ki vént dins les setchès plaeces, copurade so les hourleas, les hourêyes, les håyes.
Motî etimolodjike von Wartburg
Discrijhaedje
C' est on nouzome ovraedje enondé pa Walther von Wartburg et porshû po ses shuvants.
Yon
Djeyografeye
Dispu l' 20inme sieke, Yon tént avou Djmele, ki l' gåre est djusse a costé.
Justine Henin
Justine Henin, a skepyî li 1î d' djun 1982 a Lidje. C' est ene djouweuse di tenisse walone.
Såvadje pilé
No e sincieus latén :  Thymus serpyllum
Li såvadje pilé rishonne å pilé, k' on-z ahive dins les cortis, mins il est pus ptit.
Discrijhaedje del plante
Li såvadje pilé, c' est ene crålante plante, foirt coriante, et ki sint bon. Il a des ptitès longowès foyes, pus vetes so li dzeu k' a l' evier.
Les coxhetes ås fleurs sititchnut 5 a 10 cm hôt (did la, leu no di "ptit pilé"). Ele florixhèt måve, do moes d' djulete å moes d' setimbe.
Uzaedjes el coujhene
On l' pout prinde tot vert u souwé. I vént a pont dins l' assåçnaedje del tchå, del såcisse, des påstés, des verdeures, des crompires, di sacwants froumadjes et des pidzas.
Uzaedjes come yebe ås maladeyes
On l' co e plinne florixhåjhe, å matén, cwand gn a co del rozêye dissu. On co les ramxhions avou les fleurs. Tolminme, i nel fåt nén prinde lontins a foitès dôzes.
Uzaedjes el cosmetike
Foirt ahessant po les cråxhès peas, copurade po rispåmer l' vizaedje, u e compresses. On pout eto rispåmer les tchveas avou, ça rafoircixh li pea do cråne.
Ancyins uzaedjes e l' årtisyince
On s' endè sierveut bråmint po les biesses k' avént l' cocote. On lzî rispåméve les afes del boke, et lzî fé des compresses so les afes des pates. Po n' nén coschirer les fleurs (k' on-z aveut codou po les djins), on råyive djusse les brostions del plante.
Motî etimolodjike von Wartburg
Discrijhaedje
Li FEW, c' est 25 gros spès volumes, k' ont cmincî a rexhe e 1922, et k' ont stî eplaidîs a Bonn, a Leipzig, a Båle, et co ôte pårt.
Yon
Djeyografeye
Yon est raiwé pa Wame, k' a rçû li Yerdêye, et ki pout vni foû ås grossès aiwes (come e moes d' djulete 2021).
Jean-Marie Lecomte
thumb|left|120px|(e 2003) Jean-Marie Lecomte, a skepyî a Brussele, li 23 d' may 1925 ey a morou a Lidje li 12 di måss 2008. Mins il a crexhou a Brå-dlé-Lierneu.
Yon
Pî-note
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
2000
Ôtès djins
Categoreye:Date
Manadje
Djeyografeye
Les comenes åtoû sont El Tchapele, El Lovire, Marlanwé, et Snefe.
Justine Henin
Si cårire
Si cårire come djouweuse di mestî kimince e 1999. Dispoy 2001, elle arive sovint åzès finåles, dimey ou cwårt di finåle des tournoes eternåcionås.
Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Toponimeye do walon Categoreye:Etimolodjeye do walon
Joseph Dewez
Joseph Dewez (e walon, Djôzef Dewé) a skepyî a Liernu li 27 di måss 1950. C' est on scrijheu e walon
Pilé (plante)
Eployaedje come yebe ås maladeyes
Po les rafroedixhmints, ey eto po les mås d' vinte.
Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike
Li Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike, ki s' no e francès, c' est Origine des noms des communes de Belgique, y compris les noms des rivières et principaux hameaux, c' est on live sicrît pa Albert Carnoy, on prof a l' Univ di Lovén.
Manadje
Djeyografeye
Hôteur : di 120 a 174 metes.
Pilé (plante)
Pî-notes
Categoreye:Yerbêyes
Justine Henin
Si cårire
Li 7 di djun 2003 ele wangna li cope di Roland Garros pa 6-0, 6-4 e finåle siconte di s' fivresse flaminde Kim Clijsters. Ça fwait k' ele divna li prumire Walone (et l' prumire Bedje eto) a wangnî on tournoe do Grand Chlem.
Li 7 di setimbe 2003 ele wangna si deujhinme tournoe do Grand Chlem, l' US Open, co ene feye siconte di Kim Clijsters e finåle, pa 7-5, 6-1. Elle ariva-st al finåle après k' ele åye yeu wangnî, seulmint 18 eures pus timpe, siconte di Jennifer Capriati, dins on xhiltant match 3 eures et 3 munutes long.
Li 19 d' octôbe 2003 Justine est metowe al prumire plaece daegnrece do clasmint WTA.
Li 31 di djanvî 2004, ele wangna si troejhinme tournoe di Grand Chlem, a l Open d' Ostraleye pa 6-3, 4-6 et 6-3, co ene feye siconte del Kim Clijsters.
Li 21 d' awousse 2004, ele wangna li medaye d' ôr åzès Djeus Olimpikes d' Atenes.
Elle fourit tot on tins al prumire plaece daegnrece do clasmint WTA.
Sol fén di 2004, ele n' a pus rén fwait, pask' ene a stî rascråwêye pal mononucleyôze, ene maladeye k' aflåwixh pår les malådes.
E 2005, ele rivneut did lon, mins ele va, pitchote a midjote, rigriper å tåvlea ATP, tot wangnant les tournoes di Charleston, Berlin, pu, pol deujhinme côp, Roland Garros. Elle î striya, el finåle, li Francesse Marie Pirce pa deus setchs setes 7-1, 7-1.
E 2006, ele a wangni li cope di Roland Garros on troejhinme cop. Djustene Henin a dmoré a Rotchfoirt, Wépion, pu a-st ebagué eviè Monaco po médyî ene hernie fiscale (sapinse a Tchåle Massaux).thumb|Justine Henin dins Rabulèts|alt=|centré
Difoûtrinne hårdêye
Henin Henin
Paul Jean
Jean
Cwadran solaire
thumb|right|250px|Cwadran solaire avou on spot walon sicrît dso.
On cwadran solaire, u ôrlodje solaire, c' est ene ôrlodje a ombrire.
Paul Jean
Paul Jean, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Cwadran solaire
C' est sovint ene plate pire avou des royes disso, ki corespondèt ås eures do djoû. Å mitan, gn a ene sôre di baston, u stipe, u montant, k' on lome e latén gnomon (epronté å grek gnômôn, ki vout dire "conoxhance" ou "indicateur").
A fwait k' i toûne, li solea vént taper sol baston, et l' ombion do baston vént aduzer les crins la k' les eures sont metowes.
Dabôrd, li cwadran solaire, c' est come ene ôrlodje ki n' bodje nén et ki n' fwait pont d' brut.
Discrijhaedje
Li gnonom est djenerålmint èn aessi (ou l' cresse d' on plan) ki baxhe li tiesse paralelmint a l' aessi del Daegn, pôle nord-pôle sud (mins i pout esse simplumint d' astampé). Li valeur di l' inglêye di clitchmint dipind del latitude del plaece, et permete di lére l' eure (c' est l' angue oraire do solea) directumint e shuvant l' ombrire di l' aessi sol cwadran, gråce ås inscripcions sol plan do cwadran. Les variåcions di l' ombrire so l' tins del djournêye sont loyeyes al pôzucion aparinte do solea dins l' cir ki shût l' rotåcion dol tere. Ele polèt si mzurer pa les cowordonêyes solaires : angue oraire, hôteu et azimute. On årè don des cwadrans angulaires, di lon les cis k' on rescontere li pus sovint, des cwadrans di hôteu, et des cwadrans d' azimute. Troes coridjaedjes permetèt di passer di l' eure vraiye (eure do solea) a l' eure legåle: l' ecwåcion do tins, l' ecart di londjitude et l' decalaedje oraire (eure d' esté/eure d' ivier).
Li cwadran solaire est consideré come onk des tot prumîs cayets eployîs påzès djins po mzurer li mouvmint do tins, la ki c' est on instrumint d' mezuraedje foirt simpe. Mågré ça, l' eure do cwadran solaire est l' eure solaire vraiye del plaece dou çk' il est metou, ça fwait ki l' eure k' on pout lére sol cwadran va dipinde del londjitude del plaece, ele n' est nén rigoureuzmint constante sorlon les såjhons, et co ele difere di l' eure moyene et d' l' eure legåle. Portant, ces écarts la si plèt coridjî so des cwadrans ene miete pus sofistikés, metans onk avou li gnomon k' a-st ene alure ki compinse l' ecwåcion do tins ou ki les lignes oraires ondulèt come li fameuse coube e 8. Avou ça, i n' dene pont d' infôrmåcion utile cwand li solea n' lût nén, del nute et cwand li tins est covrou. Mins i pout dner des indicåcions sol date. Sins dote est ç' li råjhon ki les romins, s' i discôpént l’ djoû e 12 eures, i n' discôpént l' nute k' e seulmint 4 « voeyes ». En efet, i n' ont cnoxhou des ôtes instrumints di mezure do tins, come li « clepsydre » (ôrlodje a aiwe), ki foirt tård. L' adjinçemint d' on cwadran solaire, ki pout aveur totès sôres di cognes, a permis di fé soude tot èn årt do cwadran pal gåliotaedje – pa des côps foirt compliké – do plan do cwadran, et pa l' ovraedje sovint fén di l' aessi. Maugré leu no, sacwants cwadrans sont des vraiyès sculteures, ki plèt esse monumintåles, pa des côps sins on plat plan, e pårticulî les sferes armilaires. Ene divize ou on spot wårni sovint l' cwadran, les inscripcions les pus corantes estant « Carpe diem » (Profite do tins prezint), « Tempus fugit » (Li timps fout l' camp) ou eco « Vulnerant omnes, ultima necat » (Totes [les eures] coixhèt, li dierinne touwe), mins i gn a eco bråmint des ôtes. Ele sont gaiyes ou chagrenes, atêyes ou rilidjeuses mins ele volèt totes diner a tuzer åzès djins k' ont l' tchance et l' tins di les sepe lére.
thumb|left|Cwadral solaire di l' eglijhe St-Nicolai d' Véroce (Hôte Savoye)
Istorike
Les cwadrans primitifs estént lomés gnomons. Il estént fwaits d' on simpe baston planté verticålmint e tere. Li cwadran solaire åreut stî edvinté å 5inme sieke divant Dj.C. pal filozofe, matematikî eyet astronome grek Anaximande (547 divant Dj.C. – 611 divant Dj.C) di Milet (veye ki s' trouve dins l' Turkeye d' asteure). Li pus vî cwadran solaire kinoxhou a-st a pô près 3500 ans. Il a stî ritrové en Edjipe. C' est on cwadran k' a stî fwait e 1450 divant Dj.C. so ene schaye d' agåjhe. On cwadran solaire emisferike a stî discrît å 2inme sieke divant Dj.C. pa l' astronome Caldeyin Berossus. Å 14inme sieke, les arabes, e baxhant l' tidje ou gnomon do cadran sorlon li latitude del plaece, end ont fwait on instrumint fiyåve.
Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike
C' est on gros sprè live di 779 pådjes, eplaidî e 1948 ki rashonne les abayeyes etimolodjikes po ces nos la.
Cwadran solaire
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' sudjet la:
Calindrî republikin
Li calindrî republikin (ou calindrî revolucionaire francès), c' est on calindrî solrece askepyî tins del Revolucion francesse di 1789. I fourit oficirmint eployî el France do 24 di nôvimbe 1793 disk' å 31 di decimbe 1806 (10 di nivôse di l' an XIV) a meynute. Il a stî reployî eto tins del Comene di Paris e 1871.
Codjowaedje saveur
Saveur Li codjowaedje di "saveur" ou "sawè" (dobe rifondowe a l' infinitif) shût l' codjowaedje d' "aveur".
Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike
Po les nos des ancyins ptits bans del Walonreye, les etimolodjeyes da Carnoy ont stî raveureyes u disdeyes pa Jules Herbillon.
Codjowaedje saveur
I fåt djusse radjouter on "S" divant tchaeke codjowa.
Cwadran solaire
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Cronolodjeye
Calindrî republikin
Ci calindrî ci a stî fwait po replaecî l' calindrî grigoryin, trop aloyî al rilidjon crustinne pol gosse di l' Estat layike k' esteut divnou l' France après l' Revolucion.
Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike
Mins po les hamteas et les aiwes, c' est l' prumî live avou ces dnêyes la totes eshonne. Ça fwait k' il a dandjreus stî l' mwaisse sourdant do Live Jespers so les nos d' plaeces del Walonreye et d' Brussele.
Calindrî republikin
Contaedje
Ene anêye do calindrî republikin kimincive tofer a l' ekinocse di waeyén-tins, ey esteut pårteye e 12 moes di 30 djoûs tchaeke (360 djoûs) avou ene rawete di 5 ou 6 djoûs (sorlon les anêyes) radjoutêye al fén di l' anêye, po dmorer d' acoird avou l' anêye tropike (~365,25 djoûs). Tchake moes esteut pårti e 3 "samwinnes" di 10 djoûs. Li discôpaedje di l' anêye a stî cårculé pa ene comission syintifike prezidêye på matematicyin Gilbert Romme, k' end estént eto mimbes Joseph Louis Lagrange, Gaspard Monge eyet Joseph Jerôme de Lalande; les nos des moes eyet des djoûs ont stî edvintés på powete Fabre d'Églantine. Les anêyes sont dnêyes e limeros romins, li prumire anêye di l' "Ere Republicinne" kimince li 22 d' setimbe 1792 (k' est l' date di l' abolicion del monartcheye eyet del nôblesse el France), çou ki fwait k' el limerotaedje des ans cmince ene anêye divant l' eployaedje do calindrî.
Såvadje pilé
Ancyins uzaedjes e l' årtisyince
Cwand gn aveut ene minêye di cocote ki tournéve, on nourixheut les biesses avou do såvadje pilé, po k' ele ni l' atrapénxhe nén.
16 di måss
Li 16 di måss, c' est li 75inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 76inme po ls anêyes bizetes), avou 290 djoûs ki dmorèt co po-z ariver å coron d' ;l' anêye.
Biyo-soce
Ene biyo-soce (ou simbiôze), c' est ene soce fwaite pa deus vicantès sacwès, ki profitèt ene di l' ôte, sins ene formagnî l' ôte.
16 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Motî etimolodjike von Wartburg
Discrijhaedje
C' est ene ouve etcherpintêye eshonne pa tos linwincieus ki s' î cnoxhèt. Pol walon, l' ovraedje a stî bråmint fwait u rcoridjeye pa Jean Haust, Elisée Legros, Jules Herbillon et Louis Remacle. Tos les conte-rindous ont stî edjivlés pa Reine Mantou, dizo l' tite Index des comptes rendus du F.E.W., eplaidî dins l' Bulletin de Commission royale de Toponymie & Dialectologie e 1969 (p. 165-169).
16 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Jean-Marie Lecomte
Ouve pol walon
Il a rmetou e walon les Evandjîles sorlon sint Matî (imprimateure do 4 d' awousse 2000), et sorlon sint Djhan (imprimateure do 19 d' awousse 2002).
Codjowaedje saveur
Tåvlea d' codjowaedje (sol Wiccionaire walon)
Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike
Côde e Wiccionaire : TG2.
16 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Jean-Marie Lecomte
Ouve pol walon
Adonpwis, il a translaté l' Ouve des Apoisses (imprimateure do 22 d' decimbe 2003). I l' a eto eredjistré so cassete.
Il a-stafistolé et rexhe so papî les Evandjiles sorlon sint Luk (imprimatur do 2 d' octôbe 1999); sorlon sint Mår (imprimatur do 6 di decimbe 2001), les cenes k' avént stî ratournêyes pa Joseph Mignolet.
Il a scrît pol Rantoele eyet pol Walone. I meteut voltî so les fis ses ratournaedjes des sints lives.
Ritchesse do ratournaedje
Cwand gn a l' minme mot u fråze di rvént tofer ezès sints scrijhaedjes, i n' el ratoûne nén del minme façon tchaeke côp, minme ådvins do minme live. Metans, εὐδόκησα:
Poy k' e l' oridjinå grek, gn a pont d' adire, on s' åreut atnou k' e walon, ça fouxhe parey eto. Metans, po Mignolet c' est todi: «dj'a mètou mès complêhances».
Calindrî republikin
Contaedje
Ossu, tchaeke djoû d' l' anêye aveut assocyî, nén on sint come dins l' calindrî crustin, mins ene plante, èn osti ou ene biesse.
Motî etimolodjike von Wartburg
Discrijhaedje
Gn a vormint bråmint dpus d' racsegnes sol walon ki so les ôtes lingaedjes diléreces di Beldjike, France et Swisse. Des motîs walon francès foirt sipepieus dinèt li pådje do FEW la ki l' etimolodjeye des mots walons est a trover. Metans li Motî d' Bastogne u li replaidaedje pa J. Lechanteur do Motî da Villers. Eto, å pus sovint, l' ALW.
Sistinme di notåcion fonetike
C' est on sistinme avou toplin des faflotes.
Joseph Dewez
Ouve e walon
I scrît foû k' des powinmes, la k' i note l' accint d' Liernu. C' est del powezeye imådjrece, a môde del sicole namurwesse da Jean Guillaume et Georges Smal. Si prumire ramexhnêye a vudî e 1993, dzo l' tite Do vint dins lès croles. Trinte ans pus tård, e 2023, si deujhinme live, Evoye, Abråm, a rexhou dins l' coleccion « Di Walonreye » di Tétras Lyre.
1999
Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|120px|Coviete do cénkinme live des "Fåves do Baron d' Fleuru da [[Henri Pétrez]]
Motî etimolodjike von Wartburg
Réndjolijhaedje
Il a cmincî al fén des anêyes 2000.
1999
Ôtès djins
Categoreye:Date
Joseph Dewez
Ouve e walon
Todi e 2023, li veye di Tcheslet lyi a dné l' prumî Pris Émile Lempereur, po « Dji n' pou sofler ».
Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire. I fourit eto li prumî powete walon a-z esse publiyî so les fis del Måjhone del powezeye di Nameur.
Aveut malåjhî di cåzer e walon dvant les djins å cmince, mins a-st aprins belmint avou l' sicole di walon d' Nameur.
Calindrî republikin
Contaedje
Il a fini pa-z esse aboli, pa l' opôzucion di l' Eglijhe, mins ossu paski les djins veyént evî les longuès samwinnes di dijh djoûs eyet li fwait k' el fé cmincî a l' ekinocse do waeyén-tins esteut foirt disrindjant.
Joseph Dewez
Ouve e walon
Asteure, i cmince a fé del prôze (tecse sol retåve di Belvå).
Sourdants
Dewez Dewez
Calindrî republikin
nos des moes
Les nos des moes sont fwait d' après l' sôre di tins k' i gn a ç' moes la (eg: nivôse li nive, ventôse li vint) ou d' après des moumints importants di l' ovraedje des tchamps (vendémieaire, les vindindjes). Çou ki fwait ki, droldimint, ci claindrî ki ses askepieus volént "univiersel" est å contråve foirt aloyî a si payis d' oridjene, li France. Les cawetes des nos d' moes sont di cwate sôre, po tchaeke des cwate såjhons:
Les 5 (6 les anêyes bizetes) djoûs di rawete al fén di l' anêye fijhént å cmince on ptit moes lomé sans-culottide, mins a pårti di l' an III (1795) on les loma tot simplumint "djoûs di rawete" (jours complémentaires); i poirtèt les nos shuvants:
Motî etimolodjike von Wartburg
Réndjolijhaedje
On î a sayî eto di rinde pus plaijhant li håynaedje des letes, tot boutant avou des féns cnoxheus del tipografeye.
Sourdants
FEW Categoreye:Francès Categoreye:Etimolodjeye do walon FEW Categoreye:Lives e-n almand
Calindrî republikin
nos des djoûs
Les dijh djoûs del samwinne republikinne (ou decadi) estént simplumint on bodje fwait sol no latén do limero eyet l' cawete -di:
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Date Categoreye:Calindrî
Indo-uropeyin
Categoreye:Moirts lingaedjes Categoreye:Lingaedjes L' indo-uropeyin, c' est on forveyou lingaedje, erî-rfwait tot rashonnant ene peclêye di lingaedjes parints, d' Urope et d' Azeye nonnrece, les lingaedjes indo-uropeyins.
Istwere di l' atuze
L' atuze a stî atåvlêye e 1813 pa Thomas Young (èn Inglès, ki n' esteut nén on linwincieus, mins on docteur). Il aveut rwaitî eshonne come 400 lingaedjes po-z avni a cisse idêye la.
Berce linwistike des lingaedjes indo-uropeyins
L' indo-uropeyin si dveut djåzer, aprume e l' Anatoleye la a pô près 9000 and did ci.
Egzimpes d' eployaedje di indo-uropeyin dins l' etimolodjeye do walon
Mots walons k' on pout rmonter disk' a on taeyon-bodje indo-uropeyin (dedja studyîs sol Wiccionaire)
1942
Guere daegnrece
Li 7 d' octôbe, ene ordonance almande askepeye li Werbestele.
Sociolinwince do walon
Categoreye:lingaedje walon thumb|[[Bernard Louis et ene situdiante tins d' on TP d' sociolinwince avou l' soce des rcåzeus d' Bietris (adjinçnés pa Michel Francard)]] Li sociolinwince do walon (sociolinwince do walon) a stî vormint enondêye pa Michel Francard. Il a studyî les abitudes di cåzaedjes des Walons et leu rsinta po ç' lingaedje la.
1942
Lives e walon
Lives sol walon ki vudît ciste anêye la : Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Sociolinwince do walon
Adonpwis, il a scolé les studiants d' romane a l' UCL, tot lzî fjhant fé des TP avou des walon-cåzants do costé d' Bastogne. Il a eto fwait responde des studiants les waloneus del soce des rcåzeus d' Bietris.
1942
Ôtès djins
Categoreye:Date
Sociolinwince do walon
Estudes di sociolinwince do walon ezès univs flamindes
Merveye assez, gn a yeu sacwants studias sol sociolinwince do walon k' ont stî fwaits dins les univiersités flamindjes:
Sociolinwincieus do walon
(et waloneus k' ont fwait del sociolinwince, tot l' sepant u nén)
Soce nén recwårlante
Ene Soce nén recwårlante (kel sigue, c' est S.N.R.), c' est ene trope di djins ki s' metnut a soce, mins nén po wangnî des cwårs.
On lome afeye eto SNR des soces, nén loyeyes a des govienmints, ki boutèt po rén pol diswalpaedje do Tîce-Monde, les Soces nén loyeyes a on govienmint (SNLG).
Li SNR est diferinne del Societé Sins No d' Djin et del Societé d' Djins Responsåves e Pårteye ki, ambedeus, sont metowes so pî po rfé des çanses.
Mwaissès piceures
Ene Soce Nén Recwårlante doet aveur des statuts, ki sont-st eplaidîs å Moniteur. Ele pout eto prinde des rîles divintrinnes.
Gn a des ptitès SNR dins l' dominne del tuzance et so spôrt, et des grossès come les ospitås publiks, metans.
Ene SNR est compôzêye d' ostant d' mimbes, pol moens 5, ki c' est les cis (les cenes) k' ont payî leu scot po l' anêye. C' est les mimbes soçons. Gn è pout eto aveur des djins ki sont mimbes, sins payî leu scot, mins pask' i soçnêynut avou l' soce : c' est les mimbes soçneus.
Ene SNR est moennêye pa on prezidint (u ene prezidinte), onk u sacwants vice-prezidint, on peneu (u penleu, u poite-ploume, u secretaire), et on cwårlî. C' est les Mwaisses Moenneus (Consey d' administråcion).
Ene soce nén Recwårlante doet rapôuler ses mimbes on côp par an, en on mwaisse-raploû. On-z î dene on rapoirt des ovraedjes et on rapoirt des contes. Li rapoirt des contes est sometou å vôte des mimbes ki sont la. Il est aveuri pa on aveurixheu d' conte. Les aveuris contes sont rashious å tribunå d' prumî schalon do sidje sociå del SNR.
Li lwè so les SNR a stî candjeye diviè 2002, po-z espaitchî les frawtinaedjes dins les caisses des grossès SNR ki bresnut des miyons. Li novele lwè est pus stragne kel viye.
Categoreye:Soces
Ridoblete
Ene ridoblete, c' est ene tourneure di stîle la k' on repete on deujhinme côp l' minme sacwè, avou on mot sinonime do prumî, pask' on croet k' onk des deus n' est nén bén comprins.
Ene ridoblete, ci n' est nén l' minme k' on dodobe mot.
Mwaissès piceures
E linwe-ehåyaedje, on pout fé des rdobletes a pårti do mot ki les djins compudnut tertos, mins k' est calké do spotchant lingaedje, et mete padrî li mot tipike k' on vout rispåde.
E toponimeye, ene ridoblete va amoenner des nos d' plaeces ki sont l' ridoblaedje del minme sacwè e lingaedje sustrat (k' on n' comprind pus) et e lingaedje sourdant.
Univiersité Catolike do Noû Lovén
L' Univiersité Catolike do Noû Lovén des côps Univiersité Catolike del Nouve Lovagne, oficirmint e francès: UCLouvain, c' est l' pårteye di l'ancyinne Univiersité Catolike di Lovén k' a bagué å Noû Lovén, et k' î acsegne aprume e francès.
Istwere
Elle a-st ataké e 1968. Mins l' abagaedje di totes les faciltés dispu l' Vî Lovén n' a stî tot fwait k' al fén des anêyes 1970.
Sacwants rcwereus sol walon k' ont dné scole å Noû Lovén
(sacwants, dedja do tins d'l' UCL)
Categoreye:Univiersités et hôtès scoles (Beldjike)
Pîxhî
thumb|Fleurs do pexhî thumb|pîxhe côpêye e deus
On pîxhî, c' est on ptit åbe, nén dpus d' 6 metes hôt, ki dene des pîxhes
Prunus persica
rôzacêyes
Discrijhaedje del pîxhe
Li pîxhe, c' est on frut d' esté, del groxheur d' ene peme, avou s' tchå foirt tinre, d' orandjêye coleur, et on gros graevleus nawea å mitan.
1943
Guere daegnrece
On-z est å mitan del deujhinme guterefaen daegnrece (cwatrinme anêye, cénkinme po les Polonès).
Lives e walon
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Maurice Joachim
Maurice Joachim (riwalnijhåve Meurice Djowassin), c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî a Wareme e 1919. Il a morou e moes d' decimbe 1999.