cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tchår (discramiaedje)
Mots vijhéns et sacwè ki s' lomèt "tchår" dins des ôtes lingaedjes :
Tiyet
thumb|(novele eglijhe) Tiyet (F. Tillet), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' nouve intité di Sinte-Oude, el province do Lussimbork. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
Viyaedje acsû a l' Ofinsive da Von Runschted. L' eglijhe a stî distrûte pår. Asteure, c' est ene novele.
Joseph Parmentier
Parmentier
Joseph Parmentier, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Rôcou
Rôcou (fr: Rocourt) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lidje.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas loukîz e motî.
Motî Scius
Li Motî Scius, kel tite, c' est : Nouveau dictionnaire wallon-français, c' est on motî k' a stî scrît pa Hubert Scius et k' a parexhou e 1893, pår 100 ans après l' ci da Villers.
Il a stî corwaitî pa Joseph Bastin e 1907 dins si Notes sur le Dictionnaire malmédien de Hubert Scuis, on livret eplaidî a Vaillant-Carmanne a Lidje.
Il a stî replaidî, ecråxhî di ces notes la, e 1979, amon Charlier & fils a Rmicoû.
Il est rprins sol limero [E21] dins l' djivêye des motîs do walon.
Scius
Wastea
thumb|wastea po fiesti les ans
Pelinne
thumb|eglijhe di Pelinne
Amagnî walon
categoreye:amagnîs et aboeres walons Cisse pådje cial est fwaite po-z î mete tos les amagnîs et aboeres tipikes del Walonreye.
Wastea
On wastea, c' est ene påstedjreye k' i gn a bråmint des rcetes, mins fwaite po côper po sacwants djins. On ndè fwait, metans po fiesti les ans d' ene sakî, avou des boudjeyes dissu, a l' asulon di l' ådje do fiesti (del fiesteye).
Amagnî walon
Beacôp des amagnîs pår walons sont disfindous pa des cofréreyes.
Cawete -iner
Iner Li cawete -iner, c' est ene raptitixhante cawete di viebes.
Pelinne
Pelinne (F. Pellaines), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Lîssin, el province di Lidje.
Flavion
Flavion  (F.  Longchamps ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florene, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Pelinne
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Ramiêye
thumb|eplaeçmint del comene el province do Roman Payis
Adjermelaedje
Ramiêye est adjermelêye avou :
Tuzance walons
Sicrijheuse e walon: Germaine Massart-Tilmant
A rçû l' label Nosse comene dit OYI e 2021.
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Pôsse (biyolodjeye)
vignette Li pôsse, c' est l' mouvmint do passaedje do sonk dins ene artere metowe djusse dizo l' pea, ki les médes sintnut po djudjî l' ovraedje do cour et des sonk-waxheas.
Romantisse
Li romantisse, c' est on mouvmint d' idêyes et on stîle di scrijhaedje.
Pôsse (biyolodjeye)
Li sintaedje do pôce ås djins si fwait tot metant s' doet sol pougnet.
Romantisse
Tinmes des romantisses
Les romantisses sont foirt près del nateure. I cåznut sovint del "Bele" dins leus ouves.
Pôsse (biyolodjeye)
Li sintaedje do pôce ås tchvås si fwait tot metant grand doet et l' erî-doet ådvins del badjawe.
Romantisse
Sicrijheus romantikes e walon
Emey les scrijheus romantikes e walon, i fåt ritni Tchåle Simonon, k' a-st enondé l' mouvmint, eyet Djôzef Mignolet.
Pôsse (biyolodjeye)
Categoreye:Fiziolodjeye Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince
Oraye di Djuda
L' oraye di Djuda est on magnåve tchampion saprofite ki vént tot do long di l' anêye so les bwès moirts ou les bwès vicants ki flåwixhèt.
Tchåsse
Tchåsse (fr: Chastre) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.
Tubize
Tubize (fr: Tubize) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.
Cawete -iner
Li bodje pout esse : Les viebes avou l' cawete -iner si codjownut come "copiner". Li cawete -iner si rcandje pacô e cawete -ner, et dner des dobès rfondowes .
Marbuhan
Marbuhan (F. Marbehan), c' est on hamtea di Rûle, k' a si prôpe eglijhe.
Tubize
thumb|eplaeçmint del comene el province do Roman Payis thumb|L' eglijhe
Oraye di Djuda
Discrijhaedje
Tchampion di coleur rôzé-brunasse a pourpré, avou des pleus et des voennes, k' a l' fôme d' ene pitite cope et pout di tenawete aveur li cogne d' ene oraye d' ome tot avançant avou l' ådje (2 a 10 cm di diyamete), adon l' costé di dzo est del minme coleur mins ene miete pus clair et subtilmint velouté (furfuracé).
Wastea
E sacwantès coines del Walonreye, on dit eto "wastea" po on rouyot.
Oraye di Djuda
Discrijhaedje
Si tchå est translucide, djelatineuse, elastike et solide, et dvént pus coriace avou l' tins. Ele n' a po insi dire pont d' saveur.
Les troes ådjes del veye (arimés)
thumb|coviete Les troes ådjes del veye (Les treûs-adjes dèl Vèye), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Djôzef Mignolet.
Il a stî eplaidî a Lidje e 1939.
Bălţi
Bălţi, c' est l' troejhinme veye del Moldaveye. C' est l' pus grande veye al Bijhe di ç' payis la.
Oraye di Djuda
Discrijhaedje
I vént tote l' anêye so les bwès a foyes vicants ou moirts avou ene prédilecsion po l' sawri.
Les troes ådjes del veye (arimés)
I rprind sacwants bokets di deus ôtes lives do scrijheu, "Fleurs di prétins" et "Fleurs d' esté", recråxhîs di tote ene schorsêye di powinmes lomés "Fleurs d' erire-såjhon" et ki ki n' avént måy sitî eplaidî.
Marbuhan
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Betchteu waibe
bleu = Internet Explorer vete = Google Chrome orandje = Firefox rodje = Opera ]] Aler betchter so totes les waibes avou ç' programe la si dit "cibernaivyî" (kécfeye di cåze di l' essegne di "Netscape", on vierna u "ciberrôbaler". Li ci ki passe si tins a ça si lome on (ene) "cibernaivieu(se)" u "ciberrôbaleu(se)".
Fleurs d' esté (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés thumb|coviete divintrinne Fleurs d' esté (Fleûrs d'osté), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Djôzef Mignolet.
Oraye di Djuda
Eployaedje
C' est on tchampion k' on pout mougnî cru ou bén e salåde (po dner del coleur) mins ossu et surtout dins les såces k' i lzî dene ene pårticulire onctuwozité.
Les troes ådjes del veye (arimés)
Li live est eto enimådjî d' on portrait å croyon di l' oteur, fwait pa Richard Bourdouxhe.
Bălţi
Do trevéns di l' Impire rûsse (1812-1917), et do tins des Sovietes (1940-1990), si no esteut scrît d' après si scrijhadje e letes cirilikes "Бельцы" (Beltsi).
Wastea
Li mot wastea a eto des ôtes sinses.
Les troes ådjes del veye (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Oraye di Djuda
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Bălţi
Categoreye:Moldaveye
Tchåsse
thumb|eplaeçmint del comene el province do Roman Payis
Oraye di Djuda
Bibliografeye
Categoreye:Micolodjeye
Incoû
Incoû (fr: Incourt) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.
thumb|eplaeçmint del comene el province do Roman Payis
Tchåsse
Adjermelaedje
Tchåsse est adjermelêye avou :
Romantisse
Sicrijheus romantikes e walon
N a-st eto yeu, djusse po ene ouve, Hinri Colete.
Rilén
Categoreye:meteyo thumb|Li rlén so on vevî, a [[Libråmont (veye)|Libråmont]] Li rlén (on dit eto: li rlignaedje, li dislén, li disdjale), c' est l' moumint k' i rlegne dins les froeds payis, al fén del såjhon d' ivier.
Fosse al diele
Èn ovrî d' fosse al diele si lome on dierleu.
Gré
Gré (fr: Grez-Doiceau), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.
16 di setimbe
Li 16 di setimbe, c' est li 259inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 260inme po ls anêyes bizetes), avou 106 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Strofe di dicåçtaedje
Categoreye:powezeye Ene sitrofe di dicåçtaedje, c' est ene sitrofe metowe al fén di sacwants powinmes, po dicåçter l' ouve a ene djin k' on voet voltî, u k' on respectêye, u ki paye li powete po scrire por leye.
16 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Gré
thumb|eplaeçmint del comene el province do Roman Payis
Råcoû
categoreye:Loyéns Walons-Tîxhons thumb|eglijhe Råcoû (F. Racour, nl. Raatshoven), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Lîssin, el province di Lidje
Strofe di dicåçtaedje
Li strofe di dicåçtaedje esteut pus eployî del Moyinådje, k' asteure.
16 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
14 di setimbe - 15 di setimbe - 17 di setimbe - 18 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Råcoû
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Ite
Li Grande Ite (fr: Ittre), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.
Råcoû
No di des plaeces di Råcoû
thumb|Plake del Plaece Sint Cristofe
Rîle tipografike Francård
Li rîle tipografike Francård, c' est ene piceure po-z enairer les scrijhaedjes e walon, tot metant èn espåce, a tot côp bon, dirî tchaeke apostrofe.
Bapendés
Les Bapende (u BaPende, riscrît e walon Bapendés), c' est on peupe do Congo, dilé Kicwite.
Strofe di dicåçtaedje
Li strofe di dicåçtaedje est diferinne di l' acrostitche, la k' on dicåçtêye l' arimé, tot scrijhant des prumirès letes del djin k' c' est por leye.
Bwès d' poye
thumb|foyes, fleurs eyet grinnes do doyåve thumb|Foye di bwès d' poye Li bwès d' poye u bos d' poye u ayåbe des tchamps, c' est èn åbe do djinre des oyåbes avou do deur bwès, et des fruts avou des aiyetes.
Rîle tipografike Francård
Istwere di l' atuze
Li rîle a stî atåvlêye pa Michel Francard et aplikêye dispu 1994 el rivuwe Singulîs pu dins l' Motî d' Bastogne.
Espåce (tipografeye)
Èn espåce (on dit eto on blanc ou on vude) c' est ene convincion tipografike po mostrer l' dispårtaedje etur les mots cwand i sont scrîts (ça fwait ki, c' est eto on sene di pontiaedje, minme si on nel voet nén).
Scoirpion
On scoirpion, c' est ene biesse come ene pitite grevesse, mins ki vike so tere, avou ene longowe cawe ki rmonte cwand i rote.
17 di setimbe
Li 17 di setimbe, c' est li 260inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 261inme po ls anêyes bizetes), avou 105 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Catalão
Catalão c' est ene comene braezilenne.
Bapendés
I dmorént dins des cahoutes avou des toets di strin, come des tchetoeres. Gn aveut pont d' finiesse. Gn aveut on ptit ouxh avou des foyes di bananî, k' on fjheut rider so on bambou soyî a deus. Les meurs estént fwaits avou des pikets, raloyîs avou des rampioûles et rimplis d' årzeye. Ådvins, c' esteut tot efoumé.
Strofe di dicåçtaedje
E francès, on cite sovint Tchåle d' Orleyan come onk k' eployive voltî les strofes di dicåçtaedje. C' esteut eto ene uzance des troubadoûs.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "strofe" et "dicåçtaedje".
Ayåbe fås-plaene
thumb|Foyes et fruts L' ayåbe fås-plaene, c' est èn ayåbe ki rshonne å bwès d' poye, mins k' a ene foye pus ptite, a môde di pate di cane, et avou des dbouts foirt pondants.
Acer pseudoplatanus.
Crexhaedje
Li plaene vént bén e l' Årdene (so les teres schayisseuses), nén come li bwès d' poye, k' i lyi fåt del castinne.
Bwès d' poye
Acer campestre.
Espåce (tipografeye)
Les vudes inte les mots sont-st eployés enute dins l' pupårt des alfabets, apus k' dins li scrijhaedje do chinwès et do djaponès (dins l' corêyin modiene on-z eploye asteure des blancs).
Bwès d' poye
Eployaedjes
Li doyåbe des tchamps a on bwès fameuzmint coriant (deur), et niereus, k' a l' pelote foirt rexhe
Espåce (tipografeye)
Dins l' tins on n' eployive nén d' espåces e latén, mins purade des ponts å mitan, ou simplumint rén; ci n' est k' viè l' 6inme—8inme sieke k' on-z a eployî les espåces. Dins les scrijhaedjes semitikes (come les alfabets arabe, ebreu, fenicyin), ki n' notèt nén les voyales, on-z a todi eployî des vudes po separer les mots, la k' ça sereut trop målåjhey ôtrumint. Ça fwait k' l' alfabet latén, k' a stî copyî do fenicyin, a pierdou les espåces poy les rprinde des siekes pus tård.
Bwès d' poye
Eployaedjes
Adon, i sierveut a fé des bresses di tcherete des mantches di hapietes, di hés, di fotche, ou d' ôtès usteyes. Ossu des touwea d' pupe, des bordons, des airs ås fritches, et des pîces di gayoles ås moxhons.
Espåce (tipografeye)
So les copiutreces i gn a sacwantès sôres diferinnes d' espåces:
Avizance
categoreye:amagnîs et aboeres walons ene avizance, c' est èn amagnî tipike di Nameur, fwait d' on boket d' påsse foytêye metou åtoû d' ene u deus såçusses.
Dåvdisse
Dåvdisse (fr: Daverdisse, la-minme Davdisse), c' est ene pitite rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.
20 di setimbe
Li 20 di setimbe, c' est li 263inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 264inme po ls anêyes bizetes), et k' il è dmeure co 102 po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Bwès d' poye
Eployaedjes
Avou ses nuks (des nocrês ki vnèt foû do buk), on fjheut tot des biblots d' bwès.
Dåvdisse (viyaedje)
Dåvdisse (la-minme, Davdisse /dav.dis/; fr: Daverdisse), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou troes ôtes po divni ene intité do minme no.
Ayåbe fås-plaene
Come epweznante plante
Il est epweznant po les tchvås.
20 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Ayåbe fås-plaene
🇱🇰 Ayåbe
Bapendés
Les bapendés ont stî studyîs e 1949 pa André Ombredane.
Ayåbe fås-plaene
Sourdants
Categoreye:Åbes
Espåce (tipografeye)
dins l' ecôdaedje electronike d' on tecse, on n' doet eployî ki l' espåce simpe (U+0020) et l' espåce nén côpåve (U+00A0); po des lingaedjes normålmint sins vudes, on pout eto eployî l' espåce di lårdjeu 0 (U+200B) po mårker les frontires des mots; tos les ôtes ni s' divèt nén eployî po-z ecôder on tecse, mins seulmint pol tipografeye (dj' ô bén, eployîs påzès programes å moumint di håyner ou d' imprimer).
Georges Simenon
thumb|Posteure da Simenon a Lidje Georges Simenon (ki tot s' no, c' est Georges Joseph Christian Simenon; Lidje li 12 di fevrî 1903, et dhoté a Lausanne, li 4 di setimbe 1989).
Avizance
Li mot "avizance" a eto des ôtes sinses
17 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
el Walonreye, mins eto el France, e l' Almagne ey e l' Otriche, on fiestixh sint Lambiet
2 d' octôbe
Li 2 d' octôbe, c' est li 275inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 276inme po ls anêyes bizetes), avou 90 djoûs ki dmornut co disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Dåvdisse
thumb|Eplaeçmint Dåvdisse
2 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
30 di setimbe - 1î d' octôbe - 3 d' octôbe - 4 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Dåvdisse
Ban d' Dåvdisse
thumb|left|L' Aiwe di Lesse et l' cinse di Moyîmont.|250px
Bwès d' poye
Sourdants
Categoreye:Åbes
2 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Dåvdisse (viyaedje)
Rilidjon
L' eglijhe date di 1847; elle a stî rfwaite e 1886.
Hôt-Fayi
Hôt-Fayi (fr: Haut-Fays) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dåvdisse.
Georges Simenon
C' esteut on scrijheu e francès vinou å monde el Walonreye.
Dåvdisse (viyaedje)
Rilidjon
Gn a la on foirt be rtåve (mwaisse åté).
Råcoû
Lingaedje des djins.
Les djins cåzént flamind el Moyinådje (did la bråmint des nos d' plaeces flaminds, riwalnijhîs).
20 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Scoirpion
I hagnèt cwand i sont må prins.
Rilén
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "rilén", "dislén" et "disdjale", et li spårdaedje di ces alomåcions la e 20inme sieke el mape A.L.W. 3.25 (notule 3.86).
Madimba
Categoreye:Congo-Kinchassa
18 di setimbe
Li 18 di setimbe, c' est li 261inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 262inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 104 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Hôt-Fayi
C' est li mwaisse-comene del novele intité di Dåvdisse.
14 di setimbe
Li 14 di setimbe, c' est li 257inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 258inme po ls anêyes bizetes); gn a co 108 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Maurice Pelner
Pelner
Maurice Pelner, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Fosse al diele
Les fosses al diele sont des près-parints des cårires di cawolin.
Rîle tipografike Francård
Istwere di l' atuze
Elle a stî rprinjhe e rfondou dispu li cminçmint, e 1996.
2 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Espåce (tipografeye)
Categoreye:Senes di pontiaedje
Françwès d' Meyon
Françwès d' Meyon (di s' plin no : François-Antoine-Marie de Méan et de Beaurieux) a skepyî e 1756 ey a morou e 1831.
Bapendés
Li revintreye des Bapendés
E 1931, les Bapendés trovént k' i s' fijhént gorler pa les grossès societés k' elzî ratchtént leus frutaedjes. Elle avént baxhî les pris (di cåze del crijhe economike di 1929). Dismetant, l' Estat rmontéve les taeyes. Les côpeus d' fruts s' ont-st ahoté.
Scoirpion
Li pikeure di sacwantès sôres, come li noer sicoirpion pout touwer les djins, copurade les ptits efants.
Catalão
Categoreye:Braezi
Hôt-Fayi
Djeyografeye
C' est dins l' aroyaedje di Hôt-Fayi ki sourdént les aiwes di:
Ite
thumb|eplaeçmint del comene el province do Roman Payis
Romantisse
Neyerlande
Categoreye:Belès-letes Categoreye:Mouvmints d' idêyes Categoreye:Romantisse
Curitiba
70px|left Curitiba est ene veye do sud do Braezi, mwaisse-veye di l' estat d' Paraná.
Rîle tipografike Francård
Advintaedjes
A pårti d' l' arivêye des rcoridjreces otomatikes so les programes aspougneus d' tecses des copiutreces, li rîle da Francard permeteut, en ene houbonde, di mete d' adrame les spåces tipografikes di tolminme ké tecse e walon, sicrît sins crolete divintrinne ni coron-stitchete.
Manaedjmint di l' apostrofe e sistinme Feller
Dins les sistinmes Feller classikes, gn aveut sovint des espåces divant cossoune mins nén divant voyale Gn aveut bråmint des croles divintrinnes. Li corwaitaedje des troes sacwè n'esteut nén åjhey, çou ki moennéve a des droles di tipografeyes, la k' des mots estént côpés a deus pa ene crole divintrinne. Les meyeus scrijheus et les pus felès soces di belès letes ont-st eplaidî des scrijhaedjes avou des sfwaitès flotches.
Categoreye:Tipografeye Categoreye:Linwe-ehåyaedje do walon
Betchteu waibe
Istwere des betchteus d' waibes
Onk des prumîs betchteus d' waibes, ci fourit "Netscape Navigator", k' a basti ene societé comerciåle foirt florixhante (diviè 1995). Si essegne, c' esteut on vierna d' batea.
Tchår
thumb|avou des rujhales et les penes rilevêyes On tchår u tcheriot, c' est èn ekipaedje ås cwate rowes, saetchî pa des boûs, des tchvås ou on tracteur, po tcherdjî dso des dinrêyes, de bwès, des pires, evnd.
Françwès d' Meyon
Si famile provneut d' Meyon.
17 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
19 di setimbe
Li 19 di setimbe, c' est li 262inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 263inme po ls anêyes bizetes), avou 103 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
14 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Tchår
Ene tcherete, c' est come on tchår, mins avou fok deus rowes.
Motlî
Çou k' on mete so on tchår si lome ene tcherêye.
Dåvdisse (viyaedje)
Rilidjon
Li viyaedje fijha pårteye del pårotche di Welin disk' e 1803, pu del cene di Rdû, po divni ene tchapele e 1835. Mins aAdon, li tchapele tineut å tchestea, tot come li çmintire vijhene, ki n' a nén candjî d' plaece.
Tchår
Motlî
L' ome di mestî ki fjheut des tchårs si loméve on tchårlî u on tcheron. Fé on tchår si djehut tchårloter.
Li mot "Tchårlî" (rifrancijhî Charlier) a divnou on no d' famile corant del Walonreye.
Les cis ki moennént des tchedjes å lon avou des tchårs si lomént tcherons ås longs voyaedjes.
Les pîces do tchår
thumb|tchår dismonté
Françwès d' Meyon
C' esteut l' dierin prince-eveke di Lidje. I l' fourit inte 1792 eyet li 8 di may 1793.
16 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Betchteu waibe
Istwere des betchteus d' waibes
Après, gn ourit l' "betchteu då Bill" ("Internet Explorer"), ki vna ototmaricmint aclapé å sistinme d' operance "Windows 2000" da Microsoft.
17 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
15 di setimbe - 16 di setimbe - 18 di setimbe - 19 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Codjowaedje copiner
Copiner Li codjowaedje di copiner, c' est come li ci d' bouter, mins avou on candjmint d' voyale å singulî di l' indicatif prezintrece, do suddjonctif prezintrece et do cmandeu (cloyowès sillabes å coron). A ces tins la, li bodje divént copen- Gn a nou candjmint d' voyale dins les cloyowès sillabes divintrinnes : Les viebes ki shuvnut ci codjowaedje la, c' est å pus sovint des viebes bastis avou l' cawete -iner. Mins gn a eto des viebes ki l' shuvion -iner est dins l' bodje lu-minme (diner, rwiner,). Les noûs viebes intrés e walon e 20inme sieke shuvnut eto ci codjowaedje la (machiner, patiner, mådjiner, rafiner, boubiner)
17 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Tchår
Istwere
Les tchårs sont vîs vîs. Li mot vént do gayel "carro-" ki vout bén dire on tchår ås cwate rowes. C' est l' mot gålwès k' a dné l' mot latén, et nén å rvier.
Fosse al diele
Beurs
Come dins les houyires, gn a on beur ki dischind metans a 36 metes. 22 metes pus lon, gn a on deujhinme beur po si e cas, et po vudî l' måle air.
Betchteu waibe
Istwere des betchteus d' waibes
Diviè 2005, li societé "Netscape" a stî ratchtêye, et ses vîs programes ridiswalpés come libes programes. Li betchteu si lome "Mozilla Firefox".
Françwès d' Meyon
El dislaxheye Beldjike
E 1831, il a stî lomé primat d' Beldjike (c' esteut l' prumî).
Codjowaedje copiner
Gn a eto ene trokete di viebes ki n' ont nén -iner e coron, mins -irer, -imer, -iler.
Tchår
Istwere
Ça fwait k' les rowes di bwès n' ont waire candjî dispu dvant Djezus-Cri, disk' al kimince do 20inme sieke. Diviè les anêyes 1950, tos les tchårs ont stî ahessîs avou des rowes di cawoutchou. Come po tos le candjmints, gn aveut des cis ki lzès discåzént : i djhént k' on n' oyeut pus les tchårs ariver so les voyes (les rowes di bwès fijhént on dero d' tos les diåles), et k' adon, on riskéve des accidints.
14 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
12 di setimbe - 13 di setimbe - 15 di setimbe - 16 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Bapendés
Li revintreye des Bapendés
Les Bedjes ont-st avoyî èn adjint teritoriå, mins k' a forpassé les limites di s' mission. Les Bapendés l' ont touwé, et discôpecî. I s' ont revinté, moennés på tchîf Yonso.
Tchår
tcheryî å four et ås djåbes
Al fenåjhe ey a l' awousse, li tchår esteut todi rcwesté po tcheryî å four et ås djåbes. C' est adon k' on-z aveut dandjî do bancåd et des pikets.
Bapendés
Li revintreye des Bapendés
Adon, l' årmêye a-st arivé, et gn a yeu des batreyes k' ont fwait 550 touwés, des deus costés.
19 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
17 di setimbe - 18 di setimbe - 20 d' setimbe - 21 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
18 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Fiesse nåcionåle å Tchili.
Ricsinsåt
Ricsinsåt (fr: Rixensart) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.
Françwès d' Meyon
Hårdêyes divintrinnes
Meyon Meyon Meyon
15 di setimbe
Li 15 di setimbe, c' est li 258inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 259inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 107 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.
Dåvdisse (viyaedje)
Istwere
Apindice dul villa du Welin, dunéye à l'Abèy du Stavlot pa Carloman an 746. Prèmîs sègneurs du Davdisse, an 1330, aparintés ås sègneurs du Welin. Passe al måjhon des Vervoz duvè 1530-1540. Lu viyaedje soufure bramint duvè 1635; i dot lodjî et nourî dèrant 7 mwès ène compgnie du cavalrîe, 4 réjimants du Prince du Lorin.ne et in réjimant de Visconti. Ostant dire k'après çà, i n' dumèrot pus wêre yôk ou viyaedje. Les manants ont dvu vinde les drwats k' il avint su Mohymont. Après, Davdisse passe å mwins du Perpéte Jacquemin, Ignace d'Argent, de Gérardin et pou fini, ås mwins des Monin-Rendeux. Lu domin.ne, après ku tchestea è brûlé an 1829, è sté finalmint vindu: les bwès, al comune, les tchamps, å djins du viyaedje. Lu dêrin sègneur n' avot surviké ku 2 mwès ou sinisse.
1756
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Bapendés
Muzike et danse
Les danseuses ont des grandès cotes a carimadjoye, u des coûtes, fwaite di tindou rafia.
Fleurs d' esté (arimés)
Elle a stî eplaidî a Lidje e 1931.
Noveles des walons Scrijheus d' après l' Banbwès
thumb|Prumî limero del rivuwe Les Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Banbwès (Novèles dès Walons Scrîjeûs d'après l' BanBwès), c' est ene gazete e walon k' a parexhou di 1982 a 2005 (l° 67-68), et ki rexheut tos les troes moes.
Kicwite
thumb|Eplaeçmint del veye dins l' payis thumb|left|Kicwite Kicwite (sovint scrît Kikwit), c' est ene veye del Republike democratike do Congo, metowe sol mouze Cwilou.
19 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Madimba (veye)
Madimba, c' est ene pitite veye del RDC, el province do Bas Congo.
Pré (toponimeye)
Pådje avou les nos d' plaeces del Walonreye avou l' mot pré et ses parints : preyea, preyale, praireye,  preyon
Pålmî ås dates
Li pålmî ås dates, c' est on pålmî ki crexhe ezès payis del Mîtrinne Mer et å Moyén-Levant, et ki dene des dates.
Madimba (veye)
Categoreye:Congo-Kinchassa
Pålmî ås dates
thumb|Trokes di dates so on pålmî
16 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Dåvdisse (viyaedje)
Sourdant
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Ite
Tuzance walone
thumb|bouteus so les motîs walons did la L' accint do lingaedje do payis est co bén walon, mins tot près des aschates walon picård. Li pårtixhaedje, c' est a cåze d' on grand bwès.
Georges Simenon
Dinêye so si ouve
Simenon esteut on fjheu d' romans. Si end a-t i scrît ene cåkêye : 192 romans romans et 158 pitits romans Il a eto scrît so 27 nos d' pene diferins (des romans, des noveles, des rapoirtaedjes, des otobiyografeyes). I s' a vindou 550 miyons d' egzimplaires di ses lives.
15 di setimbe
thumb|[[Afitche e rfondou walon po les Fiesses del Walonreye 1997, li seule anêye k' on ndè fjha ene pareye]]
On est e fén mitan des fiesses del Walonreye.
Noveles des walons Scrijheus d' après l' Banbwès
Mwaisses sicrijheus
Li mwaisse-eplaideu, å cmince, c' esteut Maurice Chapelle, pu ci fourit Georges Michel. Mins, po dire li veur, disk' e 2005, li gazete esteut bråmint fwaite pa Rodjî Viroux.
Bapendés
Sourdants
Categoreye:Congo-Kinchassa Categoreye:Peupes del Daegne
Jean Lechanteur
Jean Lechanteur (riwalnijhåve Djihan Litchanteu u Djhan Ltchanteu), k' a skepyî diviè 1938, c' est on linwincieus k' a stî professeur a l' Univiersité d' Lidje, et k' a bråmint ovré so l' ALW.
Pålmî ås dates
Phoenix dactylifera L.
Catåre malén
Li catåre malén, c' est ene maladeye des djonnès biesses et des vatches, avou on catåre (nåze, ouy rodje) et l' efouwaedje del boke, k' elle è crevèt al fén.
Minêyolodjince
Li maladeye si voet so les åmeas et les åmayes, di dpus d' on moes.
Gn a sovint k' ene biesse di rascråwêye so li ståve.
14 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Côrî
thumb|hourêye di côrîs thumb|Minousses Li côrî (on dit eto : noejhî, noejhtî), c' est on bouxhon ki crexhe dins les bwès et les hourleas des payis timperés. I vént a totès djetes ki crexhèt ene dilé l' ôte, a stoclêyes; on lome çoula ene hourêye ou on topet d' côrîs.
Betchteu waibe
Ratournaedje e walon des betchteus
vignette|300px|Onk des prumîs ratournaedjes e walon d' on betchteu waibe (emantchî pa [[Pablo Sarachaga diviè 1999.]] Li prumire modêye do betchteu "Netscape" a-z aveur sitî ratournêye e walon, ci fourit li 4.08.
1756
1751 | 1752 | 1753 | 1754 | 1755 | 1756 | 1757 | 1758 | 1759 | 1760 | 1761
Pré (toponimeye)
thumb|[[Pråyon, hamtea di Foret-dlé-Tchôfontinne, vout dire eto "pitit pré"]]
Noveles des walons Scrijheus d' après l' Banbwès
Contnou
Dins li rvuwe "Noveles", gn a des scrijhaedjes classikes del soce des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès. C' est bråmint des arimés. Mins c' est eto li prumire rivuwe k' eplaida toplin di prôze nén racontrece :
Ricsinsåt
thumb|eplaeçmint del comene el province do Roman Payis
Cawete -ire (toponimeye)
Ire (toponimeye) Categoreye:toponimeye Gn a bråmint des nos d' plaeces del Walonreye ki sont bastis avou l' cawete -ire.
Ite
Tuzance walone
E 2020, Jean-Marie Gervy, aidî d' ene trope k' i s' lomît «les vîs-paltots» eplaidît l' Motî d' Ite. I fourit shuvou do Franwal d' Ite e 2021.
Jean Lechanteur
Ouve pol walon
Djihan L' Tchanteu a eto fwait ene fele tchôke: rimete e scrijhaedje Feller, et dins l' ôre alfabetike ki s' eshût, li motî Villers. Et dner les dierinnès tuzêyes etimolodjikes so les mots ki sont dvins (1999). Après çoula, i va ovrer sifwaitmint, avou Jean-Jacques Gaziaux so on papîscrît nén co eplaidî da Alphonse Massaux, et rexhe l' ovraedje e 2013.
Côrî
Corylus avellana
Kicwite
Dins l' cotoû d' Kicwite vikèt les Bapendés.
Tchår
tcheryî å four et ås djåbes
thumb|tire-djus (e djaene coleur)
Codjowaedje copiner
Ôtes corons
Sacwants viebes avou -i- + Cossoune + cawete -er ont stî on moumint rindjîs dins les codjowaedjes "copiner". Pu rimetous avou on codjowaedje normå.
Rogne (biesse)
Li rogne (po dismacraler, on dit eto : rogne des bwès, rogne di feu), c' est on batracyin, di l' ôre des Urodela (batracyins al cawe).
Noveles des walons Scrijheus d' après l' Banbwès
Contnou
Gn a eto dins les "Noveles" :
Pré (toponimeye)
Gn a eto des plaeces ki c' esteut des prés ki s' lomnut han eyet broû(s).
1756
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1756 do calindrî grigoryin.
Ricsinsåt
Adjermelaedje
Ricsinsåt est adjermelêye avou :
18 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Zebu
thumb|Zebu Wacwa, do Cameroun On zebu, c'est ene dizo-sôre des bovrins, k' est aclevé e l' Azeye ey e l' Afrike. I provént d' l' Inde.
Pålmî ås dates
Li pålmî ås dates ni doet nén esse maxhî avou l' pålmî a l' ôle.
15 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Viyé-dvant-Ôrvå
Viyé-dvant-Ôrvå (la minme: Vilé-dvant-Orvau, fr: Villers-devant-Orval) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Floravile.
Pålmî ås dates
Etertinaedje
Po les etertini, i fåt rceper les foyes do dzo, ki souwèt. On fwait çoula al mwin, avou des hepietes (c' est des djins ki gripèt so l' åbe). Dins les veyes, on-z a eto des camions avou des elevateurs.
Fosse al diele
Beurs
Li beur dene so ene voye a-roye-di-cir, cåvlêye dins do bolant såvlon. Ele finixh pa ene tcherpinte, la k' on a on deujhinme beur, ki va d' biyaire dins tere, 18 metes pus bas.
Scoirpion
Categoreye:Biesses
Codjowaedje copiner
Dobès rfondowes.
E sacwants viebes, li cawete -iner si pout spotchî, et divni -ner: raezner / raeziner, rouziner / rouzner.
Dins les accints do walon
Dins les codjowaedjes da Stasse, li modele, c' est hiner (p. 42). Gn a 40 viebes di cisse sôre la (so åk come 2200, dj' ô bén 3 åcint). Bråmint di ces viebes si polèt eto codjower avou ene moyeye cawete (-êye) Portant, dins les sustantifs, gn a cobén on candjmint d' voyale (eg: dji copine, mins one copène), copurade so Nameur et Tchålerwè (loukîz al mape ALW 1.35.).
Rogne (biesse)
C' est come ene pitite cwate-peces, 15 cm longue, k' a ene noere pea avou des djaenès taetches. Ele vike dins les crouwès plaeces dins les bwès.
Betchteu waibe
Ratournaedje e walon des betchteus
C' est Pablo Sarahaga k' a bråmint bouté so les rashiaedjes e walon des betchteus waibes. E 2007, i ratourna cåzu tot l' betchteu Mozilla.
Pré (toponimeye)
Nos d' plaeces avou "preyisse"
Categoreye:Toponimeye do walon
14 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
18 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
16 di setimbe - 17 di setimbe - 19 di setimbe - 20 d' setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Fleurs d' esté (arimés)
Sol coviete divintrinne, gn a ene foite aiwe da Jos. Delfosse.
Zebu
Eneviè les torins, li zebu a ene grosse bosse di cråxhe sol dos, et on pixha ki pind après ene lådje pea.
No e sincieus latén : Bos taurus indicus.
Maladeyes des zebus
Categoreye:Bovrins
Côrî
Les fleurs måles ki rexhnut e moes d' måss sont lomêyes les minousses.
Ecolodjeye
Les côrîs crexhèt pus voltî so les pindants des tienes, nén so les dzeus.
Georges Simenon
Dinêye so si ouve
L' anêye 2003 a stî rclamêye anêye Simenon el Walonreye, et foirt fiesteye a Lidje.
Rogne (biesse)
Croweyances so les rognes
I gn a-st avou totes sôres di nén sincieusès creyances so les rognes.
1756
a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
de Harlez et ses copleus sicrijhnut "Li voyaedje di Tchôfontinne", li prumî des operås do teyåte lidjwès ki serè creyé li 25 di djanvî 1757.
15 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
13 di setimbe - 14 di setimbe - 16 di setimbe - 17 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Kicwite
Alére
Discrijhaedje des veye di Kicwite pa Gilbert Renson divins "Pilipili", p. 64.
15 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Kicwite
Alére
Categoreye:Congo-Kinchassa
Noveles des walons Scrijheus d' après l' Banbwès
Politike d' eplaidaedje
Politicmint, les Noveles eplaidént sovint des tecses ki rclamént l' unité del Beldjike. Eto, il estént purade camaerådes avou les Flaminds, min sovint disconte des Francès.
Lingaedje et ortografeye
Les Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès sont scrîtes pår e walon.
Gn aveut eto des rclames e walon.
Ortografeye
I va ahiver ene sôre di scrijhaedje Feller bén da sinne.
Pol son K, i wåde li scrijha qu po les mots sourcants do latén, mins prind li scrijha k po les mots d' etimolodjeye tîxhone u greke, ey eo po replaecî li lete c cwand ele si prononce K:
Po les longs O, i scrît au pol franc long O (sovint rfondou avou l' betchfessî å) et ô pol rastrindou long O (sovint rfondou avou l' betchfessî ô).
Croejhete
Li croejhete des bokets est raspepieye pa Rodjî Viroux, pår po:
Noûmots
Li rvuwe des "Noveles" a dné l' ocåzion a Rodjî Viroux di fé cnoxhe sacwants noûmots k' il aveut foirdjî u eployî pol prumî côp e scrît walon.
Sacwants did zels vont dmorer bén vicants ey esse riprins e rfondou walon.
Tchår
tcheryî å four et ås djåbes
Po tni eshonne ene tcherêye di four u d' djåbe, on l' pircive. Li pîce di bwès esteut metowe ådzeu, et tnowe pa ene tchinne padvant. Padrî, on l' tinkyive avou l' tire-djus.
Sourdants
Categoreye:Viyès usteyes Categoreye:Tcheriaedjes Categoreye:Rôlants éndjins
Fås åbusson
Li fås åbusson, c' est on gros et spès tchampion a laecea k' on rescontere dizo les plopes e les sås dins les bwès a foyes.
Discrijhaedje
Foirt grand deprimé tchapea (10-25 cm) avou ene fosse e traitoe å mitan et on boird incurvé, di coleur blanc-crinme, tournant å djaene-tchamois et po fini rodjåsse-pâle-canele, kissemé di totès ptitès flotches etercroejhlêyes ki lyi dnèt ene miete li cogne d' on drap espondje. Les lames sont-st espacêyes, sitroetes et cassantes, d' abôrd di coleur blanke et pu divnant ocracé-pâle.
15 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Fås åbusson
Discrijhaedje
Il a-st on foirt abondant blanc-crinme laecea ki soude d' lu cwand on l' côpe ou k' on l' coixhe.
thumb|left|Lactarius vellereus e côpe
Il a-st on deur, court et massif pî (4-8 x 2-4 cm) ki s' afine so si dzo. Si tchå est blanc-crinme, ene miete djaene ou brun-pâle et n' a po insi dire pont d' odeur, mins ene foirt âcre saveur.
I vént dins tos les bwès a foyes, di preferince dizo les plopes et les sås, del fén d' l' esté a l' årîre-såjhon.
Eployaedje
Li fås åbusson est on magnåve tchampion di mwaijhe cwålité a cåze di si insuportåve âcreté (e Rûsseye, i n' sont nén ossi nareus k' nozôtes et i lzès mougnèt rostis e finès trintches).
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Fas abusson
Rilén
Sôres di rlén
Po bén fé, li rlén doet esse doûs. On doûs rlén (on dit eto: on bon rlén, on bea rlén), c' est onk ki s' passe sins nou må. Sovint, i ploût; li nive ni fond nén trop rade, et on n' a nén des grandès aiwes.
Georges Meurisse
Georges Meurisse a skepyî a Lidje e 1913 ey a morou a Vå-d'-Xhavane e 1990.
Rilén
Sôres di rlén
Li contråve, c' est on foirt rilén, u on mwais rlén: li nive et les glaeces rilignnut tot d' on côp, et gn a les grossès aiwes.
Georges Meurisse
Di s' mestî, il esteut curé.
Ouve
I scrît del powezeye. Ses arimés ont stî rashonnés dins on live « Tot houmant l' air do tins ».
Il a ratourné Guido Gezelle.
Meurisse
Havsin
Havsin (fr: Haversin), c' est on hamtea di Strintchamp, nén lon do sourd di Vaxhå.
C' est la k' gn a l' gåre di trin sol voye Nameur-Lussimbork. Eto, Havsin est pus cnoxhou ki Strintchamp.
Tuzance walone
thumb|right|coviete di «Des gens d' ici racontent» Live fwait avou les sovnances (e walon et e francès) des djins di Strintchamp, d' Havsin, des Basses et d' Hé (et eto di Bouxhonveye et d' Malåtchî) : "Des gens d' ici racontent", eplaidî pa Associations Histoire Collective et Centre d' Animation Globale du Luxembourg; tome I. (1989), tome II. (1992), tome III. (1998).
Fleurs d' esté (arimés)
Sacwants powinmes di "Fleurs d' esté" ont stî rprins dins "Les troes ådjes del veye.
Georges Simenon
Dinêye so si ouve
Il a si posteure so ene plaece di Lidje.
Fleurs d' esté (arimés)
Onk des powinmes do live
-- --
Georges Simenon
Dins les Belès Letes e walon
Dins l' live di cones «Voyaedje ezès payis d' oyi», Pålene, li heroyene, va djåzer al posteure di Simenon. Et Djonatan, l' ôte persounaedje va viker dins l' comissariat la k' on cmince l' inkete sol "pindou d' Sint-Foyin" (onk des romans da Simnon). To çoula gråce al mådjinåcin da Djåke Warnî.
Hårdêye difoûtrinne
Simenon Simenon Simenon
Cawete -ire (toponimeye)
Nos d' viyaedjes :
Cawete -eur di calcaedje
Sacwants di ces mots, si c' est des mestîs, ont-st on femrin avou
Loukounga (instrumint d' muzike)
C' est ene pitite broke d' olifant, k' on shofele divins.
Cawete -eur di calcaedje
Li cawete -eur pout esse omonime e sacwantès coines :
Rogne (biesse)
Croweyances so les rognes
On vleut k' elzî sûnéve ene hagnante oumeur foû d' leu pea.
Cawete -ire (toponimeye)
No di des plaeces la k' on saetche ene sacwè foû d' tere :
Rogne (biesse)
Croweyances so les rognes
Les macrales s' endè siervént bråmint. On djheut k' les rognes passént houte do feu sins s' broûler (did la, leu no e l' inglès ey e neyerlandès : rogne di feu).
Loukounga (instrumint d' muzike)
Sourdants
Categoreye:Congo-Kinchassa Categoreye:Instrumints d' muzike
Rogne (biesse)
Croweyances so les rognes
Des femes k' i gn a prindént ene rogne, li mete e feu, et cåzer avou leye, et dire ki c' esteut leu-z ome k' esteut restchårné (Y. Gourdin).
Cawete -ire (toponimeye)
Plaece k' on n' ricnoxhe pus bén l' bodje :
Ribek
Li grand Rbek (a l' atake : Erbek ou Ribek; dins ene fråze : a Rbek; fr: Rebecq), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.
Côrî
Eployaedje
I dene des noejhes (des noejhetes) ki sont schayetes e moes d' octôbe (el Walonreye).
Jean Lechanteur
Ouve pol walon
On lyi doet eto des spepieus studias, avou des crås motlîs so les cawetes «-a», «-iveus» , «-urlin» eyet «-resse»
Catåre malén
Minêyolodjince
Li microbe sereut spårdou pås berbis ki fjhèt les djonnes dins les minmès cinses. E l' Afrike nonnrece (Nonne-Afrike, Botswana, Malawi, Mozambike) li virûsse est edjîstré pås gnous, ene sôre d' antilope avou des grandès coines
Vaxhå (aiwe)
Vaxha L' aiwe di Vaxhå (fr: le Vachau) c' est ene aiwe del Walonreye ki s' egolene dins Lesse.
Ele prind sourd nén lon do hamtea di Havsin (a ene dozinne di kilometes å sudess di Cînè), passer pa Bouxhonveye (viyaedje di Rotchfoirt), Frandeu, Lalou, Bricmont (tos troes hamteas d' Malåtchî) et Djamblene (hamtea pa dvant Viyé-so-Lesse) wice ki l' aiwe s' egolene dins Lesse.
Pålmî ås dates
Crexhaedje
Li pålmî prodût après ene vintinne d' anêye; i pout co esse assez ptit (troes metes), et ddja poirter. On code li troke di dates tot gripant dins l' pålmî.
Madimba (instrumint d' muzike)
On madimba, c' est èn instrumint d' muzike do Congo, amon les Bapendés, et kécfeye eto des ôtes peupes.
Pålmî ås dates
Les dates el Walonreye
On les dnéve al Sint-Nicolai.
Sacwants sôres di setchès dates estént lomêyes couneas d' beguene.
Madimba (instrumint d' muzike)
C' est ene sôre di zilofone di 17 notes. On bouxhe dissu avou on mårtea d' cawoutchou.
Pålmî ås dates
Les dates el Walonreye
Po pus di racsegnes, sayî di trover cist årtike cial, sicrît pa Paul Hermant : Les noms des dattes, eplaidî dins Folklore Brabançon, 1939-1940, nos 109-114, pp. 76-83 (rahouca [G93] dins l' djivêye des motîs do walon).
Jacques Joseph Fabry
Jacques Joseph Fabry, c' esteut l' mayeur di Lidje do 9 d' avri 1764 å moes d’ måss 1781, eyet l' borguimwaisse e 1770, 1783, 1789 et 1790. Il a skepyî a Lidje li 3 d' nôvimbe 1722 ey a morou li 11 di fevrî 1798 ; il est foirt loyî al revolucion lidjwesse.
Pålmî ås dates
Les dates el Walonreye
Palmi as dates Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Plantes foû del Walonreye
1756
Ôtès djins
Categoreye:Date
Jacques Joseph Fabry
Il a scrît eto e francès so l’ årt dins les Bas Payis. I fjheut avou des papîs pol gazete di Lidje (1765-1788) et des årtikes d’ on diccionaire. I scrijha « Li Lidjwès eyadjî».
Ite
Sourdants
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Jacques Joseph Fabry
Fabry Fabry Fabry
Rogne (biesse)
Croweyances so les rognes
Divins l' tins, cwand on trovéve des rognes, on les stitchive so on bwès po les biesses èn nén ndaler après (L. Remacle).
Côrî
Eployaedje
Dinltins, on-z aléve code ås côres so les côrîs å moes d' nôvimbe, po fé des schinons. On è pout fé eto des mantches d' usteye.
Rogne (biesse)
Croweyances so les rognes
Categoreye:Batracyins
Ribek
thumb|eplaeçmint del comene el province do Roman Payis
Jean Lechanteur
Ouve pol walon
Marie-Guy Boutier et Martine Willems ont bouté on moumint come assistantes da Djhan l' Tchanteu.
Côrî
Eployaedje
Mins les côrîs ni sont nén gros assez po esse côpés come bwès d' tchåfaedje dins les manêyes.
Fosse al diele
Galreyes
Li galreye, sitançnêye avou des tronces di tchinne, moenne al taeye wice k' on saetche li diele. Ele fwait a pô près ût nouv twezes di long, on mete et dmey di hôt et l' minme di lådje.
Côrî
Toponimeye
Ene taeyes avou bråmint des côrîs si lome on côroe u ene côrete, mins gn a eto mwints ôtes vî vîs nos.
Joseph Pirson
Joseph Pirson, c' est on scrijheu e walon skepyî li 13 di decimbe 1906 et moirt li 6 di may 1984.
Jean Lechanteur
Ouve pol walon
Sol tård, il a ene miete sicrît e walon, tot ratournant li live d' imådjes «Li vicåreye di Simon et Linåd» (4inme tradujhaedje e walon).
Joseph Pirson
Il esteut d' Biou.
Ribek
Adjermelaedje
Ribek est adjermelêye avou :
Catåre malén
Minêyolodjince
Li maladeye ni s' prind nén d' ene biesse malåde a s' vijhene, k' on dit, todi.
André Lamborelle
thumb|(2014) André Lamborelle a skepyî li 25 d' awousse 1935 a Mont-dlé-Oufalijhe. Il a morou a 28 d' octôbe 2020 a Brussele.
Côrî
Toponimeye
Les parints do mot "côrî" sont foirt corants, dins les nos d' plaeces del Walonreye.
Madimba (instrumint d' muzike)
Padzo tchaeke note, gn a ene calbasse ki pind, po rinde li son pur awiant, u pus gråve.
18 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Joseph Pirson
Relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Fiesse di l' ofrixhaedje (islam)
thumb|rashonnaedje di deus familes e-n on gåraedje vudî thumb|cujhaedje des brotchetes Li fiesse di l' ofrixhaedje ou fiesse do moton (on dit eto : fiesse do bedot, grande fiesse; en arabe «عيد الأضحى», aayid el adHa; e francès d' Afrike coûtchantrece tabaskiye), c' est onk des troes djamas po les muzulmans.
Désiré Preud'homme
Désiré Preud'homme, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 17 d' avri 1917.
I scrît avou l' accint d' Fosse.
Il a stî relî po l' Antolodjeye Scrire.
Catåre malén
Minêyolodjince
Li maladeye si rescontere el Walonreye, ôte pårt e l' Urope, ey e l' Afrike bijhrece et nonnrece. Èn årtisse a s' boûsse e l' Afrike bijhrece, endè voet cénk a dijh cas so èn an. E l' Årdene, on ndè veyeut cobén on cas d' tenawete, diviè ls anêyes 1970.
Désiré Preud'homme
Preud'homme
Fiesse di l' ofrixhaedje (islam)
C' est l' dijhinme djoû do moes do perlinaedje.
Batracyin al cawe
On batracyin al cawe (on dit eto : ene rogne), c' est on batracyin avou ene cawe, minme estant adules.
Fiesse di l' ofrixhaedje (islam)
Come c' est on djama, on n' boute nén li londi del fiesse.
Provnance del fiesse
thumb|Li fiesse di l' ofrixhaedje rimimbere li [[sacrifice Abråm]] I rmimbere li paskeye del Bibe, riprinjhe dins l' Alcoran, la k' Abråm vleut touwer s' fi Izåk, et k' gn ava ene andje ki l' espaitcha. Cisse sinne la est lomêye «sacrifice Abråm» u «sacrifiaedje d' Izåk» u «loyaedje d' Izåk».
Joseph Pirson
Di s' mestî, il boutéve dins ene imprimreye.
Jean Lechanteur
Pôzucion eneviè li rfondaedje do walon
🇱🇰 «Papî Ltchanteu disconte do rfondaedje do walon et des noûmots» Il est eto cnoxhou po s' pôzucion foirt wårdiveuse sol rifondaedje do walon.
Joseph Pirson
Ouve e walon
I scrijheut pus voltî des arimés et des ptits tecses di prôze, todi po rire.
Batracyin
On batracyin u anfibyin (lomé eto glumiante biesse), c' est ene coxhe di biesses ki rprezintèt, filodjneticmint, les prumirès biesses k' ont cwité l' aiwe, et viker so tere.
Ribek
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Rebanêyès comenes del Walonreye
Batracyin al cawe
Djinres : Urodela, Caudata, Gradietia.
Batracyin
Ele dimorèt dins les crouwès plaeces totavå l' Daegn, mins nén dins les dezerts, ni les glaeces, ni les mers et oceyans.
Joseph Pirson
Ouve e walon
Il a bråmint eplaidî ses bokets dins «Shijhes et Paskeyes».
Jean Lechanteur
Pôzucion eneviè li rfondaedje do walon
I scrijha dins le rvuwe "Wallonnes" e 1996 on papî e francès, la k' i discåze, sins waire d' astoca, li rfondaedje ossu bén k' les noûmots.
Joseph Pirson
Pirson
Jean Lechanteur
Pôzucion eneviè li rfondaedje do walon
Ci papî la a tchôkî evoye erî do rfondaedje del langue walone: les linwincieus des univs, les SLLW-îs et l' les responsåves do CLRE et do ministere del kiminålté Walonreye-Brussele, et çoula po ene boune hapêye (diski dins les anêyes 2020, todi).
Catåre malén
Senes clinikes
Gn a del five, pacô dipus d' 41 grés C.
Batracyin
Elle ont tertotes, so tote li stindêye di leu pea, des glandes k' i gn è sûne ene glaire, ki fwait k' ele sont tofer tote glumiantes, did la leu no.
Batracyin al cawe
Sôres di batracyin al cawe
Les pus corantès sôres, c' est les rognes des bwès, et les rognes d' aiwe.
Batracyin
Les glumiantès biesses sont pårteyes e troes ôres :
Codjowaedje tchicter
Li codjowaedje di tchicter, c' est l' ci d' on viebe erîlêymint disrîlé, dj' ô bén a deus bodjes, del prumire troke da Hendschel.
Madimba (instrumint d' muzike)
Madimba, c' est eto ene veye del RDC.
André Lamborelle
C' est on grand bouteu pol walon.
Batracyin
Sourdants
* Categoreye:Biesses sins cronzoxhs
Fosse al diele
Potche d' aiwe
Dizeu l' galreye, gn a l' potche d' aiwe, ki respond a del diele dedja rsaetcheye divant. Ele est returêye pa èn ewalpaedje di daegn, 1 mete sipès.
André Lamborelle
Di s' mestî, il esteut prof di sgondaire (latén, grek, francès, espagnol, viyès culteures).
Cårire come waloneu
Il a askepyî u aidî mwintès copinreyes el Bijhe do Lussimbork : Oufalijhe, Manhé, Bastogne, Tchårnoe.