cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Codjowoe
categoreye:codjowaedjes On codjowoe, c' est on programe infôrmatike ki dene otomaticmint les codjowas des viebes, a pårti di leu-z infinitif.
Li prumî codjowoe pol rifondou walon a stî amonté pa Pablo Sarachaga e 2003 k' aveut discovrou djusse divant l' atuze des troes bodjes.
1793
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Walin (viyaedje)
Walin (F. Walhain-Saint-Paul), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province do Roman Payis.
thumb|eglijhe Sint-På
Istwere
Sint-På, avou l' eglijhe do minme no, c' esteut on hamtea dilé Walin, mins on a fwait on seu mot des deus viyaedjes, dedja e 12inme sieke.
Dizo l' redjime holandès (18 di fevrî 1822), Walin divna ene seule comene avou Sårt-dilé-Walin, k' aveut stî comene dizo l' redjime francès.
E 18inme sieke, gn ava èn ome di Walin, Florian Streyckman, k' aveut ebagué e l' Wisconsin e 1856. L' anêye d' après, i rivna egadjî dipus d' 250 djins po-z aler setler låvå. I dmerît eshonne e-n on viyaedje k' i lomît Walin-el-Wisconsene.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
1794
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Flamind (lingaedje)
Li Flamind est on eshonna di deus lingaedjes (po pus d' infôrmåcion : vir Flamind/Wess-flamind/Ess-flamind)
10 di may
Li 10 di may, c' est li 130inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 131inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 235 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fagne Walone
Li Fagne walone, c' esteut ene sitindêye d' eviè 1.000 ectåres di waidaedje dinés dispu l' vî vî tins pal signeurreye di Bûtba, dås Princes di Nassau, ås Walons del Ribiveye, ki dpindént del Principåté di Ståvleu avou l' droet d' fåtchî et d' paxhe, eyet, dispu 1651 li droet d' î aler al troufe.
10 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
8 di may - 9 di may - 11 di may - 12 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
Fagne Walone
Après li skepiaedje di Zôrbrôte, les dmorants vlît aveur cisse tere la da zels, et wangnît leus procès e 1708. E 1807, ratchtît ces teréns la e cmon bén-fond.
10 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Rascråwe do Bwès do Cazî
vignette thumb|Right|Li bele-fleur do bwès do Cazî|300px thumb|Right|Li bele-fleur do bwès do Cazî|300px thumb|Right|Li bele-fleur do bwès do Cazî|300px thumb|Right300px thumb|250px|Li bele-fleur do bwès do Cazî Li Rascråwe do Bwès do Cazî (so plaece: Bwès do Câzier), ci fourit on ralaedje-plin e tcherbonaedje di Mårcinele li 8 d' awousse 1956 ki touwa 262 houyeus, di 12 payis diferins, inte di zels 136 Itålyins et 95 Bedjes. Li rascråwe do Bwès do Cazî a stî li cmcinçmint del fén des houyires do Payis Noer. Li plaece a divnou on Muzêye e 2002.
10 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Tchessåd
Categoreye:Amagnîs et aboeres walons Tchessåd (e F. Chassart) c' est on hamea di Sint-Amand, k'esteu foirt cnoxhou paski gn aveut la ene fameuse oujhene a souke des Dumont (de Chassart).
Fagne Walone
Categoreye:Bokets del Walonreye Categoreye:Istwere del Walonreye
Tchessåd
thumb|peket d' Tchessåd On fjheut låvå on peket k'esteut fameus dins tote el province. I gn aveut troes sôres, les pus cnoxhowes: "Vieille Cuvée" eyet "Cuvée Spéciale".
Rascråwe do Bwès do Cazî
Les cåzes
Li cåze del catastrofe do Bwès do Cåzî, on n’ l’ djamåy sepou å djusse.
Tchessåd
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "tchessåd", alez s' vey e splitchant motî.
Rascråwe do Bwès do Cazî
Les cåzes
Ci sereut ene fåte di djin. L’ ome k’ a fwait ene fåsse maneuve, c’ esteut èn Itålyin. Il a stî payî beazet tchir po-z eraler dåre-dåre dins s’ payis, kécfeye po n’ nén k’ on si rvindje sor lu.
Li rascråwe do Bwès do Cazî ådfoû del Beldjike.
thumb|150px|foto des djins ki ratindèt après des noveles Paski gn aveut des ôtes ki des Bedjes k' estént moirts, ci fourit onk des prumîs feus griyoes k' a stî rapoirté pa les radios et gazetes di bråmint des payis del Daegn. Avou l' avanceye do rapoirtaedje radio, et les prumîs ptits posses ås tranzistôrs, les djins ont yeu des noveles totes les eures sol sitouwåcion, copurade les familes itålyinnes, polonesses, evnd. k' avént des leurs ebagués el Walonreye.
Åd triviè des rapoirtaedjes k' on-z a fwait adon sol vicaedje des houyeus, li rascråwe do Bwès do Cazî a fwait discovri al Daegn etire li pôvriteuse vicåreye di ces djins la, ki morént tot djonnes di silicôze, et çoula dispu 400 ans.
Sourdants & pî-notes
Cazi Cazi Categoreye:Rascråwes industriyeles
Arlette Dauphin
Dauphin
Arlette Dauphin, c' est ene sicrijheuse e walon relîte dins l' Antolodjeye Scrire. Elle aveut eto scrît dins Èl Bourdon.
Marie-Louise Choisez
Elle a skepyî a Opin li 2 d' måss 1915 ey a morou diviè 2000.
Ouve e walon
Ele ni scrît foû k' del powezeye, avou l' accint d' après Nivele.
Elle esteut Relîte namurwesse et ses tecses estént voltî eplaidîs dins les Cayés walons. On limero a pårt di cisse rivuwe la avou ses ouves a vudî e moes d' nôvimbe 1987, dizo l' tite: «L'èscume dè mès sésons»
Elle aveut eto eplaidî «Goustindje dès djoûs» e 1985.
Hårdêye difoûtrinne
Choisez
GNU Aspell
Categoreye:Programes infôrmatikes GNU Aspell, ou tot simplumint Aspell, c' est ene coridjrece e libe programe diswalpêye po l' pordjet GNU.
Henri Pétrez
thumb|150px|(diviè 1950) thumb|Coviete del prumire ramexhnêye di fåves da H. Petrez thumb|coviete di «Fleuru dins m' vicåreye» Henri Pétrez, on scrijheu e walon, sipoté el Baron d' Fleuru a skepyî e 1886 et mori e 1967.
Mårcin (viyaedje)
Mårcin (F. Marchin), c' est ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el Province di Lidje.
Henri Pétrez
Biyografeye
Il a moussî dessineu dins ene casrolreye a l' ådje di 13 ans.
GNU Aspell
Elle a stî fwaite po replaecî l' viye coridjrece libe Ispell, ki n' esteut pus diwalpêye dispoy ene hope, et k' aveut des rujhes po les lingaedjes avou des accints ou des alfabets nén laténs. C' est l' coridjrece sitandård sol sistinme d' operance GNU/Linux, eyet foirt eployeye so les sistinmes di sôre Unix; on l' pout copiler eto pol sistinme Windows. I gn a des motîs po cåzu ene cintinne di lingaedjes — emey zels li walon (dispoy li 20 d' måss 2003) —, et c' est foirt åjhey d' endè radjouter des ôtes.
Li programe est dzo l' Licinse LGPL, eyet l' mwaisse programeu c' est Kevin Atkinson.
Mårcin (viyaedje)
thumb|eglijhe
Henri Pétrez
Ouve pol walon
I va aprinde a scrire e walon avou Jean Wijns et rexhe docô des pîces di teyåte eyet des tchansons.
GNU Aspell
Çou ki fwait ki c' est ene foirt boune coridjrece, c' est l' possibilité di defini des rîle "fonetikes" (avou del lådje) çou ki permete d' aveur des sudjestions bén pus sûteyes k' avou des ôtes sistinmes. Ele si rmimbere eto des coridjaedjes k' on ddja stî fwaits, çou ki fwait ki les propôzaedjes po ene minme flotche sont tchaeke côp mî.
Henri Pétrez
Ouve pol walon
Li prumire did zeles, "On concours di galants", fourit ene operete, djouwêye e 1909. I moussa-st a l' A.L.W.A.C. e 1908 et ås Relîs Namurwès e 1920.
Mårcin (viyaedje)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
GNU Aspell
Ene ôte fonccionalité, c' est l' sopoirt multi-motîs (metans, po-z aveur on motî d' båze, et des motîs pus tecnikes, sorlon les mestîs, eyet d' les combiner d' après l' sôre di tecse k' on vout coridjî). I gn a eto des livrêyes ki permetèt d' eployî l' coridjrece a pårti d' ôtes programes, ou so des pådjes waibe, tot programant çoula dins bråmint des lingaedjes di programaedje.
Tot çoula fwait ki l' pupårt des programes libes sopoirtèt aspell sins rén di speciål a fé; li shûte burotike OpenOffice.org est l' seu grand programe libe ki n' l' eploye nén, eployant "myspell" el plaece; c' est åjhey di cvierser on motî aspell viè myspell, mins l' cwålité des propôzaedjes n' est nén l' minme.
Codjowant infinitif
On codjowant infinitif, c' est èn infinitif ki shût ene adjondrece (sovint "et", mins eto "pu" u "u"), eyet metou dirî on codjowé viebe, et ki rote å pus sovint come on codjowaedje å minme tins et al minme djins.
Li codjowant infinitif est mo tipike del croejhete walone, et a stî rtrové minme e vî walon.
Mårcin (viyaedje)
No des plaeces di Mårcin
Li toponimeye di Mårcin a stî studyî dins on memwere di l' Univ di Lidje acvierné pa Louis Remacle.
Codjowant infinitif
Egzimpes
Avou shuvaedje di codjowa :
Mårcin (viyaedje)
Djeyografeye
Raiwé do Hoyou.
Codjowant infinitif
Egzimpes
Avou codjowant infinitif :
Mårcin (viyaedje)
Avey
Ene bele rîlêye di castagnî ricnoxhous come des åbes foû-ordinaires.
Codjowant infinitif
Istwere di l' atuze do codjowant infinitif
Li piceure si trouve dedja dins les tecses e li scrîta.
Hårdêyes difoûtrinnes.
Categoreye:Croejhete walone
Henri Pétrez
Ouve pol walon
Il a bråmint eplaidî dins l' Bourdon.
Si a-t i scrît troes lives di prôze: «Fleuru dins m' vicåreye», publiyî e 1960, eyet «Tambu Tambe, blanc negue» et "Mi testamint di scrijheu", les deus dierinnes nén eplaideyes.
A stî relî come mimbe del S.L.L.W. e 1932 ey a rascodou li pris do govienmint po "Fleuru dins m' vicåreye" e 1962.
Horion-Hozémont
Horion-Hozémont (li minme e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Gråce-Hologne, el province di Lidje.
Henri Pétrez
Ouve pol walon
Dissus si tombe dins l' cimintire di Fleuru, il est scrît: "Walon, e Djokant Divant M' Croes / Euxhoz ene Pinsêye e Patwès / Henri Petrez / Scrijheu Walon / 1886 - 1967".
Horion-Hozémont
thumb|eglijhe Sint-Såveu (so Hozémont)
Henri Pétrez
Hårdêyes difoûtrinnes
Petrez
Horion-Hozémont
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî a Horion et a Hozémont.
Istwere
So l’ Ancyin Redjime, li ban d’ Horion-Hozémont, ci n’ esteut k’ ene pårotche, avou l’ eglijhe Sint-Såveu metowe a Hozémont. Mins gn a veut la cwate signorreyes :
Mårcin
Li Grand Mårcin (F. Marchin), c' est en rebanêye comene del Walonreye, el Province di Lidje.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Djeyografeye
Li comene est boirdêye pa Hoyou, ki s' va taper e Mouze a Hu.
I gn a sacwants tchesteas sol teritwere del comene.
Li comene est adjermalêye avou l' veye francesse di Senones, dins les Vosges, eyet avou l' veye itålyinne di Vico del Gargano, dins les Puglia.
Industreye
I gn a des tolreyes do groupe ARCELOR.
Tuzance walone
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean-Pierre Dumont] k' a bråmint oyou l' walon d' avår la, pol [[Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Accints do walon
thumb|500px|Walonreye walon-cåzante thumb Les accints do walon, c' est les diferinnès manires di prononcî l' walon, pattavå l' Walonreye walon-cåzante.
Å djoû d' ouy, on ricnoxhe cwate grandès stindêyes d' accints do walon :
Inte li walon et les ôtes pitits lingaedjes romans, n a des stindêyes nén todi åjheyes a classer, k' on lome les "aschates" :
Istwere do pårtixhaedje des accints do walon
Ci n' est ki diviè 1930 k' on-z a bén aroyî li Walonreye linwistike. Divant, minme les pårlers di l' Ouwess do Hinnot (picård) estént lomés "walon" ("walon d' Mont).
Mins on n' fijheut ki troes gropes : li walon do Levant, li walon do Coûtchant eyet li walon do Mitan.
Ci n' est ki dviè 1960 k' on-z a ricnoxhou on cwatrinme grope, li walon d' Nonne (Basse Årdene).
Li Walon do Coûtchant a stî pacô batijhî «wallo-picard» (come sol mape cial ådzeu). Mins on a ptchî di wårder ciste alomåcion la (walipicård) po les aschates walon-picård. Dj' ô bén: li Coûtchant del bote do Hinnot (Chevri, Momgniye), coûtchant di l' arondixhmint d' Twin, arondixhmint d' Sougniye, Coûtchant do payis d' El Lovire, fén Coûtchant do Roman Payis (Biernissåt). Mins c' est l' veur ki c' est la li royon d' pårtixhaedje li pus forbatåve.
* Categoreye:Lingaedje walon
1795
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Situdia fonolodjike da Marchot sol walon do Bork
Categoreye:Lives sol walon Categoreye:Motîs walons thumb|(coviete) Li studia fonolodjike da Marchot sol walon do Bork, kel tite e francès, c' est «Phonologie détaillée d'un patois wallon - Contribution à l'étude du wallon moderne», c' est on studia di fonolodjeye, foirt sipepieus, sol walon do Bork. C' est l' ouve da Paul Marchot, ki rdiswalpêye li racourti k' aveut ddja parexhou come adrovaedje di Le patois de Saint-Hubert.
Il a stî eplaidî e 1892 a Paris.
L' ovraedje est rprins sol limero [S38] dins l' djivêye des motîs do walon
Ritravayaedje so les mots do live
Les mots cités come modeles fonolodjikes ont stî rmetous e sistinme Feller pa Lucyin Mahin k' a rashiou djondant li prononçaedje di Transene. Les deus rîlêyes di mots ont adon stî rindjeyes dins l' ôre alfabetike. Ci papîscrît la est wårdé å Cidwel. Et les mots avou l' accint d' Transene, radjoutés, sont rprins come l° [S39] dins l' djivêye des motîs do walon.
Tot ç' motlî la a stî radjouté al båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece.
Les mots do Bork ont stî rarindjîs co on côp e 2019, e scrijha Feller, et replaidîs so l' Aberteke. Cisse djivêye la est rprinjhe sol limero [S38b] e Wiccionaire, a cmincî di ciste anêye la.
Luc Declercq
Luc Declercq a skepyî li 4 di fevrî 1911 a Brinne-e-Hinnot.
C' est on scrijheu e walon (wali-picård bijhrece) ki ses bokets passént dins l' Moxhon d' Ônea.
Di s' mestî, il esteut educateur.
Egzimpes di boket
I scrijheut voltî des cwatrins (ene cogne d' arimés nén corante e walon).
Pådje di ses scrijhaedjes
Declercq Categoreye:Walipicård
Georges Simonis
Georges Simonis a skepyî a Djoupeye li 13 di decimbe 1940. C' est on scrijheu d' arimés et d' pîces di teyåte e walon.
Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire».
Ouve pol walon
Il a prindou pårt a ene flouxhe di bates di scrijhaedjes e walon. Et lzès wangnî pacô, come li pris del Federåcion do Roman Payis e 1976.
Onk des prumîs scrijheus di pîces di teyåte d' après 1950 k' a plaecî ses spoûles dins l' vicåreye di s' tins.
Il a eto stî cåzaedjisse po Michel Azaïs (Ene amour a pårt, Poenne di tchesturlinne).
Hårdêyes difoûtrinnes
Simonis Simonis
8 di may
Li 8 di may, c' est li 128inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 129inme po ls anêyes bizetes), avou 237 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
6 di may - 7 di may - 9 di may - 10 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Lexhi
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
Dinltins, c' esteut ene signorreye a pårt, ene des cwate di Horion.
C' est l' famile do minme no (les "Di Lexhi") k' ourît l' signorreye disk' e 1438. Adon, ele passa ås familes de Kerkem (1439-1487), d' Ouhogne (de Wihogne, 1492-1582), d' Anse (d'Ans, 1582-1685) de Surlet (1685-1714) et de Liedekerke, disk' al fén d' Ancyin Redjime.
thumb|tchapele di rmerciymint a Lexhi
Avey
Li tchestea d' Lexhi
Li ptite tchapele di Lexhi a stî basteye po rmerciyî l' Bon Diu d' aveur schapé ene djin tins del deujhinme guere daegnrece.
1796
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Djivêye des elemints tchimikes, d' après leu essegne
Djivêye des elemints tchimikes d' après leu essegne
Vey eto: Tåvlea periodike des elemints, Djivêye des elemints tchimikes, d' après leu no
Ac Actiniom      89 Ag Årdjint       47 Al Aluminiom     13 Am Amerikiom     95 Ar Årgon         18 As Årsinik       33 At Astate        85 Au Ôr            79 B Bôre            5 Ba Bariom        56 Be Beriliom       4 Bh Bohriom     107 Bi Bizmute       83 Bk Berkeliom     97 Br Brôme         35 C Carbone         6 Ca Calciom       20 Cd Cadmiom       48 Ce Ceriom        58 Cf Californiom   98 Cl Clôre         17 Cm Curiom        96 Co Cobal        27 Cr Crôme         24 Cs Cezium        55 Cu Keuve         29 Db Dubniom      105 Ds Darmstadtiom 110 Dy Disproziom    66 Er Erbium        68 Es Einsteiniom   99 Eu Europiom      63 F Fluwôr          9 Fe Fier          26 Fm Fermiom      100 Fr Franciom      87 Ga Galiom        31 Gd Gadoliniom    64 Ge Djermaniom    32 H Idrodjinne      1 He Eliom          2 Hf Hafniom       72 Hg Mierkeure     80 Ho Holmiom       67 Hs Hassiom      108 I Iyode          53 In Indiom        49 Ir Iridiom       77 K Potassiom      19 Kr Criptoniom    36 La Lantaniom     57 Li Litiom         3 Lr Lorinciom    103 Lu Luteciom      71 Md Mendeleviom  101 Mg Magneziom     12 Mn Manganeze     25 Mo Molibdinne    42 Mt Meitneriom   109 N Nitrodjinne     7 Na Sodiom        11 Nb Niyobiom      41 Nd Neyodîme      60 Ne Neyon         10 Ni Nikel         28 No Nobeliom     102 Np Nûtoniom      93 O Ocsidjinne      8 Os Osmiom        76 P Fosfôre        15 Pa Protactiniom  91 Pb Plonk         82 Pd Paladiom      46 Pm Prometiom     61 Po Poloniom      84 Pr Prazeyodîme   59 Pt Platene       78 Pu Plutoniom     94 Ra Radiom        88 Rb Rubidiom      37 Re Rinniom       75 Rf Ruterfordiom 104 Rh Rôdiom        45 Rn Radon         86 Ru Ruteniom      44 S Shoufe         16 Sb Antimoenne    51 Sc Sicandiom     21 Se Seleniom      34 Sg Siborguiom   106 Si Siliciom      14 Sm Samariom      62 Sn Sitin         50 Sr Sitrontiom    38 Ta Tantale       73 Tb Terbiom       65 Tc Tecniom       43 Te Teluriom      52 Th Toriom        90 Ti Titaniom      22 Tl Taliom        81 Tm Tulium        69 U Uraniom        92 Uub Ununbiom    112 Uuh Ununhecsiom 116 Uuo Ununoctiom  118 Uup Ununpentiom 115 Uuq Ununcwadiom 114 Uus Ununsetiom  117 Uut Ununtriom   113 Uuu Unununiom   111 V Vanadiom       23 W Tunstinne      74 Xe Zenon         54 Y Itriyom        39 Yb Iterbiom      70 Zn Zénk          30 Zr Zirconiom     40
Categoreye:Tchimeye
Addjectif
Addjectifs djondreces et sudjetreces
L' addjectif sudjetrece u atribut si rapoite å sudjet, mins gn a l' viebe «esse» u des pareys a lu (dimorer, dimani, divni) etur les deus.
Addjectifs djondreces metous padvant
I s' acoirdèt todi avou l' sustantif metou padrî:
Femrin singulî
Å femrin singulî, on radjoute ordinairmint on E. Mins n' a pont d' candjmint po ls addjectifs k' ont ddja on E å coron Pacôp, on ristitche ene lete etimolodjike… …u rcandjî l' cene k' est ddja la:
Femrin pluriyal
🇱🇰 «Coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant» Ordinairmint, e femrin pluriyal, on radjoute on coron -ès (a l' omrin). Mins, s' i gn a ddja E å coron, c' est cist E la ki dvént è; dj' ô bén, avou cist E la å coron d' l' omrin… ... u do femrin:
Addjectifs djondreces metous padrî
Les minmes rîles po les troes prumîs cas et avou l' sudjet po les addjectifs sudjetreces.
Eployaedje des addjectivires
Les addjectifs calkés lanawaires do francès sont cobén replaecîs pa des addjectivires ki sounèt pus walon.
Nos addjectivreces
Des nos k' i gn a (leu, tchén, ome) polèt esse eployî come des addjectifs, et sont adon lomés nos addjectivreces.
Plaeçaedje di l' addjectif djondrece
Po les cminceus et les cminceuses, on dit sovint, po fé åjhey, ki l' addjectif, e walon, si mete divant l' no come dins les lingaedjes tîxhons, dabôrd k' e francès, on l' mete padrî.
Po dire li veur, li plaeçaedje di l' addjectif est ene miete målåjhey e walon.
Addjectif femrin pluriyal metou padvant
E walon, l' addjectif femrin pluriyal metou padvant l' no apice ene cawete -ès.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Diccionairaedje Categoreye:Croejhete walone
12 di måss
Li 12 di måss, c' est li 71inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 72inme po ls anêyes bizetes), avou 294 djoûs ki dmorèt co disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
10 di måss - 11 di måss - 13 di måss - 14 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Robert Vanorlé
Robert Vanorlé a skepyî e 1924 ey a morou e 2003.
1797
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Robert Vanorlé
C' esteut on scrijheu e walon do Roman Payis.
Hesbaye
thumb|campagne di Hesbaye thumb|ene grosse cinse di Hesbaye a [[Verloû]] Li Hesbaye (on prononce Hèzba.y /hɛzbaj/, ey e francès èsbê /ɛsbɛː/, neyerlandès Haspengou, almand Haspengau), c' est on gros boket del Walonreye et del Flande, metou so les Provinces di Lidje di Nameur eyet do Limbork.
Robert Vanorlé
Il esteut spoté, e s' payis, li Grond mon Vanole.
Hesbaye
Limotches
Li Hesbaye kimince ås poites di Lidje, a Bierzet eyet va disk' å Payis d' Tchålerwè.
Robert Vanorlé
Il est rprins dins l' antolodjeye «Scrire», et les deus antolodjeyes Gaziaux («Nos campagnes» & «Vey voltî»).
Hesbaye
Limotches
A Nonne, li Hesbaye est aroyeye pa Mouze, pu pa Sambe.
Robert Vanorlé
Di s' mestî, il est prof di francès mon les Flaminds. Il a scrît eto on live e francès.
Hesbaye
Limotches
A Bijhe, ele rimonte sol payis flamind. Pus lon, c' est l' Campene.
Robert Vanorlé
Ouve pol walon
Aveut fwait ene teze di romanes so Élessene et ene inkete sol walon do hamtea do Devôr.
Hesbaye
Limotches
Å Coûtchant, a Bijhe, c' est l' Braibant, ki c' est l' cåzu l' minme tere, djeyograficmint.
Robert Vanorlé
Ouve pol walon
Il intra ddja dins les Romans Scrijheus e 1973.
Hesbaye
Agricoûteure
C' est l' «Bon Payis». C' est totès grossès cinses.
Robert Vanorlé
Ouve pol walon
A cmincî a scrire e walon diviè 1975. Ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes fourit publiyeye dins les Cahiers Wallons (e-n on limero a pårt, li ci d' may 1977).
Hesbaye
Accints walon del Hesbaye
Li betchfessî én si prononce ègn so Lidje eyet én å Nôr di Nameur (Hôte Hesbaye, Meu).
Robert Vanorlé
Ouve pol walon
Dins les anêyes 1980, i va scrire sacwantès pîces di teyåte so des tinmes do moumint, et eto des sketchs bastis so des ratourneures walones.
Hesbaye
Accints walon del Hesbaye
Li motlî del Hesbaye lidjwesse est studyî dins l' Motî del Hesbaye, mins sins mete les accints do payis (c' est do rfondant lidjwès). Gn a eto des dnêyes foirt sipepieuses dins l' Motlî Warnant so les coûteures el Hesbaye lidjwesse.
Robert Vanorlé
Ouve pol walon
I moussa e l' SLLW e 1988.
Hesbaye
Accints walon del Hesbaye
Categoreye:Bokets del Walonreye Categoreye:Flande
Robert Vanorlé
Ouve pol walon
Dins «Les Cahiers d'Hélécine» (ene pitite gazete ki c' est lu k' askepia), i scrijha trinte pitits powinmes po trinte moxhons, dins on livret lomé «Trinte moxhons po nos efants » (1991).
Sourdants
Vanorle Vanorle
Telin (viyaedje)
Telin (F.  Tellin ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.
thumb|l' eglijhe, al nive thumb|Muzêye del clotche
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
A Telin, gn aveut l' dierin rlai del posse del Principåté d' Lidje, sol voye di Lidje a Sdan. C' esteut on viyaedje metou so deus payis, et gn aveut bråmint des bankes. Totes les belès måjhones metowes sol grand-rote, djus d' l' eglijhe, c' esteut des bankîs.
Industreyes
Fondreye di clotches.
Rodolphe Dedoyard
Rodolphe Dedoyard, c' esteut on scrijheu e walon.
Il a skepyî a Baconfwè li 24 di fevrî 1913. Il a morou li 12 di nôvimbe 1993 a Nådrin.
Ses lives ont stî eplaidîs dins l' coleccion Paroles do Teroe do Muzêye del Parole e l' Årdene. Les prumîs ont stî scrîts avou Michel Francard.
I fourit relî dins l' Antolodjeye Scrire et dins Scrijheus d' Årdene.
Di s' mestî, il esteut curé a Tniveye.
Dedoyard
Calixte Culot
Calixte Culot, c' est on scrijheu e walon k' a vnou å monde a Warmich li 31 d' octôbe 1926 ey est revoye li 30 di nôvimbe 2020.
Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire et dins Scrijheus d' Årdene.
Di s' mestî, come agronome, il a fwait des rcweraedje so les plantes del Walonreye. Di 1953 a 1960, il esteut foistî å Congo bedje. Pu après, il a bouté come eployî dins ene moutouwele.
Houte do walon, il a fwait toplin des rcwerances istorikes so Warmich eyet l' payis do Tchestea.
Ouve pol walon
I scrît avou l' accint walon d' Warmich (tchestrolès).
I va copler Raymond Mouzon — ki lyi aveut-st aprind l' ortografeye do walon — po-z enonder li scolaedje do walon dins l' province do Lussimbork.
Sacwants d' ses tecses seront rprins dins Cåzans walon.
E 2018, il eplaida ene ramexhnêye di ses tecses dizo l' tite: «Raglenaedjes on pô pattavå» (Raglènadjes î pö pa t't-avô).
Sourdants
Culot
Jean Wisimus
Jean Wisimus a skepyî e li 27 di måss 1868 et mori e 1953. C' esteut eto on scrijheu e walon et on bouteu pol walon.
Si mwaisse ouve fourit li Motî d' Vervî.
Il a eto scrît e francès dins "le Jour" dizo l' no d' pene P. Simiste.
Di s' mestî, li Djhan Wisimus esteut martchand d' linne a Vervî, et apoirteu-espoirteu eternåcionål.
Ovraedjes pol walon
thumb|right|250|Dès rôses èt dès spènes da Jean Wisimus. Tot djonne, il askepieye, avou des soçons ene gazete (eplaideye so do vert papî) "li Trô d' Soteas", pu scrire dins ene foye ki n' rexheut nén a tinzayeure "li pont d' Poleur".
Après l' guere di 1914-1918, i riscrît des bokets e walon dins le Jour, dins ene coirnêye "li ridant ås rahisses".
Pol teyåte, il a scrît "Måle Voye" on drame e deus akes (1902). Pu ratourner e walon ene pîce d' Erckmann-Chatrian, "l' ami Fritz" so l' tite "l' ami Zidôre", et avou Maurice Noël "Djonnes Maryîs".
E 1925, il eplaide, avou Jules Feller, l' antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî.
Ses ouves, foû do teyåte, ont stî ramexhnêye en on live "Des rôzes et des spenes" ("Dès rôses èt dès spènes") (1926).
Il esteut mimbe do Club walon d' Måmdiy, dizo l' no d' pene di «Fré Djhan (d' Vervî)».
Vicåreye
Do 30 di setimbe 1912 disk' å prumî d' awousse 1914, il amonte, avou ses cwårs, ene rivuwe "Verviers-Chronique (théâtre, arts, littérature, idées)".
E 1914, il a stî ramassé pås Prûsyins, et passer troes moes al prijhon d' Nameur. Mins i lzî tént tiesse, fén conte fén, ey esse finålmint rlåtchî.
Après l' guere, i boute po-z aidî les ancyins combatants. Si va-t i scrire e francès deus corwaitas economikes ki seront cnoxhous lon et lådje.
Hårdêyes difoûtrinnes
Wisimus Wisimus
Pierre Delancre
Delancre
Pierre Delancre, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Cawete -ire (diyalectolodjeye)
Pådje sol cawete -ire dins les accints do walon.
Li spårdaedje del cawete -ire est mostré al mape ALW 79 (poûssire).
Li cawete -ire si trouve dizo disfondowe -îre e Payis d' Lidje et el Basse-Årdene (foû Tchestrolès)
Ele rote avou l' disfondowe "-êre" e walon do Mitan et do Coûtchant (Côrêre, Sauvnêre, paujêre, prandjêre).
E tchestrolès, on-z a l' disfondowe cawete "-ière", prononceye "ièr" (canadière, cârière, ardwazière).
Ås aschates walon-picård, on-z a l' pronoçaedje come e francès (-iêre)
Li cawete a stî voltî rfrancijheye e Coûtchant walon, Basse-Årdene "-ére" (sapiniére, "câriére", "maniére") et minme e Payis d' Nameur  ("lumiére").
Istwere des accints del cawete -ire
Li cawete -ire (estô do hôt latén -arias) est la dispu, al boune 1100 :
Li prononçaedje -êre n' est nén vî vî. Kékfeye date-t i do 15inme sieke. On l' pout bén vey dins les nos d' plaeces :
Åresse, les ptits mots come "bire" et "pire" n' ont nén candjî dins ces payis la.
Anatole Marchal
thumb|144px|coviete do live “Å tins des nûtons” Anatole Marchal (riwalnijhåve Natole Marixhå) a skepyî li 26 di decimbe 1901. Il a morou e 1966.
C' esteut on scrijheu d' prôze e walon, sikepyî a Durnale.
Anatole Marchal a stî relî po l' grosse antolodjeye Piron.
Scrijhaedjes
Il a purade sicrît des fåves do vî tins, ramexhnêyes dins deus lives: "Å tins des nûtons" (1937) eyet "Li dierinne shijhe" (1941).
Et pu co "Padrî l' muroe", totès rapoitroûles po fé sogne (motoit li prumî triler e walon), mins ki n' ont måy sitî eplaideyes.
Tant k' a "Durnale, mi bea viyaedje" (1941) eyet "Sondjreyes dins les schavêyes" (1951), c' est purade del prôze powetike u del powezeye sins pîtaedje.
Tinmes
Les sudjets da Anatole Marchal vinèt sovint des floricontes et des doûcès creyances del Walonreye, copurade do payis d' Dinant et d' l' Årdene. Et aprume ki s' pasnut sol Bok.
Motlî
On foirt ritche motlî.
Stîle
On stîle foirt corant, come on raconte les fåves al shijhe.
Ortografeye
Li scrijheu ni shût nén todi l' sistinme Feller :
Hårdêye difoûtrinne
Pådje des scrijhaedjes då Natole Marchal.
Marchal, Anatole
Francès d' Walonreye
Categoreye:Walonreye Walonreye Li francès d' Walonreye, c' est l' francès come les Walons el djåznut.
C' est ene atuze pus stroete kel cene do francès d' Beldjike.
Li francès d' Walonreye est mo ahessant po les linwincieus, come Louis Remacle, ki studièt l' croejhete walone.
On gros motî des mots a pårt do francès d' Walonreye a rexhou e 2010 dizo l' tite "Dictionnaire des belgicismes".
Beldjicisses
Les mots ki sont corants e francès d' Walonreye et nén e francès standård si lomnut les beldjicisses.
Sacwants beldjicisses ont stî acceptés pa l' academeye francesse, et sont lomés beldjicisses a môde di djin (belgicismes de bon aloy).
Po dire li veur, les beldjicisses ont diferinnès provnances.
Calcaedjes di mots walons
thumb|uzaedje do walonisse "escavèche", estô do francès standård escabèche E francès d' Walonreye, on eploye des mots walons sins s' rinde conte k' i n' sont nén francès :
Eployaedjes di mots do francès d' Brussele
Li francès d' Walonreye eploye sacwants mots do francès d' Brussele, ki des cis k' i gn a ont passé e walon.
Askepiaedje di noûmots
Li francès d' Walonreye a askepyî des noûmots nén a pårti do walon, nerén do francès standård: guindaille, cokotteur, sillabusse, sacoche.
Il a eto fwait des noûmots a pårti del cawete inglesse -ing : zoning, living, training.
Sacwants noûmots ont polou esse askepyîs flotchreçmint a pårti do walon, et spårdous on moumint e francès del Walonreye, come "abannet".
Alére
André Goosse, Le français de Wallonie, divins : La Wallonie, le Pays et les Hommes, La Renaissance du Livre, sins leu, 1978, t. 4, 172-181.
Feu d' li
thumb|on feu d' li dôré (Lilium Auratum) thumb|Co ene ôte blanke sôre thumb|Ene djaene sôre Li feu d' li (on scrît eto : feu-d'-li; on dit ossu fleur di sint Djôzef u lisse), c' est ene fleur des cortis, po wårni, avou des grandès fleurs di sacwantès coleurs, mins ki c' est les blankes les pus rlomêyes.
No e sincieus latén Lilium spp.
Famile : feudlissêyes.
Discrijhaedje del plante.
Come les ôtes feudlissêyes, c' est ene plante avou èn agnon. Gn è vént cénk a shijh fleurs so tchaeke bodje, e moes d' djun, djulete (el Walonreye).
Li feu d' li crexhe voltî ezès clairès plaeces, et voet evi l' crouweur.
Li feu d' li dins les belès letes e walon
Categoreye:Fleurs des cortis Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Feudlissêyes
Djulete
djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31
Li moes d' djulete, c' est l' setinme moes do calindrî grigoryin, avou ses 31 djoûs.
Lomaedje
Si no vént di Julius Caesar (Djule Cezår), mins dvant çoula il esteut lomé quintilis e latén; dj' ô bén, li cénkinme, la kel calindrî romin cmincive å moes d' måss et c' esteut adon li cénkinme moes.
Såjhon
Li moes d' djulete est tot etir e l' esté.
Dins l' calindrî berbere, c' est li cminçmint del såjhon k' on lome "eçmaym".
Pådje do moes d' djulete (so l' Aberteke)
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs
Categoreye:Cronolodjeye
13 di måss
Li 13 di måss, c' est li 72inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 73inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 293 djoûs sk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
11 di måss - 12 di måss - 14 di måss - 15 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Eugène Dept
Eugène Dept, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire. I vént di Djolimont.
14 di måss
Li 14 di måss, c' est li 73inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 74inme po ls anêyes bizetes), avou 292 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
12 di måss - 13 di måss - 15 di måss - 16 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Albert Lovegnée
Albert Lovegnée (Albert Lomgnêye), c' est l' no d' pene da Albert Vanhemelryck. Il a skepyî a Hu li 19 d' avri 1916 ey a morou a Serè li 23 d' octôbe 1992.
C' esteut on scrijheu e walon. Il esteut ossu po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu.
Il a eto stî relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Di s' mestî, il esteut ovrî.
Ouve e walon
Il a fwait bråmint des arimés.
Il a-st askepyî ene coleccion d' lives e walon : Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje. Il a-st eplaidî lu-minme cwate lives dins cisse coleccion la. Bråmint del powezeye ermetike. Mins onk di zels, c' est ene novele.
Lovegnee
Passaedje Nôrouwess
thumb|250px|Sacwants des tchmins possibes do “Passaedje Nôrouwess” åd trviè d' l' artchipel canadyin Li Passaedje Nôrouwess est ene voye maritime inte l' Oceyan Atlantike eyet l' Oceyan Pacifike, åd triviè d' l' artchipel artike do Canada.
E 1539, Francisco de Ulloa tcherdja Hernán Cortés di naivyî tot do long del coisse del Californeye po sayî d' trover l' sitroeteure d' Anián. Li 8 d' awousse 1585, l' esploreu inglès John Davis moussa el schavêye di Cumberland, so l' Iye di Baffin. E 1609, Henry Hudson, tot cwerant après l' passaedje, rimonta l' fleuve ki asteure poite si no (Aiwe di Hudson). Hudson esplora pus tård l' Artike et s' dischovra-t i l' Baiye di Hudson.
El prumire mitan do 19inme sieke, des bokets do Passaedje Nôrouwess ont stî esplorêyes sepårumint pa sacwantès espedicions diferinnes, come les voyaedjes da John Ross, William Edward Parry, James Clark Ross; eyet des esploraedjes sol tere, moennés pa John Franklin, George Back, Peter Warren Dease, eyet Thomas Simpson.
Tins do cweraedje après Franklin et ses djins, ene espedicion moennêye pa Robert McClure triviersa l' Passaedje Nôrouwess do Coûtchant å Levant, so ls anêyes di 1850 a 1854, mitan pa batea, mitan so des sployons. Li batea da McClure a stou pris dins les glaeces so troes iviers nén lon d' l' Iye di Banks, åd dibout coûtchantrece del schavêye di Viscount Melville. Finålmint McClure et ses djins — ki cmincént a sofri del pômagne — ont stî trovés eyet scourîs pa ene ekipe so sployons evoyeye do batea d' l' espedicion da Sir Edward Belcher; insi McClure et ses djins ont polou rintrer, so les bateas da Belcher, k' aveut moussî el schavêye på Sud.
Li prumî passaedje d' on seu côp, sins ahote, ni s' fijha k' e 1944, pa li St. Roch, on schooner del police montêye canadyinne.
Li Passaedje Nôrouwess fwait des bisbiyes inte li Canada eyet les Estats Unis; po les Estats Unis c' est des aiwes eternåcionåles, dismetant k' pol Canada, ça fwait pårteye des aiwes del zône coistrece candayinne.
E l' esté 2000, sacwants bateas ont shuvou l' passaedje, profitant kel glaece d' esté esteut pårticulirmint tene so l' Oceyan Artike. C' est possibe ki l' restchåfaedje del Daegn va drovi l' passaedje so des termenes di tins di pus a pus longowes so l' esté, çou kel pôreut rinde pus interessant come voye di naiviaedje; ene voye di l' Urope a l' Azeye Levantrece wagnreut kékès 4.000 km tot shuvant l' Passaedje Nôrouwess purade ki d' passer på tchenå d' Panama come asteure.
Categoreye:Mers et oceyans
7 di may
Li 7 di may, c' est li 127inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 128inme po ls anêyes bizetes), avou co 238 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
5 di may - 6 di may - 8 di may - 9 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Marie-France Doffiny
Doffiny
Marie-France Doffiny, c' est ene sicrijheuse e walon relîte dins l' Antolodjeye Scrire.
Joseph Dethy
Joseph Dethy a skepyî li 20 d' awousse 1838 et mori li 23 d' awousse 1917.
Ouve e walon
C' esteut on scrijheu d' tchansons e walon, avou deus francs succès: "Vive Nameur po tot", eyet "Djan-Bietrumé Picård".
Dins l' civil, a stî curé a Assesse et tchenonne a Nameur.
Dethy Dethy
Telin
Telin (F.  Tellin ), c’ est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
thumb|eplaeçmint del comene el province
<br style="clear:both;" />
1798
Ôtès djins
Categoreye:Date
Boton-d'-ôr
Li boton d' ôr ou boton-d'-ôr (on dit eto: tchôdron, cou d' tchôdron, pixhe-e-lét, pixhåde-e-lét, fleur di boure, pî d' schove), c' est sôre di djaene fleur, ki rshonne a on tchôdron, ki vént so totes les waides, et les hourleas.
Discrijhaedje
Elle a on poyou buk.
El Walonreye, ele florixh do moes d' may å moes d' djulete.
Lomaedje
On les lome eto fleur di boure, pask' i les cinsîs ni salént l' boure (po l' wårder po l' ivier) ki cwand gn aveut des djaenès fleurs (boton d' ôr et såvadje cécoreye) so les waides. Dj' ô bén: e moes d' may.
Categoreye:Fleurs des tchamps
Oraye di tchet
Categoreye:Micolodjeye L' oraye di tchet est l' tchampion li pus corant dol famile des elvelacées.
Discrijhaedje
Tchampion (6-13 cm) fôrmé d' on gris-blanc djaene-brun pâle tchapea e fôme di sele (3 a 5 cm di hôt) k' est foirt cassant, avou ene conformåcion pus ou moens cafougneye ou lobêye, avou on blanc pî k' a des parfondès royes so tote si hôteur (2-8x1-2,5cm). Li tchå k' est elastike divént vite coriace. Djonne i n' sint nén grand tchoi mins atrape ene doûce odeur tot divnant pus vî.
Arile Carlier
thumb|150px|left|120px|El prijhon d' Lovén e 1942, djusse divant d' esse evoyî e l' Almagne Arile Carlier a skepyî li 26 d' octôbe 1887 å Moncea et mori a Tchålerwè li 17 di may 1963.
Oraye di tchet
Discrijhaedje
I vént al tere ossu bén dins les clairs et frexhs bwès a foyes (pus rålmint dins les sapéns) li long des pazeas, ki dins l' yebe, les håyes et les hourleas des pateures. On l' trouve di l' bele-såjhon djusk' a l' fén d' l' årire-såjhon.
Michel Filbiche
Filbiche
Michel Filbiche, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Oraye di tchet
Eployaedje
C' est on tchampion k' on pout mougnî (tocsike cru) apres aveur pris l' précôcion di l' bén cûre et di taper å diåle l' aiwe k' a siervou a l' cure.
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Arile Carlier
C' esteut on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon, mins eto on bouteu politike pol dislaxhaedje del Walonreye.
Il esteut pårlî di mestî.
Sicrijhaedjes
A 15 ans, i scrijheut ddja des contes e walon, estant co a l' atenêye, et les fé rexhe dins li Tonea d' Tchålerwè, so l' no d' pene di Lyra do Moncea (Lyra du Moncha). Mins, ddja adon, i va eplaidî lu-minme ene pitite gazete e walon l' Arozoe (l' arozwè).
Pus tård, i va l' ULB et awè s' rôlea di docteur e droet (1911). I fwait si stadje d' avocåt dé Jules Destrée (1911-1914). So ç' tins la, i cacha après les mots walons a Måtche-dilé-Scåssene, copurade les cis des carioteus, et-z eplaidî Glossaire de Marche-lez-Ecaussines (rahouca "O51" dins l' djivêye des motîs do walon).
Après, i scrirè e walon dins l' Tonea, dins l' Cok d' Awousse et dins l' Houlåd, la k' i sinéve El Machinisse.
So tote si veye, i n' a nén låtchî do ramexhner des mots walons so tot l' Coûtchant walon. Ci n' est k' après s' moirt k' i fourît relîs et arindjîs pa Willy Bal po divni li Dictionnaire de l' Ouest-wallon.
Si veye foû do walon
E 1919, il est ametou al coû d' assijhes di Nameur, po-z aveur sitî fonccionaire dizo l' redjime di schåyaedje administratif del Beldjike pa les Almands. I serè onk des råles a-z awè on non-leu.
A pårti di 1934, i sotént l' abé Mahieu k' est e margaye avou les evekes. Ambedeus, il ahivèt li Soce Istorike pol Disfinse et l' Conoxhance del Walonreye (1938), ki dvénrè l' Institut Destrée (1960).
Tins del guere di 40, i s' egadje el «Walonreye Libe», on mouvmint clandestin. Il est ramassé e moes d' awousse 1941, et evoyî el prijhon e l' Almagne disk' å moes d' awousse 1943.
Carlier esteut po l' otonomeye del Walonreye, ey eto po tos les dislaxhiveus mouvmints ki lûtént po l' indepindance.
Riwaitant (codjowaedjes)
Categoreye:Codjowaedjes Categoreye:Diyalectolodjeye walone El riwaitant u li rwaitante, ezès codjowaedjes do walon, c' est l' 3inme djin do singulî.
Arile Carlier
Si veye foû do walon
Il esteut eto egadjî dins l' diswalpaedje economike del Walonreye. Si ala-t i el Chine avou ene ekipe di prospecteus walons, po on pordjet di tchmin d' fier.
Ess-flamind
Lingaedjes > Indo-uropeyin > Tîxhon > Bas almand > Neyerlandès : ess-flamind
Riwaitant (codjowaedjes)
Dabôrd on lomrè riwaitants et riwaitantes li 3inme djin do pluriyal.
Arile Carlier
Si veye foû do walon
Il est rwaitî come onk des cints pus grands Walons do 20inme sieke pa l' Institut Destrée.
Ess-flamind
L' ess-flamind est 'l lingaedje di Flande levantrece eyet di l' ess di Flande Zélandesse (Bas Payis).
Riwaitant (codjowaedjes)
Li dobe codjowaedje des rwaitant(e)s di l' indicatif et do suddjonctif prezintrece
thumb|325px|sipårdaedje des cawetes -èt/-nut
Arile Carlier
Si veye foû do walon
Carlier, Arile Carlier, Arile Carlier, Arile Carlier, Arile
Riwaitant (codjowaedjes)
Li dobe codjowaedje des rwaitant(e)s di l' indicatif et do suddjonctif prezintrece
Pol cawete des rwaitants di l' indicatif prezintrece, on-z a ritnou deus cawetes di codjowaedje, ki rascovrèt les cénk mwaissès disfondowes k' i gn a el Walonreye. Metans, pol viebe bouter: ki rprezinte li pus lådje oyowe, modele finixhant e voyale (disfondowes: -èt, -ant, -at). ki rprezinte ene ôte codjowaedje, foirt tipike, et k' est eployî a Nameur et Tchålerwè, modele avou on stitchî N divant ene finåle e voyale (disfondowes: -nut, -nèt).
Li suddjonctif prezintrece si fwait tot radjoutant ene deujhinme cawete -xhe ås cawetes di l' indicatif prezintrece. Les T d' croejhete et l' accint sol droete tcheynut. On-z årè:
A noter eto ki, po les råles viebes k' i gn a avou troes bodjes (come vini), les fômes avou -nut/-nuxhe eployèt li troejhinme bodje (eto eployeye po les troes prumirès djins do suddjonctif): dji vén, nos vnans, i vnèt, i vegnnut; ki dji vegne, ki nos vnanxhe, k' i vnexhe, k' i vegnnuxhe.
El Crikion (gazete)
Crikion 250px|right|tite del gazete sol prumire pådje Li Crikion (on scrijheut L' Créquion), c' esteut ene gazete e walon do Payis d' Tchålerwè, askepieye e 1904 pa ene troke di scrijheus e walon: Oscar Lefebvre, Joseph Modave, Auguste Ranchon et Léopold Surin, k' end esteut l' eplaideu. Li Crikion parexheut tos les semdis, et fé concurince å Tonea d' Tchålerwè ki vudive e minme tins. Åresse, l' idêye esteut di fé do walon ôtmint ki les couyonådes ki parexhént dins l' “Tonea”.
Il a stî eplaidî totes les samwinnes do prumî d' octôbe 1904 å 22 d' decimbe 1906. I fourit eto renondé do 7 d' awousse 1909 å 10 di fevrî 1910. Li Crikion eplaidive des arimés, des monologues, des racontaedjes et des pîces di teyåtes des grands scrijheus d' adon: Adelin Bayot, Auguste Cador, Ernest Légat, Arthur Triffet, et Jean Wyns. Li Crikion djåzéve eto del bouye da Jules Feller po decider des rîles di rashiaedje des pårlers walons. Eyet do prumî pordjet da Djhan Hôss di Diccionaire djenerå do Lingaedje walon. C' est dins l' Crikion, e 1906, ki l' idêye d' ene "soce literaire walone" est atåvlêye. Gn ava måy ki deus djins ddins: Surin lu-minme eyet Arille Carlier.
Cawe (toponimeye)
On rtrouve les mots cawe et cawete dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.
Revintreye
Ene revintreye (on dit eto ene revolucion), c' est on sorlevaedje d' ene rabindlêye di djins, siconte des mwaisses di leu payis.
Cawe (toponimeye)
cawete
Categoreye:Toponimeye
Revintreye
Ene revintreye pout esse sipotcheye, et l' redjime politike k' esteut dvant, dimorer. Ele pout stårer les mwaisses di dvant, et drovi on novea redjime politike. Ele pout ni wangnî, ni piede, et esse shuvowe d' ene guere civile.
Ene revintreye est pus consecante k' on bardouxha, la k' des djins sketnut l' barake, mins sins idêye di stårer on redjime politike.
Li revintreye est diferinne do côp d' estat, paski, dins l' côp d' estat, ci n' est nén l' peupe ki s' sorleve, mins des militaires (u des grands politikîs) ki disdjokèt les moenneus do payis.
Ene revolucion si fwait sovint avou ene peclêye di moirts et coixhîs. Mins, dispu l' 20inme sieke, on-z a veyou eto des påjhûlès revolucions, sins stritchaedje di sonk.