cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cossina d' Verdun
thumb|mape do pårtaedje di l' impire da Tchårlumagne etur 843-870
Wazedje
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Cossina d' Verdun
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Istwere di l' Urope
Wazedje (viyaedje)
Wazèdje (fr: Wasseiges) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes po fé ene intité di minme no.
Codjowaedje ratinde
Li codjowaedje di "ratinde" si rashît sol codjowaedje des viebes del 5inme troke.
Tchiminêye
Categoreye:Bastimints Categoreye:Måjhon Ene tchiminêye u fouwire, c' est on cwåré trô, maçné avou des brikes, kécfeye avou des bwejheas dvins, inte l' aisse do feu, li stouve, u l' for d' ene oujhene, eyet l' toet do bastimint, po moenner l' foumire ådfoû. Sol toet, gn a on boket ki rexhe foû, et raetchî l' foumire.
Codjowaedje ratinde
Cwand gn a on R divant li D, on rtome sol codjowaedje piede.
Tchiminêye
Les hôtès tchminêyes d' oujhenes sont spotêyes des cawoûtes. Sacwantes sont rwaiteyes come patrimoenne industriyel.
Codjowaedje ratinde
Mwaissès piceures do codjowaedje
Li bodje B, c' est ratind (li D dimane sicrît).
Tchiminêye
Dins les tchminêyes di måjhons, gn a cobén des feus di tchminêye.
Codjowaedje ratinde
Mwaissès piceures do codjowaedje
Mins, adon, dins ene fråze dimandrece, i fåt ene lete di beloyance -t
Tchiminêye
Les mots "tchminêye" et "fouwire" sont eto eployîs po les måjhnaedjes (maçonreyes et decoråcion) fwaits a l' intrêye di ç' trô la, dirî li stouve u l' feu e l' aisse, come li djivå.
Keuve
Sés d' keuve
Li sulfate di keuve, c' est l' pus corant des sés d' keuve.
Categoreye:Metås Categoreye:Elemints tchimikes
Prumire troke di viebes e walon
Les viebes del prumire troke, c' est des viebes ki l' coron d' l' infinitif est -er.
Li dispårdaedje del cawete di codjowaedje -er emey les accints do walon, c' est so ene pådje tote seule.
Viebes avou bodjaedjes sol dierinne cossoune.
c' est djusse on candjmint ortografike, a pårt çoula li codjowaedje est erîlé pår
Viebes erîlêymint disrîlés
Tos les viebes avou l' coron -rer si codjownut come "mostrer"; tos les viebes avou l' coron -ner si codjownut come "tchicter"; les viebes avou l' coron -ler si codjownut pacô come "shofler", pacô come "tchicter".
Disrîlé viebe
c' est, avou si parintêye, li seu viebe finixhant avou -er ki soeye vormint disrîlé.
Mer
thumb|timpesse sol Mîtrinne Mer Ene mer, c' est ene grande stindêye d' aiwe metowe dilé les teres, nén foirt fonde.
Prumire troke di viebes e walon
Diyalectolodjeye
Li cawete di l' infinitif, c' est:
Mer
Sacwants racsegnes
Les mers del Daegne sont, ene dins l' ôte, 2000 m fond (po 3500 m ås oceyans).
Inte les mers et les teres, gn a l' boird di mer (coisse), ki c' est des pladjes u des falijhes. C' est la ossu k' les pôrt]]s sont.
Prumire troke di viebes e walon
Troke1 Categoreye:Diyalectolodjeye
Mer
Salansté
Les mers sont pus salêyes ki les oceyans. Gn a 38 a 39 gr di sé å lite ezès mers, eneviè 35 gr dins les oceyans. Li tneur e sé va disk' a 41 gr å lite el Rodje Mer, eyet 260 gr el Moite Mer. Come foû rîle, gn a l' Baltike, k' n' a k' 5 a 10 gr å lite, a cåze di totes les mouzes k' î agolnut, et di s' recloyaedje
Li vicant ezès mers
Gn a eto dipus d' biyovaryisté ezès mers. Li Mîtrinne Mer ni rprezinte ki 1 åcint del sitindêye des mers mins edjîstrêye 4 a 18 åcint des sôres di biesses marenes k' i gn a sol Daegne.
*
Codjowaedje ratinde
Mwaissès piceures do codjowaedje
Dins les viebes avou l' coron -de, gn a des cis ki shuvnut nén l' codjowaedje di "ratinde" å singulî di l' indicatif prezintrece, mins k' ont on R + Cossoune å coron : come "piede".
Des ôtes viebes avou "R + De" e leu bodje A ni shuvnut ddja "ratinde" å singulî di l' indicatif prezintrece : come "piede".
Pol prumire djin di l' indicatif prezintrece, li codjowaedje di "ratinde" rishonne å ci di "sinti" (dji s<FONT COLOR="#ff0000"><B>int</B></FONT>).
Istwere do codjowaedje
E Feller ces codjowaedjes la ont stî scrîts avou cwate corons possibes, tchaeke eployî pa ene metowe sicole
Viebes avou l' coron -de ki wårdèt ene cossoune å prezint singulî
Ces-la sont sovint rindjîs avou l' «mete».
Parintêye des viebes avou on coron "-de"
Li svierba si fwait sovint avou -TE
Sourdants
Categoreye:Codjowaedjes
Feu di tchminêye
Categoreye:feu On feu di tchminêye u feu d' fouwire, c'est on feu ki prind dins ene tchiminêye ki a nén stî ramonêye comifåt.
C' est les craheas, ecrahyîs ådvins, ki s' esprindèt.
Li feu di tchminêye si pout spåde a tote li måjhone, copurade a cmincî des plantchîs d' bwès ki djondèt li tchminêye. Ça fwait k' on houke sovint les pompîs po çoula.
Dins les damadjes d'on feu di tchminêye, gn a les distrujhaedjes fwaits al tchiminêye leye-minme pa les pompîs po distinde li feu (metans li trawaedje udonbén li sketaedje do covra k' est sol toet. Gn a eto les degats fwaits pa l' aiwe, et les costindjes po rnetyî l' måjhon k' a stî efoumêye. Les assurances pol feu ripayèt sovint ces costindjes la. Si totafwait s' a passé å mî, ça va tolminme coster nén lon d' 1000 € (el Walonreye, dins les anêyes 2000).
Anmzin
Anmzin (fr: Ambresin) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Wazedje.
Arthur Rimbaud
Arthur Rimbaud (des côps rwalnijhî Tur Rimbåd), c' esteut on rlomé powete francès.
I skepia li 21 d' octôbe 1790 et mora li 28 di fevrî 1869.
Biyografeye
Il esteut grand camaeråde avou På Verlinne.
Il aveut on vicaedje di disbåtchî. A minme fwait del prijhon a Tchålerwè. Il î aléve avou l' trén del lene Flipveye-Tchålerwè, ki poite co l' no des deus albrans (lene Rimbåd-Verlinne).
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Tuzance Categoreye:Belès-letes Categoreye:Rilomés Francès
Mêfe
Mêfe (fr: Meeffe) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Wazedje.
Påye
Li påye c' est l' termene la k' i gn a nole guere.
Li mot est eto eployî po on cossina fwait inte deus pårteyes k' estént e guere u e margaye.
Essegne del påye
thumb|left|plake avou l' essegne del påye Li mouvmint ipî, dins les anêyes 1960, askepia èn essegne volant dire «Fijhoz l' amour, nén l' guere» k' a yeu bråmint do succès.
Copinreye
Categoreye:soces pol walon Categoreye:soces thumb|Li copinreye di Rotchfoirt Ene copinreye (on dit eto : ene soce di rcåzeus u ene tåvlêye di cåzaedje ), c' est ene soce, sovint sins papî, ki s' rapoûle on djoû totes les samwinnes, totes les cwénzinnes u tos les moes, po djåzer dins on metou lingaedje.
Pitizeye des djins
Li ptizeye des djins (on dit eto: tuberculôze des djins), c' est ene maladeye des djins cåzêye pa ene micobactireye ki s' lome Mycobacterium tuberculosis.
Copinreye
Les sudjets polèt esse decidés d' avance u libes.
Pitizeye des djins
Sacwants cas polèt esse li cåze do microbe del pitizeye des vatches, Mycobacterium bovis.
Copinreye
Istwere des copinreyes
Les copinreyes ont cmincî dins les anêyes 1980 dins les grandès veyes, po sacwantès djins ki viként tote seules endè rescontrer ds ôtes.
Les prumirès copinreyes e walon ont-st ataké diviè 1993. A Lidje, l' enondeu a stî Marcel Slangen. Dins l' Basse Årdene, li "Soce des rcåzeus d' walon" a skepyî e 1995, gråce a Lucyin Mahin. Ele s' a rapoûlé aprume a Bietris, adonpwis a Bive.
Pitizeye des djins
Li ptizeye, c' est å pus sovint ene maladeye do peumon, ki deure lontins, et distrure des gros bokets di cist organe la.
Li ptizeye esteut ene des grande plôkes e 19inme sieke. Avou l' arivêye des droukes siconte del pitizeye el prumire mitan 20inme sieke, elle a rastrindou disk' ås anêyes 1990. Adon, ça a rprin beazebén, di cåze do disshonnaedje di l' URSS, ey e l' Afrike, a cåze del minêye di SIDA.
Senes del pitizeyes.
C' est ene djins foirt mwinre, k' al tossa dispu ene tchoke. Dinltins, et co asteure dins les pôves payis, ci n' est k' cwand gn a do sonk dins l' raetchon ki les malådes vont docteur.
Copinreye
Istwere des copinreyes
So Nameur et Tchålerwè, gn a waire yeu d' copinreyes. Djusse on moumint a Wepion, et a Cerfontinne, les radjoûs des Fougnants. Tolminme, a Rotchfoirt, n a-st ene copinreye k' a akepyî e 2008.
Pitizeye des djins
Médiaedje del pitizeye.
I fåt médyî les malådes shijh moes å long, avou des pilures. Les cas prins a tins riwerixhèt sins trop di kernaxhes å peumon. Come di djusse, les bokets do peumon k' ont stî distrûts divant l' médiaedje ni s' rifront måy.
Copinreye
Rotaedje des copinreyes
Les copinreyes rotèt tertotes a leu façon.
Pitizeye des djins
Kesmessaedje sol rispårdaedje del pitizeye e l' Afrike e 21inme sieke.
Gn a 2 miyons d' noveas cas tos ls ans, et cénk cint meye moirts, bråmint a ce do splawnaedje des disfinses do coir på virûsse do SIDA.
Copinreye
Tinmes
E sacwantès plaeces, on tchoezixh des tinmes k’ on ndè va djåzer li côp d’ après. Tchaeke copineu pout aprester ene pitite sacwè.
Pitizeye des djins
Kesmessaedje sol rispårdaedje del pitizeye e l' Afrike e 21inme sieke.
L' aroke, ci n' est nén tant les costindjes. I n' fåt 12 € po médyî on malåde 6 moes å long. C' est purade ki, e mwints payis e l' Afrike, gn a pupont di ptits spitås d' viyaedje, la k' les malådes pôrént sins må sins rujhes, aler cweri leus droukes.
Copinreye
Tinmes
On pout aveur deus u troes tåvlêyes ki toûnnut. Tchaeke tåvlêye a on mwaisse cåzeu. On pout aveur ene tåvlêye avou des vîs cayets, ene avou di l’ actouwalité, ey ene sol lingaedje walon. C’ est l’ sistinme ki rotéve å cmince al soce des rcåzeus di l’ Årdene nonnrece.
Pitizeye des djins
Kesmessaedje sol rispårdaedje del pitizeye e l' Afrike e 21inme sieke.
Categoreye:Medcene Categoreye:Prindåvès maladeyes ås djins
Copinreye
Tinmes
Dins beacôp des copinreyes, on raconte voltî des fåves.
Lingaedje
On divreut sayî, dins les copinreyes e walon, di tofer djåzer walon. C’ est çou ki s’ passe dins bråmint des soces. Mins pacô, on cåze eto francès. Gnè pout aveur eto on conferincî ki dit sacwants mots e walon, pu prezinter ene sacwè e francès.
Gn a nole copinreye k’ est omodjinne tant k’ a l’ accint des copineus. I fåt bén aveur wåde ki sacwants copineus ni respectexhe nén les mots ki des ôtes eplounut. Li walon, el fén do 20inme sieke, ni s’ djåzé k’ inte djins ki s’ kinoxhént bén. Dis la, li waire de discandjaedje di mots inte les cminåltés walon-cåzantes.
Li moenneu(se) d’ ene copinreye waitrè eto a çou k’ on ni rprinde nén des copineus po des flotches di croejhete walone. Ene copinreye ni sieve nén a-z aprinde li grammaire ; gn a des scoles di walon po çoula.
Ådje des copineus
Les copineus ont sovint dipus d’ 50 ans. I saynut d’ aveur des djonnes avou zels. Mins les pus djonnes ni sont nén do minme livea e walon, et ni djåzèt nén motoit voltî des sacwès k’ ont d’ l’ agrès po les « copineus classikes ».
No des copinreyes e walon
Sacwants copinreyes si dnèt on bea no e walon :
Hårdêyes difoûtrinnes
Videyos sol tévé walon-cåzante
9 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
7 di nôvimbe - 8 di nôvimbe - 10 di nôvimbe - 11 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Åcosse
Åcosse (fr: Acosse) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Wazedje.
Troejhinme troke di viebes e walon
Troke3 Les viebes del troejhinme troke, c' est des viebes ki l' coron d' l' infinitif est -yî.
Li codjowaedje tipe, c' est l' codjowaedje tcheryî.
Mwaissès piceures
C' est ene troke foirt erîlêye. Et åjheye a ricnoxhe pa s' cawete -yî a l' infinitif.
Sacwants viebes del troejhinme troke (dedja studyîs dins l' Wiccionaire)
Maltès (lingaedje)
Li maltès (il-mailti et Lingwa Maltija e maltès) est l' lingaedje nåcionå d' Male (wice k' il est oficir avou l' inglès); c' est on lingaedje semitike, parint d' l' arabe; c' est li seu lingaedje semitike k' est scrît avou l' alfabet latén.
Côde ISO: mt.
Eployaedje do lingaedje
Li maltès fourit ricnoxhou come lingaedje oficir di Male e 1936, avou l' inglès; divant çoula, li lingaedje oficir esteut l' itålyin. Dispoy ki Male a rdjondou l' Union Uropeyinne, e 2004, li maltès est eto on lingaedje oficir di l' Union. On esteme a 330.000 li nombe di maltès-cåzants.
Istwere do lingaedje
C' est on lingaedje parint di l' arabe (copurade les pårlers d' l' Afrike bijhrece, mins k' a prin toplin di mots eprontés, et minme des caracteristikes fonetikes eyet fonolodjikes do sicilyin eyet d' l' inglès. Li lingaedje si scrît avou des latenès letes (çou ki fwait k' c' est l' seu lingaedje semitike a s' sicrire avou nost alfabet) avou kékès letes sipeciåles: ċ (c avou pont å dzeu), ġ (g avou pont å dzeu), ħ (h avou ene båre å mitan), ż (z avou pont å dzeu).
Mots faflotés
Li maltès s’ sicrît avou l’ alfabet latén et sacwantès flaflotes: ċ po tch, poy ġ po dj, adon ħ po h shoflé, eyet po fini ż ≠ z po dispårti z et dz. Li seu son ki s’ sicrît avou deus letes eshonne, c’ est għ (ayn semitike), k’ est sfwait, etimolodjicmint. Po nosse walon xh, li maltès scrît x.
Croejhete
Les nos prindèt li måke do pluriyal eyet ont avou ene måke pol duwalité. Les viebes mostrèt bén l' tcherpinte semitike a troes letes, avou l' codjowaedje fwait avou des betchetes, des stitchetes eyet des cawetes (e.g., ktibna, arabe katabna, ebreu katavnu "nos scrijhans"). I gn a deus tins gramaticås: li prezintrece eyet l' parfait (l' inacompli eyet l' acompli?).
Çou k' i gn a d' interessant avou l' codjowaedje e maltès, c' est ki des viebes d' oridjene romane sont codjowés avou des betchetes eyet cawetes arabes (eg: iddeċidejna "nos decidîs" < (i)ddeċieda (viebe d' oridjene romane "decider") + -ejna (måke del 1re djin do plurial å parfait)). L' arabe eyet l' ebreu èn fijhèt cåzu måy çoula avou les viebes eprontés, mins nerén, des pårlers arabe k' i gn a el fjhèt avou.
Li croejhete do maltès a deus grandès tcherpintes; ene tcherpinte semitike eyet ene tcherpinte romane; si bén ki c' est come deus croejhetes ene dilé l' ôte.
Li tcherpinte romane est å pus sovint l' pus simpe; les mots d' oridjene romane fijhèt leus plurials di deus manires: tot lzî radjoutant -i oudonbén -jiet (e.g: lingwa, lingwi "lingadjes"; arti, artijiet "årts"). Dismetant k' les plurials semitikes sont bén pus complesses; s' i sont-st erîlés, li plurial est mårké pa ene cawete -iet/-ijiet (cf. arabe -at eyet ebreu -ot) ou -in (cf. ebreu -im). S' i sont disrîlés, i tcheyèt dins l' categoreye do pluralis fractus, wice ki l' plurial si fwait tot candjant les voyales å dvins do mot: ktieb, kotba "lives", raġel, irġiel "omes" (c' est ene caracteristike k' on rtrouve eto en arabe ey en ebreu)
Motî
Li motî do maltès est on maxhaedje di raecenes semitikes eyet romanes (k' ont vnou do sicilyin, nén d' l' itålyin standard k' a lu copurade sitî basti so les pårlers do nôr di l' Itåleye). Ça fwait k' on pout rmete li maltès avou l' inglès (maxhaedje tîxhon/roman) eyet l' iranyin (indo-iranyin/arabe) po çou k' est d' l' askepiaedje do lingaedje.
Å pus sovint, les mots po les idêyes et concepes soûmint sont d' oridjene arabe, dismetant k' les mots pus sincieus, k' ont-st a vey avou les nouvès idêyes ey cayets, li govienmint, li lwè, l' acsegnmint, les årts, li literateure, evnd., sont derivés do sicilyin. Insi, on-z a vnant d' l' arabe des mots come raġel ome, mara feme, tifel efant, dar måjhone, xemx solea, sajf esté; eyet vnant do sicilyin des mots come skola scole, gvern govienmint, repubblika republike, re rwè, natura nateure, pulizija police, ċentru cinte, teatru teyåte, differenza diferince. A pô près 50% do motî est semitike, eyet l' restant roman.
Crompire
thumb|canadire Des crompires (on dit eto des canadas, des trukes, des cartoxhes, des petotes), c' est ahivêye plante, foirt corante, apoirtêye d’ Amerike aviè l' Urope e 17inme sieke, ki dene ene sôre di truke so ses raecinêyes, foirt bon a magnî.
Maltès (lingaedje)
Motî
Les mots romans mostrèt å pus sovint li prononçaedje do sicilyin, et nén do toscan; ça fwait ki les mots ki finixhèt avou «o» divnènt «u» (ou) e maltès, come e sicilyin (eg: teatru nén teatro). Eto, les mots avou «e» al fén en itålyin ont «i» e sicilyin ey e maltès: arti årt, fidi fiyate, lokali locå (cf. itålyin arte, fide, locale).
I gn a eto bråmint des epronts a l' inglès; pa des côps maltijhîs, come strajk (greve, di l' inglès strike), daljali (di l' inglès dial); pa des côps eployîs avou l' ortografeye inglesse, come union (dins "trade union", sindicat), leave ou co bonus.
Crompire
Solanum tuberosum
Maltès (lingaedje)
Fonolodjeye
Interesant a rmete avou l' walon:
Crompire
crompiracêyes.
Maltès (lingaedje)
egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Alére
Georges Sfasie; ene båke sol lingaedje maltès, 84 (ivier 2017-2018.
Difoûtrinne hårdêye
Maltes
Crompire
Motlî
Li plante si lome on cartoxhî. On tchamp d' crompires si dit ene canadire u ene trucreye.
Alére
(studias sol motlî walon des canadas, prezintés e francès)
Divize so l' lomaedje des canadas
Categoreye:Verdeures Categoreye:Crompiracêyes Categoreye:Ahivêyès plantes
Plake (muzike)
Les prumirès plakes estént léjhowes pa des fonografes.
Après, gn a yeu les plakes vinil, les 33 et 45 toûs.
Dispu l' arivêye des plakes lazer, li muzike est purade eredjistreye so des stroetès plakes.
Julien Fraipont
categoreye:Rilomés Walons Julien Fraipont (1857-1910), c' est on sincieus walon k' a studyî les crånes des vîs omes del preyistwere trovés a Spî, a Indjî et Furfô. C' esteut on zôloke, paleyontologue ey èn antropoloke. vignette|Foto da lu, dins on live eplaidî e [[1910.]] Did la, i va spåde les idêye da Darwin sol parintêye inte les grands séndjes et les djins (1886).
Ricnoxhance
Il aveut stî mimbe di l' Academeye rweyåle del Beldjike inte 1901 eyet 1910. Avou ça, k' il aveut divnou recteur di l' Univiersité d' Lidje.
Bounveye
Bounveye (so plaece Bounvîye, F. Bonneville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Andene.
Divancete (a)mon
categoreye:croejhete walone thumb|plake d' ene måjhon a Vietrivå (<SMALL>portrait saetchî pa André Van Acker</SMALL>) Li dvancete "amon", ki s' rescontere eto so l' sibetchtêye fôme "mon", c' est ene divancete ki vout dire, etimolodjicmint et praticmint, "el måjhon (da)".
Li fôme "emon" est pus etimolodjike, mins ni s' rescontere ki sol Payis d' Nameur. Mågré k' i pout gn aveur ene pitite diferince, "emonpout esse loukêye come ene dobe rifondowe di "amon".
On-z ôt cobén dire, des djonnes ricåzeus d' walon, dispu 1995, chez. C' est on calcaedje disconsyî do francès. Il est eployî estô d' "(a)mon" ki n' arive pus tot seu dins leu cåzaedje, pask' i gn a nou sfwait mot e francès.
On-z a ptchî d' eployî, dins ces cas la, li calcaedje do gåmès "tchû".
Croejhete (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje do mot "croejhete" et ses parints el toponimeye
Divancete (a)mon
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "mon", "amon" et "emon".
Bjén
Bjén (la-minme /bʒẽ/; Bjin /bʒɛ̃/ a Nameur; francès Vezin), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Andene.
Croejhete (toponimeye)
Li mot croejhete, k' on rtrouve e sacwantès plaeces el Walonreye vout sovint dire ene pitite croejhlåde di voyes.
On pout eto aveur, dins l' minme uzaedje, les mots "croejhea" et croejhêye.
Tant k' å mot "croes", il est pus sovint metou po des vraiyès croes.
Geneviève Pittellioen
Elle escrît avou l' accint d' Cômene.
Croejhete (toponimeye)
Li mot egzistêye eto foû del Walonreye, metans La Croisette a Nice.
Geneviève Pittellioen
Ele fourit relîte po l' Antolodjeye Scrire.
Oceyan Antartike
L' Oceyan Antartike, c' est èn oceyan k' est åtoû do continint Antartike.
Categoreye:Mers et oceyans
Nametche
Nametche (F. Namêche), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Andene, el province di Nameur.
Djeyografeye
thumb Viyaedje metou so Mouze, inte Nameur et Andene.
Sicrijheus e walon
Bernard Louis
Accint walon
Mågré k' elle est el province di Nameur, Nametche uze di sacwants piceures do walon do Levant come li cawete di codjowaedje -èt po les rwaitants di l' indicatif prezintrece (estô del cawete -nut après Nameur. On pout vey toplin des egzimpes dins les scrijhaedjes da Bernard Louis.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Son yod
Diner on definixha fonetike et nén ortografike ! Li son yod u mouyeye, c' est on son k' on pout ôre inte deus voyales (liyon), après ene cossoune (spepieus), u al fén do mot (vey).
Li ptite gayole (tchanson)
thumb|Li tite del tchanson a divnou l' essegne des tchansons e walon da Julos Beaucarne Li ptite gayole, c' est ene viye tchanson do Hinnot, avou djusse deus coplets, k' a stî rprinjhe pa Julos Beaucarne.
"Li ptite gayole" est rwaitêye come li tchanson e walon li pus cnoxhowe å monde.
Åres nåcionåles di l' Oucrinne
200px|right
Les åres nåcionåles di l' Oucrinne ont les minmès coleurs ki dins s' drapea: on tchamp bleu avou on djaene tridint — li simbole des viyès tribus ki viként dins l' vî tins dins çou ki dvénrè l' Oucrinne, et k' a stî pus tård riprind påzès mwaisses Rutenyins.
Li ptite gayole (tchanson)
Cåzaedje
Les paroles, c' est :
Son yod
Pus rålmint, il egzistêye eto al tiesse di sacwants mots : yebe, Yåle.
Åres nåcionåles di l' Oucrinne
Ene variante foirt populaire (mins ki n' a måy sitî tchoezeye oficirmint), c' est les Grandès Åres, ki l' essegne est sopoirtêye sol hintche pa on liyon (sovint, mins nén todi, avou so s' tiesse li corone k' on trouve so l' essegne del Galizeye), eyet sol droete pa on cossake, avou ses mousmints tradicionels eyet on musket, li simbol do Hetmanat Cossake. Sol dizeur, i gn a l' corone da Volodymyr li Grand, po rprizinter li sovrinnté d' l' Oucrinne; eyet sol dizo, des rodjes fruts et des påtes avou on bleu ruban avou les troes mots Воля, Злагода, Добро (liberté, acoird, bonté) del divize nåcionåle, oudonbén on ruban avou les coleurs do drapea.
Li ptite gayole (tchanson)
Cåzaedje
Respleu (so èn air des djîles)
Son yod
Etimolodjeye
Li yod do walon provént sovint di des cossounes latenes palåtreces C, G, Ks. Ces-ciales soeye-ti: divnèt cråndimint Y, soeye-t i dimornut la, et sont shuvowes d' on Y.
Åres nåcionåles di l' Oucrinne
End a po dire ki les desséns do trident c' est les cwate letes cirilikes ВОЛЯ, çou ki vout dire liberté en oucrinnyin.
Li ptite gayole (tchanson)
Paroles avou l' accint d' après Scåssene
(la k' on pout vey les bons rimaedjes)
Paroles avou l' accint d' nole pårt mins avou des imådjes
Èn evoyaedje da "Rabulèts" po les "Bounans" d' 2007.
Son yod
avou l' lete Y
E walon, li son yod si scrît å pus sovint avou l' lete Y. C' est todi l' cas cwand il est inte deus voyales:
Li ptite gayole (tchanson)
Shûte al pitite gayole dins les tchansons des studiants do Hinnot
Avou "Pays de Charleroi" da J. Bertrand, "li Ptite Gayole" a divnou l' air li pus tchanté des studiants do Hinnot. Il î ont racawé des coplets e francès po balter les studiants des ôtès provinces. Les vijhéns namurwès n' î sont nén co trop veyous evi.
Son yod
avou l' lete Y
C' est ossu l' cas cwand il est å coron do mot, come lete…
… ou come son (gn a des ôtes letes padrî, mins c' est des halcrossès letes ou des letes croejhetreces.
Li ptite gayole (tchanson)
Sourdants
Ptite Gayole
Son yod
avou l' lete Y
On eployrè eto on Y dirî ene cossoune et divant on I:
Al fén, on eploye Y a l' atake d' on mot, mins end a waire di sfwaits:
avou l' lete I
Dirî ene cossoune, et dvant ene voyale ki n' est nén I, li mouyeye si scrît avou l' lete I.
dins l' betchfessî ea
Dins l' prononçaedje zero-cnoxheu, eyet li prononçaedje classike des payis d' Nameur et d' Tchålerwè, li betchfessî ea si prononçrè avou ene mouyeye (/ja/)
Istwere di l' ortografeye do son yod e walon
thumb|Atåvla da Simonon di des novelès letes po scrire li walon C' est C. Simonon li prumî k' a bén veyou k' i faleut ene åjheye manire di scrire li son yod e walon, ca c' est on son foirt tipike do lingaedje. Il atåvele ene novele lete po li scrire. Tipograficmint, il eploye deus letes metowes cou å dzeur (on impriméve avou des letes di plonk metowes sor on blokea, di ç' tins la): "Y" pol grande lete, eyet "r" pol pitite.
C' est J. Feller k' atåvele li prumî l' eployaedje do Y, et rioister tos les ôtès uzaedjes di cisse lete la (po noter on long I, metans. Cist atåvla la do sistinme Feller pasrè come ene lete al boesse emey les scrijheus e walon.
Les rfondeus ont rprind l' sistinme Feller po cåzu tos les notaedjes do son yod. Mins s' n' ont i nén wårdé li lete Y po noter li H prumioûle, ni si uzaedje come lete di bele oyance.
Sourdant
Categoreye:Sons et letes do walon
Gilbert Renson
thumb|120px|left|(diviè 1960)
Di s' mestî, il esteut adjint coloniå e Congo bedje. Pu, e 1961, il a moussî al radio (RTB). Po cmincî, i cåzéve e kicongo dins l' emission "La voix de l'amitié"; adonpwis, il a eto fwait l' emission e lingala.
Ouve pol walon
Après li disrashonnaedje del "redaccion afrikinne" di l' RTBF, i rala a Nameur, et-z amonter l' emission «900.000 Walons». Il î va egadjî foirt timpe Jany Paquay. Po li ptite istwere, i lyi dmande di dire ene fråze e walon. Et leye: «ersè, dj' a maredé avou ene fadêye di tchitchons» Et lu: «dji n' a rén comprins; adon, c' est k' vos estoz foirt boune e walon.»
Il a cmincî a scrire del prôze dins les Cayés walons e 2002.
E 2007, il a vudî, a conte d' oteur, ene otobiyografeye, sicrîte a môde di roman : Pilipili.
Cômene
🇱🇰 «comene» Cômene (la-minme : Cômâne F. Comines), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou des ôtes viyaedjes d'avårla po fé l' novele intité di Cômene-Varneton, el province do Hinnot. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Motî Forir
thumb|ene viye tchamosseye coviete do motî Li motî Forir, ki s' no e francès, c' est Dictionnaire liégeois-français, c' est l' cwatrinme pus vî motî walon francès, après les cis da Villers, da Cambresier et da Rmåke li vî.
Cômene
Tuzance
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Motî Forir
Il a stî scrît pa Henry Forir, et a moussî foû a Lidje, des imprimeus-eplaideus Severeyns et Faust e 1866 (prumî tome, di A a G), ey e 1874 (deujhinme tome, di H a Z). Hinri Forir esteut dedja moirt adon.
Il est rprins sol limero [E203] dins l' djivêye des motîs do walon.
Piceures tecnikes
Forir sicrît dins ene ortografeye da sinne, foirt diferinne del cene do francès.
Il eploye li scrijha ai. Po l' oyon â / å / ó, il eploye â, come Cambresier. Il eploye eto li scrijha oi, po des mots prononcîs "wè" a Lidje, mins ki si scriront e rfondou avou li betchfessî oi.
Li son dj eyet l' son tch sont co scrît avou les scrijhas J eyet CH.
Li betchfessî oi est scrît oi, come e rfondou, mins i s' prononce /ɛ/ (è) (koiss) ou ɛː (ê) (koir).
Contnou
Li motî Forir contént des mots classikes do walon, mins eto des mots calkés foû do francès u d' l' almand, po poleur djåzer di totafwait e walon. Les fråzes sont purade des fråzes di gaztî, ki des fråzes do cåzé walon. Po çoula, Forir serè codjåzé pus tård del sicole des diyalectolodjisses.
Come sourdant des motîs d' après
Daniel Droixhe a raspepyî tos des mots k' estént dins l' Forir, et nén dins l' Haust.
Simon Stasse a stî vey dins l' Forir, lu avou, po sacwantès intrêyes di s' motî.
Sacwantès intrêyes do motî Forir
Pondeû : peintre, qui exerce l'art de la peinture. - Pondeû del Sikol di Rom, di li Skol flamintt : peintre de l'Ecole de Rome, de l'Ecole flamande. - Pondeû d'istoir: peintre d'histoire - Pondeû d' païzech : paysagiste - Aprintt li pondeû : apprendre la peinture - Mâva pondeû, pondeû d'essegne : mauvais peintre, peintre d'enseigne - Ci n'è nin on pondeû, c'ess-t-on kraioneû : ce n'est pas un peintre, c'est un crayonneur - Baguett di pondeû : appui-main
Pondeû-d'-batimint, s. peintre en bâtiment, peintureur, barbouilleur, ouvrier qui peint le bois, les murs - Fé vni l'pondeû-d'-batimint po rpontt li poiss è lè lanbri : faire venir le peintre en bâtiment pour badigeonner le vestibule et les lambris.
Totafai, adv. Tout à fait, tout entièrement, générallement. <I>Ji n' so nin totafai rwèri</I> Je ne suis pas tout à fait guéri. <I>Apoirté l'hep, li fiermin, è totafai</I> : apportez la hache, la serpe et tous les accessoires, tout ce qui s'ensuit. <I>Totafai è kanji</I> : Tout est changé.
Vierna, s. gouvernail, timon pour gouverner un navire, un bateau. <I>Li bârai d' on vierna</I> : la barre du gouvernail. <I>On paï sins rligion, c' ess-t on batai sins vierna.</I> : un état sans religion est un navire sans gouvernail. <I>Dir ki lè peûp son fai po lè roi, c' est dire ki lè batai sont fai po lè vierna.</I> : dire que les peuples sont faits pour les rois, c'est dire que les vaisseaux sont faits pour les gouvernails. </I>ritoûrné l' vierna</I> : changer de langage, d'opinion.
Vierné, v. (manier le gouvernail) (<I>Ji viernaie, nos viernan</I>) Gouverner, diriger le gouvernail, le timon ; conduire un bateau, piloter. <I>Bodgîv, vos n' savé vierné</I> : ôtez-vous, vous ne savez pas manier le gouvernail.
Viernech, s. Direction du gouvernail, action de conduire un bateau. <I>Vo knohé bin l' viernech</I> : vous connaissez la manière de bien conduire un bateau, le pilotage.
Vierneû, s. Timonier, qui gouverne le timon, nautonnier, nocher, pilote, pilotin. <I>Ni lèî nin pârti voss batai sin on bon vierneû</I> : ne laissez pas partir votre bateau qu'accompagné d'un bon timonier, d'un bon pilote. </I>Li vî vierneû des moir</I> : Caron, le vieux nocher des morts.
Ziblenn, s. Zibeline, martre (ou marte) de Sibérie, à poil très fin; martre zibeline. <I>Lè pu neûrè ziblenn c' è lè pu bel</I> : les zibelines les plus noires sont les plus belles.
Zinglé, v. (<I>Ji zinguel et Ji zinglaie</I>). Sangler, donner des coups de fouet, des nguillades, rosser. <I>On-z-a stu zinglé l' pôf biess pask' el hoûléf</I> : on a été sangler le pauvre animal parce qu'il mugissait.
Zultan, ânn, s. Sultan, titre qu'on donne à l'empereur des Turcs. <I>Li palâ dè Zultan</I> : Le palais du Sultan. <I>Il è fîr kom on zultan</I> : Il est fier, absolu comme un sultan <I>Li zultânn favoritt</I>: odalisque, femme du sérail destinée aux plaisir du Sultan.
Forir Categoreye:Motîs walons so les fis
Hour-dilé-Houyet
Hour (po dismacraler, Hour-dilé-Houyet, la-minme Oûr, F.  Hour), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Houyet, el province di Nameur.
Djeyografeye
L' Aiwe di Lesse passe a Liswer (did la si no).
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Lussimbork
Li Lussimbork c' est:
Neyomicene
Categoreye:Antibiyotikes Categoreye:Droukes d' apoteke Li neyomicene, c' est èn antibiyotike del famile des aminoglucozides.
Elle a stî discovrowe e 1949, foû d' on tchampion microscopike del famile do djinre Streptomices (come li streptomicene, mins bråmint pus foite).
Avalêye, ele ni passe nén houte des boyeas. Ele serè don bén ahessåve po les boylites (schites) ås bactereyes, pår les såmonelôzes.
Foirt eployeye dins les poytreyes.
Fåves do Baron d' Fleuru (fåves di djåzantès biesses)
thumb|120px|Coviete do deujhinme live thumb|120px|Coviete do cénkinme live Les Fåves do Baron d' Fleuru, c' est cénk lives avou des fåve di djåzantès biesses sicrîtes pa Henri Pétrez.
Eplaidaedjes
Li prumire volêye moussa foû e 1928.
Li deujhinme live fourit eplaidî e 1933. I serè wårni di beas desséns e coleur da Elizabeth Ivanovsky.
Li troejhinme vuda e 1950.
Li cwatrinme va rexhe e 1956.
Li cénkinme fornêye ni va esse publiyeye k' e 1999, lontins après l' moirt do scrijheu, ås Edicions do Bourdon. On î a stî rcweri des desséns e deus coleurs ki Elizabeth Ivanovsky aveut toirtchî dins les anêyes 1950.
Les fåves da Henri Pétrez sont å pus sovint avou des biesses, mins ele ni sont måy ricopieyes des cenes da Jean de Lafontaine.
Dessineu po les lives e walon
thumb|120px|bwès da J. Helbig (1854) thumb|120px|Dessén da Elizabeth Ivanovsky (1933) thumb|120px|Coleur a l' aiwe da Marie-Louise Mertz (2006) On dessineu po les lives e walon, c' est on dessineu k' a bouté tenawete avou des scrijheus e walon, ey enimådjî leus lives.
Si no est sovint rprins sol coviete, u sol coviete divantrinne. Sovint e francès illustrations de. Mins pacô eto e walon :
Li biyografeye do dessineu est padecô metowe al fén, mins sovint scrîte e francès. Lanawaire, dins l' coleccion do Bourdon, gn a tolminme yeu des biyografeyes di dessineus e walon.
Les desséns des covietes, et kécfeye les cis ki sont-st ådvins do live, c' est onk des mwaisses facteurs pol vindaedje des lives e walon.
Sacwants dessineus del Coleccion do Bourdon
* Categoreye:Pondeure et dessinaedje Categoreye:Lives e walon
Diclaråcion des droets des djins po tos les payis do monde
Li Diclaråcion des droets des djins po tos les payis do monde u diclaråcion univiersele des abondroets del djin, c' est on tecse di rclamaedje po les abondroets des djins di tos les payis do monde.
thumb|250px|Eleanor Roosevelt ki tént e ses mwins li prumî tecse del diclaråcion (1949) thumb|Modêye Djosran-Seret, replaideye do Muzé do Vicaedje des Walons e 2018
Univiersité d' Lidje
Lidje Categoreye:Lidje vignette|Logo di l' Univiersité d' Lidje d' asteure L' Univiersité d' Lidje (e rascourti ULiège), c' est l' seule univiersité d' Estat del Walonreye.
Elle a stî ahivêye do tins do redjime holandès. Les prumîs professeurs estént bråmint des Holandès. Il acsegnént en holandès, po shuve li politike linwistike da Wiyåme 1î.
Diclaråcion des droets des djins po tos les payis do monde
Mwaissès dnêyes
Il a stî accepté di l' Assimblêye djeneråle di l' ONU li 10 di decimbe 1948, pal voye do decidaedje (rezolucion) 217 A (III).
Univiersité d' Lidje
Sol kimince do 20inme sieke, l' ULg drova ene tchaire di diyalectolodjeye walone, et l' ofri a Jean Haust. Après lu, ele rivna a Elisée Legros, Louis Remacle, Jean Lechanteur pus Marie-Guy Boutier. C' est ces profs la k' ont stî les mwaisses bouteus so les ALW.
Diclaråcion des droets des djins po tos les payis do monde
Mwaissès dnêyes
Il a stî ratourné dins ene cåkêye di lingaedjes, inte did zels li walon.
Univiersité d' Lidje
Diviè 1970, l' Univiersité d' Lidje s' a recråxhî del faculté d' årtisyince, ki dvant, c' esteut li scole veterinaire di Cureguem, a Anderlek.
Bråmint des facultés ont-st ebagué sol campusse do Sårt Tilman dins les anêyes 1970.
Diclaråcion des droets des djins po tos les payis do monde
Contnou
Après èn adrovaedje, les 30 årtikes del diclåråcion esplicnut les pondants et les djondants des abondroets des djins, ki dvrént valeur po tos tchamps payis.
Acceptance
Pitchote a midjote, il a stî accepté dins bråmint des payis, et î divni sourdant po les lwès nåcionåles. Portant, sacwants payis s' ont ene miete houwé evoye del diclaråcion, tot djhant k' ele ni rprezinte k' ene avuzion des abondroets des djins dins l' Monde coûtchantrece. Metans, les payis di l' OCI, k' ont riscrît on tecse rashiou so l' islam e 1990.
Istwere
Li prumire modêye a stî motoit stî scrîte pa Guy Fontinne, Maurice Jachim et Alex Snysters e lidjwès.
Elle a stî rveyowe pa Charles Josserand et René Seret et cossemêye på CRIWE. On riscrijhaedje avou l' accint del Viye Såm est dvou a Joseph Docquier.
Li declaråcion a stî libmint rashiowe e rfondou walon pa Lorint Hendschel eyet Pablo Sarachaga.
Corwaitaedje
Sacwants modêyes sont rsintowes come foirt rifrancijheyes. On a bråmint rprotchî l' uzaedje do mot «ome» po totes les «djins», çou ki fwait dire, tot baltant, ki les femes n' ont nou droet ladvins.
Sacwants cognes di croejhete ni vont nén avou les acceptances del croejhete walone, come li plaeçaedje des addjectifs djondreces calkés do francès divant l' no (djeneråle assimblêye).
Eplaidaedjes
Li modêye Djosran serè veyåve tot on tins sol waibe des Nåcions Uneyes. Ele serè replaideye so papî e 2018 på Muzé do Vicaedje des Walons (ISBN 978-2-39010-140-6).
Li modêye e rfondou walon est lijhåve dispu les anêyes 2000 sol waibe «l' Aberteke».
Les modêyes Hendschel-Sarachaga et Dokir ont stî rmetowes so Wikisourd e 2022.
Hårdêyes difoûtrinnes
Sacwantès modêyes e walon :
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Droet
Hourd di soyeu d' long (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Li hourd des soyeus d' long esteut sovint metous dins les bwès, la k' on-z aveut abatou les tchinnes. Mins, pacô, il esteut dins on viyaedje, a costé di l' ovroe d' on tchårlî, metans.
Çou k' esplike les nos d' plaeces del Walonreye, sovint scrîtes "Hour" u "Hourt", ki provnèt, dandjreus, di ci agayon la.
Åve (veye)
Åve (la-minme, e sistinme Feller-Léonard, Auve; fr: Wavre), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no, e l' province do Roman Payis.
thumb|Auve, li stacion
No d' plaeces di Wåve
Coulots:
Monumints
Li Maca d' Åve
Tuzance walone
Sicrijheus e walon:
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Urope
thumb|250px|Lingaedjes e l' Urope L' Urope ou vî continint, c' est l' boket coûtchantrece d' on blok di tere lomé Eurazeye, ki l' boket levantrece, c' est l' Azeye.
Il est metou erî d' l' Afrike pal Mîtrinne Mer.
Sourdant
* Categoreye:Continints
Gråce-Hologne (veye)
Li comene di Gråce-Hologne a-st askepyî e 1970 på rabindlaedje di Gråce-Bierleu eyet Hologne-ås-Pires.
Jean-Baptiste d'Omalius d'Haloy
Omalius d'Haloy Jean-Baptiste d'Omalius d'Haloy (e walon Djihan-Batisse d' Omaliusse di Haloe) a skepyî e 1783 ey a morou 1875. C' esteut on scincieus, mins il a eto stî govierneu del Province di Nameur do tins des Holandès (1815-1830). C' esteut aprume on sincieus el djeyolodjeye, fén cnoxheu di l' adjinçmint des rotches. Il a splikî, lu l' prumî, l' adjinçnaedje do Bassin d' Paris, del Beldjike, des Vôdjes, do Djura, et di sacwantès coines des Apes et des Pirenêyes.
Il a ene rowe a s' no a Cînè.
Djihan Batisse d' Omaliusse di Haloe esteut del minme famile ki Djihan d' Haloe.
Gråce-Hologne (veye)
Categoreye:Province di Lidje Categoreye:Veyes di Walonreye
Onai
Onai (so plaece Oné, fr: Honnay) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin.
Etimolodjeye: no d' ene djin (Huno), ricomprin come "ônea".
Tchåte
Categoreye:Moyinådje Ene tchåte, c' esteut, el Moyinådje, on papî oficire ki li coû del veye ou do viyaedje dinéve ås djins ki volént aveur on documint po prouver k' il avént atchté oudonbén vindou åk. Å pus sovint, li tchåte esteut discôpêye e deus pårts: li prumire, ki li coû (li mayeur et les scabéns) wårdéve, si loméve li dzeutrinne (li pårt do dzeu) et li deujhinme, ki li ci ki vindeut wårdéve, si loméve li dzotrinne. S' i gn aveut deus djins k' estént la, li prumî wårdéve li deujhinme pårt - li mîtrinne (li cene do mitan) - et li deujhinme wårdéve li pårt do dzo - li dzotrinne. S' i gn aveut on rclamaedje, k' ene sakî vleut ki li tchåte esteut fåsse, i gn aveut on moyén d' aveuri tot ça. Inte les deus (ou les troes bokets), on scrijheut li mot " chirographe " et on côpéve les bokets å mitan do mot. Po-z aveuri, on rmeteut les bokets onk padzo l' ôte, et si les tchåtes estént vraiyes, les deus mitans do mot s' acoirdént ttafwaitmint.
Li mot "tchåte" a eto des ôtes sinses.
Gråce
Gråce (la-minme, Grâce), ça pout lomer :
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Maredret
Maredret (come e francès, prononcî Marèdrè), c' est on hamtea d' Sôzoye.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
A vey
Li viyaedje a-st ene abeye do 19inme sieke.
Tuzance walone
C' est l' viyaedje da Djhan-Leu, li mwaisse persounaedje do roman da Lucyin Somme "Djan-Leup" (2006).
Ascomicete
Les ascomicetes (e sincieus latén Ascomycota) constitouwèt on foirt grand ebrantchmint di tchampions, caracterijhîs pa des spôres fôrmés å ddins d' askes. Emey zels on trouve:
Purnôde
Purnôde (fr: Purnode), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Uwar, e l' province di Nameur.
thumb
Economeye
I gn a-st a Purnôde ene bressene, li bressene do Bok (fr: Bocq) ki fwait des foirts bounès bires årtizanåles.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Famile ås faizans
Le famile ås faizans ou Phasianidae c' est ene famile d' oujheas, di l' ôre des pareys åzès poyes.
Endè font pårteye:
Påye (cossina)
Ene påye, c' est èn acoird, sovint clawêye so papî pa on cossina, la k' deus pårtêyes k' estént-st e margaye s' etindnut po viker eshonne a môde di djin.
Cwand ene des pårtêyes a stî rdoblêye pa des Aloyîs, li påye est sovint sinêye djusse inte des Aloyîs, mins ele mete sifwaitmint ene ahote al guere.
Sacwantès rlomêyès påyes.
🇱🇰 påye (discramiaedje)
Paye Categoreye:Gueres
Corone des Avéns
thumb|right|Corone des Avéns, avou 4 grandès tchandeles po les dimegnes et 24 po les ôtes djoûs.
Li corone des Avéns, c' est ene uzance k' a ataké e l' Almagne e 19inme sieke, et si spåde après.
C' est ene corone fwaite avou des vetès coxhes, et des tchandeles sitampêyes dissu, et k' on-z emantche po les Avéns. L' idêye, c' est d' esprinde ene tchandele di pus tchaeke djoû, u tchaeke samwinne ki raprepeye les creyants do Noyé.
Li corone des Avéns pout esse basteye avou des coxhes di sapén, di spenes, di suzea u di des ôtes bouxhons des håyes.
Les corones simpes ont cwate tchandeles po les cis k' ont des Avéns di cwate samwinnes, et shijh po les cis k' ont des Avéns di shijh samwinnes. Les cis ki volnut fé ene grande corone, metnut ene tchandele po tchaeke djoû des Avéns. Mins, mågré tot, les tchandeles ki rprezintnut les dimegnes sont pus grandes ki les ôtes.
thumb|right|Corone des Avéns avou 7 tchandeles: 5 bleuwes po 5 dimegnes; 1 rôze, pol dimegne Gaudete, 1 blanke å mitan, pol djama d' Noyé.
Les tchandeles sont normålmint des minmès coleurs ki les mousmints di messe do tins des Avéns : violé ou bleu. Mins, po troejhinme dimegne des Avéns - li Gaudete - gn a ene rôze tchandele, come les abiymints do curé et les drapreyes di l' åté po ç' dimegne la.
Asteure, on n' fwait pus des corones avou ene loumire po tchaeke djoû, mins seulmint po les dimegnes, et ça fwait cwate tchandeles, ou cénk, si on mete co ene blanke å mitan, pol djoû do Noyé. Li cene k' on aloume li prumî dimegne, on l' lome li tchandele do profete, a cåze des lijhaedjes, la k' on lét li profete Izayî dins les eglijhes. Li deujhinme, c' est l' tchandele di Betleyem, li troejhinme li cene do bierdjî, li cwatrinme li cene di l' andje.
Dins les eglijhes k' ont les Avéns pus longs, di shijh samwinnes, li corone des Avéns poite shijh loumires, ou set, s' i gn a ene dierinne pol djoû do Noyé.
Istwere
Li prumire corone des Avéns a stî fwaite pa Johann Hinrich Wichern (1808–1881), èn acsegnant d' efants et teyolodjin luteryin d' Ambôr. I purda avou lu sacwants efants foirt pôves et mete so pîs ene måjhone d' orfulins, lomêye "Rauhe Haus".
Les efants dmandént sovint cwantes djoûs gn aveut i co disk' å Noyé. Po k' les efants n' el dimandénxhe pus, e 1839, il a fwait ene corone di legne, avou 19 pititès rodjès tchandeles et 4 grandes et blankes. Tos les djoûs, les efants aloumént ene tchandele di pus, po pleur conter les djoûs, tantea k' a Noyé, elle estént esprindowes tertotes.
E 1860, il a rfwait li minme corone, mins avou des vetès coxhes et dispoy, cisse corone a moussî ezès måjhones.
Dins les anêyes 1930, on-z a cmincî a l' mete dins les eglijhes e l' Ôtriche ey e l' Bavire, et adon pattavå.
Categoreye:Noyé Categoreye:Avéns Categoreye:Uzances
26 d' avri
Li 26 d' avri, c' est li 116inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 117inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 249 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
24 d' avri - 25 d' avri - 27 d' avri - 28 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Timister
Timister (e scrijhaedje Feller, Timistêr, F. Thimister), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Clairmont, po fé l' novele rebanêye comene di Timister-Clairmont, el province di Lidje.
Istwere
Timister askepia å dishonnaedje do dominne carolindjin di Heve (avou Clairmont, Tchårnoe, les Batices et Tchinnoe).
I fjha adon pårteye do ban d' Heve, après l' afrankixhmint del veye di Heve diviè 1270).
Timister divna ene dislaxheye comene e 1800 dizo l' Redjime francès.
Industreyes
Gn aveut bråmint des texheus et des filateures e 18inme sieke. Pu des drapreyes (kimince do 20inme sieke). E 1812, gn aveut 30 drapîs ki produjhént 3000 pîces di drap l' an.
Sourdants
<References/>
Sergio Badilla Castillo
Di s' mestî, il est professeur d' umanités a Santiago do Tchili.
Biyografeye
I cminça pa scrire ene dijhinne d' ouves inte 1971 et 1973. Mins i n' eplaida ses ouves, e Suwede e l' Espagne ey e Tchili ki dins les anêyes 1980.
Djivêye di ses ouves
Castillo Castillo