cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Han
On hamwè, c' est ene plaece avou des hans (des bas prés).
Linwince do vî vî mot "han"
Dins les scrijhaedjes "francès", on l' pou trover come Han u Ham. Dins les vîs scrijhaedjes, on-z a kécfeye ene sorwalonde -hain, did la, li cawete -hinot.
Li femrin si voet bén a pårti di viyaedjescome Pitite-Han, Grande-Han, Moite-Han.
Florfenicol
Categoreye:Antibiyotikes Categoreye:Årtisyince Li florfenicol, c' est èn antibiyotike del famile des fenicolîs, siervou aprume po médyî les biesses.
Istwere
Il a stî aprové e 1999 e l' Urope. Adonpwis, eployî, come pikeure po les maladeyes des bovrins.
Divnou djenerike divins les anêyes 2010, il ourit bråmint do succès po médyî les maladeyes ås bactereyes des polet d' poytreye.
Timpe di Djeruzalem
Li Timpe di Djeruzalem, c' esteut on timpe metou a Djeruzalem.
C' esteut l' bastimint li pus sacré del rilidjon djwive.
Istwere
Il a stî basti på rwè Salomon.
Consecwinces do distrujhaedje do timpe po les djwifs
Å deujhinme distrujhaedje, les priyesses et les tchîfs des djwifs estît tchessîs evoye di Djudêye. Ci fourit la li skepiaedje del diyaspora djwive.
Li rlidjon djwive tineut bråmint do cas des ofrixhaedjes (touwaedje di biesses) å timpe. Elle a bråmint candjî avou l' distrujhaedje do timpe, eyet s' rashir so des priyires dijhowes ezès sinagokes.
Meskeyous do timpe, bråmint des djwifs — emey les ptitès djins k' avént dmoré la, todi — s' ont cviersé å crustinnisse, pu pus tård, a l' islam, et divni les Palestinîs d' asteure. Des Palestinîs dmorés el rilidjon djwive, end aveut co a pô près ene vintinne di meye diviè 1900.
Sourdants
Categoreye:Djudayisse Categoreye:Palestene Categoreye:Rilomés bastimints
Otostråde
thumb|[[Taesson spotchî so l' E411]] Ene otostråde (on dit eto: otovoye, otorote, mwaisse voye), c' est ene grande lådje voye, avou sacwants bindes di rôlaedje di tchaeke costé (pol moens deus), et ki n' croejhele nole ôte voye.
Motlî
L' otostråde est don pus grande k' ene cwate-bindes et k' ene grand-rote.
Discrijhaedje
Gn a sovint ene airêye di bouxhons inte les deus sinses di rôlaedje.
Istwere
Les prumirès otostrådes årént yeu stî fwaites pa Mussolini. C' est po çoula ki c' est l' mot itålyin k' a passé l' prumî e walon.
Sourdants
Categoreye:Voyes et tchmins
Wayimaedje (prôze powetike)
Tinme
Imådjreçmint, i discrît l' aviyixhmint d' ene djin, après k' elle a toumé dins les cropecindes å mitan del voye, dandjreus d' èn accidint d' èn ecdût do cervea. C' est come on wayimaedje.
Lete ô
Ele provént eto d' on spotchaedje des cossounes å coron, aprume dins des mots å mierpî (mots d' ene sillabe) :
Po ces mots la, l' accint "oû" (Nivele, Vå-so-Seure, evnd.) s' ôt a tot côp bon : roûze, ariver a bon poûrt, ene bague d' oûr.
Li lete ô egzistêye ossu dins sacwants shuvions di des mots calkés do francès.
On-z a disfafloté :
Ôtes mots ki si scrijhnut avou ô e sacwants accints do walon, mins nén e rfondou
Pacô, c' est li rfondaedje al pus lådje oyowe k' a relî li scrijha avou O estô do scrijha avou Ô
Pacô, c' est ene sorwalonde (Coûtchant walon, Sint-Houbert) k' a stî tchoezeye, tot stindant li rîle do disfaflotaedje divant Y.
Palestene (contrêye)
thumb|Imådje spoutnik del Palestene e 2003. Li Palestene, c' est aprume ene contrêye do Moyén-Levant metowe å Coûtchant do Djordin. Istoricmint, li Palestene esteut côpêye e troes redjons, di Bijhe a Nonne :
thumb|
thumb| Li Palestene fourit peuplêye des Filistins et des Djwifs, k' î s' î ont setlé. Elle a stî evaheye des Romins, des Arabes, des Croejhîs, des Trouks pu des Inglès.
Dispu 1947, li Palestene, come contrêye est pårteye e deus estats :
1907
Walon
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Ôtès djins
Categoreye:Date
Ploncaedje e l' opinion
On ploncaedje (on dit pus spepieuzmint ploncaedje e l' opinion), c' est ene inkete atuzlêye sincieuzmint, wice k' on dmande åzès djins leus idêyes, et ndè rsaetchî les frecwinces des responses.
Fijhaedje
C' est des societés ki n' fwaiynut k' çoula ki s' end ocupèt, po on dmandeu ki pout esse:
Droet do djeu
Les societés ki fwaiynut l' ploncaedje ont l' divwer d' esse neutes dins li relijhaedje des djins k' on lzî va dmander cwè (eneviè leu-z ådje, leu seke, evnd.).
Ele dinèt leus rzultats å dmandeu, mins n' ont nén l' droet di saetchî des concluzions.
Ene ni polèt nén dner li pus ptite racsegne so les rzultats a ene tîce-djin.
Ele doeynut respecter li privêyté des respondants. Dj' ô bén ki li ci ki corwaite les rzultats ni pout nén sawè mete di no so ene u l' ôte des responses.
Sourdants
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Estatistikes
Alfabet
thumb|E [[Sri Lanca plake di racsegnes po les tourisses e troes alfabets]] thumb|live en [[amazir sicrît dins deus alfabets, tifinar et latén]] L' alfabet (eto abécé) d' on metou on lingaedje, c' est l' djivêye des senes (lomés letes) acceptés pa les lijheus po scrire ci langue la.
Sôres d' alfabets
Sipepieuzmint, on fwait l' diferince inte:
Mins nerén, dins l' lingaedje corant on eploye å pus sovint alfabet po ces cwate cas la. Et po-z esse complet, on pout eto citer èn ôte grand sistinme di scrijhaedje, ki n' est nén èn alfabet la k' i n' note nén des sons mins des sinses, come les caracteres chinwès ou les hiroglifes edjipsyins.
Uzaedjes des alfabets
Li tchuze d' èn alfabet pout esse on mwaisse pont po l' ehåyaedje d' ene langue, pal voye do rfondaedje.
Dins les payis arabes, ey e l' Inde, les djins k' ont stî a scole kinoxhèt coranmint deus (u troes) alfabets.
Sacwants lingaedjes si polèt scrire dins deus u troes alfabets (metans li serbo-crowåte esteut scrît e l' alfabet latén el Crowåceye, e l' alfabet cirilike el Serbeye, et, disk' e 1945, e l' alfabet arabe el Bosneye.
L' amazir est scrît e l' alfabet latén el Cabileye (Aldjereye), e tifinar e Marok ey e Nidjer, ossu bén k' e l' alfabet arabe (Aldjereye, Marok).
Li tatår di Crimêye s' a scrît en arabe, pu e cirilike, pu e latén, avou l' faflotaedje do trouk. Li trouk lu-minme s' a scrît en arabe disk' å rfondaedje da Kamal Atatürk, la k' i s' a scrît e l' alfabet latén.
Hårdêye divintrinne
Alfabet do rfondou walon
*
Mayår
Mayår (la-minme e neyerlandès, Meldert), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Ougår, e l' province do Braibant flamind.
Sourdant
Categoreye:Flande Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye Categoreye:Province do Braibant Flamind
Comiece
Li comiece (on dit eto li handele), c' est l' vindaedje et l' atchtaedje di martchandijhes.
Li ci ki vind est lomé vindeu, li ci k' atchtêye, l' atchteu.
Si c' est les minmès djins ki sont tofer e handele, on dit l' ahesseu eyet l' cande udonbén li pratike.
Li mwaisse pont do comiece, c' est d' avni a on pris k' ahåye li vindeu eyet l' atchteu.
Dispu l' avnowe del Daegntoele, on pout eto vinde et atchter so les fis : c' est l' comiece éndjolike.
Ene sôre di comiece eternåcionå la kel produjheu a ene boune pårt do pris ki l' alouweu paye, c' est li comiece å droet pris.
Sipotchåve voyale
Istwere des spotchåvès voyales e walon
Sorlon Louwis Rmåke, ele divént ddja egzister e l' deujhinme mitan do 12inme sieke, a cåze di vîs scrijhas come:
Notåcion dins les motîs
Dins mo des motîs walons, les spotchåvès voyales si metnut inte åtchetes.
Des ptits motîs k' i gn a ni notnut nén les spotchåvès voyales, po spårgnî dle plaece (R13).
Portant, sacwants motîs (E170, S117, C8) sicriynut les deus cognes. C' est eto l' cas des motîs so les fis e rfondou.
Ôtes sifwaitès voyales
Ene sôre a pårt di spotchåve voyale, c' est li dvanceye voyale.
Ene ôte sôre, c' est li ristitcheye voyale.
Flaminouche
Li flaminouche u ptit solea / pitit solo u orandje flaminete, c' est ene orandjêye fleur des cortis, k' est eto yebe ås maladeyes.
Grand-Rin
Grand-Rin ([FR] Grand-Reng) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Erkelene.
Traitmint (cwårs)
Categoreye:Economeye Categoreye:Ovraedje Li traitmint (po les fonccionaires) u li salåre (po les ovrîs), c' est les cwårs ki les cis (cenes) k' ovrèt wangnèt po leu boutaedje.
Po les ovrîs, divinltins, on djåzéve purade di cwénzinne, di samwinne. On si fièvé payî sès eûres, si samwène, si kinzène, si mwès.
On cåze di traitmint par moes u par an.
Traitmint emîtrin par moes el Beldjike
Li traitmint emîtrin par moes el Beldjike e 2007, c' esteut 2837€. Dijh åcint des djins wangnént moens ki 1800 €; 10 åcint, dipus ki 4200 €.
Flaminouche
Calendula officinalis
Traitmint (cwårs)
Traitmint emîtrin par moes el Beldjike
Pa cwårtî d' l' economeye
Flaminouche
Biyolodjeye
Ses fleurs si drovnut a 9 eures å matén et si rsernut a 5 eures di l' après-dinner.
Traitmint (cwårs)
Pititès cwinzinnes
Les ptitès cwinzinnes, c' est l' salåre li pus bas k' on pout dner sorlon les lwès d' on metou payis. Mins ciste atuze la n' egzistêye nén tocosté.
Flaminouche
come amagnî
Les petales si plèt mete dins ene sope.
Traitmint (cwårs)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Flaminouche
Come yebe ås maladeyes
Les papins di djonnès foyes sont bons po les agaesses et les poreas; on s' endè sieve eto po sognî les ouys, les plåyes.
Sipotchåve voyale
Ôtes sifwaitès voyales
Portant, ces troes sôres di spotchåvès voyales la rotèt di l' minme façon dins l' dijhaedje del fråze.
Sôres di spotchåvès voyales
E rfondou walon eyet so ene grande pårteye do Walon do Mitan et do Levant, li spotchåve voyale, c' est "i".
So cåzu tote l' Årdene, eyet a Vervî et Måmdey, c' est U
Å foirt Levant di l' Årdene (Waime, Bietris), eyet dins l' Roman Payis, c' est l' son e (/ə/), noté "eu" (sistinme Feller), ë (Roman Payis, Soverdias), e̊ (Roman Payis, Gaziaux), ou e (S25, Gourdin).
Tot å Levant do payis d' Måmdey (Ôvîfa, sol Hôte Sure), et dins payis d' Wegniye, c' est "è"
Li spårdaedje des spotchåvès voyales dins les accints do walon est enimådjeye dins l' mape ALW 1-54 (årtike li / el).
Spotchaedje et beloyance
Po sacwants shuvions, li spotchaedje va disconte les rîles del beloyance. Metans come dins «motlî d' l' inglès», on a on prononçaedje /tliː.dlɛ̃/ nén foirt bén-djhant.
Li spotchaedje dipind eto del felesse do cåzaedje u do lijhaedje, et did wice k' on s' ahote ene miete. Divins «motlî d' l' inglès», po «cåzer droet», on pôreut dire «motlî  ·  di l' inglès» (avou on ptit rasta après «motlî»).
Mape et notule ALW 1-54 mostrant les sôres di spotchåvès voyales
Categoreye:Sons et letes do walon
Flaminouche
Sourdant
Categoreye:Plantes Categoreye:Fleurs des cortis Categoreye:Yebes ås maladeyes
Enya
Enya, di s' veur no Eithne Ni Bhraonain, est ene tchanteuse k' a skepî li 17 di may 1961.
External Links
Categoreye:Tchanteus
Dublin
thumb|Dublin Dublin, c' est l' mwaisse veye di Irlande. E 2016, i gn a 553.165 di dmorants.
Categoreye:Irlande Categoreye:Mwaissès veyes
Muzlire
Ene muzlire, c' est ene ahesse ki rascovere li muzea des tchéns po ls espaitchî d' hagnî.
Pout gn aveur eto des muzlires po les biesses (vatches; bedots, evnd.) k' on moenne ås tchamps, po k' ele n' alexhe nén a damadje dins les dinrêyes des djins.
Categoreye:Tinaedje astok des biesses
Antibiotike aidant d' crexhance
Èn antibiyotike aidant d' crexhance, c' est èn antibiyotike metou dins les paxhons po les biesses di cinse, et k' amidere leu crexhance.
Istwere
Ciste atuze la a stî trovêye dins les anêyes 1950 et aplikêye tocosté a pårti des anêyes 1960. Ele permeta, adon, di rclamer des profitaedje meyeus di 2 a 9 åcint. Li magnaedje pa kilo vindou fourit eto meyeu di 2 a 7 åcint.
Portant, disp les anêyes 1980, il ont stî disfindous dins sacwants payis. Li Suwede les rsaetcha des alimints e 1986. Pu, tote l' Union uropeyinne e 2006.
Categoreye:Antibiyotikes Categoreye:Nourixhince des biesses
Dinrêye d' awousse
Ene dinrêye d' awousse (on dit eto: on dvere), c' est ene fenaesse k' on ahive dins les tchamps, et ki dene des grins.
Les dinrêyes polèt esse eto soyeyes ou fåtcheyes vetes po fé do fôraedje.
Foû del Walonreye, gn a des ôtes "dinrêyes d' awousse", come li riz.
Crexhaedje des dinrêyes
Les dinrêyes ont cwate termenes dins les crexhince, après semaedje :
Awousse des dinrêyes
On fåtche les scwerons les prumîs, pu les oidjes, pu les frumints; les avoennes dimorèt les dirinnes.
Divinltins, on fåtchive al få; on radressive li bate, redjavler, pu loyî po fé des djåbes. On lzès dressive po fé des dijheas.
Avou les avoennes, on fjheut cobén des boshales.
Les dinrêyes d' ivier
C' est des dinrêyes k' on seme e moes d' octôbe.
Les dinrêyes di måss
C' est des dinrêyes k' on seme å moes d' måss.
Maladeyes et rascråwes des dinrêyes
*
Hoegaarden (discramiaedje)
Hoegaarden, c' est on no prôpe ki pout vleur dire sacwantès sacwès :
Wé (toponimeye)
Categoreye:toponimeye thumb|Wézelvå = Li wé dins l' vå
Pådje do mot "wé" et ses parints el toponimeye del Walonreye
On rtrouve li mot wé et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Fleur des vatches
Li fleur des vatches, u tchôdron d' ôr , c' est ene djaene fleur des tchamps.
Caltha palustris
Naxhes
ELe crexhe voltî dins les prés la k' i fwait brishlant, åtoû des rixhots et des vevîs, dins les croux bwès.
Dins les waides, les biesses s' è dismefiynut, pask' ele sont epweznantes.
Sourdants
Categoreye:Fleurs des tchamps Categoreye:Epweznantès plantes
Mont
Li Grand Mont (fr: Mons, nl: Bergen), c' est ene veye del Walonreye, e payis picård, k' est ossu l' mwaisse veye del province do Hinnot.
Djeyografeye
thumb|300px|Panorama.|alt=|centré Li veye si trouve nén lon erî del frontire avou l' France, bagneye pa l' Aiwe d' Inne, elle est l' cinte del redjon do Borinaedje, ancyinne redjon di hoyires.
Li comene intité di Mont a come vijhenes les comenes intités di Binche, L' Estene, Framriye, Djurbize, El Lovire, El Rû, Cwargnon, Kévi, Sint-Guilin eyet Sougniye.
Istwere
Mins l' plaece aveut stî ocupêye co pus timpe, å neyolitike a Spiene, poy a l' epoke rominne ene gårnizon, Castri Locus, s' aveut establi avåla.
Populåcion sorlon les anêyes
Dispôy èl rebanaedjes dès comenes è 1977 :
Univiersités
Li principåle univiersité d' Mont est l' UMons. Mins i gn' a eto on campus po l' Univiersité Catolike do Noû Lovén (FUCaM - Politikes syinces)
Spôrt
Soce di baskete :
Soce di fotbale :
Tuzance
alt=|vignette|Imådje do befrwè
Foclore
Li Doudou, li dicåce di Mont ki s' fwait tos ls ans al Trinité
Urope
Mont aveut stî èl mwaisse veye dal tuzance uropeyinne è 2015. Mont aveu prôpozé pindant èç anêye rola dès afwaires come dès spectåkes, dès espôzicions eyet todi-evoye.
Adjermalaedjes
Mont est adjermelé avou les veyes francesses di Briare-le-Canal, Thoissey eyet Vannes; ey eto avou Sefton (Grande Burtaegne), Changsha (Chine) et Little Rock (Estats-Unis).
Djalhé
Li grand Djalhé, ubén « Djalhê » u co « Djalhin » e Feller, (F. Jalhay), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Mont
Difoûtrinne waibe
Waibe oficire del comene
Djalhé
Tuzance walone
Categoreye:Comenes del Walonreye Categoreye:Province di Lidje Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Mont
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veye di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Motlî des apoticåres
Shuvance
Les nos d' plantes u d' botanike di ç' motî la sont rprins (avou l' rahouca SEM) dins G100, mins sins wårder li mwaisse ortografeye.
Apoticåres
8 d' awousse
Li 8 d' awousse, c' est li 220inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 221inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 145 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
6 d' awousse - 7 d' awousse - 9 d' awousse - 10 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Tchåmont
Tchåmont (fr: Chaumont, Chaumont-Gistoux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el Province do Roman Payis.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Sourdants
<References/>
Swele-frumint
Istwere del coûteure do swele-frumint
E l' Årdene, li swele-frumint a cmincî a-z esse semé diviè 1970-1980, el plaece do swele, paski li strin est pus bas, et n' flaxhe nén tant.
Motires do latén
Ene motire do latén, c' est ene troke di mots (motire) do lingaedje latén.
Rilomêye
Sacwants did zeles sont foirt cinoxhowes eyet sont rprindowes dins des ôtes lingaedjes come li francès.
Ab imo pectore (då fond del gavêye)
Cwand onk mostere ès-n indignåcion.
Ab irato (pa on mouvmint d' raedje)
Fé ene sacwè cwand on-z est e colere.
Ad augusta per angusta (viè des clapants rzultats på totès stroetès voyes)
Li seule manire d' adiercî åk est e vincant des målåjhistés.
Ad literam (foirt literålmint)
Citer onk tot rprindant ses dires.
Carpe diem (viker l' prezint)
Fråze ki vout dire k' el vicåreye est coûte, et k' i fåt profiter tant k' on pout do moumint d' asteure.
Errare humanum est
On s' pout bén tromper, come totes les djins; (plaijhanmint) on s' trompe bén sins boere
Imo pectore (då fond del cour)
Cwand onk mostere ès-n indignåcion.
In situ (dins l' plaece minme)
dins on papî sincieus, mostere ki ça s' passe la-minme k' on dit
Sic (insi)
dins ene gazete, mostere k' on riscrît çou k' èn ôte a scrît come il a scrît; oubén ses paroles come il a djåzé.
Veni vidi vici (dj' a vnou, dj' a veyou, dj' a vincou)
cwand onk mostere k' il a tot comprins et tot rmetou daccion do côp k' il a stî la.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Sicrijhaedje Categoreye:Latén Categoreye:Linwince
Rapoirtaedje gaztrece
On rapoirtaedje gaztrece ou rpôrtaedje, c' est on papî d' gazete, ou on cåzaedje radio, ou on filmaedje pol tévé, ki cåze d' èn etrevén ki s' passe ene sadju, ki l' gaztî rapoirteu î esteut, et k' i ndè vout rapoirter les pondants et les djondants azès lijheus(es), schoûteus(es) ou waiteus(es).
Pådje di hårdêyes eviè des videyos di grands rapoirtaedjes
Categoreye:Gaztaedje
Codjowaedje wårder
Li codjowaedje di wårder, c' est l' ci d' on viebe del prumire troke da Hendschel, "erîlêymint disrîlé", a cåze do R metou divant l' dierinne sillabe.
Li minme sacwè po les viebes del deujhinme troke, c' est l' codjowaedje tcherdjî.
Mwaissès piceures
Po-z espaitchî d' aveur troes cossounes dins sacwants codjowaedjes, ou deus cossounes å coron do mot, li R tchait tenawete.
Shuvant l' atuze des troes bodjes, on pôreut dire :
Po sacwants viebes, li R alondje li voyale I, U ou OU metowe padvant; çou ki doet esse replaecî pa on toetea cwand li R toume, et ki l' cossoune ki shût n' est nén vuzlêye. Come "tourner" :
Gn a eto des viebes avou sfwait viebes ki s' codjowèt come tchicter.
Hårdêyes difoûtrinnes
Warder
1857
Ôtès djins
Categoreye:Date
Les Chtroumes (binde d' imådjes)
thumb thumb|Li grand Chtroume padvant eyet l' sôrcî Gargayel padrî Les Chtroumes (e francès, les Schtroumpfs, e neyerlandès, de Smurfen), c' est ene binde d' imådjes askepieye pa Peyo e 1958.
C' est l' istwere di ptits bleus nûtons ki vikèt-st e-n on grand bwès.
Eplaidaedjes
Les saze prumîs lives ont stî eplaidîs pa Peyo lu-minme. Après s' moirt, e 1992, c' est s' fi, Thierry Culliford k' acviernêye les noveas eplaidaedjes.
Les persounaedjes des Chtroumes avént ddja aparexhou dins sacwants alboms di Djihan et Pire-Louwis.
Les Chtroumes et l' tuzance walone
thumb|Li chtroumfete Li vicaedje des Chtroumes corespond å ci des nûtons. Insi les femes echtroume sont bråmint pus råles (gn a k' ene echtroumfete po tot l' viyaedje di chtroumes). Come po les nûtons, gn a k' ene nûtonete po 10 nûtons.
Li viebe chtroumfer, po replaecî on viebe k' on n' tome nén dsu, c' est tipicmint l' uzaedje walon do viebe chôzer.
Les caracteres di tchaeke echtroume ont surmint stî tuzés des caracteres des set nûtons do floriconte di Blanke Nive.
dins toplin des lingaedjes
Ont calké les cossounes do francès: li slovinne (Štrumpfovi) eyet l' izlandès (apus ki l' dierin "f"): Strumparnir
Des ôtes ont edvinté on novea no ki va avou l' prononçaedje (motoit ene gote drole) dins l' metou lingaedje.
e walon
Li mot egzistêye dedja so l' esplicant motî do walon (2000-2004) dizo scrijha «chtroumfe». Dins l' Wiccionaire, on a co rdisploucté l' coron po divni Chtroume. Li «f» rispite dins l' parintêye: Chtroumfete
Kékès coûtès istweres ont stî ratournêyes e walon pa Lucyin Mahin et emantcheyes dins les bouyotes pa Fabian Beghin e 2018.
Li prumî albom ratourné pår e walon, «Les chtroumes et les berikes emacralêyes» a vudî e 2021 dizo deus accints walons, li ci d' Lidje eyet l' ci d' Nameur, eplaidî a «Noer Dessén».
Ene plantche e walon
Pî-notes
Chtroumes Chtroumes Chtroumes
Fåtcheus (insekes)
thumb Les fåtcheus (u fåtcheuses, u cizetes), araegne di basse , c' est ene sôre d' inseke ås grandès pates ki vént voler al nute, di l' esté, et s' aprepyî des lampes.
Tipula spp.
Mopliyaedje
L' adjermalaedje des fåtcheus deure lontins assez ki po s' leyî fotografyî.
Sourdant
Categoreye:Insekes
Bart De Wever
Bart De Wever, c' est on politikî di droete ki vént d' Mortsel. C' est eto li prezidint del N-VA dispu 2001. Dvant ça, il esteut mimbe del Volksunie.
Izolmint
L' izolmint (on dit eto : izolaedje, izolåcion), c' est l' metaedje d' ene racoûtche di materios esprès, lomés izolants, po-z espaitchî les discandjes di tcholeur ou d' electricité.
Nez
Li nez ou narene, c' est on boket do coir des djins, ki brike foû del tiesse, pa padvant.
Ås biesses
E walon, on n' dit nén sovint "nez" po les biesses.
Li nez n' egzistêye nén del minme façon dins les ôtes biesses ås tetes, les cenes k' ont on muzea.
Ås oujheas, les trôs do nez sont metous dins l' betch.
Ovraedje
Il est trawé di deus trôs, les narenes u trôs do nez. C' est par la ki l' air passe po-z aler ezès peumons, dins l' fonccion do respiraedje.
I sieve eto dins l' prononçaedje des voyales naziåles.
Maladeyes
Les trôs do nez sont-st efouwés dins les maladeyes come les matchureas. Adon, gn a sovint del nåze ki vént foû.
Sourdants
Categoreye:Tiesse Categoreye:Antomeye
Louis-Joseph Courtois
thumb|left|100px
Louis-Joseph Courtois, c' esteut on scrijheu e walon do Roman Payis.
Il skepia li 23 d' may 1854 a Perwé, et mori li 15 di fevrî 1915 a Sint-Djri.
Di s' mestî, il esteut curé (a Sint-Djri, di 1887 a 1915).
Riprins dins les antolodjeyes «Nos campagnes» eyet «Vey voltî»
Ouves e walon
I scrijha di 1896 a 1914 dipus d' 115 arimés di diferinnès cognes. Inte di zeles, des ratournaedjes di scrijheus greks et laténs (Virgile, Horace, Phèdre).
I fourit eplaidî dins l' Marmite, li Coirneu, li Ban-cloke, et pår divins les B.S.L.L.W..
Tot raspepiant ses ouves, Isidore Dory eyet Jean Haust ont-st eplaidî on motlî d' Perwez sorlon Courtois. , rahoukî come limero [C3] dins l' djivêye des motîs do walon.
Ses ouves ont stî aprume eplaideyes pa Paul Coppe e-n on livret lomé L'abbé Louis Courtois, poète et artiste du roman pays de Brabant.
Ene ôte plakete a stî editêye pås Cayés walons.
Sourdants
Courtois
Ouy-di-boû
Èn ouy-di-boû n' est nén èn ouy d' on boû
C' est l' cafè (tchanson)
Riprinjhe dins l' antolodjeye namurwesse, li tchansonî des Relîs, li tchansonî do Chwès.
Air
L' air, c' est l' ci d' ene tchanson e francès “C'est l'amour, l'amour”, k' a stî metowe al môde pa Béranger el France. Elle a sovint siervou po les tchansons e walon do 19inme sieke.
Li tchanson a stî redjårbêye pås Walons del Wisconsene, et reredjistrêye dins les anêyes 1970.
Flamouche
thumb Li flamouche u djaene magrite u flaminete (des tchamps), c' est ene djaene fleur des tchamps, polant saetchî so l' orandje ki rshonne a ene mårgurite.
Calendula arvensis
Parintêye
C' est l' cuzene di l' orandje flaminete des cortis, mins k' a deus rindjeyes di petales, leye.
Sourdants
Categoreye:Fleurs des tchamps
Li Swer di Brussele (gazete e francès)
thumb|[[Professeur Totlravi djåze d' on papî do «Swer»]] Li Swer (di Brussele), c' est l' rilomaedje e walon del gazete e francès Le Soir (de Bruxelles)
C' est ene gazete, dinltins socialisse, edjîstrêye a Brussele.
Filozofeye eplaidrece
Pus tård, li gazete a stî ene miete grandiveuss siconte des Walons, dins les anêyes 1970-1980, todi.
Elle a candjî pår dins les anêyes 1990, tot fjhant des coirnêyes po tchaeke province. C' est ladvins k' on trova cobén des sacwès sol walon. Insi deus årtikes so l' ouve da Lucien Mahin ey onk so Johan Viroux, del pene da Éric Burgraff.
Sourdant
Categoreye:Gazetes Categoreye:Gazetes di Beldjike Categoreye:Gazetes di Walonreye Soir
Ripassé tins
On rpassé tins, c' est on tins d' codjowaedje basti so l' viebe "awè" codjowé a l' indicatif prezintrece, shuvou do pårticipe erirece do viebe k' on codjowe.
Egzimpe :
Sourdant
Categoreye:Codjowaedjes
Ratourneu
On ratourneu u on tradujheu, ene ratourneuse, ene tradujheuse, c' est ene djin ki, di s' mestî ou di s' pasmint d' tins, fwait passer des scrîts tecses d' on lingaedje a èn ôte, çou k' on lome on ratournaedje u tradujhaedje.
Ratourneu éndjolike
On ratourneu éndjolike, c' est on programe ki ratoûne des tecses d' on lingaedje a l' ôte.
Mestî vijhén
I n' fåt nén comaxhî les ratourneus avou les eterpretes ki fwaiynut l' minme ovraedje, mins zels tot cåzant.
Sourdants
Categoreye:Mestîs Categoreye:Linwince
Comiece å droet pris
Les prodûts do comiece a droet pris si vindnuit dins des botikes a pårt, mins eto dins les grands botikes. So les pakets d' amagnîs, il est scrît: "fair trade" (e, inglès), "handel uit respect" (e neyerlandès) u "commerce équitable" (e francès).
Adire inte li comiece normå eyet li ci å djusse pris
Po on kilo d' bananes k' on paye å botike, i gn a ki 5% des cwårs k' arivnut ås payizans k' overnut divins les bananretes. Po l' cafè c' est co pire: 2%.
Avou des bananes et do cafè d' Oxfam, metans, les planteus d' cafè et les ahiveus d' bananes åront a pô près li mitan des cwårs ki l' atchteu paye.
Alére
Categoreye:Comiece Categoreye:Diswalpaedje podbon
L' Avespré
L' Avespré c' est l' tite d' ene istwere en imådjes k' a vudî e 2001/2, dissu l' Aréncrén, dins l' "virtouwele" gazete "RABULèTS".
Ripurdowe dispu 2003 pa l' papî-gazete Li Rantoele et s' î djoker, avant d' esse foû, a l' intrêye di 2005. Li binddimådje finålmint n' a nén stî eplaidêye dizo papî ås edicions Weyrich.
L' istwere cåze di branmint d' cayèts. L' tot èst d' ariver à lès comprinde. C' n ' èst nén åjîye.
Miyamoto Musashi
[[Imådje:Statue de Miyamoto Musashi offerte par un artiste japonais aux habitants de Gleizé (宮本武蔵).jpg|vignette|Gleizé: ène statue en hommage au samouraï miyamoto musashi. ]] Miyamoto Musashi, a skepyî a Harima li 12 d' måss 1584 ey a morou a Higo li 19 d' djun 1645, c' est on samouraï, escrimeur, filozofeye, scrijheu, peintre e djaponès.thumb|gauche
Categoreye:Samouraï
Åye (viyaedje)
Åye (la-minme Auye; F. Aye), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Måtche-el-Fåmene, el province do Lussimbork.
Aidant d' crexhance (biesses di cinse)
Èn aidant d' crexhance ou on stombiant d' crexhaedje, c' est on prodût, tchimike oudon biyolodjike, radjouté ås alimints po les biesses di cinse, et k' amidere leu crexhance. I s' adjixh foiravant des poyes di poytreye et des pourceas, mins eto des åmeas al laxhe.
''Les ormones steroyides, ki s' metèt come eplant dizo l' pea ou e pikeures, n' ont djamåy sitî admetowes oficirmint e l' Urope. Portant ele sont-st eployeyes coranmint dins tote l' Amerike (bijhrece et nonnrece) dispu les anêyes 1970.
Sôres d' aidants al crexhance
Categoreye:Nourixhince des biesses
Mondjoye
Mondjoye (e-n almand, dispu 1918, "Monschau", francès "Montjoie", coinreçmint e plat (ripouwaryin ) "Montche"), c' est ene veye d' Almagne, nén lon del Walonreye, di l' ôte costé del Fagne.
Djeyografeye
Li veye est raiwêye pal Roûle.
Metowe dins on trô. E 1945, cåzu nou obus n' î a toumé.
Istwere
Tchestea dedja foirt vî, des contes do Limbork. Riprins på Dutcheye do Braibant. Pu, shûte a des eritaedjes et des ractaedjes, a vnou finålmint al dutcheye di Djulé, pu al Bavire, et après côp co al Prûsse.
Sourdants
Categoreye:Almagne Categoreye:Efel Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye
Yves Duteil
Categoreye:Tchanteus e francès
Ene di ses pus rlomêyès tchansons, "Prendre un enfant par la main" (diner l' mwin a èn efant).
Redjårbaedje di "diner l' mwin a èn efant" (tecse da Jacques Desmet, lî pa Andrée Flesch)
Anêyes 260
anêyes 240 | anêyes 250 | anêyes 260 | anêyes 270 | anêyes 280
260 | 261 | 262 | 263 | 264 | 265 | 266 | 267 | 268 | 269
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Jean Colot
Jean Colot, c' est on scrijheu e walon ki scrît avou l' accint d' après Bovegne.
Il eplaide ses tecses divins Les Cayés walons dispu 2019.
Di s' mestî, il esteut prof di langues (almand, neyerlandès, inglès).
Colot, Jean Colot, Jean
Dobe betchete
Categoreye:Linwince Categoreye:Cawetes et betchetes Ene dobe betchete, c' est cwand deus betchetes si shuvnut so on metou mot.
Les deus betchetes polèt dmorer téles ké, u kel deujhinme pout candjî.
C' est l' cas po les betchetes do walon come po les cenes d' ôtes lingaedjes.
e francès
Betchete re- + betchete con- + bodje "fort" => réconforter
Displouctaedje des trokes di cossounes divintrinnes
Li displouctaedje des trokes di cossounes divintrinnes, c' est cwand gn a ene tcheyantès cossounes, dj' ô bén : ene cossoune etimolodjike ki n' si rtrouve nén å mitan d' on mot. C' est ene aplicåcion del rîle des troes cossounes.
C' est foirt corant dins les calcaedjes. Mins on rtrouve eto el minme piceure dins les codjowaedjes et dins l' aparintaedje.
C' est l' minme cayet ki po les trokes di cossounes å coron.
divant on halcrosse e å coron
S' i gn a deus cossounes divant l' bodje di codjowaedje (tchicter, shofler, wårder, adiersî, li viebe ni pout esse codjowé rîlêymint e l' indicatif et suddjonctif prezintreces et cmandeu singulîs (on-z åreut deus cossounes å coron). C' est eto l' cas avou les dmeye cossoune "y" tcheryî.
On-z è rexhe avou sacwantès piceures :
Avou les cawetes di codjowaedjes ki cmincèt pa des cossounes
S' i gn a deus cossounes divant l' bodje di codjowaedje, li viebe ni pout esse codjowé rîlêymint si l’ cawete di codjowaedje kimince pa ene cossoune
Istwere do tcheyaedje des dobès cossounes divintrinnes
Diviè 1200, on voet ddja bén ça dins li scrîta.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Rifondaedje do walon Categoreye:Croejhete walone Categoreye:Codjowaedjes
Louwis Boumål
thumb|Monumint a Lidje a s' memwere Louwis Boumål, oficirmint, Louis Boumal, c' est on scrijheu e francès ki bouta po l' Walonreye.
Il a skepyî a Lidje li 11 di may 1890 ey a morou sol front d' l' Izer li 11 d' octôbe 1918 (on moes divant l' fén del guere 1914-1918).
Si ouve
Si ouve a stî corwaiteye dins on live ki Leyon Degrelle sicrijha a 20 ans, k' il esteut studiant a Lovén, «Méditation sur Louis Bomal» (1926).
Sourdants
Boumål Boumål Boumål
Cwårs
Les cwårs (on dit eto : les çanses, les liårds, les sôs, l' årdjint...), c' est on sistinme di circulåcion di pîces, di biyets, di contes ezès bankes metous e-n alaedje dins ene metowe manoye, pa les estats, et ki permetèt di payî les martchandijhes u siervices.
Ça fwait ki li masse di cwårs k' ene djin u ene societé a mostere si ritchesse.
Li valeur des cwårs esteut rashiowe so l' valeur do metå k' elle estént fwaites u k' esteut stoké dins ene banke cintråle po les waeranti. Mins dispu diviè 1960, li valeur des cwårs dipind bråmint dpus des dnêyes economikes do payis ki bate manoye.
Canicule uropeyinne di l' esté 2022
vignette|Pus grandès timperateures del samwinne do 10 å 16 di djulete 2022, e-n Urope. Li canicule uropeyinne di l' esté 2022, c' est ene canicule k' a djondou l' Urope côutchantrece.
Cwårs
Categoreye:Economeye Categoreye:Finance
Canicule uropeyinne di l' esté 2022
Anonçaedje
Normåldimint, sorlon èn anonçaedje, il åreut dvou fwait 1,2°C pus k' el normå des såjhons å moes di djulete.
Istwere
C' est ene canicule k' a-st ataké li 12 di djun 2022, e deus periodes avou des moumints avou on climat pus normå. El pus hôte timperateure a stî rashiowe el Portugal : 47°C, li 14 di djulete 2022. El Beldjike, on-z a cnoxhou ene novele pus hôte timperateure a Uke avou 38,1°C. Li deujhinme, c' est l' ci do 25 di djulete 2019. El canicule si porshût co pindant l' moes d' awousse d' ciste anêye ci.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Meteyo Categoreye:Urope
Calindrî suwedwès
Li calindrî suwedwès fourit-st eployî el Suwede (ey el Finlande, k' adon fjheut pårteye do rweyåme di Suwede) do 1î d' måss 1700 disk' å 30 di fevrî 1712, ey esteut ewal å calindrî djulyin mins avou on djoû di decalaedje.
E novimbe 1699 i fourit decidé kel Suwede aléve adopter li novea calindrî grigoryin (k' esteut ddja eployî påzès estats pretestants almands) a pårti di 1700. Mins purade ki d' passer les 10 djoûs di decalaedje avou l' calindrî grigoryin, l' idêye esteut del fé graduwelmint, on djoû par an so les 11 anêyes bizetes (sorlon li calindrî djulyin) inte 1700 eyet 1740, tot n' contant nén les djoûs d' rawete di ces anêyes la.
Li plan fourit shuvou po 1700, bizete d' après l' calindrî djulyin, et on passa adon do 28 di fevrî 1700 å 1î d' måss; do côp, li Suwede esteut decalêye ossu bén des payis eployant l' calindrî grigoryin (di 10 djoûs trop court) ki des payis eployant li calindrî djulyin (di 1 djoû di trop).
Mins on n' shuva nén l' plan po 1704 eyet 1708; çou ki fwait ki nén seulmint li Suwede eployive on calindrî diferint do resse do monde, mins ki l' plan po passer å novea calindrî aveut tourné a cou d' poyon. Do côp, e djanvî 1711, li rwè Tchåle XII decida d' abandner ci calindrî speciål la, et d' rivni å vî calindrî djulyin. Po çoula, on radjouta-st on djoû di pus a l' anêye 1712 ki fourit-st insi deus côps bizete, avou on 29 eyet on bizåre 30 di fevrî.
Finålmint, li Suwede passa-st å calindrî grigoryin e 1753, tot passant 11 djoûs, li 17 di fevrî åyant come londmwin li 1î d' måss. Mins nerén, les rîles grigoryinnes pol cårculaedje del date di Påke ni seront acceptêyes pal Suwede k' e 1844.
Izolmint d' on bastimint
L' izolmint des bastimints, c' est l' radjoutaedje d' izolants dizo l' toet, so les meurs, et dzo l' plantchî d' flaxhe.
Sôres d' izolants des bastimints
🇱🇰 Izolant d' bastimint …
Categoreye:Bastimints
Vå (toponimeye)
thumb|Plake "Wezelvå" a [[Viyance (toponimeye)|Viyance]] thumb|Plake "Hôte Vå", mitan francesse, mitan walone, a [[Vå-d'-Xhavane]] thumb|Rimetou omrin e francès (Leval), a pårti d' «El Vau» e walon thumb|Belvå-Lignouveye, la ki l' djinre femrin est clair thumb|Plake "Setche vå" a [[Soûgné-Rmoûtchamp]]
On rtrouve li mot vå dins toplin d' nos d' plaeces del Walonreye.
Come on l' voet bén dins l' årtike ki vént dvant (al Vå, del Vå => no d' famile Delvå), c' est on femrin no.
C' est onk des dierins mots k' est co vicant po fé des noûmots do walon acou èn aplacaedje tîxhon a l' egzimpe di Virwinvå (noûmot foirdjî e 1977).
Dins les viyaedjes metous tot près del frontire avou les lingaedje tîxhon, on a padecô li calcaedje do mot tîxhon di minme sinse "dal" (walon "dål").
Nos d' plaeces
thumb|Plake eviè l' hamtea "Vå-dlé-Tchinne" a [[Ebli]]
Mot tot seu
eployî a pus sovint, avou ene divancete : e l' vå (el vå, Fr. Elvaux, al vå, Fr. Lavaux); pacô : so l' vå (sol vå), drî l' vå...
Ôtes divancetes
thumb|a [[Grand-Lé]]
Avou èn addjectif
thumb thumb|a Meu
Avou on no d' djin
thumb|Fond d' Ahinvå thumb|Mayåvå
IL DIVO
IL DIVO, c' esteut ene binde di tchanteus inglès.
Vå (toponimeye)
Come disterminant
thumb|Fond des vås
dål
Categoreye:Toponimeye Categoreye:Raspepyîs årtikes
IL DIVO
Plakes
Categoreye:Bindes di tchanteus
Augustin Huaux
Augustin Huaux, a scrît kékes pititès tchansons e walon.
I skepia a Mouzon (dilé Carignan, dipårtumint des Årdenes e l' France) e 1815. Come si pa esteut d' Couvén, il î rivna après l' batreye di Brinne-l'-Alou.
I mora a Erkelene e 1874.
Danse Mareye Doudouye
Li Danse Mareye Doudouye (danse Marîe Doudouye), c' est ene danse foclorike del Walonreye, aprume e Roman Payis.
Augustin Huaux
Ouves pol walon
On a rtrové onk di ses carnets d' tchansons, francesses et walones. Les cenes e walon ont stî eplaideyes dins les Cayés walons. Deus l' ont stî dins l' limero 18 do moes d' djun 1938, et les ôtes dins on limero a pårt (7/1975).
Danse Mareye Doudouye
Cåzaedje del tchanson
On rprind l' tot on deujhinme u on troejhinme côp s' on vout.
Augustin Huaux
Sourdants
Huaux, Augustin
Danse Mareye Doudouye
Istwere
Elle a rtrové del ravicance lanawaire dins les fiesses di viyaedjes come a Côroe-l'-Tchestea.
Rindjmint sincieus
Li danse Mareye Doudouye est rindjeye dins les danses di fertilité.
Sourdant
Categoreye:Danse Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Province do Braibant walon
Swisse
El Swisse, lomêye eto el Confederåcion Swisse, c' est on payis del Mîtrinne Urope.
Veyes
Mwaisse veye: Berne (Biene)
Spôrt
On spôrt, c' est ene façon a pårt di fé rmouwer s' coir, tot seu ou dins ene trope di djin, sovint po si mzurer avou des pareys a lu.
Swisse
Veyes
Ôtès rilomêyès veyes:
Spôrt
Les prumîs spôrts ont don stî çou k' on lome asteure l' atletisse.
Adonpwis, li mot spôrt a stî dné a totes sôres di lûte, pår avou des machines (coûsses d' otos) ou a des djeus d' tuzaedje (spôrts di tuzaedje, come les etcheks.
Swisse
Lingaedjes
Èç payis la a cwate lingaedjes oficirs nacionås : l' almand, el francès, l' itålyin ey el roumantche.
Spôrt
Motlî
Li ci (cene) ki pratike on spôrt est lomé "sportif" u sportive. End a des cis (cenes) ki c' est po leu plaijhi et des ôtes ki nd ont fwait leu mestî. Adon li spôrt divént on cwårtî d' l' economeye, et pout bressî des nouzomès banslêyes di cwårs.
Cwand des sportifs u sportives si mzurnut, on cåze di lûte, match u pårteye. Li ci (cene) ki wangne sacwants lûtes, lomêyes "tchampionats" est lomé tchampion(e). Les pus rlomés, c' est les cis (cenes) k' ont leu tite ås djeus olimpikes.
Swisse
Rilomés Swisses
(waloneus k' ont dmoré vaila)
Spôrt
Sacwants spôrts
…
*
Swisse
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Payis *
Djin (biyolodjeye)
vignette|deus ptitès djins Ene djin, biyolodjicmint, c' est ene sôre di biesse ås tetes, ki rote foû k' so ses deus pates di drî.
Elle a-st on cervea foirt diswalpé po s' groxheur, et ene kidujhance foirt complikêye.
On ndè trouve dins totes les coines del Daegne.
No e sincieus latén : Homo sapiens
Provnance del djin
Sapinse al abayeye di l' evolucion, li djin est ene biesse come ene ôte, ki s' a houwé evoye del famile des grands séndjes la a pô près 2 miyons d' anêyes.
Po des rlidjons k' i gn a, aprume les monoteyisses, li djin a stî askepieye do Bon Diu a on metou moumint, et n' a pus bodjî ni dins s' coir, ni dins s' cervea. Les deus prumirès dins k' ont viké so tere si lomént Adan ey Eve.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Biesses ås tetes
Province d' Holande Nonnrece
Li Province d' Holande Nonnrece est ene province di Neyerlande. Èç mwaisse veye est Den Haag, mins èç pus grosse veye est Rotterdam.
René Dardenne
thumb|(e 2005) René Dardenne, c' esteut on scrijheu e walon. Il a skepyî li 12 d' avri 1926 ey a morou li 16 di setimbe 2021.
C' esteut l' ptit-fi da Émile Robin.
Province d' Holande Nonnrece
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Bas Payis
Dessén
On dessén ou dessinaedje, c' est ene imådje fwaite avou des traits.
Motlî
Li ci k' el fwait si lome dessineu (dessineuse, dessinresse).
René Dardenne
Di s' mesti, il esteut curé.
Ouve pol walon
Il a scrît pus d' cint vint pretchmints e walon, po des messes dinêyes ås fiesses del Walonreye a Nameur, al fiesse des Bådets a Bomel, ås dicåces di Bovesse, Flawene, Émene, dås Boscayes, pol grand feu d' Boudje…
Dessén
Motlî
On dessén djusse kimincî si lome ene esbåtche.
René Dardenne
Ouve pol walon
Å pus sovint, ces pretchmints la n' ont nén stî eplaidîs, mins tot ses vîs papîs sont dins les årtchives des Relîs Namurwès.
Sacwants papîscrîts ont rexhou dins les Cayés walons e moes d' avri 2022.
Dessén
Istwere
Dispu ki les djins sont djins, il ont fwait des desséns, so ene rotche avou ene ponte, al croye, å croyon, al pene avou d' l' intche, evnd.
Sôres di desséns
Categoreye:Årts * Categoreye:Pondeure et dessinaedje
René Dardenne
Ouve pol walon
Il a stî rçû amon les Relîs Namurwès e 1990 et sacwants bokets da sinne avént ddja stî eplaidîs dins les Cayés walons do tins di s' vicreye.
Håye
thumb|håye di dominne thumb|di blankès spenes, al nive Ene håye ou ene håbe, c' est on plantaedje di bouxhons po retourer on tchamp k' on-z î meteut des biesses (rodjès biesses ou tchvås).
René Dardenne
Ouve pol walon
Il a eto dit des messes di moirt po des waloneus, inte di zels Roger Viroux.
Håye
Pacô, c' esteut djusse po catchî çou k' gn a padrî (metans, ene måjhon).
El Walonreye
El Walonreye, les håye sont voltî fwaite d' årdispenes. Mins gn a eto des håyes di faws po retourer les cortis. Les aites estént pacô reclôs divins des håyes di påkîs.
Ene sôre di grande håye, troes mete hôte, lomêye åvrûle, si rescontere e l' Hôte Årdene.
Motlî
thumb|ritaeyaedje al cizete di håye
Usteyes
Divinltins, on rtaeyive les håyes purade avou on cizea d' håye ou cizete d' håye. Asteure, gn a des hårboes electrikes.
Ritaeyaedje
thumb|ritaeyaedje so troes ans Les håyes metowe tot do long des voyes doevnut esse ritaeyeyes on côp l' an.
Po leyî ene plaece ås oujheas po poirter a ni, on pout rtaeyî les håyes pa bokets, ene anêye so troes, metans. On pout eto leyî monter èn åbe (tchinne, tchårnale) ou deus å mitan d' ene håye.
Les håyes des belès prôpietêyes sont rtaeyeye tos les moes, et todi bén cwårêyes.
Ristopaedje
Cwand les håyes siervèt a retourer ene pasteure avou des biesses, il est reki d' aler ristoper les bocås (trôs el håye) divant d' î låtchî les vatches.
Istwere
Categoreye:Agricoûteure Categoreye:Ecolodjeye
Frumint
Li frumint (on dit eto «grin») c' est ene dinrêye d' ivier (frumint d' ivier) u d' måss (frumint d' esté).
Triticum aestivum.
Motlî
Si on moûd l' frumint, et n' nén raidjî, on cåze di "farene di frumint"; li pwin serè do pwin d' frumint (pwin etir). Si on raidje, on djåze di "fleur"; li pwin fwait avou del fleur, c' est do blanc pan
Couteure do frumint
C' est ene dinrêye d' ivier pol pus grosse pårt del Walonreye. Mins c' est ene dinrêye di måss e l' Årdene. Minme dins l' "Bon Payis" (Fåmene, Condroz, Hesbaye…), cwand les frumints semés e moes d' octôbe ont d' trop sofrou d' l' ivier, on l' risseme e moes d' måss.
Moritanreye
Li Moritanreye est on payis å nôrouwess di l' Afrike. Elle a ene grande coisse so l' Oceyan Atlantike, etur li Marok å nôr, eyet li Senegål å sud; elle a ossu des frontires avou l' Aldjereye eyet l' Mali
Istwere
Li Moritanreye va ocuper li tîce nonnrece do Sara coûtchantrece e 1975, shuvant les acoirds del Håye. Mins, ele va raddimint dmander gråce, a cåze des atakes do Polisario (e 1979). Portant, al dimande do Marok, ele va rocuper li viyaedje-espér del Gwira e 1989.
Todi e 1989, gn ourit des disduts el Nonne. Ça a cmincî avou ene margaye po des waidaedjes et des pousses. Après, gn a yeu come sôre di rnetiaedje etnike avou 20.000 a 50.000 djins k' ont stî tchessîs evoye eviè l' Senegal eyet l' Mali. C' est les Mores ki cotchessént les noers.
15 d' awousse
Li 15 d' awousse, c' est li 227inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 228inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 138 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Moritanreye
Istwere
E 2005, gn ourit on côp d' estat, sins moirts. Li disdjokeu do vî prezidint Maaouiya Ould Taya, Ely Ould Mohamed Vall, prometa tote ene rîlêye di vôtaedjes, et k' i n' s' î metreut nén. Et n' si nén disdire.
15 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Moritanreye
Istwere
E 2007, al fén del tchinne di vôtaedjes, on relijha on novea prezidint, k' est on dischindant di sclåve.
15 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
13 d' awousse - 14 d' awousse - 16 d' awousse - 17 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye