cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marixhå
Istwere
Po fé les grossès clames di catoize, di bén dijh milimetes di spexheur, on meteut cwate fiers e feu. On bateut ene ponte et pwis l’ ôte. On tournéve åtoû del poere, todi pus lon, todi pus betchou.
C' esteut eto l' marixhå ki bindléve les rowes di bwès.
Li Viye Såm (veye)
Al Vîsâm [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Vielsalm, divnou intité, avou novea limero del posse 6690; limero diyalectolodjike: [B 4]; vî limero del posse: 6690.
Marixhå
Role sociå
C' esteut ene djin foirt ricwerowe dins l' societé des viyaedjes, disk' a 1940. Les djins î aprindént sovint les noveles.
Sourdant
Categoreye:Mestîs Categoreye:Feu Categoreye:Tchivås
1412
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tchåfaedje cintrå å solea
On tchåfaedje cintrå å solea, c' est on tchåfaedje cintrå ki rote avou l' exhowe solrinne loumire-tcholeur.
Hongreye
Li Hongreye, c' est on payis del Mîtrinne Urope.
Guere civile rûsse
Li Guere civile d' Rûsseye ou Guere civile rûsse ([RU] Гражданская война в России), c' esteut ene guere inte les boltcheviks ey el Blanke Årmêye.
Hongreye
Mwaisse veye: Boudapess.
Tchåfaedje cintrå å solea
Il est fwait avou :
Categoreye:Ahesses des bastimints Categoreye:Tchåfaedje
Hongreye
Lingaedje do payis: hongue u hongrwès, on lingaedje d’ ene famile d’ Azeye (parint avou l’ finwès u findandès et l’ estonwès).
Guere civile rûsse
Istwere
Cisse guere a duré do moes d' octôbe 1917 disk' å moes d' octôbe 1922. Elle a finixh avou l' victwere des boltcheviks.
Hongreye
Djeyografeye
C’ est on plat payis, avou des montinnes so tos ses boirds. Di nosse des costés, c’ est les Ales. Adon, a pus d’ meye kilometes del mer do Nôr, li vint d’ plouve a målåjhey passer. Ça fwait k’ i n’ î ploût waire. Les estés î sont bråmint pus tchôds k’ vaici. Et les iviers pus froeds.
L’ Aiwe di Danube passe e plin mitan.
Istwere
C’ esteut d’ nos cuzéns celes ki dmorént ladrî cwand l’ payis a stî evayi pås Romins. Li pere da sint Mårtén d’ Tour î a stî oficî romin.
Cwand les frontires di l’ Impire ont volé a bokets, gn a totès sôres di peupes k’ ont arouflé so l’ payis, distrujhant tot. Li pus cnoxhou d’ tos ces peupes la, c’ est les Hons : c’ est zels k’ ont dné leu no å payis. On pinse ki c’ est la k’ Atila a morou.
Des ôtes peupes ont shuvou : les Lombårds, les Avårs, ... et finålmint les Madjårs. Les Madjårs s' ont rindou mwaisses do payis e l’ anêye 896.
Pol dire platezak, les Madjårs, c’ esteut des såvadjes. Des rôbaleus ki viként dzo des toeteas, k’ ont vnou did l’ ôte des costés l’ Oural, et ki n’ djåzèt nén on lingaedje induropeyin.
I touwént, i hapént, i broûlént, et vni ataker les djins disca ciddé sol boird di Sambe. I vénront tournicoter åtoû do moustî d’ Lôbe. Mins i gn ourit-st on miråke. I touma do cir ene si foite lavasse k’ on rtrova les Hongrwès el berdouye disk’ al pupe. Les bråves moennes les ont rascodou et end ont fwait des bons crustins. C’ esteut åtoû l’ an 950.
Il ont comprins k’ s’ i vôrént on djoû poleur divni on rweyåme e l’ Urope, on vraiy rweyåme ricnoxhou da tertos, i s’ faleut fé crustin et andoûler l’ Påpe.
C’ est insi ki Istvan divna li prumî rwè del Hongreye l’ an 1001 et rçure då påpe ene bele corone. Po s’ fé aidî a fé do payis on payis crustin et « modiene », il a dmandé « di l’ assistance tecnike ». Et on lyi a evoyî des hiedes di moennes et d’ ovrîs d’ amon nozôtes: do Payis d’ Mouze, di Lidje, di Nameur, di Mez.
Pocwè prinde des djins did l’ ôte des costés d’ l’ impire djermanike? Motoit pask’ il avént peu des Tîxhons ki ls avént batou dinltins (dizo Oton prumî, e 850).
Mins l’ peupe n’ a nén todi accepté di s’ fé crustin d’ foice. Ene anêye, cåzu tos les moennes s’ ont fwait mascråwer. Sint Djuråd, par egzimpe.
Mins, al fén des féns, li rwè Andrî a tot rmetou d’ adrame. Des meyes di Walons et d’ moennes cistercyins ont-st acorou et basti li rweyåme di Hongreye (covints, tchesteas, administråcion, eglijhes). C’ est zels k’ ont scrît les prumîs tecses e hongrwès.
Li rwè Estiene dina des teritweres ås Walons, avou totès sôres di libertés (waire di taeyes, li droet d’ djåzer leu lingaedje, evnd).
Sourdant
Categoreye:Payis Categoreye:Mîtrinne Urope *
Pitiwar
Pitiwar (dins ene fråze, après voyale «a Ptiwar, F. Petitvoir), c' est on hamtea d' Tournai-dlé-l'-Tchestea.
Rilomés dmorants
Jean Degavre
Categoreye:Hamteas del Walonreye
18 di fevrî
Li 18 di fevrî, c' est li 49inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 316 djoûs (317 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Guere civile d' Aldjereye
Li guere civile d' Aldjereye a cmincî e 1992 cwand l' årmêye n' a nén volou ricnoxhe les rzultats des vôtaedjes ki dnént l' madjorité a on pårti islamike, li Jebha Islamiya li-l Inqad (Sibuca Islamiveus pol Schapaedje), kinoxhou eto dizo l' essegne F.I.S. (Front Islamique du Salut).
Hårdêye difoûtrinne
Sicrijhaedjes sol guere civile aldjeryinne (belès letes)
Categoreye:Aldjereye Aldjereye
Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece
thumb Li Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece u "Rasgoutadje des bassårdinrèces", c' est ene båze di dnêyes rashonnêye pa Lucyin Mahin a cmincî di 1995, avou tos les mots walons di l' Årdene nonnrece.
Mwaissès dnêyes
Elle est prezintêye come on motî walon francès. Mins ele pout eto siervi dins des rcweraedjes francès walon.
Li fitchî a stî aprume eplaidî pa bokets tos les moes, di 1995 disk' e 1998, dins ene foye toûnrece, a môde di gazete e walon lomêye "Li Rasgotaedje des bassårdinreces" (Lu Rasgoutadje des basse-ârdinrèces).
Dins ces foyous la, li diccionairî aveut fwait l' toû des mots di A disk' a CAS. Adon, li restant des mots del båze di dnêye dimorrè å livea d' brouyon.
Les mots î sont rfondous coinreçmint, tot relijhant les foninmes les pus tipikes di ç' payis la.
Li båze di dnêyes est rprinjhe sol limero [S117] dins l' djivêye des motîs do walon.
Sourdants
Li båze di dnêyes rashonne : Tos les sourdants sont cités dins l' comintåre del gayole M2 do tåvleu brouyon.
Accints rprins ortograficmint et nén rprins dins l' fond d' bayeyes
Li cawete di codjowaedje «-è» des infinitifs del Fåmene et do Bork, al limotche bijhrece do payis d' ersè, sont sovint notés dins l' colone di spårdaedje, et minme pacô dins les fråzes.
Li prononçaedje «e» (/ə/) del voyale «u» a Bietris et sol Simwès disca Bouyon n' est måy riscrît dins les cognes coinreces des mots.
Ardene nonnrece
Bouriate
Li bouriate, c' est on lingaedje, del Chine, del Rûsseye eyet del Mongoleye.
Cawete -ss
Li cawete -ss, c' est ene cawete ki våt l' prono replaece li prono sudjet "tu" metou padrî l' viebe, dins les codjowaedjes kel prononçaedje finixh pa ene voyale. Li cawete -ss ni s' eploye fok ki cwand on-z atouwe l' ôte et dene on livea d' atouwaedje adoûci.
Jules Evrard
Jules Evrard, c' esteut on scrijheu di pîces di teyåte e walon.
Il a skepyî a Nameur li 18 di decimbe 1887. Il a morou a Eterbek li 10 di nôvimbe 1968.
Foû do walon, il a eto scrît cwate pîces e francès.
Vicåreye
Si prumire pîce d' èn ake «On piele» a stî djouwêye pal dramatike ''Les Namurwès d' Saint-Djîle e 1929.
Di 1929 a 1956, i va scrire 32 pîces di teyåte e walon, des côps arimêyes. Li pus cnoxhowe serè, sins manke, «Nicolas Bosret ou l' istwere do Bea Bouket», creyeye li 15 di setimbe 1945 å teyåte di Nameur.
C' est avou ene ôte pîce «Po l' oneur» k' i wangne li prumî pris de teyåte walon namurwès e 1947.
Evrard Evrard
Cawete -ss
Hårdêye difoûtrinne
Egzimpes di mots avou l' cawete -ss dins l' Wiccionaire
Cabrejas del Campo
Cabrejas del Campo, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Cawete -ss
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Codjowaedjes SS
Borjabad
Borjabad, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
1718
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730
1713 | 1714 | 1715 | 1716 | 1717 | 1718 | 1719 | 1720 | 1721 | 1722 | 1723
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1718 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Minêye di Covite 19 el Beldjike
thumb|Moucron, 31 di måss diviè 8 eures al nute : pailtaedje aplodixhrece po les sougnants Pådje sol tcheriaedje del minêye di maladeye å cronivirûsse 2019 el Beldjike.
Faze di spårdaedje e stoumuligne
thumb|fåze di muchyî spårdaedje (1 å 7 di måss), et montêye esponintrece des cas (13 å 21 di måss) A pårti do moes d' fevrî, probåbe ki l' minêye s' a spårdou e stoumuligne disk' å cmince do moes d' måss. Bråmint des djins s' ont plindou di laids matchureas, foirt prindåves, adon k' les chifes oficirs d' epufkinaedje estént foirt bas. Insi, li 2 d' måss, on spiker di l' RTBF baltéve li sistinme di haitisté bedje insi : «El Beldjike, nos avans cwate côps dpus di minisses del santé (8) ki d' malådes do cronvirûsse ».
Li fôre ås lives di Brussele, do 2 å 6 di måss ni fourit nén anixhilêye. Lavola, li nombe di djins k' avént des masses (dins les standes) si contéve so les deus doets del mwin.
Li minisse federåle del santé, Maggie De Block, repetant les djudjmints di l' ODH (OMS), cåzéve di ptite herike, k' i s' aléve rapåjhî avou l' bontins. C' esteut ossu l' idêye do prezidint amerikin Donald Trump a ç' moumint la. Minme Antonio Guteres, li scretaire djenerå d' l' ONU, dijheut ås gaztîs li 26 di fevrî : «ci n' est nén (co) ene parminêye.»
Recloymint
thumb|cwand les djins pinsént co vite (djeu d' mot) esse foû del piyintche (10 d' avri 2020) thumb|ouxhs clôs e l' comene (19 d' avri 2020) Li gripaedje d' on plin côp do nombe di cas e moes d' avri va oblidjî l' govienmint a mete so pî ene celule di crijhe, avou kékes minisses do govienmint d' afwaires corantes, les prezidints des redjons et des minêyolodjisses.
I va decider on straegne recloymint li 13 di måss. Les djins n' pôront pus vudî d' leu måjhon, ki po-z aler fé leus comissions ås botikes ki vindèt d' l' amagnî. Et ki ç' soeye li pus près d' leu måjhon. Li police gadjrè les contruvnants.
Revolucion francesse
thumb|Terwagen di Marcour, ene revinteuse vinant del Walonreye Li Revolucion francesse u revintreye francesse di 1789, c' est ene revintreye ki s' a passé e l' France e 1789, k' a ståré li rwè Louwis XVI.
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Recloymint
Les botikes metnut des glaeces inte li contwer eyet les pratikes, ki dvèt fé l' cawêye, tertos a on mete onk di l' ôte.
Revolucion francesse
Li djoû l' pus rlomé, c' est l' 14 di djulete, la k' les revinteus ont prins li prijhon del Bastile.
Jean Hamblenne
Jean Hamblenne, c' est on scrijheu e walon eyet èn eplaideu di tecses rilidjeus crustins e walon.
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Recloymint
Li recloymint diveut durer disk' å deus d' avri, mins i s' a porshuvou disk' å moes d' may.
Jean Hamblenne
I vna å monde li 8 d' awousse 1953.
Revolucion francesse
Les istoryins el fwaiynut durer, classicmint, disk' e 1799.
Jean Hamblenne
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole, ey eto scoleu (boute-po-rén) pol teyolodjeye crustinne (ortodosse).
Revolucion francesse
Shûtes
Les idêyes de revinteus francès si spårdèt rade ezès Bas Payis otrichyins (revintreye braibançone) ey e l' Principåté d' Lidje (Binamêye revolucion).
Djivêye des payis del Mîtrinne Mer
Li djivêye des payis del Mîtrinne Mer, c' est ene djivêye di payis k' ont ene coisse ki bagne sol Mîtrinne Mer.
Revolucion francesse
Shûtes
Shijh ans après, les armêyes francesses vont abroker so çou k' est asteure li Beldjike, et rashonner, pol prumî côp, les Walons des deus payis (Bas Payis otrichyins et Principåté d' Lidje). C' est li cminçmint do redjime francès.
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Prumî disrecloymint
Il a cmincî pitchote a midjote, a pårti do moes d' avri, avou li rdrovaedje des grands botikes d' usteyaedje et les pepinierisses.
Jean Hamblenne
Il est mimbe des Relîs Namurwès ey il a yeu l’ cocåde e 2021.
Revolucion francesse
Paskeye lidjwesse del constitucion
Jean Hamblenne
Ovraedje come eplaideu
D' aboird, i rtrova les ratournaedjes e walon d' on moenne di l' abeye di Rotchfoirt et les replaida (Evandjîle sint Mår, såmes).
Revolucion francesse
Categoreye:Revintreyes Categoreye:France Categoreye:Istwere
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Prumî disrecloymint
Les djins ont polou rvoyaedjî a pårti do moes d' may, mins sins vey dipus 10 djins foû d' leu clostea sociå. Ci n' est k' adon k' il polît raler dins leu deujhinme dimorance.
Jean Hamblenne
Ovraedje come eplaideu
Il a eto replaidî ene ramexhnêye d' arimés da Reynolds Hostin, Roukes et pazeas (Rukes èt pazias) (2019) pu deus pîces d' èn ake do minme oteur: «Cours moudris» eyet «L' ome» (2020). Eto, todi rapexhîs pa Hostin, ene djivêye di spots di dmorants des viyaedjes del province di Nameur.
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Prumî disrecloymint
Les frontires avou les payis vijhéns ont rdrovou e moes d' djun.
Jean Hamblenne
Come sicrijheu
I cminça a scrire des tecses e walon dins les Cayés walons eyet dins l' Bourdon diviè 2017.
Jean Gabin
Jean Gabin esteut èn acteur di cinéma francès ki vineut del redjon d' Paris.
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Prumî disrecloymint
Les cafès et les restorants ont polou rçure des pratikes a pårti do 19 di djulete 2020.
Djivêye des payis del Mîtrinne Mer
Gn a ladvins des payis d' Afrike, d' Azeye et d' Urope (pa ôre alafabetike des troes continints).
Jean Hamblenne
Come sicrijheu
E 2022, i rashonne tos des scrijhaedjes dedja parexhous dins ces troes rvuwes la, L’ istwere do monde racontêye pa les biesses.
Djivêye des payis del Mîtrinne Mer
Payis d' Urope
* Categoreye:Djivêyes
Jean Hamblenne
Sourdant
Hamblenne Hamblenne Hamblenne
Peron
thumb|Peron d' Lidje On peron, c' esteut on bastimint ki rprezintéve l' estat dins l' Principåté d' Lidje.
Come essegne
thumb|left|Bône del Principåté d' Lidje a [[Presgå]]
Foû del principåté d' Lidje
A Djerpene, n a-st ene «Rowe do peron». Mins l' veye n' a måy sitî e l' Principåté. Fåt croere ki c' est èn ôte sinse do mot, come des egrés d' pire.
Categoreye:Monumints istorikes Categoreye:Principåté d' Lidje
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Rispitaedjes
thumb|500px|Coube del minêye Li disrecloymint a permetou al minêye di rsôter a pårti del fén do moes d' awousse 2020. On a ddja rastrindou li nombe di djins a rvey a ç' moumint la.
El mitan do moes d' octôbe, les restorants et les cafè ont dvou rclôre pol deujinme côp.
Li må s' a rispårdou d' bele tins d' l' ivier, et totafwait a ristî clôs. Ene miete ridrovou pol condjî des mascarådes.
Beyôle (toponimeye)
Categoreye:toponimeye thumb|Plake "rowe del Bôlete" a [[Viyance]] Pådje do mot "beyôle" ("bôle") et ses parints el toponimeye del Walonreye
On rtrouve les mots beyôle (u bôle) et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Votem
Votem (F. Vottem), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hesta, el province di Lidje.
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Rispitaedjes
Mins li minêye s' a ehåsté e moes d' djanvî fevrî 2021, a cåze di wayimants pus fels a passer d' ene djin a l' ôte, come li variant inglès, adonpwis, l' indyin (ribatijhî neutrålmint «variant D»), adon k' les viyès djins kimincént a esse eploctêyes, tot avou les djins des ospitås.
Votem
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Industreyes
N aveut bråmint des ptitès brictreyes å cmince do 20inme sieke. C' est la ki li ptit "Colas Pirete" discrît leu-z ovraedje dins l' live da Aimé Quermol "Toussint di mon Dadite" (sicrît e e francès d' Walonreye).
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Rispitaedjes
Les eploctaedjes vont-st aler pus rade a pårti do moes d' may 2021, po-z avinde les 60 åcint di dobe-vaccinés å prumî d' awousse 2021 (cåzu 7 miyons d' djins, so 8 k' ont yeu leu prumire dôze). Li morance pal plôke tome cåzu a rén e mitan do moes d' djulete 2021. Gn a 25.000 djins k' î ont lai leus oxheas, dispu l' moes d' måss 2020. Portant, li herike rôle todi avou 1000 cas aveuris tos les djoûs.
Les cas ratakît a rhåssî e moes d' octôbe 2021, avou on nombe d' analizes pôzitives di 100.000 par djoû li 1î d' fevrî 2022. Ci wayimant la (lomé omicron) si prindeut foirt åjheymint, mins sins grande morance. Avou ça ki bråmint des djins djusse rescontrant des malådes s' alént fé tester, minme s' i n' avént rén, et poleur esse pôzitifs.
Touwance
Vola les chifes del touwance e l' Beldjike. Li touwance del gripe, c' est a pô près 2,5 pormeye.
Votem
Djeyografeye
A Votem, i gn aveut li Molègn Boûkete, mins la k' on-z el a sprôtchî po fé l' otostråde, e 1960.
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Touwance
Les chifes do prumî moes (avri 2020) sont dazår sorpezés, veyanmint k' on aveut des astådjes po fé les analizes. Les cis do dierin (djanvî 2022) sont dandjreus trop fwebes, ca gn aveut des djins k' alént fé des analizes et ki n' estént nén clinicmint malådes (mins ki plént edjîstrer l' virûsse), Ça fwait ki l' chife n' est nén rmetåve al morance po les ôtes maladeyes — li gripe, metans — la k' i fåt esse vormint malåde po-z esse conté.
Votem
Lingaedje walone
Disk' al mitan do 20inme sieke, les dmorants djazént e walon nouv côps so dijh. Li patwès di Votem, rmetou a l' ci d' Lidje, a sacwantès piceures fonetikes prôpe a l' Hesbaye lidjwesse. Dj' ô bén, i nd a pont d' naziås, metans li « -in- ». Inla, on direut « molègn », al plaece di « moulin ».
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Sacwants consecwinces
Les cwarmeas et carnavals ont stî anixhilés a pårti do 15 di may 2020 (li ci d' Bince et d' Måmdiy s' avént ddja passé, mins nén l' letaré di Ståvleu).
Votem
Lingaedje walone
Vla ki tins d' èç sieke la, a cåze des cåzaedjes e francès dins les eglijhes, a scole ey al televuzion. A cåze eto des abagants timpesse, les djåzaedjes e walon ont grandmint disparexhous dins ç' viyaedje la. Amon les djins di drola, el walon esteut pus bas k' el francès. Come di djusse, on-z acsegnive les gaméns e walon, mins les båsheles aprindént li francès. Totfeye, e 1938, dins l' gazete coinrece « Le Rouby », åtoû vint-cénk des tecses scrîts å cint estént scrîts e walon, mins les ôtes estént-st e francès.
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Sacwants consecwinces
Pareymint avou les måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze.
Votem
Lingaedje walone
Li dramatike « L'Aurore » aveut egzisté etur 1938 eyet 1987. Cisse-la meteut so pî sovint des prezintaedjes e walon. El Bibioteke des Pårlers del Walonreye, k' est dins l' Muzêye do Vicaedje des Walons, wårde ene documintåcion so ci dramatike la.
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Sacwants consecwinces
E 2021, et pu co e 2022, totes les mascarådes ont stî disfindowes. Pareymint les rashonnaedjes uzançreces come les grands feus.
Votem
Sourdants
<References/>
Minêye di Covite 19 el Beldjike
Dins les belès-letes e walon
🇱🇰 Escôs del minêye 2020 dins les belès-letes e walon
(tcheriaedje del minêye e l' Beldjike, pa ene djin k' el raconte moes par moes)
Sourdant
Categoreye:Beldjike Categoreye:Minêyolodjince Categoreye:Minêyes daegnreces
R. FC Serè
Li Royå Fotbale Club Serè est ene ekipe do fotbale e Walonreye, ki s' trove e Serè dins li province di Lidje, dispoy 2014. I rcandje l' ancyin club då minme no k' aveut disaprexhou. Is djouwnut e rodje eyet noere. Padvant 2014, li R. FC Serè esteut l' ancyin Royå Francs-Boréns, ki n' a rén awè avou l' novea.
Anêyes 50
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Casarejos
Casarejos, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Tchetchene
Li tchetchene, c' est on lingaedje k' est cåzé el Tchetcheneye. Cist edroet la, c' est ene redjon del Rûsseye.
Li loumire pierdowe (noveles)
Li loumire pierdowe, c' est ene ramexhnêye di noveles (et d' pus courts tecses a môde di tuzêyes) sicrîtes pa Dieudonné Boverie ey eplaideye e 1962.
Li tite do live, c' est l' ci del prumire novele.
Sociolodjeye
Li scrijheu a ça d' bea: i mousse dins l' pea di ses persounaedjes (kécfeye bén ki c' est çou k' i rsint lu-minme) et nos dner des valixhantès dnêyes sol societé del prumire mitan do 20inme sieke.
So l' atouwaedje
On djonne ome d' ene famile di comierçants del veye fwait si intrêye amon s' mayon, on manaedje d' ovrîs, et ôt k' les parints s' atouwèt.
So les idêyes des Nazis
On prijhnî dins les camps almands e 1944 est temté di waitî d' on bon costé les idêyes (come toplin des djonnes Walons k' avént stî edoûlés på mouvmint recsisse):
Istwere
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Ratourneure
Ene ratourneure, c' est ene manire di dire ene sacwè, avou èn emantchaedje di mots ki leu prumî sinse vout dire ôte tchoi.
Les ratourneures ni plèt nén sovint esse tradûtes d' on lingaedje a l' ôte.
Sôres di ratourneures
Dins les ratourneures, gn a d' l' adire inte :
Lives di ratourneures
…
Categoreye:Motyince do walon Categoreye:Dijhaedjes e walon
Albert Houart
Albert Huart a skepyî li 22 d' avri 1914 a Nameur ey a morou li 2 d' djanvî 2009.
C' esteut on sculteu so bwès et so pire.
Il a stî l' prumî a taeyî li noer måbe di Mazi, foirt målåjhey a travayî.
Vicåreye
Il aveut crexhou a Cînè.
Diplomé del sicole des Bea-Årts di Nameur e 1934, pu del Rweyåle Academeye des Beas-Årts di Brussele e 1936.
E 1944, il est lomé professeur di scultreye sicole des Bea-Årts di Nameur. Pu ndè divni directeur e 1973.
I n' esteut nén foirt kinoxhou des djins, ca i n' espôzéve pus dispu les anêyes 1980.
Houart Houart
Eyjafjallajökull
thumb|Si eplaeçmint dins l' Izlande L' Eyjafjallajökull (ki s' lireut, e sistinme Feller eyya-fyatla-yeucul, pus coûtmint, Eyjafjöll, Eyafyeul), c' est on volcan d' Izlande.
I s' a dispierté e 2010 et-z evoyî des monceas d' cindes e l' air, ki s' ont fwait shofler so tote l' Urope et disk' a l' Afrike bijhrece. Les areyoplanes ont dmorés ahotés ene grosse samwinne, et plinnes vacances di Påke.
thumb|Les nûlêye di cindes, veyowes a Solea-djus
Alére
Louis Baijot, "Cwand l' tere si rewoeye", Li Rantoele 54, esté 2010.
Categoreye:Izlande Categoreye:Volcans
Moxhet
Sôres di moxhets
Li pus cnoxhou el Walonreye dinltins, c' esteut li ptit gris moxhet (Accipiter nisus). Mins asteure, li pus corant des moxhets, c' est motoit l' breyî (Buteo buteo).
Les fåcons sont des aclevåves moxhets.
Foû del Walonreye, gn a metans, li harpagonisse.
Categoreye:Oujheas Categoreye:Oujheas magneus d' tchå
20 di fevrî
Li 20 di fevrî, c' est li 51inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' il è dmeure co 314 (315 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
18 di fevrî - 19 di fevrî - 21 di fevrî - 22 d' fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
1444
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Teri do Båyemont
Li Teri do Båyemont ([FR] Terril de Bayemont ), obén li Teri Sint-Tchåle ([FR] Terril Saint-Charles ), u core avou les deus nos : li Teri Sint-Tchåle-Bayemont, c' est on teri el Bijhe-Coûtchant del veye di Tchålerwè. Èç teri ci si trove el Dochriye, èn hamtea d' Mårciene. Èç teri ci si trove el hamtea (Bijhe) eyet li Canå Brussele-Tchålerwè (Nonne).
Etimolodjeye
Li mot Båyemont, c' esta l' no d' on bwès ki si trova al Bijhe-Coûtchant del hamtea d' El Dochriye. Li Båyemont k' esta eto l' no del hamtea nén lon d' Goyîssåt eyet ki sereut, enute, a costé di l' Viete Alêye (coron d' sociås lodjmints). Ci fourit ossu l' no d' èn edroet el ki si trove, asteure, dzeu d' el Rowe Rweyåle.
Djeyografeye
<mapframe latitude="50.420441" longitude="4.403790" zoom="16" width="733" height="500" align="center" />
Béleul
Béleul (la-minme e picård: Baileul /belœl/ u Beuleul, Bëlël /bœlœl/ fr. Belœil), c' est ene rebanêye comene del province do Hinnot.
Gazele dorcasse
Li gazele dorcasse, c' est ene sôre di gazele del famile des bovidîs k' on trouve ezès contrêyes dezertikes do Sara.
Gazella dorcas
Vicansté
Ele si rprodût åjheymint dins les djårdéns zolodjikes et les rezieves natureles.
Categoreye:Biesses foû del Walonreye Categoreye:Bovidîs
Codjowaedje eyet motî d' 5.000 viebes e walon
Les Codjowaedje eyet motî d' 5.000 viebes e walon, ki l' tite e francès, c' est Conjugaison et lexique de 5000 verbes wallons, c' est on live di codjowaedje des viebes walons, fwait pa Emile Gilliard. Il a vudî e 2000.
Mågré l' tite, i gn a 3627 viebes diferins. Po tchaeke di zels, on dene e francès les sinses do viebe (avou pa côps des egzimpes d' eployaedje), ça fwait ki c' est eto on ptit motî walon francès et ki l' live est rprins sol limero [C54] dins l' djivêye des motîs do walon.
Les viebes sont rindjîs dins 70 categoreyes; ces categoreyes sont eployeyes dins l' motî Gilliard (2007) po dner po tchaeke viebe si codjowaedje.
Clasmint des viebes
Li groupaedje est fwait d' après les trokes do walon:
Sitatistikes des viebes
nombe totå: 3627
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Codjowaedjes Categoreye:Lives sol walon Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard
Paskeyes d' avår ci (noveles)
Paskeyes d' avår ci (Paskêyes d’avaur-ci), c' est ene ramexhnêye di 50 noveles da Emile Gilliard. Li live a parexhou dins l' coleccion Micromania e 2009.
ISBN 978-2-930364-48-3
Castilfrío de la Sierra
Castilfrío de la Sierra, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Paskeyes d' avår ci (noveles)
Kitaeyaedje do live
Å coron do live, gn a on motlî d' 13 pådjes (pp. 315-328).
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard
Liene-e-Hinnot
Liene-e-Hinnot (la-minme, Lièrne F. Leernes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fontinne-l'-Eveke, el province do Hinnot.
Djeyografeye
Come les ôtes viyaedjes do minme no, si lomaedje vént d' ene aiwe, Liernele, on ri ki passe a Forchiye, et eto èn ôte ki passe a Bealeusårt, et ki vént agoliner dins l' prumî.
Rilidjon
Eglijhe Sint Mårtén.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Ourteye
L' ourteye ou kixhåde ou schôdroûle (pus spepieuzmint, grande ourteye u grande kixhåde), c' est ene såvadje plante ki ses dintêyès foyes pikèt, ou purade broûlèt l' pea des djins.
Urtica dioica
Crexhaedje
Ele crexhe bén pus voltî la k' gn a yeu di l' azote dins tere (ansene, ecråxhes azotêyes, xhlé).
Uzaedjes
Categoreye:Plantes Categoreye:Magnåvès plantes Categoreye:Yebes ås maladeyes
Bê
Bê (fr: Beez) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént do gayel "bé" (sourd u beyôle).
1445
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Poerî
Li poere vént sol poerî
Pyrus spp.
Li mot "poerî" avént eto kécteye ezès nos d' plaeces.
Tchersî
Li tchersî, c' est l' åbe ki poite des ceréjhes.
Poerî
Vinaedje des poeres.
Florixhåjhe des poerîs : diviè l' moes d' may, el Walonreye.
Tchersî
Li waide ås tchersîs, c' est ene pîce da Anton Tchekhov ratournêye e walon pa Jo Duchesne.
Poerî
Vinaedje des poeres.
Codåjhe : diviè l' moes d' octôbe; disk' å moes d' decimbe po les sôres d' ivier.
Tchersî
Gn a eto les såvadjes tchersîs.
Poerî
Vinaedje des poeres.
Ene trop ptite poere, må vnowe, si lome ene tchitche u on tchitchon.
Pacô, ele sont pindowes cåzu al minme plaece, en on tchacossea
Maladeyes des poerîs
Categoreye:Åbes ås fruts Categoreye:Magnåves fruts Categoreye:Rôzacêyes
Motî Lambert do gålwès
thumb Li Motî Lambert do gålwès, ki l' tite e francès, c' est 'La langue gauloise. Description linguistique, commentaire d'inscriptions choisies', c' est on motî so sacwants mots gålwès k' ont stî rtrovs håre et hote (ca l' gålwès ni si scrijheut nén, a cåze des creyances rilidjeuses des drudes).
Il a stî scrît pa Pierre Yves Lambert et eplaidî ås Editions Errance a Paris. Li prumire edicion e 1994, li deujhinme, recråxheye, e 2003.
ISBN 2 87772 237 6.
Etimolodjeyes gayeles do walon
I rahouke pacô des mots walons k' ont stî bén raloyîs a on mot gayel, come dûhon (a «dusius»).
Categoreye:Gayel
Yermak Timofeyevitch
Yermak Timofeyevitch, c' esteut on voyaedjeu rûsse ey ataman des cozakes. Il ava prindou l' Sibereye po Ivan IV. Il ava prindou li Kutchum eyet si mwaisse-veye Kashlyk (ki s' lome, asteure, Tobolsk).
Mierplake
Ene mierplake (c' est l' racourti di plake avou ene miertchanson; on dit eto : ene pitite plake u ene simpe plake u on singuel), c' est ene plake di muzike avou foû k' ene tchanson dsu.
Les tchanteus ni fwaiynut nén voltî rexhe ene mierplake, apus ki ça sereut dedja avou ene rilomêye tchanson, tot ratindant d' endè fé ene banslêye d' ôtes po ene plinne sitroete plake.
Categoreye:Industreye del muzike
Caraş-Severin (distrik roumin)
Caraş-Severin est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Transilvaneye. Caraş-Severin si trouve tot å sudouwess do payis, la ki l' aiwe di Danube djond pol prumî côp li teritwere roumin. Avou ene stindêye di 8.520 km² c' est li 3inme pus grand distrik, après Suceava eyet Timiş. Li mwaisse-veye est Reşiţa, on impôrtant cinte industriel dispoy 1771.
A vey
Li Muzêye d' Istwere do distrik a des pîces arkeyolodjikes so l' ovraedje e beur eyet l' metalurdjeye. I gn a-st avou on muzêye des trins a wapeur dins l' mwaisse-veye.
Des ôtes ponts d' interesse c' est li ramexhnêye mineralodjike C. Gruiescu el veye di Ocna de Fier, li muzêye del farmaçreye el veye d' Oraviţa, eyet les icônes eyet vîs lives do recteur ortodosse di Reşiţa.
Veyes do distrik di Caraş-Severin
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Caras-Severin
19 di fevrî
Li 19 di fevrî, c' est li 50inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' dmeure co 315 djoûs (316 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Raiweus. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Pexhons.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
17 di fevrî - 18 di fevrî - 20 d' fevrî - 21 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Pitit gris moxhet
Li ptit gris moxhet (on dit eto : proylet, spervî u pus sincieuzmint moxhet d’ Urope), c’ est on moxhet foirt corant e l’ Urope, et k’ a ene grijhe coleur.
Discrijhaedje
C’ est l’ pus ptit des moxhets d’ Urope, 28 a 38 cm hôt, et 60 a 70 cm lådje ås disployeyès aiyes.
Biyolodjeye
Li niyå est sovint fwait å fén mitan d' on bwès, come ene sapinire. Li moxhet tchoezixh les grossès coxhes å mitan d' on sapén, et ahopler des coxhetes po basti ene lådje planeur.
Cwand les poyons ont yeu discloyou, li mere les rascovere et les reschandi sol tins ki l' pere cwirt l' amagnî. I lait djus sol niyå les proyes k' i vént d' tchessî, et lzès disploumer; li frumele les ctaeye po les djonner si rafårer.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Oujheas magneus d' tchå
73
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90
Olt (distrik roumin)
Olt est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Walakeye. Li mwaisse-veye (Slatina) a-st ene populåcion di 87.608 dimorants.
Ça va bén (plake di muzike)
thumb|Coviete Ça va bén, c' est l' tite d' ene sitroete plake da Wiyam Dunker avou bråmint des tecses da André Gauditiaubois, k' a vudî e 2007. Les arindjmints ont stî fwaits pa Kevin Mulligan, ki sene eto adjinçaedje avou Phil Delire.
73
68 | 69 | 70 | 71 | 72 | 73 | 74 | 75 | 76 | 77 | 78
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 73 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ça va bén (plake di muzike)
Gn a totes sôres di muzikeus di copete livea ki djouwnut dins l' orkesse padrî l' tchanteu.
Contnou
Gn a la 15 bokets, 14 e walon (avou les cåzaedjes e walon et leu ratournaedje e francès.
Li 14inme, c' est ene modêye di Lolote, bråmint pus londjinne ki l' djouwaedje classike.
Li 11inme boket (i ploût sol veye), c' est ene bossa nova.
Wiyam Dunker a scrît lu-minme les paroles do 4inme ("ça va ndaler") et do 13inme boket ("s' endaler").
Ene des tchansons del plake
C' est ene bossa nova (l° 11)
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Plakes di muzike e walon
Olt (distrik roumin)
Veyes do distrik d' Olt
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Diswalpaedje di l' efant (cronolodjeye)
deujhinme anêye
L' efant rote et court; i naxhe di tos les costés.
Efance
🇱🇰 efance
Di 2 ans et dmey a 3 ans
L' efant discovere k' il est ene mierdjin, lu eto, astok di s' pa et di s' mame. I sait k' il est on ptit valet; ele sait k' elle est ene pitite båshele. Il dit «nonna» et «neni» dipus k' a s' toû.
Li cis d' ene djermales metèt pus di tins a prinde consyince di zels-minmes.
Diviè 3 ans
C' est l' ådje do skepiaedje del mådjinåcion.
L' efant dmande k' on lyi raconte des floricontes. C' est l' moumint d' aler rapexhî les fåves do vî vî tins. Ces racontaedjes la siervèt bén po-z edoirmi l' efant.
Les djouwets di ciste ådje la lyi vont permete di djouwer totes sôres di roles : esse li mame del pope, li tchîf des indyins, evnd. L' efant fwait les cwanses di croere a ses mådjinaedje, mins n' î croet nén vormint.
A troes ans, l' efant sait djåzer, sait roter a ses 20 dints. I sait aler a l' ouxh (ås tchiyotes) tot seu, et si rmoussî. I magne avou les grands, come zels. I schoûte mî, et sayî di fé plajhi.
di 3 a 5 ans
Gn a pupont di grande noveaté, mins on rafoircixhaedje do coir (todi mî d' assene) et di l' esprit (todi pû sûti).
Po l' adaptaedje a l' veye siciåle, l' efant doet aprinde a pårtaedjî avous ls ôtes, ki tot n' est nén «da minme» (come i dit co sovint).
C' est dins les sintimints ki l' efant serè l' pus dzôrné a ces ådjes la, pask' i va viker li complesse d' Udipe.
C' est a ciste ådje la ki, dins toplin des payis, l' efant va intrer al pitite sicole.
Sourdants
Categoreye:Efance Categoreye:Sicolodjeye
No d' famile
Li no d' famile, c' est l' no k' ene djin riçût di s' pa (u di s' mame) cwand ele vént å monde.
Liene (discramiaedje)
L' alomåcion «Liene» (/ljɛn/) si rtrouve po sacwants viyaedjes metou so ene aiwe do minme no.
No d' famile
L' uzaedje ds nos d' famile ni s' a spårdou ki dispu li skepiaedje di l' estat civil, tins do Redjime francès.
Liene (discramiaedje)
C' est on vî vî mot avou on bodje indo-uropeyin * led, ki vout dire "bouyonant", et ene cawete gayele «-erna» ki vout dire «ri».
No d' famile
''Les nos d' famile del Walonreye sont studyîs so ene pådje tote seule.
Liene (discramiaedje)
Sourdant
Categoreye:Toponimeye
Florifoû
Florifoû (F. Floriffoux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florefe, el province di Nameur.
Hamteas
Marbai
No d' famile
Uzaedje divant l' estat civil
Divant çoula, on loméve purade les djins avou leu ptit no, et li ptit no (u l' mestî) di s' pa, avou li divancete amon ou mon inte les deus.
On pleut eto eployî li dvancete "di"
Come dins les ôtes cas d' apårtinance, li dvancete "di" pleut tchaire, on-z ava don : ki c' esteut on vraiy no d' famile, provant d' on mestî.
Provnance des nos d' famile
Gn a eto bråmint des nos d' famile ki vnèt d' on ptit no. C' esteut sovint l' uzaedje po les efants naturels.
Sacwants nos d' famile provegnnut d' on såvadje no.
Bråmint vinèt d' on no d' plaece, mostrant l' provnance del djin.
Sourdants
*
Prono
On prono, c' est on ptit mot ki replaece on no.
Les nén definixhants pronos ni dnèt nole racsegne so les djins u les sacwès k' i replaeçnut.
E walon, les pronos d' djins si polnut etrocler.
pronos tonikes
Les pronos tonikes, c' est des pronos metous tot seus u padrî des dvancetes
Clasmint do prono "mi" dins ene djivêye di nos
"mi" pout vni l' prumî dins ene enumeråcion sins displaire.
Spotchåve voyale des pronos singulîs
Les pronoms singulîs k' ont ene sipotchåve voyale, s' i sont metous sont padrî l' viebe, i candjèt l' voyale I (did divant l' viebe) pol voyale U :
Pî-notes
<References/>
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Årvô
Èn årvô, c' est on passaedje u on refonçmint metou dizo ene åtche.
Sorpwès
Li sorpwès, c' est cwand ene djin peze dipus k' ene ni divreut.
Marie-Hélène Peiffer
thumb|150px|mostrant on diplome di walon (di l' [[UCW, federåcion d' Lidje)]] Marie-Hélène Peiffer (di s' no d' djonne feye Marie-Hélène Gabriel, et di s' no d' pene, Cuzène Clignète), c' est ene sicrijheuse e walon, mimbe do Rweyå Club Walon d' Måmdiy.
Sorpwès
On dit sovint k' on doet pezer les kilos ki respondèt ås cintimetes k' on mzeure dipus ki l' mete.
Motlî
Dins l' lingaedje corant, on dit d' onk k' a on foirt sorpwès ki c' est on bômel; po ene kimere, ene bômele. Li foirt sorpwès si lome bômelisté.
Marie-Hélène Peiffer
Di s' mestî, elle esteut monitoresse d' oto-scole.
Sorpwès
Motlî
Måhonteuzmint, on dirè: i / elle a ene grosse panse; po ene feme: c' est ene grosse dondon.
Marie-Hélène Peiffer
Ouve pol walon
Ele kiminça a siner d' on no d' pene «Inglitin». On lyi conseya d' candjî cwand ele moussa e Club walon. Adon, so on côp d' tiesse, ele tchoezixha «Cuzene Clignete».
Sorpwès
Dizadvintaedjes do sorpwès
Li sorpwès fwait bouter l' cour et l' peumon dipus k' a leu toû. Adon, cwand ene maladeye acsût ces deus organes la, les bômel sont bråmint pus må, et mornut pus åjheymint.
Categoreye:Medcene Categoreye:Fiziolodjeye
Marie-Hélène Peiffer
Ouve pol walon
Elle sicrijha ossu ene pîce di teyåte d' èn ake.
Sacwants tecses ont parexhou divins «Lu Vî Sprâwe».
Elle a eto fwait do walon e scole a Måmdiy ey a Pont-dlé-Lignouveye, di 1977 a 1993, pol moens. C' est la k' elle a toirtchî tos des ptits rime-rames po ls efants aprinde a dire li walon plaijhanmint.
(onk di ses powinmes)
Sourdant
Peiffer
Cawete -rê
Dobès cawetes
Ele si pout adjonde a ene ôte cawete (metowe padvant) po fé des dobes cawetes :
Omofoneye
Li cawete -ea, avou on bodje ki finixh pa "-r-" pout dner des omofones des cawete -rê. Li rapoirt avou l' bodje est cial : raptitixha do bodje.
Sacwants mots do Wiccionaire avou l' cawete -rê
Salåde ordinaire
thumb thumb|côpêye thumb|come verdeure d' ene eurêye avou ene trûte et do wastea d' crompires Li salåde ordinaire, c' est ene sôre di verdeure avou des lådjès vetès foyes.
Lactuca sativa
Coûtivaedje
On les pout semer dins des pots, et les rpiker cwand ele sont grandes assez (10 cintimetes), po k' ele ni soeyexhe nén magneyes des lumçons.
On les pout dedja magnî après 6 samwinnes.
Fåt côper l' salåde divant k' ele ni monte a smince, po fé èn amagnî k' on lome eto ene vete salåde.
Si on l' vout leyî monter a smince, i n' fåt prinde ki les grandès foyes d' ådfoû, et leyî l' cour.
Lumçons
On pout mete des botayes di plastike côpêyes dizo l' cô, et k' on a rsaetchî l' cou. On pout ossu mete come ene baricåde avou des taeyantès piretes (graevetes di låve). Les fenes schåfes d' oû u les måres di cafè, ça n' va nén si bén.
Çou ki va co l' mî, c' est les prodûts towe-lumçon. I n' è fåt nén mete bråmint: kékes grins totåtoû des salådes (30 grins å mete cwåré, c' est ddja assez).
Gn a ossu des ronds viers formagnants des lumçons, k’ on vind tot vicants. Mins ça costêye tchir. Portant, po les cis k’ ont on grand corti, i seront cwite des lumçons po deus ans.
Ôtes sôres di verdeures siervowes come salåde
Li cabuzete, c' est ene varyisté d' salåde, mins avou on gros cour.
Li salåde des tchamps et l' doûcete polèt replaecî l' salåde, li prumire e moes d' måss, li deujhinme e moes d' nôvimbe et decimbe (el Walonreye).
Gn a eto les scarole u andives.
Sourdant
Categoreye:Verdeures
Laecea
thumb|On vere di laecea d' [[bovrins|vatche]]
Li laecea, c' est on blanc likide ki rexhe des tetes des biesses ås tetes. Ele nourixhèt leus djonnes avou, tote ene termene. Après, on dit kel djonne est spani.
Contnou
Li laecea est ritche e proteyenes (3,5 åcint), e cråxhes (3,5 åcint) ey e calciom; les soukes, c' est l' lactôze. Les cråxhes do laecea sont del sôre bôrêye. Tertos eshonne, li laecea a 125 gr di setch prodût å lite.
Willy Seffer
Willy Seffer, c' esteut on bouteu pol walon. Il a nexhou li 31 d' octôbe 1923, a Måmdiy, ey est revoye todi rola li 4 di djanvî 2015.
Laecea
Contnou
Li laecea n' est nén on dismantchî maxhaedje. Si on l' leye rashir sacwants eures, li crinme rimonte ådzeu. On l' pout rsaetchî evoye (ça s' lome "cramer l' laecea"). Çou ki dmeure si lome do scramé laecea.
Li laecea d' vatche (et des ôtes modåvès frumeles), c' est on clapant aboere po les efants et les refoircis gaméns et gamenes ki sont al crexhinne. Po les grandès djins, on vout kel laecea espaitche l' atinrixhaedje des oxheas, mins gn a d' l' adire so ç' pont la.
Willy Seffer
Ovraedjes
Dins les gazetes francès-cåzante, il eplaidive dins La Meuse.
Sourdants
Seffer, Willy
Laecea
Istwere do boevaedje do laecea d' biesses påzès djins
Avou l' laecea des modåvès biesses, on-z a cmincî a fabriker des makêyes do prins laecea, pus totès sôres di froumadjes.
A pårti del deujhinme mitan do 19inme sieke, li laecea a cmincî a-z esse traité industrielmint.
Li relijhaedje di vatches laeçreces a stî bråmint pus rade dins l' deujhinme mitan do 20inme sieke, po-z ariver ås Hostenes ki dnèt dipus d' 10.000 lites so 300 djoûs d' modaedje.
Termetant, a pårti des anêyes 1950, l' industreye laeçrece la a fwait ene nouzome reclame po fé boere do laecea ås djins e l' Urope ey ås Estats-Unis. Dins ces payis la, on-z î alowe ene contrumasse di laecea et prodûts laeçreces.
Avou l' mondialijhaedje, on vout fé boere et magnî des prodûts ki vnèt do laecea eto ås djins d' Azeye et d' Afrike, a môde des dujhances coûtchantreces d' ouy. Portant, bråmint des peupes d' Afrike, inte di zels, tos les peupes bantous, n' aderèt nén l' laecea, biyolodjicmint.
L' crinme do lacea done li boure ! thumb|Serene di moennaedje po fé si ptite mote di boure
Pî-notes
Categoreye:Aboeres *
Komi
lingaedjes > lingaedjes ouralyins > troke finongrwesse > komi
1719
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730
1714 | 1715 | 1716 | 1717 | 1718 | 1719 | 1720 | 1721 | 1722 | 1723 | 1724
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1719 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Carrascosa de la Sierra
300px|right
Carrascosa de la Sierra, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Dji vôreu tchanter Tcheslet (tecses)
thumb|coviete Dji vôreu tchanter Tcheslet (Dji vôreu tchantér Tchèss’lèt…), c' est ene schôtlêye di tecses, des arimés et des prôzes, sicrîts pa Mile Limpreur, ey eplaidîs e 2012 (après s' moirt).
I dviznut bråmint del veye di Tcheslet et del djonnesse do scrijheu, et do vî tins. Vî tins k' i tchoûle.
Les tecses sont ratournés e francès vizon vizu. Avou co des pî-notes di rawete, po des esplikêyes a pårt.
Li live est enimådjî pa des ouves di pondeus d' Tcheslet, ki vnèt del coleccion del veye.
ISBN 978-2-930364-59-9
Li tecse ki fwait incipite
Categoreye:Lives e walon