cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zhuangzi
On n' sét si Zhuāng Zǐ a viké podbon. S' apinse li live d' istwere da Sima Qian, i provneut di Meng, a nonne del djaene Mouze (Huang He), ki c' est l' province do Henan enute. On dit k' c' esteut on ptit foncsionåre, ki n' vola nén do posse di prumî minisse kel rwè lî aveut ofri. Tins di s' viyesse, i vikéve come on såvadje ome, emé les ptitès djins. Li Zhuangzi (li live) e-st onk des scrijhaedjes classikes e chinwès eyet onk des prumîs lives do dawoyisse.
Li Zhuangzi (l' ome) est rwaitî come onk des pus cossecants sujheus da Laozi, ca bén k' sacwants rcwereus pinsèt k' il åreut motoit viké dvant Laozi lu minme.
Li mwaisse atuze da Zhuangzi, c' est li Voye (Dao, (道)), ki les sacwès sujhèt totes seules, cwand c' est k' on n' les disrindje nén. Les djins sont capåbes di s' bouter erî del voye pa çou k' i fjhèt eyet çou k' i djhèt. Li nouk, c' est ki, cwand c' est k' on cåze do monde pol kinoxhe eyet l' situdyî, on l' discôpe d' ene façon k' est leye minme dins l' monde, erî del voye.
Do côp, si ça n' est nén avou l' cåzaedje k' ont sét cnoxhe podbon, kimint pout on comprinde li plaece del djin dins l' monde?
Li response, s' apinse a Zhuangzi, c' est do n' "nén bodjî" (wuwei 無為). Ça n' vout nén dire dimorer a rén ou s' tini erî d' totafwait, mins "fé" tot dmorant dvins l' nateure des sacwès eyet des sakîs. I n' nos fåt pus sondjî a "bodjî l' monde", a sayî del toûrner po l' fé come nos vôréns bén. I gn a rén d' politike la dvins, rén k' a a vey avou l' soce: c' est åk ki nos rwaite tchaeke tot seu.
Dins ene fåvirete do Zhuangzi, Zhuangzi sondje k' il e-st on påvion. Cwand i s' dispiete, i s' dmande si ça n' esteut nén l' påvion ki sondjive k' il esteut Zhuang Zi.
Categoreye:Rilomés filozofes Categoreye:Chine
Bossene des prés
Categoreye:fenaesses Li bossene des prés, c' est ene fenaesse, 30 a 60 cm hôte, ki vént dins les waides. No e sincieus latén :  Festuca pratensis Famile : fenaesses
Près-parints del bossene : li rodje bossene eyet l' bossinete. Li grande bossene n' est nén pår del minme sôre ki les ôtès bossenes.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "bossene", alez s' vey e splitchant motî.
Uzaedjes
C' est ene boune yebe po les biesses. C' est onk des mwaisses siminçons do florin d' four. Près-parints del bossene : li rodje bossene eyet l' bossinete.
Refôme protestante
Categoreye:Protestantisse
Ancyins Bedjes
Les Ancyins Bedjes, istoricmint, c' esteut les dmorants del Gåle beldjike, sorlon l' live Djule Cezår «Li guere des Gåles».
Refôme protestante
Li Refôme protestante, c' est on candjmint dins les pratikes del rilidjon crustinne, atåvlé di Martin Luther.
Ancyins Bedjes
Li mwaisse mot e latén po cåzer d' zels, c' est «Belgae».
Refôme protestante
Li resfôme protestante ni va nén esse acceptêye di l' Eglijhe catholike. Eto, ele va esse riwaiteye come ene erezeye et divni ene coxhe a pårt do crustinnisse, li Protestantisse.
Ancyins Bedjes
N aveut ene atuze pus stroete do mot «Ancyin Bedje» dins les lives di scole del Beldjike e 20inme sieke.
Mwaissès piceures di ces djins la
C' esteut des Gålwès di tuzance cele.
I djåzént li gålwès, on lingaedje gayel.
I shuvént li rlidjon des Celes (drudisse).
Il estént ratroplés a tribus u federåcions d' tribus.
Discrijhaedje pa Djule Cezår
Les Ancyins Bedjes estît loukîs, pa Djule Cezår, come les pus coraedjeus di tos les peupes del Gåle: Cisse fråze la shonne awè stî scrîte po les senateurs di Rome diner des noveas buddjets militaires a nosse djenerå Djule Cezår (ki n’ esteut nén co impreur). Plamour k' après cisse fråze la, li minme Djule Cezår discrît les Ancyins Bedjes come des djins ki s' margayént tofer inte di zels. Il estént mannets. Leus guerîs n' avént nole schoûte. I s' kidujhént come des biesses.
Tribus k' ocupént li Beldjike d' asteure
🇱🇰 Ancyins Bedjes (atuze escolresse e l' Beldjike e 20inme sieke)
Ôtes tribus
…
Sourdant
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Istwere del Flande Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere del Grande Dutcheye Categoreye:Istwere di France Categoreye:Istwere di l' Almagne
Marveye
Marveye (F. Morville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Florene, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Trixhe
Cwè vloz ?
Julos Beaucarne
thumb|Plake pår e walon "Co ene rawete" (2000) thumb|Ptit mot da Djulos a [[José Schoovaerts l' ecoraedjant po s' gazete éndjolike Rabulets]] thumb|1970 thumb|(2012) thumb|sifwaitmint, avou [[Willy Marchal]] Julos Beaucarne (on djheut purade Djulosse) a skepyî a Brussele, li 27 di djun 1936. Il est revoye li 18 di setimbe 2021. Il esteut des Scåsenes.
C' esteut on scrijheu-tchanteu-compôzeu di tchansons e walon, ey eto e francès. Il a eto scrît des lives e francès.
Biyografeye
Il a cmincî a tchanter e walon diviè 1970, des rprinjhes di des tchanteus classikes come "Les sinistrés" (Jean Baguet) u "Lolote" (Jacques Bertrand).
Mins c' est purade l' arindjmint di "Li ptite gayole", ene tchanson populaire, kel va fé cnoxhe long et lådje come disfindeu do walon. C' est l' tchanson e walon k' a stî l' pus schoûtêye å monde.
Tot doûçmint, i s' va mete a redjårber des scrijhaedjes di des ôtes tchanteus, inte di zels, Georges Brassens ("Merci bråmint de côps, Flamind", so L'Auvergnat). Et fé des tecses k' i dit dvant ses tchansons, la k' i vout spåde on messaedje umanisse. Djulosse esteut vormint èn ideyalisse.
Èn ôte di ces tecses la (Nous sommes 600 millions de francophones dans le monde) est scrît e francès mins å coron, gn a l' fameuse fråze e walon ki serè li prumire fråze e walon metowe en odio so les fis (1996).
Julos, k' a divnou tchanteu d' mestî, doet bén eto tchanter des tchansons e francès. I vude des plakes 45 toûs, avou des tchansons dins les deus lingaedjes.
Avou l' arivêye des stroetès plakes, i va rfé ene ramexhnêye di ses ancyins bokets brint e walon, mins sacwants e francès, dizo l' tite Li ptite gayole (1997). "Li ptite gayole". Li prumire tchanson k' a dné l' tite del plake, "Li ptite gayole", c' est ene viye tchanson k' il aveut rprins, et k' a divnou l' essegne des tchansons e walon da Djulosse.
E 2000, i rexhe si prumire plake pår e walon, "Co ene rawete", la k' i gn a, ç' côp ci, des tchansons rén k' da sinne (Les leus ont des tiesses di bedot), todi a costé di redjårbaedjes di tchansons des ôtes (Les catedråles, Anne Sylvestre) et di rassonraedje di viyès tchansons (Co ene rawete).
Mågré k' il a stî lontins, dins les anêyes 1970 li grand ambassadeur do lingaedje walon, Julos Beaucarne nel saveut djåzer coranmint.
Sint Djuråd
thumb|posteure da sint Djuråd, avou l' eglijhe di Sint-Djuråd dins l' fond. Sint Djuråd ou Djuråd d' Brogne, c' est on sint fiesti el Walonreye k' askepia l' abeye di Brogne. Pus tård, li viyaedje did ttåtoû si va lomer Sint-Djuråd.
E walon, on-z a lomé li spene vinete bwès sint Djuråd.
Vicåreye
I vna å monde diviè 890 a Ståve.
Il åreut veyou sint Pire et sint På dé ene tchapele a Brogne. Adon, i fjha ene eglijhe et on moustî.
Après, i divna moenne a Sint-Dnixh a Paris, pu priyesse e 928.
I ramoenna les rlikes da Sint Udjinne et fé basti l' abeye benedictene di Brogne.
I mora li 3 d' octôbe e 959.
Djurad
Julos Beaucarne
Discografeye
On rténrè purade les deus stroetès plakes tot e walon:
Trî (toponimeye)
Categoreye:toponimeye thumb|plake "Les Trîxheas" a [[Gråce-Hologne]] On trî u ene trîxhe, c' est ene tere ki n' est nén tcherwêye dispu lontins.
Ça pout esse ossu ene tere leyeye e djouxhire po èn an, et k' on rsemrè l' anêye d' après.
Julos Beaucarne
Discografeye
Mins, avou l' francès, il a fwait rexhe 49 plakes di tchansons.
Trî (toponimeye)
Dins sacwants viyaedjes do payis d' Lidje, gn aveut en ptite trîxhe e mitan do viyaedje, la k' les efants alént djouwer : on l' loméve sovint l' trîxhea (trîhê).
Julos Beaucarne
Les messaedjes umanisses da Julos Beaucarne
Dins on powinme k' i djheu inte deus tchansons : "Si nos ndirins pormoenner".
Trî (toponimeye)
Les ptits trîs si lomnut eto ene trîxhete, on trîxhtea, on trîxhon, on triyot, on triyeu.
4 di djanvî
Li 4 di djanvî, c' est li 4inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure co 361 longs djoûs (362 po ls anêyes bizetes) po ndè vni mwaisse.
Julos Beaucarne
Les messaedjes umanisses da Julos Beaucarne
Mins l' pus mouwant des messaedjes d' amour, c' est kécfeye ci-cial, k' il a scrît après ki s' feme åye sitî touwêye a côps d' couteas pa s' cujhnî.
Et adon, on djoû, s' cour a fwait des sinnes. Schapé, il a evoyî on ptit mot a ses soçons. Vo l' ci.
Sourdants
Beaucarne Beaucarne Beaucarne
Grand Pris Georges Smal
Categoreye:Pris et bates e lingaedje walon thumb|Livret des tecses po 2001 Li Grand Pris Georges Smal, c' est ene bate di recitaedje d' arimés e walon k' a stî enondêye e 1999 do Siervice del Tuzance del Veye di Nameur, avou on côp di spale del Måjhon del Powezeye, des Relîs Namurwès et des Shuveus da Françwès Bovesse. Elle a stî lomêye sifwaitmint e memwere da Georges Smal.
Les djheus d' arimés, c' est des djins k' ont dipus d' 15 ans, et ki recitnut, so deus a cénk munutes, onk u sacwants powinmes d' on (ene) minme sicrijheu(se).
Li bate si passe sovint å cminçmint des Fiesses del Walonreye.
Les rascodeus(es) do pris
Li bate ki vént : dandjreus li 31 d' awousse 2008 al Måjhone del Powezeye, rowe Fumal 28 a Nameur.
Pårlumint del Walonreye (Bastimint)
thumb|Intrêye do pårlumint, costé Citadele thumb|tchantaedje di [[Mareye-clape-shabots (tchanson)|Mareye-clape-shabots pa ene båshele di 7 ans dilé l' Pårlumint walon]] Li Pårlumint del Walonreye ubén Pårlumint walon, c' est on bastimint metou a Nameur, sol Grognon, tot do long d' Mouze, et l' institucion walone k' il edjîstreye dispu li 21 d' octôbe 1998.
Rinåd
thumb|On rnåd inte tchamp et bwès On rnåd, c' est ene biesse ås tetes, magneuse di tchå, ki vike dins les bwès et ki s' aprepeye voltî des måjhons.
Vulpes vulpes
Rodje bossene
Categoreye:fenaesses Li rodje bossene, c' est ene fenaesse, 25 a 60 cm hôte, ki vént dins les waides. Les påtletes ont 4 a 7 florins ene miete pus rodjes (u pus verts) ki l' bossene. Elle ont des stitchets ki vnèt foû do florin. No e sincieus latén : Festuca rubra Famile : fenaesses Près-parints del rodje bossene : li bossene eyet l' bossinete.
Pårlumint del Walonreye (Bastimint)
Istwere do bastimint
Li bastimint do pårlumint walon, on ndè va ddja djåzer å 13inme sieke. I va aveur des nos ki vont candjî a fwait:
Å cmince, les bastimints estént resserés emey les måjhones, raclapés onk conte l' ôte. Ci n' est k' e 1868 k' on va dismoli les meurs, po fé l' boulvård tot do long d' Mouze. Ça fwait k' les bastimints vont aveur ene miete dipus d' air do costé d' Mouze. Pu, e 1949, on-z a co dismoli sacwants måjhons po fé li plaece Keguelian. Et c' est viè les anêyes 1960 k' on va dismoli tot l' Coulot des Sarazins.
Trî (toponimeye)
Ces mots la rivnèt sovint dins les nos d' plaeces del Walonreye.
Pårlumint del Walonreye (Bastimint)
Istwere do bastimint
Å 16inme sieke, li bastimint s' a-st agrandi do costé do Grognon. Gn aveut adon ene pitite rouwale, li rouwale Pî-do-Tchestea.
Rinåd
Mwaissès dnêyes
Li rnåd vike dins des terêyes. I magne bråmint des rawiants, aprume des soris.
Pårlumint del Walonreye (Bastimint)
Istwere do bastimint
C' est å 18inme sieke k' on va dner å bastimint li cogne k' il a ådjourdu.
Rinåd
Mwaissès dnêyes
Li rnåd a l' no d' esse on hapeu d' poyes dins les cinses, mågré k' i n' î vént k' rålmint.
Pårlumint del Walonreye (Bastimint)
Istwere do bastimint
On-z a insi agrandi e 1667, e 1699, pu e 1724, çou k' egzistêye todi do djoû d' ådjourdu.
Rinåd
Mwaissès dnêyes
Li rnåd esteut eto tchessî po s' pea.
Pårlumint del Walonreye (Bastimint)
Istwere do bastimint
Å 18inme, on l' va lomer Ospitå Djenerå des Bas-Payis. On-z î va trover, adon: Ça va dmorer inla disk' aviè 1900. Adon, on va plaecî la les efants en èn orfulinat. I n' dimorrè ki les viyès djins, et ça serè don "Li Catreye" u "Les vîs omes", et ça dmeurrè disk' e 1965. Lucien Somme a scrît on roman qui cåze di ciste Ospice la : Li dierin des catîs, k' a rexhou e 2003.
4 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
2 d' djanvî - 3 d' djanvî - 5 di djanvî - 6 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
366 djoûs
Les 366 djoûs d' l' anêye, en on tåvlea
Categoreye:Date
Dråwe
Mot vijhén :
4 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Trî (toponimeye)
Plaeces avou "trî"
"trî", c' est l' mot e walon do Mitan et Coûtchant, la ki li XH lidjwès a fondou.
Motlî Lezaack so les plantes
Li motlî Lezaack so les plantes, kel tite e francès, c' est Dictionnaire des noms wallons des plantes des environs de Spa, c' est ene djivêye di nos d' plantes ramexhnés pa Victor Lezaack dins l' cotoû di Spå. L' ovraedje a stî eplaidî dins l' BSLLW, 1885, (T.7, pp. 213-248). Riprins come l° E125 dins l' djivêye des motîs do walon et come rahouca ZAK dins G100 (les dnêyes n' î sont nén rmetowes dins l' mwaisse ortografeye).
Reployaedje del djivêye da Lezaack
Sacwants mots nén rtrové ôte pårts, sont ridnés dins l' franwal da Haust, metans : bossene a "fétuque".
I sont dandjreus tertos rprins dins G100. Mins Louis Marcelle ricandje l' ortografeye des mots, et lzès rmete e-n on scrijhaedje Feller a môde di l' ALWAC 1990.
Lezaak
Trî (toponimeye)
Plaeces avou "trîxhe"
"trî", c' est l' mot e walon do Levant.
Rinåd
Mwaissès dnêyes
El Walonreye, el fén do 20inme sieke, li rnåd a stî les cåzes di sacwantès minêyes di må d' araedje.
Terêye
thumb|Intrêye d' ene terêye di rnåd a l'ivier thumb|Les terêyes ont todi dipus d' on trô Å pus sovint, li rnåd va colnijhî des terêyes di taessons. Li taesson pout continouwer a-z î dmorer, avou li rnåd.
I pout tchoezi ene terêye dins tolminme ké tere, apus ki les plaeces avou bråmint des rotches.
Pårlumint del Walonreye (Bastimint)
Istwere do bastimint
E 1990 on va cmincî les travos di rassonraedje.
Trî (toponimeye)
Plaeces avou "triyeu"
"triyeu", c' est purade on mot picård, mins il a moussî lon el Walonreye, do costé d' Flipveye et Dinant.
Pårlumint del Walonreye (Bastimint)
Istwere do bastimint
Et c' est li 17 di setimbe 1998 ki l' pårlumint walon si va vni astaler vaici.
Les comissions.
Gn a 16 comissions, avou dins tchaeke, 12 pårlumintîs (u pårlumintresses), et 12 supleyant(e)s.
Ene comission kimince a bouter cwand gn a l' govienmint ki fwait on pordjet d' decret ubén l' pårlumint ki fwait èn atåvlaedje di decret. Li comission ki ça lyi copete fwait on rapoirt; li rapoirt est håyné el seyance plinnire. S' il est vôté, li govienmint l' acceptêye. I passe å Moniteur, et adon, ci serè ene lwè.
L' ovraedje ezès comissions, c' est l' soûmint des lwès. C' est foirt consecant come bezogne.
Li grefe
Li grefe, c' est tot les eployîs, sins hårdêye avou l' politike. Leu tchîf, c' est l' grefî. Lu, il a s' buro rowe Sint Nicolai.
Istwere di l' Institucion
Li Pårlumint walon, come institucion date di 1980, cwand on-z a ahivé çou k' on loméve adon li Consey redjonå Walon, ki s' a astalé li 15 d' octôbe 1980 dins èn oté d' Wépion. Pu, li 11 di decimbe 1986, i s' vont vni edjîstrer a l' anyinne Boûsse di Comiece. Pu vni sol bastimint d' asteure e 1998.
Vizite guidêye avou André Lessire
thumb|right|André Lessire, guide touristike fijhant des vizites e walon do pårlumint
L' intrêye
L' intrêye costé Grognon, c' est do gotike civil.
Bossinete
thumb Li bossinete (eto: pwel di sori, yebe di berbis), c' est ene pitite greye fenaesse.
Pårlumint del Walonreye (Bastimint)
Li såle des commissions
thumb|right|li plafond del såle des commissions
Rinåd
Terêye
Cwand on-z a gazé les terêyes di rnåd a cåze do må d' araedje, dins les anêyes 1960, on-z a veyou des rnåds ki fjhént leu bôre so tere.
Pårlumint del Walonreye (Bastimint)
Li såle des commissions
Li såle des comissions, c' esteut l' tchambe a coûtchî des omes. C' est co on plafond come dinltins (18inme sieke) avou les sômîs et les tchvirons. Dins l' såle des commissions, gn a la ene hobete di ratournaedje. Paski, mågrè k' on-z est en on pårlumint walon, gn a eto des djins ki cåzèt almand.
Såle do Buro do Pårlumint
Li wårnixhaedje est mitan ancyin, mitan modiene. Les lampadaires sont metous come des wåmeas. Li tchminêye est come dinltins, mins sins djivå. Les tåves et les tcheyires et li ptite coine po tchafyî ene miete et si rpoizer, les meubes sont modienes.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Walonreye Categoreye:Rilomés bastimints
Tchini
thumb|eplaeçmint del comene el province
Ban d' Tchini
Gn a yeu å cmince, dilé l' priyeuré di Conques (Arbûmont) èn ôte viyaedje ki s' loméve: li Vî Tchini, et k' a disparexhou sins trinner.
Rinåd
Terêye
Les terêyes ont todi dipus d' on trô.
Amagnî
Li rnåd est on grand distrujheu d' rawiants. On vout k' i magne inte 6000 et 10.000 pitits rawiants l' an, aprume des soris et des rates. Gn a nole ôte biesse k' endè distrût ostant.
Tchini
Istwere
Li Conteye di Tchini fourit askepieye e 941 pa Arnulphe di Granson (ene djin do payis d' Vaud, asteure el Swisse), k' aveut stî tchessî di s' payis. Li conteye va durer djusk' e 1364, date di s' rataetchmint a Montmédy. Ene coine do viyaedje si lome todi "li fôrt".
Rinåd
Amagnî
I s' nourixh eto di robetes, di live, di faizans, di coks di bouhire, di fans d' tchivroûs et d' poyes et ds ôtes oujheas d' poli.
Mins li rnåd pout ossu bén apicî :
I magne eto voltî des plantes :
On-z a studyî ki l' avalaedje di plante aléve disk' a 18 åcint di si amagnî.
Bossinete
Discrijhaedje
Ele vént a bohêye so les setchès plaeces.
Rinåd
Epayaedje
Li rnåd pout esse epayî ezès moes k' i gn a on R divins e francès (do moes d' setimbe å moes d' avri). C' est a ç' moumint la k' il a on pus bea pwel. Portant e moes d' måss et avri, c' est ddja sovint trop tård, pask' il a cmincî a wayimer.
Bossinete
Discrijhaedje
Les påtletes, ki rshonnèt les cenes do hôte fenaesse (Festuca arundinacea) ont kékes florins avou des ptits stitchets.
Sourdant
Categoreye:fenaesses
Nicolas Boiron
Nicolas Boiron (e walon, on djheut, Bweron del Vile Basse ucobén Colas Bweron) a skepyî li 20 di nôvimbe 1779 a Tchålerwè, et î mori li 17 di decimbe 1857.
C' esteut onk des prumîs tchanteus et fjheus d' tchansons e walon do Payis d' Tchålerwè.
Ouve e walon
Il a scrît mo des tchansons e walon. Mins n' a k' ene kel tecse nos a avnou totoute, "Monsieu del Bourlote", k' esteut voltî rtchantêye pa Bob Dechamps.
Omaedje di des ôtes sicrijheus
Leyon Bernus cåze di lu dins l' ratournaedje del fåve di Lafontinne "Li coirbå et li rnåd"
Hårdêye difoûtrinne
Boiron Boiron
Rinåd
Li rnåd dins les fåves do vî vî tins
Li rnåd est onk des mwaisse persounaedjes des fåves do vî vî tins. Insi, onk des prumîs scrijhaedjes e neyerlandès (u dins l' prumî rfondou flamind), c' esteut li paskêye d' on rnåd "Van den Vos Reynaerde" (on no rdoblete). Mins, dins l' adrovaedje, li scrijheu Jacob van Maerlant dit k' il a ratourné ene pårtêye des fåves a pårti do walon :
Dins ces fåves la, li rnåd vout esse pus malén k' les ôtès biesses, mins i s' fwait todi emantchî al fén.
Bråmint des vîyès fåves so li rnåd ont stî riscrîte pa Gaston Lucy.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Tchinidîs
1834
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Bwès Sint-Djuråd
Li bwès Sint-Djuråd (on dit eto li spene vinete), c' est on bouxhon avou des spenes.
thumb|Dessinaedje di 1885 thumb|florixhaedje
No e sincieus latén : Berberis vulgaris
Famile : berberidacêyes.
El Walonreye.
Sapinse a Joseph Bastin, ele ni vénreut nén tote seule el Hôte Årdene.
Creyances a vey avou l' bwès sint Djuråd.
On vout kel corone di spene da Djezus-Cri åye sitî fwaite avou do bwès sint Djuråd. Did la kécfeye, si no.
Bwes Sint-Djurad
Li Bork
thumb|eglijhe Sint Pire et På Li Bork (on dit eto Sint-Houbert, F. Saint-Hubert), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
Dins les belès letes e walon
On è cåze totavå l' ouve e walon da Mimile Petcheur.
Dimitri François: s:Va-t on on djoû rtrover sint Houbert?
Sourdants
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Russule rinådrece
Russule rinadrece
Li russule rinådrece (on dit eto: rodje russule), c' est on tchampion des bwès, ki fwait rvômi li ci k' endè magne.
Discrijhaedje
Li varyisté l' pus corante, c' est R. emetica silvestris.
Cisse-ciale a on tchapea rodje vif, eyet on seur gosse ki broûle.
Eployaedje
On rindje li russule rinådrece dins les epweznants tchampions. Mins gn a nouk k' endè va magnî, di cåze di s' måva gosse, ki fwait rnåder (did la, si no).
Po n' prinde nou risse, våt mî minme leyî d' costé totes les russules avou ene rodje tiesse, minme si les pus corantes sont des magnåves.
Tchômaedje
Li tchômaedje, c' est cwand gn a des djins ki vôrént bén bouter, ki sont sins ovraedje.
On lome ces-cial tchômeus, foû-posse, foû-plaece, u sins-ovraedje. Dinltins, cwand on lzî dnéve des ptitès ovraedjes dins les comenes, on les loméve eto les bineus. Li contråve d' on (d' ene) foû-posse, c' est on bouteu (ene bouteuse).
El Beldjike, on djåze afeye di "vîs tchômeus" u "tchômeus di longue durêye" : c' est les cis ki sont payîs d' l' ONEM dispoy pus di deus ans.
Li porcintaedje di foû-posse
C' est l' nombe di sins-ovraedje eneviè li nombe di djin k' ont l' ådje di bouter.
Li porcintaedje pout candjî d' on payis a l' ôte, et d' ene redjon a l' ôte do payis.
Foû-posse dins les 3 redjons economikes del Beldjike
thumb|Porcintaedje di di foû-posse el Beldjike, et dins les troes redjons do payis e moes d' avri 2004 E moes d' avri 2005, li tô esteut di 22,1 po Brussele, 17,8 pol Walonreye, et 8,0 pol Flande. Ça fwait onk avou l' ôte, 12,4 pol Beldjike.
E 2007, les "vî tchômeus" estént 65.860 el lande, 112.027 el Walonreye, et 39.466 a Brussele.
Foû-posse dins des ôtes payis
E l' Almagne, on-z a todi peu ki les foû-posse soeyént dipus d' 4 miyons (soû sicolodjike).
Payaedje des sins-posse
El Beldjike, di 1936 a 2005, on-z a payî les tchômeus. Li institucion ki s' ocupe di çoula si lome l' ONEM.
Po toutchî leu tchômaedje, les foû-z-ovraedje divént aler pwinter al comene. A conter di 2006, l' awaitaedje des foû-z-ovraedje si fwait electronicmint pal voye di l' Etrernete u di Rantoeles divintrinnes.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Ovraedje
Spå
thumb|Eplaeçmint del comene el province <br style="clear:left;" />
Metet (viyaedje)
thumb|l' eglijhe di Mtet Metet (avou spotchåve voyale: a Mtet, F. Mettet), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité do minme no.
Spå
thumb|right|Cinte di Spå|250px
Metet (viyaedje)
Tuzance walone
Sicrijheu e walon: Philippe Maudoux
Spå
L' etimolodjeye do no vénreut do latén spatium (sipace, clairisse, vude sitindêye dins on bwès). Vîs scrijhas: Spaas (1274), Spasse (1215), Spaz, Spausse (1315).
Nos d' plaeces di Spå
Barissåt (Barisârt); Crepe (rl a: Vea, Boû); Al Djeronstere; Mårtea (Mârtê); Nivzé; Li Pré Fayhé; Al Såvnire; e Watrô; Winan-Plantche.
Metet
Metet (avou spotchåve voyale: a Mtet, F. Mettet), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
Spå
Istwere
Å cmincî, Spå n' esteut k' on hamtea ki dispindeut do Sårt (Li Sårt-dlé-Spå). I n' a divnou parotche k' e 1573.
thumb|Eglijhe di Spå
Metet
Ban d' Metet
Metet (viyaedje) avou Bieme, Biemrêye, Ermeton-so-Bier, Furnå, Grå, Ôret, Sint-Djuråd, Ståve.
Spå
Istwere
L' istwere di Spå kimince e 14inme sieke, cwand on mwaisse di foidjes, Colin L' Leu, atchete on bwès dilé l' "Poujhon", ene plaece k' on-z î poujhive ene aiwe k' esteut boune pol santêye, et fé ene åbiedje (1326); c' est la k' a crexhou on novea hamtea, li Noû-Spå, li prumî viyaedje divnant "li Vî Spå".
El deujhinme mitan do 16inme sieke, gn a ene fouke po-z aler prinde les aiwes. Gn a eto yeu bråmint des protestants k' ont-st abagués, tchessîs evoye di France, et la tot près des payis almands. Li Prince-eveke di Lidje les leya la, sins rén dire (normåldimint, les sudjets divént esse del minme rilidjon k' el prince). A cåze di cisse grande acceptance rilidjeuse la, Spå va divni, pitchote a midjote, li raploû-tot des rwès et des impreurs (li tsar Pire li Grand e 1717) di tote l' Urope. Li mot "spa" divént minme on cmon no en inglès, po dire "plaece wice k' on prind les aiwes".
E 1750, on bastixha les prumirès såles di djeus, çou k' assaetcha co dipus d' djins. L' afwaire des djeus di Spå (1786) va esse li cåze del Revolucion lidjwesse, et do baxhaedje di Spå. Ça va rprinde dizo l' redjime olandès, et tot l' 19inme sieke, avou des lodjeus del hôte volêye come li mame da Guillaume Apollinaire (e 1898), li royinne Mareye-Hinriete di Beldjike (k' î mourt e 1912), l' impreur Wiyåme II (k' î dmane tote li guere di 1914-1918).
Industreyes
thumb|right|Casino di Spå|250px
Dins l' tins on fjheut des boesse e bwès di Spå; boesse di bwès avou des desséns dsu, vindowes come sovnis ås cis k' alént prinde les aiwes, foirt al môde ås 17inme et 18inme siekes.
Accint do pårler walon do 20inme sieke:
Pol betchfessî "å", Spå esteut a l' aschate inte li prononçaedje "â" eyet l' prononçaedje "au".
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Veye di Walonreye
Eugène Dethier
Eugène Dethier a skepyî diviè 1918. C' est li fjheu do Motî del Hesbaye, k' il eplaide e 1994.
Cwand il yeu fwait s' diccionaire, Dethier si dit tot dloujhî, pask' il est seur ki ça n' sievrè nén ås djonnes a raprinde li walon. Eto, il atåvele ki ci fouxhe do franwal ki les djins d' ses djins si siervénxhe… po mî djåzer francès cwand i sont-st e France !
I n' a pus volou s' ocuper d' walon cwand il a yeu tot fwait s' motî, et discoraedjî les djonnes a tuzer a èn avni pol lingaedje.
Di s' mestî il esteut prof di francès dins ene sicole normåle.
Li såme da Eugène Dethier
Dethier
Bastogne (veye)
Bastogne (F.  Bastogne, Ny Bastenaken), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité. C' est l' tiesse di l' arondixhmint. Il est kéccô spoté Paris-e-l'-Årdene.
Istwere
thumb|on live sol Mardasson
12 d' awousse
Li 12 d' awousse, c' est li 224inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 225inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 141 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Bastogne (veye)
Eredjistrumint
Cial, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Michel Francard avou l' accint d' Serè pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
12 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
10 d' awousse - 11 d' awousse - 13 d' awousse - 14 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
1833
thumb|måjhon basteye ciste anêye la a [[Pûsmadje]]
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Furnå
thumb|tot l' viyaedje Furnå (la-minme Furnau, F. Furnaux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Mtet el province di Nameur.
On n' candje nén s' planete (roman)
thumb|Coviete, avou li scrijheuse croxhî pa [[José Schoovaerts]] On n' candje nén s' planete (On n' candje nin s' planète), c' est on roman e walon sicrît pa Chantal Denis, ey eplaidî dins l' coleccion Somme Denis e 2007.
Racourti
C' est on roman d' amour, mins nén onk a l' aiwe di rôze. Nataliye, li comere eroyene, voet voltî èn ome maryî… ki, kécfeye, ni fwait ki d' profiter d' leye.
Mins gn a eto on ptit roman policî dvins. Tot å cminçmint, l' amant di l' eroyene s' a fwait djosté d' ene oto. Et leye va-st aveur li dår di saveur kî çk' esteut ki moennéve.
Si Nate (c' est si court pitit no) voet voltî På, gn a des ôtes omes ki veyèt voltî Nate, mins leye ni les aconte nén. Inte di zels, Cristofe, onk ki boute avou leye dins les sayes agronomikes a l' Hôte Sicole di Djiblou. Gn aveut eto si vijhén dins l' bildigne, mins il a bagué cwand il a bén veyou k' i n' avindreut a rén.
Al fén des féns, ele si lait adire po sayî di n' pus viker tote seule. Et awè les pinses di s' mete e manaedje avou Criss. Elle est tote efoufieye cwand ele si decide del houkî å telefone po lyi anoncî l' novele…
Sacwants passaedjes
Nos avans relîs les passaedjes ki mostrèt les tuzaedjes da Nataliye, fwait a mezeure ki l' roman s' disrôle
Categoreye:romans e walon
Palijhoû (viyaedje)
Palijhoû (la-minme Palijû, a Nayômé, Palijhoû, Fr. Paliseul) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no, el province do Lussimbork.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz sol Wiccionaire.
Transpôrts
Sol voye di tchmin d' fier di Bietris a Dinant (avou ene gåre).
Sol viye voye di Lidje a Sdan.
Sourdants
<References/>
Ôpont
thumb|(eglijhe) Ôpont (fr: Opont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Palijhoû.
Joseph Bily
Bily thumb|left|120px|e 2002
Dråwe des rgons
thumb|Maweurès påtletes Li dråwe des rgons u dråwe fås swele, c' est on crouwå ki vént voltî dins les sweles, mins ossu dins les ôtès dinrêyes.
Joseph Bily
Joseph Bily (e walon Djôzef Bili), c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 8 di måss 1940 a Nassogne.
Dråwe des rgons
Bromus secalinus
Joseph Bily
I scrît di totès sôres e walon. I l' eplaida ses tecses dins l' "Avenir du Luxembourg", des ptitès gazetes di s' payis, et dins les gazetes e walon «Singulîs» et «Coutcouloudjoû».
Dråwe des rgons
fenaesses
Joseph Bily
Ses scrijhaedjes ont stî ramexhnés e 2007, en on live «So Nassogne, fwait bon viker».
Dråwe des rgons
Istwere do crouwå
Tins del guere di 40, gn aveut nou prodût po touwer les målès yebes. El Walonreye, dins le saetchs di swele k' i faleut livrer ås Almands, end aveut ki rimplixhént tot l' cou do saetch avou del dråwe.
Joseph Bily
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole. Adonpwis, disrecteur di l' Aisse del tuzance di Nassogne.
Dråwe des rgons
Sourdants
Categoreye:Fenaesses Categoreye:Crouwås
Djoû
Moumints del djournêye
Les moumints del djournêye, c' est:
Crexhance et discrexhance des djoûs
Le djoûs sont les pus courts li 21 di decimbe. On dit: Li Sinte-Luce, c' esteut l' 23, on djheut: Après on dit:
Les djoûs sont les pus longs li 21 di djun.
Categoreye:Cronolodjeye * Categoreye:Unités di mzuraedje
Cawete -loke
Li cawete -loke, c' est ene cawete calkêye do francès, avou li scrijhaedje do 19inme sieke, dj' ô bén, sins rcoridjî dins l' ortografeye l' adeurixhmint do GU etimolodjike. Po l' amour ki, classicmint, li cawete -oke ni dene pont d' parint avou ene doûce cossoune -GU.
Li cawete "-oke" est acertinêye pa li scrijha "asterloke" dins sacwants motîs (come li ci d' Vervî).
Såcere
Economeye
Ene pårteye do viyaedje fourit ocupêye pa des professeurs a l' Institut Sint-Djôzef, çou k' a permetou d' î wârder on ptit botike ey ene boledjreye.
Cawete -loke
Elle est rsintowe ene miete rabaxhante; dabôrd, on-z a ptchî, po les nos des sincieus, dins on livea politicmint comifåt, d' eployî li cawete -odjisse ("arkeyolodjisse", "astrolodjisse", "sicolodjisse" shonnèt pus polis ki "asterloke", "arkeyoloke", "sikoloke").
Såcere
Economeye
Gn a eto èn ospice po les viyès djins.
Sourdants
<References/>
Rîle des troes cossounes
Li rîle des troes cossounes, c' est ene rîle di fonolodjeye do walon ki vout ki troes cossounes (prononceyes) ni s' polnut nén shuve e walon.
Cawete -loke
Oke
ALWAC
L' ALWAC, c' est les prumirès letes e francès di l' Association Littéraire Wallonne de Charleroi u k' on lome eto, e francès : Association littéraire de Charleroi. Elle aveut askepyî e 1908. C' est leye k' a askepyî, et k' eplaide li Bourdon.
Rîle des troes cossounes
Condicions d' aplicåcion
Come di djusse, les hacrossès cossounes å coron des mots ni sont nén acontêyes.
ALWAC
Lingaedje
L' ALWAC escrît azår e walon, mins avou l' sistinme Feller. Mins l' ôrtografeye des prumîs scrijheus est foirt diferinne di l' ortografeye Félicien Barry (anêyes 1960, 1970), Emile Lempereur (anêye 1980-1990) ubén Jean-Luc Fauconnier (anêyes 2000-2010).
Grands bouteus
L' ALWAC del deujhinme mitan do 20inme sieke, c' est ene miete Emile Limpreur, ene miete bråmint ! Di ç' tins la, gn aveut eto François Gianolla.
Rîle des troes cossounes
Condicions d' aplicåcion
Li dj eyet li tch sont waiteyes come ene seule cossoune.
Li rîle des troes cossounes ni s' aplike nén todi avou les cossounes likides R et L, ni avou les dmeyès cossounes W et Y.
ALWAC
Grands bouteus
Gn a eto yeu Omer Bastin k' a stî mwaisse coridjeu des tecses, mins il esteut foirt sipepieus. Diviè 1980, les mwaisses bouteus fourît Pierre Faulx, Achille Van Calsteren eyet Robert Mayence, et Fédora po les corwêyes. A dater d' 1996, Danielle Bury et si ome Jacques Trempont (k' a rprins les liårds), eyet Jean-Luc Fauconnier.
Rîle des troes cossounes
Consecwinces
Li rîle des troes cossounes esplike :
ALWAC
Grands bouteus
Adon-pwis, c' est
Sourdants
Categoreye:soces pol walon
Rîle des troes cossounes
Spårdaedje dins les accints do walon
Diyalectolodjicmint, li rîle des troes cossounes n' esteut nén foirt shuvowe dins l' Coûtchant walon e 20inme sieke.
Rujhes po les cminceus
C' est ene des rîles les pus målåjheyes a-z apliker po les noûdjåzeus, et minme pacô les vî scrijheus, pask' i n' dijhèt nén leu tecse dins leu tiesse, tot l' sicrijhant. Vocial des egzimpes di cisse sôre di flotche la:
Hårdêye difoûtrinne
Esplicaedje po les noû-cåzeus yet les rcåzeus
Cocorico (gazete)
Categoreye:gazetes e walon thumb|prumî limero (ivier 2006-2007) Cocorico, c' est ene gazete e walon, eplaideye di l' UCW, ki s' prumî limero a rexhou e l' ivier 2006-2007.
I replaece Walo+ gazète k' aveut djoké e 2005.
C' est ene bele pitite rivuwe, di cogne A4, avou des fotos e coleurs
Dins les sineus d' papî do l° 1, n a des rlomés waloneus come Raymond Dambly, Châle Massaux, Joseph Bodson eyet Léon Demarche.
Gn a pont d' belès letes ådvins, fok del prôze nén racontrece :
"Cocorico" vude a 4500 egzimplaires.
So Nassogne, fwait bon viker (tecses)
Nassogne thumb|Coviete do live "So Nassogne, fwait bon viker" (<SMALL>Su Nassogne fêt bon vikè</SMALL>), c'est ene schorseye di tecses e walon sicrîts pa Joseph Bily. Li live moussa foû e 2007, eplaidî do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.
Divins cisse schorseye la, on trouve :
Infôrmåcions sol live dins les gazetes e walon
On-z a cåzé do live dins sacwantès gazetes e walon :
Alcoran
thumb|280px|Sourate di l' Adrovaedje (al fatiha), gravêye so plake di keuve, fwaite a Durban (Nonne-Afrike) L' Alcoran (on dit eto : li Coran), c' est l' mwaisse live di l' Islam.
En arabe, "القرآن", al Qor'ân vout dire "li lijhaedje". Come di djusse, li prumî vierset d' l' Alcoran dimande ås muzulmans di lére, dj' ô bén : di lére et rlére et studyî çou ki va shuve :
Sourdants d' l' Alcoran
Po les muzulmans, l' Alcoran a stî dicté tot droet do Bon Diu (k' on lome al lah, li Diè, en arabe) å profete Mawoumet, pa l' åjhmince di l' andje Gabriyel. Il a stî dicté en arabe, d' aviè 610 a dviè 632.
Po les egzedjetisses, on rtrouve des traeces di tecses rilidjeus d' å moens cénk sourdants diferins, et d' sacwants lingaedjes (ebreu, siriake...).
Pårtixhaedje di l' Alcoran
L' Alcoran est pårti e sourates, avou tchaeke on tite et on limero. End a 314. Tchaeke sourate est rpårteye e versets, avou tchaeke on limero.
Les sourates n' ont nén stî scrîtes ene a ene. Les versets "dischindént" plik plok, u pa trokes, et l' Mawoumet mostrer a ses soçons ki scrijhént e ké sourate, et a kéne plaece k' i dvént aler.
Sacwantès sourates ont dischindou al Meke (610-622), et des ôtes al Medina (623-632). Elle estént scrîtes do côp so des spales di chamo, des foyes di pålmî u des platès pires.
Li pus ptite sourate, c' est l' "Sourate Kawtar", avou ses 3 versets. Ene ôte pitite sourate est l' cene del Victwere. Ele dit :
Cwåré madjike
thumb|350px|cwåré madjike so ene pire a [[Nayômé]] On cwåré madjike, c' est des letes sicrîtes e cwåré.
Li pus cnoxhou, c' est l' cwåré madjike SATOR.
Alcoran
Istwere do scrît tecse
C' est l' cwatrinme calife, Otman, k' a rashonné totes les copeyes, sipårdowes a ç' moumint la disk' a l' Irak l' Iran et disk' a l' Ouzbekistan d' asteure, po clawer l' mwaisse copeye di l' Alcoran, ki n' a pus candjî d' ene faflote dispu don. Ki : les prumîs egzimplaires di l' Alcoran sont scrîts sins minme les ponts ådzeu et ådzo des letes (ki n' sont nén des diyacritikes, mins bén on boket minme des letes). Gn a co ene copeye di ces prumîs Alcorans la a Samarcande, e l' Ouzbekistan.
Cwåré madjike
Cwåré madjike SATOR
Li cwåré madjike SATOR est fwait di 5 mots di 5 letes, metowes e cwåré, et ki s' plèt lére dins tos les sinses. Ele sont rprezintêyes dins ç' tåvlea ci et fôrmèt les mots shuvants : SATOR - AREPO – TENET – OPERA – ROTAS (li semeu Arepo tént l’ cawe di l’ eraire):
Alcoran
Istwere do scrît tecse
Cwand, ene miete pus tård, on-z a fafloté l' Alcoran (mete les ponts so u å dzo des letes, et les faflotes, ki rprezintnut les voyales), on-z a rfondou l' arabe, et clawer s' croejhete, ki n' a pus candjî dispu don nerén.
Cwåré madjike
Cwåré madjike SATOR
On rlevrè :
Alcoran
Uzaedjes di l' Alcoran
L' Alcoran, c' est on live sacré. Eto, on muzulman ni pout pougnî ddins ki s' il est bén prôpe.
Cwåré madjike
Ôte cwåré madjike
thumb|Rarandjaedje des letes do cwåré madjike SATOR Avou les 25 letes, on pout scrire 2 côps PATER NOSTER et i dmeure co A et O (par α et ω), ki rprezintèt l' Crisse dins l' Apocalipe.
Li pus vî cwåré madjike SATOR a stî discovrou e l' Abissineye. On dit ki c' ere on sene di rconoxhance des prumîs Crustins.
Li cwåré madjike di Nayômé provént d' ene foirt viye tchapele do viyaedje, k' a stî dbrôlêye. Les djins do viyaedje ont stî ramasser les viyès pires del tchapele, sovint gravêyes, et s' è siervi po fé leus måjhons. On-z è voet co kékenes å mitan des meurs.
Alcoran
Påye et guere
Gn a ostant d' vierset ki préjhèt l' påye ki les cis ki dmandèt d' fé l' guere ås innmis del rilidjon. C' est foirt rishonnant a çou k' on trouve dins l' Bibe.
Cwåré madjike
Ôte cwåré madjike
Categoreye:Latén Categoreye:Alfabet latén Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Sicrijhaedjes e cwåré
24 di nôvimbe
Li 24 di nôvimbe, c' est li 328inme djoû del anêye do calindrî grigoryin (li 329inme po ls anêyes bizetes), avou 37 djoûs dmorant disk' al fén del anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
22 d' nôvimbe - 23 d' nôvimbe - 25 di nôvimbe - 26 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Alcoran
Syince
L' idêye ki toplin des atuzes sincieuses sont racsegneyes dins l' Alcoran a stî spårdowe på live da Maurice Bucaille «La Bible, le Coran et la science».
Gn a des versets ki plèt espliker l' agritchaedje do fetusse dins l' matrice, li produjhaedje do laecea pås roemiants, evnd.
Eritance
L' Alcoran dene les lwès a-z apliker po l' eritance. Inte di zeles ki l' pårt del feye n' est ki l' mitan del pårt do fi.
Gn a ossu les djins ki n' ont k' des feyes (et pont d' fi): les feyes n' eritèt nén di ttafwait, mins ene pårt va a des parints omrins (lomés "açab" e-n arabe).
Mågré ki l' civilizåcion est pår diferinne di çou k' ele esteut e 7inme sieke, la k' ces lwès la estént rashiowe sol tcherpetaedje del societé d' adon, les payis oficirmint muzulmans n' els ont måy candjî.
Statut des femes
Sacwants versets ont stî critikés pask' i permetnut a l' ome di bate si feme.
Mins li feme a l' droet di fé çou k' ele vout di ses ritchesses, et c' est l' ome ki doet etertini l' manaedje.
L' ome a l' droet d' aveur cwate femes, s' i fwait parey avou tertotes. Mins çoula est cåzu impossibe, dit-st i l' tecse alcoranike. A pårt li Tunizeye, nol ôte payis oficirmint muzulman n' a rtuzé ki cisse tourneure la espaitchive praticmint d' aveur dipus d' ene feme.
Droet et djustice
Li trompaedje des djins maryîs est pûni do scoriaedje ou do tapaedje di pires. Mins c' est les deus petcheus ki dvèt esse pûnis del minme façon. Dins l' aplicåcion, c' est pus sovint l' feme ki poite li donlêye.
Discalotaedje et spepionaedje
On n' djåze nén dins l' Alcoran ni do discalotaedje ni do spepionaedje. Portant li discalotaedje est pratiké pa cåzu tos les muzulmans.
Li spepionaedje est corant dins sacwants payis muzulmans (Edjipe, Soudan bijhrece), et les otorités rilidjeuses ont do må a fé passer l' messaedje ki cisse pratike la ni vént nén di l' Alcoran.
Ovraedje
Les muzulmans ki deynut ki l' Alcoran est bon a-z apliker po tos les trevéns et dins tos les payis. On lzî a recassî ki des sudjets ossu importants pol djoû d' ouy ki les lwès so l' ovraedje ni sont gote aboirdés dins l' Alcoran. Portant, gn a on passaedje, ou k' les dit mot po mot ki «tot ovraedje merite paymint». C' est dins l' sourate 28, «القصص» (al-qaçaç), ki raconte l' istwere da Moyisse. Cwand il arive å payis d' Madian, i rescontere deus kimere ki vont å pousse po ene voye d' aiwe. Mins gn a ddja tote ene cawêye di djins ki ratindnut leu toû (on est dins l' wastene). Les deus båsheles sont so des tchôdès braijhes, et caroter po-z awè leu toû. Moyisse si mete do côp a poujhî al cénkinme vitesse po tote li cawêye di ratindeu, po n' nén fé trop tårdjî les deus båsheles. Cesses-ciales, rarivêyes a leu måjhon, racontnut li spoûle a leu pa. I lzî dit: «Alez s' mi cweri ci ome la, po k' dj' el paye po si ovraedje.»
Rinoyaedje del rilidjon muzulmane
Li condanåcion a moirt des muzulmans ki rnoyèt leu rlidjon n' est nén markêye dins l' Alcoran.
Alcoran, Bibe et Evandjîle
L' Alcoran riprind des grands bokets do Vî Testamint. Metans, cåzu tote li Djneze.
I djåze di Djezus-Cri, mins gn a bråmint d' adire avou l' Evandjîle. Dins l' Alcoran, Djezus-Cri a monté direk å cir et n' a don nén moirt clawé so ene croes. Il est prezinté come li seu profete ki n' åye djamåy pont fwait d' petchîs.
Ratournaedjes di l' Alcoran
L' Alcoran a stî ratourné dins ene cåkêye di lingaedjes. Mins ratournaedjes ni sont nén loukîs come des lives sacrés. Li recitaedje di l' Alcoran tins des priyires muzulmandes, c' est todi en arabe, minme dins les payis la k' les pretchmints si fwaiynut dins des ôtes lingaedjes.
Prezintaedje des corans (lives)
thumb|250px|On coran avou toplin des fioriteures
Rahoucaedjes di l' Alcoran dins l' vî lingaedje walon
Dins les belès letes e walon, on trouve mincion do mot "Alcoran" dins ene tchanson d' amour del mitan do 18inme sieke. Li crapåde "Linete Makêye", riboute si galant "Djihan ki ploye" insi : Ça vout dire ki vos cnoxhoz totafwait, minme des sacwès ki nouk n' a måy léjhou.
Li caractere sacré di l' Alcoran est bén cnoxhou des Walons k' ont stî disfinde l' Otriche siconte des Trouks. Po djåzer d' ene sakî k' i n' aconte nén ene sacwè, pask' i nd a d' keure, on djheut : Cisse ratourneure la a stî cpitêye, et divni : Çouci mostere co bén ki c' esteut l' fôme "Alcoran" k' esteut cnoxhowe e walon.
Sourdant
* Categoreye:Lives sacrés
1722
anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740
1717 | 1718 | 1719 | 1720 | 1721 | 1722 | 1723 | 1724 | 1725 | 1726 | 1727
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1722 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1838
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Montniye-so-Rok
Montniye-so-Rok (fr: Montignies-sur-Roc) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Onele, e l' province do Hinnot.
Priyires del vesprêye
Etur les priyires del djournêye, c' est l' prumire. Li priyire del vesprêye est l' imådje do prustixhaedje, cwand l' Bon Diu åreut prusti l' Daegne et ttafwait. Li mot «vesprêye» vént do latén vesperæ. E grek on dit εσπερινός (wesperinos).
Li priyire del vesprêye a normålmint 5 psåmes, ene îme, des litanêyes, des priyires po rinde gråces å Bon Diu pol djournêye ki finixh.
Tant k' ås vepes di Glaireuse (u d' Tåverneu…), c' est des fåsses vepes po rire di des hamteas ki n' avént pont d' eglijhes.
Hårdêyes difoûtrinnes
Vepes Vepes Categoreye:Djoû
Jean Rode
Rode
Jean-Louis Rode (1897-1980), pus sovint lomé Djihan Rôde, c' esteut on scrijheu d' arimés et d' pîces di teyåte e walon.
Si vicåreye
I skepia li 11 d' avri 1897 a Hesta, dins ene famile di shijh efants. I n' fijha ses scoles ki disj' a doze ans, la k' i cminça tot djonne a-z ovrer dins l' minme mestî ki s' pa, ki fjheu des moulaedjes di såvlon.
E 1914, tins del prumire guere daegnrece, adon k' i n' aveut k' 17 ans; i s' egadja come volontaire a l' årmêye, po disfinde li payis; i fjha tote li guere eyet rçuva bråmint des medayes. I fourit dismobilijhî li 20 d' awousse 1919.
Il a morou e 1980.
Ses scrijhaedjes e walon
I cminça pa scrire bråmint des pîces di teyåte, ene dijhinne inte 1924 et 1928. Cénk did zeles ont stî eplaideyes. Li restant si pierda dins on målfeu.
Ces cénk pîces la ont stî djouwêyes bråmint des côps.
Biemrêye
Biemrêye (F. Biesmerée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Mtet.
Jean Rode
Ses scrijhaedjes e walon
E 1929 i s' djoke di scrire e walon, ”po råjhons d' mestî” et n' riprindra ki nouv ans après si pinsion, e 1966, po on concours metou so pîs på Royå Cavå Lidjwès, soce k' il end esteut mimbe dispoy des razans. I wangna l' prumî pris.