cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Responda
Tecnike do responda
Si on gaztî s' a brouyî dins ses papîs, et fé dire å respondeu ene sacwè k' i n' a nén dit, i s' pout rtourner siconte di lu. Ça pout minme aler å tribunå.
L' eplaidaedje di respondas dins les gazetes e walon
Droldimint assez, gn a måy yeu des respondas dins les gazetes e walon divant les anêyes 1990. Ene des prumires gazetes a aveur eplaidî des respondas, c' est Li Rantoele, dins si limero 2 d' ivier 1996-1997
Li Chwès a shuvou l' mouvmint.
El Bourdon a on côp eplaidî on responda da Willy Bal e walon, mins k' aveut stî fwait pal soce Li Coirneu di Hu.
(Pådje avou tos des tecses bastis sol piceure des respondas)
Paul Marchot
Marchot Paul Marchot (k' a skepyî è 1867), c' esteut on rcwereu sol walon.
Il a cmincî pa on memwere di studiant sol pårler walon do Bork. Ey eplaidî si e 1890 on livret, Le patois de Saint-Hubert.
Adonpwis, i ca studyî sacwants oyons tipikes do walon dins tote li Mîtrinne Årdene, di Sint-Houbert a Palijhoû et Bietris. Et fé parexhe Les patois du Luxembourg central.
E 1892, il eplaide on studia fonolodjike do walon do Bork, sol tite Phonologie détaillé d’un patois wallon ; contribution à l’étude du wallon moderne.
E 1894, on rtrouve Paul Marchot a l' univ di Fribork, el Swisse, ki studeye les motlîs des vîs tecses e réto-roman. Il es rlomé po s' corwaitaedje : Les gloses de Cassel le plus ancien texte reto-roman (eplaidî e 1895 dins Collectanae Friburgensia).
E 1896, avou l' papî "Sur le dialecte de l'Eulalie : les principaux traits morphologiques du wallon pré-littéraire ou préhistorique (500-800)", ki parexhe dins li Zeitschrift für romanische Philologie (XX, p. 510-514), i mostere, pol prumî côp, kel cantilinne da Sinte Ulaleye est scrît e vî picård (k' on lome co picard-wallon), et nén e vî francès.
Après, i serè purade rindou après l' etimolodjeye des nos d' plaeces. Et scrire ses tuzêyes filolodjikes dins des rvowes di linwincieus. C' est lu k' a l' prumî espliké li disterminant des nos d' viyaedjes come Xhindmåle et Flemåle.
Hårdêyes difoûtrinnes
Sacwants papîs scrîts pa Paul Marchot, et eplaidîs dins Zeitschrift für romanische Philologie (aberwetåves po les institucions abounêyes)
Émile-Joseph Piret
thumb|Bokets del Bibe redjårbés pa Piret (replaidaedje 1979) Emile-Joseph Piret a skepyî e 1885, et mori e 1959. C' esteut on scrijheu e walon ki provneut d' Frantchîmont.
Di s' mestî, il a stî mwaisse di scole a Hodrémont pu a Rômedene (1923-1952), la k’ il a yeu Yvon Laurent come sicolî. El guere di 1914-1918, il esteut a prijhnî dins on camp e l’ Holande. Come bråmint des scrijheus walon do 20inme sieke, Emile-Djôzef Piret ni djåzéve måy walon avou les cis k' i rescontréve po s' mestî. Si n' a-t i måy dit a ses scolîs k’ i scrijheut e walon, u vanter l’ lingaedje walon divant les djins.
Ouve e walon
Il a eto stî ås Relîs Namurwès (il a yeu l’ cocåde). Si fourit i eplaidî dins les Cayés Walons eyet l’ Bourdon. Si prumî live rexha e 1953. C' esteut «A l' åvrûle des gaeyîs», (A l' auvrère des gayîs), avou 88 arimés, sovint avou ene luçon al fén. Ci côp la, il a vudî les Extraits bibliques, des relîs bokets foû del Bibe, redjårbés a môde di paskeye ki s' pasrént e payis walon. I vudît on prumî côp e 1960, et fourît replaidîs e 1979, todi pås Cayés Walons. Mins, gn a on live da sinne k' a dmoré nén eplaidî : c' est "Å payis d’ Chinele et des Francs" ene schorsêye di bokets d' prôzes et d' arimés.
Egzimpes di lçons d' moråle dinêyes al fén des arimés di "A l' åvrûle des djaeyîs".
Nos l' avans veyou avou ses bokets del Bibe, Mimile Djôzef Piret esteut foirt catolike. Tos ses arimés volèt dner ene luçon. Vocial sacwants egzimpes.
Sourdant
Piret
Likeur di purnale
Li likeur di purnales (on dit eto gote di purnale, likeur di fordenes), c' est ene soucrêye gote fwaite avou del blanke gote et des purnales ki bagnnut dvins. I fåt k' il åye djalé di onk a troes côps, po k' les fordenes soeyexhe ene miete bleteyes. Po vey s' ele sont bounes, on les pout groujhî on pô inte ses dints. S' ele ni rdjutèt nén assez, fåt co ratinde 8 djoûs.
Ricete del gote di purnales
Po fé 8 lites di gote, vos codoz ene pinte di purnales (plin on cantea d' deus lites). Vos scawez les cenes k' ont vnou avou l' cawe; vos lzès spåmez et vos les stitchîz dins les vudès botayes, disk' å cwårt del hôteur. Adonpwis, vos metoz, avou on traitoe, ene djatlêye di fén souke et on cwårt di lite (et ene rawete) d' alcol a 90 digrés. Pu, vos rbatijhîz avou del bolowe aiwe (del bolante aiwe, rafroedeye). On l' pout rbatijhî seulmint après, djusse divant del boere. El fåt leyî rpoizer, al boune, èn an. Adon, ele divént tote rodje. Di tenawete, alez s' riwachoter les botayes, po dismantchî l' souke ki rashît å fond. Ça s' wåde ad vitam eternam.
Prôpietés del gote di purnales
Categoreye:amagnîs et aboeres walons Categoreye:Abwessons a l' alcol
Drapea walon
thumb|Li drapea walon håyné pa des djonnes waloneus a l' [[Elizete, e 2003]] thumb|A Tchålerwè, åtoû del posteure Destrée, e 2014 Li drapea walon (oficir) riprezinte li cok walon, e rodje coleur, so on djaene fond.
Istorike
C' est l' Assimblêye walone ki cwera après ene essegne pol Walonreye. On-z atåvla : li Peron d' Lidje, ene sitoele, on cok, ene ålouwete, on torea, on singlé, on spirou.
Al fén, l' Assimblêye decida ki ça sereut ''on rodje cok so on djaene fond". C' est les coleurs del Principåté d' Lidje.
C' est Paul Pastur ki va dmander a Pierre Paulus di dessiner l' ouve.
Li cok da Paulus serè accepté oficirmint li 3 d' djulete 1913.
Après li Redjonalijhaedje del Beldjike, cok walon est ricnoxhou come drapea på Pårlumint walon (15 di djulete 1998 ), adonpwis, pal Kiminålté francesse (23 di djulete 1998).
Drapea raloyisse
vignette|150px|[[Franbråylisse]] Li drapea del Walonreye do Franbråylaedje, c' est on drapea del France avou l' cok walon dins l' mitan. Li coleur d' èç cok la est ene rawete pus pourpe. I n' el fåt nén maxhî avou èn ôte drapea, ki lyi rshonne et k' a èn egzagone didins. Ci drapea rola, c' est l' ci då Rapoûlaedje Walonreye-France (mouvmint raloyisse).
Ôte drapea des Cmons d' Wikipedia
vignette|150px|Drapea walon avou on cok hårdi bleu so do blanc Li deujhinme drapea ciddé djondant est seulmint veyåve so Wikipedia, çou ki pout esse rwaitî come èn ovraedje di mierdjin.
Sourdants
Categoreye:Walonreye Walonreye
Arnold Hauwaert
Arnold Hauwaert a bråmint scrît del prôze nén racontrece dins l' Chwès, mins eto dins La Dépêche de Wallonie a tchvå so les anêyes 1990-2000.
Corwaitaedje
Li walon da Arnold Howaert est ene miete francijhî, come li ci di beacôp des scrijheus di prôze nén racontrece. Pol croejhete, i stitche mo sovint l' addjectif divant l' no, minme po les addjectifs calkés enawaire do francès (c' esteut on classike filologue; il aveut des liberålès idêyes), tot shuvant on clintcha des anêyes 1990-2000 des scrijheus do Chwès et des WASAB.
Hauwaert
Wå
categoreye:bastimints categoreye:vîs mestîs On wå est ene pitite djåbe di do rgon, a pô près 25 cintimetes sipesse, nén batowe å flayea, ki sierveut a fé des toets di strin.
Les wås son fwaits avou do swele batou tot l' tapant so on bok. Après on scheut li strin po n' wårder ki les pus longous fistous (1 mete 20), pu les loyî.
Les wås metous ådzo divént esse foirt sitocaesses : on les lomes les pî-wås.
Dipus d' detays so fijhaedje des wås.
Li strin d' swele po fé les wås ni doet nén esse batou å flayea mins sol bok. Å flayea, on bouxhe so li strin et on l' casse. Li bok, c' est come ene gade fwait avou on gros rond bwès å dzeu. On prind l' djåbe di waessin, et on lyi chnike les påtes siconte do bok. Les grinnes toumèt et les strins sont bea-z et droets, nén ployîs.
Cwand on-z a yeu tot batou, i fåt scheure li strin po li rnetyî l' mî k' on pout. I fåt eto scheure les courts fistous foû. On pleut fé ça avou on seri. On seri, c' est ene plantche avou des grandès pontes clawêyes dissu. Normåldimint, c' est po serijhî l' tchene, mins on l' pleut eployî po scheure les wås. Après, to leyes toumer l' wå a tere, et li rsouker (li rprinde et li rleyî toumer co on côp) po k' i soeye bén droet do cou. Po fé tos wås les minmes, on coûtchive li cschoyou strin dins on batchea fwait avou troes platches li cene di fond esteut 50 cm lådje. On-z î meteut les pougneyes a fwait k' elle estént pingneyes. Cwand on-z arivéve å raeze des plantchetes on loyive li wå avou deus loyéns, onk ådzeu et onk ådzo po n' nén casser li strin.
Ôtes uzaedje des wås.
On prindeut on wå cwand on-z aléve dins les tchanps, po-z esprinde en fouwêye.
On s'endè sierveut eto po griyî l' pourcea.
Mancî lingaedje
On mancî lingaedje (man’cî linguètch; on dit eto avou po tchaeke mot, ene idêye diferinne padrî l' tiesse : spotchî lingaedje, formagnî lingaedje, lingaedje dilérin, pitit lingaedje, lingaedje do payis), c' est on lingaedje ki pôreut bén ndaler bénrade evoye, pask' i gn a cåzu pupont d' djins kel djåznut.
Voyes do spotchaedje
On mancî lingaedje est todi replaecî pa on spotchant lingaedje.
Tot on tins, i vont viker ambedeus, onk dilé l' ôte. C' est ene sitouwåcion sociolinwistike k' on lome li diglosseye. Po les cis ki cåzèt li spotchant lingaedje, l' ôte est sovint rwaitî come on patwès.
Aidance ås mancîs lingaedjes
Sins ene politike linwistike pol rivicaedje di l' espotcheye langue, li diglosseye eva todi eviè li disparexhaedje do ptit lingaedje et l' uzaedje rén k' do spotchant lingaedje.
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Lingaedjes *
Oyons do walon
Pådje po studyî les oyons (foninmes) do walon
Motlî
Cial sol Wikipedia walon, on a fwait ene diferince inte les foninmes rifondou pa on betchfessî scrijha, et les ôtes ki sont rfondous al pus lådje oyowe u al sorwalonde.
C' est ces dierins la k' ont ene pådje lomêye «oyon».
Avou betchfessî
Li pwaire minimom classike po mostrer l' adire inte ces deus oyons la, c' est påsse <> pôce
Categoreye:lingaedje walon
Foninme
On foninme (pacô èn oyon), c' est l' pus ptite boket d' cåzaedje ki pout fé l' diferince inte deus mots dins on metou lingaedje.
Li coxhe del linwince ki studeye les foninmes si lome li fonolodjeye.
''Les oyons do walon sont studyîs so ene pådje a pårt.
A costé des foninmes, on mot pout esse pårti e morfinmes.
Motlî
Cial sol Wikipedia, on a eto siervou li mot oyon po des foninmes diferins des betchfessîs scrijhas. Les studias so les oyons do walon sont metous so ene pådje tote seule.
Mwaissès piceures
On trouve les oyons d' on lingaedje tot corwaitant les pwaires minimoms.
Les prononçaedjes d' on foninme polèt candjî sorlon les accints d' on metou lingaedje, et minme d' on cåzeu a l' ôte.
Oyons et sons
Èn oyon c' est nén l' minme k' on son, la k' èn oyon pout esse fwait di sacwants sons metous eshonne (des lingaedjes k' i gn a ont des oyons foirt complesses); eyet eto, èn oyon pout esse prononcî avou des sons diferins (k' on dit adon ki c' est les alofones di cist oyon la).
Sicrijhaedje des alofones
Les foninmes sont transcrîts etur deus slaches, eg: /r/, eneviè les sons fonetikes ki sont transcrits etur cwårêyès åtchetes, eg: les sons [r] et [ʁ], deus alofones di /r/.
Categoreye:Linwince
Gjøa
thumb|li Gjøa
Gjøa esteut l' no do prumî batea a-z aveur passé på Passaedje Nôrouwess e 1906, moenné pa Roald Amundsen come captinne eyet èn ekipaedje di shijh djins. Li voyaedje en etir dura troes ans.
Li batea, 70 pîs lon, fourit constrût e 1872 a Rosendal, el Norvedje, eyet eployî po pexhî disk' a ki, 28 ans pus tård, e 1900, Roald Amundsen l' atchtaxhe po s' endè siervi po ses esploraedjes di l' Artike.
L' ekipaedje (foû d' Amundsen lu-minme) do voyaedje ki rinda l' batea fameus, c' esteut Godfred Hansen, Helmer Hanssen, Anton Lund, Peder Ristvedt, Gustav Juel Wiik eyet Adolf Henrik Lindstrøm.
Il cwitît Oslo li 16 dji djun 1903, eyet après aveur naivyî inte li pårteye continintåle do Canada eyet l' boird nonnrece di l' Iye Victoria, li Gjøa ariva-st a Nome e l' Alaska li 31 d' awousse 1906. I naivyît adon disk' a San Francisco k' il î arivît l' 19 d' octôbe, ey esse riçûs come des eros.
Tins d' leu voyaedje, l' espedicion fjha sacwants mzuraedjes po disterminer l' eplaeçmint do pole Nôr magnetike.
Sint live
Categoreye:rilidjons On sint live u live sacré, c' est on live k' est rwaitî li soûmint d' ene metowe rilidjon.
Ci live la doet esse traité avou on grand respet.
1316
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye traze cint saze do calindrî grigoryin.
Tins d' asteure (linwince)
Li tins d' asteure, el linwince, c' est on tins d' codjowaedje a vey avou l' moumint d' asteure. On l' ritrouve, metans, dins l' indicatif prezintrece ou l' suddjonctif prezintrece.
On tins d' asteure est opôzé a on tins do passé ou on tins do futeur.
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Linwince Categoreye:Codjowaedjes
Djamagne
Djamagne (F. Jamagne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Flipveye, el province di Nameur.
Categoreye:Ban di l' arondixhmint di Flipveye
Indicatif prezintrece
L' indicatif prezintrece ou prezint d' indicatif, c' est on tins di l' indicatif ki mostere ene accion k' a åk a vey avou l' tins d' asteure.
Piceures mostrêyes på prezint d' l' indicatif
Li piceure mostrêye pa l' indicatif erirece pout esse :
1ire djin do singulî
Li cåzant (et l' cåzante) si fôme :
2inme djin do singulî
L' atôtchî (et l' atôtheye) ès fôme :
3inme djin do singulî
Li rwaitant (et li rwaitante) si fôme:
Djins do pluriyal
Po totes les djins do pluriyal, on s’ sieve do bodje A do viebe.
Harpagornisse
thumb|220px|Dessén d' årtisse mostrant on harpagornisse dårant so des mowas; pinser ki les mowas fjhént 2m hôt!
Li harpagornisse est li pus grand moxhet måy kinoxhou, la k' i fjheut di 10 a 14 kg eyet tchessive les mowas e l' Nouve Zelande. Dins l' ecosistinme pårticulî del Nouve Zelande, ki n' aveut nole biesse ås tetes, les harpagornisses avént l' role des grands prédateus ôte pårt.
Li harpagornisse frumele fijheut di 10 a 14 kg et d' 9 a 10 kg po les måyes. D' on dbout a l' ôte des aiyes i fjhént 3 metes, çou k' est purade court po èn oujhea di ç' pwès la, mins çoula lyi permeteut d' tchessî dins les bwès. Ses proyes estént les mowas, des lådjes oujheas ki n' volént nén, et k' estént disk' a 15 côps pus pezants. Les harpagornisses ataként les mowas tot dårant djus a 80 km/h eyet pitant leus proyes sol tiesse. Come i gn aveut nén ds ôtes grands magneus d' tchå po lzî disputer les proyes, on harpagronisse s' åreut polou nouri sol minme proye sacwants djoûs lon.
Les prumîs dmorants del Nouve Zelande (les Maworis, arivés avårla eviè l' an 1000) ont zels eto tchessî les grands oujheas ki n' savèt nén voler, eyet fini pa fortchessî les mowas disk' å dierin. Li harpagronisse a disparexhou diviè ls anêyes 1500, cåze ki ses proyes ont disparexhou eto, mins kécfeye ossu touwés påzès Maworis, ki dvént seur trover k' on moxhet ki tchesse voltî des oujheas di deus metes hôt (les mowas) est dandjreus po les djins.
On pinse ki les harpagornisses ont cmincî a divni diferins des moxhets i gn a on miyon d' anêyes, et divni 10 a 15 côps pus pezants so ç' termena la, çou k' est li pus grande et l' pus abeye acrexhince kinoxhowe do pwès d' on viertebré. Çoula fourit possibe pask' i gn aveut des foirt grandès proyes, et nole ôte concurince di grands prédateus.
Li prumî a fé l' classifiaedje di cist oujhea la ci fourit Julius von Haast (did la ki, dins des lingaedjes k' i gn a, on l' lome eto aigue da Haast), kel loma Harpagornis moorei d' après George Henry Moore, li prôpietåre del plaece k' on-z aveut disteré ls oxheas studyî pa von Haast.
1785
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790 | anêyes 1800
1780 | 1781 | 1782 | 1783 | 1784 | 1785 | 1786 | 1787 | 1788 | 1789 | 1790
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1785 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mohammed Abdelkrim El Xhattabi
thumb|Mohammed Abdelkrim El Xhattabi
Mohammed Aabdelkrim El Xhattabi, di s' plin no Mohammed ben Aabdelkrim El Xhattabi (en amazir: <span style="font-family: Hapax Berbère, Code2000">ⵎⵓⵍⴰⵢ ⵄⴱⴷⵍⴽⵔⵉⵎ ⴰⵅⵟⵟⴰⴱ, Mulay Âbdelkrim Axṭṭab; en arabe: محمد بن عبد الكريم الخطابي), k' est pus cnoxhou tot coûtmint pa Aabdelkrim, c' esteut on tchîf di guere marokin k' a skepyî diviè 1882, dilé Al Hoceyma, e Marok et k' a morou å Caire li 6 di fevrî 1963.
Categoreye:Marok Categoreye:Rilomés politikîs Categoreye:Rilomés revinteus
Fexhe-å-Hôt-Clokî (viyaedje)
thumb|(eglijhe)
Josée Mathot
thumb|150px|(diviè 1973)
Josée Mathot, pus cnoxhowe come Josée Spinosa-Mathot u Josée Spinosa, a skepyî a Rénse li 2 d' måss 1921, et mori a Flipveye li 22 d' måss 2005.
C' esteut ene sicrijheuse e walon.
Ouve e walon
Ele l' aveut-st aprins di ses parints, onk di Djamagne et l' ôte di Såtou, mins k' avént ebagué el France.
Ele sicrijha purade des arimés, mins eto des prôzes a môde di biyets d' oumeur, la k' ele pretchive tofer li djoye eyet li bouneur simpe.
Ele a eto bråmint scrît po ls efants, des racontroûles do vî tins, et des tecses a disclamer ås bates di recitåcion.
Elle a moussî ås Relîs Namurwès et a stî eplaideye toplin dins les Cayés Walons. On veyeut cobén di ses scrijhaedjes eto dins l' Bourdon. Elle esteut ossu del SLLW (dispu 1982). Mins ele dinéve ses tecses a-z eplaidî a tertos, sins esse aloyeye a ene tchapele. Elle a insi parexhou dins l' Calindrî walon del Rantoele.
Elle a yeu l' oneur d' esse eplaideye deus côps dins li ptite coleccion del SLLW (e 1982 et 1992). C' est l' seul sicrijheu k' end a adiercî on sfwait.
Ele rascoda li Pris del Veye di Lidje diviè 1973, avou "Al taeye ås Fraijhes". Riprinjhe dins l' antolodjeye Fleurs Diyalectåles et dins "Scrire".
Come bråmint des scrijheus walon do 20inme sieke, ele ni djåzéve nén voltî walon divant les djins.
thumb|100px|Li ptit live "Beguinetes et Djolibwès"
Sacwantès fråzes dal Djozêye
thumb|In-tiesse di s' [[lete di moirt, avou ene fråze e walon]]
Sourdants
Mathot Josee
Dorêye
thumb|dorêye ås ceréjhes Ene dorêye (on dit eto ene tåte, on floyon), c' est ene påstedjreye k' on rôle li mwairon po fé on tene rond, 15 a 20 lådje, et l' mete dins ene platene, pu arindjî des fruts dsu (biyokes, pemes, evnd.), u ôte tchoi. Après, on lzès mete a cure e for.
Kékès dnêyes
On mete les dorêyes so des voletes.
El Walonreye, on fjheut bråmint les dorêyes al dicåce.
Les dorêyes walones ont stî rlomêyes ezès Estats-Unis, pal voye des abagants walon e Wisconsin, dizo l' alomåcion di Belgian pies.
rascrovowès dorêyes
On dit eto: gozåd
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Amagnîs et aboeres walons Categoreye:Boledjreye-påstedjreye
Atuze Sarachaga des troes bodjes di codjowaedje
L' atuze Sarachaga des troes bodjes di codjowaedje, pus courtinnmint l' atuze des troes bodjes, c' est ene manire di corwaitî l' codjowaedje des viebes walons, foiravant sacwants målåjheys viebes del cénkinme troke.
Tchaeke viebe a troes bodjes di codjowaedjes, lomés A, B et C, mins ki polèt esse pa côps les minmes.
Istwere
Ciste atuze a stî trovêye eviè 2002 pa Pablo Sarachaga, tot boutant so on codjowoe et sayant d' trover èn algorite po produre les tåvleas d' codjowaedje po tot l' minme ké viebe.
Elle a stî ene miete amidrêye e 2006 po tni conte des viebes des 1re, 2inme eyet 3inme trokes ki candjèt d' voyale å dierin pî, come "copiner" ou criyî.
Rotaedje
Å cmincî d' ces troes bodjes la, on pout basti tos les codjowas po tos les viebes, cobén les cis del cénkinme troke, sovint lomés "disrîlés".
Foû-rîles
Les sacwants viebes ki sont cwand minme des foû-rîles a l' atuze des troes bodjes, c' est aveur, esse, aler, valeur, faleur, saveur, fé et leus parints.
Pris del Veye di Lidje
Li Pris del Veye di Lidje, c' est on pris po les scrijheus e walon, purade di prôze et d' arimés.
Atuze Sarachaga des troes bodjes di codjowaedje
Prumire troke di viebes e walon
inf. : A-er pr. : C-e, C-es, C-e, A-ans, A-ez, A-èt ~ B-nut er. : A-a, A-as, A-a, A-îs, A-îz, A-ît er.d.: A-éve, A-éves, A-éve, A-éns, A-îz, A-ént fut. : B-rè, B-rès, B-rè, B-rans, B-roz, B-ront cond.: B-reu, B-reus, B-reut, B-réns, B-rîz, B-rént su.pr: C-e, C-es, C-e, A-anxhe, A-éxhe, A-exhe, B-nuxhe su.d.: A-axhe, A-axhes, A-axhe, A-énxhe, A-îxhe, A-énxhe imper: C-e, A-ans, A-ez part.: A-é, A-êye, A-ant
Pris del Veye di Lidje
Il est rindou tos les deus ans (cwand tot va bén).
I pout esse diné po ene ouve tote seule, u po tote li cårire d' on scrijheu.
Atuze Sarachaga des troes bodjes di codjowaedje
Prumire troke di viebes e walon
egzimpes:
Pris del Veye di Lidje
Bråmint des tot grands nos des belès letes e walon el rascodît.
thumb|Coviete di l' antolodjeye da Octave Servais
Atuze Sarachaga des troes bodjes di codjowaedje
Deujhinme troke di viebes e walon
Li codjowaedje del 2inme troke c' est cåzu come li ci del 1re troke; i gn a ki sacwantès cawetes di codjowaedje ki candjèt: -er -> -î, -ez -> -îz, -éve(s) -> -ive(s), -éxhe -> -îxhe, -é,êye -> -î,eye; et c' est tot.
Pris del Veye di Lidje
Octave Servais a scrît ene antolodjeye avou les wangneus del bate, di 1927 a 1961 (Anthologie du prix biennal de littérature wallonne).
1786
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Pris del Veye di Lidje
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:pris et bates e lingaedje walon Categoreye:Lidje
Atuze Sarachaga des troes bodjes di codjowaedje
Deujhinme troke di viebes e walon
inf. : A-î pr. : C-e, C-es, C-e, A-ans, A-îz, A-èt ~ C-nut er. : A-a, A-as, A-a, A-îs, A-îz, A-ît er.d.: A-ive, A-ives, A-ive, A-éns, A-îz, A-ént fut. : B-rè, B-rès, B-rè, B-rans, B-roz, B-ront cond.: B-reu, B-reus, B-reut, B-réns, B-rîz, B-rént su.pr: C-e, C-es, C-e, A-anxhe, A-îxhe, A-exhe ~ C-nuxhe su.d.: A-axhe, A-axhes, A-axhe, A-énxhe, A-îxhe, A-énxhe imper: C-e, A-ans, A-îz part.: A-î, A-eye, A-ant
Fexhe
Ôtes årtikes avou Fexhe :
Atuze Sarachaga des troes bodjes di codjowaedje
Deujhinme troke di viebes e walon
egzimpes:
1786
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790 | anêyes 1800
Atuze Sarachaga des troes bodjes di codjowaedje
Troejhinme troke di viebes e walon
I n' a nole diferince inte li 2inme eyet l' 3inme troke di viebes po çou k' est d' l' atuze des troes bodjes, la ki l' diferince si trouve djustumint dins les bodjes, nén dins les cawetes.
1786
1781 | 1782 | 1783 | 1784 | 1785 | 1786 | 1787 | 1788 | 1789 | 1790 | 1791
Atuze Sarachaga des troes bodjes di codjowaedje
Troejhinme troke di viebes e walon
egzimpe: tcheryî (A=tchery-, B=C=tcherey-)
1786
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1786 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Atuze Sarachaga des troes bodjes di codjowaedje
Troejhinme troke di viebes e walon
bén seur, les rîles ortografikes pol son Y s' aplikèt: pa drî ene cossoune et pa dvant ene voyale ôte k' on "i", li "y" divént "i", eg: tchery-éns -> tcheriéns.
Cwatrinme troke di viebes e walon
inf. : B pr. : B, B-s, B-t, A-ans, A-oz, A-èt ~ C-nut er. : A-a, A-as, A-a, A-îs, A-îz, A-ît er.d.: A-eu, A-eus, A-eut, A-éns, A-îz, A-ént fut. : B-rè, B-rès, B-rè, B-rans, B-roz, B-ront -- B-ress cond.: B-reu, B-reus, B-reut, B-réns, B-rîz, B-rént su.pr: C-e, C-es, C-e, A-anxhe, A-oxhe, A-exhe ~ C-nuxhe su.d.: A-axhe, A-axhes, A-axhe, A-énxhe, A-îxhe, A-énxhe imper: B, A-ans, A-oz part.: B, B-eye(*), A-ant
(*) note: li cawete -eye magne li "i" do bodje: fini-eye -> fineye.
egzimpe: fini (A=C=finixh-, B=fini-)
Såf pol pårticipe erirece eyet po l' infinitif, li bodje B est l' minme ki les deus ôtes a Lidje; c' est eto on dobe codjowaedje possibe e rfondou (eg: dji fini ou dji finixh; nos finirans ou nos finixhrans), dins ç' cas la on n' mete nén d' "t" al fén del 3inme djin di l' indicatif (eg: ele finit ou ele finixh, nén ele *finixht) eyet l' imperatif singulî a-st on "e" al fén (eg: fini! ou finixhe!)
Cénkinme troke di viebes e walon
chal i gn a sacwantès diferinces sorlon les modeles di viebes (dj' ô bén, ostant po l' atuze des troes bodjes les 2inme et 3inme trokes sont veyowes li minme, pol 5inme on l' pôreut bén dispårti e sacwantes dizo-trokes).
inf. : XXX pr. : B-Y1, B-Y2, B-Y3, A-ans, A-oz, A-èt ~ C-nut er. : A-a, A-as, A-a, A-îs, A-îz, A-ît er.d.: A-eu, A-eus, A-eut, A-éns, A-îz, A-ént fut. : B-rè, B-rès, B-rè, B-rans, B-roz, B-ront -- B-ress cond.: B-reu, B-reus, B-reut, B-réns, B-rîz, B-rént su.pr: C-e, C-es, C-e, A-anxhe, A-oxhe, A-exhe ~ C-nuxhe su.d.: A-axhe, A-axhes, A-axhe, A-énxhe, A-îxhe, A-énxhe imper: B-Y1, A-ans, A-oz part.: XXX, XXX, A-ant
Y1/2/3 c'est -e/-es/-e si l' bodje finixh pa cossoune, ou (rén)/-s/-t si l' bodje finixh pa voyale.
Les fômes mårkêyes avou XXX sont les cenes ki candjèt d' ene sôre di viebe a l' ôte, pa côps c' est l' bodje A, pa côps l' bodje B. Vochal les grandès familes di viebes:
egzimpes:
Li viebe fé est cåzu del dizo-sôre "c)": Li viebe prinde a on dobe codjowaedje, onk totafwait erîlé, come ratinde (A=B=C=prind), l' ôte est cåzu del dizo-sôre "b)":
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Codjowaedjes
Såtou
Såtou (la-minme: Sautou, F. Sautour), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Flipveye, el province di Nameur.
Fexhe-å-Hôt-Clokî
Fexhe-å-Hôt-Clokî (la-minme, on prononce Fèhe-â-Hôt-Clokî, F. Fexhe-le-Haut-Clocher), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Limero del posse: 4347
1790
Ôtès djins
Categoreye:Date
Pierre Faulx
200px|thumb|Live fwait après s' moirt (biyografeye et bokets saetchîs foû di tos ses lives) Pierre Faulx (riwalnijhåve Pire Få), c' est on scrijheu e walon k' a skepyî å Rou-dlé-Tchålerwè li 26 d' octôbe 1922 ey a morou li 24 d' avri 1998.
Ouve e walon
Pierre Faulx eplaida ses prumîs rimas dins des rvowes e walon "L' agaesse", "El Tchariguete" ossu timpe k' e 1942. Adonpwis, i scrijha des pîces di teyåte. Mins c' est på publiaedje di ses pinsêyes k' i va esse kinoxhou long et lådje. Il a cmincî a les scrire ses pinsêyes å cminçmint des anêyes 1970.
Gn ourit cénk mwaisses lives : Pensées wallonnes (1972); "Pinsêyes walones: deujhinme bouket" (1976); "Diccionaire do ptit Roucha" (1982), "Sapinse a mi" (1986); "Poeve et sé did ci" (1989). On ramexhnaedje di ses meyeus bokets fourit replaidî på Bourdon e 1998, sol tite "A r'vwer, toudis".
Come di djusse, Pierre Faulx est rprins dins l' grosse Antolodjeye da Piron et dins Antolodjeye "Scrire".
Il a eto rascodou li Pris del Veye di Lidje.
Corwaitaedje des pinsêyes da Pierre Faulx
thumb|150px|left|Coviete do deujhinme live di pinsêyes
Efet do lijhaedje d' ene pinsêye
Esplikêye da J.L. Fauconnier
Piceure po fé ene pinsêye
Metans ene pinsêye : On voet bén k' i påte d' ene ratourneure : Eyet l' prinde å mot po mot, et fé on tuzaedje come si l' prindaedje mot po mot, ci sereut l' veur.
Pierre Faulx et les soces di waloneus
150px|thumb|Coviete do "Diccionaire do Ptit Roucha" I moussa a l' ALWAC tot djonne et i dvénrè minme li peneu. Onk de prumîs peneus d' ene soce di scrijheus ki fjheut si rapoirt di tos ls ans e walon, dedja e 1967
Cossemaedje des "Pinsêyes" da Pire Få
Les "Pinsêyes" da Pire Få ont stî rprinjhes dins bråmint des rvowes e walon : Li Chwès, les Cayés Walons, Intrez don.
Li stîle di pinsêyes da Pire Få a dné des idêyes a des ôtes sicrijheus come Nicolas Ghislain, Romain Bellaert, Achille Goethals et aprume Robert Arcq
Hårdêye difoûtrinne
Li pådje da Pire Få so l' Aberteke
Faulx
Emacralé mot
Èn emacralé mot, c' est on mot k' a des sinses diferins d' ene coine a l' ôte do payis walon. Ça pout esse eto deus mots diferins ki si scrijhèt parey a des plaeces k' i gn a. Ça pout esse des omonimes.
Sacwants emacralés mots polnut esse des fås amisses eneviè l' minme mot e francès.
Mots a sinse diferin d' après l' coine del Walonreye
Dismacralaedje: Si on scrît po totes les coines del Walonreye, on eployrè purade on sinonime k' est bén clair:
Les pwaires minimomes
C' est des mots ki n' sont diferints ki pa ene lete
Emacralés nos d' plante
Nos ki vout dire ene plante A ene sadju, et ene plante B ôte pårt:
Viyaedjes omonimes
*
Charles Bentz
Charles Bentz (riwalnijhåve Tchåle u Châle Bense), c' esteut on scrijheu e walon.
Joseph Charles
Joseph Charles, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Charles Bentz
Il aveut skepyî a Freu li 9 di decimbe 1937.
Il a morou a Libråmont li 11 d' awousse 1999.
Joseph Charles
Hårdêyes difoûtrinnes
Charles
Charles Bentz
Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Ouve e walon
Il a bouté å walon e scole dins l' Province do Lussimbork dispu les anêyes 1970.
Après si clapant powinme «Coraedje», i rashonne ses scrijhaedjes dins ene ramexhnêye d' arimés et di sinnetes k' a l' minme tite. Li live serè-st eplaidî do Muzêye do Pårlaedje e Payis d' Bastogne e 1988.
I scrijha eto ene pîce di teyåte, «Vî Rûsse, virûsse et li cpagneye» ki fourit creyeye pal dramatike di Veskeveye.
Ses idêyes
I veyeut evi les idêyes k' avént rôlé come cwè i faleut pûni les efants ki cåzént walon.
Referinces eyet sourdants
Bentz
Ortografeye
Gn a ene pådje tote seule po tot çou ki rwaite l' ortografeye do walon.
sorlon les tchuzes tecnikes
Gn a des ortografeyes fonetikes et des ortografeyes fonolodjikes.
sorlon si statut politike
Cwand on lingaedje a ene ortografeye ricnoxhowe pa ene institucion]] ki manaedje ci lingaedje la, on dit k' c' est ene ortografeye oficire. Li scrijhaedje des mots d' ene ôte façon est adon rwaitî come ene flotche.
Categoreye:Linwince *
Platene
ene platene, ça pout esse:
1791
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Estats Unis
Les Estats Unis d' Amerike (en inglès : United States of America), k' on lome kécfeye « Uyessês », c' est on payis do nôr di l' Amerike. Li mwaisse veye est Washington. Les Estats Unis sont pårtis e 50 estats.
Les dmorants sont purade lomés Estazunyins. Mins dins l' lingaedje corant, on eploye bråmint li mot Amerikins, u, po lzès rabaxhî Amerloches.
Estats
Èç payis la a céncwante estas, inte di zels deus metou å lon (ki n' sont nén etur li Canada eyet l' Mecsike).
Kékes estats:
Houte di ces céncwante estats la, les Estats Unis ont co des ôtes iyes.
Istwere
Les Estats Unis ont stî askepyîs bråmint pa des abagants uropeyins, copurade les Inglès. Il ont spotchî les peupes Indyins k' î viként, pacô a môde di peupe-sipata.
Les Estats Unis ont divnou ene colneye inglesse. Adonpwis, i s' ont revinté siconte les mwaisses inglès, avou l' aidance des Francès, k' ocupént des grandès stindêyes å Sud-Ouwess (Acadeye).
Po-z ecwårler ses gueres, Napoleyon vinda l' Acadeye ås Estat Unis. Ci fourit l' pus grand vindaedje di teres ki s' a måy passé.
Li guere di secession fourit ene guere civile inte les estats d' Bijhe, k' estént sconte do sclavaedjisse et les estats d' Nonne k' estént po. C' est les Nortisses k' ont wangnî.
Diviè l' difén do 19inme sieke, des tropes di Walons î alît eshonne, ey basti låvå ene kiminålté ki wårda lontins l' cåzaedje walon, les Walons del Wisconsene.
Les Estats-Unis ont vnou dner on fel côp di spale ås Aloyîs siconte des Almands al guere 1914-1918 ey al guere 1940-1945.
1787
anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790 | anêyes 1800
Estats Unis
Istwere
Après l' guere di 1940, il ont volou tchessî les comunisses totavå. Ça a dné li guere di Corêye, li guere do Viet-Nam. Et si rwaitî avou l' URSS come des tchéns d' casson: c'est çou k' on-z a lomé li froede guere.
1787
1782 | 1783 | 1784 | 1785 | 1786 | 1787 | 1788 | 1789 | 1790 | 1791 | 1792
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1787 do calindrî grigoryin.
Estats Unis
Istwere
Après l' tcheyaedje do meur di Berlin, les Estats Unis s' ont rtrové tot seus mwaisses so Daegn. Il ont cmincî a si cdure come si c' esteut leu-z impire totavå (guere do Koweyt, guere d' Afganistan, guere d' Irak, evnd.). I vlént ki tot çoula soeye bonzè bén po drener les terorisses k' els avént vnou ataker li 11 di setimbe 2001.
1787
A vey avou çou ki va divni l' Walonreye
Dins l' payis d' Lidje, ça cmince a boure. Les djins do peupe et les bordjoes s' montnut todi dpus conte li clerdjî. C' est dins ç' cotoû la k' etervént l' Afwaire Calbalasse.
Estats Unis
Politike linwinstike
Les Estats Unis n' ont pont d' lingaedje oficir, minme si brånmint d' djins cåznut inglès (ou purade ene varyisté : l' inglès estazunyin ).
1787
Sourdant
Categoreye:Date
Estats Unis
Politike linwinstike
Houte di çoula, l' espagnol (ou purade eto, ses varyistés amerikinnes) î est foirt djåzé.
Ôvîfa
Ôvîfa (francès Ovifat, almand Vischfenn), c' esteut on hamtea del Ribiveye, asteure onk des viyaedjes del rebanêye comene di Waime.
Estats Unis
Rilomés Walons k' ont dmoré ås Stats-Unis
* Categoreye:Amerike bijhrece Categoreye:Payis
Ôvîfa
thumb|eglijhe thumb
Bastimints
Sacwants måjhons avou des åvrûles.
Spôrts
Pisse di ski
Accint do walon
Li betchfessî å si prononcéve saetchant sol naziåle /ã/ e 20inme sieke.
Gn a bråmint des mots avou l' prononçaedje ixh-låte, mins waire avou l' axh-låte. Onk di zels: roxhler.
Ås rwaitants, il a wårdé ene viye viye cogne avou l' cawete di codjowaedje -ont:
Hårdêye difoûtrinne
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Manfred Lejoly avou l' accint d' Ôvîfa pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Payis d' Lidje
Li Payis d' Lidje, c' est :
1792
Ôtès djins
Categoreye:Date
Indicatif prezintrece e francès
Categoreye:Francès L' indicatif prezintrece e francès rissaetche beazebén sol minme tins e walon
Djimbe
thumb|L' eglijhe di Djimbe
Indicatif prezintrece e francès
Codjowaedje di l' Indicatif prezintrece e francès
Djimbe
Djimbe est metou al maxhe des aiwes di l' Almaxhe et del Rancene, çou ki pôret espliker s' no, a pårti do gayel (come Djinape et Djmele).
Istwere
Ou XIII° s., Djimbe, tot come Bive dèpandot des moennes do Mouzon. Cwand il ont vlou basti Proajî, i s' ont arindjî avou l' eveke di Lîdje, k' astot ossu duk di Bouyon et Djimbe è todi dmoré al Dutcheye di Bouyon.
A vey
Lu trô l' ermite , crin d' rotche so l' Almache. On dit k' al pesse du 1636, i n' dumèrot pus a Djimbe ki deus frés. Il ont don vnou vey l' ermite, k' astot ossu sôrcî et ki lzî è dné ene yebe a mwârciyî, po schaper del pesse.
La rotche do Maki d' Graide, A on bon kilomete, a rmontant Rancène, après awè passé l' Mont, lu site do combat des makisards lu 1° d' setimbe 1944)
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Transliteraedje rûsse
Categoreye:Rûsseye Categoreye:Lingaedjes Li transliteraedje c' est l' manire di riscrire des mots ou on tecse sicrits dins èn alfabet diferin.
Cisse pådje cial mostere li manire di transliterer les nos d' djins eyet d' plaece rûsses, e caracteres cirilikes eviè des caracteres laténs, al môde do scrijhaedje walon.
Li prumire eyet l' deujhinme colone mostrèt li grande eyet l' pitite lete di l' alfabet rûsse. Li troejhinme colone mostere li syincieus transliteraedje (onk avou on sene diferin po tchaeke lete cirilike, et ki dmeure li minme po tos les lingaedjes) sorlon li nôme ISO 9. Li cwatrinme colone mostere li transliteraedje eployî l' pus sovint pås rûsses zels minmes (c' est ossu a pô près çou k' est eployî en inglès) Eyet li cénkinme colone mostere li cmon transliteraedje pol walon; li manire di scrire les nos rûsses dins on tecse e walon. Pol transliteraedje dins d' ôtes lingaedjes (francès, inglès, almand, evnd) alez vey li wikipedia di ces lingaedjes la.
А     а      a      a      a Б      б      b      b      b В      в      v      v      v Г      г      g      g      g/gu Д     д      d      d      d Е      е      e      e/ye   e/ye (ye a l' atake et padrî ene voyale) Ё     ё      ë      yo     yo Ж      ж      ž      zh     j З      з      z      z      z И      и      i      i      i Й      й      j      j      y К      к      k      k      k Л      л      l      l      l М      м      m      m      m Н      н      n      n      n О      о      o      o      o П      п      p      p      p Р      р      r      r      r С      с      s      s      s/ss Т     т      t      t      t У      у      u      u      ou Ф      ф      f      f      f Х      х      h      kh     xh (h al lidjwessse, j espagnol ou ch almand) Ц     ц      c      ts     ts Ч      ч      č      ch     tch Ш     ш      š      sh     sh (prononcî ch) Щ     щ      ŝ      shch   ch Ъ      ъ      "      (rén)  (rén) (måke di dispalåtijhaede del cossoune di dvant) Ы      ы      y      y      i Ь      ь      '      '      y/i/(rén) (måke di palåtijhaedje del cossoune di dvant) Э      э      è      e      e Ю      ю      û      yu     you Я      я      â      ya     ya
Li måke di palåtijhaedje est transliterêye come y pa dvant on i, ou come i pa dvant ene ôte voyale; ou rén pa dvant ene cossoune.
egzimpes:
L' alfabet cirilike est ossu eployî pa d' ôtes lingaedjes; mins li transliteraedje po ces lingaedjes la pout esse diferin (pol Serbe par egzimpe)
<FONT COLOR="#ff0000">NOTE:</FONT> les transliteraedjes po Х (xh) et copurade Ш (sh) et Щ (ch) porént candjî; si vos avoz des idêyes, dijhoz les sol pådje di copene
Hårdêyes difoûtrinnes
Kyrillisches Alphabet
Francis Couvreur
Couvreur
Francis Couvreur, c' est on scrijheu e walon relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Djan-Djé
Djan-Djé (pus sovint prononcé Tchan-Djé, F. Saint-Jean-Geest), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djodogne, el province do Roman Payis.
Sicrijheus e walon
Gn ava des djins d' Djan-Djé k' ebaguît eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke. Inte di zeles, les tayons do scrijheu Alfred Vondertie.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis Categoreye:Walons del Wisconsene
Codjowaedje
thumb|[[codjowaedje voleur a l' indicatif prezintrece]] Li codjowaedje, c' est l' metaedje d' on viebe a tos les tins et a totes les djins.
Li codjowaedje d' on viebe si fwait tot-z acawant so on bodje di viebe ene cawete di codjowaedje. Li mot insi abocté si lome on codjowa.
L' acawaedje est l' minme po tos les viebes d' ene minme troke.
Môdes des codjowaedjes walons
E walon eyet dins des ôtes lingaedjes, ls codjowaedjes shuvèt les môde indicatif, condicioneu, suddjonctif, kimandeu, pårticipe et djerondif.
Lives di codjowaedjes coinreces
Les codjowaedjes polnut candjî foirt dins les diferins accints do walon. Gn a toplin des racsegnes sol pådje des codjowaedjes e walon. Les pus crås studias so les codjowaedjes coinreces sont :
Codjowaedje e rfondou walon
E rfondou walon, les viebes si codjownut pal voye des trokes da Hendschel. Li bodje do viebe pout candjî d' on tins a l' ôte (atuze des troes bodjes).
Frantchîmont
Frantchîmont (F. Franchimont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Flipveye, el province di Nameur
Rilidjon
Pårotche dicåçtêye a sint Mårtén.
Motlî Marchot
150px|thumb|tot l' live pådje pa pådje Li motlî da Marchot ki s' vraiy no, c' est "Le patois de Saint-Hubert", c' est on ptit motlî walon-francès ramexhné pa Paul Marchot ey eplaidî e 1890.
Il est rprins sol limero [S2] dins l' djivêye des motîs do walon.
Sacwants piceures
Li rastrindou long O est scrît «ôo» (on kôo).
Scanaedje do live
Marchot
Émile Bothy
Il a moussî å Relîs Namurwès e 1980. Il est relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Il a eto scrî e francès et fjheut des pondeures a l' aiwe.
Sourdants
Bothy Bothy
Jacqueline Boitte
Jacqueline Boitte, c' est ene sicrijheuse e walon do payis d' El Lovire.
Ouve e walon
Ella a cmincî pa scrire pol teyåte; et djouwer; ey essinner.
Si pîce «Eliza e-n imådjes» a rascodou li Cope do Rwè e 1994.
Sicrijheuses di noveles come "Miroe eschårdé", ki wangna l' Pris Walla e 1997.
Ses powinmes sont-st eplaidîs dins l' Moxhon d' ônea et dins l' Bourdon. Elle endè rashonna sacwants dins l' ramexhnêye "Cour å lådje" eplaideye e 2011.
Elle a siné onk des bokets do live Voyaedje ezès payis d' oyi.
Corwaitaedje di si ouve
Ses powinmes sont soeye-t i des arimés, soeye-t i des libes vers. Ele ricnoxhe aveur prins modele so Félix Duval.
Ses tinmes sont sovint poujhîs dins les (mwaijhès) noveles des posses et gazetes. Come:
Ene pådje di ses scrijhaedjes
Sourdant
Boitte Boitte
1788
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a d' ça: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1788 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Lisa Chastelet
Lisa Chastelet, c' est l' no d' pene da Élisa Wathelet, u Élisa Meynaerts-Wathelet. Ele tchoezixha di s' lomer "Chastelet" pask' ele provneut d' Tcheslet. Mins ele shuva si ome a Marcour, et scrijha tot notant l' accint di ç' viyaedje la.
Ouve pol walon
C' est ene sicrijheuse e walon k' a scrît des powezeyes eyet des contes foû-naturels. Ces-ci parexhît, aprume dins l' colleccion Disfinse et Metaedje e Valeur do Lingaedje do Payis d' Lidje dizo l' tite : E l' Årdene al shijhe.
C' est dins cisse coleccion la k' elle eplaida des ratournaedjes di powezeyes da Yannis Ritsos, k' ele translatéve direk do grek modiene å walon.
Ele fourit relîte dins les antolodjeyes :
Di s' mestî, elle esteut musicyinne. C' est po ça k' les corwaiteus des belès letes e walon djåzèt todi del muzike ki soude di ses scrijhaedjes.
Hårdêye difoûtrinne
Chastelet
Bibioteke des Pårlers del Walonreye
Li Bibioteke des Pårlers del Walonreye u Bibioteke des Lingaedjes del Walonreye (ki s' no oficir, e francès, c' est Bibliothèque des Dialectes de Wallonie, sovint rascourti BDW), c' est l' pus grosse bibioteke publike di lives e walon.
Kékès dnêyes
Elle dipind do Musée de la vie Wallonne.
Elle esteut edjîstrêye al Coû des Mineus a Lidje disk' e 2006. E 2007, elle a bagué a Anse, rowe d' Ôtêye.
Si mwaisse responsåve, dispu les anêyes 2010, c' est Batisse Frankinet.
Categoreye:Bibiotekes avou des lives e walon Categoreye:Lidje
Viyance (toponimeye)
thumb|300px|plake del rowe des Broûs Pådje so les nos des plaeces di Viyance
Bwès
250px|thumb|li plake del rowe del Bôlete
Vîs nos d' plaece do tins da Tchårlumagne
Gn a a Viyance ene signorreyes k' i s' î raloye set coûteures :
May
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31
El moes d' may, c' est li cénkinme moes do calindrî grigoryin, avou 31 djoûs. Si no vénreut di maius, en oneur al deyese rominne Maia.
Fiesses do moes d' may:
Troke di viebes da Hendschel
Les trokes da Hendschel, c' est on novea assonraedje des viebes, po leu codjowaedje, k' a stî atåvlé pa Lorint Hendschel dins l' prumî pordjet tecnike pol rifondaedje do walon e 1992.
May
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs
Troke di viebes da Hendschel
Les viebes sont arindjîs e cénk trokes, sol modele di tchanter (1ire troke), candjî (2inme troke), netyî (3inme troke), fini (4inme troke), mete (cénkinme troke).
May
Categoreye:Cronolodjeye
Bolet å rodje pî
Li bolet å rodje pî est on magnåve tchampion foirt corant k' on rescontere dins tos les bwès.
Troke di viebes da Hendschel
Li pus clapant trova, c' est l' metaedje eshonne des viebes del 3inme sôre, pask' i n' aparexhnut nén dins les croejhetes lidjwesses. Gn a nou linwincieus k' aveut måy sondjî a lzès mete eshonne. Portant, c' est on grope foirt aloyî, sins cåzu d' foû-rîle.
Bolet å rodje pî
Discrijhaedje
Tchampion avou on bea tchapea emisferike (5 a 20 cm), bén e tchå, di coleur brun-toubak, avou des rodjåsses taetches ki plèt esse djaene-olive a plaeces, avou des tubes djaene-olive ki bleuwixhèt e divnant pus vî, avou des féns pôres rodje-sonk divnant orindjes et pu djaene-orindjé, ki bleuwixhèt cwand on les djond, avou on spès djaene-orindjé pî finmint cabolé di rodje (3-15x2-5cm). Li tchå di coleur djaene vif est spesse et dmeure bén deure mins bleuwi foitmint a l' côpe et pu passe å rodje sombe on moumint pus tård. Ele n' est nén sovint atakêye pa les molons. Il a ene doûce odeur.
Troke di viebes da Hendschel
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Codjowaedjes Categoreye:rifondaedje do walon
Bolet å rodje pî
Eployaedje
C' est on bon tchampion k' on pout mougnî apres aveur pris l' précôcion di l' bén cûre (ledjirmint tocsike cru).
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Bolet a rodje pi
9 di may
Li 9 di may, c' est li 129inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 130inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 236 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
7 di may - 8 di may - 10 di may - 11 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date