cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Måzêye
Måzêye (la-minme, Mauzèye u Mauzéye, F. Mazée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå, el province di Nameur.
Istwere
Tere del Principåté d' Lidje.
Sourdants
<References/>
Fraire
thumb|tchapele ND di l' Assoncion (1841), a Fairoûl Fraire, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Walcoû.
Tuzance walone
Sicrijheuse e walon et ricwereuse: Brigitte Hosslet
Li ptit Bert (roman)
thumb|coviete Li Ptit Bert (Li p’tit Bêrt), c' est on roman e walon da Augusse Laloux, eplaidî e 1969 a l' Epécé a Cînè.
Des bokets foû do roman ont stî eredjistrés so ene cassete pal SLLW.
Li roman est enimådjî pa Sabine de Coune.
Tinme
Li roman mostere li vicåreye d' on ptit carioteu ki s' a fwait atraper al cårire, et ki rsaye di viker come les ôtes, et bråmint tuzer. Inte di ds ôtès sacwès : so li rlidjon.
Istwere do scrijhaedje
Li roman åreut ddja stî atuzlé dispu 1940. Todi est i ki li scrijheu el declåre tot fwait li 30 d' avri 1966. Mins i n' rexhrè ki li 17 di djun 1969.
Sourdants
Ptit Bert
Province do Cassay levantrece
Li Province do Cassay levantrece, c' est ene nouve province cintråle del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Mbuji Mayi.
Elle a-st ene sitindêye di 9.481 km² po 2.702.430 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Sankuru, Lomami eyet Lulua.
Lorin (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > galo-roman > lingaedje d' oyi > lorin
Li lorin, c' est on lingaedje d' oyi djåzé el Gåme (Walonreye), et on grand boket del Lorinne di France. Li lorin djåzé el Walonreye, on lome li Gåmès.
Djeyografeye do lorin
Les lingaedjes diléreces vijhéns do lorin:
Vicansté do lorin
thumb|Motî francès-gåmès då Djôr Themelin Li lorin est studyî a l' univiersité di Nanci. Il est djåzé dins sacwants viyaedjes. Mins gn a nou pordjet di rfondaedje. Li gåmè est co oyåve dins l' teyåte et dins les bates di recitaedjes el Walonreye.
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Lingaedjes d' oyi Categoreye:Lingaedjes
El Botinne
Tuzance walone
Félix Duval, fijheu d' arimas do 20inme sieke, foirt dilé les idêyes del djermêye 48.
Félix Duval
Félix Duval (riwalonijhåve e Félisse Delvå), c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî li 19 d' awousse 1914 å Bos d' Inne, et-z î mori li 2 d' avri 1991.
Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire».
Di s' mestî, il esteut professeur d' umanités.
Ouve e walon
Il a bråmint eplaidî ses tecses dins li rvuwe El Moxhon d' Ônea.
C' esteut purade on fjheu d' arimés, foirt dilé les mwaissès idêyes del djermêye 48, mins sins aveur sitî dins ç' soce la.
Il a ramexhné ses scrîts, ricoridjîs pa Robert Dascotte e deus schorseyes : "Les tchmins sins dbouts" (1973), pu "Prumîs tocaedjes" (1974), eplaidîs a Inne-Sint-På. Ces scrijhaedjes la avént rascodou l' pris do Hinnot e 1972.
Félix Duval eploye on foirt ritche motlî.
Stîle
Å cmince, il aveut ptchî les zandrins. Il ls emantche voltî sol cogne di xhilteas.
Portant, i va co rade si mete al powezeye avou des courts vers (cwate-pîs) et minme des deus-pîs, avou u sins rimaedje, emantchîs e ptits powinmes.
Tot divnant vî, i s' metrè purade al prôze-powezeye, C' est des sfwaits bokets k' il eplaidrè dins l' antolodjeye "Scrire".
Foirt romantike dins ses tinmes, Félix Duval djåze sovint del bele. Ci côp la, i mostere tofer si disbåtchance, ki provént dandjreus d' ene rascråwe d' amour (on manaedje k' aléve a schî-fesse ?). I n' è rwerixhrè måy, mins ça l' moennrè, a môde di Musset, so l' tchimin des estoeles (li powezeye). Mins l' voye serè bénrade on tchmin sins coron, sins espwer, sins rafiya.
Ortografeye
Félix Duval kimince a disfafloter li scrijha Feller:
Ratournaedje e francès di l' arimé "Resconte"
A la brune, / J'ai rencontré mes songes, / Un à un, / Sur la route / de mes rêves.
Comme des curés, / Ils s'en allaient en fredonnant, / A la queue-leu-leu, / Comme des mendiants.
J'ai voulu leur parler / De toi, / De moi, / De nous, / De tout.
Ils m'ont regardé / De leurs yeux vides, / De leurs yeux de songes, / Profonds / Comme des mines / Et froids / Comme des morts.
Mais, sans rien dire, / Ils sont partis / Pour toujours, / Sans espoir de retour.
Et quand j'ai vu / Ce qu'il restait / De toi, / De moi, / De nous, / De tout,
André Paul
Paul
André Paul, c' est on scrijheu e picård relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Walon do Mitan
Categoreye:diyalectolodjeye walone Li walon do Mitan, c' est l' accint walon djåzé dins l' Province di Nameur (foû d' l' arondixhmint d' Flipveye, et l' canton d' Djedene), et l' Ess do Roman Payis (payis d' Djodogne).
C' est onk des cwate mwaisses accints do walon avou l' walon do Coûtchant, li walon do Payis d' Lidje, et l' ci del Basse Årdene.
L' atuze di Mîtrin walon, c' est purade ene idêye a vey avou li rfondaejde do walon; i våt mî nel nén eployî pol walon do Mitan.
Grand-Rozire
Grand-Rozire (la-minme Grand-Rozêre, F. Grand-Rosière-Hottomont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Ramieye, el province do Roman Payis.
Tuzance walone
Paul Coppe: Notes folkloriques de Grand-Rosière Hottomont (avou on rascodaedje di mots walons).
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Blanke tripe
Li blanke tripe (on dit eto blanc bodén), c' est del tripe k' est blanke di coleur.
Elle est fwaite sins sonk, avou des mietes di pwin.
C' est èn amagnî walon, copurade d' après Lidje.
Categoreye:amagnîs Tripe
Jean-Marie Warnier
C' est l' fré da Jacques.
Cawete -ire
Li cawete -ire si rescontere eto bråmint dins les nos d' plaeces del Walonreye.
Li cawete -ire est l' minme, fonolodjicmint, ki l' coron di sacwants ptits mots foirt corants come bire, pire, evnd.
Li dispårdaedje del cawete -ire emey les accints do walon, c' est so ene pådje tote seule.
Valixhances del cawete -ire
Come sustantif, ele dene li plaece la k' ene plante crexhe :
Eto, li plaece la k' on saetche ene sacwè foû d' tere :
Dins des mots foirt corants, ele pout djouwer come no d' fijheu.
U l' moumint k' on fwait l' accion :
Mins kécfeye, li bodje n' est nén clair :
Come no u addjectif, c' est ene dobe rifondowe del cawete -ûle :
Vicansté del cawete -ire
Li cawete -ire, c' est ene vicante cawete, k' a siervou a fé des noûmots.
Fiesse
Ene fiesse, c' est èn etrevén la ki bråmint des djins si rashonnnut po s' amuzer eshonne. Li djoû k' i gn a ene fiesse, on dit on fiesse-djoû.
Gn a des fiesses rilidjeuses, et des nén rlidjeuses, come les fiesses nåcionåles. Ele rivnèt sovint tchaeke anêye å minme momint.
Dins les fiesses rilidjeuses crustinnes, end a cwate k' on fiestixh eto l' londi : c' est les cwate djamas : Noyé, Påke, li Pintcosse (céncweme) eyet l' Grande Notru-Dame.
Gn a eto des fiesses k' on-z adjinçnêye po sacwantès ocåzions (loukîz a : bistocaedjes).
Fiesses nén rlidjeuses
*
Crompiracêyes
Les crompiracêyes, c' est les plantes del famile des canadas.
Sacwantès crompiracêyes
Categoreye:Familes des plantes *
Tregne
Tregne (fr: Treignes, so plaece Tringne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå.
thumb|300px|Tregne - Li vî pont so Virwin - Foto da Jean-Pol Grandmont
L' etimolodjeye do no vént do gayel trengne çou ki vout dire foirt ome mins ossu laid mama.
Pierre Grégoire baron d' Vivario
Vivario Pierre Grégoire baron d' Vivario fourit borguimwaisse di Lidje di 1769 a 1779.
Tregne
Li viyaedje est raiwé pa l' aiwe di Virwin.
Istwere
Li discovietes di bokets di ceramikes mårkêyes d' on sea provnant do midi del Gåle, di mwelons et d' panes addé l' rominne vila di Tregne mostere ki les sôdårds romins estént dedja la å cmince do deujhinme sieke.
Pierre Grégoire baron d' Vivario
I fourit onk des askepieus del Societé d' Emulåcion.
Tregne
Istwere
Al moyinådje ene foite tour î a stî basteye et l' viyadje a passé dizo l' mambornance del Principåté d' Lidje. Il a stî toû a toû dins les mwins des signeurs di Rumigni, d' Florene, di Petche, atchté e 1563 pa li mwaisse di foidje Nicolas Marotte ki li rvind a Djihan d' Hamal e 1657. Les di Hamal seront barons di Tregne djusk' a li revolucion francesse di 1789. E 1793, li reyunion di deus signeurreyes diferinnes di Tregne et di Matignole ont fwait skepyî l' viye comene di Tregne.
Pierre Grégoire baron d' Vivario
Come sicrijheu e walon, il est l' fijheu del «fiesse di Xhoutsiplou», ene des pîces do Teyåte lidjwès, k' i scrijha lu tot seu.
Tregne
Economeye et tourisse
Les principålès ritchesses do viyaedje ont provnou lontins do saetchaedje å fier et al pire (barite) insi ki di l' esplwetaedje des bwès. Les prumirès activités ont clôs po d' bon do tins do 19inme sieke. Li fjhaedje do tcherbon d' bwès î a stî aresté e 1944 et d' èn ôte costé ene bressene a sepou aler djusk' e 1957. Bén k' ene gåre åye sitî basteye å moumint ki l' trafike del frontire et l' espoirtåcion des martchandijhes fwaites å viyaedje mostrént k' on end aveut dandjî, ådjourdu ele est clôse et on n' voet pus ki les trins a wapeur dol ligne a tourisses ki î fjhèt eco etinde leu xhuflèt. Li tourisse do payis s' a-st agrandi do fwait di l' arivêye di bråmint d' tourisses passionés di "vete" tourisse et di respirer l' boune air mins ossu pa l' atrait k' a sordou amon bråmint di djins k' ont lî les paskeyes di “Toine Culot”, la k' c' est l' cåde do viyaedje des simpatikes et amuzants persounaedjes d' Arthur Masson. En efet Tregne et Fagnole ("Trignole" estant l' no d' on viyadje fictif fwait del contraccion des toponimes Tregnes et Fagnole) åyant siervou di modele a bråmint d' romans scrîts pa nosse binamé oteur walon.
Pierre Grégoire baron d' Vivario
Avou Simon de Harlez, Jacques-Joseph Fabry et de Cartier, i toirtcha "Li voyaedje di Tchôfontinne", li prumire des cwate pîces.
Pitite-Rozire
Pitite-Rozire (la-minme, Pëtëte-Rozêre, lë P'tëte-Rozêre, Fr. Petit-Rosière), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, el province d Roman Payis, dedja rebané avou Djé-Djérompont e 1822, pu avou des ôtes viyaedjes e 1970, po fé l' novele comene di Djérompont. Adonpwis, cisse-cile fourit rabindlêye avou des ôtes viyaedjes po fé l' Grande Ramieye.
Gn a des ôtes viyaedjes ki s' lomnut Rozire.
Marcel Beaucarne
Beaucarne
Marcel Beaucarne, c' est on scrijheu e picård relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Viebe sins djin
Categoreye:Croejhete walone On viebe sins djin, c' est on viebe ki n' si codjowe nén ås diferinnès djins (cåzant, atôtchî, riwaitant).
Il est todi eployî come si l' sudjet sereut on rwaitant singulî.
Å pus sovint, il est eployî avou l' prono "i", afeye eto avou l' prono "ça".
Soyreye
Ene soyreye, c' est èn ovroe ou ene oujhene la k' on soye des tronces d' åbes.
Motlî
Li ci ki moenne ene soyreye est lomé mwaisse soyeu. Li ci ki passe les bwès dins onk des ribans est lomé soyeus.
Istwere des soyeus
Les prumîs soyeus, c' esteut les soyeus d' long
Sôres di prodûts des soyreyes
Categoreye:Bwès (materio)
Bire
Del bire, c' est ene abwesson avou 2 a 12 digrés d' alcol divins, fwaite avou do oidje (et kécfeye des ôtès dinrêyes), sovint divnou do brå, do souke, do houbion, et des yesses.
Istwere
🇱🇰 Istwere del bire Disk' e 20inme sieke, li bire esteut fwaite dins des ptitès bressenes di viyaedje. Adonpwis, ça a divnou des todi pus grossès oujhenes. Mins gn a todi dpus di ptits bresseus totavå l' Walonreye, sovint po leu plaijhi.
Djeyografeye
Li bresreye, c' est ene des grandès industreyes alimintaires di Walonreye, ey eto del Flande, di Holande, d' Almagne, di Tchekeye. Onk des pus grands bresseus sol Daegne, c' est Inbev, ki provént d' ene bressene walone li Djoupiyire ey ene flaminde (Stella-Artois) ki s' ont coplé a ene birreye do Braezi.
Fabricaedje del bire
🇱🇰 Fabricaedje del bire Gn a 4 termenes dins l' fabricåcion del bire :
sorlon l' coleur
(les Walons sont, avou les Rûsses, onk des råles peupes a rindjî les bires d' après l' coleur, purade ki d' après l' manire di les fabriker)
Bires ås frutaedjes
thumb|Li bire del Poye, ene bire di måjhone prodûte a [[Limlete]]
Les bires di måjhone
Dinltins, gn aveut bråmint des måjhones ki fjhént leu bire. Po fé del bire, i fåt mete djårner do oidje, maxhî avou l' houbion, l' aiwe et les leyes, leyî travayî, leyî rashir, et mete e tonea.
Sourdants
* * Categoreye:Aboeres Categoreye:Amagnîs et aboeres walons Categoreye:Abwessons a l' alcol
Jules Herbillon
Herbillon Herbillon thumb|left|120px|so on live del SLLW Jules Herbillon a skepyî e 1896 ey a morou e 1987. C' esteut aprume on rcwereu sol walon, k' a bråmint fwait so l' antroponimeye et sol toponimeye.
Å cmince, il aveut eto scrît sacwants bokets e walon.
E 1946, i moussa al SLLW.
L' ome a scrît, po s' plaijhi, dipus d' 445 sincieus årtikes, bråmint so les nos d' djins et les nos d' plaece.
I rashonne ses cnoxhances so les nos d' famile dins on motî k' i lome Un nouveau traité sur les noms da famille belges. I n' a måy yeu l' ådjeu di l' atchever. C' est l' Djihan Djermwin ki l' eplaida, bråmint a pårti des scrîts da Herbillon, et siner avou lu li rlomé "Dictionnaire des noms de famille en Belgique romane". L' ovraedje n' a vudî k' e 1996, après l' moirt da Herbillon.
E 2005, gn a on live sor lu k' a rexhou dins l' colecccion "Memwere walone" del SLLW, sol tite Jules Herbillon, ou la quête inlassable de l' origine des mots wallons.
Come toponimisse
Di 1945 a 1978, i studia a pô près 1300 nos d' plaeces di Hesbaye, eplaidîs dins l' Bulletin de la commission royale de toponymie et de dialectologie.
Po les viyaedjes del Hesbaye dilé Lidje, il aléve fé ses rcweraedjes a velo. Il a studyî 5861 ectares di teres so les ancyins ptits bans di : E rawete, i splitcha 210 nos d' plaeces do payis d' Nameur, et publiyî ses trovas, di 1968 a 1987, dins Le Guetteur wallon. Ces notes la estît replaideyes e 2006 pa l' SLLW en on live Notes de toponymie namuroise.
Dins ses rcweraedjes la, i rmeta les nos d' plaeces so des mapes a 1/10.000inme. Ci fourit l' prumî toponimisse do walon a bouter sifwaitmint.
I lijheut eto tot çou ki s' eplaidive sol toponimeye, et fé des contes-rindous ki mostrént li bén come li må des trovas etimolodjikes.
Il a bouté, di 1952 a 1987 a l' tåvlotêye po les nos des rowes do grand Brussele. Laddé, i waitive todi k' on rindaxhe li vî no (k' esteut todi e flamind). Si a-t i sovint cåzé disconte do lomaedje des rowes avou des nos d' politikîs.
Il a eto rashonné tot les pondants et les djondants des etimolodjeyes des nos walons des viyaedjes del Walonreye en on live eplaidî å Crédit Communal.
Come etimolodjisse
Jules Herbillon est on des råles a-z aveur fwait des rcweraedjes lo les calcaedjes di l' espagnol e walon, mins les rzultats fourît foirt tenes. Elzès publiya dins on sillabusse "Eléments espagnols en wallon et dans le français des anciens Pays-Bas", k' il evoya on côp al royinne Fabiola.
Dobe son DJ V
categoreye:sons et letes do walon categoreye:diyalectolodjeye walone Li dobe son DJ V, c' est on prononçaedje e Payis d' Lidje do shuvion tch(i)v- après voyale, dj' ô bén, cwand li spotchåve voyale est bén spotcheye. Dins l' restant del Walonreye, li minme shuvion si prononce TCH F.
Jules Herbillon
Come bouteu pol walon
A stî on mimbe askepieu del soce "les amis des Dialectes". Et penleu -bouteu disk' al fén.
Dobe son DJ V
Il s' rescontere dins ene grosse dijhinne di mots, shijh bodjes et leus parints.
Vete tripe
Del vete tripe (on dit eto del tripe al djote, do vete bodén u vert bodén), c' est del tripe fwaite avou des djotes.
Arthur Masson
Arthur Masson a skepyî li 22 d' fevrî 1896 ey a morou li 27 di djulete 1970. I fourit on scrijheu d' Walonreye e francès, mins avou, divins ses lives, des cåzaedjes e walon.
Vete tripe
C' est èn amagnî walon, metans ene especialité d' Oû-l'-Pitit.
Rodjeur del pea
Li rodjeur del pea u eritinme (do grek "ερυθρός", rodje), c' est l' mwaisse sene des maladeyes del pea.
Crexhioûles
Categoreye:Senes des maladeyes Des crexhioûles (on dit eto des crexhinces, des crexhances u des forcrexhances), c' est des glandes linfatikes inflêyes, ki vnèt come des nuketes metowes dizo l' pea et k' on hape tins del crexhinne, u dins des maladeyes.
Les crexhioûles sont diferinnes des glandes inflêyes dins li ptizeye (adénite scrofuleuse).
Arthur Masson
Mwaissès dnêyes
Il a vudî ene boune trintinne di lives, copurade inte 1940 et 1960. Ses lives racontèt li vicåreye des ptitès djins el Walonreye di ces trevéns la. Si mwaisse persounaedje est Twane, li mayeur di Trignole (èn acmaxhaedje des nos des vraiy viyaedjes di Tregne et d' Matignole), on bon vicant nén trop sûti.
Rodjeur del pea
Dins les biesses, et les djins, li rodjeur del pea ni s' voet nén bén so les noerès peas.
Arthur Masson
Mwaissès dnêyes
L' Arthur Masson esteut eto, sol costé, on scrijheu e walon, mimbe des Relîs Namurwès. Pår e walon, il a scrît deus coûtès pîces di teyåte, "Li novea mwaisse di scole" et "Li lete di Novelan", ey ene cwénzinne di fåves, rimeas et tchansons (Les Cahiers wallons, 1954 et 1996). Gn a onk di ses rimeas, el vî batea k' a stî metou e muzike pa Julos Beaucarne e si plake Co ene rawete (2000).
Rilomêye
Gn a ene plaece az s' no a Nameur.
Joseph Baccus
Baccus Joseph Baccus, c' esteut on scrijheu et on bouteu pol walon.
Froyon
categoreye:medcene Li froyon, c' est èn estchåfmint del pea k' est å crou et å tchôd et k' est cfroyeye, copurade inte les coxhes u inte les fesses.
Joseph Baccus
I skepyî li 23 d' avri 1923 et mora li … (diviè 2008 ?).
Froyon
Po les racsegnes linwistikes sol mot "froyon", alez s' vey e splitchant motî.
Joseph Baccus
Il esteut del Viye Såm.
Arthur Masson
Rilomêye
Gn a tot on muzêye a Tregne a s' no et rmimbrant si ouve: l' Espåce Tur Masson.
Crexhioûles
Cåze des crexhioûles ordinaires
Les crexhioûles ordinaires, sins grosse maladeye, c' est purade les efants et les ptits djonneas k' els atrapèt. Elle evont sins leyî d' marke so 15 djoûs troes samwinnes. On rtrouve padecô des passêyes antidjenike d' ene pitite atake på citomegalovirûsse.
Les fives ås crexhioûles
C' est des maladeyes des djins u des biesses avou del five et des crexhioûles.
Joseph Baccus
Riprins dins l' antolodjeye "Rispitaedjes"
Di s' mestî, il esteut fotografe.
Cårire pol walon
Il a cmincî pa fé do teyåte e walon.
Diviè 1995, il a-st askepyî ene copinreye al Viye Såm. Il esteut eto del soce Nosse lingaedje, et nd esse si prezidint diviè 2005. Il a scrît dins sacwantès gazetes e walon : Coutcouloudjoû, Li Rantoele, Singulîs eyet Nosse lingaedje.
C' est lu, avou, k' a-st eplaidî François Warnotte.
Gn a on long responda d' lu dins les cassetes Mahin.
Froyon
Vîs rmédes siconte do froyon
Nèni ! Cand on.n-è l'froyon ou les-émôrwides, on f'rote avou do sî (suif de boeuf ou de mouton).(Cfr Dictionnaire des parlers wallons du pays de Bastogne de Michel Frankard) == ==
thumb|500px|center|li froyon esteut cnoxhou dispu bele ådje (documint del Muzêye do Vicaedje des Walons, M.V.W.)
Dobe son DJ V
Li stindêye di ç' fenominne la e 1935 est mostrêye sipepieuzmint, avou totes les disfondowes, sol mape ALW 1.17. (tchivea)
Manaedjmint e rfondou walon
E rfondou walon, li prononçaedje des spotcheyès cognes est libe (TCH F u DJ V).
Calcaedje do flamind
Categoreye:lingaedje walon On calcaedje do flamind, c' est on calcaedje k' a passé e walon (u dins ene ôte lingaedje come li picård) a pårti do flamind.
C' est des mots k' ont purade vinou e 19inme et 20inme sieke, bråmint avou les ovrîs flaminds ki vnént bouter el Walonreye. Portant, n a des mots flaminds k' ont-st arivé e walon pal voye francès del Walonreye (cote).
Les calcaedjes do flaminds sont diferins des calcaedjes k' ont-st assûné e walon des trevéns holandès, des cis do vî neyerlandès et des cis do limbordjwès ki sont pus vîs. I sont ossu diferins des mots walons ki provnèt do vî lussimbordjwès et des cis k' ont askepyî d' on bodje tîxhon, ambedeus co pus vîs.
Årvierdimint, les calcaedjes do brusselwès et do francès del Walonreye sont pus djonnes.
Harzé
Harzé est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Aiwêye.
Noere tripe
Categoreye:amagnîs Li noere tripe (on dit eto : noer boudin), c' est del tripe classike fwaite avou beacôp do sonk, k' est noere di coleur.
Li bouyon d' noere tripe, c' esteut foirt bon come sope, k' on magnive voltî avou des viermiceles. Copurade s' i gn aveut ene tripe ki s' dismantchive divins tot cujhant. (Et cwand n' aveut nole ki schiréve, on ndè trawéve ene en esprès). Les djins alént dmander ås botchîs li bouyon d' tripe, cwand i ndè cujheut. Zels, les botchîs, el fotént evoye. </SMALL>
Po-z assåjhner, on mete do poeve, do sé et del såriete. Li såriete pout esse riplaecêye pal mariolinne.
Motî Pirsoul
Li Motî Pirsoul, kel tite e francès, c' est Dictionnaire Wallon-Français Dialecte de Namur, c' est on motî walon francès fwait pa Léon Pirsoul.
Il est rprins sol limero [C9] dins l' djivêye des motîs do walon; dins l' Wiccionaire, l' ortografeye del prumire modêye est rahoukeye come [C9a]
Istwere des modêyes
Li prumire edicion, e deus tômes fourit publiyeye e 1902.
Li live a stî replaidî, fén rassonré, e 1934, tot shuvant l' sistinme Feller.
Contnou
Dins l' motî Pirsoul, gn a eto sacwants årtikes eciclopedikes.
Shuvance
Les mots do motî da Pirsoul ont stî rprins dins l' Motî da Linåd, et mårkés, si Lucien Léonard ni les rtrovéve nén a Dinant.
Il ont stî rmetous eto avou leu-z accint dins l' motî da Somme.
Accint walon do motî Pirsoul
Li motî da Pirsoul dene les mots avou l' accint d' Nameur, ene sôre di walon do Mitan.
Copeye éndjolike (sol waibe "Gallica")
Pî-note
Pirsoul Categoreye:Nameur
Aiwêye (viyaedje)
Aiwêye (fr: Aywaille), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no avou ds ôtes viyaedjes åtoû.
Aiwêye est raiwêye di l' Ambleve.
Francijha
Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Rifondaedje do walon Categoreye:Diccionairaedje On francijha u rifrancijha, c' est on mot u ene ratourneure ki si stitche tot d' on côp e walon, dabôrd k' i gn a bråmint des ôtès "viyès" piceures po dire parey. Li rfrancijha est å pus sovint riwaitî come ene flotche pås linwe-ehåyeus et pås soces di scrijheus classikes.
Trover ene ratourneure pår walone
Egzimpes di fråzes avou "li pupårt" eyet ene manire pus classike di dire pareye :
Calker ene gåmrece u ene picådrece
Loukîz po tchû po replaecî chez.
Jacques Warnier
thumb|(2006) thumb|(2014)
I vna å monde (a Lidje) li 6 di may 1959.
Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole, et fé sovint des spectåkes e walon avou ses scolîs. Diviè 2010, i fourit lomé inspecteur po les scoles di walon dins l' Province di Lidje.
Jacques Warnier est l' fré da Jean-Marie.
Ouve pol walon
Il a amonté des bates di scrijhaedjes di pîces di teyåte so on djoû.
E 1989, il eplaide å CRIWE on live d' imådjes avou onze noveles ki s' passèt e mitan d' l' Årdene, Faxhene.
E 2013, i rexhe ås eplaidaedjes «Odace» ene novele, «L' efexhaedje».
Il a siné onk des bokets do live Voyaedje ezès payis d' oyi (2015).
I djowa l' role di l' esprindeu d' lampes dins l' pîce Roland Thibeau «Li ptit prince» (2016).
E 2020, il a rprins ene tchanson francès-cåzante e walon lidjwès : Didjuner e påye.
E 2021, il eplaide on roman, Fåvnale, scrît avou ses schoûtant di l' emission e walon «Li sîze walone».
Sourdants
Warnier Jacques Warnier Jacques
Les Rivires
Les Rivires (e francès Les Hautes-Rivières), c' est on viyaedje di France, e dipårtumint des Årdenes, djusse dilé l' frontire bedje, a 6 km di Bôhan. Gn a eto ene voye k' î va ki vént del Pitite Louwete.
Limero del posse: F-08800
Nombe di djins: 1947 (1999).
Aiwes
Les Rivires sont raiweyes pa Smwès. C' est l' seule grande aiwe k' î court. Si rçût ele li Ruxhea Sint-Djhan ki vént del Pitite Louwete.
Li mot "rivire", å pluriyal, åreut purade li sinse di "Les Frontires''.
Viyès uzances
Gn a ene pire a sôder.
Economeye
A pårti do 18inme sieke et disk' al guere di 1914-1918, gn aveut la bråmint des clawtîs, k' avént tchaeke leu botike (c' est come ça k' i lomént leu ovroe).
A pårti di 1920, avou l' arivêye do corant electrike, des ptitès societés ont stî ahivêyes al plaece des clawtîs, todi dins l' fier (fabricåcion di pîces di machine, aprume po les otos). E 2004, gn a co 20 oujhenes k' eployèt 1000 ovrîs.
Classifiaedje
Come a Bôhan, c' est do tchampnwès, mins foirt maxhî come lingaedje, avou: Li lingaedje est co åjhey a comprinde po on Walon del Basse-Årdene.
Vicansté
Gn a pus k' ene dijhinne di djins, k' ont dipus d' 70 ans, ki djåzèt l' lingaedje do viyaedje (diviè 2010). Leus efants l' comprindèt mins nel djåzèt nén.
Sourdant
Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di France
Muzike a boke
Categoreye:Instrumints d' muzike
Li muzike a boke u muzike a boutche, c' est èn instrumint d' muzike k' on tént e s' boke, et shofler dvins u saetchî après po fé des sons.
Å pus sovint, gn a troes octåves. Les notes do, mi, sol et do si fwaiynut tot shoflant; les notes ré, fa, la et si s' oyèt cwand on aspire.
Li muzike a boutche si lome "armonika" e francès; c' est èn emacralé mot ca, e walon, l' årmonica, c' est èn acordeyon.
Istwere del muzike a boutche
E 1821, Christian Friedrish Bushman, on djonnea d' 16 ans, fwait bruvter èn instumint a hantches di fier, metowes e rond. L' instrumint fijheut 10 cm, et dnéve 21 sons avou des årmoneyes di 6 tons. Si poleut on tni ene note ossu lontins k' on vleut.
Diviè 1826, on lomé Richter candje l' adjinçmint des hantches. Ele sont montêyes di tchaeke costé d' on pingne e bwès d' cede. Tot shoflant u saetchant dins les 10 trôs, on-z aveut 21 sons.
E 1857, on fjheu d' montes lomé Hohner a cmincî a fé lu-minme des muzikes a boutche. End a rexhou 650 ciste anêye la. E 1887, li fabrike Hohner sôrtixheut dipus d' on miyon d' muzikes a boke. Asteure, i produjhèt dipus d' 90 cognes diferinnes.
Wegniye
thumb thumb
Djeyografeye
Wegniye esteut l' miercorin d' l' "Urope des Cwénze" (l' Union Uropeyinne cwand elle aveut 15 mimbes).
Istwere
Divant 1567, gn aveut on signeur a Wegniye, mins, après, ci fourit li minme signeur k' a Viêpe, ki dveut schoûtance ås Princes-Evekes di Lidje (cwårtî d' Eter-Sambe-et-Mouze). Les djins d' Wegniye ont sovint stî atakés. Après l' batreye di Rocwè (1643), les Francès, ki corént après ls espagnols, avadjît l' eglijhe eyet l' tchestea.
Economeye
cinses aclevreces, mestî do bwès, schayires (19inme sieke), viyaedje di vacances.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Ernonhé
Ernonhé (fr: Ernonheid) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Aiwêye.
Ernonhé est on ptit viyaedje di campagne del province di Lidje, metou sol boird del voye nåcionåle 30, a ene dijhinne di kilometes d' Aiweye, a 3 kilometes di Werbômont et a 7 kilometes di Ferire. Eronhé esteut, disk' ås grands rebanaedjes, ene des pus ptitès comenes di Beldjike.
Dispoy li 1î d' djanvî 1977 Ernonhé est metou avou l' intité d' Aiwêye, a l' aschate nonne.
Verbok
Li verbok, c' est ene biesse des doûcès creyances walones, k' a l' tiesse d' on bok, et l' coir d' èn ome, avou des grands vetes pwels, et des plomes padzo les pwels.
Ernonhé
Asteure e l' arondixhmint d' Lidje, il esteut, disk' e 1976, dins l' arondixhmint di Hu-Wareme.
Verbok
Il a sovint des ouys foirt riloujhants.
Ernonhé
Avou ses troes hamtes, Faweu, Poujhons eyet Li Levêye, i s' sitind so 430 ectåres (5% do teritwere di l' intité d' Aiwêye), avou bråmint des bwès, des taeyes, des waides eyet kékès rålès parceles cultivêyes.
Verbok
Li sovnance do Verbok rivént eto dins, al boune, on no d' plaece el Walonreye li "Trô do Bok" a Anloe.
Dins l' lingaedje walon, li mot "verbok", a bråmint des ôtes uzaedjes.
Modêye estandård
Å cmince, c' est todi on cinsî k' a des rujhes ki houke li Diåle sins l' voleur, a pårti d' ene ratourneure walone, come :
Adon, gn a l' Diåle ki s' mostere, ki tént on verbok al laxhe. I dmande a ene djin k' est dins l' penin di saveur dire li no di ç' biesse la, u d' lyi mostrer ene biesse k' est co pus drole. S' elle î arive, ele wangne ene boûsse avou des pîces d' ôr. S' elle n' î avént nén, ele doet vinde si åme å Diåle.
L' ome ki va atraper l' Diåle houke si feme, li cadore avou del låme, et l' rôler dins des plomes, et l' fé roter a cwate pates, et sovint tot rescoulant. Li Diåle nel sait ricnoxhe, et il est emantchî.
Li payizan, lu, s' a catchî divant kel diåle n' arive, et l' ôt ki l' lome, pol fé avancî, copurade pol fé passer ene aiwe. Et dire li no do verbok.
Egzimpes di ramexhnêyès modêyes
Gn aveut ene feme do Moncea ki vleut dner on tchamp d' avoenne å Diåle. Mins si ome l' ala fåtchî. Li Diåle arive, et vout raveur li dinrêye. Po saveur kî çki l' årè, i metnut so pî on concours. Li londmwin, i dvént tchaeke amoenner ene drole di biesse, et l' ci ki n' såreut dire si no åreut pierdou.
Mins l' cinsî s' aveut stî acwati sol voye do Diåle. Ci-ci a-st arivé avou ene drole di biesse k' i moennéve, tot lyi criyant "Hû, Verbok". Li cinsî saveut cwè, mins l' Diåle, lu, n' a seu trover l' no del disguijheye feme.
Totafwait î est, apus ki l' no do verbok, ki l' payizan aprind tot s' catchant et ratinde li diåle. Cial, c' est l' diåle k' arive li prumî å radjoû.
Sipårdaedje del fåve do Verbok
Dizo l' no et li cogne d' on tolu, mitan djin, mitan bok, c' est ene fåve foirt sipårdowe dins tote l' Urope. Ee poitreut li l° 1091 dins l' rindjmint da Stith Thomson (loukîz : rindjmint des fåves da Aarne et Thompson).
Li verbok si lome "weerbok" e neyerlandès, et "Werbock" en almand.
Portant, dizo l' cogne d' ene drole di biesse k' el Diåle tént al laxhe, et k' on doet ricnoxhe, et ki l' cinsî k' a stî esprouvé amoenne si feme, rimpleye di plomes, et groujhe li Diåle, ele n' egzistêye ki dins l' Walonreye walon-cåzante, et co pus stroetmint, sol Basse Årdene.
Sourdants
Categoreye:Fåves do vî vî tins Categoreye:Fåves do vî vî tins del Walonreye Categoreye:Raspepyîs årtikes Categoreyes:Tolus
Mouzaive (Yåle)
thumb|vuwe do viyaedje et d' Simwès Mouzaive, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, a hintche di Smwès, dedja rebané avou Yåle li 18 di djun 1964, divant les grands rebanaedjes.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Rilidjon
thumb|li tchapele
Istwere
Djusk' a 1778, Mouzaive, come Laforet et Suni, dipindeut do doyiné di Maizieres, årtchidiyoceze di Reims. Li viyaedje n' est nén cité e 1306, mins bén e 1346.
Divant l' revolucion francesse, li ban aveut stî pårti etur li Signeur d' Orcîmont et on signeur do viyaedje.
A vey
Diviè 1860, on veyeut co des pires del viye tchapele; c' est co asteure "li Virêye di l' Eglijhe". On dit ki po catchî les clotches del tchapele, on ls a plondjî dins ene fagne vijhene, si parfonde k' i n' a jamwais stî possibe di les rmonter.
Taeye (di bwès)
Ene taeye (on dit eto: ene rasse, ene virêye, ene håye), c' est on bwès avou bråmint des sôres d' åbes (côrîs, beyôles, tchinnes, sås, tchårnales, des bwès d' poye, håvurna, evnd., mins nén des faws, metans) k' on-z abate tos les trinte cwarante ans, tot leyant sacwants beas åbes å mitan.
Istwere
Istoricmint, les taeyes, c' esteut l' prumî sistinme po dner les manêyes ås djins. Li mot "virêye" mostere ki ci pårt di bwès la esteut eployeye troes ans å long, li deujhinme anêye pol sårtaedje, li troejhinme anêye pol soyaedje des djniesses.
Ecolodjeye
Ecolodjicmint, c' est l' meyeu des ecosistinmes des bwès, ki leye viker onk astok di l' ôte toplin des sôres di plantes et d' biesses. C' est ene des sôres di bwès d' åbes ås toumantès foyes des payis timperés.
Economeye
Ene boune taeye, ça dene ene coide di bwès a l' åre. Mins economicmint, ça n' rapoite nén assez, et end a todi moens, do moens el Walonreye.
Droet
El Walonreye, li bén-fond des taeyes, c' est å pus sovint dås comenes, mins end a eto da des pårticulîs.
Categoreye:Foistreye
Viêpe
Viêpe (fr: Vierves), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå.
Istwere
Li signorreye di Viêpe esteut-st ene grande foite signorreye tot åddilong d' l' Ancyin Redjime.
Gn aveut shijh ôtes viyaedjes k' estént divins l' tere di Viêpe: Wegniye, Li Mwinni, Ôlwè, Tregne, et les deus Matagne.
Li payis d' Viêpe diveut esse, divins l' vî vî tins, dizo schoûtance al Conteye di Nameur. Mins, on n' sait nén trop cwand, Viêpe divna-st on djoû Payis d' Lidje, e cwårtî d' Eter-Sambe-et-Mouze.
On grand signeur, Hinri de Hamal, rifourit mwaisse so tot l' ban (k' aveut stî pårti so ls etrevéns, di cåze des eritances) e 1567, et les de Hamal dimanît signeurs disk' ås Revolucions, mins sins lodjî a Viêpe.
Li tchestea d' Viêpe esteut ene sitocasse foite-plaece, et les djins s' î alént catchî, et-z î trover såvristé, cwand gn aveut do disdut avår la, come ça arivéve tofer dins l' Eter-Sambe-et-Mouze (loukîz a: Doûpe, Wegniye).
Pårtixhaedje administratif do Marok
* Categoreye:Djeyografeye administrative Pådje sol Pårtixhaedje administratif do Marok
Viêpe
Ancyins martchîs
Dins ls anêyes 1800 et des, gn av minme, tos ls ans, ene fôre ås biesses.
Pårtixhaedje administratif do Marok
Li Marok est pårti e redjons, pu e provinces.
Viêpe
Ôtes activités economikes
Cinses aclevreces, bwès, shabotreye disca 1935, ancyinnes menes di fier (16inme sieke), gåre di trins (1854).
Pårtixhaedje administratif do Marok
Vocial li djivêye des provinces, avou leu côde
Viêpe
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Pårtixhaedje administratif do Marok
Loukîz eto : Provinces do Sara coûtchantrece.
Jean Germain
Jean Germain (riwalnijhåve Djan Djermwin), c' est on rcwereu sol walon, k' a bråmint bouté so l' antroponimeye. C' est lu k' a-st enondé l' idêye di rfondaedje do walon å cmince des anêyes 1990.
Il a skepyî li 4 di djun 1949 a Spontin.
Di s' mestî, il est directeur del Bibioteke Djeneråle des Syinces Uminnes a l' Univiersité do Noû-Lovén, cåzu l' pus grande bibioteke del Waloneye. I dmeure a Sovet
Ouve pol walon
C' est eto lu l' prumî k' a enondé, e 1989, l' idêye pratike do rfondaedje do walon, et minme l' atuze des betchfessîs scrijhas (betchfessî ea). Mins il a do côp rsaetchî cist atåvla la, ki n' serè rprins k' e 1994 pa Lorint Hendschel.
Pol rifondaedje do walon, il a co bouté sol Motî Walo pluss, et scrire l' adrovaedje di ç' live la li 13 di may 1992. Mins, après çoula, il a leyî ouve avou l' linwe-ehåyaedje po-z ovrer so des rcweraedjes classikes di toponimeye et antroponimeye.
Li cougnet d' ses scrijhaedjes, ci fourit, sins manke, li Motî des nos d' famile del Walonreye, eplaidî e 1996, et k' il aveut rashonné a cmincî des eplaidaedjes et des fitchîs da Jules Herbillon.
Come si bea-pere Willy Bal, Jean Germain djåzéve voltî walon avou sacwants waloneus, et lzî emiler e walon. Foû råle po on sincieus del SLLW (il î a moussî e 1983).
A lére di lu
''Quel avenir pour nos dialectes ? L'exemple du «Rumantsch Grischun», divins Toudi'' l° 3, 1989, pp. 211-219.
Hårdêyes difoûtrinnes
Germain Germain Germain
Antartike
thumb|230px|Antartike thumb|230px|Ene imådje pa spoutnik di l' Antartike
L' Antartike (do grek ἀνταρκτικός, k' est d' l' ôte des costé di l' artike) est on continint, metou al fene copete del meye-bole nonnrece, tot rascovrou d' glaece et d' nivaye.
I nel fåt nén confonde avou l' Artike, ki c' est l' plaece (mins sins nole tere) al fene copete del meye-bole bijhrece.
L' Antartike fourit dischovrowe e moes d' djanvî 1820.
L' Antartike est retouré pa l' Oceyan Antartike.
L' Antartike, c' est li cénkinme continint pa s' grandeu, après l' Azeye, l' Afrike eyet l' Amerike. Mins nerén, c' est — et d' lon — li ci k' est l' moens peuplé: i gn a po dire li vraiy nole populåcion permaninte, les omes k' î vikèt sont des syincieus ki sont po on tins dins ene båze di rcweraedje syintifike ou l' ôte. C' est eto l' continint avou l' pus grande hôteur moyene, eyet li pus basse crouweur moyene, di tos les continints del planete, di minme ki l' ci avou les pus bassès timperateures moyenes.
Il a-st on mwaisse dominne Internet da lu: .aq.
L' Antartike e droet eternåcionå
230px|thumb|right| Lemaire Channel E 19inme eyet 20inme siekes, sacwants payis (Norvedje, France, Grande-Burtaegne,...) avént les pinses di prinde des bokets di l' Antartike k' elle avént esploré.
Li Påye di Washington (1959) î va mete ene ahote, tot rclamant ki l' Antartike est on continint leyî po les sincieusès rcwerances. Eto, gn è doet aveur nole astalåcion militaire, ni d' oujhene u d' fosses po saetchî ås minrais. Li Beldjike sina cisse påye la, avou 11 ôtes payis.
L' Antartike et les Bedjes
Di 1897 a 1899, Adrien de Gerlache va esplorer l' Antartike sol batea Belgica. C' est les prumîs esploreus a dmorer dipus d' èn an lavola (nén pa plaijhi, mins paski leu batea aveut stî edjalé et dmorer astok e mitan des glaeces).
E 1957, li Beldjike astapla ene eståcion po les sincieusès rcwerances e l' Antartike, batijheye Båze Rwè Bådwin. Mins, e 1967, gn ava pupont di liårds po continouwer a-z etertini li ståcion, et on l' a dvou clôre.
E 2007, li Bedjike divreut ribasti ene sitåcion, et ene vintinne di sincieus bedjes et djaponès î dmorer do moes d' nôvimbe 2007 disk' å moes d' fevrî 2008.
Difoûtrinnès hårdêyes
230px|thumb|right| Camp Academia, Huron Glacier 230px|thumb|left| L.L. Ivanov et al, Map of Livingston Island and Greenwich Island
Categoreye:Djeyografeye
Lovgné
Plaeces ki s' lomèt Lovgné ou Lomgné et Lovgnêye ou Lovgnêye
Ixh-låte
thumb|Plake a l' intrêye do viyaedje di Moxhe ki s' a scrît on tins "Moscha" L' ixh-låte, c' est on son divuzlé, ki s' prononce tot rasserant l' air ki passe sol dizeu del goidje inte li raecene del linwe et l’ palå. E l' linwince, on l' lome sincieuzmint li froyrece palatrinne divûzlêye.
L' ixh-låte si scrît "ç" e l' Alfabet fonetike eternåcionå.
Egzimpes di prononçaedje
Dins des mots walons, å coron do mot:
Dins l' fråze «li bijhe et l' solo / solea…» (divins l' fåve Li bijhe et l' solea)
Spårdaedje dins les accints do walon
Il egzistêye eto coramint e walon del Hôte Årdene et del Hesbaye lidjwesse.
I s' pout bén ki, dins on metou accint do walon, li minme sicrijhaedje Feller soeye prononcî ixh-låté après on «i» (et motoit les ôtes voyales divantrinnes, «u», «ou») et axh-låté dirî ene voyale dirîtrinne («o» et «a»).
E rfondou walon, on pout ôre des prononçaedjes ixh-låtés avou les betchfessîs scrijhas "xh" et "jh" s' i sont metous å coron d' ene sillabe.
ixh-låte et axh-låte
L' ixh-låte est bråmint pus doûs a-z ôre ki l' axh-låte, ki c' est l' [[vûzlêye cossoune|vuzlêye cogne del minme cossoune.
Sitindêye la k' on prononcive ixh-låté
A Lidje minme, et a Vervî, po des mots avou "xh" et "jh" metous al fén, on-z oyeut purade on ixh-låte k' on clair "h": åhe, cohe.
Al Bijhe di Lidje (Vizé, Roclindje), ni l' son ixh-låte, ni on clair "h" n' esteut oyåve dins ces mots la.
Mwaisse atuze
Come on n' a né eredjistrer li cåzaedje des djins do 8inme, 10inme, 12inme, 15inme sieke, ci n' est k' dins li scrijhaedje des vîs papîscrîts k' on pout adviner ki les djins prononcént d' ene manire u d' l' ôte. Mins i fåt bén pinser k' on novea prononçaedje ni va passer dins les papîs ki bråmint après si skepiaedje, paski les scrijheus sont todi foirt wårdiveus.
Situdiaedje di l' istwere di l' ixh-låte
C' est les linwincieus ki vont rnaxhî dins les vîs papîs ki studièt ces ponts la. Li pus sûti, sins manke, fourit Louwis Rmåke. I fjha tot on live so l' ixh-låte (k' i lome H sigondaire) e walon, Les variations de l' H secondaire en Ardenne Liégeoise. On rascourti di ces rcwerances la est metou dins l' hagnon 58 di s' dierin live, La différentiation dialectale en Belgique Romane avant 1600.
Gn a des ôtes sincieus (des Wallons et des ôtes) k' ont eto studyî ci son la, veyanmint k' il egzistêye u a egzisté dinltins dins des ôtes "pitits" lingaedjes romans.
Datåcion do prononçaedje ixh-låté di ces mots la
Les diferins scrijhaedjes do viyaedje di Moxhe nos mostrèt bén ki les scrijheus des vîs papîs estént amayîs po scrire ci son la, ki dveut esse novea por zels. Vocial les pus vîs scrijhaedjes di ç' no la:
Li prumî pôreut co esse veyou come mårcant li son SK. Dins l' deujhinme, on-z advene l' intrêye d' on son CH, motoit Mochk.
A pårti do troejhinme, on-z a l' sinta ki les fjheus d' papîscrîts sont d' acoird inte did zels (dandjreus di s' aveur atôtchî n' onk l' ôte totavå l' Principåté d' Lidje), k' i fåt on scrijha speciå po on son speciå, k' i n' ont nén so Nameur u sol Braibant. Cial, on-z est pår a l' aschate.
Ci son la si va scrire x (come e lorin) e plaeces, et H e ds ôtès plaeces. Pu, al fén, on-z a prin les deus letes eshonne: <B>XH</B>.
Eto, on pout dire ki l' prononçaedje ixh-låté egzistêye pår el Walonreye, dedja e 1130.
Fåt i ecoraedjî on prononçaedje ixh-låté di sacwants mots walons ?
Motoit bn k' oyi, paski:
Prononçaedje sûtis di sacwants mots avou XH et JH
Dins l' esplicant motî, on-z atåvele des prononçaedjes zero-cnoxheus po des djonnes ki n' serént aloyîs a nole coine del Walonreye.
e l' almand
C' est did la ki s'no vént. C' est l' prononçaedje des letes CH dirî «i» ou «e». Come dins l' rilomêye fråze «ich liebe dich nicht» (dji n' ti voe nén voltî).
e flamind et neyerlandès
C' est l' prononçaedje des letes «CH» et «G» e l' Flande (mins nén ezès Bas Payis ). Come dins l' fråze: «i heb geen geld» (dji n' a pont d' liårds, pont d' cwårs, nole çanse).
e l' espagnol
E l' espagnol, li lete «j» sereut purade prononceye cole axh-låte trabajar (ovrer, bouter).
e l' ancyin lorin (vî gåmès)
Li studiaedje des vîs scrijhas di deus viyaedjes di Gåme ki s' lomèt asteure "Méch" (e francès Meix) nos va mostrer åk:
Li mot vént do tîxhon meer (fagne) avou on S d' apårtinance. On voet bén ki li viye troke RS va candjî d' prononçaedje diviè l' 14inme sieke. Sorlon Ch. Th. Goossen (Französische Scriptastudien, Wîne, 1967), li lorin, a ç' moumint la, a motoit eto prononcî ixh-låté, divant d' passer å prononçaedje CH d' ouy.
e l' amazir marokin
Dins sacwantès coines, li lete ⴽ si prononce ixhlåtêye. 🇱🇰 Lete yak (tifinar).
Sourdant
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Cossounes Categoreye:Fonetike
Aymara (lingaedje)
lingaedjes > amerindyins > andino-ecwåtoriås > aymara
thumb|aroyaedje wice k' on djåze aymara L' aymara, c' est l' no d' on lingaedje djåzé el Boliveye, å Perou eyet a Bijhe do Tchile, sol cotoû do Lak Titicaca.
Province del Loualaba
thumb|200px|right|Province del Loualaba Li Province del Loualaba, c' est ene nouve province a nonne del Republike democratike do Congo.
Aymara (lingaedje)
C' est onk des råles lingaedjes indyins d' Amerike k' i gn a co dpus d' 1 miyon d' djins kel cåznut (end a 2.200.000).
Province del Loualaba
Li mwaisse-veye del province, c' est Kolwezi.
Elle a-st ene sitindêye di 121.308 km² po 1.677.288 dimanants.
Aymara (lingaedje)
L' aymara va astok å ketchwa.
Province del Loualaba
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Louloua, Lomami, Hôt Lomami eyet Hôt-Katanga, eyet on frontire avou li Zambeye eyet l' Angola.
Aymara (lingaedje)
L' aymara a bråmint ristî metou a l' oneur e 2006, après l' wangnaedje da Evo Morales ås vôtaedjes del Boliveye.
Province del Loualaba
Li lingaedje del province est li Suwahili.
Loualaba
Aymara (lingaedje)
Côde ISO: ay.
Prononçaedje eyet fonolodjeye
thumb|250px|tåvlea del fonolodjeye di l' aymara, avou l' fonetike e rodje eyet l' ortografeye e bleu (clitchîz po-z agrandi) L' aymara a seulmint troes voyales fonolodjikes (come li ketchwa et l' arabe): a, i, u. Les voyales "i" et "u" si prononcèt a côps "e" et "o", sorlon les cossoûnes åtoû; mins li scrijhaedje dins l' ortografeye standård c' est todi avou "i" et "u". Eto, les voyales polèt esse coûtes ou longowes, k' on note adon avou on dobe-pont (ä, ï, ü), ça fwait k' i gn a 6 voyales dabôrd.
Po çou k' est des cossounes, les ocluzives ont tchaeke troes sôres: simpe, aspirêye eyet glotåle (eg: p, ph, p'), mins i n' a pont d' diferince inte les doûces et deurès cossounes (pont d' diferince inte b et p; on ni screye ki p) mins fwait l' diferince (come en arabe) inte k et q.
egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Amerike nonnrece
Cesária Évora
thumb|120px|left|(2006) Cesária Évora, c' est ene tchanteuse do Vete Cap k' a skepyî li 27 d' awousse 1941, ey a morou li 17 di decimbe 2011.
Ele tchante so del muzike ki maxhe li tchant tradicionel portuguès al samba do Braezi.
Ene di ses tchansons rimetowe e walon (pa Zavî Biernî)