cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Omar Ben Xhattab
I pinséve ki les mwaisses des payis si dvént sinti reponsåves di tot çou ki s' passéve totavå. On vout k' il åye dit : «s' i gn a ene moule ki s' epîte et s' casser ene pate e l' Irak, c' est mi les cåzes, paski dji n' a pont fwait d' boune voye tola.»
Wastene (dizert)
Rilomêyès wastenes
…
Omar Ben Xhattab
Omar Ben Xhattab a stî touwé pa on sclåve persan.
Come les troes ôtes prumîs califes, il est må veyou des Chiyites.
Mot-criya
On mot-criya, c' est on mot ki s' dit tot criyant.
Eployaedjes
Les mots-criyas polèt ossu esse loukîs come des mots-fråzes, s' i sont eployîs tot seus.
Les mots criyas sont eployîs dins des arinnoes.
Categoreye:Croejhete
Waibe-mape
Ene waibe-mape, c' est ene waibe ki sieve a ene mape. So bråmint d' inte di zels, on pout rloukî èn edroet avou des mapes diferintes.
Bogota
Bogota (e-n espagnol Bogotá), c' est l' mwaisse veye del Colombeye.
Bailou
Bailou (de,fr+nl: Baelen, la-minme Bååle, sicrît Baole) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Lidje.
Waibe-mape
Lisses
Vocial troes lisses avou sacwantès waibe-mapes :
Bogota
Categoreye:Mwaissès veyes Bogota
Bailou
thumb|right|Eplaeçmint d' Bailou
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Industreyes
Industreye del linne, fabrikes di draps, tchåfors da Cockerill; menes di fier åzès Hetches (1890)
Mouhaddite
Categoreye:Islam Les mouhaddites, c' est les sincieus muzulmans k' ont rashonnés les djhaedjes do profete Mawoumet (hadites), tot ls acertinant, et lzî dner on gré di ricnoxhance.
Les pus rlomés mouhaddites, c' esteut El Bouxhari eyet Moslim. El Bouxhari a eto dné des esplikêyes so les djhaedjes do profete.
Ristitcheye fråzlete
Ene ristitcheye fråzlete ou fråzlete sititcheye, c' est ene fråzlete k' on vént stitchî å mitan del mwaisse fråze, po dner èn esplicaedje k' on-z a mezåjhe divant d' porshure li djhêye.
Mouhaddite
Èn ôte rilomé mouhaddite, ci fourit Termidi, k' on cnoxhe pask' i disfindeut li plaece des comeres dins l' societé.
Ristitcheye fråzlete
Les pus corantes, c' est po rapoirter les paroles d' ene sakî.
Les rsititcheyès fråzletes si metnut inte inte deus comas, inte deus grands tirets (—) oudonbén etur åtchetes, ou co.
Sourdants
Categoreye:Croejhete Categoreye:Linwince
Doncél
Li Grand Doncél ([FR] Donceel), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, dins l' province di Lidje.
Få-les-Tombes
Economeye
Sourd d' aiwe mineråle d' Årviye, espweté dispu 1911.
Rilomés Fåssitombîs
L' abé Jean Malaive (1932-2011), k' a stî rtrové pa onk des Walons amerikins, si cuzén, a leu prumire vizite e l' Walonreye (1972), et pus tård, dire ene des prumirès messes e walon… e l' Wisconsene.
So Wikisourd, deus respondas la k' on djåze do curé d' Få-les-Tombes:
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Ulysses S. Grant
thumb|150px|left Ulysses S. Grant a skepyî li 27 d' avri 1822 a Point Pleasant; il a morou li 23 di djulete 1885 a Mount McGregor.
I furit li 18inme prezidint des Estats Unis.
Grant
Tradjideye (teyåte)
thumb|Sinne d' ene tradjideye ([[Antigone (teyåte)|Antigone)]]
Ene tradjideye ou drame, c' est ene pîce di teyåte po plorer.
Li contråve, c' est ene comedeye.
Les pîces do teyåte e vî grek, c' esteut totès tradjideyes.
Istwere des tradjideyes e walon
Dins les anêyes 1950, dins tchaeke shijhe di teyåte, les dramatikes di viyaedje djowént sovint ene comedeye ey ene tradjideye.
Dispu les anêyes 1980, les tradjideyes ont divnou pus råles.
Veke
On veke ou eveke, c' est l' mwaisse di l' Eglijhe so plaece, ki sieve cisse-ciale so l' no da Djezus. Gn a k' les Eglijhes di shuvion apostolike k' ont des vekes, ey adon, on n' elzè trouve nén dvins les protestants.
Djoupiyire
thumb|250px|Intreye del bressene Piedbœuf a Djoupeye, avou ene viye cuve di keuve come gåliotaedje
Veke
L' Eglijhe so plaece est asteure on stitche u diyoceze, et, e Beldjike, po l' Eglijhe rominne-catolike, ça respond a pô près a ene province.
Bråmint des sints crustins estént des evekes.
Tradjideye (teyåte)
Egzimpes di tradjideyes
Categoreye:Teyåte
Veke
Motlî
Li veke a ene vekeye.
Djoupiyire
Li societé Jupiler s' a rmetou avou "Stella Artois" di Lovén e 1990, po-z askepyî li societé "Interbrew" (asteure rimetou dins "Inbev"). Mins l' måke di fabrike a dmoré.
Veke
Motlî
E des Eglijhes ki gn a, on n' espaitche nén les cmaires po ç' posse la, mins i gn a eto des vecresses.
Po-z atôtchî on veke, on dit "monsigneur".
Cwand i n' sieve nén a on ofice, li veke si mousse avou ene grande violete cote, ou ene violete tchimijhe. Cwand i sieve a on ofice, i s' mousse come on priyesse, åré k' i prind eto ene mite ey ene crosse. Divins les luteryins et sacwants inglikins, li veke poite ene tchape minme cwand i dit messe. Divins les bizantins, li veke prind ene corone d' impreur estô del mite, ey ene tunike d' impreur estô del tchazube.
Plaeçmint dins l' schålance des tchîfs crustins
L' eveke, ses deus “mwins” sont les priyesses et les diyåkes. Il est ådzeu des pitits ôres.
Gn a des vekes k' ont des fonccions (årtchuveke, patriårtche, påpe...), et des tites d' oneur (cårdinå...), mins i sont tertos des vekes.
El toponimeye del Walonreye
El Walonreye, les teres do prince-eveke di Lidje estént pacô lomêye avou on diterminant "l'-Veke" (Payis d' Lidje et d' Nameur : Waeret-l'-Veke, Viyé-l'-Veke)) ou "l'-Eveke" (Hinnot) (Waeret-l'-Veke, Fontinne-l'-Eveke, Melin-l'-Eveke, Viyé-l'-Veke)
Sacwants cnoxhous evekes
Categoreye:Crustinnisse
Biômont (veye)
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Biômont (F. Beaumont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité.
Troes coshets (live d' imådjes)
thumb|Coviete Troes coshets (Treûs cossèts), c' est on live d' imådjes des eplaidreyes "Flammarion" rimetou e walon pa "Fré Djhan" e 1981, dins l' coleccion «Nos ptits efants».
Li live est enimådjî pa Gerda.
ISBN 2-87011-005-7
Sourdant
Categoreye:Lives d' imådjes e walon
Cofe coistrece
Li cofe coistrece u cadje ås coices u, li cofe), pus courtinnmint li coistrece , c' est l' pårteye do bodje do coir inte li vinte et l' tiesse, la k' gn a l' cour et les peumons.
Ås biesses ås tetes, oujheas, pexhons, il est sotnou pa des coisses.
Ås insekes, on l' lomrè pus simpmint li cofe.
Djeus olimpikes d' esté di 1932
Les Djeus olimpikes d' esté di 1932, c' est les dijhinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Los Angeles e 1932.
Cofe coistrece
Sourdants
Categoreye:Antomeye
Djeus olimpikes d' esté di 1932
Kékès dnêyes
Avou les djeus d' Los Andjelesse, on intere dins l' adjeyantisse amerikin.
Li stade a ene valixhance di 105.000 plaeces.
Ås dfilés, gn a 150 tchanteus, 300 muzicyins et des orkesses ås cwate coines. Dipus d' 3.000 djins pol l' ceremoneye k' adrouve les djeus.
Sourdants
1932
Tajueco
Tajueco, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Otruche d' Afrike
thumb L' otruche d' Afrike, c' est l' pus cnoxhowe des otruches.
Struthio camelus
Discrijhaedje
C' est on grand oujhea ki mzeure åjheymint dipus d' 2 metes.
I pout pezer disca 140 kilos.
Li måye et l' frumele sont foirt diferins.
Ses longuès pates lyi permetnut di cori a des grandès vitesses (70 a l' eure, pol moens).
Spårdaedje
thumb L' otruche ordinaire si rescontere naturelmint dins les wastenes e l' Afrike.
Elle a stî amoennêye e l' Ostraleye al fén des anêyes 1860. Ele s' î a si bén mopliyî k' elle est loukeye come ene evayixhante indje dins sacwants cantons.
Uzaedjes
Les plomes di l' otruche siervèt dispu bele ådje po wårni les tchapeas des djîle.
E 18inme sieke, li pôrt marokin d' Essawira esteut l' prumî esporteu di ploumes d' otruches å monde, ki vnént bråmint di s' comiece houte do Såra.
Aclevaedje
Les otruches sont-st aclevêye po leus plomes, leus oûs et leu tchå et leu cur.
Gn a ene cinse otruchrece a Rotchfoirt (cinse d' ônoe) k' a-st ataké e 1997.
Maladeyes des otruches
Les aclevêyès otruches polèt atraper des maladeyes di totes les sôres, come les ôtès biesses.
Stron-d'-poye
thumb|les sôres po fé on stron d' poyes On stron-d'-poye (e francès d' Beldjike, caca d' poule), c' est èn amagnî walon foirt simpe. C' est ene fadêye fwaite avou ene coûtche di crinme di laecea, et ene coûtche di sirôpe. C' est on mot k' on dit aprume e Payis d' Heve.
Otruche d' Afrike
Maladeyes des otruches
Gn a eto des coixheures ki plèt åjheymint ariver e tcheriant les oujheas d' ene plaece a l' ôte.
Stron-d'-poye
Pondants et djondants do fjhaedje do stron d' poye
Dins les cinses, divant 1970, on leyive todi deus pailons d' laecea ki tchåfént sol dirî del sitouve. Do cô k' il estént po boure, on les meteut lon erî d' l' aisse, et li crinme montéve tot doûçmint.
Otruche d' Afrike
Maladeyes des otruches
Onk des prumîs senes di maladeye, c' est l' disploumaedje.
Djeus olimpikes d' esté di 1936
Les Djeus olimpikes d' esté di 1936, c' est les onzinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Berlin e 1936.
1889
Ôtès djins
Categoreye:Date
Djeus olimpikes d' esté di 1936
Hitler esteut la cåzu tos les djoûs, al tribune.
Stron-d'-poye
Pondants et djondants do fjhaedje do stron d' poye
Les vatches d' adon, ci n' esteut nén co des grandès dneuses k' on lzî mode 25, 30 lites (avou 30, 35 grames di crinme å lite). C' esteut des emîtrinnes, ki dnént cénk a dijh lites, kécfeye 15 mins nén dpus. Eto, c' esteut do pus spès laecea (40 a 50 grames di crinme å lite). Cwand on l' leyive sol sitouve tote li nute, on-z aveut cåzu on doet d' crinme å matén.
Dins ene famile, tchaeke efant aveut droet al crinme d' on pailon.
On l' sitindeut so ene pîce di pwin u ene rosteye.
Dissu l' coûtche di crinme, on rmeteut co ene pitite coûtche di sirôpe. Li maxhaedje del blanke crinme et do noer poeré dineut ene coleur come les polenes di poyes. C' est po ça k' on loméve ces tåtes la, po rire, des strons d' poye.
Come gn a pus waire di crinme dins l' laecea d' botike, et k' i gn a todi moens di stouves å bwès, å djoû d' ouy, on fwait purade des strons d' poye avou del makêye.
Categoreye:Amagnîs et aboeres walons
Djeus olimpikes d' esté di 1936
Jesse Owens wangna li 100 m., li sôt e longueur eyet li 200 m.
Hårdêyes divintrinnes
1936
10
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Sint Serwai d' Tongue
Serwai
Otruche d' Afrike
Maladeyes des otruches
Po viziter spepieuzmint u operer ene otruche, våt mî l' edoirmi, ca l' oujhea pout betchî et piter, disca sketer des oxheas do tchaspougneu. Po-z edoirmi, on pout eployî del silazene (4 mg å kilo) shuvou après 20 munutes di ketamene (8 mg å kilo).
Sint Serwai d' Tongue
Sint Serwai d' Tongue u sint Servå d' Tongue (latén Servatius; årmenyin Շիրվանզեանզ = chirvantzeantz), c' est on sint fiesti el Walonreye, li 13 di may. Pask’ i mora d’ five a Måstraik li 13 di may 383.
10
anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30
Teri Bele-Avuzion
Li Teri Bele-Avuzion est on teri s' trovant å bijhe-coûtchant d' Goyîssåt (èn hamtea d' Djumet, dins l' ribanêye comene di Tchålerwè).
Estance
Li verdeure est prezinte, mins il est nén polule 'ndaler rôbaler dzeu.
10
5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15
Sint Serwai d' Tongue
A stî eveke di Tongue et Måstraik.
10
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 10 do calindrî grigoryin.
Sint Serwai d' Tongue
Vicreye
Il esteut årmenyin et skepyî a Paytagaran, e l' redjon d' Chirvan. On n' sait nén si c' esteut s' vraiy no, u purade s' on l' loméve insi a cåze di s' payis di stok.
10
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Sint Serwai d' Tongue
Vicreye
Sint Serwai fourit on grand pretcheû disconte di l' arianisse. Il a stî a bråmint des raploûs disconte les aryins: e 344 e l’ Bulgareye, e 351 e l’ Edjipe, e 352 a Rome, e 359 a Rimini. Vaila k’ on l’ a metou e prijhon shijh moes po s’ foe.
I fjha camaeråde avou sint Atanaze d’ Alegzandreye (k’ a stî eveke di Trive).
Sint Serwai et l’ Walonreye
E walon ons a deus cogne po s' no: li prumire ki vént do latén; l' ôte est come e des ôtes lingaedjes (Servaas e neyerlandès, Servan e galo, Şerban e roumin), ewou gn a pont d' "i".
I paretreut k’ il åreut passé a Sint-Servå-Lin, el Hesbaye. Ey eco dlé Nameur et dire messe la ewou ki l’ viyaedje si lome asteure Sint-Serwai.
Sourdant
G. Sfasie, Les sints d' Årmeneye fiestis pamon nozôtes,, Bontins 2010.
Clostrideye
Ene clostrideye, k' est ene bactereye do djinre Clostridium.
C' est des microbes ki vikèt sins air, et ki s' wårdét on long tins dins l'evironmint tof s' candjant a spôres.
Discrijhaedje
C' est des grossès bactereyes, gram +.
Sôres
Les sôres di clostrideyes les pus cnoxhowes sont les cenes ki provokèt des maladeyes, ås djins et ås biesses :
Categoreye:Bactereyes
Moenne
On moenne, c' est èn ome di rlidjon ki vike tot seu u e cminålté e-n on moustî, lon erî del veye do monde.
Sôres di moennes
🇱🇰 ôres rilidjeus
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Mestîs
Alaksandar Loukachenka
vignette|Foto da [[Uropeyin|l u, e 2022.]] Alaksandar Loukachenka (scrît dinsi på rwalnijhaedje do prononçaedje d' èç no ci e bielorûsse), c' est li prezidint del Belarûsseye dispu 1994.
Ideyolodjeye
Alaksandar Loukachenka a metou so pî ene ideyolodjeye nåcionålisse d' ewalisté tins d' ès prezidince. Ci sôre d' ideyolodjeye la ricandje ene ideyolodjeye ki s' raspoye sol metaedje e dvant-plan do moenneu. Avou ça k' il est cnoxhou po nén awè edvinté si prôpe ideyolodjeye.
Ès govienmint a wårdé bråmint d' piceures soûmintreces do comunisse al môde di Karl Marx eyet Vladimir Lenin. Mins nerén, ci comunisse la n' est pus l' ideyolodjeye del Belarûsseye. Cwek' Alaksandar Loukashenka vôreut bén rivni å stalinisse, k' est on djinre di comunisse.
Rilomêye
Sacwants lu rwaitnut voltî tot-z estant el « dierin dictateur d' Urope ». Do costé eternåcionå, il est cnoxhou po-z esse foirt djondant di Vladimir Poutene.
Disk' asteure, c' est l' pus lon moenneu d' on payis uropeyin. Totfeye, tins des vôtaedjes del Belarûsseye e 2020, il a riské d' piede ès plaece di prezidint.
Growe (oujhea)
thumb|volêye di growes, ki sayèt di rmonter dins on corant d' air Ene growe, c' est on voyaedjant oujhea ki passe et rpasse e l' Walonreye, sins î acover.
Les growes volnut a binde, tot dessinant on grand V e cir.
Grus grus
Suellacabras
Suellacabras, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Growe (oujhea)
Cronolodjeye
E l' Walonreye, ele passèt e mes d' måss, et rpasser e moes d' octôbe.
Suellacabras
Categoreye:Castile et Leyone
Growe (oujhea)
Cronolodjeye
Avou l' reschandixhaedje del Daegne, i shonne k' ele ripasnut todi pus timpe, dedja al fén do moes d' fevrî.
Creyances
thumb|grosse volêye di growes, ki l' volaedje a V shonne dizôrné On vout k' on shoflaedje dizôrnêye li volaedje a V.
Bugul Noz (binde di muzike)
Bugul Noz, c' est ene binde di muzike walone, francès- ey inglès-cåzante.
Alboms
Vocial el lisse des alboms :
Djinre
C' est ene binde rock eyet punk celtike.
Poûssance
Vocial padzo, ene lisse nén-complete des bindes euxhant yeu ene poûssance dzeu :
Rilomêye
Elle a wangnî el bate 2021, La Wallonie a du Talent.
Dj' a m' tabeur (tchanson)
«Dj' a m' tabeur» udon, pus longuinnmint, «Dj' a m' tabeur, mes clikes et mes clakes», c' est on vî cråmignon lidjwès.
Tinme
C' est on valet ki s' pa s' a rmaryî, et ki s' måråsse, nén boune po on sô, evoye come poirtchî tot timpe å matén (motoit ces mots la timpe å matén ki sont divnous «trop å matén» dins les modêyes do 20inme sieke).
I doet epoirter avou lu ene «schielete» po magnî a nonne, pindowe a s' costé. Mins les tchansnîs do 20inme sieke end ont fwait ene vierlete (èn instrumint k' on n' prindreut ddja po-z aler wårder les pourceas ås tchamps).
On lyi apoite a ddjuner «ene djate di maxheye aiwe et on boket d' pan tot tchamossî». I doet fé s' lepe, çou ki fwait rire les pourcea, et fi-z e-n aweye, li boune oumeur wangne tote li sonre et les troyes si metnut a danser.
Adon, li poirtchî prind si «xhuflet d' åwe» (çou ki mostere bén k' i n' a nole vierlete), et acpagntêye les danseus et danseuses.
Gn a k' ene troye ki n' sait danser. Dins les pus viyès modêyes, c' est ene viye. Dins l' tchanson des Crapådes, c' est ene djonne «ki n' sait moenner s' cou».
Corwaitaedje do walon
Li tchanson nos mostere des piceures pus waire eployeyes del croejhete walone.
Eplaidaedjes
Gn a des modêyes di dvant Feller dins l' BSLLW tôme V (1889) p. 25 & 424.
Elle a stî rprinjhe emey tchapele pa Les Crapådes sol sitroete plake A tot spiyî. Li livret k' a stî eplaidî avou dene des paroles e Feller vinant d' on live ki l' tite, c' est « Airs et cråmignons liégeois » da Léonard Terry et Léopold Chaumont.
(troes modêyes, e rfondou, e Feller et dvant Feller, avou variantes)
Pî-notes
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Cråmignons
Les fåves do fré Tiedôr (arimés)
Les fåves do fré Tiedôr (Lès fâves do Fré Tièdôr), c' est on live di ratournaedje des fåves di Lafontinne, sicrît pa René Dehez, ey eplaidî på Rweyå Club walon d' Måmdiy e 1985.
Il est enimådjî avou des vîs desséns da Gustave Doré (1833-1883).
L' adrovaedje est scrît pa Paul Lefin, mitan e francès, mitan e walon.
Corwaitaedje
Li tecse n' est nén plaké å ci Lafontinne, ni pol tite, ni pol pîtaedje.
Egzimpe di fåve
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Fåves di djåzantès biesses
Crimêye
thumb|Eplaeçmint del Crimêye thumb|right thumb|Drapea del redjon otonome di Crimêye Li Crimêye (e rûsse: Крым, Krym, en oucrinnyin: Крим, Krim, e tatår di Crimêye: Qırım), c' esteut (de facto), di 1954 a 2014 on boket d' l' Oucrinne, metou pår a Nonne, Tolminme, li prindaedje del Crimêye n' est todi nén rconoxhowe, e 2022, pa bråmint des payis daegnrece.
E-n Oucrinne, elle aveut li statut di republike otonome.
Après l' côp d' Estat e l' Oucrinne di 2014 i gn ourit ene revintreye des crimeyins, et l' Crimêye, avou Sebastopol, ont stî raloyîs al Rûsseye.
Djeyografeye
Li Crimêye, c' est on cåziyea, di 27.000 km², divins l' Noere Mer.
Les deus tîces bijhreces, c' est tot setch payis. Li tîce nonnrece, c' est des tienes, disk' a 1.500 metes hôts, les Crimski Gori, ki vnèt rtoumer roed so Noere Mer. Sol pindant nonnrece des montinnes di Crimêye, il î fwait foirt doûs. Eto, totes les pladjes inte Alouchta et Sevastopol sont griblêyes di tourisses ki vnèt di "totes les Rûsseyes" et co d' pus lon.
Dimorants
Gn aveut 2.550.000 djins ki dmorént el Crimêye e 1991, des Rûsses (65 åcint); des Oucrinnyins (22 åcint) et des Tatårs (10 åcint). Li restant (3 åcint), c' est des Bielorûsses, des Årmenyins, des Greks, des Almands, et des Vîs-Djwifs (Karayiches).
Les Tatårs egzilés el Rûsseye pa Stalene ont bråmint rivnou e leu payis dispu 1992. I fjhèt asteure (2015) 20 åcint del peuplåcion. . Leu lingaedje a divnou co-oficir (adlé l' rûsse eyet l' oucrinnwès) après ki l' Crimêye ridvegne ene republike otonome divins l' federåcion d' Rûsseye.
Sinsitive (plante)
Li sinsitive, c' est ene plante.
Crimêye
Vî tins
Li Crimêye fourit colnijheye påzès Greks a pårti do 7inme sieke divant Dj.C. E 5inme sieke divant Dj.C., ele va divni on boket do Rweyåme do Bosfôre, ki va passer dizo mambornance rominne e 63 dv Dj.C.
Sinsitive (plante)
Sôres
I gn' egziste brånmitn des sôres di sinsitive, inte di zels les deus padzo :
Crimêye
Vî tins
Ezès 3inme eyet 4inme siekes ap. Dj.C., c' est les Gotes et les Huns k' abrokèt el Crimêye.
Do 8inme å 13inme siekes, c' est des peupes trouks k' on rtrouve avårla, pu les Mongols. Nerén, les Djinnwès et les Vnijhwès î tnèt des candlietes.
Trevéns trouks
Dins les anêyes 1440, dizo l' prince Haji Giray, li Crimêye est ene principåté (xhanat) cåzu dislaxheye, avou Baxhtchissaray come mwaisse-veye. E 1475, li Crimêye ricnoxhe li sovrinnté teyorike do zultan Otoman Mehmed II. Mins ci n' est k' e 16inme sieke ki les Turks si vlèt rinde mwaisse do payis, tot disdjocant et replaecî les princes (xhan) ki s' redivént. Adon, les princes di Crimêye estént sovint e margaye avou l' Moscoveye, et dårént diski dins les forbots d' Moscou (li dierin côp e 1571).
Trevéns rûsse et sovietike
Di 1736 a 1739, li Rûsseye, aloyeye a l' Otriche-Hongreye, atake l' Impire Otoman po sayî di s' rinde mwaisse del Crimêye eyet del Noere Mere; mins ele doet rinoncî et siner l' påye di Nissa.
Pus tård, Catrene II (sipotêye e walon li Catin), k' aveut on toû dipus kel diåle, s' arindja po dislaxhî li Crimêye di l' Impire Otoman (Påye di Kucuk Kaynarja, 1774). E 1777, ele evoya des setleus Greks et Slaves. Pu, e 1783, li Rûsseye apice håynetmint li Crimêye.
E 1856, après l' guere di Crimêye, ki va fé cnoxhe li Crimêye el Walonreye, les Rûsses tchessèt des meyes et des meyes di Tatårs evoye, e ls ametant d' aveur fwait avou les Inglès, les Francès et les Turks k' estént aloyîs siconte des Rûsses.
E 1921, les Tatårs di Crimêye askepièt ene republike otonome.
E 1945, Stalene evoye di foice les Tatårs dins des ôtes payis (Azerbaydjan, Ouzbekistan) et anixhile l' otonomeye del Crimêye.
Raloyaedje a l' Oucrinne
E 1954, li Crimêye, k' esteut disk' adon administrêye come ene redjon otonome del Republike Federative Socialisse et Sovietike di Rûsseye, est raloyeye a l' Oucrinne.
Å Dishonnaedje di l' URSS e 1991, gn a des Rûsses po dmander li ratelaedje di l' Oucrinne al Rûsseye; des ôtes volèt esse dislaxhîs et sovrins. Li Crimêye proclame si indepindince li 5 di may 1992, mins pus tård acceptêye di divni ene republike otonome ådvins d' l' Oucrinne.
Riprindaedje (nén ricnoxhou) pal Rûsseye (2014)
Sol tins del revintrêye oucrinnyinne di 2014, i gn a des atacaedjes pa des groupes banderisses di busses tanspoirtant des Crimêyins, avou des moirts. Eto, des mançaedjes di fé des pogroms el Crimêye. Les djins del Crimêye fijhît-st adon li blocaedje des voyes et des areyopôrts et des cazers di l' årmêye oucrinnyinne.
Li pårlumint del republike otonome, lu, vôte l' indepindince, et anonce on referandom po tchoezi soeye-t i di dmorer e l' Oucrinne, soeye-t i di dmander on raloyaedje al Rûsseye (come divant 1954).
Les cazers, gåres et areyopôrts on stî pris pa des sôdårds sins essenes, k' estént des sôdårds rûsses (kestént dedja la, dins les båzes rûsses, sorlon les acoirds etur l' Oucrinne et l' Russêye), et k' ont waeranti l' securité tins do vôtaedje.
Ci referandom la n' a nén stî ricnoxhou a l' ONU (rezolucion 68/262, vôtêye pa 100 disconte 11 et 58 abtincions (et 24 nén-vôtaedjes di payis ki n' estént nén la).
L' Oucrinne saya d' fé on blocusse del Crimêye, tot espaitchant l' comiece, côpant l' aiwe å pus foirt di l' esté, et côpant l' electricité al fén d' l' anêye 2015. Mins li rzultat fourit on winnaedje evoye co pus grand del Crimêye, ki n' a pus mezåjhe di l' Oucrinne et rçure directumint l' electricité del Rûsseye, åd triviè del sitroeteure di Kertch.
Tourisse : on ptit voyaedje el Crimêye
thumb|left|tchimin d' l' escursion
Simferopol
Simferopol si lome Acmesdjid e tatår. C' est l' dierinne gåre do trin ki vént d' Oucrinne.
Yalta
thumb|100px|li poirt di Yalta
Yalta (uk: Ялта), c' est li mwaisse-veye touristike del Crimêye. On-z î avént pa trolé-busse di Simferopol (li pus long trolé-busse di tote li viye URSS). Did la, on va aler a Solea Levant, eviè Alouchta, et a Solea Djus eviè Sevastopol. A vey:
Alouchta
Si scrît Aluşta e tatår, Алушта en oucrinnyin. A vey: eglijhe ortodocse, basteye a costé d' ene moskêye tatåre, ambedeus todi drovowes.
Inte Alouchta et Yalta
thumb|left|100px|li palå da Stalene
thumb|100px|li palå d' Livadia
Après l' meur, gn a les portraits saetchîs ç' djoû la.
So ene tåve, on voet co li gazete "Li Pravda" (li verité), do londmwin do sinaedje del påye
Inte Yalta et Aloupca
thumb|left|100px|ene pladje del Noere Mer
thumb|L' åbe metou al copete do Hôt Tiene Sint-pire
On-z î avént avou on teleferike.
Al copete gn a èn åbe la k' on va pinde on sovni et des sacwès da vosse, come sovni. Gn a nok ki les aduze.
Aloupca
thumb|left|100px|Aloupca ådfoû
Li veye d' Aloupca (Алупка, Aloupka en oucrinnyin), c' est aprume li Tchestea Gorontsvsky, basti pås Tatårs, riprin på tsår Nicolai II.
Ådfoû, on pout vey les meurs disfindreces, fwaits pås Tatårs.
Ådvins gn a des pinteures rilidjeuses ortodosses.
On trouve la dins on tchestea li buro do tsår, avou s' portrait, et, dins ene bele tchambe, li portrait do fjheu d' arimés rûsse Pouchkine.
Sevastopol
🇱🇰 «Sevastopol»
Economeye
Ene des contrêyes otonomes les pus pôves di l' Urope. E 2014 (å moumint do raloyaedje al Rûsseye), li mîtrinne cwénzinne esteut di 125 uros (250 uros par moes).
Tuzance walone
Lucyin Mahin a scrît on roman so ç' redjon ci : Vera. Ci roman ci a rexhou e 2011, troes ans dvant l' herleme avou l' Rûsseye.
Sourdants
Categoreye:Oucrinne * Categoreye:Cåzu-estats
Lidje
Li Grand Lidje (/grã.'liːʧ/) u li Grande Lidje, pus sovint Lidje (e scrijhaedje Feller, Lîdje prononcî Lîtch /liːʧ/ , u avou li dvancete «a» ; fr: Liège, neyerlandès Luik, almand Lüttich, lussimbordjwès Léck, flamind et limbordjwès Luuk), c' est ene comene k' a-st askepyî e 1977 pa rebanaedje di l' ancyinne comene di Lidje avou des viyaedjes di ttåtoû.
C' est l' mwaisse veye di l' arondixhmint do minme no (kel limerotaedje diyalectolodjike poite l' essegne [L]), et del province di Lidje.
Djeyogrefeye
C' est a Lidje ki l' Aiwe d' Oûte radjond Mouze.
Tuzance walone
E 2018, Lidje a stî ene des prumires comenes a rcire li label Nosse comene dit OYI.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veyes di Walonreye * Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Rampioûle ordinaire
thumb|grinnes avou leu ploumas Li rampioûle ordinaire u rampioûle des håyes, c' est ene plante, foirt corante ki gripe dins les håyes et les åbes.
Clematis vitalba
Discrijhaedje
Elle est disk' a 20 metes longue.
Elle a des ptitès blankinassès fleurs (e moes d' djun et djulete el Walonreye), ki dnèt des grinnetes avou ene tieslote di boubou, ki volèt åjheymint evoye.
Ses foyes sont compôzêyes.
Fô-les-Cåves
Fô-les-Cåves (la-minme, e sistinme Feller, Fau-lès-Cauves ; F. Folx-les-Caves), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rimetou avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele rebanêye comene d' Oû-Djåce, el province do Roman Payis.
Anêyes 1990
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Fô-les-Cåves
thumb
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Set pus beas monumints sol Daegne
Les Set pus beas monumints sol Daegne u 7 mwaissès beatés del Daegne (u 7 merveyes do Monde), c' esteut 7 monumints tchoezis e 2inme sieke påzès Greks, come estant les pus beas sol Daegne.
Rifin (lingaedje)
Li rifin u tarifîte (e-n amazir: ⵜⴰⵔⵉⴼⵉⵜ), c' est on lingaedje amazir djåzé dins les montinnes do Rif, d' Alhoceyma a Nador.
Set pus beas monumints sol Daegne
C' esteut
Li semdi (setinme djoû del saminne po sawants) 7 di djulete (li 7inme moes d' l' anêye) 2007, on djuri portuguès loma les 7 novelès mwaisses beatés del Daegne.
Rifin (lingaedje)
Djeyografeye
Å Levant, les payis rifin-djåzant vont a stok des Jbala arabe-cåzants.
Talveila
Talveila, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Teri des Vivyîs
Li Teri des Vivyîs est on teri s' trovant e Djilî, pitit ban del comene di Tchålerwè.
Set pus beas monumints sol Daegne
Gn a yeu 90.000.000 djins k' ont vôté so Etrernete et pa telefone, po lzès relire.
Teri des Vivyîs
Estance
Il est åjhey 'ndaler soç teri.
Set pus beas monumints sol Daegne
Sapinse a zels, les 7 novelès mwaissès beatés del Daegne serént :
Schapaedje
E l' teyolodjeye, on djåze do schapaedje ou rischoyaedje po dire:
Talveila
Categoreye:Castile et Leyone
Set pus beas monumints sol Daegne
Li Piramide di Cheops, li seule des viyès Set Merveyes co d' accion, a stî lomêye 8inme pus bea monumint del Daegne.
L' UNESCO n' esteut nén d' acoird avou l' manire di relire les 7 pus beas monumints del Daegne.
Schapaedje
Li syince teyolodjike ki s' ahesse avou li schapaedje si lome soteriyolodjeye.
Categoreye:Crustinnisse
Apriyestaedje
L' apriyestaedje, c' est ene ceremoneye la k' èn ome k' a stî scolé po ça, divént oficirmint curé.
Plastinaedje
thumb|macabé etir Li plastinaedje, c' est ene tecnike po wårder des coirs di macabés u d' biesse po studyî leu-z antomeye, tot replaeçant les likides des celules pa des plastikes.
Apriyestaedje
On pout comprinde li mot po tote rilidjon avou des priyesse (ome u femreye), li djoû k' il u ele li divnèt.
Rifin (lingaedje)
Djeyografeye
A Nonne, li pårtixhaedje avou l' tamazir do Mîtrin Atlasse si fwait å colidôr di Taza.
Plastinaedje
Istwere
Li tecnike a stî diswalpêye dispu l' anêye 1977, pu todi amidrêye, bråmint pa Gunther von Haghens, a l' univiersité d' Heidelberg, e l' Almagne.
Apriyestaedje
Categoreye:Catolicisse Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Rilidjons
Plastinaedje
Istwere
Elle a stî bruvtêye avou tchaeke di ses amidraedjes, di 1979 a 1982.
Sacwants pîces di muzêye fwaite ont stî mostrêyes so ene espôzucion tournante k' a dmoré a Brussele do 22 d' setimbe 2001 å 24 di fevrî 2002.
Tecnike
Li coir est waeranti do pourixhmint e l' metant dins do formol.
Rifin (lingaedje)
Kiminåltés rifin-cåzantes
Li rifin est co coranmint dvizé des tribus ki shuvèt: les Boqqoyas, les Ayites Wariaghel, les Temsamanes, les Ayites Touzine, les Iqerâyines, les Ikeddanen, les Senhajas, et les Srayirs.
Plastinaedje
Tecnike
Adon, les pîces sont discopecêyes po mostrer çou k' on a l' idêye. Les pîces dedja edjalêyes sont soyeyes a trintches di 3,5 cintimetes.
Rifin (lingaedje)
Kiminåltés rifin-cåzantes
Gn a eto des cminåltés rifin-cåzantes dins les ebagants marokins e l' Beldjike (aprume a Brussele), ezès Bas Payis, e l' Espagne ey e l' Almagne.
Plastinaedje
Tecnike
Adon, li pîce est metowe dins on froed bagn d' acetone ki va replaecî l' aiwe des celules; pu dins on tchôd bagn, todi d' acetone, po rsaetchî les cråxhes.
Rifin (lingaedje)
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Monde amazir
Plastinaedje
Tecnike
Ci côp la, l' acetone est pompêye (tot fjhant l' vude), et replaeceye pitchote a midjote på plastike.
Sourdants
Categoreye:Antomeye Categoreye:Tchimeye
Rampioûle ordinaire
Vinaedje
Ele vént pus voltî ezès plaeces metowes a l' ombrire, a l' orire des frexhs bwès, et dins les håyes.
Siervaedje
Les efants fumént s' bwès (did la l' lomaedje «bwès d' toubak»).
Les bribeus s' è frotént les djambes, çou ki lzî dneut des bouyetes, po fé awè pitié. Did la li lomaedje «yebe di gueus», «yebe di bribeu»
Ses foyes sont do pwezon.
Sourdants
Categoreye:Plantes
Kimon Martchî
El Kimon Martchî ou Cmon Martchî, c' est des acoirds istorikes di comiece inte shijh payis d' Urope coûtchantrece po-z askepyî on cmon martchî, inte 1957 et 1980.
Ci fourit l' prumire estape di l' ahivaedje del Kiminålté uropeyinne.
Contnou
Come si no el mostere bén, gn aveut purade des acoirds di libe passaedje des martchandijhes ki des acoirdances politike.
Categoreye:Urope coûtchantrece Categoreye:Acoirds di comiece inte payis Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere del Grande Dutcheye Categoreye:Istwere des Bas Payis Categoreye:Istwere di France Categoreye:Istwere di l' Almagne Categoreye:Istwere di l' Itåleye Categoreye:Union uropeyinne
Sårt (toponimeye)
thumb|Plake e walon "Stierlinsåt" a [[Fosse-li-Veye (veye)|Fosse-li-Veye]] On sårt (on djheut eto on rou), c' est on distrîxhaedje d' on bwès u d' ene trîxhe po fé des tchamps. Et, dabôrd, des viyaedjes po des djins î dmorer.
thumb|Li mot "sårt" si voet sovint avou on diterminant a môde d' [[aplacaedje tîxhon]] thumb|cial, avou èn addjectif
Mwaissès piceures
On rtrouve les mots "sårt" (rifondou "-såt" cwand il est en aplacaedje tîxhon), si femrin "såte" (pus råle) et leus parints (sårtea, sårti) eshonne avou l' mot "rou" dins ene peclêye di nos d' plaeces del Walonreye. Eto dins des nos d' famile.
Les distrîxhaedjes k' ont dné ces nos d' plaece la s' ont bråmint fwait e l' Urope coûtchantrece a pårti do XIIIinme sieke. Li tecnike a continouwé disk' eviè 1940 dins çou k' on loméve li sårtaedje (espwataedje des virêyes les deus ans ki shuvèt les manêyes). Mins adon, les bwès dmorént bwès.
Les Walons k' ont distrîxhné el Wisconsene si lomént des setleus.
Etimolodjeye
"Sårt" est l' mot latén. Li mot tîxhon est "rou". E-n aplacaedje tîxhon, "sårt" a stî rfondou "-såt".
Istwere do distrîxhaedje
Cwand les erûlès teres ont divnou trop råles po nouri les djins, aprume a cmincî do 13inme sieke, il a bén falou rwangnî des teres so les bwès.
Prindoz vosse baston, Simon (cråmignon)
Prindoz vosse baston, Simon, c' est on vî cråmignon.
Sårt (toponimeye)
Istwere do distrîxhaedje
Po distrîxhî, gn aveut cobén on martchî d' fwait inte on moustî et on signeur. L' abeye ahessive li signeur del mwin d' ouve des moennes. Li signeur dinéve li tere, mins dveut payî l' eglijhe ki, come di djusse, serè å mitan do viyaedje.
Prindoz vosse baston, Simon (cråmignon)
Tecse
Categoreye:Cråmignons
Jules Sabaux
Di s' mestî, il esteut curé, pu monter doyén a Leuze-dilé-Du.
Ouve pol walon
E 2021, i rprinda li manaedjmint do Soverdea po on tins, et dire messe e walon po les fiesses di setimbe.
Referinces
Sabaux
Djama (fiesse)
Djivêye des djamas muzulmans
I shuvèt li calindrî lunrece, adon i toumèt, come leu londi, tolminme ké djoû del samwinne
Categoreye:Fiesses
Sårt (toponimeye)
sårt
thumb|plake viè [[Cou-des-Sårts a Couvén]]
Nos d' plaece avou «sårt»
thumb|Plake eviè l' Sårt-dilé-l'-Tchestea
Aplacaedje ordinaire
thumb|Aplacaedje ordinaire (
Alére
Martine Willems Le vocabulaire du défrichement dans la toponymie wallonne. Bibliothèque de la Faculté de Philosophie et Lettres de l'Université de Liège - Fascicule CCLXVI, 1997, 2 volumes (421 p. / 285 p.).
Sourdant
Categoreye:Toponimeye
2010
Etrevéns a vey avou l' walon
thumb|Seraedje di deus côps cénk inte li [[Professeur Titôrvå et Djowel Tiri ki tént li limero do 26 d' avri 2010 del novele binde d' imådje e walon eplaideye dins l'Avenir du Luxembourg]] thumb
Ôtès djins
Categoreye:Date
Zouprale (prôze-powezeye)
thumb Zouprale, c' est on live di prôze-powezeye sicrît pa Émile Gilliard al moirt di s' feme (sipotêye «Zouprale»).
Il a vudî dins l' coleccion Micromania e 2022.
ISBN 978-2-931107-05-8
thumb|left|Li scrijheu avou «Zouprale», vint ans dvant
Contnou
Adon, on dvant-z-ouve, todi e francès, ki c' est ene biyografeye da Jeanine Schmitz, li feme do scrijheu (p. 5-6), ki l' live lyi est adressî.
Après ça, 20 bokets, ratournés e francès, vizon-vizu, sol pådje di gåtche (p. 8-47).
Avou on ptit motlî p. 49-51.
Boket d' atacaedje
<i> Il ont seré l' ouxh del rowe et shure li convoye k' irè rinde les dierins oneurs a vosse coir et l' beni.
E l' coeyeur del måjhone, i n' dimeure k' ene djin po m' tini l' mwin et m' recoraedjî.
Dji n' a nén brai. Dj' a l' cour trop gros di vos awè veyou nd aler insi après ostant d' anêyes d' awè viké eshonne.
Mins ene lujhance di Diu-l'-pere vos ratind låvå, feye.
Vos estoz todi la e l' aireur del bele plaece, mins foû d' mes ouys di tchå.
Li ptite aweye del viye ôrlodje tchictêye et spotche a fwait les sgondes, et dj' a des rujhes di sondjî k' i vont poirter vosse coir e tere. </i>
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Prôze-powezeye e walon Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard
Philippe Ansiaux
Adon-pwis, i divna responsåve di l' aisse del tuzance di Serè.
Tchandele di glaece
thumb|tchandeles di glaece après ene rotche Ene tchandele di glaece, c' est del glaece ki s' a fwait cwand di l' aiwe court djus d' on boird (di toet, di rotche), ey edjaler divant d' avni al tere.
Categoreye:Aiwe Categoreye:Ivier
Philippe Ansiaux
Rilomêyès tchansons
Ansiaux
Angela Merkel
vignette|Ene foto di leye, e [[2019.]] Angela Merkel, c' est el federåle tchanselresse almande dispoy 2005.
Ideyolodjeye
C' est ene mimbe del CDU-CSU. Ci pårti la, c' est on ribanaedje etur li CDU ey el CSU. C' est, do côp, on pårti crustin democrate eyet socio-crustin.
Vete
Li vete u l' vert, c' est ene coleur dilérece k' on a avou ene maxheure di djaene eyet d' bleu
Èl côde RVB (Rôdje-Vete-Bleu) do vete est: (0-255-0).
Tons d' vete
I gn a etur 45 eyet 50 tons d' vete. Vocial ene lisse di sacwants tons d' vete :
Tuzance coûtchantrece
El vete, c' est l' coleur di l' espwer, di l' estabilité, då ratuzaedje ey del tchance. Mins néren, èl vete est èl coleur dèl buze ey dèl nén-fôrtune. Èl vete est sovint acmatché avou 'l medicål monde.
Nateure
El vete, c' est èl coleur ki est cåzu todi prezint è 'l nateure.
Norvedjin
Li norvedjin, c' est on lingaedje djåzé el Norvedje. Li norvedjin a deus ortografeyes rifondowes. Çk' i est ene piceure.
Famile
Li norvedjin c' est on lingaedje tîxhon-cåzant bijhrece come li suwedwès u co l' daenwès. C' est eto on lingaedje del Scandinaveye coûtchantrece.
Vete
Pårtis politikes
Portant, i gn a on parti politike e l' Beldjike k' a l' vete come coleur, mins il est nén ecolodjisse, c' est Islam (on parti muzulman).
Norvedjin
Croejhete
🇱🇰Croejhete e norvedjin
Vete
Pårtis politikes
Mins dins sacwants payis, el vete n' est nén l' coleur des ecolodjisses, come e l' Irlande, la ki c' est l' coleur dås nåcionålisses ey dås republikins, come li pårti Sinn Fein.
Drapeas d' nåcions
Gn a do vete dins l' drapea itålyin.
Dins l' drapea amazir, li vete riprezinte les grands bwès, a costé do bleu ki rprezinte li mer et li djaene ki rprezinte di wastene, les troes contrêyes la k' vicnut les amazir-cåzants
Li drapea d' Arabeye sewoudite est tot vete avou des scrijhas e-n alfabet arabe dissu.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Coleurs
Norvedjin
Motlî
Li norvedjin a bråmint d' mots k' ershonnut avou les cis d' ôtes lingaedjes. Avou ça, k' i gn a des mots inglès k' ont passé ddins : « paye » (di « pay ») al plaece di « betale » u co « limitere » (di « limit ») al plaece di « begrense ». Totfeye, gn a totplin d' mots inglès eyet norvedjins k' ont l' minme raecene, dj' ô bén li Norwès :
Tåvlea
centré|852x852px
Hårdêyes difoutrinnes
Sol lWikimedia, li norvedjin, veyånmint k' il a deus ortografeyes erconoxhowes, a onk Wikipedia, insi k' on Wiccionaire po tchaeke ortografeye :
Cawete -igne
Li cawete -igne, c' est ene c' est ene cawete do walon k' on trouve dins les calcaedjes di l' inglès di mots avou l' cawete ing
Norvedjin
Bokmål
Wiccionaire e bokmål
Cawete -igne
Provnance
Les sfwaits mots ascoyîs e walon avént foirt sovint dedja passé e francès — pacô djusse e francès d' Beldjike — divant, mins puvite après 1950. Divant çoula, li minme cawete inglesse dinéve purade li cawete -ingue.
Norvedjin
Bokmål
Wikipedia e bokmål yet riksmål
Cawete -igne
Ortografeye
L' ortografeye a stî eplaideye pa Chantal Denis dins l' Calindrî walon del Rantoele e 2000).
Fô (viyaedje)
Fô [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Fooz, rebané avou 4340 Awan; limero diyalectolodjike: [L 34]; vî limero del posse: 4349
Cawete -igne
Ortografeye
Mins, dins ses ovraedjes d' après so les motîs (C99, FC99), li minme ricwereuse riprind on scrijha avou ene coron-stitchete (-in´).
Norvedjin
Nynorsk
Wikipedia e bokmål yet riksmål
Fô (viyaedje)
Rima: A Fô, les fôs, li pus malén s' a pindou (A Fô, les fous, l' pus malègn s' a pindou)
Norvedjin
Sourdants
Categoreye:Lingaedjes tîxhons Categoreye:Lingaedjes d' Urope Categoreye:Norvedjin
Cawete -igne
Igne
Frinne (toponimeye)
Pådje do mot «frinne» et ses parints el toponimeye del Walonreye
On rtrouve li mot frinne et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
sol tcherpinte «frinnêye»
Categoreye:Toponimeye do walon
Tardelcuende
Tardelcuende, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Armand Masson
Armand Masson, c' est on scrijheu e walon d' après Vervî ki scrijheut tenawete dizo l' no d' pene di Armand Tocour.
I skepia a Enzivå li 1î d' avri 1875.
Riprins dins l' Antolodjeye di Vervî.
Jesse Owens
Jesse Owen, c' est on coreu a pî estazunyin. Il a skepyî li 12 di setimbe 1913 ey amorou li 31 di måss 1980.
Armand Masson
Come bouteu pol walon
Il askepia ene soce di scrijheus, "L'élan wallon", et c' est ç' soce la ki va ecoraedjî les prumirès sayes da Hinri Hurard.
Jesse Owens
Ås djeus olimpikes di Berlin e 1936, i wangna li 100 m., li sôt e longueur eyet li 200 m., avou on rcôrd ki durrè vint ans.
Armand Masson
Come sicrijheu dins les gazetes e walon
I scrijha eto dins l' Clabot, Li ptit Lidjwès, et co des ôtes gazetes e walon.
Jesse Owens
O vout ki, al rimijhe des medayes, Hitler cwita l' tribune po n' lyi nén serer l' mwin, pask' il esteut noer di pea.
Armand Masson
Come sicrijheu dins les gazetes e walon
I rashonna ses ouves, e walon ey e francès, dins on live "Heures vécues" (de Neuville, Vervî, 1918).|Masson, Armand]]
Jesse Owens
Owens Owens
Armand Masson
Come teyåtreu
I scrijha:
Sourdants
Masson, Armand Masson, Armand Masson, Armand
Anêyes 1980
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Motî walon Soumillon d’ après Tchålerwè
Li motî walon Soumillon d’ après Tchålerwè, ki s' tite e francès, c' est «Dictionnaire Wallon de Charleroi-Français et Français-Wallon de Charleroi», c' est on motî walon-francès eyet francès-walon sicrît pa Pol Soumillon.
Istwere
E 2018, li diccionairî a tchoezi on tite po mete l' ovraedje dizo modêye pdf, al dimande do pordjet Wiccionaire walon.
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Motîs walons so les fis
Montêyes (bastimint)
Ahesse des montêyes
Rampe po s' tini, metowe sol costé.
Categoreye:Bastimints
Miyopeye
vignette|Vocial comint ene djin avou l' miyopeye pout vir. El miyopeye, c' est ene maladeye des iys avou wice ki les djins voeynut nén d' lon. Come d' efet, les miyopes polnut vir come si gn aveut ene broyeur å lon, aprume cwand c' est l' nute.
Domenico Maria Mezzadri
thumb|droite
Domenico Maria Mezzadri a skepyî a San Rocco al Porto li 30 di djanvî 1867 ey a morou a Chioggia li 11 d' awousse 1936. C' esteut on curé itålyin k' a divnou eveke de Chioggia li 2 d' djulete 1920 disk' a s' moirt.
I fourit apriyesté e 1889. E 1935, il a strimé li novele pårotche des capucins.
Les comenes di Caselle Landi eyet di Sant'Angelo Lodigiano, la k' il a stî curé les vint prumirès annêyes do 20inme sieke, lyi ont rindou bon dvwer tot rbatijhant des rowes a s' no.
Sourdants
Mezzadri, Domenico Maria Mezzadri, Domenico Maria
ChVK Wagner
vignette|Logo nén-oficir del ChVK Wagner. Les mots e hôt ey e bas sont l' no di l' organizåcion e [[Rûsse (lingaedje)|rûsse.]] Li ChVK Wagner, k' on lome puvite dins les mediyas « li troke Wagner », c' est ene organizåcion al môde d' ene årmêye privêye.
Melaedje
Li ChVK Wagner est cnoxhou po-z esse e-n Oucrinne dispu 2014, avou li prindaedje del Crimêye på Rûsseye. Elle aspale voltî ci payis la tins del Guere d' Oucrinne. Mins nerén, el manaedjeu d' ciste årmêye la va disconte li govienmint rûsse dispu l' fén do moes d' djun 2023. Vladimir Poutene les rwaitnut, adon, come des djudas.
Houte di çoula k' elle est prezint dins sacwants payis d' Afrike, metans el Libeye, li Cintralafrike u co el Mali. Tot çoula, ådzeu des siervices d' årmêyes, po fé di l' economeye u co po promouwer el politike do govienmint rûsse. Tot dvizant d' economeye, elle est drola po les diyamants. Tot cåzant d' politike, mwints medias rwaitnut ciste organizåcion la tot-z estant « ene manire d' fé del propagande ». D' ayeur, cwek' c' est ene organizåcion al mode d' ene årmêye privêye a l' atake. Li ChVK Wagner est cnoxhou po-z awè des stroetès atnances avou l' Rûsseye. Copuvite avou les racseignmints oucrinnwès k' ont sorprindou troes cåzaedjes telefonike etur el ChVK Wagner eyet les racseignmints rûsses.
El Soudan, les sôdårds del ChVK Wagner s' ont metou do costé do prezidint d' èç payis la, e 2018. Dj' ô bén, k' ciste organizåcion la a splincté el conteståcion. Tot rwaitant li ChVK Wagner, Dmitri Piskof, li poite-messaedje del Rûsseye èç tins la, a clatchî åk li 28 di djanvî 2019. Dit-st i : li ChVK Wagner djouwnut l' rôle d' « aprindeu » drola.
Rebelaedje
Li ChVK Wagner s' a rebelé, li 24 di djun 2023, conte el manaedjaedje di l' årmêye rûsse. Sorlon yeusses, les grands d' ciste årmêye la sont ki macsåder leus prôpès tropes. Do costé do prezidint rûsse, Vladimir Poutene, il a clatchî k' ci rebelaedje ci esteut ene « trayizon » ey ene « caegnaesté årmêye ». C' est Alaksandar Loukachenka k' a-st arindjî les bidons po ki l' onk des manaedjeus del ChVK Wagner pete evoye el Belarûsseye.
Amon les ôtes payis, les Estats Unis årént savou ki l' ChvK Wagner daléve s' rebeler dispu deus samwinnes. D' ôtes ont sotnou l' Estat rûsse, come el Chine.