cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Manoye del Principåté d' Lidje
Corones
Po les pîces d' ôr, s' on ndè voet k' arabe so les cris d' Peron, on nd a måy beacôp batou a Lidje, paski l' payis esteut trop ptit et k' on s' sierveut åjheymint des cisses des ôtès nåcions, pusk' on les prindeut cåzu tos costés, sins wai d' tchoi piede dissu [sans perdre grand-chose au change]. So li dierin, i gn aveut deus sôres di pîces d' ôr e payis : li florin d' ôr et l' ducat.
Florin d' ôr
Li florin d' ôr esteut d' abîme ancyin, ca dvins tos les vîs réglumints, al campagne come el veye, c' est todi a foice d' amindes di troes florins d' ôr ou do dobe k' on påle, di cwè rwiner on pôve maswir. Å dijh-ûtinme sieke, li florin d' ôr valeut cénk cårlusses ou on pô pus d' shijh francs. C' esteut ene pîce a pô près del grandeu di nos pîces d' ôr di dijh francs, mins beacôp pus tene. On ndè veyeut waire et tote li sogne do ci ki rçuveut ene sifwaite manoye, c' esteut del piede; ossu l' ewalpéve-t i dvins on boket d' papî po lyi fé tni di pus d' plaece e s' boûsse.
Ducat
Li ducat, k' aveut stî fabriké po l' prumî côp el Sicile divant l' an 1200 tineut s' no d' ene divize e latén k' esteut dsu (Sit tibi, Christe, datus quem tu regis iste ducatus) et k' aveut passé del Sicile e l' Almagne et a Lidje, valeut vocial ût cårlusses, dijh patårs, deus aidants et on doze-sôs. Vos trovroz motoit drole k' on n' ouxhe nén cwerou a dner å ducat, come a nos pîces d' ôr d' ouy, li valeur d' on nombe tot rond d' cårlusses. Mins l' prince ki les fjheut fé, ôrdonéve d' endè taeyî ostant å mark ou a li dmeye live d' ôr, et i valént çou k' i valént : tant pés våt po les cis k' avént des contes a fé. Åresse, î estént acostumés, ca dvins l' trintinne di pîces d' ôr d' å dfoû k' les cris d' Peron acceptént, c' esteut d' tchance d' endè rescontrer ene ki s' valeur toumaxhe djusse a des cårlusses sins patårs et sins aidants.
Les djins d' ouy trovèt k' les manoyes, come les mezeures do tins passé, c' esteut ene sacwè, d' fameusdimint ebrouhiné et, Diu m' pardone, i n' s' è måke waire ki n' traitexhe di biesses les djins d' adon. Dabôrd, tchaeskene n' aveut a cnoxhe ki les manoyes di s' prôpe payis et, s' il aveut minme a Lidje des bankîs et des candjeus ki ctournént di totes sôres di pîces, il avént les Cris d' Peron po s' guider.
Di m' djonne tins, cwand dj' a stî e scole, i nos faleut aprinde tot çoula : e l' arismetike, on les loméve les pårteyes alicwotes [aliquotes], ki nosse brave vî mwaisse nos fjheut prononcî "alicwote" paski, djheut i, c' esteut on mot latén. Les toursiveus d' inte nozôtes les lomént "pårteyes ås clicotes". C' esteut bén pus målåjhey po nozôtes ki po les viyès djins, k' avént l' manoye a l' advinant, tot fjhant k' nozôtes i nos è faleut fé des francs et des cintemes. Et s' vos m' dimandez pocwè k' on ns aprindeut çoula, dji vs dirè - mågré k' nos n' è savéns rén adon - k' c' esteut djustumint po-z acmoide [introduire] e payis les manoyes et les mzeures del Revolucion francesse. C' est ene afwaire k' a pris pus d' céncwante ans, di ctchessî les viyès mzeures et les viyès manoyes, paski les djins î estént trop-z acostumés. Egzimpe les Inglès, ki passèt portant po foirt sûtis, et k' n' ont co polou disk' asteure acmoide les noveles mezeures e leu payis, et portant i ricnoxhèt k' ele sont meyeuses k' les leurs.
Viè cial, i gn a ene cintinne d' anêyes, tos les contes des maireyes, di govienmint, del douwane, des rçuveus d' contribucions, evnd..., estént fwaits e francs ey e cintemes, mins cåzu totes les djins, avou des pîces d' onk, di deus, di cénk et d' dijh cintemes, contént todi e patårs.
Divant d' aler pus lon, i n' si mete nén må k' dji vs deye cial k' i gn a co ene coirnete del province di Lidje wice k' on conte todi e patårs ey e-z aidants. C' est e Payis do Rwè ou l' ancyinne dutcheye di Limbork, ås martchîs d' Heve, d' ås Batices et nawaire å ci d' Åbe [Aubel]. On î vind l' boure al live k' est ouy on dmey kilo et a ostant d' patårs et d' aidants. Egzimpe : å martchî del samwinne passêye, on vs dirè ki l' boure a stî a vint-cwate patårs èn aidant moens. Si vos loukîz l' gazete, vos voeroz k' on a vindou li dmey kilo d' boure a 1 franc 45 cintemes, paski l' gaztî, lu, ni oizreut dvizer d' lives, di patårs ni d' aidants. Volez vs saveur pocwè k' on vind l' boure insi ? Dji vs el va dire.
Les vatchlîs do Payis do Rwè sont tertos on pô - ou minme beacôp - pice-crosse : c' est l' mestî k' el vout. Come on n' såreut ramourner l' manoye do vî payis d' Lidje avou l' cisse d' ouy tot toumant djusse et ki l' fraccion profite todi å ci ki live l' årdjint, li vatchlî rçût, po tchaeke live di boure, ene tote pitite sacwè d' trop ki n' lyi våt ki vint-cénk ou céncwante cintemes po tote si batêye, mins c' est todi ostant.
Cwand Napoleyon, l' an cwénze, fourit rviersî po tot, les Bedjes avént todi el tiesse leus viyès mzeures et leus viyès manoyes et s' end aveut i dvins zels ki contént bén k' tot çoula aléve raviker.
Ç' a stî l' govienmint olandès k' s' î a l' mî pris po-z amoenner l' candjmint di ptit-z a ptit, tot dnant les vîs nos ås novelès mzeures, come ene el ou ene ône po on mete ; ene cope [une coupe] po on lite ; ene mudde (on moy) [un muid] po on stî, evnd.
Pol manoye, ci fout co cåzu parey. I prinda l' vî no d' florin ou gulden, k' on loma cårlusse a Lidje, mågré k' ouxhe cåzu l' dobe di valeur di l' ancyin cårlusse, pusk' i passéve po 2 francs 11 cintemes, mins el pårta, come li franc l' aveut stî, e cint ptitès pîces di keuve, k' on loma on çant, el plaece di honderdste, paski l' mot roman çant, ki n' a k' ene sillabe, rôle beacôp mî ki l' mot tîxhon, k' est målåjhey a dire, minme po ls Olandès.
A ç' sudjet la et ç' serè po fini, dj' a ene rimarke a fé ki trove si plaece vocial.
E francès, li cintinme pårteye d' on gulden come li cisse d' on dolår d' Amerike, si screye cent, come li nombe cint et s' prononce san. Todi come li nombe.
Tåvlea periodike des elemints
Li tåvlea periodike des elemints (ossu lomé Tåvlea Mendeleyev, classifiaedje periodike des elemints, ou simplument tåvlea periodike) riprezinte tos les elemints tchimikes, classés sistematicmint pa leu limero atomike. Il est båzé so l' idêye do tchimikî rûsse Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev, kel prezinta e s' live Principes del Tchimeye (1869).
Manoye del Principåté d' Lidje
Ducat
Les Olandès ont fwait a leu mot cent on plurial tîxhon centen et on roman cents avou ene S al cawe.
Tåvlea periodike des elemints
Li tåvlea est lomé tåvlea periodike ca tos les atômes metous dins ene minme colone (di 1 a 18) ont des rshonnantès prôpietés. ''Dans l' colone 1, el litiom Li eyet l' sodiom Na ont ene dujhance tchimike rishonnante.
L' esplikêye d' ene sifwaite dujhance c' est k' il ont l' minme nombe d' electrons sol coûtche li pus å dfoû. Li eyet Na ont fok on electron ki s' pormoenne sol pus difoûtrinne coûtche; et c' est cist electron la ki srè disponibe po les reyaccions tchimikes avou ds ôtes atômes. Did la des prôprietés tchimikes rishonnantes, et leu-z etroclaedje pa colones.
Manoye del Principåté d' Lidje
Ducat
Divins les campagnes tot åtoû d' Lidje, diski dvins les dierinnès anêyes, on a dit on çant et des çants (prononcîs san). Mins a Lidje minme, surmint paski l' mot rivneut pus sovint å plurial k' å singulî, on a dit çanse tot fjhant sinti l' S et minme, en on bastårdé francès, cens'.
Anêyes 1740
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Manoye del Principåté d' Lidje
Ducat
Ci n' est nén co tot. Li Lidjwès a fwait do mot çant, k' esteut omrin, on mot femrin " ene çanse " tot lyi clapant ene S å singulî. Nos scolîs ont brokî dsu po dire e leu francès une cens' et minme une cèn', et disk' a nos scrijheus d' comedeye, k' elzî shonne k' i djåzèt mî l' walon, tot metant sol covteure di leu pîce k' on l' vind trinte-cénk çanses té et télmint. Sins l' saveur et sins l' voleur, i djåzèt bele et bén tîxhon, ca l' mot nos vént des Olandès et s' gn a-t i ouy des çants come manoye k' e l' Olande et ås Estats-Unis.
Vier solitaire
thumb|vier solitaire do tchén (tchessî foû på prazicwantel) thumb|Rexhous segmints d' on vier solitaire des bedots thumb|å dzo: vier solitaire dins on rnådaedje di tchet On vier solitaire ou vier-ruban ou cestôde, c' est on long blanc formagnant plat vier, k' end a k' onk ou waire dins les boyeas (å rvier des formagnants ronds viers).
Manoye del Principåté d' Lidje
Ducat
Cwand ci n' sereut k' po såcler foû do francès d' Lidje des vilmeusès yebes come une cens' et une cen', et les cens' et des cen', k' i markexhe k' on vind leu comedeye septante cintemes, pusk' ossu bén ci serè 70 cintemes k' i m' fårè payî.
-->
Tåvlea periodike des elemints
Les atômes sont-st etroclés pa familes:
Å pus ki Z (li nom d' electrons) est grand, å pus ki les naweas sont gros ey inståbes: il ont adon on clintcha a s' pårti (li fission) po fé des atômes pus ptits et ståbes: c' est des atômes radioactifs. E tåvlea periodike, les atômes radioactifs sont:
Vier solitaire
I dmeure agritchî pal tiesse après l' paroeze des boyeas, et låtchî des bokets lomés segmints, rimplis d' oûs.
Les viers solitaires ont dandjî d' on lodjeu d' passaedje po ki l' tchalon divegne epestiferant po l' lodjeu definitif.
djins
(acsûts på tchalon)
bedots, bovrins et tchvås
Categoreye:Formagnants viers Categoreye:Formagnance Categoreye:Plats viers
Auguste Vierset
Auguste Vierset a skepyî li 12 di decimbe 1864 a Nameur ey a morou li 4 d' octobe 1960 a Knokke (ancyin ptit ban di Knokke-Heist).
Ci fourit on scrijheu e walon.
Di s' mestî il esteut professeur d' escole mweyene a Wåve et Sint-Houbert, pu gaztî et mwaisse aidant do mayeur di Lidje.
Ouve pol walon
E walon, i cmince tot djonne a scrire des powinmes, rashonnés dins "Poésies wallonnes" (1936) et "Tot schoyant l' pronnî" (1941). Tos ses arimés fourît rmetous eshonne dins "Mes djåbes" (1950).
Adonpwis, vo l' la ki s' assaye a èn ôte djinre, li paskeye: "Les paskeyes da Bietrumé Picård" (1938).
Il a scrît eto des pîces di teyåte : å cmince tins k' il esteut ki dmoréve a Sint-Houbert, des sinnetes avou l' accint do Bork, k' i fjha djouwer laddé minme :
Il a eto ratourné e walon des pîces do scrijheu d' teyåte flamind Auguste Hendricke: "Prima Dona" et "Pierot vike co"; i rashia do francès "Amon les vîs", da M. Colruyt.
Li Gusse Vierset a bouté, avou, come ricwereu sol walon, et onk des prumîs a-z aprinde ås scrijheus namurwès comint discôper ene fråze e walon dins "Essai d'orthographe wallonne" (1885).
E 1887, il eplaide "Germain-Walon", la k' i djåze des rapoirts inte les lingaedjes tîxhons eyet l' walon.
I divna eto on corwaiteu des scrijheus d' belès letes e walon avou "Poètes Namurois" (1888).
Corwaitaedje di si ouve e walon
Droldimint, Auguste Vierset n' est nén rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron, motoit pask' il eploye cobén des mots et des ratourneures foû do walon d' Nameur, et aveur li dår di scrire des cråmignons, ene compôzucion pår lidjwesse.
Portant, on dit purade do bén d' lu dins èn årtike des prumîs Cayés walons. «Di tos les scrijheus provnant di Nameur minme, Gusse Vierset est seur li pus cnoxhou»
Sourdants
Vierset Vierset Vierset
Castea
Castea (la-minme Castia, dins l' vijhnåve picård Castiau F. Casteau), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, asteure rebané avou Sougniye, el Province do Hinnot.
thumb|Li viyaedje, al nive
Istwere
Gn aveut a Castia, dispu lonmint, on camp d' l' årmêye, ocupé pås Holandès (disk' e 1825) pu pa l' Årmêye bedje (1833) et k' a divnou e 1966 li cwårtî djenerå di l' OTAN e l' Urope.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Ronxhe (toponimeye)
On ronxhî, on ronxhi, on ronxhisse ou ene ronxhire, c'est ene plaece la k' i gn a toplin des ronxhes, ki c' est å pus sovint des meuronîs.
Ces mots la si rtrouvnut cobén e l' toponimeye walone.
Edouard Ducpétiaux
thumb|portret de Edouard Ducpétiaux
Edouard Ducpetiaux (Brussele, 29 di djun 1804 - Brussele 21 di djulete 1868) esteut mwaisse sicrijheu å "Courrier des Pays-Bas". I va ndaler al piole pask' il aveut critiké li mwaisse del djustice.
I rexhrè djusse divant l' 25 d' awousse 1830. C' est lu k' a stî dmander k' on keuze on drapea bedje pol mete sol Måjhon d' veye di Brussele estô do drapea francès, cisse nute la. Ey end espliker l' sins: noer pol Braibant, rodje pol Hinnot et djaene pol Flande.
Michel Sabbah
Dins les scrijhaedjes e walon
On djze di lu dins on tecse di l' Aberteke sol messe e meynute a Betleyem ey e 2004, sicrît pa Lucyin Mahin, k' a rpassé dins l' Coutcouloudjoû. Adon-pwis dins on minme tecse po 2008, eto sol pådje del Palestene so l' Aberteke.
Sabbah Sabbah
Jean-Claude Van Cauwenberghe
thumb|(2004) thumb|Van Cau veyou dins l' "Tao-tö-king" e-n imådjes Jean-Claude Van Cauwenberghe (pus coûtmint lomé Van Cau) a skepyî a Tchålerwè li 28 d' avri 1944.
C' est on politikî walon, k' a stî mayeur di Tchålerwè, pu prezidint do Pårti Socialisse.
Di 2000 a 2006, il a stî prezidint del Walonreye. E 2004, il î aveut stî rlomé on deujhinme côp, normåldimint po diski 2009. Mins, e 2006, i s' a sintou oblidjî d' leyî s' plaece a Elio Di Rupo, di cåze do herleme des lodjmints sociås (Walonreye, 2006).
Kékès ôtès dnêyes
C' est onk des prumîs politikîs k' a djåzé e walon dins sacwants raploûs oficirs, et ki n' a måy catchî k' il esteut foirt binåjhe do ravicaedje do walon. Il a-st aprins l' walon el rowe, a Tchålerwè, cwand esteut roufion. E 2004, i rçuva les wangneus do Pris do Coirneu a l' Elizete.
Lingaedje walon
Jean-Claude Van Cauwenberghe, c' est eto on walon-cåzant (pus speciålmint, do patwès di Tchålerwè). Il l' a-st aprindou cwand il a comincî a militer. Il aveut vlou k' les nos des rowes soeynuxhe dins les deus lingaedjes.
Sourdant
Van Cau Van Cau Categoreye:Tchålerwè
Rilomés Walons
* Categoreye:Walonreye Walons On rlomé Walon, ene rilomêye Walone, c' est ene djin k' est cnoxhowe lon et lådje, purade après 1830, et ki provént del Walonreye d' asteure.
Les pus grands rcwereus sol lingaedje walon et les scrijheus e walon sont eto rwaitîs come des rlomés Walons.
Guillaume Apollinaire
Guillaume Apollinaire, c' est l' no d' pene d' on scrijheu e francès ki s' loméve podbon Wilhelm Albert Vladimir Apollinaris de Kostrowitzky (u Kostrowicki). Il a skepyî a Rome li 26 d' awousse 1880, et a morou a Paris li 9 di nôvimbe 1918. Il a scrît des studias sol pinteure cubisse (les Peintres cubistes, 1913), et sol powezeye (l'Esprit nouveau et les poètes, 1917). Eto ene pîce di teyåte po rire, mins nåcionalisse (les Mamelles de Tirésias, 1917). Mins il est aprume conoxhou come powete (Alcools, 1913; Calligrammes, 1918). Dedja a 19 ans, il aveut cmincî pa scrire des acrostitches a ene pitite djonnete di Ståvleu. Et mete bråmint des cåzaedjes e walon dins ene novele : Que-vlo-ve?.
Si djonnesse eyet si voyaedje a Ståvleu e 1899
thumb|plake lazer odio so Appolinaire eyet l' walon
Si mere, Angelica Kostrowicki, ene barone polonesse, eyet s' pere, on bordjoes swisse-itålyin, s' ont cnoxhou a Rome. Mins leu manaedje n' ala k' so ene fesse, et li mame - ene mo bele feme, sapinse k' on n' dit - håbitéve purade les djins del "hôte" al Coisse d' Azur ey a Paris. C' est la ki nosse Wiyåme fwait ses scoles.
Si mame vént cobén ås bagns di Spå, et po-z î djouwer å cazino. Por leye esse trankile, elle evoye, e 1899, ses deus fis respirer li boune air di l' Årdene a Ståvleu. C' est la k' el Wiyåme î resconterrè si prumî amour, Maria Dubois. So les cwate moes ki li ci ki s' aléve lomer Guillaume Apollinaire dimana-st e Ståvleu, il aprinda do walon assez po scrire èn acrostitche avou l' accint di Ståvleu. On pout dire ki c' est li seul grand scrijheu nén Walon a aveur sicrît e walon.
El France
A vint ans, i vike a Paris, eyet frecanter les årtisses di Montparnasse.
E 1911 i rdjond li groupe di Puteaux, on mouvmint del pinteure cubisse. Eyet li 7 di setimbe del minme anêye, il est aresté eyet ametou d' aveur sicroté li tåvlea del Mona Lisa, mins i fourit distcherdjî pus tård.
I s' bata tins del prumire guere daegnrece eyet esse coixhî e 1916.
I mora del gripe espagnole e 1918, ey esse eteré å çmintire do Pere Lachaise a Paris.
Apollinaire eyet l' walon
Les sovnances di Ståvleu, di l' Ambleve, et del Fagne aparexhèt eto dins des ôtes sicrijhaedjes da Wiyåme Apollinaire. Insi, dins Le poète assassiné, les nos d' persounaedjes sont walons (Viersélin Tigobote). Les cåzaedjes si fjhèt kécfeye e walon:
Dins Que vlov, ene novele, li mwaisse persounaedje si lome a pårti d' ene fråze walone, ki l' ome dijheut tofer Cwè vloz vs ? (so plaece: ku vloz vs ?), et esse sipoté Li bea valet (e walon dins l' tecse).
Les ôtes djåzaedjes î sont e francès avou toplin des walonisses:
Tos les rapoirts inte Apollinaire eyet l' walon et l' Walonreye fourît corwaitîs pa François Duysinx. E 1999, po les cint-z ans di l' anêye k' Apollinaire aveut vnou dmorer a Ståvleu, i vuda ene plake lazer odio avou ses trovas, Apollinaire chante Stavelot.
L' ôrtografeye
Apollinaire sicrît come les rvowes e walon k' il a dzo les ouys: Li Clabot, Li ptit Lidjwès.
Li pîtaedje
On s' a dmandé lontins kimint k' on grand fjheu d' arimés come n' aveut seu respecter li doze-pîtaedje. Si on l' rimete e walon "normå", les vers ni sont nén tertos bons: L' esplikêye est ki, a môde francesse, Apollinaire conte eto des pîs des halcrosses E, come c' esteut motoit l' alaedje amon les cpôtieus d' penes di ç' tins la. (…)
Li croejhete
Divant les soces di belès letes d' adon, on n' si rindeut nén bén conte, tot scrijhant, kel croejhete walone esteut ene miete diferinne del francesse. divreut esse: Li viebe "mori", dins doet esse suddjonctif :
Rimimbrances di Mareye Dubois dins des ôtes sicrijhaedjes da Apollinaire
Dins èn arimé e francès, lomé Marie, i rcåze di Mareye Dubois, et des maclotes, ene viye danse del Walonreye.
Li novele "Que-vlo-ve?"
Li tite di cisse novele est walon. Li cåde, c' est l' payis di Ståvleu.
Hårdêyes difoûtrinnes
Apollinaire Apollinaire Apollinaire
Tortea
Categoreye:Amagnîs po les biesses
On tortea, c' est èn amagnî po les biesses, fwait do restant d' ene grinne a l' ôle k' a stî pressêye ou spoujheye tchimicmint.
Sôres di torteas
...
Live di rcetes del Province di Nameur
categoreye:lives e walon thumb|Live di rcetes e walon da Châle Massaux Li live di rcetes del Province di Nameur, c' est on live di rcetes sicrît pa Châle Massaux.
1778
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Live di rcetes del Province di Nameur
Les rcetes sont-st eto metowes e francès.
Joseph Anciaux
Anciaux, Joseph Joseph Anciaux (1860-1931) fourit on priyesse catolike walon k' ovra pol ricnoxhance des droets des Noers des Estats-Unis.
1778
anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790
Live di rcetes del Province di Nameur
Ça a stî l' prumî live di rcetes djamåy scrît e walon.
Joseph Anciaux
I vna-st å monde a Få, dlé Nameur, e 1860. E 1895 il est voye po l' Amerike, eyet bén rade il est disgosté pal manire ki les Noers amerikins sont discriminés. I saye ki les evekes catolikes fijhexhe ene sacwè po-z aidî a candjî çoula, eyet scrire on rapoirt, e latén, k' i fjha-st imprimer a Nameur e 1903 eyet evoyî å Vatican. Do côp les evekes des Estats Unis ont stî bén oblidjîs d' mete so pî on buro po les djins d' coleur come on djheut-st adon, mins l' eglijhe catolike ni prinda l' disfinse des Noers amerikins k' ene céncwantinne d' anêyes pus tård.
Po çou k' est di Djôzef Anciaux, on lyi frè payî bén tchir si rapoirt å Vatican, i n' pola måy ovrer come curé ezès Estats Unis, eyet i passa des ans et des ans a wåler ey esse disbåtchî pår. I rintere el Walonreye e 1920, et mori a Årlon e 1931.
1778
1773 | 1774 | 1775 | 1776 | 1777 | 1778 | 1779 | 1780 | 1781 | 1782 | 1783
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1778 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Codjowaedje viker
Li codjowaedje di "viker" est on codjowaedje erîlé del prumire troke da Hendschel. Eto, i s' va codjower come "bouter".
Nerén, li dierinne cossoune do bodje, li K, va divni C divant li voyale A (nos vi<FONT COLOR="#ff0000"><B>c</B></FONT>ans), et divant ene cossoune (dji vi<FONT COLOR="#ff0000"><B>c</B></FONT>rè co), (i vi<FONT COLOR="#ff0000"><B>c</B></FONT>nut vîs), sorlon les rîles di scrijhaedje do son K.
Les minmès rîles di candjmint di scrijhaedje do son K si rtrovèt po les viebes del deujhinme troke, sol piceure di «loukî».
Hårdêyes difoûtrinnes
Viker
Rozire (discramiaedje)
Ene rozire, c' est ene plaece la k' il î crexhe des rozeas.
Gn a eto sacwants viyaedjes ki s' lomnut "Rozire"
End a eto e l' France, lomés e francès «Rosière»
Singulîs (gazete)
thumb|120px|Prumire coviete (1993-2000) thumb|2inme coviete (dispu 2001) Singulis, ki s' no e francès, c' est Singuliers, c' est ene rivuwe di belès letes del Province do Lussimbork.
Istwere
Ele fourit metowe en alaedje e 1993 pa Michel Francard, Raymond Mouzon et Christian Robinet, po-z eplaidî des tecses di belès letes e walon ey e gåmès, di scrijheus del Province do Lussimbork. Gn aveut eto en coirnêye di noveles, e francès, des boutaedjes pol walon avårla.
Les askepieus rmetént inla eshonne deus rvowes k' egzistént ddja: Le Luxembourg dialectal (sicrijhaedjes e walon, eplaidî å Tchestea) eyet "Ké Noveles ?" (noveles e francès do Muzêye del Parole å Payis d' Bastogne).
Elle a stî lontins adjinçnêye pa Michel Francard. Dispoy 2005, li mwaisse redacteur, c' est Pierre Otjacques.
Diviè l' mitan des anêyes 2010, gn a eto èn eplaidaedje éndjolike (racourti di tchaeke limero) k' on pout rçure po rén dins si emilreye
Contnou del rivuwe
A tchaeke limero, gn a on ratacaedje, sovint scrît e walon, pa troes mwaisses sicrijheus ki s' ricandjèt. Pu vnèt les tecses literaires, avou on motlî ådzo.
Adonpwis, gn a des noveles so les soces del province, mins ele sont scrîtes e francès.
Gn a yeu lontins ene coirnêye di prezintaedje des waloneus del province, sicrîte e francès pa Christian Robinet (1994-2004). Cisse-ciale a stî replaeceye pa ene rîlêye di tecses e walon so les vîs mestîs.
E francès eto, gn a yeu ene coine "Situdias". Ladvins, on-z a djåzé do linwe-ehåyaedje do walon tot dnant l' pene a des avanciveus (Lorint Hendschel, Lucyin Mahin) et a des wårdiveus (Van Crombrugge, Albert Maquet,
Dispu 2000, Joël Thiry î tént ene coirnêye so les viyès tchansons e walon.
Bråmint des scrijhaedjes (et des scrijheus) di Singulîs ont stî rprins dins l' antolodjeye Scrijheus d' Årdene.
Categoreye:Gazetes e walon Categoreye:Gåmès
Vî walon
Li vî walon u scrîta, c' est l' lingaedje des tecses sicrîts el Walonreye el Hôte Moyinådje, dj' ô bén dispu diviè 1100, et disk' a diviè 1600. Li scrîta soûd do vî lingaedje d' oyi.
Li mot scrîta a stî foirdjî e rfondou walon e 2002, po calker li noûmot scripta eployî pås linwincieus walons. Ci mot la fourit edvinté pa Louis Remacle e 1948, a môde di rcomprindaedje d' l' almand schriftsprache (sicrît cåzaedje).
Maissès piceures
Li scrîta est rwaitêye asteure come do vî walon, et nén come do "vî francès", cabén kel tcherpinte des fråze et les tourneures administratives sont les minmes k' ôte pårt dins les payis k' eployént adon les lingadjes d' oyi.
L' ortografiaedje di sacwants mots el sicrîta a stî rprins e rfondou walon, pask' il estént pus près del tcherpinte istorike des mots, ki cwand i sont scrîts dins l' sistinme Feller.
Les mots ôrtografyîs come el sicrîta sont lomés eto, pus coranmint, vîs scrijhas.
Sourdant
Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:rifondaedje do walon Categoreye:Istwere del Walonreye
Tchårlî Djambe-di-bwès
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Rilomés Walons Categoreye:Rilomés Lidjwès Tchårlî Djambe-di-bwès (F. Charlier dit La jambe de bois), k' on n' a måy sepou s' vraiy no, ci fourit l' ero populaire walon del revolucion di 1830.
Il acpagnta Tchåle Rodjî et les ôte revinteus lidjwès a Brussele avou s' canon do tins da Napoleyon.
Tchårlî Djambe-di-bwès s' aveut batou a Waterlô avou l' Impreur et z-î piede ene djambe.
Il a cwité Lidje li 4 di setimbe avou les ôtes volontaires tot djhant, å raconter des djins :
Il avnît a Brussele li 7 di setimbe.
Li 24 di setimbe, il esteut åtoû do Park a caloner les Olandès.
Après l' revintreye, i rala a Lidje, et fourit rovyî påzès gros ki hapît les belès plaeces. Nén ddja ene pinsion d' ancyin combatant !
Si veye a stî studieye, pol waire k' on sait sor lu, pa René Henoumont.
Alére
René Henoumont, Charlier dit "La jambe-de-bois ", Paul Legrain, Brussele, 1983.
Dicåçtaedje d' on live
categoreye:Lives Li dicåçtaedje d' on live (on dit eto: li sinaedje), c' est l' metaedje d' on siné sol prumire pådje divintrinne pa l' oteur.
On tchanteu el pout fé so ene plake.
Li dicåçtaedje d' on live si fwait l' djoû do strimaedje u dins ene fôre ås lives u on mostra, la k' les scrijheus vnèt passer on moumint.
Li dicåçteu mete ene tourneure classike, s' i n' a nén l' tins, u k' i n' kinoxhe nén trop bén l' atchteu do live. I pout eto mete ene sacwè esprès po l' lijheu.
thumb|dicåçtaedje mitan e walon d' on live e francès
Li dicåçtaedje des lives e walon esteut sovint fwait e francès; tolminme a pårti des anêyes 1970, on trouve des dicåçtaedjes e walon. Gn a des scrijheus e walon ki n' sinént leu live k' e walon, come L. Mahin.
L' imprimeu pout adjnçner si prumire pådje divintrinne po leyî on grand vude ådzeu, po li scrijheu î poleur sicrire on spès dicåçtaedje a si åjhe.
Léopold Génicot
Léopold Genicot (18 di måss 1914 a Forveye — 11 di may 1995 a Ocgniye) fourit èn istoryin.
Ouve
A scrît mwints lives e francès, inte di zels Racine d' espérance (parexhou e 2002), wice k' on-z a rashonné ses rcweraedjes.
Rapoirt å tuzance walone
E 1983, il a stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone.
I troveut ki l' vicaedje walon diveut esse sititchî dins l' pactaedje "culteure walone". Il esteut consyin kel lingaedje walon esteut ene des pires pol bastixhaedje di l' idintité walone, et s' cåzeve-t î voltî walon avou les djins d' ses djins. Mins i n' a nén scrît e walon.
Difoûtrinne hårdêye
Biyografeye so «Wallonie en ligne»
Genicot Genicot Genicot
1777
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
la: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790
1772 | 1773 | 1774 | 1775 | 1776 | 1777 | 1778 | 1779 | 1780 | 1781 | 1782
thumb|Ene [[take di 1777]] Cisse pådje cial, c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1777 do calindrî grigoryin.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Vierziye
Vierziye (la-minme, Vièrzîe, F.: Willerzie), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djedene, el province di Nameur.
Rilidjon
Eglijje di 1880, broûlêye pås Almands li 23 d'awousse 1914; novele eglijhe e 1928.
Djeyografeye
Vierziye est metou sol voye ki va d' Djedene a Vireu, e France.
Istwere
Li tere di Vierziye a stî franke tere disk' e 1680. Adon, li viyaedje a stî rmetou avou l' France. I serè rindou ås Bas Payis  otrichyins e 1699. Adon, i serè raloyî dins l' dutcheye do Lussimbork.
Divant li XIII° s., li viaedje esteut, come Fagnole, dins l' djeron des Rumigny-Florenne, ene foite måjhon ki les aveut assudjetis al costume di Ranwé.
Sol ban d' Vierzie, gn aveut on ptit fî " Li Foyete" ki depindeut d' Pwelvatche. Gn a yeu ossu, nén lon rî do viyaedje, on moustî basti dins les tchamps al plaece k' on lome co asteure : Ås carmes.
E 1914, gn ava ene batreye etur les Almands et les Francès, avou bråmint des touwés. Tot l' viyaedje a stî metou a feu, a pårt 2 måjhons. Les Almands djhént ki les civils avént tiré sor zels, motif k' il ont invoké partot adon.
Tins del guere di 40, Vierzie estot sol voye del tchinne d' evåzion po voyî so Djibraltår les pilotes des avions inglès et amerikins k' avént stî abatous el Walonreye. Li curé d' Vierzie et l' mayeur di Riene, k' estént dins l' fiyire, ont stî hapés pås Almands et ont morou dins les camps d' concintråcion e 1944.
C' est dlé Vierzie k' e moes d' setimbe 1944, les prumîs paratchutisses bedjes do Coronel Blondeel ont stî paratchutés po-z aidî, avou l' Maki, les Amerikins k' alint liberer l' payis walon kékes djoûs pus tård.
Economeye
soyreye
Tuzance walone
Michel Piette sicrît des prôzes so ç' payis la. Il a ratourné li live so Antoine Quinay, on dzarteu el guere di 14, ki s' a catchî lontins dins les bwès inte France et Beldjike.
Responda so Toenne Kinai
Rozire-Sint-Andrî
Rozire (on djheut davance : Rozire-Sint-Andrî, la-minme Rozêre, F.  Rosières ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Ricsinsåt, e l' province do Roman Payis.
thumb|L' eglijhe
thumb|left|plake pol tåte do vî pårén, mitan francesse, mitan walone
Istwere
Gn ava des djins d' Rozire po-z ebaguer eviè l' Wisconsin sol difén do 19inme sieke; i gn a minme ene plaece låvå k' a stî lomêye "Rozire".
Vicance
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
1841
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1800
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Bernard Louis
Bernard Louis, ' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 3 d' fevrî 1947 a Nametche.
Di s' mestî, il esteut prof di latén-grek.
Vicåreye et ouves e walon
Il a shû les cours di walon ås Relîs Namurwès e 1992. Il atake do côp avou des ptits bokets ki seront-st eplaidîs dins les Cayés Walons a cmincî di 1995.
Il prindeut pårt eto ås copinreyes come li Soce des rcåzeus del Basse Årdene a Bietris. Did la, i mousrè al Rantoele, et-z î esse penleu èn an å lon (1999). I va eto ås raploûs des «Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès» (di 1998 disk' al fén del soce e 2005). Il fourit ossu administrateur å Coirneu a Hu.
Costé teyåte, i va renonder li dramatike "Les Falijhes" a Nametche (2003).
Dispu l' moes d' djanvî 2003, il cåze dins l' posse a l' emission radio e walon "eshonne" (èchone) a "Cyclone RCF" (98.7 FM a Nameur), ki rpasse so les fis a "Radio Musicadeon" dispu 2006.
Il a stî publiyî dins l' pitite coleccion del SLLW : Tot fiant betchî l' coq, ene ramexhnêye di noveles (2003).
E 2008, i scrît ene rîlêye d' årtikes biyografike so les scrijheus d' après Nameur dins l' Rantoele-gazete.
Anuti
thumb L' anuti u li vesprêye tote basse (eto: li brune, el brunete, el noer cwårt d' eure), c' est tot djusse après l' coûtchî do solea, mins divant l' noere nute.
Bernard Louis
Vicåreye et ouves e walon
E 2010, il est rçû al SLLW. Dispu 2 ans, aveut rarindjî Pa totès stroetès voyes da Auguste Laloux ki rexhrè come live li minme anêye.
I ratoûnrè sacwants lives d' imådjes e walon, come «Miyin et Morice», ou co «Li nute divant l' Noyé», Li ptit prince; adon pwis, Les aviretes d' Alice.
Anuti
On î voet co ene miete clair, mins fåt dedja esprinde les lampes po bén vey.
Categoreye:Moumints do djoû
Bernard Louis
Vicåreye et ouves e walon
Todi e 2013, i boute so on live di totes les ouves da André Henin.
E 2019, i ratoûne e walon èn imådjî (mes 1000 prumîs mots d' walon).
E 2020, i rexhe èn ramexhnêye di xhilteas, «Les sints e leus viyaedjes» dins l' pitite coleccion del SLLW. Il aveut eto emantchî on limero a pårt des Cayés walons po les 50 ans après l' vudaedje do roman «Li Ptit Bert» da Augusse Laloux, ki rprindeut tot les saetchîs-foû do live dins des antolodjeyes et ôte pårt.
Al fén d' l' anêye, i fjha rexhe on live di haycous, On dmey cint d' haycous.
Hårdêyes difoûtrinnes
Louis Louis Louis
Djubet
Categoreye:Moyinådje Categoreye:Djustice On djubet (on dit eto: ene potince), c' esteut, el Moyinådje…
Li plaece k' i gn aveut on djubet si loméve sovint li Djustice.
Powezeye e walon
Li powezeye e walon, c' est del powezeye (nén djusse des scrijhaedjes a môde d' arimés) k' est scrîte e peur walon.
Istwere del powezeye e walon
Li prumire wache del powezeye e walon va soude avou Tchåle Simonon diviè les anêyes 1830. On les pout lomer les romantikes. Ele durrè on bon sieke. Onk di ses mwaisses riprezintant, ci fourit Djôzef Mignolet.
Al fén do 19inme sieke, kimince do 20inme sieke, gn årè, avou, sacwants fjheus d' epopêyes (Michel Renard, Louis Lagauche, Djôzef Mignolet) ki plèt esse waitîs come les rprezintants del powezeye lirike e walon.
Li powezeye imådjrece va aspiter dins les anêyes 1950 avou l' djermêye 48 et les grands nos seront Georges Smal, Jean Guillaume, Emile Lempereur, shuvous di Lucyin Somme, René Clinias, Victor George et motoit Lisa Chastelet. Il avént stî dvancîs pa Henri Bragard (lijhoz pa egzimpe L' aironde).
Gn ava, diviè les anêyes 1970, ene djermêye di powetes ermetikes, rashonnés åtoû d' Albert Lovegnée eyet Eli Michel; on î pout radjouter Albert Maquet (dedja, metans, dins Djeu d' apeles, 1947). .
Les pus grands powetes del fén do 20inme sieke et do kiminçmint do 21inme sieke vinèt des "Scrijheus do Cinte" : c' est des djins come David André, Dominique Heymans et Christian Quinet. I polnut esse rindjîs a tchvå so les deus dierins mouvmints.
Di tos ces trevéns la, gn a todi yeu beacôp des powetes reyalisses, avou.
Sourdant
* Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Sicrijhaedjes e walon Categoreye:Powezeye
Dijh-ût cint trinte (teyåte)
thumb|Pîce di teyåte sol Revolucion d' l' An 30 (creyeye a Lidje e 1930) Dijh-ût cint trinte (<SMALL>Dih-ût-cint-trinte !</SMALL>), c' est ene pîce di teyåte da Théo Beauduin et Michel Duchatto sol revolucion bedje.
Ele fourit creyeye å Trocadero d' Lidje e moes d' awouse 1930, pol cintnaire do dislaxhaedje del Beldjike.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Pîces di teyåte e walon
Tripe betchete res-
Res Li betchete res- aparexhe dins des mots come :
Aessi
vignette|Aessi Èn aessi, c' est, so les vîs tchårs et les viyès tcheretes, on foirt fier ki sopwate li tchessis so s' mitan, ki finixh di tchaeke costé pa ene fizêye, eyusse ki les rowes di bwès tournèt. Les rowes avént on pô d' djeu so les fizêyes, po diminouwer l' frotmint d' on fier so l' ôte. On n' kinoxheut nén co les buzleures. Gn aveut don ki les rowes ki tournént, nén l' aessi.
Florêye
Florêye (la-minme Floréye F. Florée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Assesse, el province di Nameur.
Tripe betchete res-
Li betchete res- pout esse riwaiteye come ene tripe betchete :
Florêye
Tuzance walons
Alexandre Bodart î a skepyî li 20 di djulete 1908.
Tripe betchete res-
C' est mo veyåve po "rescontrer". Mins, dins "responde, metans, li rapoirt avou l' bodje n' est ddja pus si clair.
Ces mots la respondnut sovint a ene betchete francesse ré- (réchauffer, répondre).
Aessi
Cwand l' trin a arivé, come citci rôléve so des rays metous a ecårtumint bén defini, l' aessi et les deus rowes n' ont pus fwait k' ene seule pîce. L' aessi passéve des deus costés des rowes et tournéve don avou zeles; ces dbouts la estént raclôs dins ene boesse ki, do minme côp, sopoirtéve li tchaessis do wagon. Ces boesses la racloyént les dbouts d' l' aessi, ki tournént so on moyou solidåre del boesse. Ene buzleure d' on metå pus tinre s' eturcaléve etur li rowe et l' moyou, po-z espaitchî li frotaedje do fier so fier. Li boesse ére plinne di spesse ôle, ki bagnive dins del sitope, po-z ashûrer l' ecråxhmint do moyou.
Il arivéve adon ki, po ene råjhon u l' ôte, ene boesse di wagon tchåféve et cmincive a griper, avou totes les consekances ki ça poleut amwinner (feu å trin, petaedje di l' aessi, evnd.)
Cwand on trin passéve dins ene gåre, i faleut èn ome sol kai, po waitî passer l' trin et adverti l' gåre shûvante, s' il aveut rmarké ene boesse tchåfante. Ci gåre la ritneut l'trin; on gåréve li wagon sol costé et, li ledmwin, ene ekipe espéciåle vineut remantchî l' boesse.
Asteure, les boesses di wagon sont todi la, mins les roulmints ont pris l' plaece des buzleures.
John Cockerill
Cockerill Cockerill John Cockerill a skepyî li 3 d' awousse 1790 ey a morou li 9 di djun 1840.
C' esteut èn industriyel inglès, k' a vnou fé des oujhenes el Walonreye, e payis d' Lidje, aprume a Oûgrêye, Tileu, Djmepe eyet Serè.
Si societé va viker avou s' no disk' al fén do 20inme sieke. Si dierin no, c' esteut Cockerill-Sambre.
Il aparexhe dins les belès letes e walon, pal tchanson ki Tchåle-Colas Simonon toirtcha po si rivnowe a Lidje 1834.
Schôtlêye di tecses
Categoreye:lives Ene schôtlêye di tecses, (on dit eto ene schorseye), c' est on live avou totès sôres di tecses d' on minme sicrijheu : prôze (sovnances, biyet d' oumeur, kécfeye des couyonådes, des rapoitroûles, u des fåves do vî vî tins, des monolokes), arimés, tchansons, evnd.
Sovint, on eplaide ene schôtlêye di tecses po on scrijheu k' a stî publiyî on pô totavå, u waire publiyî po lyi rashonner ses scrijhaedjes al fén di s' veye, u après s' moirt.
Les scôtlêyes di tecses e walon sont metous so ene pådje tote seule.
Yannick Bauthière
Yannick Bauthière, ki si spote "Mwaisse Arsouye" ("Maîsse Arsouye"), c' esteut on bouteu pol walon.
Schôtlêye di tecses
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "schôtlêye", alez s' vey e splitchant motî.
Yannick Bauthière
Il aveut skepyî a Nameur e 1976 et aveut crexhou a Sint-Mårtén (Balåsse).
Il a morou li 31 di decimbe 2017.
Yannick Bauthière esteut l' erî-ptit-fi da Justin Cherton, ki si spotéve dedja "Maîsse Arsouye".
Il dmoréve a Djiblou, mins il erva sovint a Balåsse, la k' il aveut-st aprins a rdjåzer walon.
Di s' mestî, il est prof di djeyografeye a l' atenêye di Djiblou.
Come pasmint d' tins, i djowe voltî so les djeus videyos.
Ouve pol walon
Il a stî cnoxhou long et lådje avou l' ratournaedje e walon del binde d' imådjes "Gaston Lagaffe" e 2007, eyet prezinter si ouve å djournå televizé so Vivacité.
Hårdêye difoûtrinne
Beauthiere Beauthiere
Halcrosse H
Li halcrosse H, c' est ene lete H ki s' meteut dinltins el tiesse di des mots k' i gn a, mins ki n' si prononcive gote, nén ddja e Payis d' Lidje, et leyî spotchî u candjî les årtikes metous padvant.
Etimolodjeye
Li halcrosse H provént å pus sovint di des mots laténs ki cmincént pa H : hominem (ome, vî scrijha home), hibernum (ivier, vî scrijha hiviér), hirundo (oronde, vî scrijha horonde, haronde). Mins eto di des mots greks hôrologion (ôrlodje, vî scrijha hôrloge).
Li halcrosse H est diferin del H prumrece, ki provént å pus sovint des lingaedjes tîxhon.
Dins les nos d' plaeces metou ezès provinces di Nameur, do Hinnot et do Roman Payis, ci n' est nén todi åjhey do saveur sel H est halcrosse u shoflêye. Did la, sacwants halkinaedjes.
Istwere do scrijhaedje do halcrosse H e walon
Li halcrosse H serè scrît dins bråmint les scrijhaedjes divant Feller, et pa Feller lu-minme, ki nel oiza rsaetchî.
Tolminme, Villers ni l' eploye nén dins si motî (omme, oniesse).
E 20inme sieke, a pårti di 1920, i va esse todi rsaetchî dins les scrijhaedjes Feller. Mins i vike co dins les scrijhaedjes di mierdjins.
Les rfondeus ont rprins sins tchicter li dujhance do sistinme Feller ådfwait des halcrosses H.
H prumrece
Categoreye:Sons et letes do walon
Édouard Van Beneden
thumb|si posteure a [[Lidje (veye)|Lidje]] Édouard Van Beneden a skepyî e 1846 ey a morou e 1910.
C’ esteut on prof di zolodjeye a l’ univiersité d' Lidje.
Ovraedje
Il a stî ricnoxhou long et lådje pa ses studias so les naweas des celules djenitåles.
Tot corwaitant li blanc vier do tchvå, kimint çki ses oûs s’ fwaiynut, i discovere ki les cromozômes si dispwairièt, mins k’ onk di tchaeke pwaire est tapé evoye. C’ est parey po les celules des djermons et des ovaires.
Ça a stî on nouzome trova k' a drovou l' voye a totes les avanceyes del djenetike e 20inme sieke.
Djivêye UCW des nos d' veyes et viyaedjes del Walonreye
Li djivêye UCW des nos d' veyes et viyaedjes del Walonreye, c' est ene djivêye di nos coinreces des ancyins ptits bans del Walonreye, et des novelès rebanêyès comenes dins les pårlers do payis, dj' ô bén : li walon, picård, gåmès, tchampnwès, lussimbordjwès et ripouwaryin.
Elle est rprinjhe dizo rahouca TR1 dins l' Wiccionaire walon.
Prezintaedje UCW
Ele fourit eplaideye pa l' Union Culturele Walone e-n on ptit livret, dizo l' tite e francès “Code Postal wallon”.
Li livret a 16 pådjes avou l' djivêye des ptits bans, relîs sol no e francès pa ôre alfabetike, avou l' limero del posse eyet l' no coinrece. Gn a ossu ene pådje d' adrovaedje, ene pådje di cloyaedje (ambedeus e francès) eyet ene coviete di fén cårton.
Li fitchî a stî metou sol waibe di l' UCW.
Prezintaedje Aberteke
Po les veyes et viyaedjes del Walonreye linwistike, les nos n' estént nén rfondous, mins sacwantès piceures do rfondou avént ddja stî eployeyes; metans li betchfessî å eyet l' disfaflotaedje.
Li djivêye a stî prezintêye so ene pådje di l' Aberteke dins les anêyes 2000, avou des ôtès racsegnes radjoutêyes pa Lucyin Mahin, inte di zeles :
Cisse waibe-pådje la n' a nén stî pår ricoridjeye; si gn a-t i co sacwants flotches divins.
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Toponimeye do walon Categoreye:Djivêyes Categoreye:Walonreye
Borbouze (Graide)
Borbouze c' est l' no del pus viye måjhon del gåre di Graide, el province di Nameur (Beldjike). Cisse måjhon la esteut tote seule å mitan des bwès, li long d' ene viye voye et ci n' est ki dviè 1850, cwand on-z a-st avou l' trin, k' on a cmincî a båti des novelès måjhons ki fjhèt asteure li gåre di Graide. A ç' tins la, li dovreu del såle d' atinde ni criyeut nén co: "Graide", mins "Borbouze". Al guere di catwaze, li 23 d' awousse 1914, gn aveut yeu, a Bive, li viyaedje djondant, on combat inte les Françès et ls Almands. Gn aveut yeu 300-400 touwés. E 1917, les almands avént fé, a Borbouze, ene cimintire wice ki les sôdårds almands et francès ont stî eterés. E 1932, tos ces moirts la on stî rmetous dins l' grande cimintire di Maissin. I dmeure co so plaece, a Borbouze, ene colone almande ki datéve di 1917.
thumb|li monumint al Batreye di Bive
Après li batreye di Bive, les Francès si rtirént a Nonne. Onk di zels, k' aveut stî coixhî, a vnou a mori dins les bwès eter Bive et l' Moncea. Si comere lyi aveut fwait ene tombe la k' il a morou. Elle aveut fwait scrire dissu: Froide terre, tu caches à jamais celui que j'aimais. Li sôdård si loméve: Louis Augerau.
E 2004, des ovrîs almands ki vnént di Hepstedt (Brême), ene comene d' Urope come Bive, ont vnou rassonrer l' colone di 1917; on-z î a ramoenné ossu li tombe do Louis Augereau et tot ça ni fwait pus k' onk avou ene ôte tombe d' èn ôte sôdård francès Jules Mauny, ki vneu, lu, di St-Mathurin-sur-Loire. Ces sôdårds la fijhént pårteye do 135inme redjimint d' Infantreye. L' ôte redjimint ki s' a batou a Bive ere li 77inme.
1779
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
1774 | 1775 | 1776 | 1777 | 1778 | 1779 | 1780 | 1781 | 1782 | 1783 | 1784
Contes di m' payis et d' co pus lon (noveles)
thumb|coviete do live, ki rprezinte "Mignolet", li mwaisse persounaedje del prumire novele "Contes di m' payis et d' co pus lon", c' est ene ramexhnêye di noveles da Jean-Pierre Dumont eplaideyes på Coirneu e 2005.
1779
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1779 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Contes di m' payis et d' co pus lon (noveles)
Les enimådjeures sont fwaites pa Agnès Closset.
Mwaissès dnêyes sol live
I gn a 171 pådjes di tecse, pår e walon, çou k' endè fwait li pus gros live di prôze racontrece e walon di tos les tins.
Li live riprind cåzu tos les sicrijhaedjes di l' oteur, di 2001 a 2004, avou "Mignolet" a s' tiesse, on ptit roman k' aveut rascodou l' Pris do Coirneu e 2001.
Gn a des totes pitites et des pus longuès noveles.
Les noveles did "co pus lon", c' est sovint el Hongreye, la kel Djhan-Pire aveut rassonré ene måjhone po-z î aler e condjî.
Djudjmints sol live
Li live a stî préjhî pal gazete "Le reflet de chez nous" des scrijheus del Walonreye.
Sacwants lijheus ki tnèt avou les Israyelîs n' ont nén léjhou voltî les deus noveles "Li ptit souneu d' clokes" eyet "L' ome ki côpéve des åbes".
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon Categoreye:Noveles e walon
Sordjoû
thumb|250px|sordjoû des rwenes rominnes di Volubilisse, e Marok