cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Keloyide
Les keloyides sont des botons k' askepeynut, li pus sovint padvant obén padri l' adocrexhine. Les keloyides sont l' rizultat d' on ôte boton, d' on froxhaedje u core d' ene pikeure k' aveut trop rifé.
Cawete -isté
Acawaedje
I pout gn aveur candjmint d' voyale, erîlêymint:
1969
Walonreye
Li 25 di måss, n a deus tréns ki s' pocnut e l' eståcion d' El Lovire, avou 16 moirts et 100 mesbridjîs.
Cawete -isté
Acawaedje
Po les addjectifs u pårticipe erireces (deujhinme et troejhinme troke) avou on coron omrin -î, u -i, c' est l' bodje (sins l' cawete -î et -i) ki sieve a l' acawaedje:
1969
Ôtès sacwès
Li gripe di Honconk k' aveut-st parexhou e 1969, est dclårêye houte pa les especialisses di l' ODH (OMS, WHO) e leu grand raploû d' octôbe 1969. Mins l' irupeye ratake e l' Urope di l' ivier 1969-1970. Ele frè po les deus ans on miyons d' moirts daegnreçmint, et dandjreus 10.000 el Beldjike (sorlon les chifes di sormorance).
Cawete -isté
Acawaedje
Sifwaitmint po les addjectifs avou on coron -y a l' omrin:
Nicolas-Joseph Grisar
Ouve
I n' sinéve nén ses tchansons. C' est l' istoryin Adolphe Borgnet (di s' no d' pene Jérôme Pimpurniaux) k' acertina ki ces ouves la estént bén d' lu.
Cawete -isté
Acawaedje
Po les addjectifs vinant d' on pårticipe erirece del prumire troke, on pout shuve li rîle do bodje k' est l' addjectif femrin:
Dins les accints do walon
Li cawete n' egzistêye ki dins l' Levant walon, dizo deus cognes:
Sourdant
isté Categoreye:Diyalectolodjeye walone
Li Ban-cloke (gazete)
thumb|Prumî limero Li Ban-cloke (Li Ban Cloke), c' esteut ene gazete e walon k' a parexhou di 1910 a 1912 a Nameur.
Kékès dnêyes
C' esteut on samwinnî ki rexheut tos les dimegnes.
Si dvize, c' esteut : «Li ban-cloke, ki bôme tos les dimegnes».
On l' vindeut ene mastoke li foye (c' esteut marké so l' tiestire).
Li dessén-essegne aveut stî dessiné pa Henry Bodart.
Les scrijheus sinént å pus sovint pa des nos d' pene.
Egzimpe di contnou
Prumî limero:
Nicolas-Joseph Grisar
Cwate di ses tchansons
I nd a dandjreûs scrît dpus mins po ces-lales, on-z a l’ idêye ki c’ est bén da lu.
Li Ban-cloke (gazete)
Ban-cloke
Laire ås poyes
thumb|On djonne wôteu aclevé Li laire ås poyes ou moxhet ås colons ou wôteu ås colons mansåds, ou pus simpmint wôteu, c' est on moxhet aclevåve, foirt eployî dinltins el wôtoûsreye.
Nicolas-Joseph Grisar
Vicåreye
On n' sait nén cwand ni wice k' il a vnou å monde.
Laire ås poyes
Accipiter gentilis
Nicolas-Joseph Grisar
Vicåreye
Ça fwait k' on l’ evoya a Hal po l’ pûni.
Arondixhmint d' Tongue
L' Arondixhmint d' Tongue est èn arondixhmint administratif del province do Limbork.
Nicolas-Joseph Grisar
Vicåreye
Rivnou a Nameur, come i rtome dins ses mwaijhès abitudes, i doet dimissioner e 1782.
Laire ås poyes
Vicaedje
C' est l' seu des moxhets del Walonreye avou l' brouhî, ki pôreut apicî des grossès proyes : pietris, poyes, colon; did la, ses nos avou "ås poyes" ou "ås colons".
Arondixhmint d' Tongue
Referinces eyet sourdants
*
Laire ås poyes
Tchesse
Årvier des fåcons (ki tournikèt e l' air divant d' plonker), li wôteu, del mwin do wôtoursî, vore direk so s' proye. El sitofer (dabôrd ki les fåcons lyi coixhnut l' hanete).
1969
Ôtès djins
Categoreye:Date
Nicolas-Joseph Grisar
Vicåreye
Lomé curé e l’ pårotche Sint-Nicolai (li pus pôve di Nameur), il î fwait bén s’ bouye, shonne-t-i, di 1785 à 1795. C' est a ç' scrît ses tchansons à ç’ momint la, pinse-t-on.
Adon-pwis, il è va è Roman Payis (k’ esteut diyoceze di Nameur), et-z î rinde l’ åme e 1796 a Lane-Tchapele-Sint-Lambiet.
Corwaitaedje di si persounålté
Vola on curé k’ a studyî les letes classikes et ki s’ mete so l’ trexhe di scrire e walon. Douvint ? A-t i vlou scrire come ses pårotchîs cåzént ?
Tantea k’ non seulmint i scrît e walon, mins i scrît on plat walon, crås et grossî.
Sourdants & pî-notes
Grisar Grisar Categoreye:Nameur
Come on bribeu ki cache ès voye (arimés)
thumb|Coviete Come on bribeu ki cache ès voye (Come in bribeû qui cache ès´ voye), c' est on live di priyires sicrît pa Robert Arcq ey eplaidî dins l' coleccion do Bourdon, ey eplaidî e 2001.
Sacwants dnêyes
Mins li ramexhnêye di tecse date di 1979, sorlon l' adrovaedje da Marguerite Arcq-Biernaux. Mins les eplaideus ont radjouté sacwants tecses ki Robert Arcq aveut leyî dins ses papîs divant d' end aler.
C' est des priyires k' on stî sovint lîtes dins des messes e walon.
Yvette Juskowiak
Yvette Juskowiak, c' est ene sicrijheuse e walon ki note l' accint d' Djumet.
Come on bribeu ki cache ès voye (arimés)
Sacwants dnêyes
Li tite vént do prumî tecse.
Yvette Juskowiak
Elle a scrît eto e francès.
Come on bribeu ki cache ès voye (arimés)
Tecse do prumî arimé
Categoreye:Lives rilidjeus e walon
Laire ås poyes
Spårdaedje
thumb|left|350px|Sipårdaedje daegnrece I vike dins les bwès come dimorant dins tote l' Urope, et l' payis d' Tandjî å Marok. Eto el Sibereye ey e l' Amerike bijhrece.
Yvette Juskowiak
C' est eto ene djouweuse di teyåte avou l' dramatike «Èchène».
Laire ås poyes
Spårdaedje
Les dzo-indjes del Bijhe sont bén pus blancs d' ploumaedje.
Categoreye:Moxhets Categoreye:Oujheas
Motî do picård di Wiyere
Li motî do picård di Wiyere, ki s' vraiy no, c' est Lexique du parler picard de Wiers (Hainaut belge), c' est on motî picård francès sicrît pa Jules Renard, tot notant l' accint d' Wiyere.
Li live a stî eplaidî e scrijhaedje Feller e 2006 pa Jean-Marie Kajdansky dins l' coleccion "bibioteke di filolodjeye et d' Belès Letes walones" del SLLW.
Valparayso
right|370px| Valparayso (castiyan: Valparaíso) est ene veye do Tchili.
Motî do picård di Wiyere
Il est rprins avou l' rahouca PiB2 dins l' Wiccionaire.
Valparayso
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Tchili
Motî do picård di Wiyere
ISSN : 1782-4400
Wiyere
Schayete USB
Ene schayete USB obén, på rfrancizaedje, clé USB, c' est ene pitite plate sôre di deure plake k' on pout stitchî dins ene éndjole po eredjistrer u vir des dnêyes éndjolijheyes.
Sourdants
Categoreye:Infôrmatike Categoreye:Tecnolodjeye
Hôtitche
Li hôtitche (hôtîtche, hôtike) ou hôtu (ôtu, oûtu), c' est on pexhon des doûcès aiwes.
End a co assez bén dins Mouze et ses aflouwints.
Mins gn a des ôtès sôres di hôtitches.
Motlî
On ptit hôtitche si lome hôtea, mins eto «balowe» ou «cayet».
Discrijhaedje
Li måye, fwait, muzeure 50 cm. 50 cm.
Li pus pezant hôtu pexhî fijheut 1,5 kg.
Li pus long Vicaedje conoxhou, c' est 15 ans.
Vicaedje
Vike e tropeas, dins les schatès aiwes, foirt rades; on ndè trouve plin dins les neyisses di drî les pilés d' pont ou des grossès pires vinant foû d' l' aiwe.
I magne des vetès ales. C' est po ça k' on l' mete voltî dins les acwariom, k' il è rneteye les vites.
Sourdants
Categoreye:Pexhons
Warot
Antomeye do warot
Li pea do warot poite les pwels del fén del caime.
Makhnovchtchina
Makhnovchtchina esteut on payîs wice li govienmmint esteut ene organizåcion anårtchisse. Li principå djins eyet li kmandeu esteut Nestor Makhno del askepiance disk' al fén.
Båbastale d' Urope
thumb Li båbastale d' Urope, c' est ene tote pitite tchawe-sori ki dmeure tote l' anêye dins les bwès naturels (avou des åbes crevés assez).
Barbastella barbastellus
Spårdaedje
Ele vike dins tote l' Urope, mins est loukeye come disparexhowe ezès Bas-Payis ey el Campene.
Vicansté
El Walonreye, end aveut on pô pattavå divant 1980. Adon-pwis, on nd a pupont « veyou » (dj’ ô bén, ritrové avou des radårs a pårt k’ eredjistrèt si outruson k’ a ene wachlire bén a pårt.
Warot
Antomeye do warot
Dizo, gn a li dzeu do hôt stitchon schinrece des prumîs cronzoxhs do dos.
Båbastale d' Urope
Vicansté
E 2006, on a retrové ene miere biesse a Arbûmont, pus todi dpus.
E 2016, on a trové ene grosse colneye a Viyé-dvant-Orvå.
Warot
Antomeye do warot
On pô pus bas, li tinroxh dizeutrin di l' oxhea del sipale, rashiou sol longou musse do dos.
Maladeyes do warot
må d' warot (tchivå)
Eployaedje do warot
Li reflesse do warot, ås vatches, sieve a lzî fé baxhî subitmint li schene do dos. C' est on tess sinolodjike po ricnoxhe sacwants maladeyes, come li trawant clå el panse.
Toubak (plante)
Li toubak, c' est ene plante k' on ahive po ses foyes, po fé do toubak a foumer.
Frés Grimm
I sont dins les pus rlomés scrijheus di floricontes, et fé cnoxhe totavå des spoûles come les cenes di Cindriyon, Hansel eyet Gretel ou co Blanke-Nive.
Toubak (plante)
Nicotiana tabacum.
Paul Van Drise
Paul Van Drise, c' est on scrijheu e walon skepyî e 1905 al Basse Åve.
Frés Grimm
Li prumî live k' il eplaidît date di 1812.
Dobe cawete -ion
Li dobe cawete -ion, est fwaite del sititchete -y- et del cawete -on.
Ion
Paul Van Drise
Si no d' pene, c' esteut Paul del Basse Åve.
Il a scrît dins Li Noer Boton.
Di s' mestî, il esteut curé (a Tourene-Sint-Lambiet).
Toubak (plante)
Coûtivaedje el Walonreye
El Walonreye, gn a yeu on måye coûtivaedje di toubak so Smwès di 1900 a 1960.
Paul Van Drise
Sourdant
Van Drise Van Drise
Toubak (plante)
Semaedje
Les grinnes di toubak sont des foirt pititès grinnes. Ele estént semêyes dins des coûtches. Ces coûtches la estént fwaites po k' on poye mete des cwåreas dsu, po cwand i ploût ou k' i gruzele. Come di djusse, cwand gn a do solea, on les rsaetche les cwareas, po-z enairi. Mins après 15 dj. troes samwinnes, vos atrapez ddja des plantes come des ptitès salådes.
Santiago do Tchili
right|370px| Santiago do Tchili (castiyan: Santiago de Chile) c' est l' mwaisse veye di Tchili.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Tchili
Toubak (plante)
Riplantaedje
Faleut on tchamp ki soeye bén rabouré, bén îrpé, bén netyî ossu. Ki ça soeye plat ou non, ça n’ a pont d’ impôrtance. Mins il inmént cwanlminme bén d’ awè des tchamps cwårés ou rectingulaires, paski les accizyins vnént conter les toubaks dins l’ tchamp. S’ i gn aveut des tchamps avou des paltonaedjes (des royes ki vont e rastrindant), ça fjheut des rujhes por zels conter les plantes.
Li prumire tchôze k’ i faleut fé cwand on-z aveut bén travayî l’ tchamp, avou ene harke (on grand rustea k’ on direut), el faleut lugnî (fé des royons). Les dints del harke estént metowe tos les 40 ou 50 cm, ça dipindeut di vosse plantaedje.
Si vs plantîz a 40, so èn ectåre, vos è plîz mete 40.000. Si vs plantîz a 60, ci n’ esteut pus k’ 30.000.
Crexhaedje
Cwand les toubaks sont rprins, on n' a pus waire a fé disk' å djetonaedje.
Djetonaedje et arestaedje
Djetoner, c’ est rsaetchî les djetons. C’ est å moes d’ awousse.
Les djetons, c' est des rdjetaedjes ki vnèt a l' axhale des foyes. C’ est èn ovraedje ki n’ est nén foirt ragostant. Et i l’ fåt fé deus côps, paski ça rvént. C’ est on niche ovraedje, ca cwand vs av ovré troes munutes ladvins, vs avoz on milimete di nichté so les mwins. C’ est ene placante crasse ki vos n’ savoz rawè.
Et, å dierin djetonaedje, on casse padecô bråmint des foyes.
Et pu, al fén do moes d’ awousse, kiminçmint do moes d’ setimbe, on ls arestêye, dj’ ô bén k’ on lzî côpe li tiesse po n’ nén k’ i vnexhe a fleur. Et ki les foyes vinexhe pus grandes. Et ki les foyes vinexhe pus grandes.
Côpaedje
Å cminçmint, on prindeut ene seccion d’ fåtcheuse ; on l’ ataetchive a on ptit mantche – c’ esteut come on coutea avou ene lame triyingulaire - ; on clintchive ene miete li toubak et on côpéve e tapant on côp setch å pî. El faleut côper bén a raeze, pask’ ôtrumint, on n’ aveut nén les foyes do dzo. Les foyes do dzo, elle estént bén sovint djaenes. Ele n’ estént nén beles (on djheut les foyes di såvlon). Mins pusk’ on n’ pleut rén taper evoye, i faleut cwanlminme k’ on les ramasse après.
Tcherdjaedje et distcherdjaedje
On prind on toubak avou ses deus mwins ; on l’ ripoize sol lene do dzo ; on prind les deus, et on les rpoize co sol troejhinme. Si vs avoz des grandès mwins, vos l’ ploz co fé on côp. Et on fwait des pakets d’ shijh, u des pakets d’ ût, k’ on waite di mete po leyî on passaedje di tcherete etur les lenes. Après, on vént avou l’ tcherete, et on lzès tchedje sol tcherete. Cwand on-z a des djins assez, elzès fåt bacouler dvant l’ måjhon. Po-z awè åjhey distcherdjî, on meteut des coxhes dins l’ fond del tcherete, tot leyant passer les buks padrî. C’ est des ptitès brantches d’ åbe k’ on va côper dins les bwès, vetes. Et mete les toubaks ladsu. Adon, cwand on arivévé al måjhon, on fjheut aler l’ tcherete a cou, on avancive e trinnant l’ tcherete, et on sayive di ritni les foyeas. Come ça, tot arivéve par tere e minme tins et on les pleut piker. Mins padecô, on les laixhive sol tchår po les mete so les boudriyos. Ça dpindeut on pô. Nozôtes, djenerålmint, on les bacouléve divant l’ hangår.
ås måjhons
On prindeut ene aweye ey on fi, et on l’ passéve dins les côtes des foyes. Et on ls efiléve, come so des guirlandes, si on vout.
ås souwinnes
So Smwès, les hangårs a souwer estént dilé les tchamps. Mins so les Hôteurs, c’ esteut les tcheris ordinaires, k’ on aveut metou des grandès pietches sol longueur, espacêyes d’ 1m.20, po-z î pinde les boudriyôs.
Les boudriyos, c’ est des ptits bwès, di sapén bén sovint, avou des godjons des deus costés po piker les toubaks dissu. A môde discalêye : onk d’ on costé, pu onk di l’ôte, on pô pus lon. Di façon a poleur ataetchî les toubaks après et les mete e setchixhoe.
Sourdants
Categoreye:Plantes
André Cools
I djåzéve voltî walon.
Dimeye Bole bijhrece
Li Dmeye Bole bijhrece ou Emisfere Nôr, c' est li dmeye bole metowe a Bijhe di l' Ecwateur.
Contnou
C' est la k' i gn a l' pus grosse pårt des continints. Inte di zels, l' Urope et l' Azeye tote etires, ene grosse mitan d' l' Afrike, et l' mitan d' l' Amerike.
L' Oceyan Atlantike eyet l' Påjhûle Oceyan sont mitan dins l' emisfere Nôr. Come di djusse, l' Oceyan artike î est tot etir.
Sitoeles
Dins tote li Dmeye-Bole bijhrece, on voet li Stoele di Bijhe ki mostere li Nôr, sins bodjî d' plaece di tote li nute.
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Daegne
Cråxhreye
Ene cråxhreye (on dit eto ene tchårcutreye), c' est èn amagnî apresté do botchî, fwait avou les cråxhes et les ôtes restants do pourcea, u di ds ôtès biesses.
Motlî
Les cråxhreyes sont vindous å cråxhî u cråxhlî.
Magnaedje des cråxhreyes el Walonreye
Les Walons magnèt voltî des cråxhreyes.
E 2006, il ont golafé on kilo d' cråxhreye di pus k' les Flaminds. Il ont alouwé po ça 170 € (disconte di 139 € e 1995).
Cråxhreye et santé
Li trop d' cråxhreye n' est nén bon pol santé. Çoula pôreut rhåssî li risse di magnants mås, et d' crås sonk.
Sourdants
Categoreye:Amagnîs Categoreye:Mangonreye
Peme d' amour
vignette Ene peme d' amour, ci n' est nén ene peme, mins puvite èn ôte frut. Come di djusse, c' est èn agrume di coleur orandje. C' est eto po çoula, k' on lome ossu : orandje. L' åbe, wice k' ces fruts cial crexhnut, s' lome voltî èn orandjî.
Orandjî
vignette|Èn orandjî avou ses fruts. L' orandjî, c' est èn åbe ki vént dins les payis timperés tchôds et ki dene on bea frut, cobén lomé peme d' amour, et k' a dné s' no a ene orandje.
Citrus sinensis
Lomaedje di l' orandjî dins sacwants lingaedjes
Categoreye:Åbes ås fruts
Blanke-Nive et les set nûtons (floriconte)
Categoreye:Floricontes Blanke-Nive et les set nûtons u Blanke-Nive et les set soteas, c' est on floriconte.
Il a stî riscrît pa les Frés Grimm e 1812. Li mwaisse persounaedje si lome "Schneewittchen" (Pitite blanke come nive).
E walon, il a stî redjårbé pa På-Hinri Thomsin dins l' live «Contes do bon vî tins» e 2004.
Il est rindjî dizo l' l° 709 dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thompson.
Lomaedje des persounaedjes e walon
På-Hinri Thomsin, dins s' ratournaedje, n' a nén rwalnijhî l' no del båshele, kécfeye pask' après Lidje, on dit purade "nivaye", et k' "Blanke-Nivaye" sereut on mot a 3 pîs, sounant ene miete halcrosmint. Thomsin n' a nén oizou nerén prinde des nûtons (ou des soteas) po les ptits omes ki schapnut Blanke-Nive (i calkêye djusse li francès "nin").
Lucyin Mahin tot asegnant l' walon a des ptits efants, saya "Blanke-nive", et les efants li repetît voltî dins leus cåzaedjes espontanés.
Les set soteas ont tchaeke leu no, mins on n' les trouve nén dins les eplaidîs ratournaedjes e walon. Vo lzès cial.
Li spoûle
Blanke-Nive, c' esteut ene princesse. On l' aveut lomé insi pask' elle aveut l' pea ossu blanke ki del nivaye (çou k' esteut on sene di beaté, dinltins : gn aveut k' les payizantes k' alént dins les tchamps k' estént rayeyes do solea).
Avou ça, elle aveut des beas noers tchiveas.
Mins l' mame di Blanke-Nive mora, et li rwè si rmaria. Li måråsse del båshele, c' esteut ene grandiveuse, et ene dimeye macrale, al copete do martchî. Ele cåzéve tos les djoûs a s' miroe, et lyi dmander kî çk' esteut l' pus bele do payis. Tchance eto (pol miroe), c' esteut leye.
Djalote ådla, ele dimanda a on tchesseu d' endaler avou Blanke-Nive dins l' foistreye, di touwer l' glawene et d' lyi rapoirter s' cour come prouve.
Mins l' tchesseu n' ava nén l' hasse di sgozyî l' djonne feye. I toouwa ene bixhe, et ramoenner l' cour al royinne.
Blanke-Nive, perdowe å mitan des grands bwès, aviza ene loumrote å lon. Elle aprepia. C' esteut come ene måjhinete di popes. Elle î pola moussî, tolminme, et s' î edoirmi.
Mins l' måråsse a todi s' miroe ki n' minte nén. I lyi dirè bénrade ki Blanke-Nive n' est nén moite.
Ki va fé l' royinne, adon ?
Spotchî aplacaedje
On spotchî aplacaedje, c' est l' aplacaedje di deus mots, k' on-z a dit si rade onk dirî l' ôte ki l' dierin pî do prumî mot si maxhe avou l' prumî pî do deujhinme mot.
right|Coviete do live "Li Harloucrale", ki ç' mot la, c' est on [[noûmot do walon|noûmot foirdjî pa on spotchî aplacaedje]]
Egzimpes classikes
Des ôtes côps, c' est on ptit mot å mitan k' est magnî pa les deus ôtes.
Pacô, c' est sacwants ptits mots ki s' etroclèt sot s' kimaxhant.
Sacwants spotchîs aplacaedjes ont kécfeye sitî fwaits esprès, a môde di noûmots :
Noûmots
Po des ôtes, c' est bén des noûmots foirdjî lanawaire :
Sourdants
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje
Makêye
Vindaedje
Divinltins, les martchandes di makêye vinént dins les veyes po vinde leu martchandeyes, k' ele tinént so leu tiesse, so ene pitite volete di hårdêyes.
Å Marok, dins l' Rif, on les prezinte dins ene cloyete di pålmî nin.
Cwålités nourixhreces
Li makêye est rcwerowe pa les cenes et les cis ki vlèt maigri, veyanmint k' i gn a waire di cråxhe. Did la, li tchanson da Mimile:
Dins l' lingaedje walon
On l' eploye come modele di blankeur del pea (blanc come ene makêye, blanc come on stofé).
Li ratourneure «ragoter les makêyes» vout dire piede si tins a canler (tot djhant k' on boute tot waitant ås makêyes ki sgotèt. C' est l' resploe d' ene tchanson des «Droles di Lodjeus». leyî goter les makêyes vout dire: prinde si tins, èn nén esse pressé.
Sourdant
Categoreye:Amagnîs Categoreye:Industreye laeçrece
Doûce creyance
Motlî
Ene istwere avou des doûcès creyances, on l' lome sovint boigne conte.
Cwand c' est ene sacwè k' est racontêye dispu foirt foirt lontins, et k' a ene valeur acsegnrece, on djåze pus voltî di fåve do vî vî tins.
Meumeure
Categoreye:Magnåves fruts Categoreye:Yebes ås maladeyes vignette Li meumeure ou meuron, ou noere åmonne ou meure, c' est l' frut del ronxhe ordinaire.
Doûce creyance
Rilativisté di l' atuze
L' adire inte "creyance" et "doûce creyance" est foirt endalisse.
Les andjes et les diåles, et minme li Bon Diu polnut esse waitîz come des doûcès creyances des atés.
Meumeure
Meurixhaedje el Walonreye
E moes d' may et djun, elle est vete.
Doûce creyance
Sourdant
*
Meumeure
Meurixhaedje el Walonreye
E moes d' awousse, setimbe (e disk' e moes d' octôbe, s' i n' djale nén), ele noerixh, et divni maweure.
Grand séndje
Les grands séndjes, c' est des séndjes ki sont pus grands et pus maléns k' les ôtes. I rshonnèt foirt ås djins.
Rodje-goidje
On ou ene rodje-goidje ou on rodje-face ou on rodje-gozî ou ene loudene ou ene loude, c' est on moxhon di l' ôre des soverdiyîs k' a des rodjès plomes so s' face (divant do hatrea).
Alfred Vondertie
Alfred Vondertie (padecô riscrît Al Vandertie, li mwaisse no d' famile åyant stî rsimplifyî di Vangindertaelen ), c' est on scrijheu walon del Wisconsene.
Rodje-goidje
Erithacus rubecula (rodje-goidje ordinaire)
Grand séndje
Tos les grands sont disfindou på Traité d' Wachinton sol comiece des såvadjès biesses et fleurs. Mågré ça, i sont tertos sol voye do disparexhaedje.
Sôres di grands séndjes
Categoreye:Biesses ås tetes Categoreye:Séndjes
Rodje-goidje
Mins gn a des ôtes sôres di rodje-goidje.
Alfred Vondertie
Il a skepyî li 24 d' avri a Brussele-e-Wisconsene 1910 ey a morou li 17 di djanvî 1998.
Rodje-goidje
Vicaedje
I s' raprepeynut foirt des måjhons di l' ivier, aprume cwand i va djaler. Did la, toplin des fotos so cist oujhea la.
Doûcès creyances
On djheut k' il aveut vlou råyî li corone di spenes da Djezus-Cri et k' i s' aveut kernaxhî l' gozî avou, et sonner.
Alfred Vondertie
Si famile vineut d' Djan-Djé.
Rodje-goidje
Sourdants
<References/>
Categoreye:Oujheas
Pitchilimou
thumb|li pladje Pitchilimou (castiyan: Pichilemu), c' est ene veye do Tchili, metowe sol Påjhûle Oceyan.
Alfred Vondertie
C' est onk des råles a-z awè riscrît l' walon djåzé låvå.
Pitchilimou
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Tchili Categoreye:Påjhûle Oceyan
Alfred Vondertie
Sistinme ortografike
I scrît les sons a môde do scrijhaedje di l' inglès.
Sourdants et pînotes
Vondertie Vondertie
Li disfouyaedje do cabu (sovnances)
thumb|Coviete Li disfouyaedje do cabu ( Li disfouyâdje dou cabu ), c' est on live e walon, ki raconte les sovnances d' efant da Michel Robert, li scrijheu. Des sovnances... u purade des "sclats" d' sovnances, u des "spites" ca les tecses ni dispasnut nén ene ou deus pådjes.
Il a vudî e 2010, dins l' coleccion Audace.
ISBN 978-2-917453-16-2
Esplikêye do tite
"Cabu", c' est l' no metou do scrijheu. Dins l' boket l° 3, i ndè cåze. Ci live la li va disfouyî, come les åbes al disfouyåjhe, et l' leyî miernou divant les lijheus(es).
Motlî
Tchaeke tecse est shuvou d' on ptit motlî.
Bråmint des beas mots walons, ki sacwants did zels ni sont nén sovint rtrovés dins les scrijhaedjes do Coûtchant walon.
Waerglaece
Del waerglaece (eto: del noere glaece) u do waergla, c' est del glaece ki s' fwait so des tchmins, des pavêyes ki sont frexhes, et k' il î djale, foiravant del nute.
Consecwinces
Li waerglaece fwait rider a målvåt des djins, des biesses (tchivås d' tcherete), des otos, evnd.
Espaitchance
On seme do sé so les voyes divant (cwand on nd anonce) u après k' i gn åye yeu.
Sourdant
Categoreye:Meteyo
Médor
Médor est ene trimessowe rivuwe d' inketes bedje eyet francès-cåzant, askepyî e 2015. Médor s' vind nén soulmint dins l' Beldjike francès-cåzante, mins eto dins les ôtes edroets e Beldijke, dins ene livreye e Paris ey ene ôte å Rweyåme-Uni.
Tarif
Ene rivuwe coste 17€. Po divnî mimbe d' Médor, i fåt payî 7,5€/moes.
Pôzucion
Médor scrît ses årtikes sol societé bedje e djeneråle. Ç' est l' ene des prumîres rivuwes bedjes a awè stî fwaite på des libes programes éndjolikes eyet, come sol Wikimedia, brånmint d' ses årtikes sont so ene licince CC. Ç' est ossu on des seus media a esse indepindant, n' åyant nolu dzeu zelzôtes.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Medias
John Travolta
John Travolta a skepyî li 18 di fevrî 1954.
C' est on rlomé acteur di cinema estazunyin.
Rilomés fimes
Li five do semdi al nute (Saturday night fever) (diviè 1978), on fime k' a-st enondé li danse disco
Travolta
Comedyin
On comedyin, ene comedyinne (on dit eto: acteurs u actoresse, djouweus d' role, djouweuse di role ou djouweus d' teyåte u djouweuse di teyåte), c' est ene djin ki djowe teyåte.
Endè pout fé on mestî, u djusse esse on pasmint d' tins.
Dins les belès-letes e walon
Gn a on bea boket di prôze-powezeye da Yvette Juskowiak ki discrît li sintåcion d' on djouweu d' teyåte di s' mestî après l' pîce.
Categoreye:Teyåte Categoreye:Mestîs
Contrusonnant
On contrusonnant, c' est ene drouke d' apoteke ki rastrind les sonnmints.
12 di decimbe
Li 12 di decimbe, c' est li 346inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 347inme po ls anêyes bizetes), et k' gn a pus k' 19 djoûs pol fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
11 di decimbe
Li 11 di decimbe, c' est li 345inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 346inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' dimane pus k' 20 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
9 di decimbe - 10 di decimbe - 12 di decimbe - 13 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Paul-Henri Spaak
Paul-Henri Spaak (riwalnijhåve På-Hinri Spåk), c' esteut on politikî bedje, k' a divnou minisse des afwaires difoûtrinnes a 37 ans, e 1937.
Après l' guere di 1940, il a ovré timpesse a l' askepiaedje do Cmon Martchî.
Il esteut do Pårti des Ovrîs d' Beldjike, ki divna li Pårti socialisse.
Sacwants d' ses idêyes
Il hene evoye l' idêye comunisse del lûte des classes.
Spaak Spaak Spaak
Alphonse Ramet
Alphonse Ramet, c' esteut on scrijheu e walon.
Il a vnou å monde a Vervî li 1î d' djun 1873.
Il a morou fuziyî al guere di 14 li 19 di may 1916.
Di s'mestî, il esteut scrinî.
Riprins dins l' antolodjeye di Vervî et cité (sins scrijhaedje) dins l' antolodjeye Paillet des scrijheus walons e l' guere di 14.
Ouve pol walon
Si ouve a stî rashonnêye après s' moirt dizo l' tite «Œuvres»
Sacwants fråzes di ses ouves sont rprinjhes divins l' Motî d' Vervî (dizo siné «Alp. Ramet»).
Sourdants
Ramet
Live Haust so l' etimolodjeye do walon
Li Live Haust so l' etimolodjeye do walon, ki l' no e francès, c' est Etymologies wallonnes et françaises, c' est on live k' a stî scrît pa Jean Haust ey eplaidî e 1923.
Haust Categoreye:Etimolodjeye do walon
Pemî d' Sodome
Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer Li pemî d' Sodome, c' est on bouxhon ki crexhe dins les ouweds des payis del Mîtrinne Mer.
Il a on gros rond frut come ene peme.
Li seuve, c' est come on blanc laecea, k' est foirt hagnant (i vos pout aveuler s' i djond vos ouys).
Sacwants volnut k' i rote disconte do magnant må.
"Calotropis procera"
Li Hår
Li Hår, obén Li Håye ([NL] Den Haag ;  's-Gravenhage) est l' mwaisse veye del province d' Holande Nonnrece. Minme si ele n' est nén l' mwaisse veye del Neyerlande, Li Hår est l' veye li pus impôrtante politicmint. Di pus, èç veye n' est eto nén l' pus grosse d' es province, veyånmint k' el pus grosse est Rotterdam.
90
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100 | anêyes 110
85 | 86 | 87 | 88 | 89 | 90 | 91 | 92 | 93 | 94 | 95
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 90 do calindrî grigoryin.
23 d' decimbe
Li 23 d' decimbe, c' est li 357inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 358inme po ls anêyes bizetes), avou 8 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
21 di decimbe - 22 d' decimbe - 24 di decimbe - 25 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Efet da Flynn
L' Efet da Flynn, ç' est l' fwait k' el QI moyén des djins crexhe anêyes padri anêyes yet dijhnêyes padri dijhnêyes (ene crexhance etur 3 disk' a 7 points, tos les dijh ans). vignette|Foto da [[James R. Flynn, li sincieus k' aveut askepyî cist atuzêye.]]
Fén del crexhance
Li fén del rade crexhance shonne esse ene evidince. Mins nerén, on n' sait nén co si ç' est ene discrexhance ubén nole discrexhance, virpus, dins l' meyeu des cas, ene crexhance pus lintiveuse.
Discrexhance
I gn' egziste ene atuzêye, dj' ô bén nén co aveuri, k' esplike ki dispoy 1995, li QI moyén des djins discrexhe.
Nole discrexhance
Bråmint d' sincieus pårlnut purade d' ene fén del crexhance sins nole discrexhance.
Sourdants
Categoreye:Syinces
Scrijheus d' Årdene (antolodjeye)
thumb|Coviete Scrijheus d' Årdene (Scrîjeûs d' Ârdène), c' est ene antolodjeye di scrijheus e walon di l' Årdene (pårteye metowe sol province do Lussimbork, et d' Nameur), adjinçnêye do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.
Li mwaisse adierceu do pordjet, c' esta Michel Francard; ses aidants : Pierre Otjacques eyet Joseph Bily.
Li live fourit-st eplaideye e 2002 et saetchî a 1000 egzimplaires.
Contnou d' rawete
Avou l' live, gn aveut deus plakes lazer odio avou ene pårteye des tecses dits pa les scrijheus. L' eredjistrumint a stî fwait pa Paul Gilles.
Imådjaedje
Li live est enimådjî pa René Hausman, Marie-Louise Mertz, et co des ôtes pondeus et dessineus.
Kékes sicrijheus eredjistrés …
Scrijheus d' Årdene
2015
Pådje d' egurniyaedje des noveles eplaideyes sol Wiki ciste anêye la
Categoreye:Date
Raigra
Li raigra, c' est ene sôre di waide k' on seme po do four, ki vént d' ene reléjhowe sôre di dråwe.
Lolium perenne.
Categoreye:Fenaesses Categoreye:Amagnîs po les biesses Categoreye:Fenåjhe et awousse
Mossea
I n' ont ni raecenes ni vraiy sistinme di waxheas al seuve, avou des paroes d' lignene.
Sincieuzmint, les mosrês riprezintnut on coxhlaedje des plantes daegnreces.
thumb|Des mosseas so èn åbe
Cist ebrantchmint la est pårti e 6 classes :
Simbiôzes
Li simbiôze d' on mossea et d' on tchampion microscopike dene on liken.
Pålmî nin
Categoreye:Plantes foû del Walonreye thumb|Pålmî nin ordinaire Li pålmî nin, c' est on tot ptit pålmî ki håynêye si fouyaedje å raeze di tere. I vént dins les payis del Mîtrinne Mer. Rålmint, i pout monter a bodje, aprume ezès aites (å Marok).
On pout magnî li cour di si raecinêye.
Gn a eto des varyîstés ki sievnut dins les djårdéns ås fleurs.
''Chamaerops humilis
Poite di veye
Rilomêyès poites di veye
Poite do céncwantnaire (Brussele)
Categoreye:Veyes Categoreye:Bastimints Categoreye:Istwere
Obé
Obé ([FR] Obaix), est on pitit ban del comene di Pont-a-Cele, e Province do Hinnot.
Meuronî
vignette Li meuronî ou noer-åmonnî, c' est l' ronxhe li corante el Walonreye, ki dene on foirt agostant frut, noer come warsele, lomé meuron, noere åmonne ou meumeure.
Rubus fruticosus
Famile: Rôzacêyes
Motlî
Les bwès la k' end a toplin si lomnut ronxhî ou ronxhisse. Li mot a dné nexhance a sacwants nos d' plaece del Walonreye.
Come yebe ås maladeyes
thumb|Té d' fikes et d' foyes di ronxhe On fwait do té d' foyes di meuronî (foyes di ronxhe) avou des fikes pol matchurea.
Categoreye:Plantes
Corti-dlé-Gouvi
Corti-dlé-Gouvi (la-minme: a Courti, fr. Courtil), c' est èn ancyin hamtea di Bomgnî, asteure onk des viyaedjes del rebanêye comene di Gouvi.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Sbara
On sbara u spawta u ewaera, c' est èn ematchaedje di rshonne ene djin k' on mete dins on tchamp u on corti po tchessî les oujheas ki vnèt ås dinrêye u ås ptits dveres.
Pî-note
Categoreye:Agricoûteure Categoreye:Cotlaedje
Stéphane Quertinmont
thumb|120px|right|Stéphane Quertinmont a hintche avou [[André Gauditiaubois a droete, e 2000.]]
Stefane Quertinmont a stî onk des prumîs rfondeus do walon, et l' prumî prezidint del Rantoele-soce.
Boutaedjes pol walon
Il a eto scrît sacwants bokets dins l' Bourdon, et li prumî adrovaedje del Rantoele-gazete.
Il a metou so les fis les prumîs tåvleas d' codjowaedje do rfondou walon.
Il a ossu ratourné e walon des programes éndjolikes, et enondé ene waibe e walon so les oujheas (mins k' a disparexhou sins esse wårdêye, u nén ttafwait ).
Di s' mestî, il a lontins bouté come penleu di l' UCW, ey mwaisse adjinçneu di Walo + gazete.
Sacwants idêyes da sinne
C' est lu k' a-st atåvlé di disfafloter les dvintrins "è" (1996), çou k' a rsaetchî ene cåkêye d' accints do rfondou.
Lu eto k' a-st atåvlé l' idêye do betchfessî sh (1997).
Pî-notes
Quertinmont Quertinmont Quertinmont
Årmeneye
L' Årmeneye, eto lomé : Republike d' Årmeneye est on payis ey èn ancyin RSS el Nonne-Cocåze..
Brokes (maladeye)
Les brokes u emoroyites, c' est ene maladeye di l' anusse, di cåze di voennes ki s' ritournèt et briker ådfoû.
Paul Jaspar
Paul Jaspar, c' esteut èn årtchiteke lidjwès. Il a skepi e 1859 et a morou e 1945.
Brokes (maladeye)
Cåzes
Li resseraedje pout esse riwaitî come ene aidante cåze ca tot pressant po fé, les voennes sont rtchesseyes ådfoû.
Paul Jaspar
E 1903, il a stî l' prumî a s' siervou do beton avou des bordons d' fier å ddins po basti "La Renommée" et les "Galeries liégeoises du Pont d' Avroy". Målureuzmint, dispu ç' tins la, les bastimints ont stî tapés djus.
Brokes (maladeye)
Idjinne
Po netyî l' dirî d' ene djin avou des brokes, elzès fåt ristitchî ådvins.
Cérudjeye
On rsaetche les voennes ki brotchèt foû.
Gillet Automobiles
Gillet Automobiles, ç' est ene societé walone ki fwait des vweteures-di-spôrt. Ç' est l' seule societé a fé des vweteures-di-spôrt e Walonreye. vignette|Ene rodje Vertigo e Brussele avou des bindes do drapea bedje.
Sourdant
Categoreye:Vweteure Categoreye:Walonreye
Brokes (maladeye)
Espaitchance
Boere do kefir.
Plaiyofs
Les plaiyofs, dins on tchampionat d' fotbale (mins on l' pout fé dins des ôtes espôrts), c' est on sistinme po fé rdjouwer inte di zeles les meyeusès ekipes del divizion onk al difén del såjhon classike (faze normåle).
On pout eto fé rdouwer inte di zeles les ekipes emîtrinnes (plaiyofs 2) et les dierins (po vey kî çki va dischinde, plaiyofs 3).
Li sistinme a cmincî el Beldjike al såjhon 2009-2010.
Atuzmint
Al fén del såjhon classike, on divize les ponts e deus. Adon, gn a les shijh prumîs ki djouwnut onk conte l’ ôte.
C' est çou k’ on pout lomer li ptit clasmint. Non seulmint, c' est po sawè kî çki serè prumî a l’ fén do tchampionat, mins i gn a eto l’ bataye po les plaeces po les copes d' Urope.
Advantaedjes
Li livea do tchampionat rmonte, ca l' ekipe ki s' mete al tiesse å cminçmint do tchampionat et-z î dmorer pepermint n' est nén seure di esse tchampione. Adon, i n' polnut nén divni nawes, et s' ripoizer so leu glwere do moumint.
Avou ça ki l' bataye po les plaeces po l’ Urope pout rapoirter do prestidje mins eto des liårds.
Eyet co : el toû finål pou les shijh prumîs assaetche bråmint des spectateurs avou des rivnous d' rawete (intrêyes et contrats d' riclame).
Julien Noël
thumb|djanvî 2022 Julien Noël, c' est on scrijheu e walon k' a-st ataké e 2022. Il a nexhou e 1990, a Nameur. Dvant di scrire e walon, il aveut eto eplaidî sacwants lives e francès.
Plaiyofs
Acceptance
Des clubs k’ i gn a end volént nén ci sistinme la. Mins asteure, i sont binåjhes di l’ awè.
Julien Noël
Di s' mestî, i boute å ministere del culteure, po les lingaedjes do payis (bouyes di l' ancyin CLRE).
Il atôtche voltî les waloneus e walon, tot cåzant u tot scrijhant.
Plaiyofs
Sourdants
Categoreye:Fotbale Categoreye:Spôrts
Julien Noël
Ouve pol walon
Il a raprins l' walon al sicole di walon d' Nameur. Si tot prumî scrijhaedje, fwait e 2019, est ene miete speciå : c' est l' modêye walone d' on ptit djeu videyo k' il a adjinçné e troes après-nonne avou on soçon.
Il a moussî ås Relîs Namurwès e 2021. Ses scrîts pasnut dins Les Cayés walons dispu l' an 2022.
Il ava l' posse å ministere al atake di l' an 2022. Et acvierner des sudjets come li fiesse ås lingaedjes walons, li label «Nosse comene dit oyi» ou co bén les Pris del Federåcion Walonreye-Brussele.
Sourdants
Noel Noel Noel
Diftongue
Ene diftongue, c' est ene dobe voyale, dabôrd ki s' prononce don avou deus sons.
Gn a eto des fåssès diftongues, la k' on-z a deus scrîtès voyales, mins on seu son.
Categoreye:Linwince
Bodje (linwince)
Li bodje, el linwince, c' est come li mwaisse viene d' on mot.
Sacwants mots sont des mots-bodjes. Les ôtes mots sont des parints do mot-bodje, tcherpeté avou des stitchetes : cawetes, betchetes, ristitchetes.
Li bodje pout provni d' on lingaedje sourdant (bodje etimolodjike) ou do lingaedje lu-minme.
Categoreye:Linwince
Åbe-dilé-Fosse
Åbe-dilé-Fosse, la-minme Yåbe (Yaube, Fr. Arbre(-lez-Fosse)), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Parfondveye, el province di Nameur.
Aclevaedje di poytreyes
L' alevaedje di poytreyes, c' est cand on tént des poyes, des dînes, des canårds ou des ôtes poytreyes.
Åbe-dilé-Fosse
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Aclevaedje di poytreyes
Daegnreçmint, c' est l' pus grand des aclevaedjes po-z ahessî les djins avou del tchå.
Åbe-dilé-Fosse
Gn a eto Åbe-dilé-Ate
Aclevaedje di poytreyes
Motlî
On cåze di poyî cwand les poyes sont dins ene cinse come dinltins.
Åbe-dilé-Fosse
Sourdants
<References/>
Aclevaedje di poytreyes
Motlî
On djåze purade di poytreye po l' aclevaedje industriyel.
Sôres d' aclevaedjes di poytreyes
Categoreye:Poytreye
Oxhea
Gn a des plats oxheas et des longs oxheas (avou del miyôle).
Compôzucion
Les oxheas sont fwaits d' ene tcherpinte di proteyenes, l' oxheyene, refoirceye di sés d' calciom.
Crexhaedje des oxheas
Li bastixhaedje des oxheas dimande del vitamene D.
Maladeye des oxheas
* Categoreye:Antomeye Categoreye:Zolodjeye
Charles Pholien
Pholien
Charles Pholien, c' esteut on scrijheu e walon do Payis d' Lidje.
Il eplaida e 1953 ene ramexhnêye d' arimés "Semåjhe".
Tot al doûce (tecses)
Douce Tot al doûce, (Tot-à l' doûce), c' est ene ramexhnêye di tecses sicrîts pa Lucien Maréchal, ey eplaidîs pa Les Cayés walons, sins leu sins date (mins dandjreus e 1965, come rissovnance do scrijheu après s' moirt e 1964).
Contnou
Gn a des arimés di diferinnès longueurs, pu des tecses di prôze.
Egzimpe di tecse
...
Tieraxhe (Walonreye)
thumb|Eplaeçmint del Tieraxhe (vete coleur) Li Tieraxhe (el Walonreye), c' est l' difén do ploymint ercinyin, metou vizon vizu avou l' Årdene, di l' ôte costé d' Mouze.
Vijhnaedje
Li Tieraxhe est boirdêye pal Calistinne pu pal Fagne, a Bijhe. Å Coûtchant, ele si stind bråmint so France dizo l' no d' Grande Tieraxhe.
Viyaedje et veyes
Viyaedjes et veyes del Tieraxhe bedje:
Live Colignon so les sints fiestis el Walonreye
Li live Colignon so les sints fiestis el Walonreye, si vraiy tite e francès, c' est Dictionnaire des saints et des cultes populaires de Wallonie (histoire et folklore).
C' est ene sinteze foirt sipepieuse des cnoxhances so les sints fiestis el Walonreye, sicrîte pa Alain Colignon.
Elle a stî eplaideye do Muzêye do vicaedje des Walons di Lidje e 2003.
ISBN 2-930186-03-8
Dinêyes e walon
Gn a dvins des spots walons so les sints la studyîs. Li livea d' riscrijhaedje e walon pout esse foirt diferin d' on sint a l' ôte, ca il a stî rcopyî des sourdants, ki leus oteurs ni sont nén todi afaitis ås sistinmes ortografikes walons.
Egzimpes:
Sacwants sints do live dedja ristudyîs sol Wikipedia walon
* Categoreye:Foclore del Walonreye
Grande Tieraxhe
Li Grande Tieraxhe, c' est on boket naturel del France, metou å dbout del contrêye do minme no el Walonreye.
Lingaedjes do payis
C' est bråmint l' picård, avou kécfeye ene miete di tchampnwès so les aschates, å Levant.
Bok (aiwe)
Li Bok, c' est ene corante aiwe del Walonreye ki prind sourd a Sî et k' egolene e Mouze a Uwar.
Coraedje
Passe eto a Moufrin, a Båtche, a Hamwès, a Emtene (a tchaeke di ces plaeces la, on l' lome "ri d' Moufrin, ri d' Båtche…
Sourdants
Categoreye:Aiwes del Walonreye
Motî Vindal do picård d' El Chonwé
Li motî do picård del Chonwé, ki s' vraiy no, c' est Lexique du parler picard d'Irchonwelz (Ath),c' est on motî picård-francès, sicrît pa Louis Vindal, et k' a vudî e 1995 dins l' coleccion "Micromania".
Li diccionairî a ramexhné les mots avou l' accint del Chonwé, et ls a riscrît e sistinme Feller.
Il est rprins avou l' rahouca PiB1 dins l' Wiccionaire.
ISBN 2-930047-12-7
Chonwe
Zemtek
Li Zemtek (ki l' vraiy no, prononçåve a l' almande, c' est « Semtex »), c’ est èn esplôzant edvinté et prodût el Tchecoslovakeye dispu l’ difén des anêyes 1960. C’ est on plastike foirt pouxhant, et k’ edeure li tcholeur et l’ crouweur.
Après l’ disrashonnaedje del Tchecoslovakeye, e 1988, il a continouwé a esse fabriké el Tchekeye.
Edvincion, lomaedje et prumire produccion
Li prumî boket do s’ no vént di Semtín, on forbot di Pardubice, el Bowinme. C’est rola k’ on tchimisse lomé Stanislav Brebera edvinta l’ prodût e 1966.
Li prodût fourit epoirté eviè totes sôres di payis, come li Libeye ou l’ Vietnam.
Produccion d’ asteure
E 2001, on baxha l’ produjhaedje, ca on aveurixha ki sacwants mouvmints terorisses end avént eployî. L’ Estat tcheke kiminça a controler li fabricåcion, et l’ rastini a 10 tones l’ an, djusse po les mezåjhes do payis, copurade li dismolixhaedje des vîs bastimints.
Rilomés eployaedjes pås terorisses
Dins l’ distrujhaedje d' avion a Lokerbî, gn åreut yeu dandjî ki di 312 grames di Zemtek po råyî l’ fuzlaedje do Boying 747 k’ a potchî e l’ air.
Thomas Malthus
Thomas Malthus (riwalnijhåve Toumas Maltusse), di s' plin no, Thomas Robert Malthus, c' esteut on sincieus inglès ki skepia li 13 di fevrî e 1766 et mora li 29 di decimbe l' an 1834.
Divant l’ succès do live, el replaida, a s’ no ç' côp cial, e 1803.
Di s’ mestî, il esteut pasteur inglican, adonpwis, professeur d' economeye politike.
Il est metou come l° 77 dins l’ live Michael Hart.
Atuze Maltusse sol mopliyaedje del djin et d’ l’ amagnî
Li mopliyaedje del djin shût ene crexhance djeyometrike (come li shûte di chifes 1, 2, 4, 8, 16...), dabôrd ki l’ crexhaedje di l’ amagnî ni pout shuve k’ ene crexhance aritmetike (come li shûte di chifes 1, 2, 3, 4, 5...).
Li rpeuplåcion est djusse ahotêye pa l’ manke di nouriteure. Adon, li pus grande pårt di l’ umånité vicrè todi pôvriteuzmint, e morant cåzu d’ fwin.
Coucou (Hamtea di Lodlinsåt)
Li Coucou, u pus coranmint, Lodlinsåt Coûtchantrece ([FR] Lodelinsart Ouest) , c' est on hamtea di l' ancyin ban di Lodlinsåt ki est l' pus coûtchantrece. Ci hamtea ci est etur Djumet (al Bijhe) eyet Dårmè (al Nonne).
Djeyografeye
<mapframe latitude="50.427960" longitude="4.426825" zoom="14" width="293" height="218" align="center" />
Thomas Malthus
Atuze Maltusse sol mopliyaedje del djin et d’ l’ amagnî
Adon, n’ a k’ ene rexhowe : li rastrindance moråle. I vleut dire par la li mariaedje sol tård, li « nén-cougnaedje » divant di s’ maryî, et l’ waire di rapoirt secsuwel après. Mins, come i n’ esteut nén pus biesse k’ èn ôte, Maltusse saveut bén ki grosse pårt des djins ni shuvrént måy ces idêyes la. L’ avni d’ l’ umånité sereut don li sorpeuplåcion del tere et l’ mizere des ptitès djins.
Coucou (Hamtea di Lodlinsåt)
Transpoirts
Davance, i gn aveut des tréns ki passént drola po daler viè Djumet ubén disk' a Tchålerwè. C' esteut sol lene 119A, k' est a nén cmaxhî avou li lene 119.
Gn a sacwantès lenes do TEC ki passe eto dins ci hamtea ci. Ces busses la raloynut Goyîssåt a Dårmè, ubén åzès ôtes hamteas d' Lodlinsåt. Avou ça k' enes des hobetes si lome « Lodelinsart Ouest »
Thomas Malthus
so l’ espaitchmint des nexhances
Li teyoreye Maltusse aléve moenner a l’ uzaedje di moyéns d’ espaitchmint des nexhances.
I fourît rclamés a pårti des anêyes 1820 e l’ Inglutere, mins puvite dins les anêyes 1860 ås Estats Unis (ligues maltuzyinnes).
24 di decimbe
Li 24 di decimbe, c' est li 358inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 359inme po ls anêyes bizetes); si n' dimeure-t i pus k' 7 djoûs po-z avni å coron d' l'anêye.
Thomas Malthus
so l’ espaitchmint des nexhances
Mins come Maltusse, rilidjeuzmint, esteut disconte les moyéns disconte-nexhance, les cis ki spårdît ces idêyes la, fourît lomés noû-maltuzyins.
24 di decimbe
Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
1990 : Vôtaedje a l' unanimité do Decret Valmy Féaux ki ricnoxhe lo walon come «langue régionale endogène».