cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mixhail Sergeyevitch Gorbatchyov
Li 26 di nôvimbe 2001 Gorbatchyov askepeye avou li pårti sociå-democråte di Rûsseye, ene union di sacwants pårtis socio-democråtes rûsses.
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Rûsseye
Motî so les fis
🇱🇰 «Motî walon so les fis» thumb|Wiccionaire walon e moes d' setimbe 2020 thumb|Mwaisse pådje do [[DTW]] On motî so les fis, c' est ene djivêye di mots k' on pout rwaitî, et sovint aberweter, did so l' Daegntoele.
Les motîs walons so les fis sont metous so ene pådje tote seule.
Mwaissès piceures
Sovint, les motîs so les fis sont metous so des waibes avou mo des lingaedjes, et sievnut a ratourner des mots d' on lingaedje a l' ôte.
Gn a eto, kécfeye, des esplicants motîs, u des diccionaires did dinltins, eplaidîs so les fis come pådje fotografieye k' on pout raberweter.
Ene måjhone sins finiesse (roman)
thumb|coviete Ene måjhone sins finiesse (One maujone sins fènièsse), c' est on roman da Chantal Denis, k' a vudî dins l' Coleccion Somme-Denis di romans e walon e 2001.
Li tinme, c' est ene prijhon avou on prijhnî k' on n' sait nén å djusse pocwè k' il a stî stitchî la, mins ki s' rimimbere si vicåreye.
Motî so les fis
Hårdêyes difoûtrinnes
Waibes di motîs, avou des sacwès sol walon.
Ene måjhone sins finiesse (roman)
Tot d' on côp, on va saveur les ca et les ma. Et vola l' ome ki rexhe, on pô dvant d' aveur fwait s' tins. Va-t i poleur ricmincî ene novele vicåreye ?
Motî so les fis
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Daegntoele Categoreye:Motîs
Mannixhance del nateure
Li mannixhance del nateure (on dit eto anichtance), c' est cwand on hene des mannestés dins les veyes, les bwès, les campagnes, les montinnes.
Ene måjhone sins finiesse (roman)
Hårdêye difoûtrinne
Majhone
Mannixhance del nateure
Egzimpes di mannixhaedje del nateure
Cwand on tape avå les voyes Dinltins, on hinéve evoye minme les viyès otos, les vîs frigos, evnd. Les tchamps, les bwès et les pladjes sont sovint mannis pa des saetchots d' plastike.
Categoreye:Ecolodjeye Categoreye:Mannixhance
Pårti Bedje do Boutaedje
Li Pårti Bedje do Boutaedje, ki l' no oficir e francès, c' est Parti du Travail de Belgique ey e neyerlandès Partij van de Arbeid van België, c' est on pårti k' est spårdou dins cåzumint tote li Beldjike. Mins il bråmint pus di vwès e l' Walonreye ey a Brussele k' e l' Flande.
Il est rwaitî sovint come on pårti d' gåtche. Kécfeye ossu come on pårti d' foite gåtche, veyanmint k' i disfindèt ene ideyolodjeye comunisse (marsisse).
Istwere
Li Pårti Bedje do Boutaedje a-st askepyî e 1979, al shûte des mouvmints des studiants tins des anêyes 1960 (May 68). Ça fwait ki ç' pårti la a-st erité d' ene avuzion marsisse-leninisse do comunisse, avou sacwantès influwinces maoyisse eyet stalinisse. Mins nerén, asteure, li pårti saye di fé dfiner ces influwinces la.
Dispoy les anêyes 2010, li PBB ragregne bråmint des vôtaedjes.
Comac
Li Comac, ubén li Comité d'Action Communiste ([WA] Comité d' Accion Comunisse), c' est on mouvmint d' djonnes. Il est prezint dins des univiersités eyet des hôtès scoles bedjes : l' Univiersité d' Mont, paregzimpe.
Il aveut skepyî e 2001, do rabindlaedje di deus mouvmints : li MML ([FR] Mouvement marxiste léniniste - [WA] Mouvmint marsisse leninisse) eyet Rebelle ([WA] Carcan).
Medcéns pol peupe
I s' adjixh d' ene orgånizåcion raloyeye å PBB, askepieye pa Sofie Merckx.
Pionniers
Mouvmint do PBB po les efants.
Idêyes so l' adjinçnaedje del Beldjike
Li PBB a purade on calpén beldjikin (ataetchî a l' unité del Beldjike). Ça fwait: li pårti ni sereut waire assaetchî viè on confederalisse (refoircixhaedje des povwers des redjons).
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike
Trevéns tîçreces
Les trevéns tîçreces u li trevén tîçrece u li Tîçrece, c' est ene termene del schåle des tins djeyolodjikes k' atake la 65 miyons d' anêyes.
Les trevéns tîçreces shuvèt l' mezoyike et i sont shuvous pa les trevéns cwåturreces.
Å djoû d' enute, ciste atuze la n' est pus siervowe des féns cnoxheus djeyolodjisses, k' ont rmetou l' Tîçrece avou l' Cwåtulrece po fé çou k' on lome li cenozoyike. Mins on ndè cåze co toplin dins les scrijhaedjes ordinaires.
Ripårtixhaedje
Li pus novele termene des trevéns tiçreces est lomêye li Neyodjinne (ridiscôpé e pliyocinne et miyocinne), li pus viye, li Paleyodjinne (ridvizé e oligocinne, eyocinne eyet paleyocinne).
Çou ki s' î passa
Li ploymint alpin aveut ddja cmincî al fén des trevéns sgondreces; i s' va porshure tot l' tins do Tîçrece.
Les trevéns tîçreces kimincèt på grand distrujhaedje des dinozôres nén volants, et di tote ene rîlêye di plantes et d' biesses.
Li timperateure del Daegne esteut bråmint pus hôte k' asteure, et gn aveut nole glaece ezès pôles a l' eyocinne. Pu ele va baxhî po divni pus froede k' asteure (e Pliyocinne, al fén do Tîçrece) po s' restchåfer e cwåturrece.
Sourdant
Categoreye:Djeyolodjeye Categoreye:Cronolodjeye
Brouchetere (Hamtea di Tchålerwè)
Li Brouchetere ([FR] Broucheterre), c' est on hamtea nonnrece do ptit ban d' Tchålerwè.
Edroet
<mapframe latitude="50.419525" longitude="4.444227" zoom="15" width="265" height="218" align="center" />
Compôzucion
Li Brouchetere est å Bijhe des Beas-Arts.
I gn' a ene plaece ewou çk' li pont do R9 passe drola. Ådzo d' ça, on trove ene pitite plaece.
Transpoirt
Gn a li lene 140 d' Infrabel ki passe drola, al limite do ptit ban di Tchålerwè avou Dårmè. Cisse lene la raloye des veyes do Roman Payis eyet Fleuru al ståcion di Tchålerwè-Cintråle. Des lenes di busses do TEC î passnut eto.
Swahili
lingaedjes > Nidjer-Congo > bantou > suwahili
Côde ISO: sw.
Danielle Bury a scrît on tecse tot maxhant do walon avou des mots d' kiswahili.
egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Mots bantous
Les mots les pus corants vinèt d' on fond bantou. I seront foirt rishonnants avou des ôtes lingaedjes bantous come li lingala u li kirwanda. Metans:
Sacwants mots ki vnèt d' l' arabe
A costé d' çoula, gn a des cåkêyes di mots k' ont vnou di l' arabe avou les martchands arabes di Zanzibar; metans
Sourdants
Categoreye:Lingaedjes
Potchante soyete
Categoreye:Usteyes Ene potchante soyete, c' est ene soyete avou ene lame di 10-15 cm ki potche tot soyant des plakes d' Unalite ou d' ôte tchoi.
Li grand diferince avou ene ôte soyete, c' est k' ele pout soyî tot tournant, paski les lames sont foirt sitroetes.
1950
Ça s' a passé ciste anêye la
thumb|coviete
Ôtès djins
Categoreye:Date
Apårtinance (croejhete)
Categoreye:Croejhete walone L' apårtinance, dins l' croejhete d' ene langue, c' est li rlåcion k' i gn a inte ene sacwè u ene sakî k' est da ene ôte sakî (li possesseu).
L' apårtinance si mostere dins l' diterminåcion, ubén pa des pronos u des prezintoes ("adjectifs") d' apårtinance.
L' apårtinance dins l' diterminåcion
Come on l' voet ddja bén dins l' definixha, li manire li pus corante di håyner cisse rilåcion la e walon, c' est l' divancete "da" :
Insi, li dvancete "da" mostere bén l' adire, e walon, inte l' apårtinance eyet l' provnance :
Mins on pout eto rtrover on mostraedje d' apårtinance sins nole divancete :
Gn a eto on vî sistinme ki rsaetche des lingaedje tîxhons :
L' apårtinance dins les nos d' plaeces
Dins l' toponimeye do walon, l' apårtinance si mostere d' ene façon diferinne sorlon li viyesse des nos :
Pus tård, a cmincî des grands sårtaedjes do 11inme sieke, on basti purade les nos d' plaeces po aplacaedje tîxhon : li sårt, li tchamp da "Tibî" = Tibîtchamp, Tibîssårt, Tibîrou, Tibîpré, Tibîhan, Tibîpont.
Sourdants
<References/>
Betchete sor-
Sor Li betchete sor-, c' est ene betchete assez råle e walon. Ele mostere on mouvmint ki va do dzo å dzeu :
Gasteysse
Gasteysse (e basse (lingaedje), Gasteiz) u Bitoria (e-n espagnol, Vitoria), c' est l' mwaisse veye do Payis basse otonome espagnol.
Betchete sor-
Des côps, l' idêye n' est nén si direke, et s' poreut on dire ki ça vént do dzeu å dzo :
Ou ene pôzucion ådzeu do bodje :
Gasteysse
Categoreye:Veyes d' Espagne Categoreye:Ewscadi
Betchete sor-
Mots respondants e francès
Les mots walons avou l' betchete sor- respondèt padecô a ene betchete francesse sur- (surprendre), des ôtes feyes a ene betchete su- (supporter), mins eto a ene betchete sou- (soulever).
Dins les noûmots
Come l' idêye del betchete sor- n' est nén claire (do dzo ou do dzeu), i fåt esse mo precocioneus po l' eployî dins des noûmots :
Did la eto, l' emantchaedje di noûmots avou l' betchete dizo-
Dins les noûmots calkés do francès, c' est purade li foûme "so-" ki s' mostere :
Ratournaedje e walon di mots francès avou l' betchete sur-
Sacwants mots francès avou l' betchete sur- n' ont pont d' respondant e walon classike : surendetté, surexcité, surprotection, surmenage, surdosage, surpêche, surexploiter.
Leu ratournaedje e walon ni s' divreut kécfeye nén fé avou l' betchete sor-.
Oceyan atlantike
thumb|right|250px L' Oceyan atlantike, c' est èn oceyan k' est metou inte l' Amerike, l' Urope et l' Afrike. C' est l' deuzinme pus grand oceyan do monde.
Il est findou på tchôd corant do Gofe estrîm.
Categoreye:Mers et oceyans
Ronxhî (viyaedje)
Li Ronxhî (la-minme, å pus sovint dins ene fråze: â Ronhî, fr. Ronxhy), c' esteut on hamtea di Belvå-Lignouveye, asteure onk des viyaedjes do Grand Måmdiy.
Betchete sor-
Ratournaedje e walon di mots francès avou l' betchete sur-
Des côps, on pôreut motoit eployî l' betchete for- (forpexhaedje, forpoujhaedje)
Betchete so-
Li R del betchete sor- toume sovint si l' bodje ki shût a lu-minme on R: c' est l' betchete so- :
Mins des côps gn pupont d' R dins l' bodje walon (mins nd aveut motoit onk dins l' bodje etimolodjike) :
Ele atoume afeye d' on calcaedje do francès.
Årdjintene
vignette
Li Årdjintene, c' est on payis d' Amerike nonnrece.
Mwaisse veye: Buenos Aires.
On-z î djåze: espagnol.
Categoreye:Payis * Categoreye:Amerike nonnrece
Ronxhî (viyaedje)
thumb
C' esteut ddja on gros hamtea, la k' gn av ene eglijhe.
Sourdant
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Abejar
Abejar, c' est ene comene del kiminålté otonome di Castile et Leyone, e l' Espagne.
Motlî Lejoly d' Ôvîfa
thumb|Coviete
Abejar
Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne Categoreye:Castile et Leyone
Motlî Lejoly d' Ôvîfa
Li Motlî Lejoly d' Ôvîfa, ki l' tite e francès, c' est Eléments du Wallon d'Ovifat, c' est on motlî walon scrît tinme pa tinme avou l' accint d' Ovîfa. Il a stî rashonné pa Manfred Lejoly, ki l' eplaida lu-minme e 2001.
Gn a on bea adrovaedje da Renée Sedyn.
Il est rprins sol limero [E165] dins l' djivêye des motîs do walon.
Clasmint
Les tinmes sont aboirdés onk après l' ôte, des tinmes etnolodjikes (l' ome, les amagnîs, les maladeyes, les mousmints), pu des tinmes di croejhete (årtikes, pronos, adviebes...).
Gn a eto del toponimeye, foirt ahessante, pask' ele dene eto des nos e walon di viyaedjes et d' ôtes toponimes do payis tîxhon-cåzant.
Målureuzmint, n' a nol indecse al fén po poleur ritrover tos les mots eployîs.
Ortografeye
L' ixh-låte, foirt corant, est scrît "sh" (ci minme son est scrît "hy" dins l' Motî Toussaint)
Li son dj est scrît "-dg" (rindou pa "dj" dins l' Toussaint).
Li betchfessî å est scrît "an" ("â" dins l' Toussaint)
Coviete
Li berå k' on voet sol coviete provént do spotaedje des dmorants d' Ovîfa (les Baras). Et nén del fåve etimolodjike come cwè li mot "Ovîfa" provénreut do latén "ovis". Mins ci n' est nén espliké dins l' live.
Copeye éndjolike
Sourdants
Ovifa Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Adradas
Adradas, c' est ene comene del kiminålté otonome di Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Pingne
On pingne, c' est ene ahesse avou des dints po fé ses tchveas.
Motlî
Les lådjes pingnes si lomnut "discomeloes" ou "discramioes".
Les cis ås dints foirt serés, po ramasser les pûs si lomèt "spûytoes".
Passer l' pingne so ses tchveas si dit "si pingnî" (ou fé ses tchveas).
On s' pout eto pingnî avou des "broushes ås tchveas".
Categoreye:Tchiveas Categoreye:Ahesses di manaedje
Ploymint alpin
Li ploymint alpin, c' est on raprotchmint djeyolodjike del plake Afrike-Arabeye-Inde del plake Urope-Azeye.
Il a ataké al fén des trevéns sgondreces, et s' a porshuvou dispu don (did la les hosmints d' tere dins les payis metous inte les deus plakes tectonikes.
Kékes montinnes k' ont skepyî do ploymint alpin
Categoreye:Djeyolodjeye Categoreye:Montinnes
Hierdå (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje do mot "hierdå" el toponimeye del Walonreye
On rtrouve li mot hierdå dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
C' est on racourti di "hierdåve voye", voye la k' el hiede passéve po-z aler ås tchamps, dizo l' moennance do hierdî do viyaedje.
Tcherdonî
thumb|tcherdonî adule Li tcherdonî u tcherdin do payis u cardinå, c' est on moxhon xhufleu, avou des djaenes et noerès aiyes, et do rodje sol tiesse, del famile des frindjilidîs.
Michel Anselme
I scrijha on memwere a l' U.C.L. dissu les cortis : "Etude lexicologique sur le patois de Bertrix: le jardinage", ki l' rahouca dins l' djivêye des motîs, c' est [S21] (ridoblé e [S107] dins l' Rasgoutadje).
Tcherdonî
I s' tént voltî so les tcherdons.
Michel Anselme
I fjha eto des motlîs walon-francès so les spots po-z anoncî l' tins, et so l' årtchitecteure de viyaedjes.
Anselme
Tcherdonî
No e sincieus latén : Carduelis carduelis
Gn a des ôtes tcherdins.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "tcherdin" et "tcherdonî".
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Moxhons xhufleus
Brussele (redjon)
Li Redjon d’ Brussele u Grand Brussele (u Grande Brussele), c’ est ene des troes redjons del Beldjike, avou l’ Flande eyet l’ Walonreye.
Elle est metowe tot åtoû del veye di Brussele.
Elle fwait pårteye di l’Arondixhmint Brussele-Hal-Vilvôr (BHV).
Li statut del Redjon d’ Brussele est l’ pus målåjhey des ponts sol tåve po s’ etinde inte Walons et Flaminds po l’ adjinçnaedje del Beldjike e 21inme sieke.
Rivnou par djin
Li rivnou par djin e 2004 esteut l’pus bas des troes redjons del Beldjike : 11 309 uros (disconte di 12.357 € pol Walonreye eyet 14.026 € pol Flande).
Categoreye:Beldjike *
Brussel
Roukes et pazeas (arimés)
Roukes et pazeas (Rukes èt pazias), c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Reynolds Hostin, et replaidîs pa Jean Hamblenne e 2019.
ISBN 978-2-87594-034-6
Egzimpes di powinmes
Egzimpe di powinme mostrant li compatixhance po les ptitès djins.
Tchanson
Ene tchanson, c' est li djhaedje di paroles so ene muzike.
Roukes et pazeas (arimés)
Egzimpes di powinmes
Egzimpe d' on powinme avou di rprotches po des madrombeles :
1951
Ôtès djins
Categoreye:Date
Tchanson
thumb|Tchantaedje do [[Tchant des Walons (emey tchapele)]]
Roukes et pazeas (arimés)
Egzimpes di powinmes
Egzimpe d' on powinme ki conseye azès djonnes di wårder les valixheures des vîs, k' i volnut schover evoye:
Sourdant
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Tchanson
Mwaissès dnêyes
Li ci ki scrît ene tchanson est lomé cåzaedjisse.
Li ci ki scrît l' muzike, compôzeu.
Le ci kel tchante, tchanteu. Si c' est l' minme djin, c' est on scrijheu tchanteu compôzeu.
Li tchanteu pout esse acpagné pa ene binde ki djowe sacwants instrumints d' muzike.
Ene tchantreye, c' est ene trope di djins ki tchantèt sins instrumints. I s' produjhnut voltî emey tchapele.
L' operå, c' est des tchansons tchantêyes å mitan d' on djeu d' teyåte.
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Il a stî eplaidî dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon e 2005. Li minme anêye, il a rascodou l' Pris del Veye di Lidje.
C' est on roman istorike. Pol sicrire, li Chantal Denis a léjhou ene masse di lives so l' vicåreye a Nameur et a Sombrefe el Moyinådje, et rmete çoula e walon.
Li stîle î est todi ossu spitant "à la Laloux".
25 di djulete
Li 25 di djulete, c' est li 206inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 207inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 159 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Li live conte 198 pådjes, çou k' endè fwait ene des pus longuès ouves di prôze racontrece djourmåy sicrîtes e walon.
25 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Il a stî saetchî a 200 egzimplaires.
25 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
23 d' djulete - 24 di djulete - 26 di djulete - 27 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Prezintaedje do live
(ratourné di l' adrovaedje da Marc Bauvin)
Plaçaedje å djusse dins li spåce et dins l' tins
Li roman si passe e 14inme sieke, ey est stitchî dins tos des etrevéns istorikes di ç' tins la.
25 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Paul De Saedeleer (pondeu)
Vicåreye
Il ariva tot djonne å Marok (1935), la k' i va dmorer disk' a s' moirt.
Raphaël Zander
Raphaël Zander, c' est on scrijheu walon-cåzant. Cist ome ci a nexhou a Belvå-Lignouveye, li 26 di djun 1967. Il vént do costé d' Måmdiy eyet c' est on mimbe do Rweyå Club walon d' Måmdiy. Il est puvite cnoxhou po scrire des arimés.
Alconaba
Alconaba, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Paul De Saedeleer (pondeu)
Vicåreye
Il esteut cnoxhou del famile rweyåle di Beldjike, et fourit salouwé pa Albert et Pawola e 1963.
Alconaba
Categoreye:Castile et Leyone
Raphaël Zander
Rilomêye
Il a wangnî li Prix littéraire Jean-Marie Masset.
Paul De Saedeleer (pondeu)
Ouve
I ponda des payizaedjes (Vunijhe, Grand Atlasse), ossu bén ki des cmeres ou des moitès nateures (fleurs).
Raphaël Zander
Hårdêye difoûtrinne
Ès pådje sol waibe da Lucyin Mahin
Paul De Saedeleer (pondeu)
Sourdants et pî-notes
De Saedeleer
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Plaçaedje å djusse dins li spåce et dins l' tins
Li voyaedje di Damyin po rtrover ses parints (il a a pô près 20 ans) si passe e 1331. Damyin va rôler tot l' Conteye di Nameur et l' Nonne del Dutcheye di Braibant. Ene pitite eure, l' ero serè el Principåté d' Lidje, sol droete erive di Mouze, dilé Dinant, mins i s' endè frè raddimint rtchessî.
Emantchaedje del sipoûle
Disk' al pådje 92, on dmeure avou Damyin, li mwaisse persounaedje.
Adon, on va fé cnoxhance avou s' mame, et les deus persounaedjes vont djouwer å catchî, tchaeke cwerant après l' ôte.
Tolminme, i si rtrovèt :
Oceyan Indyin
L' Oceyan Indyin, c' est èn oceyan k' est metou inte l' Afrike, l' Azeye et l' Australeye. C' est l' troejhinme pus grand oceyan do monde.
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Emantchaedje del sipoûle
Mins l' paskeye n' est nén co foû po ça, ca Damyin si doet adure a s' novea statut d' tchesturlin. Et, come il a l' tins et l' moyén, i va aler rtrover totes ses "ancyinnès mames". Dabôrd, li suspinse va dmorer disk' al fén.
Oceyan Indyin
thumb
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Stîle
Pacô, li scrijheuse djåze cåzu tot hôt, come avou ses lijheus, tot rwaitant ses persounaedjes :
Gorj (distrik roumin)
Gorj est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Walakeye. Li mwaisse-veye (Târgu Jiu) a-st ene populåcion di 98.897 dimorants.
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Stîle
Zouplaedje d’ on boket a l’ ôte :
Oceyan Indyin
Lomaedje
Dins l' Antikité, li pårteye coûtchantrece (åtoû do cåziyea arabike et tot do long des coisses afrikinne) si loméve Eritrêye u Rodje Mer. Pus lon viè l' Inde, c' ere li Mare Prasodum (Vete Mer).
Gorj (distrik roumin)
Veyes do distrik di Gorj
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Stîle
Bele manire di rapeler les spots pår walons
Oceyan Indyin
Meteyo
Li meteyo d' l' oceyan indyin est reglêye pås moussons.
Oceyan Artike
L' Oceyan Artike, c' est l' oceyan k' est metou li pus al bijhe del Daegne.
Oceyan Indyin
Sourdant
Categoreye:Mers et oceyans *
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Stîle
Bele manire di dire çou k’ ele vout dire, cåzu a môde di prôze-powezeye.
Gorj (distrik roumin)
Veyes do distrik di Gorj
Categoreye:Roumaneye
Oceyan Artike
Categoreye:Mers et oceyans
Que-vlo-ve? (novele)
Ele fourit-st eplaideye e 1910 dins ene ramexhnêye di noveles, L'Hérésiarque et Cie a l' editeu "Stock".
Li mwaisse persounaedje, k' a dné s' no å roman, poite li såvadje no "Kë-vloz-vs", paski i dmande tofer ås djins ki l' arinnèt "kë vloz vs?" (ki vloz vs ? Cwè vloz ?, cwè çki vos vloz ?). C' est on rôlî, ki dvreut vni do payis d' Waime (si Apolinaire note bén on son ë cwand i scrît "Que", et nén on son u come a Ståvleu minme, mins k' åreut dné on scrijha "Quu" nén foirt ahessant e francès.)
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Baltreyes
Gn a des djeus d' mots : li croejhåde d' El Raoued (del rawete)
Tango walon (tchanson)
Li tango walon, c' est ene tchanson ki les paroles ont stî scrîtes pa André Hancre eyet l' muzike compôzêye pa R. Hancre.
Que-vlo-ve? (novele)
Les ôtes personaedjes ont-st eto des nos e walon :
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Baltreyes
Gn a eto des sacwè po rire dins ouve :
José Schoovaerts
thumb|(e 2000) thumb|(e 2004) José Schoovaerts (e walon, Djozé, so les fis, Djozewal, Rabulèts ), c' est on waloneu k' a vnou å monde li 15 di djulete 1936 a Åjhô.
Que-vlo-ve? (novele)
Ortografeye
Apollinaire si rashid, come di djusse, so l' accint des djins k' il a-st oyou djåzer. Il a yeu eto dzo les ouys les gazetes e walon ki rexhént di ces trevéns la, et k' arivént seur a Ståvleu : Li ptit Lidjwès, Li Clabot, Li Spritche. Dabôrd, il eploye ene ortografeye di dvant l' sistinme Feller. Les sons dj et tch sont rindous pa J et CH, metans : La Chanchesse, c' est la "Tchantchesse".
José Schoovaerts
Otoportraits
Que-vlo-ve? (novele)
Sourdants
Categoreye:Noveles e francès
José Schoovaerts
Ouve e walon
Ses tecses e walon ont stî eplaidîs dins l' Rantoele gazete u co Coutcouloudjoû. Mins l' Djozé Schoovaerts s' a purade publiyî so cogne infôrmatike, sol Daegntoele, pal voye di s' gazete éndjolike Rabulets, et des waibes ki vont avou.
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Motlî
Come todi, li scrijheuse est foirt precåcioneuse di n' nén eployî des noûmots, aprume pol motlî especiål del Moyinådje :
José Schoovaerts
Ouve e walon
Il a ratourné e walon et mete dizo l' cogne di bindes d' imådjes des scrijhaedjes di filozofes et powetes etrindjirs come Nietzsche ("Insi djåzéve Zaratoustra"), Machiavel ("Li Prince"), Stirner, Lao-Tseu, Shakbar, Descartes.
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Croejhete
Uzaedje di sacwants beas traits d' croejhete walone :
José Schoovaerts
Ouve e walon
Il a eto adjinçné li prumî fime d' imådjes e walon, "Noersipene"
Il est eto foirt fel po dire li sinne, todi e walon, so les foroms éndjolikes.
Di s' mestî, il esteut dessineu et spiroutî, aprume di caricateures. Eto, i gåyote todi les pådjes di ses Rabulets avou des desséns et des bindes d' imådjes. Il a stî eto gaztî et livrî.
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
son én
Insi li son én est noté a tot côp bon. Veyou eneviè li betchfessî én, on pout vey :
José Schoovaerts
di s' mestî
thumb|Onk di ses årtikes dissu [[Georges Brassens|Brassinse (1954)]] admetou dins l’ soce « La mine souriante » da Marcel Antoine.
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
DIE
Pol DIE (imparfait) singulî, li scrijheuse eploye troes diferinnès cawetes di codjowaedje, come c' est corant e roman payis :
José Schoovaerts
pol walon, come sicrijheu ey enimådjeu
E 1995 : il edåme l’ enimådjaedje do roman e walon « So l' anuti » da Lorint Hendschel.
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Pî-notes
Droldimint assez po on roman, on trouve deus pî-notes el pådje 6 ey el pådje 107 (la k' on dvize, di l' etimolodjeye di Sombrefe). Les pî-notes sont-st e francès.
Tango walon (tchanson)
C' esteut ene mwaisse tchanson do repertwere da Bob Dechamps.
José Schoovaerts
pol walon, come sicrijheu ey enimådjeu
Avou les desséns ki n' ont po fini nén siervou po « So l’ anuti » il va rarindjî ene Binde d' imådjes, à môde di shûte, « L' Avespré », l' passer dins les Rabulets et, po ene pårt dans l’ Li Rantoele. Li tot va parexhe come live.
thumb|diplome del [[sicole di walon d' Nameur ]]
Di 1995 a 1999 : I shût les cénk anêyes del sicole di walon des Relîs Namurwès.
Di 2000 a 2003 : I shût les cours di walon dinés pa Lorint Hendschel a l’ UCL a Ocgniye (Noû Lovén).
E 2000, il enonde li prumire gazete éndjolike e walon, k' i lome RABULèts.
Di 2003 a 2005, il a dessiné les covietes del Rantoele gazete et adjinçner di cisse gazete e walon la.
Tango walon (tchanson)
Come di djusse, ele si tchante sol rite do tango.
José Schoovaerts
pol walon, come sicrijheu ey enimådjeu
E 2006, e moes d' djulete 2006, il a renondé RABULèTS. I l' edåma pa ene novele binde d' imådjes ("Et l' niût s' a stindou") k' on-z î pout, avou ene miete di boune volté, ricnoxhe å ddins ene pougneye di djins del Walonreye d' adon. E moes d' setimbe, gn ava ene shûte lomêye "L' Avesprêye tcheyowe, i fwait tot noer".
Fén 2006, i toirtcheye deus bindes d' imådjes so des tecses da Nietsche, "El novele idole" eyet "Li moirt k' est volontaire". Il askepeye eto ene rimouwante pitite sucete a l' après d' Choderlos d' Laclos "Tchåderlote". Dizo l' tite "Riskeus aloyaedjes", ele parexha, e coleurs, dins l' Rantoele 42. Pol Rantoele 44, i s' atake å ratournaedje e BD do live "Li Prince" da Machiavel.
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Messaedjes del sicrijheuse åd triviè do roman
Tuzaedje so les langues
Tango walon (tchanson)
Corwaitaedje do tecse
Eployaedje di beas mots walons :
Calcaedje do francès Li rîlêye Fr. EN => w. IN, n' est nén mamaedjeye sifwaitmint po tos les mots :
Noûmots des danses :
Nôvimbe
djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Messaedjes del sicrijheuse åd triviè do roman
Tuzaedje sol societé d' ouy, ki ça n' a nén candjî dispu 1350.
Nôvimbe
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Messaedjes del sicrijheuse åd triviè do roman
Categoreye:Romans e walon Categoreye:Romans istorikes e walon roman
Nôvimbe
Li moes d' nôvimbe, c' est l' onzinme moes do calindrî grigoryin, 30 djoûs long. Si no vént do latén novem (nouv) ca c' esteut l' nouvinme moes dins l' vî calindrî romin, divant k' on candjaxhe li date di cmince des anêyes po les fé cmincî deus moes pus timpe.
Et mi, dji vs ratindeu (roman)
Corwaitaedje difoûtrin
Èn årtike a stî scrît so ci live ci ey a stî eplaidî dins li limero 38 di Li Rantoele.
Nôvimbe
Fiesses do moes d' nôvimbe:
José Schoovaerts
pol walon, come sicrijheu ey enimådjeu
E 2007, i s'a plonké dins on ovraedje di tos les diåles : fé bodjî les imådjes di Noersipene ! Djanvî a fini k' il aveut "dedja" metou 54 moyalès sgondes dins l' boesse. Cwand on sondje k'i fåt 24 imådjes po ene sigonde di fime, on s' rind conte ki ça dmande do tins po divni Walt Disney. Todi èst-i, k' may fini, il aveut emantchî 20 munutes (e coleurs !) et dedja sayî d' î djonde ène bele muzike... A l' fén d' 2007, i n' èstéve nén co foû del bouye tapêye dissu s' tauve. Mins, e moes d' djulete 2008, vola li «miråke Noersipene» ki s' enonde avou les prumires et co xhiltantès sayes, so ene waibe di strimigne, «blip.tv».
Todi e 2007, il a rprins l' gorea come mwaisse dessineu del Rantoele-gazete, adjinçnêye adon pa Lucyin Mahin. I gåyote, dispu don, tos les limeros avou ene coviete la k' a gn a ene andoûlante kimere, et on cok. Et toirtchî cwate pådjes divintrinnes di BD e coleurs. I scrît des årtikes so les oteurs k' i translate e walon.
Nôvimbe
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs
José Schoovaerts
pol walon, come sicrijheu ey enimådjeu
Et vo n' la-t i nén k' il a edåmé 2008 avou on ratournaedje e BD d' on tecse da Max Stirner. Et l' fini avou l' translataedje di tot l' "Tao tô king" da Lao-Tseu et minme è mète ène fèle pougnîye dès "tuzaedjes" è imaedjes.
Nôvimbe
Novimbe
José Schoovaerts
pol walon, come sicrijheu ey enimådjeu
A l' edåme di 2009, c' est a Shakbar k' i s' a-st ataké et, å prétins, a Descartes.
E 2011, il askepeye li Professeur Titôrvå.
E 2017, c' est l' deujhinme pårteye, foirt tecnike, ratournêye do francès pa Lucyin Mahin.
E 2018, i lait ouve come dessineu des covietes del Rantoele. Mins i boute co felmint so les rantoeles di soçnaedje, Fesbok et Twitter, avou des tecses et des desséns.
E 2020, i ratele avou les pådjes e coleur del Rantoele, dessinant si prôpe istwere cwand il a yeu èn accidint des ecdûts do cervea.
Eplaidaedjes so papî
Il a eplaidî so spès papî cåzu tos sès ovraedjes èt lès sipåde à dès nén trop nâreûs :
Corwaitaedje do walon et do stîle da J. Schoovaerts
Djozé eploye on walon ki rprind des mots di totes les coines del Walonreye, et avou on cmaxhî sistinme di scrijhaedje. Si rclame-t i bén hôt dins s' gazete "Rabulèts"
A dater di 2006, i publiyrè todi dpus di tecses rimetous e rfondou.
Sourdants & pî-notes
Schoovaerts Schoovaerts Schoovaerts Schoovaerts Schoovaerts Schoovaerts
Fayi (bwès)
thumb|Fayi avou kékes [[silvesses, onk abatou padvant]] On fayi, c' est on bwès avou bråmint des hesses (des faws).
Li mot a dné ene håvlêye di nos d' plaece e l' Walonreye.
Discrijhaedje
Li fayi si prezinte come on bwès avou des hôts åbes, sins waire di bouxhons padzo.
On pout maxhî kékes ôtes åbes avou les faws, come les såvadjes sapéns.
On espwete on fayi après 30 ans, tot côpant les faweles come bwès d' tchåfaedje.
Djindjipe
Li djindjipe, c' est ene plante ki vént d' Azeye et k' on eploye li rampe come yerbêye, dins les såces ou dins les desserts. Eto dins les sopes.
Fayi (bwès)
Categoreye:Foistreye
Djindjipe
Zingiber officinale.
Coûtivaedje
Leyî al tere sins eterer. Metans dins on pot avou des pires å fond et del troufe dissu.
Dins ene sere, a 25°C, nén trop raiwer, divant k' i gn åye des raecinêyes. Li fleur crexhe après 5 samwinnes. Rascode après 4 moes.
Come yebe ås maladeyes
Po l' estoumak.
Po les mås d' cour del feme ki ratind.
Categoreye:Plantes Categoreye:Plantes foû del Walonreye Categoreye:Yerbêyes Categoreye:Yebes ås maladeyes
26 di djulete
Li 26 di djulete, c' est li 207inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 208inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 158 djoûs disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
24 di djulete - 25 di djulete - 27 di djulete - 28 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Sint-Dni-dlé-Bovesse
Sint-Dni-dlé-Bovesse (on dit co Sint-Dni-dlé-Djiblou, e F. Saint-Denis-Bovesse) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes dins l' novele intité des Brouwires
Djeyografeye
Li viyaedje di Sint-Dni si trouve a ene hôteur di 188 m å soû di si eglijhe.
Istwere
Si li cinse del Brouwire a dné si no al comene d' asteure, Sint-Dni doet si oridjene a on tins bråmint pus ancyin. Si prumire mincion rimonte a 805: Villare Sancti Dionysii. Les djins di Sint-Dni s' ont todi lomé Dionésyens, e referince a cisse mincion del Moyinådje.
Metowe pa dzo li vocable di Sint-Dni, ene fontinne sereut li banse del pårotche. E ç' moumint di l' istwere, Sint-Dni fwait pårteye d' on payis ombradjé di bwès arozés di bråmint di rixhots. L' oridjene del fontinne rimonte a 610 cwand c' est ki les missionaires francès si tårdjît å sourdant d' ene rivire, ki, 6 siekes pus timpe, les Romins avént lomé Mahana (ådjourdu Mouhagne). Ele prind si sourdant dins les paxhis del Spåmreye et riçût sacwants aflouwints do costé di si droete rive. Ele arive e Mouze a State adlé Hu. Cwand les missionaires catolikes pudnut contak avou les djins di ci viyaedje, i vont vey leu foirt individuwalisse. Seule li rlidjon va esse li pont di resconte inte les djins et les apôtes francès. Les druwides ont ene ceremoneye pårticulire po fiester l' rinovea, li cominçmint d' ene novele anêye: moussîs di blankès cotes, i côpèt avou ene seye d' ôr li canistea ki rçût li veye do tchinne. Zels seulmint ont li droet di côper li canistea. On lî prusteut li pouvwer d' inmunizer disconte li pwezon et di schaper del maladeye. Les prumîs crustins sont temoens di ci môde. C' est insi k' i djudjèt li côpaedje do canistea sâcré. Li canistea riprezinte l' inmoirtalisté del åme et ni pout viker k' pa li seuve des tchinnes, li rwè des bwès, simbole del foice, ki po crexhe, ont dandjî d' aiwe, l' aiwe del Mouhagne. Cisse fontinne, disfroyeye, dina l' idêye al famile Hallet, bresseus di djermêye e djermêye, di prinde si aiwe, on riméde miråke disconte les mås d' tiesse. Cisse bressene est ådjourdu viye di cint ans. Ele est ene des rårès bressenes sorvicantes.
Li tour di l' eglijhe est li pus vî bastimint do viyaedje, come do ban. A l' oridjene, cisse tour esteut probåblumint basteye di bwès et on fossé åtoû. C' esteut li plaece ewou on si meteut al coete dins li cas di dandjî. Ele sierveut di donjon et aveut des moudreuses, k' on è poleut si disfinde et vey ariver l' innmi. Å dvins di cisse-cile, on pout admirer di foirt belès pires funeraires da l' 14e sieke. Ene est da Jean Dores, ci persounaedje esteut tchivalî di Seumwès. Ancyinnmint, ele garnixheut li pavmint del tchapele Sint-Mårtin. Li tchestea-cinse di Sint-Mårtin a Émene esteut dins l' timps ene plaece istorike, foitmint distrûte ås 16e eyet 17e siekes. L' ôte pire est da Jacquemin di Tchenoit, ôridjinnaire da Sint-Mårtin lu eto. Li pire di Djérome da Homblière si trouve dins l' eglijhe.
Payis baskicåzant
Li payis baskicåzant (e basse, EuskalEuskal Herria), c' est ene sitindowe di tere ki comprind, asteure:
Sint-Dni-dlé-Bovesse
Istwere
Pus lon dins l' eglijhe, ene statowe di Sint Dni riprezinte li mårtire so pî. Apoisse des Gåles, prumî eveke di Paris, å 1î ou bén å IIIe sieke, mârtirijhî a Sint-Dni. Li ledjinde li rprezinte ki s' ridresse, après s' esse fwait côper li tiesse djus, po poirter si tiesse. Sint-Dni est fiesté li 9 d' octôbe. Il est invoké disconte les cefaleyes et les hôsmint d' cour. Ene replike di si statowe a stî rifwaite et si trouve so li pavêye del bressene Hallet.
Payis baskicåzant
Lingaedjes
Li cmon lingaedje, c' est l' basse. Mins il a stî spotchî po l' espagnol e l' Espagne eyet på francès el France.
Sint-Dni-dlé-Bovesse
Istwere
On conte 6 tchapeles a Sint-Dni: li tchapele di Sint Dni, datêye di 1927 (rowe do Stoirdoe); li tchapele Sint Houbert; li tchapele di Sinte Rita; li tchapele Sint Rok; li tchapele do Sacré-Cour, basteye e 1894, leyeye et ribasteye e 1998 (rouwele Mouchet); li tchapele Nosse-Dame di Bon Scours carapmint distrûte (rowe di Beafå)...
Payis baskicåzant
Lingaedjes
Li politike linwistike di l' Ewscadi (payis basse otonome espagnol a permetou di ranimer li baskicåzaedje dins les efants, adon ki l' lingaedje eva a cou d' poyon, ostant el Navåve k' el France.
Sint-Dni-dlé-Bovesse
Istwere
Li Spåmreye : dins l' timps et djusk' å cominçmint do XXe sieke, les femes vinént rispåmer leu lindje ås sourdants del Mouhagne. On lavoe publik si troveut djondant l' ancyinne Cinse Masson.
Anêyes 1500
anêyes 1480 | anêyes 1490 | anêyes 1500 | anêyes 1510 | anêyes 1520
Sint-Dni-dlé-Bovesse
Istwere
Li Stoirdoe : Vaila, i gn aveut on stoirdoe po ôle di colza accioné pa des tchvås; c' esteut di pezantès pires cilindrikes ki tournént tot språtchant li colza. Ene di ces pires cilindrikes sieve di soû al tchapele di Sint-Dni.
Payis baskicåzant
Lingaedjes
Categoreye:Monde basse Categoreye:Basse (lingaedje)
Sint-Dni-dlé-Bovesse
Istwere
Li Cinse di Beafå (bea få, dj' ô bén bea faw; so plaece bia fau, sicrît e francès Beauffaux): ene bele cinse e cwåré tipike hesbignone, ki s' trouve al limite di Lonzêye et di Sint-Dni. Cisse cinse esteut prôpieté di Johan di Bialfour al XIVe sieke. Ele esta ofrowe e 1623 ås Djezwites di Nameur, ki l' wårdît djusk' al Revolucion francesse.
Anêyes 1500
1500 | 1501 | 1502 | 1503 | 1504 | 1505 | 1506 | 1507 | 1508 | 1509
Sint-Dni-dlé-Bovesse
Istwere
Tchestea des Brouwires (18e sieke)
Anêyes 1500
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Sint-Dni-dlé-Bovesse
Istwere
Cinse del Brouwire (ancyinne comandreye des Templîs)
Tchapeles di Sint Dni (1927), di Sint Houbert, di Sinte Rita, di Sint Rok et do Sacré-Cour.
Rat
--- ---
Li Rantoele (soce)
Li Rantoele, c' est ene soce di waloneus, k' a skepyî e 1995, d' ene idêye da Lorint Hendschel eyet Lucyin Mahin.
Istwere
Elle a divnou bénrade (1996) ene SNR, tchôkêye pa Stefane Quertinmont (ki serè l' prumî prezidint), avou eto Pire Otjacques (ki va divni cwårlî), et Tiri Dumont. Dins ses statuts, gn a l' raprindaedje do walon pa les djonnes, et li rfondaedje do coir do lingaedje.
Eto, li soce va mete do côp so pî ene Tåvlotêye Rifondaedje.
Flôbek
Flôbek, obén e Feller : Flôbèk ([FR] Flobecq ; [NL] Vloesberg ; [PCD] Flôbek), est ene ribanêye comene del province do Hinnot.
Li Rantoele (soce)
Istwere
C' est ene des prumirès soces ki va roter pår e walon, dins ses raploûs et dins ses scrijhaedjes divintrins. C' est, avou, ene soce ki n' serè måy aloyeye a ene coine del Walonreye. Gn årè des raploûs a Djilî, a Bietris, a Dåvdisse, å Noû-Lovén, a Lidje, a Djiblou, evnd.
Sol pî sol tchamp, li soce va eplaidî ene gazete e walon do minme no, kel prumî limero rexhe e l' esté 1996. Mins c' est purade sol Daegntoele k' ele va bouter. Elle enonde totès sôres di waibes, aprume, li waibe do walon lingaedje (1996), pu l' Aberteke (1997). Ele va ossu produre, di 1998 a 2000, èn årmonak walon.
E 1999, Yves Paquet divént prezidint, et enonder les soçnaedjes di Djiblou, la k' on djåze pår e walon, so totes sôres di tinmes, avou des djins d' ådfoû del soce.
E 2000, Pablo Sarachaga divént penleus, et onk des stoks del Tåvlotêye Rifondaedje. Li soce si mete a fé toplin åtoû do ratournaedje e walon des programes éndjolikes. Et mete en alaedje l' esplicant motî do walon, pu, e 2003, l' eciclopedeye Wikipedia e walon.
E 2001, li soce enonde ene pitite colleccion d' lives, po-z eplaidî des scrijhaedjes ki fwaiynut avancî l' walon.
E 2002, li Rantoele passe on laid cwårt d' eure, veyanmint k' ene pårteye des soçons n' est pus po sotni li rfondou walon.
E 2003, li prezidince passe a Lucyin Mahin, ki saye, avou bråmint moens di mimbes, di mintni les bouyes del tåvlotêye rifondaedje, del gazete, des waibes, et del Coleccion Belès Letes.
Li Rantoele a eto ovré so li scolaedje do walon, copuvite avou l' sicrijhaedje rifondou, å Noû-Lovén (2001-2003) et a Bive (di 2003 a asteure).
Les fimes del tévé walon-cåzante (skepeye e dissu Youtube sont eto eplaidîs avou l' imådjete del Rantoele dins l' djenerike.
E 2018 et 2019, Lucyin Mahin va prezinter l' walon et les ponts del Walonreye do Djåzant atlasse éndjolike dins des raploûs d' linwincieus el France å no del Rantoele.
Hårdêyes difoûtrinnes
Rantoele Categoreye:Li Rantoele (soce et gazete)
Strî d' cavlî
On strî d' cavlî, c' est ene ahesse agritcheye al sele fwaite d' on fier schåyî avou ene bårete po mete si pî.
Categoreye:Tchivås
Sillabe
Ene sillabe (on dit eto : on pî) c' est l' son do cåzaedje k' on prodût d' on seu shofla.
Bokets del sillabe
Les linwincieus discôpèt l' sillabe e troes bokets:
Les deus dierins eshonne fijhant l' rime, la ki c' est zels ki fjhèt l' arimaedje el powezeye.
Li fonolodjeye di tchaeke lingaedje impôze des contrintes åzès sillabes possibes, dedja pa l' nombe di sons possibes po ç' lingaedje la, mins eto dins çou k' on lome les contrintes sillabikes: on n' pout nén adjinçner les diferins sons come on vout, i gn a des rîles ki djhèt çou k' est possibe et çou ki n' l' est nén.
Sillabe e walon
E walon on kinoxhe bén li rîle des troes cossounes, et les viebes erîlêymint disrîlés; c' est des consecwinces del contrinte sillabike do walon.
Po bén defini l' sillabe e walon, i fåt saveur ki les diferins sons polèt esse:
Et la, i fåt fé atincion k' e walon (come dins bråmint ds ôtes lingaedjes) on n' sicreye nén l' diferince inte li "L" k' est ene cossoune et l' ci k' est ene likide, parey po les deus sôres di "R"; mins c' est bén des sons bråmint diferins, ki rotèt dierinnmint po çou k' est di leu plaece dins l' sillabe (des lingaedjes k' i gn a ont des senes diferins po ces sons)
Vochal totes les combinåjhons possibes pol sillabe e walon sont dnêyes pal formule shuvante: (C(D,L))V(C,D) ki s' pout diswalper dins totes les possibilités chal pa dzo (l' atake ou l' cawe polèt esse vudes, on mete x pol mostrer):
li diferince inte les dmey-voyales (w, y) eyet les likides (r, l) c' est ki les dmey-voyales si polèt trover å cmince ou al fén d' ene sillabe, ou inte ene cossoune et ene voyale; mins les likides ni s' polèt trover k' inte ene cossoune ey ene voyale seulmint.
On voet bén l' diferince inte on "R" cossoune et on "R" likide dins on mot come "portrait" (PoR-Trê), li prumî "r", c' est ene cossoune, li cawe del prumire sillabe; dismetant ki l' deujhinme "r" est ene likide, ki avou l' "t" fwait l' atake del deujhinme sillabe.
Castinne
Categoreye:Pires et rotches thumb|Mostras di des sôres di pires castinnixheuses Li castinne, c' est ene sôre di rotche avou bråmint del tchåsse divins. Dins les rotches castinnixheuses, gn a li pire castinne, li ptit grani eyet li pire di måle. Les terins metous so castinne sol boird bijhrece di l' Årdene, on les lome li Calistinne. Po l' etimolodjeye et les vî(s) scrijha(s), riwaitîz dins l' esplicant motî.
27 di djulete
Li 27 di djulete, c' est li 208inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 209inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 157 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Nålene
Nålene (fr: Nalinnes) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Han-Nålene.
27 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Nålene
(On les lome come çoula paski l' ci k' aveut fabriké l' ouxh di l' eglijhe si loméve Marloye et k' il aveut passé s' tins a scrire si no dsu, avou des dôrés clås.)
27 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
25 di djulete - 26 di djulete - 28 di djulete - 29 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
Castinne
Cwand gn a del castinne dins l' tere, on pout voey des castenixheusès fômes.
27 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Sillabe
Sillabe e walon
Li mot "portrait" a-st ene formule di sillabe di CVC-CLV, çou k' est bén deus sillabes possibes e walon.
On voet bén eto ki l' rîle des troes cossounes c' est djusse ki, cwand on mete deus sillabes e walon pa drî ene l' ôte, i n' pout måy aveur troes cossounes (C) ki s' shuvèt; c' est tot simplumint nén possibe dins l' fonolodjeye do walon.
On voet ossu ki l' betchfessî oi, la k' il a ddja on son W å dvins, ni pout aveur pa dvant rén d' ôte k' ene seul cossoune dins ene sillabe. Avou l' betchfessî oe i gn a ene sacwè di rshonnant, mins ki n' si mete nén dins li scrijhaedje: dins on mot come "troes", metans, on-z a dins l' levant walon ene sillabe CLV (treû), mins la wice ki oe = wè, on-z åreut "trwè" CLDV, çou ki n' est nén possibe; et come d' efet, dins l' prononçaedje di ç' mot la li "r" est rmagnî et c' est "twè" CDV k' est prononcî, et insi respecter l' fonolodjeye del sillabe e walon.
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Linwince
Serè
Serè, co lomé po dvizer del rebanêye comene Grand Serè ([FR] Seraing). K' ès-n' ortografeye e Feller, c' est Sèrè, c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Djeyografeye
Serè si trouve å sud di Lidje, tot rmontant Mouze.
Spotaedje
Les dmorants d' Serè sont spotés «Râyeûs d' ârmâ» (råyeus d' årmås) la kel betchfessî å est prononcî â (/aː/) adon k' a Lidje, il est prononcî å (/ɔː/), dj' ô bén, cåzu «ô» (/oː/).
Economeye
C' est ene plaece foirt industrialijhêye, avou des hôts-forneas.
Li sidje del societé siderurdjike, asteure rimetowe avou Arcelor, divant çoula Cockerill-Ougrée, si trouve la k' c' esteut l' viye dimorance d' esté des princes-evekes di Lidje.
Tuzance walone
Serè est tchanté dins «Set solos po Rathmès», ene tchanson adjinçnêye pa Jacques Lefebvre (muzike) eyet Guy Fontaine (cåzaedje) li djoû l' etermint da Jean Rathmès. 🇱🇰
Spôrt
Tins del såjhon 2022-2023 del D1 bedje di fotbale, li R. FC Serè djouwe drola. C' est l' deujhinme club del province di Lidje, après li Standård di Lidje.
Sourdant
Categoreye:Veye di Walonreye
Pitit grani
Categoreye:Pires et rotches Li ptit grani, c' est ene sipiyåve pire inte li grani eyet l' castinne. Li ptit grani, s' a fwait do trevén carbonifere.
Les crostions (tecses)
Categoreye:lives e walon thumb|coviete thumb|250px|sortite do live Les crostions (<SMALL>Les crostillons</SMALL>), c' est ene schôtlêye di tecses e walon, da Joseph Kinable, eplaidîs e 1889.
C' est tos arimés, mins pus vite a môde di contes po rire, u d' tchansons.