cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tcheke (di banke)
Istwere des tchekes el Walonreye
Les tchekes ont divnou on moyén d' paymint foirt corant tins des anêyes 1970 a 2000. Il estént waerantis påzès bankes, si on n' aléve nén ådzeu d' ene metowe some (dijh meye francs bedjes e 2000). Dj' ô bén ki, si on vs hapéve vos tchekes, et n' nén ndaler ådzeu di ç' some la, li banke diveut payî, minme si l' ome ki c' esteut da sinne li tcheke fijheut opozicion.
E 2003, les tchekes n' ont pus stî waerantis, et on ls a bråmint abandné, po les paymints pa cwåte ås liårds.
Sôre di tchekes
Categoreye:Economeye
Joseph Grandgagnage
vignette|Joseph Grandgagnage (artiste: Petrus Johannes Arendzen) Joseph Grandgagnage (Nameur 1797, Imbour 1877) fourit on djurisse eyet scrijheu walon. Ene rowe a Nameur poite si no dispoy 1868 (dj' ô bén, di s' vicant). Il est l' mononke do diccionairî walon Charles Grandgagnage.
Etimolodjeye tîxhone
Pådje des etimolodjeyes tîxhones do walon.
Joseph Grandgagnage
Djôzef fijha ses studiaedjes di droet e l' univiersité d' Lidje, poy esse substitut do procureu do roy a Nameur (1823), conseyî al Cour d' apel di Lidje (1830), prezidint d' tchambe eyet prumî prezidint del minme cour d' apel.
Etimolodjeye tîxhone
Dispårtixhaedje des mots d' etimolodjeye tîxhone
On conte ki ene vintinne di porcints des mots walons sont d' etimolodjeye tîxhone.
Joseph Grandgagnage
Come oteur, i scrijha Coutumes de Namur et Philippeville (1869-70), co foirt epoyî påzès rcwereus d' Istwere; eyet ossu sacwants romans eyet rimeas mins foirt aloyîs al môde do moumint il ont stî rovyîs dispoy adon.
Etimolodjeye tîxhone
Dispårtixhaedje des mots d' etimolodjeye tîxhone
Ces chifes la rascovrèt les mots ki vnèt :
Joseph Grandgagnage
I s' interesséve eto åzès syinces natureles des biesses et des plantes, eyet a l' arkeyolodjeye; i fourit onk des askepieus e 1845 del Soce arkeyolodjike di Nameur, ki rçuva après s' moirt des tåvleas, desséns eyet ôtès sacwès åyant apårtinou a Grandgagnage.
Etimolodjeye tîxhone
Egzimpes di mots vinant d' èn erî-rfwait bodje tîxhon
"musa", "muska" (mosrê, crouweur) ==
Sacwants mots walons d' etimolodjeye tîxhone (dedja studyîs dins l' Wiccionaire)
Categoreye:etimolodjeye do walon Categoreye:Lingaedjes tîxhons
Cirou
Cirou (prononcî Cîrou) u Cirou-Moustî, F. Céroux-Mousty), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ocgniye-Li Noû Lovén, el province do Roman Payis.
thumb|l' eglijhe do Moustî
Mwaissès dnêyes
Li no "Cirou-Moustî" provént do rebanaedje des viyaedjes di "Cirou" eyet Moustî e l' an III (1794-1795).
Istwere
Gn a veut sacwants signorreyes et coû d' djustice sol ban d' Cirou :
Cirou dipindeut del mwaireye di Djnape, et Moustî del cene Mont-Sint-Wubert.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Bando kick-boxing
Categoreye:Spôrts di toursixhaedje
Li Bando kick-boxing u bocse birmane ås cwate åres, c' est ene sôre di lethwei, mins pus modiene et pus fel. Elle a vnou å monde e l' Amerike do Nôr å cmince des anêyes 1960. Elle est rwaiteye come ene sôre d' escreme la k' on bouxhe avou les pîs eyet les pougns (avou des wants).
Åzes USA, dins les anêyes 1970, li bocse birmane ås cwate åres a fwait des efants : sacwants fômes di Full-contact eyet di Kick-boxing.
Po les lûtes, gn a deus sôres di toursixhaedje:
Dabôrd les rîles eyet les condicions di lûte polnut foirt candjî, notamint les côps acceptés eyet disfindous, li tins do toursixhaedje, çou k' gn a al tere (carpete oudonbén rigne), les ahesses po s' waeranti des mwais côps (casse, plastron, djambires, tchåssons, evnd.).
Hårdêyes difoûtrinnes
bando kickboxing Bando kick-boxing
Patrice Lumumba
thumb|(1960)
Patrice Lumumba (riwalnijhåve Patrice Loumoumba ), c' esteut on politikî congolès k' aveut di skepyî li 25 di djulete 1925. Il a morou assaziné li 17 di djanvî 1961.
C' esteut on politikî do tins do Congo bedje, ki dmandéve li dislaxhaedje do payis. Il enonda l' Mouvmint Nåcionå Congolès, et dmander des vôtaedjes po les Congolès decider d' leu-z avni.
A l' indepindance, i divna prumî minisse, mins come i mancive les interesses des grandes eterprijhes coloniåles et k' i clintchive do costé d' l' URSS, li govienmint bedje eyet les Estats-Unis l' ont fwait assaziner.
Divant l' indepindance
Patrice Lumumba vina-st å monde li 2 d' djulete 1925 a Onalua, el province do Cassay.
Cwand i mousse foû d' prijhon deus ans pus tård, i s' va mete e contak avou l' mouvmint dislaxhiveus.
E 1958, bråmint des pårtis ki sont pol dislaxhaedje si rapoûlèt en on pårti pan-africanisse a dmey-legål: li Mouvmint Nåcionå Congolès, ki va esse li prumî pårti di prezince nåcionåle.
Patrice Lumumba divénrè radmint li mwaisse moenneu indepindantisse do payis.
Li såme do MNC c' esteut di passer å dzeu des diferinces di tribu ou redjonåles, eyet d' aveur ene organizåcion indepindantisse unifiêye; çoula aléve siconte des interesses neyo-coloniås ki vlént purade dispårti l' payis e pus ptits bokets, des ptits payis ki pôrént pus åjheymint esse controlés d' åd foû.
E moes d' decimbe 1958, li moenneu pan-africanisse do Gana, Kwame Nkrumah, fijha-st a Accra li Conferince des Peupes d' Afrike, eyet l' mouvmint d' liberåcion congolès fourit rprezinté pa Lumumba. Rintré e s' payis i fjha-st on metingue divant ene floxhe di djins a Léopoldville (asteure Kinshasa), et dins s' discours riclamer l' dislaxhaedje do Congo.
Après çoula i gn ourit des disdûts, eyet l' govienmint coloniå bedje ramassa Patrice Lumumba et bråmint d' ses shuveus et ls amete di sedicion eyet les mete e prijhon.
Li pression populaire fijha k' i fourit rlåtchî e 1960.
Bwès d' tchåfaedje
thumb|250px|right|Bwès d' tchåfaedje Li bwès d' tchåfaedje u bos d' rasse, c' est des åbes k' on-z abate dins les taeyes, et k' on rcepe sovint a bokets d' on mete, pu rfinde a schenes. Les pus ptitès coxhes ki n' sont nén rfindowes si lomnut les rondins.
Patrice Lumumba
Divant l' indepindance
Patrice Lumumba va dire "dins l' tins, des arokes ont stî fwaites, mins asteure nos estans presses a-z ovrer eshonne avou les pwissances k' ont stî chal po fé askepyî on pouxhant novea blok. Si on fwait berwete, ça serè l' Occidint li fåte."
Bwès d' tchåfaedje
Li bwès d' tchåfaedje, c' est ene nén spoujhåve enerdjeye.
Patrice Lumumba
Prumî minisse
Des vôtaedjes sont fwaits, eyet Lumumba si rclame comunisse tins del campagne.
Li 23 d' djun 1960 on govienmint di cowalicion est fôrmé avou Joseph Kasavubu come prezidint eyet Lumumba come prumî minisse.
Bwès d' tchåfaedje
Sôres d' åbes
Po les tchinnes et les faws, on fwait eto do bwès d' tchåfaedje sol houpî
Patrice Lumumba
Prumî minisse
Ci govienmint va declarer l' dislaxhaedje do Congo kékes djoûs après, li 1î d' djulete.
Bwès d' tchåfaedje
Sôres d' åbes
Les åbes å tinre bwès, come les sås, les plopes, les sapéns les frinnes polèt siervi eto d' bwès d' tchåfaedje, mins i n' tchåfèt nén bén.
Patrice Lumumba
Prumî minisse
Kasavubu, avou Moïse Tshombe (aspoyî pal Beldjike) volént federålijhî l' payis; tot l' contråve di çou k' voleut Lumumba, la k' i pinséve ki seulmint on foirt govienmint cintrå poléve si disfinde conte les interesses coloniås.
Bwès d' tchåfaedje
Sôres d' åbes
Les rondins k' on breni ni tchåfnut nén si bén ki les cis k' ont stî bén sonnés.
Patrice Lumumba
Prumî minisse
Li rwè Bådwin d' Beldjike aveut vnou lu-minme po proclamer l' dislaxhaedje; mins cwand Patrice Lumumba prinda l' micro, i va critiker, sins dmey-mots, li grande rascråwe ki les 80 anêyes di colnijhaedje fourît po les Congolès:
Bwès d' tchåfaedje
Muzeure
Li bwès d' tchåfaedje si mzeuréve bråmint e coide, mins asteure, bén pus sovint e stere.
Patrice Lumumba
Prumî minisse
Mågré l' declaråcion d' dislaxhaedje, l' årmêye et li police sont todi controlêyes pa des Bedjes, eyet l' economeye eyet l' administråcion est tote etire ezès mwins des eterprijhes coloniåles.
Bwès d' tchåfaedje
Sourdants
El Walonreye, e bråmint des viyaedjes, les dmanants riçuvnut des pårts di bwès d' tchåfaedje des comenes, k' on lome les manêyes.
Cobal
Li cobal, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike Co, li limero atomike 27, et l' pwès atomike 58,933.
Bwès d' tchåfaedje
Alouwaedje do bwès d' tchåfaedje
250px|thumb|right|Bwès d' tchåfaedje Ene sitouve ki tchåfe ene måjhon (ene u deus plaeces bas) alowe a pô près 10 coides di bwès d' tchåfaedje l' an.
Cobal
Biyolodjeye
Li cobal intere dins l' compôzucion del ciyanocobalamene (Vitamene B12).
Bwès d' tchåfaedje
Alouwaedje do bwès d' tchåfaedje
Ene tchôdire å bwès, avou d' l' aiwe tchôde, ki tchåfe 3 a 4 tchambes alowe åk come 18 coides so l' anêye.
Patrice Lumumba
Prumî minisse
Ça fwait ki bén rade les siervices secrets bedjes et des Estats-Unis vont ovrer po fé toumer Lumumba.
Cobal
Biyolodjeye
Li mancance di cobal si voet so sacwants waidaedjes po les motons. Les biesses sont tchêpieuses ådla.
Patrice Lumumba
Prumî minisse
Moyisse Tchombé, k' ovréve pol copagneye bedje des menes do Catanga, va-st atourner l' police do Catanga (li province avou les pus grandes ritchesses di minrês) a n' nén ricnoxhe li govienmint cintrå. Eyet å Cassay, les eterprijhes minreces vont stombyî Albert Kalonji Ditunga a s' declarer rwè do Cassay.
Cobal
Biyolodjeye
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Elemints tchimikes
Bwès d' tchåfaedje
Pris do bwès d' tchåfaedje
Li tåvlea ki shût dene li pris d' ene coide di schenes avou on pô des rondins, bén metowe po esse tcherieye evoye dins on viyaedje la kl' i gn a des taeyeus å bwès (Transene), et l' pris do dierin atchteu, a Brussele.
Patrice Lumumba
Prumî minisse
Tot djhant ki c' est po waeranti les Bedjes ki dmorént låvå, li Beldjike evoye des sôdårds å Catanga, et insi sotni l' govienmint dislaxhiveus da Tchombé.
Bwès d' tchåfaedje
Sourdant
Categoreye:Foistreye Categoreye:Enerdjeye Categoreye:Tchåfaedje
Patrice Lumumba
Prumî minisse
Divant çou k' est èn evayixhaedje d' ene province do Congo pa l' ancyin colnijheu, li govienmint congolès dimande a l' ONU d' intervini, po k' les sôdårds bedjes s' end alexhe, eyet po-z ariver al påye.
L' ONU evoyrè des sôdårds po mintni l' påye, mins l' Beldjike va rfuzer di rsaetchî ses sôdårds et continouwer a sotni l' Catanga dislaxhiveus.
E moes d' awousse, Patrice Lumumba va rapoûler a Kinchassa les mwaisses moenneus afrikins, et lzî dmander di sotni l' govienmint congolès.
Adon, Loumoumba dimande l' aidance di l' Union Sovietike, eyet e moes d' setimbe 1960, gn a des aidants et des scoleus sovietikes k' arivnut e Congo.
Si assazinaedje
Li 14 di setimbe, nouv djoûs après l' dismetaedje da Lumumba, li coronel Joseph Mobutu, li tchîf di l' årmêye, mins ossu èn adjint del CIA, prind l' controle di Kinchassa, tape foû les sovietikes, et portchessîs les shuveus da Lumumba.
Li president des Estats-Unis eyet l' govienmint bedje decidît d' assaziner Patrice Lumumba.
Il est aresté l' 10 d' octôbe, mins arive a schaper l' 17 di nôvimbe eyet prinde èn avion disk' a Kissangani.
I rfourit ramassé pa l' årmêye li 2 d' decimbe et ramoenné a Kinchassa; i va adon esse torturé on moes å long, poy evoyî å Catanga. Låvå i va esse fuziyî avou deus d' ses minisses, Maurice Mpolo eyet Joseph Okito. I shonne ki ci soeye Moyisse Tchombé k' åye decidé di s' moirt. Gn a la eto cwate policîs u militaires bedjes, li commissaire Frans Verscheure, li captinne Julien Gat, le leutnant Michels eyet l' brigadî Son.
On vout eto ki ces policîs bedjes la ont fé disparexhe si coir, tot l' dismantchant dins do seur soûfurike (diné pa ene compagneye di menes).
Cwand il a stî assaziné Lumumba aveut 35 ans, et i n' aveut stî prumî minisse ki troes moes.
Les idêyes politikes da Patrice Lumumba.
Il esteut po l' avançmint d' l' Afrike, dins èn esprit socialisse. C' ere les minmès idêyes ki les cenes da Kwame Nkrumah et les ôtes "peres des dislaxhaedjes" afrikins di 1960. Il esteut disconte do pårtixhaedje do Congo, et aveut lûté conte do schetlaedje do Catanga pa Moïse Tshombe.
Dins les scrijhaedjes e walon
Patrice Lumumba est ricnoxhou come èn ome ki djheut tofer li veur, nén ene cwålité po on politikî.
Insi, Julos Beaucarne tchante :
Côp d' pî bas
Li côp d' pî bas, cnoxhou sous l' dénominåcion inglesse: low kick, est ene tecnike di djambe eployêye pa des bocses pîs-pougns k' i gn a (bocse birmåne, kick-boxing eyet muay thai) eyet certains arts martiås ki consisse a poirter on côp d' tibia oudobén on côp d' pî so l' mimbe di dzo di l' adversaire (coxhe del djambe oudobén djambe). A l' assulon dezès réglemintåcions sportives, i pout esse poirté so li dfoû ou l' å dvins del djambe.
E toursiadje di plein-contact (dit å K.O. system), i permete di frådjûlijhî li stabilité d' èn adversaire, ou minme co del handicaper timporairmint.
Po çou k' est des bouxhaedjes sol djambe, i gn a sacwants côps d' pî dierins: circulaire (roundhouse kick), dimey-circulaire (semi-circular kick), balancî (stick kick, crescent kick, axe kick,...), k' on dene tot droet di sôre pistoné (front kick eyet side kick), crotchté (hook kick), retombant (hammer kick), evnd.
Patrice Lumumba
el Beldjike
Å coron des anêyes 2010, on lyi rinda bon dvwer dins sacwants veyes di Beldjike.
Côp d' pî bas
E kick-boxing amerikin oudobén djaponès, li sôre di côp d' pî n' pout esse ki circulaire oudobén dimey-circulaire a l' assulon do réglumint.
Patrice Lumumba
el Beldjike
On loma ene rowe a s’ no a Tchålerwè tot disbatijhant l' avnowe Pastur (e moes d' djun 2018).
Adolphine Schoefs
Schoef Adolphine Schoefs (Adolphine Moors-Schoefs) a skepyî diviè 1915 ey a morou e 2006.
Patrice Lumumba
el Beldjike
On lyi meta ene plake so li dvanteure del måjhon d’ veye di Mont, dizo l' cene des prumîs coloniås (decidaedje di nôvimbe 2017).
Adolphine Schoefs
Elle a bråmint scrît e walon dins La wallonne.
Patrice Lumumba
el Beldjike
On lyi fjha ene posteure a Brussele, mins ki n' dimeure nén todi el minme plaece.
Sourdants
Lumumba Lumumba Lumumba Lumumba
Adolphine Schoefs
Elle a eto scrît des lives so l' istwere d' Anse.
Congo
thumb|plake do coulot lomé "Congo" a [[Ôtchamp]] Cisse pådje cial a stî pårteye e cwate: Gn a eto des plaeces dins sacwants viyaedjes (come Ôtchamp), k' ont stî lomêyes "Congo", sovint pask' il î lujheut l' solea (Po des sfwaites paleces, des tienes ki rwaitnut Nonne, on-z a eto li no d' plaece "Solrin"; li contråve, c' est des plaeces k' ont stî lomêyes Sibereye). Riwaitîz eto Congo e motî.
Daegntoele
*
Arabe (lingaedje)
L' arabe, c' est on lingaedje semitike, cåzé asteure oficirmint dins ene grosse vintinnes di payis, e Moyén-Levant et e l' Afrike bijhrece.
Mwaissès dnêyes
L' arabe provént do cåziyea d' Arabeye. Il a stî rfondou et ehåyî cwand on-z a fwait scrire l' Alcoran, diviè 640 ap.Dj.C., dizo l' califat da Otman. C' est dizo l' califat da Ali kel croejhete a stî rashiowe.
L' arabe si scrît en alfabet arabe. Ci-cial a dmoré sins pont dizo les letes (H = J = XH; B = N = Y). C' est do trevén des Omeyådes, kel calife Hajjaj a fwait mete des ponts padzeu u padzo les cossounes.
Les chifes k' e s' endè sieve ni sont nén les minmes totavå (chifes arabes come e l' Urope po les payis do Maghreb, chifes levantreces dins l' restant).
Croejhete di l' arabe
🇱🇰 Croejhete di l' arabe
(sol Wiccionaire)
Categoreye:Lingaedjes *
Payis del Lovire (diyalectolodjeye)
Les viyaedjes do Payis del Lovire
🇱🇰 ''O5 pp. 337-353.
Motlî
Sacwants mots tipikes :
Dizon
Dizon (fr: Dison) c' est ene comene di Walonreye, el province di Lidje.
Emile Van Aelst
Van Aelst Van Aelst Emile Van Aelst a skepyî li 18 di djulete 1933 ey a morou li 2 d' decimbe 2010.
Dizon
thumb|eplaeçmint del comene dins l' province
Emile Van Aelst
Il scrirè des ramexhnêyes d' arimés et tchansons e walon: “Sacwants” (1979), “Après l' plouve” (1985), “A lére et a tchanter” (1990). I note l' accint del Dochriye.
Dizon
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Emile Van Aelst
Come bouteu pol walon, il a-st askepyî li dramatike e walon '' les Tréteaux dochards (dramatike) (1979). Il est ossu onk des meteus so pî del ''Môjo dès Walons do payis d' Tchålerwè (1997).
Il a eto scrît e francès so l' istwere del Dochriye.
Dizon (viyaedje)
Dizon (fr: Dison) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
Djeyografeye
Dizon si trouve a Bijhe di Vervî, cåzu aclapé al veye di Vervî.
Tuzance walone
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Méch-li-Tîxhe
Méch-li-Tîxhe (fr: Meix-le-Tige) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Ldjir-e-Gåme.
Mech-li-Tixhe
Pitit-Inguî
Pitit-Inguî (fr: Petit-Enghien, nl: Lettelingen) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguî.
Sour (aiwe di France)
Categoreye:Aiwes d' Urope Categoreye:France
L' aiwe di Sour (fr: Solre) est ene aiwe di France ki s' egolene dins Sambe djusse après Måbeuje.
I gn a-st ene ôte aiwe lomêye Sour, el Walonreye.
L' aiwe di Sour prind sourd al plaece lomêye «l'Épine», prinde viè Bijhe et passer a Solre-le-Château, Solrinnes, Choisies, Ferrière-la-Petite Ferrière-la-Grande, Rousies eyet s' agoliner dins Sambe a Assevent, djusse après Måbeuje. L' aiwe fwait 23 km longue, eyet si pinte moyene est di 4,5 ‰.
Tîxhe
On Tîxhe u on Tîxhon, c' est ene djin ki djåze on lingaedje djermanike, copurade les Lussimbordjwès.
"tîxhon a eto des ôtes sinses.
Sealand
Sealand (li payis del mer en inglès) est èn estat oto-proclamé, mins nén ricnoxhou pa nolu; s' i l' sereut, ça sereut l' pus ptit payis, la k' i s' trouve so ene viye plate-fôme å lådje di l' Inglutere.
Li "principåté d' Selande" si vout on vraiy Estat, avou si govienmint et ses lwès; i gn a minme yeu on côp d' Estat ey on "govienmint en egzil"; mins nol ôte Estat nel ricnoxhe, nerén les organisses eternåcionås come l' union eternåcionåle des posses, l' ICANN (pol daegntoele), les telefones, evnd. Po scrire pa l' posse i fåt-st eployî ene adresse el Grande Burtaegne.
thumb|Li platfôme ki c' est tot l' "teritwere" del Selande E 1967, cwand li Selande si rclama dislaxheye (li 2 d' setimbe), li platfôme Rough-Tower (ene viye platfôme militåre del deujhinme guere daegnrece si trovéve foû des aiwes teritoriåles del Grande Burtaegne, ki si stindént adon djusk' a 3 miles des coisses; dispoy adon les aiwes teritoriåles britanikes ont stî stindowes disk' a 12 miles, çou ki fwait k' asteure li platfôme si trouve sol teritwere britanike.
Li famile Bates continowe di rclamer ki l' Selande est on dislaxhî payis, eyet mete en avant ki dins on djudjmint di 1968 on tribunå britanike dijha k' i n' aveut nén d' djuridiccion (çou k' esteut l' vraiy adon).
Nerén c' est interessant d' noter ki djusse après l' askepiaedje del Selande, li govienmint britanike fijha distrure totes les ôtes platfômes ki dmorént, po n' nén dner des idêyes a ds ôtes; eto, li lwe maritime eternåcionåle asteure a-st ene seccion po specificmint considerer ene nouve construccion artificiele e plinne mer come estant on teritwere, po-z espaitchî l' askepiaedje di noûs Estats e plinne mer.
Ça fwait ki, mågré k' nolu n' prind foirt å serieus li Principåté d' Selande, sol plan djuridike i gn åreut motoit d' l' adire; et l' govienmint britanike prefere fé shonnance di rén purade ki d' aler dislodjî les cis k' ocupèt ene platfôme k' i rclame prôpieté del marine di guere britanike.
Li no d' Sealand fourit spårdou lon et lådje å cmince des anêyes 2000 cwand l' eterprijhe HavenCo fourit askepieye, po mete des lodjoes d' siervices internet sol platfôme, po propôzer des siervices foû des lwès britanikes ou etazunyinnes sol copyright.
29 di djun
Li 29 di djun c' est li 180inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 181inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 185 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
27 di djun - 28 di djun - 30 di djun - 1î d' djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Méch-divant-Vierton
Méch-divant-Vierton (fr: Meix-devant-Virton, so plaece prononcî Minch) c' est ene comene di Walonreye, e payis gåmet, el province do Lussimbork.
thumb|Eplaeçmint Méch-divant-Vierton thumb|viye plake
Ban d' Méch
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tuzance
Mech-divant-Vierton Categoreye:Comenes di Walonreye
Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)
thumb|Les 3 lives thumb|Eplaeçmint do walon d' Transene, siervou dins l' live Ene båke so les bwès d' l' Årdene (Ène bauke su lès bwès d' l'Ârdene), c' est on live a môde di live di scole, k' a rexhou e 3 tômes, li prumî e 1984, les 2inmes et 3inme e 1993, sicrît pa Lucyin Mahin, et eplaidî ås edicions Scaillet, a Montniye-Tiyoû.
Vôssete
categoreye:bastimints thumb|vôssetes dins les ståves d' ene cinse Des vôssetes, c' est on plafond d' brikes, emantcheyes a môde di tchame inte deus poutreles, k' i gn aveut sovint dins les ståves, u les cåves. Ådzeu d' on ståve ås vôssetes, on pleut aveur ene batire-hôt.
Ene båke so les bwès d' l' Årdene (lives)
Li mwaisse tecse est scrît tot notant li prononçaedje do walon a Transene, on viyaedje del Basse Årdene.
Contnou
Li sudjet d' tchaeke tchaptrê, udon shijhe, c' est on roufion, li ptit Firmin, ki dmande a si nonnonke Colas les ca et les ma so des sacwès a vey avou les bwès d' Årdene.
Les scrijhaedjes e walon sont ratournés pår e francès.
Adonpwis, gn a ene djivêye di målåjheys mots k' i gn aveut dins li lçon, esplikés e francès, pacô avou ene pitite fråze. Eto, li live est rprin so l' l° S17 dins l' djivêye des motîs. Tos les mots d' "Ene Båke" sont eto reployî dins l' båze di dnêyes Rasgotaedje des Bassårdinreces.
Po sacwants tchaptrês, gn a eto des esplikêyes tecnikes, a môde d' ecådraedje : so les taenreyes di Djivet; so les sôres di raiwaedje, les prumirès foidjes, les voyaedjes d' oujheas. Ces ecådraedjes la sont ratournés e francès, zels eto.
Al fén, gn a eto ene pitite luçon so les trokes di sinonimes, des parintêyes di mots, li manire di dire bondjoû et arvey. Ås deujhinme et troejhinme tômes, gn a des pus beas ptits bokets d' croejhete come li codjowaedje des viebes, so les aidants viebes (inte did zels "aveur" et "esse"), et les dvancetes.
Gn a eto ene cåkêye di portraits (mins co do tins do noer et blanc), sovint saetchîs på scrijheu lu-minme. Gn a ossu des dessinaedjes da Bernard Lecomte, Marie-Annick Hardy, et minme onk da Serge Duhaillon.
thumb|Coviete do troejhinme tôme d' "Ene Båke"
Hårdêyes difoûtrinnes
Bauke Bauke Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon Categoreye:Diyalokes e walon Categoreye:Walon e scole
Andrimont
Andrimont (parey e francès; dins ene fråze on dit : a-n Andrimont u e-n Andrimont; la-minme, on prononce Âdrimont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dizon, el province di Lidje.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Djeyografeye
Andrimont si trouve djusse a Bijhe di Vervî, sol voye Vervî-Hinri-Tchapele.
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Province do Sankourou
Li Province do Sankourou, c' est ene nouve province cintråle del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Lodja.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Tshuapa, Tshopo, Maniema, Lomami, Kasai, Lulua eyet Kasai Levantrece.
Li lingaedje do payis est li Tchilouba eyet li Tetela.
Djer
Djer (fr: Geer) c' est ene comene di Walonreye, el province di Lidje.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Li comene est raiweye pa l' aiwe di Djer.
Djer (viyaedje)
Djer (fr: Geer) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes po divni ene intité do minme no.
L' aiwe di Djer passe på viyaedje di Djer.
Province del Tshopo
thumb|200px|right|Province del Tshopo Li Province del Tshuopo, c' est ene nouve province cintråle del Republike democratike do Congo.
Moxhe (viyaedje)
Moxhe (/mɔç/ /mɔh/ u /mɔʃ/  ; e sistinme Feller, Mohe u Moche; fr: Moxhe ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hanu el province di Lidje.
Province del Tshopo
Li mwaisse-veye del province, c' est Kisangani.
Elle a-st ene sitindêye di 199.567 km² po 2.614.630 dimanants.
Moxhe (viyaedje)
Ôtès plaeces
thumb|Plake "rowe del goidje"
Moustî-dlé-Nivele
Moustî-dlé-Nivele (la-minme e sistinme Feller, Moustieu-lé-Nivèle, prononcî Moustchë , sicrît Moustieu, e F. Monstreux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nivele, e l' province do Roman Payis.
Province del Tshopo
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Bas Ouele, Hôt Ouele, Ituri, Kivu Bijhrece, Maniema, Sankuru, Tshuapa, eyet Mongala.
Moxhe (viyaedje)
Istwere
Moxhe, et ses hamteas Moxhron eyet Limpreu, estént metous sol pavêye rominne Bavai-Cologne. Gn aveut, ecramieyes dins l' ban, des teres do Prince di Lidje, do Duk di Braibant eyet do Conte di Nameur.
Grizou
Li grizou, c' est on gåz ki s' fwait tot seu dins les houyires.
Emile
Istwere
Li diswalpaedje des emiles a shuvou li ci del Daegntoele.
Motlî
On "evoye" èn emile; mins l' ci kel riçût dit "vos m'avoz avoyî èn emile".
Cwand on respond a èn emile; on dit k' on remile a l' evoyeu, ou k' on li "rtripe".
L' emilaedje, c' est l' åjhmince d' evoyî des emiles.
Les emiles sont rascodous dins ene boesse ås emiles.
Li programe ki les evoye et les rçure si lome ene emilreye.
Les boesses ås emiles sont sovint fortcherdjeyes pa des bôreus ås emiles.
Categoreye:Daegntoele Categoreye:Atôtchance
Grizou
Li grizou, c' est on maxhaedje di sacwants esprindåves gåz, inte di zels li metane. On nel sint nén, çou kel rind co pus traite.
Li grizou si pout esprinde, et peter (c' est l' côp d' grizou), cwand il est inte 4 et 16 åcint dins l' air des fosses. Les pus laidès esplozions, c' est cwand il est a 10%.
Ricnoxhance do grizou
Li lampe esteut bén reclôse. Po vey si ele ni chîléve nén, on shofléve dissu divant d' dischinde e beur. Si elle åreut yeu leyî passer l' air, ele pleu leye-minme mete li feu å grizou. <i> E montant å poncea, Cador, meticuleus, shofléve di totes ses foices åtoû d' l' anea e vere ki protedjive li rodje flame di s' pitite lampe temoen. - Pocwè çki vs fjhoz ça, s' efôrmêye el galopin. - C' est po vir si m' kénket ni lait nén passer l' air. Vos n' vôrîz cwand minme nén k' il eflame el grizou.</i>
Sourdants
Categoreye:Houyreye Categoreye:Gåz
Moustî-dlé-Nivele
thumb|eglijhe
Rilidjon
Eglijhe Sint-Mitchî.
Perlinaedje a sint Driyin al Tîlreye po les mås d' dint.
On va rclamer sint Pire dizo l' no di sint Breyåd a l' eglijhe, po les efant målåjheys, l' ont l' breya.
Istwere
Viyaedje diné å tchapite di Nivele e 877.
Mins gn ava des rujhes avou l' dutchî do Braibant ki vleut Årdjetea-dzo-Moustî al kimince do 13inme sieke.
A volou esse rebané avou Bournivå dizo l' redjime francès, mins l' pordjet fjha berwete.
Sicrijheus e walon
Emmanuel Despret î a stî scretaire cominå.
Accints do walon
Li cawete -aedje î shûveut l' accint do walon do Mitan (-adje), dabôrd k' a Nivele, c' est l' ci do [[walon do Coûtchant (-âdje).
Ratourneures
Å cwårdjeu a cwate, on traite di «mariaedje di Moustieu» deus ki sont-st eshonne a on djeu d' cwåtes (metans å coyon, et ki s' fwaiynut des senes po s' dire les cwårdjeus k' il ont.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis Categoreye:Raspepyîs årtikes
Province del Tshopo
Li lingaedje del province est li Swahili.
Categoreye:Djeyografeye del Republike democratike do Congo
Mårcin (toponimeye)
Pådje so les nos des plaeces di Mårcin (viyaedje)
Sourdant
Marie-Thèrèze Lizin, Toponimie de la commune de Marchin, Univiersité d' Lidje (1956)
Virwinvå
Virwinvå (fr: Viroinval), c' est ene comene intité ki n' egzistéve nén dvant, askepieye på rebanaedje di sacwants viyaedjes do vå d' Virwin, el province di Nameur.
thumb|Eplaeçmint Virwinvå thumb|Li pont sol [[Virwin]]
Moxhe (viyaedje)
Istwere
Metans, l’ eglijhe do viyaedje, lomêye d’ après l’ Sint Gangoûfe, esteut avou Lidje, toltins kel måjhone do curé esteut sol tere namurwesse. Cwand les Francès ont-st evayi l' Walonreye (1795), il ont rmetou eshonne les bokets do viyaedje.
Achille Mossiat
thumb|Coviete di "Kimaxhreyes" Achille Mossiat a skepyî li 9 d' octôbe 1870 et mori li 11 d' octôbe 1937.
C' esteut on scrijheu d' arimés s e walon di Måtche-el-Fåmene.
Mossiat n' a nén stî rprind dins l' grosse antolodjeye da Piron.
Ouve pol walon
I ramexhna ses powinmes dins cénk volumes, lomés "Kimaxhreye" (<SMALL>Kimachrèye</SMALL>) (1927), "D' ene coxhe so l' ôte" (<SMALL>D' one coche so l' ôte</SMALL>); "Avou rime et råjhon" (<SMALL>Avou rime et rèson</SMALL>); "A l' avire mins nén al hape (<SMALL>A l' avir mins nin al hape''</SMALL>); "Bråmint di tot".
Diyalectolodjicmint, les scrijhaedjes da Mossiat dinèt des foirt clapantès racsegnes so l' accint d' Måtche, djusse metou a l' aschate do Payis d' Lidje, do ci d' Nameur et del Basse-Årdene.
Motlî
Li motlî da Mossiat e-st assez ritche, mins gn a ene peclêye di francijhas dins ses tecses.
Moxhe (viyaedje)
Istwere
El 12 d’ awousse 1914, cwand les Almands ont-st abroké el guere di 14, on-z a fwait wachî bråmint do sonk a Moxhe (gn a yeu bråmint des moirts).
Achille Mossiat
pîtaedje
Li pîtaedje n' est nén todi bon. Mins kécfeye k' i prononcive a målvåt les halcrosses E :
Moxhe (viyaedje)
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Achille Mossiat
Hårdêye difoûtrinne
Mossiat
Pandjêye
right|250px|thumb|Mape del Pandjêye Li Pandjêye ("totes les teres" et grek) c' est l' continint unike k' i gn aveur e l' ere Mezozoyike, divant ki l' tectonike des plakes ni cmince a l' pårti e continints diferins. Li no a stî atåvlé pa Alfred Wegener e 1915.
Cwand l' Pandjêye a stî foirmêye, i gn a 300 miyons d' anêyes, des tchinnes di montinnes ont askepyî, sacwantes di zeles egzistèt co enute — mins bén moens hôtes, cåze di l' erôdaedje —, come les Monts Apalatches, Monts d' l' Atlasse, les Monts Ourals. Li grand oceyan k' i gn aveut tot åtoû del Pandjêye a stî lomé li Pantalassa. Li Pandjêye s' a cmincî a dispårti i gn a 180 miyons d' anêyes.
Boye
thumb|L' eglijhe di Boye Boye  (la-minme Bôye, F. Boëlhe), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djer, el province di Lidje. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Virwinvå
Sicrijheus e walon
Philippe Antoine
Pandjêye
Li Pandjêye esteut ene masse di tere del cogne d' on grand "C", li boket del Pantalassa ki s' trouve å dvins do "C" a stî lomé li Mer di Tethys, ki dvént l' Oceyan d' Tethys après l' prumî dispårtaedje des teres e deus continints, li Gondwana eyet l' Lôrazeye sol termene do Djurassike. Come li Pandjêye esteyt si télmint lådje, l' ådvins des teres esteut foirt setch, la ki l' plouve n' ariveut waire; come c' esteut tot d' on tnant, çoula a eto permetou l' voyaedje des biesses di tere d' on dbout a l' ôte.
Li Mantea pa dzo l' Pandjêye esteut co tchôd et sayive di rmonter, come rizultat on-z a ki l' redjon å mitan des teres, k' a divnou asteure l' Afrike, a stî poûssî viè li dzeur, eyet si trouve asteure e moyene a sacwantès dijhinnes di metes pus hôt k' les ôtes continints.
Motoit bén ki l' Pandjêye n' a nén stî l' prumî "supercontinint"; on pinse k' i gn åreut yeu eto l' Pannotia fwait i gn a 600 miyons d' anêyes et pårti a bokets viè 550 miyons d' anêyes, eyet l' Rodinia fwait i gn a 1,1 miyårds d' anêyes eyet pårti a bokets viè 750 miyons d' anêyes.
Categoreye:Djeyolodjeye
Virwinvå
Veyåvté do walon
Rissovnance da Arthur Masson a Tregne
Eredjistrumints
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Philippe Antoine avou l' accint d' après Virwinvå pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Sourdant
Categoreye:Comenes di Walonreye
Boye
Li scrijhaedje e francès "Boëlhe" mostere li vî scrijha walon LH.
Gaston Libiestreye (binde d' imådjes)
thumb|Frankin meteut on ptit "S" (rodje fritche) ådzo des plantches po les idêyes ki [[José Schoovaerts lyi aveut dné]] Gaston Lagaffe, k' a stî ratourné e walon come Gaston Libiestreye, c' est on persounaedje di bindes d' imådjes ki fwait tofer des biestreyes. C' est èn eployî d' buro.
Kékès dnêyes
Li persounaedje a stî askepyî pa Franquin, des studios d' bindes d' imådjes di Mårcinele.
Les ôtes persounaedjes ki sont todi avou lu:
Djozé Schoovaerts a pacô dné des idêyes a Franquin po s' "Gaston".
Ratournaedjes e walon
E 2007, "Gaston" a stî ratourné e walon pol prumî côp, pa Yannick Bauthière, k' a atåvlé li no e walon. Loukîz a Gaston Libiestreye e walon.
E 2021, èn ôte albom a stî ratourné e walon d' Lidje ey eplaidî ås Noer Dessén. Il a stî spoujhî sol côp.
Congo-Kinchassa
Li Congo-Kinchassa (oficirmint Republike democratike do Congo, ou RDC), c' est on payis del Mîtrinne Afrike.
I s' loméve Zayire di 1971 a 1997.
I s' dislaxha del Beldjike e 1960. Divant çoula, il esteut cnoxhowe come li Congo bedje, dispu 1908. Co dvant, c' esteut li Dislaxhî Estat do Congo, k' esteut come ene prôpieté privêye da Yopôl II.
Mwaisse veye : Kinshasa
Istwere
Å cmince, li Congo, ricnoxhou pa Stanley esteut rwaitî, sorlon l' droet eternåcionå d' adon, come ene prôpieté da Yopôl II.
Loukîz a Dislaxhî Estat do Congo po l' istwere divant 1908.
Do tins do Congo bedje, l' årmêye mitan bedje, mitan cngolesse, k' a-st aresté les atakes des sclavaedjisses.
Po l' istwere ki va di 1908 a 1960, loukîz a Congo Bedje.
Li dislaxhaedje oficir, c' est l' 30 di djun 1960, est siné pa Gaston Eyskens et Patrice Lumumba. Tot Yopôlveye est al fiesse. Mins li rwè Bådwin est fén mwais do spitch da Lumumba, portant on cåzaedje normå so l' dislaxhaedje di l' Afrike foû do djeu colniå.
Li 5 di djulete, a schipe cénk djoûs après l' indepindance, l' årmêye si revinte disconte di Patrice Lumumba ki n' a nén lomé des noveas oficîs. Et moenner bardouxha dins tot Yopôlveye. Po disfinde les béns des Bedjes, l' årmêye del Beldjike, sins dmander l' avis des Congolès, va bénrade rivni dins l' payis. Çoula est rsintou come on rabrocaedje des Bedjes, ki s' fwaiynut adon tertos vey evi.
E 1964, gn a yeu li revintreye des Simbas.
Sourdants
Categoreye:Payis * Categoreye:Afrike Categoreye:Mîtrinne Afrike
Modeste Grétry
thumb|right|Modeste Grétry
André Ernest Modeste Grétry (e walon : Andrî Gretri, Modèsse Grètri) a skepyî a Lidje li 8 di fevrî 1741, d' on pere k' esteut muzicyin, et mori a l' Ermitaedje di Montmorency, el France, li 24 di setimbe 1813.
Vicåreye
Si tåye ki provneut d' Bolan, esteut on violoneu, et stombyî ses efants et ptits-efants a l' esse eto.
Si pa, Françwès Gretry, vina dmorer a Lidje, et viker del muzike, come prumî violon al Coledjåle Sint-Dnixh ey eto a l' eglijhe Sint-Mårtén.
Li ptit Andrî kimince a scrire des sinfoneyes, et les dner a schoûter a Simon de Harlez.
A 18 ans, e 1759, i va a Rome po co studyî l' muzike, avou l' idêye di rivni a Lidje et awè ene tote grande plaece come muzicyin.
E 1767, i dmeure 6 moes a Djneve, la k' i scrît a Voltaire. Pu il ebague a Paris, po-z î viker pôvriteuzmint, å cmince, todi. Mins dedja e 1768, il est aplodi po ene operå "Le Huron", atuzlé shuvant "L'Ingénu" da Voltaire.
Operå comike so s' vicåreye
Joseph Schetter sicrijha e 1975 èn operå comike so s' vicåreye (Gretri). I fourit creyé a l' operå d' Lidje li 6 d' octôbe 2013.
Sourdants
Gretry Gretry Gretry Gretry
Li Mwinni
Li Mwinni (so plaece Au Mwèni, fr: Le Mesnil), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå.
L' etimolodjeye do no vént do cmon no mwinni (pitite cinse).
Sint Petersbork
Sint Petersbork (Rûsse: Санкт-Петербург, Sankt-Peterbourg; elle a stî eto lomêye Petrograd (Петроград) di 1914 a 1924, eyet Leningrad (Ленинград) di 1924 a 1991) c' est li mwaisse-veye touristike del Rûsseye.
Askepieye e 1703 po s' aprepyî d' l' Urope (c' est l' pont l' pus coûtchantrece del Rûsseye), li veye divna l' mwaisse-veye di l' Impire rûsse disk' a 1918, cwand cisse fonccion la rivna-st a Moscou.
Categoreye:Rûsseye
Jules Waslet
Di s' mestî, il esteut prof di licêye, a Layon (Laon, dipårtumint d' l' Inne, e l' France).
Ouve pol walon
Si gros ovraedje pol walon, ci fourit d' adjinsner on motî do pårler walon d' Djivet, li "Motî d' Djivet".
Waslet Waslet
Petrole
Li petrole, c' est on likide k' i gn a dins tere, k' on poujhe, et rapurer po fé d' l' essince et do mazoute.
Li petrole, c' est ene sipoujhåve enerdjeye. On pinse ki les rezieves sont co bounes po ene grosse céncwantinne d' anêyes, mins seront seur sipoujheyes e 2100.
On fwait eto bråmint des ôtes prodûts, inte di zels tos les plastikes. Li cwårtî d' l' industreye ki s' ocupe di ça si lome li petrotchimeye.
Categoreye:Enerdjeye
Cwarmea d' Måmdiy
thumb|Sinne do cwarmea (masses) Li cwarmea d' Måmdiy (la-minme : lu cwarmê d' Mâmdî, lu cwarmé d'Mâm'dî), c' est ene mascaråde k' i gn a tos ls ans a Måmdiy, troes djoûs å long, do dimegne di dvant l' cwareme, disk' å crås mårdi a meynute.
Gn a bén 2000 diguijhîs pol cwarmea d' Måmdiy.
Ôtès tropes
thumb|Afitche del soce "Londi Mâmdi Todi" Li SNR "Londi Mâmdi Todi" fwait on "måssî toû" l' londi do cwarmea.
Tchanson sol cwarmea
(e rfondou, pu avou l' accint d' Måmdiy)
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Walonreye måmdiyinne Categoreye:Mascarådes
Djérompont
Discramiaedje
Gåme
Li Gåme, c' est on payis metou a Nonne del Province do Lussimbork, est ki rascove pår l' arondixhmint d' Vierton. Li Gåme eyet l' Payis d' Årlon fwaiynut eshonne li Lorinne bedje.
Li Gåme francesse, c' est les sacwants viyaedjes djusse metou a l' aschate, come Mådî, Avio, Mårveye (Marvile).
Les cis d' avår la sont lomés gåmets et gåmetes.
Li lingaedje dilérece del Gåme, c' est l' gåmès, ene sôre coinrece do lorin.
Djeyografeye del Gåme
Li Gåme est pus basse ki l' Årdene, et il î fwait pus doûs.
Inte l' Årdenne eyet l' Gåme, gn a les 3 coisses lorinnes.
Sitouwåcion
Li Gåme est on payis pus plat k' l' Årdene, et metou pus bas. Il î fwait bråmint pus doûs e l' ivier. Inte l' Årdene eyet l' Gåme, gn a troes coisses. Li Gåme si continouwe sins ahikes pal Lorinne francesse et på payis d' Årlon.
Economeye
Come li restant del Lorinne, gn a bråmint do fier dins l' tere del Gåme, et gn a yeu des foidjes di tos tins.
Tuzance
Game
Principåté d' Lidje
thumb|Mape del Principåté diviè 1350 Li Principåté d' Lidje u Payis d' Lidje, c' esteut èn Estat do Sint Impire Romin Djermanike, askepyî e 980 cwand l' impreur Oton II va dner des povwers timporels a l' eveke di Lidje, Notger.
Li principåté esteut moennêye pa on Prince-Eveke. Li rlidjon oficire di tos les sudjets do Prince-Eveke, c' esteut l' catolicisse. Mins les protestants ont stî on moumint acceptés a Spå.
Les Princes-Evekes nén Walons ni cnoxhént nén l' walon. Li lingaedje d' ovrance å Palå fourit l' latén, pu l' alamnd u l' francès, sorlon l' provnance do prince-eveke.
Li principåté dmorrè on dislaxhî Estat disk' e 1794, cwand elle est evayeye påzès årmêyes francesses. Ele disparexhrè li prumî d' awousse 1795, li djoû k' on vota l' aneccion al France.
Li mwaisse-veye del principåté c' esteut Lidje.
Djeyografeye
thumb|Bône al frontire inte li Principåté d' Lidje et l' [[Principåté d' Chimai (costé Lidje), a Presgå]] Li principåté d' Lidje si stindeut tot do long di Mouze (såf Nameur, mins bén Djambe), di Dinant disk' al Conteye di Lô. Ça fwait k' ele rascovreut bråmint des bokets do payis walon.
Li principåté côpéve e deus les Bas-Payis nonnreces, avou les dutcheyes do Lussimbork et do Limbork d' on costé, eyet l' restant des Bas-Payis d' l' ôte.
L' eclåve del Dutcheye di Bouyon resteut avou l' payis d' Lidje.
Pus lon, å Coûtchant, elle djondeut l' Principåté d' Chimai.
Diplomaçreye
Li Principåté aveut des ambassadeurs dins les grands estats d' Urope, inte di zels, a Paris.
Lwès
Les lwès estént anonceyes pa des cris d' Peron. Dj' ô bén k' å cmince, elle estént criyeyes å djins sol peron, ki rprezintéve les libertés.
Hårdêye difoûtrinne
* Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Bokets del Walonreye Lidje Categoreye:Istwere del Beldjike
Tchiere
L' Aiwe di Tchiere (prononcî Tchièr), c' est ene aiwe, 112 km longue, ki s' lome e francès Chiers, ey e lussimbordjwès Kuer, et ki prind sourd e hamtea d' Oberkorn a Diferdindje, el Grande Dutcheye. Après, ele court e France, e dipårtumint d' Lorinne, pu d' Meute-et-Mozale. Adonpwi, ele va raiwî Lonwi, et Mådi, e dipårtumint d' Mouze, pu Carignan, e dipårtumint d' Årdene francesse. Al fén, ele egolene dins Mouze a Rmiyi (Remilly-Aillicourt).
L' Aiwe di Tchiere riçût les aiwes di Crusne, Ton, Loison, Thonne eyet Othain. A Tôrni, inte Mådi et Carignan, l' Aiwe di Tchiere vént letchî l' Walonreye et fé frontire inte li France et l' Beldjike. C' est la k' l' Aiwe di Ton si vént maxhî avou.
Province do Hôt-Katanga
Li Province do Hôt-Katanga, c' est ene nouve province a nonne del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Louboumbashi.
Doûpe
Doûpe (/duːp/, F. Dourbes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå.
Province do Hôt-Katanga
Elle a-st ene sitindêye di 132.425 km² po 3.960.945 dimanants.
Tchiere
Categoreye:Aiwes del Walonreye Categoreye:Aiwes d' Urope Categoreye:France Categoreye:Grande Dutcheye do Lussimbork
Province do Hôt-Katanga
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Tanganyika, Loualaba eyet Hôt Lomami, eyet on frontire avou li Zambeye.
Doûpe
Istwere
E 869, c' est on fî di l' abeye di Lobe.
El Moyinådje, gn a deus signorreyes: Doûpe-li-vå k' est Payis d' Lidje, eyet Doûpe-li-Mont, k' est raloyî al Conteye di Nameur.
Li viyaedje fourit distrût pazès Francès e 1554, k' avadjît l' tchestea, et pazès Lorins e 1651.
El guere di 14, les Almands broûlît 58 måjhons.
Economeye
cinses aclevreces, bwès, menes di fier, di hoye, di måbe (16inme-19inme sieke);
taenreye amontêye al fén des anêyes 1800 et k' egzistêye co.
E 1956, gn a l' Institut Meteyo d' Beljike k' î a askepyî li "Cinte di Fizike del Bole", ki fwait des rcwerances sol djeyomagnetisse.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Viyaedjes di Walonreye
Djérompont (comene)
Ås grands rebanaedjes, Djérompont fourit rmatou avou Ramieye.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Bolet baron
Bolet baron
Discrijhaedje
Li bolet baron, c' est on tchampion des bwès avou on tchapea djaene citron, ki dvént djaene d' ôr et pu si taetche coleur d' orindjêy erunixheure e divnant pus vî, k' a des tubes avou des pôres djaenes vifs et on pî ponctuwé di djaene orindjé a orindje rodjasse. I crexhe padzo les åbes a foyes principålmint dzo les hesses et les tchinnes. Tot l' tchampion bleuwi foitmint a l' côpe.
Eployaedje
Come si couzin li bolet a rodje pî, li bolet baron est magnåve apres aveur pris l' précôcion di l' bén cure (ledjirmint tocsike cru). Målureuzmint, il est råle el Walonreye et po l' waeranti il est consyî di nel nén code.
Ôlwè
Ôlwè (fr: Olloy-sur-Viroin), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå.
Gade (toponimeye)
Pådje so les nos d' plaeces del Walonreye a vey avou les gades et les boks.
bok
categoreye:toponimeye do walon
Spamaedje
Les spameus polnut bôrer les emilreyes, çou k' ehale les boesses ås emiles.
I polnut eto fé leu calinreyes so les djåspinreyes come les foroms éndjolikes u les waibe-bloks.
Les bôreus eploynut purade l' inglès. I polèt esse payîs pa des vindeus d' brimborions, u spamer po leu måhaitî plaijhi.
Sôre di bôreus
thumb|emile d' on bôreu ås sacwants adresses
Eployaedje di l’ adresse do spamé
Çoula, paski tos les sierveus d' emilreye acceptèt dins leus rîles les emiles ki vos vs evoyoz vos-minme. dabôrd, c' est ene tecnike po pleur stitchî l' messaedje. Gn a des passetes k’ arestèt ci sôre di spam la, mins mins tos les programes n’ end ont nén des sfwaites.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Daegntoele Categoreye:Atôtchance
Bistocaedje
E walon, gn a ene tournurete po bistoker ene sakî :
On radjoute cobén :
Dins on bistocaedje, gn a sovint on spitch d' on bistokeu et l' response do bistoké. Adonpwis, dins les payis crustins on boet on vere di gote, di vén, di tchampagne, di cide. Gn eto sovint des gåte-li-fwin a rawyî.
Dins les payis muzulmans, on boet des limonådes et do té et magnî des ptitès biscûtes.
Categoreye:Fiesses
Crexhince del djin
Li crexhince del djin, c' est cwand el nombe d' sakîs sol Daegne crexhe. Ça pout esse eto dins on pus ptit spåce djeyografike : on payis, ene comene, et tchik et tchak. Li contråve si lomreut purade, avou analodjêye : el discrexhince des djins.right|
Edouard Ries
Ries Edouard Ries, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 16 di djulete 1922 et k' a morou li 16 di djanvî 2002. Il esteut d' Bertogne.
Il a cmincî a scrire diviè 1980, divins "L' Avni do Lussimbork".
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.
Hårdêye difoûtrinne
Ene waibe avou ses scrijhaedjes