cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Porea (verdeure)
Sourdants
Categoreye:Feudlissêyes Categoreye:Verdeures
Boledjreye-påstedjreye
Li boledjreye-påstedjreye est li cwårtî d' l' economeye a vey avou l' ovraedje des boledjîs (et des boledjresses), eyet l' fijhaedje di pwins u di påstedjreyes
Yangtzé
Li Yangtzé (長江 e chinwès, Chang Jiang e romanijhaedje pinyin; འབ,  'bri chu e tibetin) est ene aiwe 6300 km longue, ki court e l' Azeye. C' est l' pus longue so ç' continint la, eyet l' troejhinme do monde (après l' aiwe di Nil e l' Afrike eyet l' aiwe d' Amazone e l' Amerike nonnrece).
Ele fwait a pô près l' frontire etur li Chine bijhrece eyet li Chine nonnrece.
Batreye di Trafalgår
Reyaccion da Vilnouve
Mins ene sifwaite maneuve, pa flåwe vint, va prinde bråmint do tins. Avou ça ki des bateas k' i gn a front moens bén l' maneuve ki ds ôtes, et s' vont rtrover pus lon dins l' vint, et n' nén saveur rivni contrairvintmint al plaece di l' afrontaedje. C' est çou ki s' a vormint passé.
Boledjreye-påstedjreye
Categoreye:Gastronomeye Categoreye:Amagnîs
Batreye di Trafalgår
Sitouwåcion a ene eure di l' après-nonne
Si veyant ataké des cwate costés, Villeneuve håynêye li drapea l° 5, ki dene l' ôre a tos les bateas del flote di naivyî aviè les aiwes del batreye. Asteure, el fåt co sawè fé, pa flåwe air. Les bateas del cawe ni sårént todi, zels, ca i fornaivièt trop å Levant. Tant k' azès cis del tiesse, gn a la on dzo-amirå (Dumanoir, k' on l' lome), ki doet ritransmete l' ôre do mwaisse amirå al cawêye di bateas d' tiesse (7 batimints). I n' si sait decider. Al fén, i decide di naivyî evoye, a Bijhe. Gn a troes ôtes bateas ki shuvnut l' sinne. Mins les troes ki sont l' pus près des aiwes del batreye (les espagnols "Antille et Neptuno eyet l' francès Intrepide) ratournèt po dner on côp di spale a leus camaerådes ki s' batnut a troes conte onk.
Fén del batreye
thumb|dins l' [[L' avespreye (binde d' imådjes)|Avesprêye: afondrixhaedje do batea da Villeneuve]] thumb|Moirt da Nelson thumb|moirts e tchaeke bateas del flote francispagnole Li batea Villeneuve va piede ses masteas, onk après l'ôte (end a troes), et neyî. C' est l' Santissima Trinidad ki rprind l' moennance (pa håynaedje des drapeas).
Tant k' a Villeneuve, il est fwait prijhnî pås Inglès.
Set bateas francès ey espagnols parvinèt a rintrer å pôrt di Cadisse. Cwate ont "stepé" evoye avou Dumanoir. Les ôtes ont-st afondri.
Gn ourit ene peclêye di moirt. Onk des bateas del flote francispagnole li pus acsût, ci fourit l' "Ridotåve' (Redoutable), li ci k' on sôdår did la a touwé Nelson.
Corwaitaedje
Pocwè k' les Inglès wangnît l' batreye?
Ekipaedjes
Les marén inglès estént bén etrinnés. I n' montént so on batea d' guere ki s' il avént on nombe d' eures di mer dirî zels. Avou ça ki leus femes ey efants estént payîs a tinzayeure.
Bråmint des maréns espagnols, zels, avént stî egadjî d' foice a Cadisse, emey des tchômeus do payis. Bråmint n' avént måy sitî so on batea, et estént ki rnådént a tot côp bon.
Oficîs
Les oficîs espagnols estént tertos des nôbes intrés dins l' marene dispu tot djonnes. Mågré k' i n' estént nén la pa amour domestî, sacwants d' zels avént dipus d' apriyesse ki les noveas tchîfs del marene francesses, djusse rexhous del Revolucion (les ancyins tchîfs del marene, des nôbe seto, avént stî racourtis al guiyotene). Mins i n' avént cåzumint rén a dire, poy ki l' kimandmint del flote francispagnole esteut francès.
Li mwaisse amirå francès, Nouveye, c' est on chouchou da Napoleyon. Mins il est biesse come ses pates. Les Espagnols dijhnut d' lu "Villeneuve n' est diferin d' ene vatche ki pask' ene vatche a des ouys ki mostrèt ene miete di sûtisté". Si pus grande biestreye, c' est d' awè fwait ratourner (tourner di 180 grés) tote li flote å dierin moumint. Li lene di batreye serè insi dbrôlêye po l' batreye. On pout eto rprotchî li longueur del flote francispagnole, 4 miles maréns å moumint di l' atacaedje, adon ki les bateas inglès estént a deus troclêyes, onk dilé l' ôte.
Di l' ôte costé, li persounålté da l' amirå Nelson î est po bråmint. C' est on hardi godi, ki n' a nén froed ås ouys. Il est dins l' batea d' tiesse, et c' est lu k' atake li batea-amirå francispagnol. C' est po çoula k' il î a leyî les hozetes.
Bateas
Les bateas espagnols estént foirt bén bastis, avou les meyeus bwès d' Espagne et d' Amerike. Les Inglès zels-minmes el ricnoxhît. Li meyeu, avou cwate ponts ås canons, c' esteut li «Sintissîme Trinité» (Santissima Trinidad) ki prinda l' kimandmint après l' afondrixhaedje do batea amirå.
Gn aveut djusse on vî batea, li…, mins i serè epoirté dzo air, et n' arivrè måy sol "tchamp d' bataye"; i pôrè minme rariver a Cadisse.
Shuvances
Villeneuve est codåné tocosté po ses flotches dins l' moennaedje di si amirålté. Åresse, les Inglès nel volnut nén wårder prijhnîs et l' rimete ås Francès. Il est codåné a passer å Consey di guere. Mins i s' va distrure dins s' prijhon d' Bress.
Les cwate bateas da Dumanoir, ki sayént di rwangnî l' France, seront ramassés pås Inglès dins l' Oceyan atlantike.
Ci serè dierinne grande batreye naivrece avou des bateas ås vweles. Ca on va bénrade basti des bateas ås moteurs ak wapeur.
Gn aveut i des Walons a Trafalgår ?
Dins s' binde d' imådjes «L' avesprêye», José Schoovaerts va mådjiner ene ôte voye pol pitit-fi do mwaisse persounaedjes di «So l' anuti» da Lorint Hendschel (ki finixh e 1777). Rindou après les bateas, i saetche ene bilande ki rmontéve so France, dimeure vaila, fwait ses scoles avou on curé k' a tapé l' cote sol håye, a cåze del revintreye francesse (1789), et fé ene cårire dins l' marene francesse (tot passant des mignoles a des pus gros bateas). I finixh pa cmander on batea al batreye di Trafalgår. I va aboirder et vinki onk des bateas inglès ki naiveye tot seu, a Bijhe, å cminçmint del batreye.
Sourdants
Trafalgar Trafalgar Categoreye:Istwere di l' Espagne Categoreye:Istwere di France Categoreye:Istwere del Grande Burtaegne
Yangtzé
Si no d' asteure, e chinwès, est Chang Jiang (長江), çou ki vout dire "li longue aiwe"; li no d' "Yangtzé" vént d' on vî no chinwès Yangzi Jiang (揚子江 ou pa côps 洋子江).
Ele prind sourd so les hôteus do Tibet eyet egoliner el mer del Chine levantrece, dilé Shanghai.
Categoreye:Aiwes d' Azeye
Roubés
thumb|200px|right|MwaireyeRoubés (e francès: Roubaix e neyerlandès: Robaais) est ene veye di France, el dipårtumint de Nord. Ele si trouve nén lon erî del frontire avou l' Beldjike. Roubés fourit cnoxhowe lon si industreye do texhaedje et linnaedje. Elle est cnoxhowe long et lådje pal coûsse a vélo Paris-Roubaix.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:France
Jacky Morael
thumb|Jacky amon [[Titorval ]]
Mwaisse veye
Li mwaisse veye u veye capitåle, c' est l' prumire veye administrative dins on (dislaxhî) payis. Mins on pout eto eployî l' mot po ene province, ene redjon otonome, evnd.
Mwaissès dnêye
Dins on rweyåme, c' est la k' li rwè dmane. Dins ene republike, li prezidint. Dins on redjime å pårlumint, c' est la kel pårlumint s' rashonne.
Sovint eto, c' est l' pus grande veye do payis. Portant, e sacwants payis, on-z a rifwait ene novele mwaisse veye lon erî del pus grande veye :
Sifwaitmint, dins les sacwants payis ki sont des federåcions, li mwaisse veye n’ est nén foirt diswalpêye. Et s’ gn a-t i bråmint des pus grandès veyes e payis.
Cwand on payis a stî côpé a deus, et k' i s' rashonne après, i n' fwait nén åjhey todi di tchoezi ene seule mwaisse veye. Ça pout esse :
Les dmorants del mwaisse veye
Insi, el France, i lomèt tot l’ restant do payis avou l’ minme no : li « Province » ; les dmorants di tote li stindêye del France ki n’ est nén Paris, i les lomnut grandiveuzmint les « Provinciås ».
El Beldjike, sacwantès classes sociåles francès-cåzantes a Brussele si codujhèt pacô del minme manire eneviè des Walons.
Irsonidîs
Categoreye:Familes des biesses Les irsonidîs, c' est l' famile des lursons.
Mwaisse veye
Mwaissès veyes pol Walonreye
Do tins des Ancyins Bedjes, li veye capitåle des Eburons, c' esteut Tongue, li cene des Adouwatikes, Nameur, li cene des Trevires, Treve, li cene des Nervyins, Bavai.
Do tins des Romins, nosse mwaisse veye esteut Rome.
Irsonidîs
E sincieus latén : Erinaceidae
Mwaisse veye
Mwaissès veyes pol Walonreye
Do tins d' Tchårlumagne, nosse mwaisse veye da tertos, c' esteut Åxhe.
Po les viyaedjes et veyes del Walonreye k' esteut sol principåté d' Lidje, li mwaisse veye a todi stî Lidje, di 980 a 1792. Po les « payis do Rwè », do tins des Bas Payis espagnols, li mwaisse veye esteut Gant. Mins li vraiye capitåle esteut Madrid.
Des trevéns otrichyins, li mwaisse veye administrative esteut Brussele. Mins li vraiye capitåle esteut Wîne.
Dizo l' Redjime francès, li mwaisse veye esteut Paris po tertos (ancyins Lidjwès et ancyins « Otrichyins ».) Ci l' esteut ddja dispu 1678 po les viyaedjes del Walonreye di France.
Dizo l' Redjime holandès, li mwaisse veye fourit Misterdam.
Li Beldjike indepindante ritchuzixha Brussele come mwaisse veye. Mins pol Walonreye måmdiyinne (1816-1919), c' esteut Berlin.
Après li refôme di l' Estat, e 1975, c' est Nameur ki divna veye capitåle del Walonreye.
Sourdants
Categoreye:Djeyografeye administrative *
Anêyes 390
3inme sieke | 4inme sieke | 5inme sieke
anêyes 370 | anêyes 380 | anêyes 390 | anêyes 400 | anêyes 410
390 | 391 | 392 | 393 | 394 | 395 | 396 | 397 | 398 | 399
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Olivier Deleuze
thumb|Olivier Deleuze e 2018 thumb|Olivî amon [[Titorval ]]
Olivier Deleuze, c' est èn ome politike bedje, k' a skepyî a Sint-Djusse-å-Nôrt (Sint-Joost-ten-Node) e 1954.
Cwåte d' idintité
Categoreye:Administråcion Ene 'cwåte d' idintité, c' est on papî ki totes les prumirès racsegnes so ene djin, si no, si ptit no, si adresse, si date di skepiaedje, si portrait.
El fåt aveur sor lu dins s' prôpe payis, et dins les vijhéns payis ki n' dimandèt pont d' passe-pôrt.
Sacwants payis come l' Inglutere et les ôtes payis di cisse tuzance la n' ont pont d' cwåte d' idintité.
Li cwåte d' idintité bedje
Dins les anêyes 1950, c' esteut ene dobe vete foye. On-z î meteut li no del feme u d' l' ome po les djins maryîs.
A pårti des anêyes 1990, n a yeu les cwåtes d' idintité éndjolikes. Tchaeke djin a on limero nåcionå, di 12 chifes, les 6 prumîs, c' est li date di skepiaedje a l' evier.
Fråzlete vo l' la
Li fråzlete «vo l' la», c' est ene fråzlete di mostraedje d' ene sacwè ou d' ene sakî, metou tot près u å lon.
Sintake
E rfondou walon, on-z a ptchî di mete li mot nén candjåve vo al tiesse del fråzlete. I rprezinte ene viye cogne do cmandeu do viebe vey
Il est shuvou d' on prono d' djin coplemint, ou pår d' on prono pårtixhrê. Ci prono la si spotche å pus sovint, s' il a ene sipotchåve voyale.
Adonpwis, n a l' adviebe di mostraedje: la (si c' est co assez lon, ou si c' est aprepiant); ci, cial , po ene sacwè u ene sakî k' est tot près. Mins, come on l' mostere, ça n' est djamåy bén lon, et les cwate adviebes polèt esse metous come piron-pareys.
L' adviebe pout s' abetchter d' ene betchete ri-.
Les troes mots sont scrîts sins loyeure.
Dins les accints do walon
Dins les accints do walon, e 20inme sieke, ciste emantchåjhe la esteut co corante dins l' walon do Mitan et do Coûtchant, foiravant po les pronos simpes.
Mins dins tos les accints, li sintake a môde francesse (prono + v(o) + adviebe raloyî a «vo».
Pî-notes
Categoreye:Croejhete walone
Anêyes 910
9inme sieke | 10inme sieke | 11inme sieke
anêyes 890 | anêyes 900 | anêyes 910 | anêyes 920 | anêyes 930
910 | 911 | 912 | 913 | 914 | 915 | 916 | 917 | 918 | 919
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Trûte-airdiè
thumb|dandjreus dins on vivî Li trûte-airdiè, c' est ene trûte ki vént bén dins les laetches (come les astantchêyes) u dins les aclevaedjes (vivîs pexhreces).
Oncorhynchus mykiss
Categoreye:Pexhons Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes
Sindrome
On sindrome, c' est ene troclêye di senes et di dnêyes minêyolodjikes ki vont todi eshonne, et ki permetnut di defini ene novele maladeye, sovint k' on n' kinoxhe nén bén s' cåze, å cminçmint, todi.
Årousse
Årousse, ([DA] Århus), c' est ene veye do Djutlande, el partêye coûtchantrece do Daenmåtche.
Fobeye
Categoreye:Sicolodjeye Ene fobeye, c' est ene hisse (grande peu) d' ene sitouwåcion ou d' ene sacwè ki n' est nén riskeuse po les ôtès djins.
Vey ossu
Angoxhe
Påstedjreye
categoreye:Boledjreye-påstedjreye Ene påstedjreye, c' est ene glotinreye fwaite avou del påsse.
Li påstedjreye est li boket do cwårtî del boledjreye-påstedjreye a vey avou li fjhaedje di ces glotinreyes la.
Ône
Li Grand Ône ([FR] Olne), c' est ene ribanêye comene del Walonreye dins l' province di Lidje.
Benjamin Hardy
Benjamin Hardy, c' esteut on scrijheu e walon do grand payis d' Lidje.
I fjheut purade des arimés.
Ouve e walon
Il a rexhou, al boune troes ptits livrets, sins lowé sins date :
C' est on ptit livret d' 78 pådjes.
Egzimpe d' onk di ses rimeas
On pinse ki l' ome di dmwin serè Tot ôte tchoi k' ouy, on fenominne; Ki c' est motoit lu ki cdurè Les stoeles al cawe, avou leus trinnes
Mwaisse des planetes, mwaisse do solo I n åreut vormint d' cwè esse fir; Mins ns serans bén seur tertos sots A s' croere tchîfs do celesse impire
Pope (discramiaedje)
🇱🇰 popene (discramiaedje)
Benjamin Hardy
Egzimpe d' onk di ses rimeas
Portant, c' est l' vraiy, li syince moenne lon. Ki s' pout i passer so ene sigonde ? Mins serans dj' djamåy å coron Di çou k' est possibe so nosse monde ?
Cawete -i
Categoreye:Cawetes do walon Li cawete -i, c' est ene cawete, nén foirt sititchete, do walon k' est metowe après on sustantif (teri, tcheri) ou on viebe (greyi), po-z askepyî on sustantif.
Benjamin Hardy
Egzimpe d' onk di ses rimeas
C' est bén pocwè ki l' ome di dmwin Ni serè nén l' ci k' on vout dire ; Mins bén l' ci k' årè l' cour sol mwin Po rweri tos les mås d' acwire.
Cawete -i
plaece la ki l' bodje si trouve
Avou on bodje sustantif
Benjamin Hardy
Egzimpe d' onk di ses rimeas
Paski todi les edvincions Apoirtèt l' diloujhe come l' aweure. I n' fåt k' on fel Napoleyon Po distrure tos nos ptits bouneurs.
Pope
thumb| Ene pope (ou popene), c' est on djouwet d' båshele, ki rprezinte ene djin, purade ene comere.
Benjamin Hardy
Egzimpe d' onk di ses rimeas
Çou k' nos fåt, c' est pus d' cour tertos, Onk po l' ôte, conte totes nos rabrouxhes, Po profiter sins wai d' acros Do bouneur ki passe divant l' ouxh.
Pope
Ene (onk) ki djowe avou, on dit k' ele (i) djowe al pope.
Édouard Leloup
Édouard Leloup, c' esteut on scrijheu e walon, kinoxhou å Club walon d' Måmdiy so s' no d' pene: «Fré Colas».
Pope
Popes et sicolodjeye
Sacwants valets djouwnut al pope. Ça pout esse riwaitî come on clintcha viè l' omosecsuwalté. Çouci est discrît dins l' roman e walon «Gabriyel et Gabriyel».
Categoreye:Djouwets
Édouard Leloup
Il a vnou å monde e 1876 ey a morou e 1950.
C' est l' pere da Albert Leloup.
Ouve pol walon
Il esteut divins les prumîs frés do Club Walon d' Måmdiy.
I scrijha l' cåzaedje del tchanson «Lu créhince du Mâmedî».
Sourdant
Leloup Edouard
Eterface
Categoreye:Infôrmatike L' eterface, c' est li tcherpinte éndjolike d' on sistinme d' operance ki mostere sol waitroûle les scrijhaedjes et les imådjetes ki permetnut di fé aler les programes.
So l' sistinme d' operance Linux, gn a troes eterfaces grafikes : Gnome, KDE (3.x et 4.x) eyet XFCE. Gnome eyet KDE sont ratournés e walon.
Hårdêye difoûtrinne
Li pådje di l’ ekipe walone di KDE
Benjamin Hardy
Egzimpe d' onk di ses rimeas
N' a nole avance di s' esblawter So çou ki s' pasrè pus tård Tuzans puvite a nos inmer Sins risker d' esse avå les cwåres.
D' ene coxhe so l' ôte (arimés da Hardy)
D' ene coxhe so l' ôte (D'ine cohe so l'ôte]], c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon, da Benjamin Hardy.
Benjamin Hardy
Egzimpe d' onk di ses rimeas
Shuvans l' progrès, pusk' il fåt bén. Siervans nos di çou k' on edvinte N' a nouk ki pout dmorer drî-mwin Tot s' fotant d' tot, et d' l' an cwarante.
Mins ni rovians nén do fé l' bén, Åtoû d' nozôtes, cwand c' est possibe. Insi, nos serans l' ome di dmwin, Tot ratindant l' Apocalipe. (divins : "D' ene coxhe so l' ôte", p. 60-61.
D' ene coxhe so l' ôte (arimés da Hardy)
Li scrijheu a rascodou l' pris do «Coirneu d' Hu» avou.
Benjamin Hardy
Egzimpe d' onk di ses rimeas
Hardy
D' ene coxhe so l' ôte (arimés da Hardy)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Aiwe do Rén
L' Aiwe do Rén, c' est troejhinme pus long fleuve d’ Urope (1233 km), dirî l’ Danube (2800 km) eyet l’ Volga (3500 km).
Coraedje
I prind sourd dins les Ales, e l' Swisse et ndaler viè Bijhe. I fwait ddja frontire inte li Swisse eyet l' Lichtenstinne, pu etur li Swisse et l' Otriche.
La, i prind a Bijhe (Nôr) et cori inte les Vôjhes (France) et l’ Grand Noer Bwès (Almagne), å mitan d’ ene lådje plinne (Alzace).
On pô pus long, i rescontere des pus deurès rotches, ey adon fé ene parfonde schavêye (graben) k’ a leyî eto des bricants dins l’ aiwe. C’ est l’ Loreley. Come gn aveut sacwants bateas ki s’ alént aroker so les bricantès pires, on pinsa ki les pexheus estént emacralés pa des sirinnes. Laure Gesell a scrît èn arimé ladsu.
A Mayince, i va fé on keute.
Pus lon, a Coblince, li Rén va rçure on mwaisse afloyant, li Mozale. Leye-minme s’ a rapleni avou ene pitite cwantité d’ aiwe ki vnèt do Payis walon, li cene di Seure, leye-minme egolinant dins Mozale.
Finålmint, i s’ va maxhî al Mer do Nôr dins les plinnes di Holande, djusse a costé d’ Mouze, et il fôrmèt minme on troejhinme bresse d’ aiwe eshonne (l’ Eyssel).
lene di Benrath
Sourdant
Categoreye:Aiwes d' Urope Categoreye:Aiwes d' Almagne Categoreye:Aiwes di Swisse Categoreye:Aiwes des Bas Payis
Mierpoûssire
Ene mierpoûssire (pacô ossu miergotlete), c' est ene tote pitite barbôjhe di mannesté k' arive dins l' air.
Si elle est houmêye, ele si stitche parfondmint dins l' peumon, et pout esse ene cåze di magnant må.
Produjhaedje des mierpoûssires
Ci sereut les moteur å mazoute bråmint l' cåze des miergotletes ki s' amoncelnut dins les grandès veyes.
Mins on a eto djåzé di l' uzmint des plaketes d' erayoe.
Les oujhenes ki produjhèt des poudes end evoyèt dins l’ air ossu,pask’ ele passèt houte des pus fenès passetes. Metans les oujhenes d' Indji k' ovrèt so les pires di tchåsse.
Muzuraedje del cwantité d' mierpoûssires et politike veyrece
Les deus plaeces les pus tcherdjeyes e mierpoûssires el Walonreye, c' est l' payis d' Tchålerwè et li stindêye d' Indji-Lidje (avou Sint-Djôr, Flemåle, Gråce-Hologne, Serè, Sint-Nicolai-dlé-Lidje, Anse, Hesta, Tchôfontinne, Binne-Heuzea eyet Fléron).
Baxhaedje do tô d' mierpoûssires
Avou l' minêye del gripe chinwesse (2020) et l' recloymint ki s' end a shût, li cwantité d' mierpoûssires a baxhî pår dins des veyes come Lidje, Brussele et Anverse.
Sourdants
Categoreye:Mannixhance
Rankeurs 1935 (arimés)
Rankeurs 1935 (Rankeûrs 1935), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon, da Max-André Frère, rexhowe e 1936.
C' est on ptit livret d' trinte pådjes.
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Tchårnea ordinaire
Li tchårnea ordinaire u tchårnale kimene, c' est l' tchårnale li pus corante e l' Urope.
Carpinus betulus.
Motlî
On bwès d’ tchårnales si lome on tchårnoe. Li mot a dné des nos d' viyaedjes, come Tchaurnè dilé Bande.
Discrijhaedje
Les fruts rishonnnut ene miete a des fayenes, mins volnut evoye mins come les cis do bwès d' poye (ayåve).
Uzaedje
Li bwès est foirt deur, broûle bén. I sierveut eto po fé des mantches.
Bén hårbêyes, les tchårnales fijhèt des belès håyes, des dreves et des gloriyetes.
Categoreye:Åbes
Tcherdon d' tchamp
Li tcherdon d' tchamp (on dit eto : tcherdon di tchvå, blanc tcherdon), c' est ene sôre di tcherdon, ki l' bodje et les foyes sont påle vete di coleur, ki crexhe dins les tchamps, et k' est et magnî voltî des tchvås.
C' est l' pus cmon des tcherdons d' Walonreye.
Cirsium arvense
sitoelacêyes
Discrijhaedje
C' est ene plante 30 a 150 cintimetes hôte.
Ele dene on måve flormint, ki tchaeke fleur est on tube.
Dispårdaedje
Tote l' Urope, dizo 2000 metes di hôteur. Divnowe ene evayixhante indje e l' Izlande (la k' ele n' egzistéve nén).
Mopliyaedje
Ele si mopleye pa ses grinnes, et eto pa des rampes, ki plèt viker d' ene anêye a l' ôte.
Eployaedje
Categoreye:Tcherdons Categoreye:Sitoelacêyes
Bierdjî
thumb|bierdjî å Marok (1979) thumb|Posteure di bierdjî On bierdjî, ene biedjresse, c' est ene djin k' acleve des motons. Et å pus sovint, les aler fé waidyî dins les tchamps.
Aidance des bierdjîs
Les bierdjîs sont voltî aidî d' on tchén d' bierdjî.
Sovint gn a veut on djonne ki dnéve on côp di spale å bierdjî, li scalot
Viyès tchansons d' bierdjîs
End a deus k' ont stî rtrovêyes a Monbiåd (Loukîz droci)
Tchansons so les bierdjîs
Lucyin Mahin a rmetou e walon ene tchanson da Jacques Brel so les bierdjîs, et Bruno Picård a rfwait ene muzike da sinne dissu.
Dins les årts
thumb|Monumint å bierdjî, Ameyugo On monumint å bierdjî est a vey e l' Espagne, a Ameyougo, a Bijhe del Viye Castile.
Sourdants
Categoreye:Mestîs Categoreye:Bedots
Séndje
thumb|louca d' on [[:wa:mårticot d' Djibraltar|mårticot d' Djibraltar]] thumb|ene guenuxhe del sôre Cercopithecus neglectus On séndje ou mårticot, c' est ene biesse ås tetes, foirt rishonnant ås djins.
Ôre: Primates
Motlî
Li frumele des séndje si lome li guenuxhe.
On séndje fwait voltî des xhinêyes.
Sôres di séndjes
Categoreye:Biesses ås tetes *
Motî d' Perwé
Li Motî d' Perwé, c' est on motî walon-francès rashonné pa Arthur Grede a pårti des mots d' après Perwé.
Gn a eto tote ene peclêye di ratourneures, prezintêyes a fwait, avou les mots.
Li motî d' Perwé est rprins sol limero [C105] dins l' djivêye des motîs do walon.
Categoreye:Motîs walons
Popene (discramiaedje)
🇱🇰 pope (discramiaedje)
1766
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
la a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780
1761 | 1762 | 1763 | 1764 | 1765 | 1766 | 1767 | 1768 | 1769 | 1770 | 1771
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Moude
On moude ou assazinaedje ou crime, c' est l' touwaedje esprès d' ene djin pa onk (ene) k' on va lomer li moudreu ou assazin (moudreuse ou assazene).
Motlî
Li djin k' a stî touwêye, c' est l' moudri (l' assaziné) ou l' moudreye (l' assazinêye); pus biesmint, li victime.
Li moudreu pout touwer sacwants djins ene après l' ôte : c' est çou k' on lome on rîlmoudreu ou moudreu al cawêye.
Dins sacwants culteures, li moude pout esse djustifyî pa l' oneur del famile : c' est çou k' on-z a batijhî moude d' oneur.
Gn a eto li moude di lu-minme, metans tot s' fijhant broûler dvant les djins.
Les moudreus ki touwèt des djins a l' aveulete å no d' idêyes politikes sont purade rindjîs come terorisses.
Les moudreus polèt aveur apicî evoye leu victime et l' awè wårdé on tins come ostaedje.
Sacwants rlomés moudreus d' zels-minmes
*
Tcherdon d' pré
Cirsium palustre
Michel De Maegd
Michel De Maegd, c' est on politikî del redjon d' Brussele.
Tcherdon d' pré
sitoelacêyes
Michel De Maegd
Televuzion
Il aveut bouté po RTL-TVI å moens vint ans å long. Il est cnoxhou po-z awè prezinté li dijh-nouv eures.
Politike
Totfeye, Michel De Maegd a aresté s' mestî di gaztî al tévé po pleur prinde pårt åzès eleccions federåles di 2019. Il est mimbe do MR, minme si c' est on « gåtchisse di droete », dit-st i.
Tcherdon d' pré
Biyonaxhes
Corant so les prés del Hôte Fagne.
Michel De Maegd
Hårdêye difoûtrinne
Ès pitite biyografeye so s' waibe.
Tcherdon d' pré
Uzaedjes
Divinltins, on l' aléve code e prétins. On l' acmoirtixheut al cujhante aiwe, pol diner ås vatches didins des påsteas et des lapaedjes.
Sourdants
Categoreye:Plantes
Powinmes e walon da Lôre Gesell
Powinmes e walon da Lôre Gesell (ki l' tite e francès, c' est Poèmes wallons de Laure Gastes-Gesell), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Laure Gesell k' a vudî e 1983 eplaidî pal soce di racsegnes po les tourisses di Belvå-Lignouveye et Pont-dlé-Lignouveye.
Istwere di l' eplaidaedje
Les arimés ont stî scrîts e 1951 eyet 1952 pa Lôre Guzele, dins ene ortografeye di dvant Feller.
Onk des powinmes
C' est sol floriconte do Loreley.
Sourdant
Gastes
Jean-Michel Javaux
Jean-Michel Javaux est on politikî d' gôtche ki vént d' Ama, e province di Lidje
Maraton
Li maraton, c' est ene  coûsse a pî di 40 kilometes.
Istwere
C' est l' distance k' a corou on sôdår do tins del viye Grece, po-z anoncî ene victwere di si årmêye.
Sacwants rlomés maratonîs
Categoreye:Coûsses a pî
Citalopram
Li ciatalopram, c' est ene drouke dinêye disconte li griyeus disbåtchmint (depression gråve) dispu 1998. C' est on maxhaedje di deus izomeres del minme molecule.
Anêyes 900
9inme sieke | 10inme sieke | 11inme sieke
Citalopram
Frecwince do prescrijhaedje
Après si avnaedje come djenerike e 2012, les sikiåtes ont purade sicrît e s' plaece l' escitalopram, k' est ene cogne pus peure ki n a pus k' èn izomere.
Categoreye:Droukes d' apoteke Categoreye:Sikiåtreye
Anêyes 900
anêyes 880 | anêyes 890 | anêyes 900 | anêyes 910 | anêyes 920
900 | 901 | 902 | 903 | 904 | 905 | 906 | 907 | 908 | 909
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Lougo
thumb|Lugo Lougo, c' est ene comene del Galice, e l' Espagne.
Categoreye:Galice Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne
Vietnam
Li Vietnam, c' est on payis d' Azeye do sudess; ses vijhéns, c' est: li Cambodje, li Lawosse eyet l' Chine.
<td align="center" colspan=2 style="border-bottom:3px solid gray;"><font size="-1">''Divize nåcionåle: Độc lập, tự do, hạnh phúc
Politicmint comifåt
vignette|Plake e-n [[inglès avou on messaedje sociålmint comifåt.]] Li politicmint comifåt, k' on lome eto sociålmint comifåt, c' est ene manire di dvizer. L' adierça, c' est d' ahouwer d' birer les djins tins k' on scrît ubén dit ene sacwè.
Vietnam
(indepindince, liberté, bouneur)''
Politicmint comifåt
Askepiaedje
El mot-fråze « politicmint comifåt » a stî edvinté tins del Revolucion rûsse, e 1917.
Vietnam
<td align=center colspan=2>Imådje:Vietnam in its region.svg
Pasteke
Discrijhaedje
Li plante crexhe dins des aireyes, bén a houte do vint (ôtrumint, li fleur vole evoye). Po l' acoeyi, on seme voltî do rgon u do sorgo ki crexhe a hayons so les boirds do tchamp.
Vietnam
Lingaedje oficir vietnamyin Mwaisse-veye Hà Nội Prezidint Nguyễn Minh Triết Prumî minisse Nguyễn Tấn Dũng]
Politicmint comifåt
Askepiaedje
Totfeye, li manire di dvizer politicmint comifåte a stî askepieye pindant l' dijhnêye 1960. L' adierça, a l' atake, c' esteut foiravant di trover ene manire di cåzer eyet d' escrire sins birer les djins des minorités. Houte di çoula, èn ôte adierça, c' est d' mete ces minorités la e dvant-plan.
Pasteke
Discrijhaedje
Li frut vént di l' esté. C' est ene longowe bole, sacwants kilos pezantes.
Vietnam
Sitindêye
Politicmint comifåt
Djenerå
D' ayeur, on-z amete voltî les djins politicmint comifåtes avou l' calindje d' uzer sacwants mots. Do côp, ces mots la, i lzès fåt rcandjî, sorlon l' mode politicmint comifåte di dvizer. Foû d' ça, ciste idêye la est sovint mokêye.
Politike do monde coûtchantrece
Åzès Uyessês, e 1991, li prezidint, George H. W. Bush, l' aveut ddja disploré. Dit-st i : « Il ercandje des ancyins predjudjîs pa des noveas ». Låvå, el politicmint comifåt dmeure todi foirt critiké på wårdiveus.
Poirtant, el Beldjike, des pårtis wårdiveus, virpus d' foite droete, avént ddja stî ametou di dvizer d' ene manire sociålmint comifåte po nén daler conte el lwè conte les trepådjes. Metans, el raecisse.
Vietnam
- % aiwe Classé 65inme
Aiwe di Tensif
L' Aiwe di Tensif (e-n arabe, «وادي تنسيفت», «wâdî tansîft», arabe marokin «واد تنسيفت», «wad tensift», amazigh «ⴰⵙⵉⴼ ⵜⴰⵏⵙⵉⴼⵜ», «asif tansift», francès «Oued Tensift»), c' est ene corante aiwe do Marok, sovint a setch.
Politicmint comifåt
Parintaedje
Les lingaedjes, dit-st i « compurdixhant », sont rwaitîs come des consecwinces do sociålmint comifåt.
Vietnam
332.698 km²
Politicmint comifåt
Parintaedje
Po sacwantès djins, li mot « politicmint comifåt » a stî rcandjî pa èn ôte : « wokisse ».
Aiwe di Tensif
Coraedje
Ele croejhele li mwaisse voye s' El Djadida a Swira inte Tnin Bekhati eyet Talmest.
Vietnam
13%  Populåcion
Politicmint comifåt
Hårdêye difoûtrinne
Li prumire des troes videyos eplaideyes so on vobuze ki s' fotnut voltî do politicmint comifåt.
Aiwe di Tensif
Coraedje
Divant d' s' egoler dins l' Oceyan atlantike, ele s' alårdjixh a môde d' egoloe. C' est on pô a Nonne do viyaedje di Swiriya.
L' egoloe, di l' esté, est djusse rimpli d' aiwe di mer, veyanmint ki l' ouwed est a setch.
Vietnam
- Totåle (2015)
Scott Cawthon
Scott Cawthon c' est on développeur de jeu vidéo des Estats Unis. Il a ahivé Five Nights at Freddy's.
Vietnam
91.700.000 dimorants
276 djins/km² Indepindince
- Declarêye
- Ricnoxhowe del France
2 d' setimbe 1945
1954   Manoye  Dong (VND) Coisse d' eureye UTC +7 Imne nåcionå Tiến Quân Ca (les tropes avancixhèt) Dominne Internet .VN    Indicatif telefonike  84
Istwere
Li France ocupa tot l' Vietnam e 1884, po ndè fé ene colneye come pårteye di l' Indochine. Tins del deujhinme guere daegnrece, li Djapon tchessa les francès et s' rinde mwaisses do Vietname (et di tote li redjon). Al fén del guere, les vietnamyins declarèt leu-z indepindince e 1945; mins nerén li France, avou l' aidance des Estats Unis, saye di rprinde li contrôle di l' ancyinne colneye. S' eshût ene guere inte li Vietnam eyet l' France, li guere d' Indochine, ki finirè-st e 1954 avou l' batreye di Ðiện Biên Phủ; li France k' a pierdou l' guere, si rsaetche do payis; mins al conferince di Djeneve, li payis est pårti e deus, timporairmint; a bijhe li teritwere contrôlé påzès comunisses, a nonne li teritwere contrôlé påzès foices siconte-comunisses.
E djun 1956, gn åreut dvou awè des eleccions djeneråles po reyunifyî l' payis. Mins li govienmint do sud Vietnam da Ngo Dinh Diem, sotnou pås Estats Unis, refuza del fé, peu k' ele soeyexhe wangnêyes påzès comunisses gråces al popularité da Ho Chi Minh.
L' aidance economike et militåre des Estats Unis å Sud-Vietnam crexha tot åd dilong des anêyes 1960, po sayî d' bate les comunisses dins l' guere inte li sud eyet l' nôr do payis. Mins nerén, l' årmêye estazunyinne si rsaetcha do payis e 1973, et deus anêyes pus tård l' årmêye do Nôr-Vietnam prinda les dierinnès veyes do Sud-Vietnam, finixhant-st insi li reyunifiaedje do payis. Li guere fijha 3.800.000 moirts, eyet des distrujhaedjes economikes ey ecolodjikes k' ont co des consecwinces des dijhinnès d' anêyes pus tård.
Politike
Li Vietnam est ene republike. Li droet d' vôte est acoirdé a tot citweyin di pus di 18 ans. Li prezidint est li tchîf di l' Estat, dismetant kel prumî minisse est li tchîf do govienmint. Li prezidint est nomé på pårlumint. Trần Đức Lương est prezidint do payis dispoy li 24 di setimbe 1997.
Li sistinme djudiciåre est fondé sol droet francès eyet so les teyoreyes comunisses. Li pouvwer ledjislatif est egzercé pa ene seule tchambe, compôzêye di 450 sidjes ranovlés tos les 5 ans.
Li lingaedje oficir, li vietnamyin, si scrît oficirmint avou l' alfabet latén, et çoula dispoy 1918. Li sistinme di romanijhaedje eployî si lome quốc ngữ; c' est onk des råles lingaedjes d' Estrinme Oryint a aveur discandjî des caracteres chinwès viè l' alfabet latén.
Provinces
Li Vietnam est pårti e 58 provinces et 3 municipålités. Les 58 provinces sont:
An Giang, Bắc Giang, Bắc Kạn, Bạc Liêu, Bắc Ninh, Bà Rịa-Vũng Tàu, Bến Tre, Bình Định, Bình Dương, Bình Phước, Bình Thuận, Cà Mau, Cần Thơ, Cao Bằng, Đắc Lắc, Đà Nẵng, Đồng Nai, Đồng Tháp, Gia Lai, Hà Giang, Hải Dương, Hà Nam, Hà Tây, Hà Tỉnh, Hòa Bình, Hưng Yên, Khánh Hòa, Kiên Giang, Kon Tum, Lai Châu, Lâm Đồng, Lạng Sơn, Lào Cai, Long An, Nam Định, Nghệ An, Ninh Bình, Ninh Thuận, Phú Thọ, Phú Yên, Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Quảng Ninh, Quảng Trị, Sóc Trăng, Sơn La, Tây Ninh, Thái Bình, Thái Nguyên, Thanh Hóa, Thừa Thiên-Huế, Tiên Giang, Trà Vinh, Tuyên Quang, Vĩnh Long, Vĩnh Phúc, Yên Bái.
Et les troes municipålités:
Hải Phòng, Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh (Sài Gòn)
Djeyografeye
thumb|left|Mape do Vietnam
A nonne do payis, li climat est tropicå, dismetant k' a bijhe c' est on climat di mousson; li såjhon des plouves kimince al mi-may et fini al mi-setimbe. Li crouweu moyene est di 84% so l' anêye. Les plouves sont di 120 a 300 cintimetes so l' anêye; eyet les timperateures varièt di 5 °C a 37 °C so l' anêye.
Li mont Ngoc Linh, 3.143 metes hôt, est li pont l' pus hôt do payis.
Culteure
*
Michel Piette
Michel Piette sicrît del prôze nén racontrece dins Li Chwès dispoy eviè 2005.
Tinmes
Ses sudjets sont foirt varyîs. Mins i scrît voltî des rapoirtaedjes so l' teyåte e walon, les dramatikes et les acteurs.
Il est eto l' oteur do ratournaedje d' on live e francès, "bandiy d' oneur" ki s' passe dins l' payis di Vierziye, Vôneche, Lintchamp (Walonreye di France) et avår la. C' est l' vicåreye da Antoine Quinet.
C' est l' minme cåde djeyografike k' on rtrouve dins "Les djins d' nos frontires", mins cial, c' est des scrijhaedjes di sovnances.
Corwaitaedje di ses ouves
On sint des rcwerances dins s' motlî po sayî di dire les nouvès sacwè d' ene manire bén walone. Et pacô, foirdjî des noûmots (di stindaedje di sinse).
Piette Piette
Åbe Abråm
thumb|Åbe Abråm avou l' pî e Mouze diviè [[Fumwè (come on l' voet a Transene u a Nåwinne)]] thumb|Åbe Abråm cial lomé "mwin do Bon Diu" på fotografe L' åbe Abråm ou åbe Abraham, c' est ene sôre di nûlêye ki s' alårdjit a môde di coxhlaedje tot vnant viè l' plaece k' on-z est.
Les pus beas ont-st on pî metou sol roye do cir.
Sôres d' åbes Abråm
Cwand il a l' pî å Coûtchant, il anonce del plouve. On djheut :
Mins cwand il a l' pî a Bijhe e les coxhes a Nonne, c' et po fé bea.
Ci côp la, s' il a les pîs å Levant, c' est sene di grand vint.
Esplikêye sol no
thumb Kécfeye ki c' est l' imådje del mwin do Bon Diu (k' on n' pout nén rprezinter divins l' Tradicion djwive, li vént ratni l' mwin da Abråm cwand i vola touwer s' fi Izåk. Ça esplicreut l' no do nouwaedje dins sacwants lingaedjes.
Dins les Belès Letes e walon
On è cåze dins les romans da Djôzef Calozet, tot djhant ki, s' il a ses pîs e Mouze (do costé d' Fumwè ou d' Djivet, çou k' est l' Coûtchant po Nåwinne), c' est po ploure bénrade.
Sourdants
Categoreye:Meteyo Categoreye:Nûlêyes
Okir
Okir (la-minme e sistinme Feller, Okîr ; F. Ocquier), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Clavir, e l' province di Lidje.
Revintreye ås djasmins
thumb|Les revinteus avou des banires Li revintreye tunizyinne u revintreye ås djasmins, c' est ene revintreye do peupe di Tunizeye k' a cmincî li 17 di decimbe 2010 a Sidi Bouzid, et tcheryî so les prumîs moes d' 2011.
Okir
Istwere
Fijheut pårteye del principåté di Ståvleu-Måmdey, mins al limotche avou l' principåté d' Lidje et l' dutcheye di Lussimbork.
Revintreye ås djasmins
Ci fourit l' prumire des revintreyes arabes di 2011.
Okir
Istwere
Li viyaedje est metou tot a costé di l' eplaeçmint del betreye des Avéns.
Revintreye ås djasmins
Li 14 di djanvî 2011, elle a parvinou a disdjoker Zine Aabidine Ben Ali, li prezidint do payis dispu 1987. Pu a fote a l' ouxh les gros minisses do pårti unike ki s' avént tchôkî todroet dins l' prumî govienmint provizwere (28 di djanvî).
Okir
Tuzance walone
Bouteu pol walon ki dmeure a Okir : Guy Tirtiaux
Revintreye ås djasmins
Al fén des féns, gn a yeu ki 215 touwés, oficirmint, todi.
Fime del revintreye
On djonnere, k' aveut on diplome d' univiersité, mins sins ovraedje, aveut divnou martchotea po wangnî kékes liårds, Mohamed Bouazizi. Li police lyi hapa si martchandijhe. Araedjî, i s' fjha måleur di s' coir tot s' metant l' feu a lu-minme. C' esteut li 17 di decimbe 2010.
Les djonnes s' atôtchèt adon so les rantoeles di soçnaedje et avou les telefones axhlåves, et roter so Tunisse.
Les djindåres sont bénrade incapåbes di wårder l' ôre. C' est l' årmêye ki fwait cisse bouye la. thumb|L' årmêye arestêye des cis k' avént des fiziks dins leu-z oto
Sacwants djoûs pus tård, Ben Ali et ses djins petént å diåle eviè l' Arabeye sewoudite.
On noû govienmint fourit askepyî, pu vitmint rcandjî. Li noû prezidint pa interim decida di mete so pî des vôtaedjes pol moes d' djulete.
Consecwinces del revintreye tunizyinne
Des ôtes payis arabes la k' i gn a des redjimes politike come li ci del Tunizeye, vont kinoxhe eto des bardouxhas ou des påjhires metingues po dmander dipus d' abondroets po les djins. Nén co on moes après l' Tunizeye, c' est l' Edjipe ki fwait si prôpe revintreye. Pu, fén do moes d' fevrî, c' est l' revintreye libyinne. Et tos les mouvmints des revintreyes arabes di 2011 ki s' a spårdou come l' aloumire divins tot l' monde arabe, et minme ådfoû e Moyén Levant.
Categoreye:Revintreyes Categoreye:Tunizeye
Sonata Arctica
Sonata Arctica est on groupe di muzike rock bedje.
Motlî Semertier sol toubak
Il a stî eplaidî dins l' BSLW, sol tôme 38, e 1898, (pp. 113-192).
Li rahouca dins l' djivêye des motîs do walon, c' est E144.
Contnou
(…)
Après li studia, gn a kékes tecses sol toubak, dandjreus riscrîts pa l' oteur.
Adonpwis vént l' motlî lu-minme.
Categoreye:Motlîs walons Categoreye:Studias avou do walon Categoreye:Toubak
Vint-deus ! vla m' feme (teyåte)
«'''Vint-deus ! vla m' feme'», c' est ene comedeye e troes akes, sicrîte pa Christian Derycke e picård dizo l' tite "22 ! vlà m' finme''" e 1995.
C' est ene pîce foirt djouwêye el Walonreye, å pus sovint redjårbêye avou l' accint walon del contrêye.
Racourti
Dins on comissariat ou çki l' comissaire vént d' prinde si pinsion, l' inspecteur tchîf Gobin est seur d' esse lomé.
Mins vla k' on aprind li lominåcion d' èn ôte comissaire : li comissairesse Pirlot. Ene comere ! Et l' ancyinne feme da Gobin !
Sourdant
Vint-deus Vint-deus Vint-deus
Nos biblikes e walon
Cisse pådje chal mostere les ekivalinces inte li walon, francès, latén, grek eyet ebreu po les nos d' djins, di plaeces, d' aiwes eyet d' peupes k' aparexhèt dins l' Bibe.
Dion (Biarin)
Dion (la-minme e sistinme Feller, Dyon u Djon, fr. Dion), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin, e l' Province di Nameur.
thumb|eglijhe thumb|Mwaisse voye
Djeyografeye
thumb|tere årziyeuse Metou e l' Fåmene.
Raiwé di l' l' aiwe do minme no k' î prind sourd.
Metou sol frontire francesse del l' Bote di Djivet. Fromlene est a ene pixheye did la, pus bas sol vå do Dion.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Séndje bonobo
bonobo li séndje Bonobo, c' est on séndje, ki n' vike ki dins les grands bwès prumioûles, e Congo.
On ls a spoté les séndjes ipîs des grands bwès.
No e sincieus latén : Pan paniscus
Madagascar
Madagascar, c' est on dislaxhî payis metou dins l' Oceyan indyin (c' est don ene grande iye), djusse å Levant di l' Afrike nonnrece.
Giorgio Demetrio Gallaro
thumb|
Madagascar
* Categoreye:Afrike Categoreye:Iyes Categoreye:Dislaxhî payis Categoreye:Oceyan indyin
Séndje bonobo
Les bwès des bonobos ont stî trevåtchî pås årmêyes tins des guere civiles des anêyes 1990. Les djonnes sont-st apicîs po rvinde u po magnî.
Giorgio Demetrio Gallaro
Giorgio Demetrio Gallaro, c' est on curé itålyin k' a divnou eveke di Piana degli Albanesi de l' eglijhe greke-catolike itåli-albanesse li 31 di måss 2015.
Motlî d' Djanmioû
Li motlî d' Djanmioû, ki s' vraiy tite, c' est Lexique du parler de Jamioulx, c' est on motlî walon adjinçné pa Willy Bal ey eplaidî e 1949.
Séndje bonobo
Gn è dmorreut inte 10.000 et 20.000 bonobos.
Giorgio Demetrio Gallaro
Il a stou fwait eveke li 28 di djun par l'eveke Donato Oliverio.
Séndje bonobo
Cwand on l' apice et l' schåyî di s' mame, li djonne di bonobo si leye mori. Il lzî fåt des femes (des "mames-djins") por zels bén voleur viker.
Motlî d' Djanmioû
Tos les mots k' î sont studyîs ont stî rcopyîs e scrijha Feller dins l' Motî do Coûtchant walon, pu dins l' Motî Bal-Germain do payis d' Djanmioû.
Giorgio Demetrio Gallaro
Sourdants
Gallaro, Giorgio Demetrio Gallaro, Giorgio Demetrio
Séndje bonobo
Sayes di sorvicance des bonobos
Lola ya bonobo : rezieve dilé Kinchasa. Po manaedjî l' park, on fwait viker les viyaedjes did ttåtoû (fé bouter les djins, lezî atchter leus bananes).
Motlî d' Djanmioû
Sourdant
Categoreye:Motlîs walons
Lurson
thumb|on lurson Li lurson (on dit eto : nierson, urson), c' est ene pitite biesse ås tetes avou des picas (des picants, des stitchas, des stitchants, des pondants) ki lyi rascovrèt tot l' coir, apus ki l' tiesse.
On ndè trouve sovint so les voyes, et s' fé spotchîs pa les otos.
«Erinaceus europaeus»
Montniye-so-Sambe
Montniye-so-Sambe (la-minme Montgnè /mɔt.'ɲɛ/, F. Montignies-sur-Sambre), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.
Lurson
ursonidîs
Montniye-so-Sambe
Mwaissès dnêyes
centré|vignette|Eglijhe Sint-Pire, sol Rowe Ferrer.
Lurson
Mins gn a eto des ôtes sôres d' ursons.
Spårdaedje
thumb|Mape di dispårdaedje daegnrece L' irson d' Urope dimeure dins les payis d' Urope coûtchantrece, avou les iyes, disk' ås Payis Bales.
Montniye-so-Sambe
Rifondou
Al atake, li no e rfondou est Montgneye-so-Sambe. Mins nerén, on novea no e rfondou a stî propôzé e 2020 : Montniye-so-Sambe. Li problinme d' Montgneye estant k' il est espaitchî d' awè on mot rifondou avou les letes shuvantes eshonnes : -tgn.
Lurson
Li lurson so les voyes
thumb|spotchî lurson Il est sovint spotchî des otos.
Montniye-so-Sambe
Tuzance walone
Live e francès avou bråmint do walon di Montgnè: Live Yernaux-Fievet sol foclore walon.
Lurson
Li lurson dins les fåves
Ezès fåves do vî vî tins, li lurson riprezinte sovint ene pitite biesse foirt sûteye, ene miete toursiveuse, capåbe di djonde les pus grosses.
Montniye-so-Sambe
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Les spots do Singlé (waibe)
Li waibe-pådje des spots do Singlé, c' est ene waibe-pådje avou ene djivêye di spots walons ramexhné pa Gaston Lucy.
Lurson
Li lurson dins les fåves
On a fwait ene forveyowe biesse do lurson et del linete : li lursete.
Les spots do Singlé (waibe)
Côde e Wiccionaire : SpS109 (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).
Lurson
Ôtès doûcès creyances
On creyeut k' les vatches atrapént del mamite cwand elle estént tetêyes d' on lurson u d' ene coloûte
Les spots do Singlé (waibe)
Eplaidaedjes
Il ont stî eplaidîs dins ene pitite gazete di Sint-Houbert dins les anêyes 1960. Ey adon wårdés e CIDWEL.
Lurson
Sourdants
<References/>
Les spots do Singlé (waibe)
Eplaidaedjes
Lucyin Mahin les rmeta avou des rahoucants mots, avou sovint pus d' onk po tchaeke espot. Do minme côp, il erîla l' ortografeye sol cene do «Rasgoutadje de Bassårdinrèces». Pu eplaidî l' djivêye, pa rahoucant mot, sol waibe «L' Aberteke». Les dierinnès letes ni fourît tote fwaites k' e 2017.
Séndje bonobo
Sayes di sorvicance des bonobos
Avou do scolaedje des efants po lzî fé comprinde k' wangnrént dpus a wårder les bonobos ki d' les cotchessî.
Lurson
Sourdants
Categoreye:Biesses ås tetes
Séndje bonobo
Alére
Claudine André a ebagué å Congo diviè 1948, a l' ådje di cwatre ans. Elle a scrît on live Une tendresse sauvage eplaidreyes Calmann-Levy e 2006.
Dijhinne d' anêyes
Categoreye:Cronolodjeye Ene dijhinne d' anêyes, c' est ene shûte di dijh anêyes, dins l' calindrî, li prumire kiminçant pa on chife avou "onk" å coron.
Siervaedje di l' atuze
C' est èn ålon pus åjhey a aspougnî ki l' anêye djusse, cwand on djåze d' etrevéns ki s' ont passé doûçmint.
Maurice Des Ombiaux
thumb|100px Maurice Des Ombiaux, c' esteut on scrijheu e francès ki provneut d' Twin.
Dijhinne d' anêyes
Studiaedje des dijhinne d' anêyes sol Wikipedia
Tchake dijhinne d' anêye est studiåve sol Wikipedia walon (mågré ki c' est des årtikes co waire diswalpés).
Maurice Des Ombiaux
Il aveut skepyî a Biarin li 16 di måss 1868. Il a morou e 1943.
Dijhinne d' anêyes
Studiaedje des dijhinne d' anêyes sol Wikipedia
…
Les spots do Singlé (waibe)
Eplaidaedjes
Les 2000 royes del waibe ont stî radjoutêyes å brouyon do fond d' bayeyes di l' Årdene nonnrece.
Li waibe
Maurice Des Ombiaux
Di s' mestî, il esteut gaztî.
Rilomêye
I gn a ene bele escultreye di s' tiesse a Twin, la k' on l' lome lawdanmint «prince des conteus walons».
Ey ene rowe a s' no a Skerbek ki, dandjreus, il î a dmoré.
Des Ombiaux Des Ombiaux Des Ombiaux
1200
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Båze di dnêyes
Ene båze di dnêyes (on-z a eto dit fond di dnêyes, fond d' bayeyes), c' est on programe infôrmatike la k' des dnêyes di tot l' minme cwè (des chifes u les racsegnes) sont arindjeyes e-n on tåvleu, po poleur fé totès sôres di rcwerances dissu.
Dispi les anêyes 1990, les motîs walons sont-st adjinçnés aprume a môde di båze di dnêyes, divant d' rexhe so papî.