cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rûsse (lingaedje)
Impôrtance
C' est onk des shijh lingaedjes oficires di l' ONU.
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Rûsseye *
Dries Van Langenhove
Dries Van Langenhove, c' est on politikî d' foite droete, nexhou e Dendermonde, mins k' aveut crexhou e-n Opwijk. C' est li prezidint del pårteye do Braibant flamind do Vlaams Belang dispoy 2019. Ådzeu d' ça, c' est eto el prezidint do mouvmint idintitaire flamind eyet dislaxheu : Schild en Vrienden.
Scolaedje
Il a stî studiant a l' Univiersité d' Gant viè l' fén del dijhnêye 2010.
Avuzion so les medias
Dispu k' on Pano a stî stramé på l' VRT, Dries Van Langenhove s' pôzucione purade conte les medias mainstreams come li VRT (då govienmint flamind). I dit voltî k' ces medias rola voeynut voltî d' kissåyî des mintreyes.
Ayites Beyyoude
Ayites Beyyoude (amazigh ey arabe marokin ⴰⵢⵜ ⴱⵢⵢⵓⴹ, ayt beyyoD, ralfabetijhî oficirmint e-n arabe «أيت بيوض» ey e francès «Ait Bayoud»), c' est on viyaedje ey ene pitite contrêye del province di Swira.
Dries Van Langenhove
Herlemes
Il a askepyî ene polemike so Twitter, avou on messaedje rwaitî tot-z estant zenofobe pa sacwantès djins.
Ès-n' imunité politike a stî blokêye på Cour d' apel di Gant, tins do moes d' decimbe 2022. C' est a cåze di deus sakîs di l' UGent ont disploré al police d' awè stî mancîs pa lu. Li Pårlumint federå lu aveut ddja rsaetchî ès-n' imunité, å moes d' måss 2021.
Ayites Beyyoude
Lingaedje do payis: amazir (troke des lingaedjes echleus.
Istwere
Gn aveut la ene kiminålté djwive avou on ptit mella et on çmintire. Li sint djwif Nessim Ben Nassim î vna mori, ey esse eteré dins l' viyaedje vijhén di Smiha.
Avey
Tombe-tchapele do sint djwif, la k' gn a ene fiesse heyloula tos les ans e moes d' may.
Categoreye:Veyes et viyaedjes do Marok Categoreye:Djudayisse Categoreye:Monde amazir
Jean-Luc Geoffroy
Jean-Luc Geoffroy, c' est on scrijheu e gåmès. I note l' accint di Sint-Må-dlé-Vierton.
I skepia a Petindje li 21 di djun 1953 di parints d' Vierton. C' est la k' i passa ses djonnès anêyes.
Di s' mestî, il esteut fonccionaire å Siervice des lives del Province do Lussimbork.
Il a stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone.
Come sicrijheu
Si prumî roman (2013), L'Oscar èt l'Alfrèd à l'icole, djåze di deus gaviots onk del hôte et l' ôte del basse classe, ki fwaiynut camaeråde e scole. On boket a stî replaidî e rfondou walon sol Rantoele.
Il a scrît onk des bokets do live «Voyaedje ezès payis d' oyi» (2015), la k' i pormoenne les heros dins l' Lorinne francesse pu totavå l' Gåme.
Il a scrît deus ptits romans:
So papî
Dispu 2015, il eplaide eto ene coleccion d' lives et d' motîs e gåmès (Ma p'tite collection).
Houte des lives et des motîs, gn a eto on troes-moetî, ki vude dizo l' tite Vès l' compernez-co ? (Vos l' comprindoz co ?). Dj' ô bén k' i djåze do gåmès.
So les fis
Il est waiburlin d' on site foirt houfou sol gåmès.
Geoffroy
Fotsåle
thumb|Deus djouweus d' foutsale. thumb|Chotaedje d' on penalti thumb|Imådjete del cope di Beldjike Li fotsåle u foutsale, lomé ossu minifotbale, pus coûtmint minifoute , c' est ene sôre di fotbale ki s' djowe dins ene såle di spôrt.
Droet do djeu
I s’ djowe a cénk djouweus e l' plaece d' onze, e fotbale. Mins nerén, gn a nouv ôtes djouweus ki polnut rintrer po fé des candjmints durant les cwarante munutes. Seulmint, tchaeke intreu doet aler dins ene pårteye do terén bén indikêye po l’ replaeçmint.
On match fwait deus côps vint munutes, mins l’ ôrlodje ès djoke di tourner cwand el balon est houte do terén.
Les gayoles fwaiynut troes metes di lådje so deus metes di hôt.
Come po l’ fotbale, i gn a eto des côps-francs direks ey indireks. Gn a ossu des côps d’ reparåcion (penaltis).
28 di decimbe
Li 28 di decimbe est li 362inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 363inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure pus ki 3 ptits djoûs divant l' fén d' l' anêye.
Erkelene
Ban
No des pitits bans -- Limero del posse
28 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Fotsåle
Droet do djeu
Come e baskete eyet årvier do fotbale, i gn a des fåtes d’ ekipe cwand les foutsalisses ont fwait shijh fåtes di mier djouweu.
28 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
26 di decimbe - 27 di decimbe - 29 di decimbe - 30 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Fotsåle
Sourdants
Categoreye:Spôrts Categoreye:Fotbale
28 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Ptit Rtchin
Pitit Rtchin, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Petit-Rechain, rebané avou 4800 Verviers; limero diyalectolodjike: [Ve 15]; vî limero del posse: 4822
Tuzance walone
Rimåke li Vî î a skepyî et mori.
Fonne po pexhî
Ene fonne po pexhî, c' est ene sôre di fonne avou des ptits acrins so l' dibout des dints, et on longou mantche, k' on s' sieve po pexhî å brotchet.
On s' endè sierveut eto po l' pexhe å wåmea u al toitche.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Emmanuel Despret
vignette|Fotografeye da lu-minme Emmanuel Despret, d' ès no d' pene, Manu du Cour R'naud, c' esteut on scrijheu e walon.
Il aveut skepyî a Nivele li 1î d' nôvimbe 1856 ey il î a morou li 27 di may 1938.
Di s' mestî, il esteut fotografe. Eyet ossu sicretaire cominå a Moustî-dlé-Nivele.
Ovraedje pol walon
Il aveut eplaidî sacwants scrijhaedjes po L’Aclot. C' est lu ki produjheut l' Årmonak des Aclots.
Setswana
Li Setswana, c' est on lingaedje d' Afrike nonnrece djåzé pa a pô près cénk miyons d' djins.
Emmanuel Despret
Ovraedje pol walon
Il a scrît des tchansons, des monolokes, des novele, des fåves do vî vî tins et des pîces di teyåte.
Setswana
C' est on lingaedje bantou, del famile Nidjer–Congo, près-parint do soto bijhrece, soto nonnrece, do lingaedje galagadi et do lingaedje lozi.
C' est l' lingaedje oficire l' franc lingaedje do Botswana, mins gn a dpus d' cåzeus el Nonne-Afrike (cwate miyons). C' est l' lingaedje li pus corant a Pretoria la k' on eploye èn accint a pårt lomé «Soto d' Pretoria».
Emmanuel Despret
Sourdants
Despret, Emmanuel Despret, Emmanuel
Setswana
On l' cåze ossu dins sacwants viyaedjes do Zimbabwé et d' Namibeye.
I s' sicrît e l' alfabet latén.
Côde ISO: tn
Categoreye:Nonne-Afrike Categoreye:Botswana Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Zimbabwé Categoreye:Namibeye
Moståde
Li moståde, c' est ene såçreye ki s' prezinte come ene brune sipesse såce.
Provnance
Elle est fwaite avou les grinnes di sné.
Rilomêyès markes di moståde
Li marke «Blister» est foirt kinoxhowe e l' Walonreye. Ele fijheut del riclame e walon divins l' gazete «Li Chwès». Ses pots ont-st ene cogne a pårt.
Rilomêyès veyes pol moståde
E l' France, c' est Didjon. C' est télmint bén cnoxhou e l' Walonreye ki dins on sketch da Bob Dechamps, on-z ôt çouci:
Categoreye:Amagnîs Categoreye:Såçreyes
Berbere (peupe)
Les Berberes u Imazirenes, c' est on peupe ki dmeure e l' Afrike bijhrece, å Sahel et so les Iyes Canareyes.
Categoreye:Peupes del Daegne *
29 di decimbe
Li 29 di decimbe, c' est li 363inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 364inme po ls anêyes bizetes), gn a pus k' 2 djoûs et l' anêye serè houte.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
27 di decimbe - 28 di decimbe - 30 di decimbe - 31 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Zoumer
zoomer ou zoumer ? Grandi odobén ragrandi, raprotchî : po satchî è portrèt, fé on fime. Rutiyî : po ène indjoleùZûner : po on picron Roudminer : po on trin.
Rashonnaedje (live)
Rashonnaedje (Rachonadje), c' est on live e walon scrît pa Arthur Potier ey eplaidî e 1942.
Boket d' èn arimé
Robert Beydts
Robert Beydts, c' est on scrijheu walon k' a skepyî a Tchålerwè li 9 di nôvimbe 1950.
Biyografeye
Bén ki ses grands-parints sont flaminds, Robert Beydts a crexhou å mitan des walons. Viè saze ans, i cmince a djower dins pîces di teyåte come amateur. E 1985, il enonde li S.N.R. Echène, ene trope di teyåtreus. I scrît ses prumirès sayes e walon avou l'aidance d' Achille Van Calsteren, ey e 1992 si prumire comedêye Matante Bouneur, k' a stî salouwêye pås djuris d' el IPEL.
Alexander De Croo
Alexander De Croo, kécfeye lomé flotchreçmint på les francès-cåzants "Alexandre De Croo", est on politikî di droete flamind eyet l' prumî minisse del Beldjike dispoy li 1î d' octôbe 2020, padri saze moes shuvants les votaedjes.
Herleme
E djanvî 2021, Egbert Lachaert (prezidint di l' Open VLD) yet lu avént adjinçné on pitit concert pol novele anêye, minme si çoula esteut conte li lwè conte li parminêye 2020.
Planoise
thumb|Planoise
Planoise est ene veye di France, el region di France-Comté, el Doubs (dipårtumint). Ele si trouve inte Besançon et Avanne-Aveney.
A vey
Categoreye:France
Ahivêyès mostådes (plantes)
Les ahivêyès mostådes, c' est des plantes des djinres Sinapis u Brassica, semêyes po leus grinnes ki sievnut a fé del moståde (li såçreye).
Les ahivêyès mostådes sont diferinnes del såvadje moståde.
Sourdant
Categoreye:Plantes
Ateyisse
L' ateyisse, c' est l' fwait k' sacwantès djins n' croeynut nén å Bon Diu obén åzès ôtes bondiustés. Les djins sont lomés les atêyes obén les ateyisses.
Beldjike
Li Beldjike divne l' onk des estats li pus ateyisses sol Daegne. Di pus, sorlon ene gazete flaminde, li Beldjike sereut l' meyeu payîs wice les atêyes polnut viker.
Ôtes payîs
I gn a sawants payîs e-n Urope, wice k' les ateyisses sont les pus nombreus, c' est :
Azeye
Les payîs wice k' i gn a l' pus grand nombe d' atêyes n' Azeye, c' est:
Daegnrece
Li payîs wice k' i gn a l' pus grand nombe d' atêyes, c' est l' Ourougway.
98
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100 | anêyes 110
93 | 94 | 95 | 96 | 97 | 98 | 99 | 100 | 101 | 102 | 103
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Muzosak
Categoreye:Pipsaks thumb|right|Alphonse Gueux, li dierin djouweu tradicionel di muzosak di Walonreye thumb|left|On muchosak di Waloneye
Beyemicse
On beyemicse, obén scrî come dins brånmint d' ôtes lingaedjes, BMX, est ene sôre di velo k' on pout fé des figueures avou (figueures obén freestyle, come on lome e-n Inglès).
Muzosak
Li muzosak (muchosa ou muchafou), c' est on pipsak k' on-z e djouwéve e Hinnot (dins l' coine d' Ate (veye) : Arkegnere, Fraine-dilé-Anvegn et avår la), mins eto co pus lon sol Flande, disk' ås anêyes 1920.
Ådjourdu, on ndè fwait co a Vervî.
Beyemicse
Fotografeyes
Categoreye:Ciclisse
Muzosak
Gn a deus bordons et ene mwaisse buze, tertos e si bemol.
Asteure, on ndè rdjowe tocosté el Walonreye.
Sourdants
<References/>
Cizea
cizete
Gretri (operå comike)
Gretri, c' est ene operå comike sicrîte pa Joseph Schetter e 1975 so l' vicåreye da Andrî Gretri.
Li muzike est di Berthe Delvaux.
I fourit creyé a l' operå d' Lidje li 6 d' octôbe 2013, gråce a l' etervinaedje da Guy Fontaine.
Sipoûle
Li prumî ake, c' est cwand l' djonne Andrî va aler a Rome. Les djonnes di Blegné lyi fwaiynut fiesse. Si mayon, Mareye, est disbåtcheye. On tchenonne, so mononke (k' a scolé l' impreur Djôzef I do Sint Impire), est mwais ki les djonnes soeyénxhe si waire serieus.
Li deujhinme ake, c' est l' londmwin.
Li troejhinme ake, c' est 50 ans pus tård, todi a Blegni. Mareye, k' a des efants et des ptits rivént so tote li vicåreye da Gretry. Come Schetter aveut léjhou les memweres da Gretry divant dis scrire si pîce, les racsegnes k' on-z î aprind ont l' air d' esse istorikes.
Persounaedjes istorikes cités dins l' pîce
Foû d' Andrî Gretry, gn a sacwants ôtes persounaedjes istorikes cités dins l' pîce : …
Categoreye:Operås et operetes e walon
Wilfried Martens
Wilfried Martens a skepyî li 19 d' avri 1936 ey a morou li 9 d' octôbe 2013.
C' esteut on politikî flamind, di clintcha catolike.
I fourit prumî minisse del Beldjike des anêyes å long.
Li diåle, por lu, c' esteut José Happart, k' a fwait tchaire onk di ses govienmints.
Pôzucion so l' Beldjike
Il esteut po on pårtixhaedje bén clair del Flande et del Walonreye, mins dins ene Beldjike uneye.
Martens Martens Martens
Grimgnêye
Grimgnêye (fr: Grivegnée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lidje.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, loukîz dins l' esplicant motî.
Rilidjon
Ancyinne pårotche di Sint-Rmåke å Pont.
L' Estene
Ban
No des pitits bans -- Limero del posse
97
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100 | anêyes 110
92 | 93 | 94 | 95 | 96 | 97 | 98 | 99 | 100 | 101 | 102
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 97 do calindrî grigoryin.
Srindå
Srindå (dirî cossoune, teyoricmint, Surindå; la-minme, e tchampnwès, Srodâ, francès Serindal), c' est on hamtea d' France, e dipårtumint des Årdenes, dilé Les Rivires, mins tot addlé Bôhan, di l' ôte costé del frontire.
Lingaedje do payis : tchampnwès
Croejhete
Li spotchaedje si scrît avou on "e" On-z a purade ene divanceye voyale k' ene ristitcheye. Come e gåmès, avou l' adviebe m(i)
Motlî
Categoreye:France
Roumzêye
Roumzêye (F.  Romsée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fléron, el province di Lidje.
Sourdants
<References/>
Louis Rwagasore
thumb|si tombe a Boujoumboura Louis Rwagasore (riwalnijhî Louwis Rwagazoré ) a skepyî li 10 di djanvî 1932 ey a morou assaziné li 13 d' octôbe 1961.
C' esteut on prince do Bouroundi tins del mambornance bedje, ey on politikî rindou disconte do colnialisse.
Vicåreye
Il esteut l' fi do Mwami Mwambutsa IV et di s' prumire feme, Thérèse Kayonga.
I studia a Boutaré, e Rwanda, pu on ptit tins a l' univiersité el Beldjike.
El cwita sins diplome po-z enonder on mouvmint anticolniå e s' payis.
I va askepyî des coperatives di Bouroundès, po-z escourci on modele di dislaxhaedje economike, mins ces-ciales fourît metowes foû-lwè pal mambornance bedje e 1958.
C' est l' minme anêye k' i va askepyî l' Union pol Progrès Nåcionå (Uprona).
Po mostrer ki l' famile rweyåle ni dveut nén shuve li vî schåymint inte Houtous et Toutsis, k' i djheut ki l' colnialisse bedje aveut ecoraedjî po dmorer mwaisse do payis, i maria ene feme ki tertos prindeut po ene houtowe.
Å prumî mwaisse raploû des Uprona, e moes d' måss 1960, Rwagazoré dimanda li dislaxhaedje do Bouroundi, et ecoraedjî les djins a n' nén aler ås comissions dins les botikes tinowes pa des Bedjes, et di n' lezî nén payî leus contribucions.
Di cåze di çoula, i fourit aresté. Li 8 di setimbe 1961, si pårti wangne 58 des 64 sidjes do futeur pårlumint.
Li londmwin, il est lomé prumî minisse, avou l' bouye d' aprester l' dislaxhaedje do payis.
Assazinaedje
Mins li 13 d' octôbe 1961, il est touwé d' on côp d' fuzik pa on Grek, Jean Kageorgis. Il ere assoçné a des Bouroundès, inte di zels, des tchîfs do pårti d' opôzucion (PDC, Pårti Democratike Crustin). Des cis k' avént fwait l' univiersité a Osforde.
I gn aveut shijh assazins, mins i gn aveut k' onk k' aveut tiré, Jean Kageorgis. Rwagazoré esteut al candlete d' on cÅbaret, li «Tanganyikabar». Li touweu aveut si bén lugnî k' i lyi aveut evoyî ene bale dins l' goidje, et Rwagazoré a toumé li tiesse sol contwer, avou co s' cigarete esprindowe e s' boke.
Les moudreus fourît vitmint ramassés.
Disrôlmint
Leu procès cminça e 1962, co dizo l' mambornance bedje, ca l' indepindance n' est preveyowe ki pol prumî d' djulete 1962. I dura shijh moes.
Li Ministere des Afwaire difoûtrinnes evoya des djindåres bedjes po wårder les prijhnîs. Eto les advocåts k' avént vnou del Beldjike, come li procureu do Rwè, Jacques Bourguignon (onk di Måtche-el-Fåmene.
Sintinces
Jean Kageorgis a stî codåné a moirt. Il a stî fuziyî pa les sôdårds bedjes k’ estént co låvå, kékes djoûs divant l' indepindance.
Onk des ametous, ki n’ aveut stî codåné k’ a shijh moes, a stî rmetou å Rwanda. C’ est l’ seu k’ a schapé.
Les ôtes ont dmoré e l’ prijhon. Et après l’ dislaxhaedje, les Bouroundès ont ricmincî leu procès. Et i les ont pindou tertos.
Foûrîlistés do procès
Si l' moudreu et ses aidants ont stî direk ricnoxhous, li role des otorités bedjes a stî muchyî.
Houte di çoula, les ametous avént l’ prouve ki les Bedjes sayént d' les rapatriyî. Il ont mostré des letes da På-Hinri Spaak, k’ esteut minisse des Afwaires difoûtrinnes, et ki lzî prometeut ås djindåres ki les wårdént. Mins dandjreus k' il esteut ddja trop tård po les Bedjes fé li lwè.
L' ambassadeur d' Inglutere e Bouroundi scrijha eto çouci: « Les cis do PDC avént bén dins l' idêye k' i plént conter so l' aidance des Bedjes po s' fé cwite di Rwagazoré.»
Sourdants
Rwagasore Rwagasore Rwagasore
Madonna
Madonna, di s' vraiy no Madonna Louise Ciccone, c' est ene tchanteuse k' a skepî li 16 d' awousse 1958.
External Links
Categoreye:Tchanteus
Sint-Symforyin
Sint-Symforyin obén Sint-Sinforyin, u core e Feller : Sinforin ([FR] Saint-Symphorien ; [PCD] Saint-Symphorien), est on pitit ban d' Mont, e Province do Hinnot.
Albaneye
L' Albaneye, lomé li Républike d' Albaneye etou, est on payîs do 'l Urope levantrece.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Payis Categoreye:Urope
Tiene d' Irhoude
Li Mont Ighoud, c' est on mont metou inte Marakech et Asfi.
Ils î ont trové des rimanances des djins preyistorikes.
Categoreye:Atlasse (hôts tienes) Categoreye:Preyistwere
Gustave Nalinne
Gustave Nalinne, c' esteut on walon eyet francès-cåzant politikî, ki vneut d' Lidje eyet k' a viké e Tchålerwè disk' a s' moirt. Il esteut advocåt d' ès mestî.
Referinces eyet sourdants
Nalinne, Gustave
Dobe cawete -iyin
Li dobe cawete -iyin, c' est ene dobe cawete di dmorants d' on viyaedje ou d' ene veye, fwaite do racawaedje d' ene cawete -yin so ene -ey -eye ou -êye.
Li mwaisse mot est "Måmdiyin", mins on-z a eto basti sacwants noûmots avou (Roumziyin).
Iyin
Nåcionalisse walon
Li nåcionalisse walon, c' est on mouvmint politike ki ricnoxhe li Walonreye come ene nåcion. Les nåcionalisses walons — lomés ossu pacô walonisses — disfindnut l' dislaxhaedje walon, ubén l' federålizåcion del Beldjike.
Nåcionalisse di wårdance u nåcionalisse di conteståcion
Christophe Traisnel dit k' i fåt rwaitî el nåcionalisse kebecwès yet l' nåcionalisse walon come deus nåcionalisses di conteståcion. Plamour k' i k' i n a padrî ene dimande d' askepyî ene nåcion pa l' foice, çou ki est rcrindou e l' democraceye.
Çoula n' est nén l' minme ki çki les nåcionalisses di wårdance ont fwait (come e l' France e 1914).
Atuzlêye walone do nåcionalisse
Li Manifesse pol culteure walone ni rahouke nén ene atuzlêye di nåcion walone. Mins il a adopté l' idêye republikinne di l' apårtinance al nåcion e metant dins s' tecse çouci:
Çoula a ecoraedjî les pårlumintîs a atåvler e Pårlumint walon on pordjet d' decret metant so pî ene constitucion walone (e moes d' may 2006). Come d' efet, el deujhinme årtike dit : "Est walon, tot kî dmeure e l' Walonreye".
On-z ahouwe voltî d' cåzer d' "nåcionalisse" yet d' "nåcion". Mwints cwereus do l' Univiersité d' Lidje cåznut minme d' on possibe sacré, veyånmint k' bråmint des politikîs riwaitnut l' "nåcionalisse" come ene ideyolodjeye do vî tins raloyeye al foite droete. Houte di çoula, ces mots rahoucnut ås Walons les deus gueres daegnrece. Vocial pocwè, des politikîs come Rudy Demotte yet Jean-Jacques Viseur pårlnut po on nåcionalisse walon ki divreut esse : drovou, ecloyant yet sopoirtant.
Tchevixhance
Sacwantès djins pinsnut k' el nåcionalisse walon n' egziste nén, pask' i gn a nén ene nåcion walone. Onk des djins ki pinse come çoula, ç' est Hervé Hasquin ki boute k' el nåcionalisse "walon francès-cåzant" n' egziste nén. Houte di çoula, èç politkî croet k' el Beldjike va vir cwate redjons-kiminåltés : el Flande, el Walonreye, el Redjon di Brusse yet les nouf viyaedjes tîxhon-cåzants.
Betchfessî oy
voye = vôye + vôⁿye + voûye (3 disfondowes do betchfessî ô) + voye (råle) avoyî = avôyî + avôⁿyî + avoûyî (3 disfondowes assez råles) + avoyî (disfondowe li pus corante)
Nåcionalisse walon
Tchevixhance
Mins nerén, gn a des ôtes djins, come l' istoryin Philippe Raxhon, ki pinsnut k' ci nåcionalisse la egzistêye bén. Dins s'-n ovraedje sol Congrès Nåcionå walon d' 1945, i vout k' el nåcionalisse walon a-st aspité al fén del Deujhinme guere daegnrece, dj' ô bén e-n on trevén wice ki l' nåcionalisse esteut må veyou. Motoit k' les djins pinsént k' el nåcionalisse esteut l' cåze do recsisse, do nazisse et tchik et tchak. Ciste idêye la est strifêye på l' filozofe : Hannah Arendt.
Betchfessî oy
Istwere
Li betchfessî oy n' a nén stî lijhî oficirmint emey les betchfessîs scrijhas.
Nåcionalisse walon
Tchevixhance
Tins del Kesse do trône, on a tuzé a Lidje a on govienmint walon dilaxhiveus. Çoula shonne bén mostrer k' i gn a on sintimint nåcionalisse emey sacwants Walons. Copurade ki, après l' «Kesse do Trône», les Walons vont rafoirci podbon leu-z otonomeye åd triviè des rfômes di l' Estat. C' est ene miete come on dislaxhaedje walon ki tchereye pitchote a midjote, mins sins pont fé d' brut.
Jean-Louis Laurent
Ouve pol gåmès
On lyi doet li gros spès motî gåmès d' Yete (2021).
Il a eto corwaitî el motî Moureaux pol rivuwe «Wallonnes».
Nåcionalisse walon
Sindicalisse yet renardisse
El direccion walone del FDBB a stî d' pus e pus aboulé a mobilizer ses mimbes k' estént å Mouvmint walon eto, sortoit dins l' disfinse del economeye walone ey al atake avou on grand pordjet d' democraceye economike ; mins ossu, a cåze del istwere eyet l' fwait k' i gn aveut bråmint d' greves dins l' royon industriyel walon, på egzimpe : e 1886, e 1893, e 1902, e 1913, e 1932, e 1936, e 1950 eyet pindant l' ivier etur 1960 yet 1961.
Betchfessî oy
Istwere
Po les mots avou l' betchfessî oy å mitan, li mwaisse prononçaedje est avou on court O : avoyî (/avɔjiː/), evoyeu (/ɛvɔjøː/), soyete (/sɔjɛt/).
Jean-Louis Laurent
Ouve pol gåmès
Laurent Laurent
5€ (Biyet)
Li biyet d' cénk Uro si ståre dispoy 2002, dins l' Urozone. On biyet d' cénk Uro våleut 201,6995 Franc bedje, å kiminçmint del anêye 2002.
Motî gåmès d' Yete
Li motî gåmès d' Yéte, ki l' tite e francès, c' est Dictionnaire du gaumais d'Èthe-Belmont, c' est on motî gåmès-francès, sicrît pa Jean-Louis Laurent.
Nåcionalisse walon
Sindicalisse yet renardisse
Tot çoula est l' grande piceure då renardisse, k' est on veritåve djinre d' sindicalisse ubén d' socialisse metou e-n ovraedje pol disfinse d' ene redjon po l' porshûte d' adierças economikes yet politikes di gåtche.
Motî gåmès d' Yete
C' est l' pus gros ovraedje di ç' tire la, avou ses 612 pådjes.
5€ (Biyet)
Fotografeye
Categoreye:Manoyes Categoreye:Uro
Nåcionalisse walon
Nåcionalisse yet dirîtrinåcionalisse
Li Mouvmint walon a plou racatuzé bråmint sol loyén etur ses adierças yet l' ahivaedje uropeyin. Ç' est come çoula k' s' a tnou, e Nameur, on raploû lomé "Nåcionalisse yet dirîtrinacionalisse".
L' dirîtrinåcionalisse walon sereut, po sacwants politkîs walons, ene response å nåcionalisse flamind. Ci dirîtrinåcionalisse rola sereut emacralé på des valixhances republikinnes yet democratikes.
Motî gåmès d' Yete
Il a stî eplaidî e 2021 del SLLW.
Il est rahoukî come limero Gm7 dins les motîs do gåmès e Wiccionaire.
ISBN 978-2-930505-34-3
Ortografeye
Li scrijheu sieve li sistinme Feller, tot î radjoutant on sene, po marker li diftongaedje avou è. C' est on è metou e ptit dizo l' roye.
Yete
Modaedje
thumb|Modaedje al mwin dins tûturon Li modaedje, c' est l' rissaetchaedje do laecea foû des tetes d' ene frumele d' ene biesse ås tetes, ki vént d' awè s' djonne.
Biesses k' on mod
Dins l' ôre li pus corant, so tote li daegne …
Tecnikes di modaedje
Categoreye:Bovrins Categoreye:Gades Categoreye:Aclevaedje Categoreye:Laecea
30 di decimbe
Li 30 di decimbe, c' est li 364inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 365inme po ls anêyes bizetes); n' a pus k' on fayé ptit djoû po-z avni å coron d' l' anêye.
Betchfessî oy
Istwere
Veyanmint li plaece do Motî Yoran Embanner walon dins li rfondaedje (i pout esse loukî come documint nén rcandjåve), li rotaedje do betchfessî oy divreut esse ci-la.
30 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Betchfessî oy
Oy Categoreye:Sons et letes do walon
30 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
28 di decimbe - 29 di decimbe - 31 di decimbe - 1î d' djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Cizea di scrinî
On cizea di di scrinî ou cizea mnujhî ou xherpea, c' est ene usteye ki les scrinîs et mnujhîs s' siervèt po fé des trôs bén a mzeure dins on bwès. Des hotes po rçure ene aweye, metans.
Discrijhaedje
C' est ene lame, onk a 3 cm lådje, avou on taeyant ou bijhea å dbout. L' ôte costé si lome li plin costé. On rshinmeye todi les cizeas do costé do bijhea et nén do plin costé.
Li lame est montêye so on mantche di bwès k' on bouxhe dissu avou on mårtea, on mayet d' bwès po minme si pougn.
Sourdant
categoreye:Usteyes Categoreye:Munujhreye
Blanc lama
thumb|e l' Boliveye thumb|dins ene waide e l' Walonreye Li blanc lama, c' est ene aclevåve biesse ås tetes des montinnes d' Amerike nonnrece.
camlidîs
Mins gn a ene ôte sôre di lamas, li lama d' Patagoneye (Lama guanicoe).
Biyolodjeye
I rshonne ene miete ås chamos, come cåzu-roemiant (c' est l' minme famile).
Spårdaedje
thumb Si payis d' provnance, c' est l' Coidlire des Andes.
Aclimatåcion
I s' aclimate co bén el Walonreye, et on nd a veyou tenawete dins les waides do payis a pårti des anêyes 2000.
Categoreye:Biesses ås tetes Categoreye:Amerike nonnrece
Djan d' Mådi
Djan d' Mådi (Djihan d' Mådi, Djan d' Mâdi), c' est ene rilomêye fåve do payis gåmet.
Vicåreye
Portant, li Djan, c' esteut ene vraiye djin. Si pa si loméve dedja Jehan de Mady (Djihan d' Mådi). I dmoréve a Vlône el Gåme di France.
Come il esteut violoneu, on lyi a metou sol dos li fåve do violoneu et do leu.
Dins les belès-letes e gåmès
🇱🇰 Djan d' Mådi (epopêye) Albert Yande a rashonné les fåves k' on racontéve sor lu, et ndè fé ene epopêye di 1121 vers.
Rilomêye
Dins l' emission "Foû des rays", li prumî limero djåza d' Djan d' Mådi.
Sourdants
Categoreye:Fåves do vî vî tins Categoreye:Gåme Categoreye:Gåmès
Danse
thumb|Dansaedje di valse dins l' hôte societé a Wîne Li danse, c' est des mouvmints do coir d' ene djin ki s' repetèt et candjî, sovint fwaits sol tipetape d' ene muzike. Li danse est èn årt et pacô on spôrt (danse sol glaece, danse dins l' aiwe).
Motlî
Dinltins, a Lidje, on meteut so pî des bates lomêyes assôts d' danse.
Po rashonner des danseu(se)s, on-z adjinçnêye des fiesses del danse.
Po totes les djins poleur danser, on a metou so pî les bals, copurade tins des dicåces. Diviè les anêyes 1960, on-z a eto drovou des dancignes, k' on-z î danse foû des termenes di dicåce.
Po n' nén piede les danses did dinltins, on-z a ahivé des soces di danses foclorikes.
On danse eto dins les operås et les operetes, et dins les fimes ås danses ("comedeyes muzicåles").
Soces di danse del Walonreye
*
L' esclifotêye (novele)
Esclifoteye L' esclifotêye (L'èsclifotéye), c' est ene novele da Christian Quinet k' a parexhou dins l' coleccion "Audace" e 2009.
ISBN 978-2-917453-06-3
Tinme
Ene viye matante di souke. Cénk neveus : cwate ki bignèt après l' eritance, et onk k' el voet voltî nén po s' magzåd.
Kimint Gustene, ki mourt a 95 ans, va-t ele fé po s' fote des cwate må-leu-panse après aveur dihoté ?
Elle a dandjreus adiercî s' côp, ca,
Politike cooperative VEGA
Li VEGA (d' ès veur no : Politike cooperative des Vetes eyet Gôtchisses ; [FR] Coopérative politiique des Verts et à Gauche) est on politike pårti francès-cåzant. Il est rwaitî come on pårti d' gôtche veu k' i disfinda l' ideyolodjeye socio-ecolodjisse.
Djiniesses
thumb|des fleurs di djniesse (a ramons)
Les djniesses, c' est ene famile di bouxhons, 30 cintimetes a 2 metes hôts, avou des djaenès fleurs ki florixhèt a pårti do moes d' may, del famile des påwionacêyes.
Genisteae
Sôres di djniesses
Li pus cnoxhowe c' est li cmone djiniesse ou djniesse ås ramons. Dinltins, on stiernixheut dins les ståves avou. On s' è sierveut eto po rascovri les houtes et po fé des ramons.
Mins on cnoxhe eto el Walonreye li djniesse ås spenes.
Crexhaedje
Li djniesse crexhe dins les virêyes, so les boirds des tchmins et rade ripeupler les mijhes a blanc d' sapéns.
Maladeyes des djniesses
So ses raecinêyes, i vént cobén ene plante parazite k' on lome l' orobantche del djiniesse.
Charles Steenebruggen
Charles Steenebruggen, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut askepyî e 1883 eyet k' aveut revoyî e 1947.
Steenebruggen, Charles
Léon Demarche
Demarche
Léon Demarche, c' est on scrijheu e walon di Barxhon.
thumb|Ene foto k' il a saetchî d' èn [[ôrimiele]]
C' est eto on djouweu d' teyåte.
Come sicrijheu, il est cnoxhou po ses papîs so les oujheas k' ont passé so l' Aberteke pu dins Cotcorico.
I discrît l' vicaedje des oujheas foirt poweticmint; c' est vormint inte li prôze nén racontrece ey on tecse di belès letes.
Di s' mestî, il esteut conferincî pol province di Lidje. Po pasmint d' tins, come di djusse, i fwait d' l' ornitolodjeye.
10€ (Biyet)
Li biyet di dijh Uro si ståre dispoy 2002, dins l' Urozone. On biyet di dijh Uro våleut 403,399 Franc bedje, å kiminçmint del anêye 2002.
Fotografeye
Categoreye:Manoyes Categoreye:Uro
Panw
On panw (plat d' ahote nén wårdé) est ene plaece ewou k' les trins omnibusses sitatnut, mins ewou ki gn a ni bawete po acater et vinde des tikets ou des abounmints, ewou k' i gn a pont d' soutchîf di ståcion, ni des ôtès ahesses, åré motoit on vindeu ôtomatike TVM, et co. E francès et neyerlandès, on l' lome pang, mins e neyerlandais onbewaakte stopplaats eto.
Li panw, c' est ene des deus sôres di ståcion. L' ôte sôre, c' est l' gåre, veyanmint k' la djus les trins si savnut gårer.
Constant Simonis
Charles Steenebruggen, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut askepyî li 10 di djulete 1856 eyet k' aveut revoyî li 25 d' avri 1938.
Simonis, Constant Simonis, Constant
Nadine Vanwelkenhuyzen
thumb|Tuzaedje filozofike da Shakbar, esinnant Nadine Vanwelkenhuyzen Nadine Van Welkenhuysen, c' esteut l' sicretaire do Consey des Lingaedjes do Payis di 2006 a 2017.
Elle a rcandjî Jean-Luc Fauconnier a cisse plaece la.
Ele monta-st e gråde e 2017, leyant s' plaece a Alix Dassargues.
Ovraedjes pol walon
C' est leye k' a yeu l' idêye di l' operåcion «Nosse comene dit OYI» pol walon et les ôtes lingaedjes do payis del Federåcion Walonreye-Brussele.
Zûna d' oraye
On zûna d' oraye (eto: des houpiymints d' oraye, do soye-oraye ), c' est come on brut k' on etind dins si oraye, mins ki n' vént nén di l' evirounmint.
Sôres di zûnas d' oraye
Ça pout esse on zûnmint continu, come li ci d' on moteur d' areyoplane.
Ça pout esse ossu on brut ki lance dins ene oraye, pu s' endè va (houpiymint).
Médiaedje
Les docteurs dinèt voltî des yebes ås maladeyes, divnous des catchets, come ene plante egzotike lomêye Ginkgo biloba. Cisse-ciale rihåsse l' intrêye do sonk dins l' oraye.
Sourdants
Categoreye:Medcene Categoreye:Oraye
Binne
Binne (fr: Beyne) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Heuzea e 1796 po fé l' novele intité d' Binne-Heuzea, el province di Lidje.
Ancyinne pårotche di Fléron
Cataloke Limpreur
I rashonne des tites d' ouves e walon ou picård (+ ene ou deus e gåmès), sol walon ou sol foclore walon di 1890 a 1947.
Contnou
Categoerye:Documintåcion Categoreye:Lives sol walon
Eglijhe vî-catolike
thumb|350px|Sovni di l' ôrdinåcion d' on diyåke vî-catolike sicrît eto e walon L' eglijhe vî-catolike, c' est ene eglijhe catolike ki s' a schåyî di l' otorité do Påpe e 19inme sieke. Aprume a cåze do doke di nén-trompåvté do Påpe et do Sillabusse des ereurs.
Istwere
Elle a stî askepieye ezès Bas Payis shuvant li Diclaråcion d' Utraik (1871).
Gn a a pô près 500.000 djins ki shuvèt ci corant la.
Elle pratike les sacramints come les romins catolikes, mins est bråmint pus lådje so sacwants sudjets come li mariaedje des curés, li benixhmint des rmariadjes di djins k' ont divoircî, li mariaedje di copes omo, evnd. Elle a dit messe dins les lingaedjes do payis dispu 1877 (dabôrd k' il a falou ratinde 1965 pol minme sacwè amon les catolikes romins), mins nén todi.
El Beldjike, l' Eglijhe vî-catolike est bén rprezintêye a Brussele (Stalingradstrêye 58), et ons î dit messe e latén, francès, flamind et tålyin. E 2010, ene tchapele a eto stî drovowe a Sint-Serwai.
Jean-Michel Éloy
Jean-Michel Éloy, c' est on linwincieus do picård.
Eglijhe vî-catolike
Categoreye:Crustinnisse
Jean-Michel Éloy
Il est prof d' univ a Amyin.
Racsegne so s' teze et les tezes k' il a-st acvierné
Carton Carton Carton
Dampîcoû
Dampîcoû (la-minme e gåmès, Dampîcou; F. Dampicourt), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rouvroe, e l' province do Lussimbork.
Tuzance walone
Li mwaistresse di Dampîcoû, c' esta onk des prumîs scrijhaedje e gåmès.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork Categoreye:Gåme
20€ (Biyet)
Li biyet d' vint Uro si ståre dispoy 2002, dins l' Urozone. On biyet d' vint Uro våleut 806,798 Franc bedje, å kiminçmint del anêye 2002.
Fotografeye
Categoreye:Manoyes Categoreye:Uro
Gripe des oujheas å virûsse H9N2
Li gripe des oujheas å virûsse H9N2, c' est ene nén trop griyeuse sôre di pesse des poyes.
Ele pout dner sacwants senes ås djins, mins deus côps rén.
Spårdaedje
Li maladeye est inzotike e l' Azeye, li Moyén Levant et l' Afrike bijhrece (Tunizeye).
Gn ava ene minêye el France e moes d' decimbe 2015. D' on pouyî d' campagne, ele potcha dins les grands aclevaedjes.
Ele fourit ricnoxhowe e Marok e moes d' djanvî 2016, mins dandjreus k' elle esteut ddja la dispu l' moes d' nôvimbe 2015.
Morance
Cwand ele passe pol prumî côp dins on payis, ele pout touwer 5 a 20 åcint des polets d' poytreye. Les poyes ponresses ni crevèt nén tant sol côp (ele ni ponnut pus tant), mins sovint, après côp, tot l' restant di leu vicåreye (56-60 samwinnes).
Li morance dipind eto des ôtes maladeyes k' acsurént l' tropea e minme tins (micoplasses, brontchite å virûsse, colibacilôze). Et pår si l' pouytî a l' boirgnasse idêye di piker tos les oujheas al colistene (pask' i croet ki c' est do colibacile), et epestiferer insi tote li binde avou l' virûsse d' onk des oujheas acsûts.
Senes del maladeye
On-z ôt do stiernixhaedje dins l' poyî.
Les poyons sont li boke å lådje, tot tanflant, divant d' crever.
Ås poyes ponreces et meres ås poyons, li ponaedje baxhe di 20 a 80 åcint. Bråmint do pounaedje di leusses tins del maladeye, ey tins do rifjhaedje.
Li maladeye baxhe les disfinses do coir. Adon, gn a sovint des ôtès pûnes ki shuvèt.
Damadjes ezès texhous
Li pus tipike des damadjes a l' otopseye, c' est l' efouwaedje del tchenåle a l' air.
Cwand les oujheas ont sorviké on djoû u deus, al fotche des brontches ou dins l' tchenåle leye-minme, on trouve on stopa a môde di cilinde, onk a troes cm long, k' a stofé l' poyon.
Dins les cas les pus awiyants, gn a des schome ki rexhe des narenes si on les pice vigreuzmint. Li minme schome si pout rtrover dins l' boke eyet dins l' djave. Li cåze, c' est d' l' udinme do peumon.
Les pus gros poyons ont on peumon tot efouwé, pacô avou do foetijhaedje.
Li prumî boyea est efouwé, avou.
Espaitchance
L' eploctaedje n' est nén consyî ås polets d' poytreye, plamour k' i fåt bén 30 djoûs po k' les disfinses soeyexhe bén tcherdjêyes. Si les meres ås poyons ont stî vaccinêyes, li passaedje do såvadje virûsse dins les troes prumirès samwinnes va waeranti les poyons disk' å vindaedje.
Palivole ås ourteyes
les palivoles ås ourteyes, c' est deus sôres di påwions d' djoû ki leus halenes vinèt so les ourteyes
Categoreye:Påwions
Assimilaedje di lete
Èn assimilaedje di lete, c' est cwand ene di deus cossounes metowes ene dilé l' ôte, piede si son prôpe, et prinde li son d' l' ôte.
espagnol
Gn a eto des assimilaedjes e castiyan.
arabe
Èn assimilaedje rimarcåve, c' est l' ci ki s' passe avou l' årtike divant ene sôre di cossoune lomêye «solrece» 🇱🇰 Croejhete_di_l'_arabe
arabe marokin
Minme sacwè k' èn arabe classike, mins co avou ene u deus cossounes di pus. 🇱🇰 Croejhete di l' arabe marokin
kimon amazir marokin
Les mots d' arabe marokin sont calkés e cmon amazir marokin avou leu-z årtike assimilé, riscrît foneticmint.
Metans: arabe al-djadida (El Djadida, veye do Marok) => arabe marokin l-jdida avou assimilaedje divantrin, çou ki dene: j-jdida (prononcî, mins måy ortografyî), ralfabetijhî «jjdida» (ⵊⵊⴷⵉⴷⴰ).
Li djeu d' assimilaedje k' on voet al resconte d' ene vuzlêye cossoune avou ene divuzlêye dins toplin des lingaedjes shonne roter eto e cmon amazir marokin.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Linwince Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon
Heuzea
Heuzea (la-minme, Heûzé, fr: Heusay), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané dedja e 1796, co tins do Vî Redjime, avou Binne po fé Binne-Heuzea.
''Nén maxhî avou Heuzeu (dé Cerexhe) et avou Heuzî (dé Vervî).
Istwere
Ancyin bayaedje d' Amercour.
Cawe-do-Bwès
Ancyinne pårotche di Fléron
Cropecinde
Des cropecindes (on dit eto : des andîs, des tchiminås, des tchiminons, des djantîs, des cropeteres), c' est deus gros blokeas di scroufier, on dmey-mete long et dijh cwénze cintimetes hôt, sovint avou ene posturete å dbout, metou dins on feu e l' aisse po rashir les schenes dissu.
Pî-note
Categoreye:Ahesses di manaedje Categoreye:Feu
Tchinnêye
Tchinnêye (Tchin.nêye, /ʧɛ̃.'nɛːj/ la-minme Tchênêye, mins eto: Tchêynêye, Tchên.nêye, Tchègnêye ou Tchingnêye), e francès Chênée, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané dins l' Grande Lidje.
Djeyografeye
D' ene sitindêye di 426 ectåres
Metou al coflouwince di l' Aiwe di Vesse eyet l' Aiwe d' Oûte.
Istwere
Pårteye do bayaedje d' Amercour.
Divént ene comene do trevén des Francès.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
1669
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Sint Ogustin
Sint Ogustin, c' esteut on teyolodjisse crustin.
Kékès dnêyes
I provneut d' on payis k' est asteure l' Aldjereye.
C' esteut on Berbere, dabôrd (il a viké bén dvant l' abrocaedje arabe).
I s' aveut cviersé a Milan di cåze des pretchaedjes di sint Ambrwesse. Mins adon, il a rivnou s' payis et-z î basti on moustî.
Shuvance
Gn a sacwants scoles dicåçtêyes a s' no e l' Walonreye, ene di zeles a Han-so-Eure.
50€ (Biyet)
Li biyet d' cénkante Uro si ståre dispoy 2002, dins l' Urozone. On biyet d' cénkante Uro våleut 2.016,995 Franc bedje, å kiminçmint del anêye 2002.
Fotografeye
Categoreye:Manoyes Categoreye:Uro
Jérôme de Warzée
Jérôme de Warzée, est on comike walon pol RTBF, k' a nexhou e-n Uke. I fwait li Grand Cactus so VivaCité, tos les djoûs del samwinne, yet so Tipik, on djudî so deus.
Anêyes 1190
11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke
anêyes 1170 | anêyes 1180 | anêyes 1190 | anêyes 1200 | anêyes 1210
1190 | 1191 | 1192 | 1193 | 1194 | 1195 | 1196 | 1197 | 1198 | 1199
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Bate di recitaedje
thumb|a [[Håre (viyaedje)|Håre, e 2003]] Ene bate di recitaedje, c' est on concours la k' les bateus et bateuses recitnut des sacwès li mî possibe, po-z awè on pris.
André Delcourt
André Delcourt esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî li 3 d' djulete eyet k' aveut revoyî li 29 di decimbe 1984.
Bate di recitaedje
Bates di recitaedjes e walon
Gn a des bates di recitaedje e walon dispu les anêyes 1980. C' est sovint del powezeye, ou des sketchs. Sacwants bates:
Cawete -ant
ant Li cawete -ant et s' femrin -ante, c' est ene cawete acawêye å bodje A d' on viebe, ki dene :
Robert Carlier
Robert Carlier, c' esteut on scrijheu ey on tchansonî e walon k' aveut skepyî e 1910 dins l' comene d' Couyet eyet k' aveut revoyî e 1979 e Brussele.
Cawete -ant
Les sustantifs foirdjîs avou l' cawete -ant ni sont nén veyou d' mwaijhe pårt, nén come li cawete -åd.
Robert Carlier
Carlier, Robert Carlier, Robert
Cawete -ant
Li cawete -ant est omofone del cawete di codjowaedje -ans.
André Delcourt
Delcourt, André
Bate di recitaedje
Ôtès bates di recitaedje
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Lingaedje walon
Cawete -ant
Piceures des addjectifs avou l' cawete -ant
Come epitetes, s' metnut divant u dirî l' no.
Dins les noûmots
Li cawete -ant convént bén po fé des noûmots djusse pa stindaedje di sinse.
100€ (Biyet)
Fotografeye
Categoreye:Manoyes Categoreye:Uro
Laurent Dabe
Laurent Dabe a vnou å monde a Veskeveye (Sint-Houbert) li 18 di nôvimbe 1961.
Asteure, i dmeure a Pouphan (Bouyon), dins l' rowe do l' Tcherijhele (Chérizelle).
Ouve pol walon
Il a scrît kékes tecses e walon, onk k' a passé divins l' Li Rantoele.
Si pus gros ovraedje come ricwereu sol walon, c' est sins manke si live so les spots et ratourneures ki l' tite, c' est 500 expressions pour le dire en wallon, et k' a rexhou e 2021.
Ses lives e francès
Il a purade sicrît e francès so l' istwere eyet l' foclore del province do Lussimbork.
Sourdants
Dabe, Laurent Dabe, Laurent Dabe, Laurent
Spiene
Spiene, obén e Feller : Spiène ([FR] Spiennes ; [PCD] Spiennes), est on pitit ban d' Mont, e Province do Hinnot.
Ciervidîs
Les ciervidîs, c' est des roemiants k' ont des sôres di coines sol tiesse k' on lome eto "bwès".
Des cis k' i gn a, les coines toumèt tos ls ans, des ôtes nén.
Gn a des indjes la k' gn a ki l' måye k' a des coines. Des ôtes, c' est måye et frumele.
Sacwants ciervidîs
Categoreye:Familes des biesses Categoreye:Biesses ås tetes
Anêyes 1170
11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke
anêyes 1150 | anêyes 1160 | anêyes 1170 | anêyes 1180 | anêyes 1190
1170 | 1171 | 1172 | 1173 | 1174 | 1175 | 1176 | 1177 | 1178 | 1179
44
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60
39 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 45 | 46 | 47 | 48 | 49
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 44 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Afrikêye cossoune palåti-aveyolere vuzlêye
C' est l' vuzlêye cogne do son tch.
Ele respond sovint å son francès j.
Sicrijhaedje AFE :  ʤ  ou pus modienmint,  d͡ʒ .
divant l' sistinme Feller
Elle esteut scrîte avou "g" ou "j", sorlon l' ortografeye des sfwaits mots e francès.
Gn a yeu adon li scrijha «dg» po les mots avou "g" e francès.
e sistinme Feller
Li son est todi scrît «dj».
Portant, sacwants motîs do 20inme sieke (come E165), ou des waibes k' i gn a (https://walon.1fr1.net/ on «forum pou lès dgins qui vwèyenu voltî leu lin.we») ont co siervou li scrijha «dg».
e rfondou walon
Li son est todi scrît «dj». Les calcaedjes do francès avou l' son j sont voltî rwalnijhîs avou "dj".
gåmès
Elle egzistêye e gåmès come e walon.
francès
Ele n' egzistêye nén e francès, dins les mots do payis. On l' ritrouve dins des calcaedjes di l' arabe aldjeryin :
inglès
E l' inglès, c' est l' prononçaedje corant del lete J et del lete G divant E et I
arabe
E l' arabe, c' est l' prononçaedje di sacwants payis (Aldjereye…) del lete ج (jim) ki s' prononce j e l' arabe classike ey e l' arabe marokin.
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Cossounes
Edouard Parmentier
Edouard Parmentier, c' esteut on scrijheu ey on pårli e walon k' aveut skepyî li 24 di fevrî 1866 e Nivele eyet k' aveut revoyî li 23 d' setimbe 1949.
Parmentier, Edouard Parmentier, Edouard
Livea sociolinwistike d' on mot
Li livea sociolinwistike d' on mot u livea sociolodjike u livea sociolodjike pus biesmint livea d' eployaedje u redjisse, c' est ene dinêye sociolinwistike ki va avou l' eployaedje di ç' mot la.
Bråmint des mots ont djusse on livea "normå". On n' è cåze nén.