cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Doze omes (noveles)
Françwès
Li l° 12, et l' galant da Aline. Aline, c' esteut ene gaiye comere ki tchantéve tofer avå les tchamps, et ki l' pa Françwès, nén d' acoird avou les hantijhes di s' fi, aveut stî ratinde dins on pazea, et l' macsåder, tot l' leyant po moite.
Pierre-Joseph Dosimont
Ouve e walon
Il a cmincî a scrire e walon k' il aveut passé swessante ans. Des tchansons k' i fjheut so des cnoxhowès airs.
Doze omes (noveles)
Françwès
Pu evoyî s' fi å Congo, po k' les courtizeus ni s' veyénxhe pus. Mins la ki, lavola, el meskene Françwès – Kélélé k' on l' lome - boute eto tot tchantant tote li djournêye. Françwès l' a måva ! Et come i s' a metou a boere ... Adon, cisse novele cial shût li cene di “Doze femes”). Mins ele kimince pa on flachbak.
Pierre-Joseph Dosimont
Ouve e walon
Cwand i cminça a scrire e walon, i n' kinoxheut nén Djôzef Calozet, portant do viyaedje astok (Nåwinne). Cwand i l' a yeu rescontré, i s' a sintou ecoraedjî, aprume k' i l' aveut metou e rlåcion avou Jean Haust et bouter avou lu so ses rcweraedjes.
Doze omes (noveles)
Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
Les noveles si passèt inte 1932 (cwand Simon rescontere Valintene pol prumî côp) et 2010 (cwand Klaus, k' a léjhou “Doze femes” atchtêye a ene livreye di Måtche, sicrît å Muzêye del Parole po dire ki c' est lu l' oficî almand del sipoûle da Juliye.
Pierre-Joseph Dosimont
Ouve e walon
Adon, il a scrît des cints et des cints d' tecses, arimés, teyåte, prôze. Tos les papîscrîts da Pire-Djôzef Dosimont estént wårdés ås Vîs Papîs a Sint-Houbert, mins l' institucion a bagué a Årlon dins les anêyes 2010.
Aprinde li walon d' Lidje pal voye des spots et ratourneures (live)
Contnou
Al fén, gn a ene tåve di mots, çou ki permete di rtrover åjheymint les spots k' on rcwirt après.
Ovraedje dilérin
Li live a stî eredjistré so cassete odio.
Pierre-Joseph Dosimont
Ouve e walon
Les «egurniyaedjes Dozîmont», c' est tot so des cayés di scole. End a 2 metes hôt. Ene pårteye a stî fotocopieye; les papîs sont wårdés pal Rantoele.
Charles Lizen
Onk di ses bokets
D’ å matén disk’ al nute, Ricnoxhous tot do long, Deus vîs ki vont Vinde leu linne, leus filés. Ki les aidront viker Sins dveur briber.
Aprinde li walon d' Lidje pal voye des spots et ratourneures (live)
Ovraedje dilérin
Avou l' deujhinme eplaidaedje gn a eto ene pårteye di ces cåzaedje la k' a stî metou so les fis.
Doze omes (noveles)
Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
Onze di zeles si pasnut e l' Årdene a costé di Måtche-el-Fåmene. Les viyaedjes k' on ndè cåze (Tchantrele, Bwès-Sint-Mårtén, Belaiwe-e-l'-Årdene), c' est tos forveyous payis.
Libeye
Ele a des frontires daegnreces avou :
Doze omes (noveles)
Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
Mins end a ene (Françwès) ki s' passe cåzu tote e Congo bedje. Mins les sovnis da Hinri el ramoennèt e l' Almagne do tins k' il î esteut prijhnî. Gn a eto les esplikêyes da Hassan so s' viyaedje dins les Jbala e Marok (dins “Macsime”).
Libeye
Mwaisse veye : Tripoli (en arabe: طرابلس‎‎, Ṭarābulus)
Doze omes (noveles)
Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
N a-st eto on voyaedje linwistike a fé avou l' live, la k' on-z î eploye dins les cåzaedjes des djins u ôte pårt, nén seulmint li walon, mins eto l' francès (cåzaedje da Aline ki n' a k' dijh ans), li latén (messe d' etermint da Victor), l' almand (tchanson muznêye pa Hinri) et l' arabe marokin (spots esplikés pa Hassan, l' ome da Sara, dins “Macsime”), li kiswahili dins “Françwès”.
Libeye
Ôtès veyes : Benrhazi, Al Bayda, Zawiya
Charles Lizen
Onk di ses bokets
Lorint bouxhive a ene poite Et cmincîve ene påter : Li notru-pere. Tchoûlant come èn efant Tot djhant ki les gaméns Ont stou calins.
Doze omes (noveles)
Codjowant infiniftif
Li codjowant infinitif sieve, avou, a-z enairî les fråzes, poy k' il espaitche li shuvaedje del minme cawete di codjowaedje.
Aprinde li walon d' Lidje pal voye des spots et ratourneures (live)
Sol waibe do Muzêye do vicaedje des Walons
André Quevrain
André Quevrain a skepyî li 12 d' awousse 1930 a Crupet. Il a morou li 13 di setimbe 2014.
Doze omes (noveles)
Manaedjmint do suspinse
Sacwantès noveles si cloyèt sins saveur çou ki va shuve :
Pierre-Joseph Dosimont
Ouve e walon
Portant gn a eto di ses papîscrîts ki trinnént avå l' payis, come les troes cayés ritrovés a Vresse et rcopyîs pa Louis Baijot e 2009.
Aprinde li walon d' Lidje pal voye des spots et ratourneures (live)
Categoreye:Lives di spots walons
Doze omes (noveles)
Manaedjmint do suspinse
Po des ôtes, c' est l' toele ki toume håynetmint, d' ene manire k' on n' s' î atind nén (Mårtén).
Pierre-Joseph Dosimont
Ouve e walon
Gn a yeu deus schôtlêyes di tecses k' ont stî eplaideyes : L' Årdene foyowe (1944), shuvou di di L' Årdene ås côpons.
Doze omes (noveles)
Motlî
On motlî foirt ritche, di mots cnoxhous, et des ôtes dandjreus ramexhnés sol payis d' Måtche-el-Fåmene et del Rotche, la k' gn a co pont yeu d' diccionaire walon. Des cis eto calkés do francès ou foirdjîs come noûmots (djåzofone).
Pierre-Joseph Dosimont
Ouve e walon
Gn a eto èn ôte livret, sins date (dandjreus e 1947), lomé Cwir et rcwir.
Doze omes (noveles)
Beas mots walons
On ptit sayoe, ca end a ds ôtes :
Pierre-Joseph Dosimont
Ouve e walon
Les troes lives, et co des ôtes pitits livrets, ont stî imprimés pa Arthur Duchêne ås Libins.
André Quevrain
C' est on scrijheu e walon ey e francès (sovint les minmes tecses).
Doze omes (noveles)
djinres especiås
Bon djinre po des mots ås rujhes
Pierre-Joseph Dosimont
Ouve e walon
Ses ouves sont co bén replaideyes dins les gazetes e walon "Coutcouloudjoû" eyet Singuliers.
Doze omes (noveles)
Pårticipes erireces
L' acoirdaedje des pårticipes erireces est målåjhey e scrît walon, aprume dispu ki les scrijheus e walon ont stî catrucimés so les uzaedjes do francès tins d' leus scolaedjes et n' ont pus assez li "sinta dvintrin" del croejhete del langue.
Pierre-Joseph Dosimont
Ouve e walon
Sol fén di s' veye, il a volou fé on motî walon (mins sovint sins l' francès). Mins gn a sacwants papîscrîts ki n' ont måy sitî rassonrés.
Doze omes (noveles)
Sourdants
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Pierre-Joseph Dosimont
Come fijheu d' arimés
Come fijheu d' arimés, il a l' dår di fé moussî ene pekêye di beas mots dins ses ouves.
Li målåjhmince, c' est k' i n' respectêye waire l' avançmint del fråze walone, et fé bråmint des "rmetaedjes divant" a môde del powezeye francesse. Padecô, ça rind l' comprindaedje målåjhey. Metans
André Quevrain
Di s' mestî, il esteut mwaisse gåraedjisse, et professeur di mecanike oto. Et mayeur di Crupet 1959 à 1970.
Charles Lizen
Onk di ses bokets
«Il ont tapé des pires, il ont gueuyî sor mi » Dijheut i.
Pierre-Joseph Dosimont
Come diccionairî
I cmince pa mete tos les mots k' il eploye tos les djoûs, mins gn a toplin des calcaedjes di francès avou.
Libeye
Manoye : dinar libyin.
André Quevrain
Ouve e walon
Ses ouves (arimés et prôzes) ont stî rashonnêyes dins sacwants lives k' i vindeut lu-minme po ene boune ouve.
Libeye
Rilidjons: Islam (sunite)
Ketamene
Li ketamene, c' est ene edoirmante drouke po les biesses, del famile des fenciclidenes.
Categoreye:Droukes d' apoteke Categoreye:Årtisyince
Libeye
Lingaedjes :
Economeye
Li petrole.
André Quevrain
Ouve e walon
Deus did zels ont-st on tite e walon a costé do ci e francès :
Les ôtes ont djusse on tite e francès (Des rimes et des rêves, La roue des contes, À l'ombre du tilleul, Nouvelles en cascade), mins gn a ossu do walon ddins.
Ôte sicrijhaedjes
A scrît on live sol tecnike des otos (1959). Pu on live di 200 tecses e francès "Des rimes et des rêves".
A eto sovint scrît dins on troemoetî po les djins d' Crupet et dins l' live da Jean Germain "Crupet, un village et des hommes en Condroz Namurois" (Crupet, on viyaedje et des djins do Condroz namurwès).
Pierre-Joseph Dosimont
Come diccionairî
Li dierin rassonraedje avize aveur sitî fwait e 1948, so on calpin ås letes. Il est evoyî a Mr R. Ruttienr (?) a Biarin.
Charles Lizen
Onk di ses bokets
Mayane hossive si tiesse Po dire : «C’ est bén insi.»</i>
Lizen
Pierre-Joseph Dosimont
Hant avou des ôtes waloneus
I fourit temoen da Jean Haust dins ses inketes di l' ALW.
André Quevrain
Quevrain
Pierre-Joseph Dosimont
Hant avou des ôtes waloneus
I vneut eto voltî a Rdû, amon l' secretaire Delaite. Si fi, Châles Delaite, onk des aidants do Rasgotaedje des bassårdinreces si sovént bén d' lu.
Ostant po rescontrer Haust e Sårtea (inte Nåwinne et Årvaye), ki po vni a Rdû, i passéve pa les bwès, tot rotant droet come èn î, «come s' il åreut yeu ene bardaxhe plantêye dins l' dos».
Adrovaedje da Djôzef Calozet dins onk di ses lives
Hårdêyes difoûtrinnes
==
Macsådaedje di Munixh
Li macsådaedje di Munixh, c' est l' atacaedje do paviyon des sportifs israyelîs pa des terorisses palestinîs tins des djeus olimpikes d' esté di 1972.
I s' passa dins l' viyaedje olimpike li 5 di setimbe.
On comando terorisse palestinî, ki s' fwait lomer "Noer setimbe", mousse dins les tchambes des Israyelîs. Mwints esportifs vont cori evoye mins i gn a ddja on moirt et nouv ostaedjes. Al fén d' ene djournêye di negociyåcions etur les terorisses do comando et l' govienmint almand, ça s' va s' terminer dins l' sonk.
Troes elicopteres s' evolèt do viyaedje olimpike po l' aeropoirt Furstenfelbruck. Didins, i gn a les terorisses palestinîs, les ostaedjes israelîs et des oficires almands.
Les elicopteres aterixhèt dins l' noere nute mins, directumint, des blamantès fuzêyes s' aloumèt tocosté po asclairi l' noereur. Des tireus d' elite almands touwèt les terorisses mins ces-ci ont l' tins di vudî leus mitrayetes so les ostaedjes.
Gn ava di-set moirts.
Sourdants
<References/>
Zenofobeye
Li zenofobeye est l' fwait k' ene djin voeye èn etrindjir evi. Sacwants djins rwaitnut li zenofobeye, flotchreçmint come estant on sinonime di raecisse (creyance al vikance des raeces uminnes).
Padvant 2000
Li dierin grand fijhaedje xenofobe e-n Urope padvant l' 21inme sieke esteut li deujhinme guere daegnrece, wice les Nazisses tchessént evoye les ci ki n' estént nén d' acoird avou leus, obén n' rimént nén avou les ideyolodjeyes disfindowes.
El Walonreye, i nd aveut bråmint des djins ki voeyént evî les Itålyins. Come d' efet, sacwants balotént di zelzôtes dins les tchansons come Tribal Mustachol. Houte di çoula, des cåbarets disfindént åzès djins di vini didins.
Estance dispoy 2000
E 2000, li Beldjike esteut rwaitêye come on des payis les pus zenofobes d' Urope. Li zenofobeye el Beldjike sreut entrin d' crexhe. Mins nerén, li zenofobeye est espaitchêye el Beldjike. Li pus sovint, les pårtis politikes d' foite droete sont rwaitîs come estant zenofobe.
Ouves da Joseph Durbuy et Géo Warzée (tecses)
Les Ouves da Joseph Durbuy et Géo Warzée, ki l' tite e francès, c' est , c' est on live eplaidî do Coirneu d' Hu e 2004.
Contnou
Li pus gros boket do live, c' est ene ramexhnêye di tecses da Djôzef Derbu, k' il aveut lu-minme rashonné, dizo l' tite «Mes ouves».
Categoreye:Lives e walon
Iye Meurice
L' Iye Meurice u l' Iye Morice, c' est ene iye di l' Oceyan Indyin. C' est l' mwaisse iye do payis do minme no.
Istwere
🇱🇰 «Iye Meurice (payis)»
Lingaedjes
🇱🇰 «creyole meuricyin»
Mont Lapchi
Li mont Lapchi, c' est ene montinne del tchinne di l' Imalaya, metowe sol Nepal a l’ frontire do Tibet.
Il est 4850 metes hôt et todi al nive.
Il est rwaitî come li mandala da Yidam Chacrasamvara. C’est ene plaece sacrêye rabeneye pa l’ prezince, dispu des siekes et des rassiekes, d’ ene pekêye di siddhas et d’ mwaisses do boudisse tot å long des siekes. Bråmint des djins î vegnnut fé des longuès tuzinnes dins les trôs d’ ses rotches.
Li mwaisse moustî d’ vaila a stî basti pa Shakbar Tsogdrug Rangdrol. Divant k’ ci-ci n’ vegne a Lapchi, les yogis do vijhnåve si rapoûlént dins les grotes di Rechen Phug.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Nepal Categoreye:Boudisse
Paul Verlaine
Paul Verlaine (e walon, På Verlinne), c' esteut on powete francès.
Verlinne et l' Walonreye
thumb|Rowe a s' no Si famile provneut d' Verlinne-so-Oûte.
Verlinne esteut l' galant da Arthur Rimbaud k' il assaetcha el Walonreye.
Il aveut si mononke a Fayi-les-Veneus. Et-z î vni e vacances. C' est do Fayi k' i scrijha :
L' Aisse del Tuzance di Palijhoû poite si no, insi k' ene tote coûte rowe (boket del grand-rote Maissin-Bouyon, e fén mitan do viyaedje).
Rilidjon
*
🇱🇰 Djivêye di rlidjons et creyances spirituweles Ene rilidjon, c' est in sistinme di creyances d' ene djin eneviè on monde foû naturel.
Paul Verlaine
Sourdants & pî-notes
Verlaine Verlaine Verlaine
Rilidjon
Ces creyances vont avou totes sôres di pratikes, diferinnes po tchaeke rilidjon, ou minme, dins ene minme rilidjon, po tchaeke coxhe.
Djungue
Ene djungue, c' est on grand bwès des payis tropicås, la k' i fwait målåjhey moussî.
Gn a la totès sôres di såvadjès biesses.
Ecolodjicmint, ene djungue, c' est ene biyonaxhe avou bråmint del biyovaryîsté.
Categoreye:Djeyografeye
Walter Schröder
Walter Schröder, c' est onk des mwaisses sicrijheus del Pitite gazete do Rweyå Club walon d' Måmdey.
Schroder
Li ptit rossea (froumadje)
Li ptit rossea (essegne comierciåle li p'tit rossê) est on froumadje walon prodût a Werbômont el province di Lidje.
Discrijhaedje
C' est on froumadje biyolodjike al mole påsse et al lavêye crosse. I peze 180 grames, a-st ene cwårêye cogne di 80 mm di costé et 30 mm spès. Li ptit rossea est on froumadje di crou laecea d' vatche. Si gosse ravize ene miete li doûs froumadje di Heve. Si crosse, di coleur orandje, est stritcheye di ptitès blankès royes.
Les biyolodjikès cinses del redjon fornixhèt al froumadjreye des Årdenes on foirt bon laecea. Ça fwait ki l' froumadje a rçuvou l' acertinaedje "AB" (agricoûteure biyolodjike).
Pol vinte a bokets, i gn a-st eto on rossea lomé grand rossea, di 210 mm cwåré et pezant 1300 grames.
Coistrece (peme)
Li coistrece, c’ est ene viye sôre di peme avou come des coisses ki c' est des roymints so s’ pelake.
Vicansté del sôre
Come les ôtes pemes di campagne, on ls aveut on pô rovyî cwand les pemes di bongår (pemîs ås bassès coxhes) ont-st arivé sol martchî.
Pu on s' a rsovnou di ces viyès sôres la — k' avént stî wårdêyes dins des paxhis esprès —, k' ont rieu leu ptit succès dins anêyes 2010.
Dins les belès letes e walon
Jean Guillaume endè djåze dins on powinme:
Lucyin Mahin dit leu no pa deus côps dins ses arimés, eplaidî aprume so L' Aberteke (1996).
Pu fé tot on powinme po préjhî les viyès sôres di pemes, disconte les «Gloden Delicatess», mot edvinté po les sôres des grands botikes. Sol tite «Dierinne peme», il a stî rprins dins l' live «Coistrece» da Joëlle Spierkel (2020).
Sourdants
Categoreye:Fruts Categoreye:Ecolodjeye
Obligåcion (finance)
Ene obligåcion, c' est on papî u ene acertineure éndjolike d' èn epronteu ki waerantixh li rpayaedje di si epront, avou des interesses, a on metou moumint.
Djudjmint d' valixhance d' ene obligåcion
On djudje ene obligåcion:
Li Noûpré
Li Noûpré ([FR] Neupré), c' est ene rebanêye comene dins l' province di Lidje.
Obligåcion (finance)
Martchî des obligåcions
Ele polèt eto tourner a rén si l' societé epronteuse vole so s' cou.
Li Noûpré
Ban do Noû Pré
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Crowate (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > eslåve > famile nonnrece > crowåte
Coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant
Li coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant, c' est on prononçaedje /ɛ/ (è) do dierin pî des addjectifs femrins epitetes pluriyals metous padvant l' no, dabôrd ki dins les ôtes djinre et nombe, li voyale E est halcrosse.
Crowate (lingaedje)
Li crowate (e crowate : hrvatski), c' est on lingaedje eslåve coûtchantrece cåzé el Crowaceye.
Coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant
Ele pout eto s' apliker a sacwants nén definixhants prezintoes (totès, sacwantès, kékès, ôtès, puzieurès)
Crowate (lingaedje)
Côde:
Coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant
addjectifs
Ci prononçaedje la si scrît -ès e rfondou walon ey e sistinme Feller.
Crowate (lingaedje)
right|150px thumb|right|100px|Crowate 1100. thumb|right|100px|Crowate 1380-1400.
Mitchî Bakounine
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Anårtchisse
Crowate (lingaedje)
Alfabet do crowate;
Coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant
Plaeçaedje di l' accint tonike
Li coron -ès ni prind nén l' accint tonike, ki dmeure sol sillabe di dvant.
Crowate (lingaedje)
Egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant
Plaeçaedje di l' accint tonike
C' est cåzu l' seu cas e walon la k' l' accint tonike si mete sol divant-dierinne sillabe.
divins les mots avou èn emacralé djinre
Po l' aplicåcion di cisse rîle la, les raprindisses divèt bén prinde asteme ås nos ki sont femrins e walon (ey adon, prinde li coron -ès) et omrins e francès:
Asteme eto ås nos ki sont omrins e walon et femrins e francès (ey adon, ki n' prindèt nén li coron -ès)
ezès payis walons ki n' eployént nén cisse rîle la e 20inme sieke
Li Basse Årdene, a Nonne di Sint-Houbert
Li contrêye tot a Nonne do walon do Coûtchant
Sourdant do coron -ès
I vénreut del cawete latene femrinne pluriyale -as.
Elle si rtrouve pacô e gåmès ey e picård (a Bijhe).
Rodjåsse palivole ås ourteyes
thumb Li rodjåsse palivole ås ourteyes, c' est on påwion d' djoû foirt corant e l' Walonreye.
Coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant
Rishonnance avou l' francès
Ça rshonne a on halcrosse E prononcî e francès (/ə/) :
Motî do Virwin
Virwin thumb|Reclame pol live Li motî do Virwin, ki s' tite e francès, c' est "Dictionnaire du wallon du Viroin et de sa région", c' est on motî walon francès sicrît pa Philippe Antoine ey eplaidî e 2008.
Coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant
Candjmint d' prononçaedje des cossounes metowes divant l' cawete -ès
E walon do Levant, et kékes ponts åtoû d' Flipveye, on a on rvuzlaedje d' ene divuzlêye cossoune
Motî do Virwin
Les mwaisses mots vegnnut di Viêpe, mins n a eto des mots di tot l' payis do Virwin. Gn a ossu des mots ki vnèt des vîs papîs di ç' payis la.
Rodjåsse palivole ås ourteyes
Aglais urticae
Coron -ès des addjectifs femrins pluriyals metous padvant
Candjmint d' prononçaedje des cossounes metowes divant l' cawete -ès
On pout aveur li contråve, dj' ô bén on dvuzlaedje d' ene vuzlêye cossoune :
divins li scrîta
Ele si rascontere, dispu bele ådje, dedja e li scrîta, sovint notêye « et » metou dirî l' addjectif.
Rodjåsse palivole ås ourteyes
Discrijhaedje
Il a des belès coleurs, saetchant sol rodje, u purade so l' orandje.
Categoreye:Påwions Categoreye:Insekes
Motî do Virwin
Il est rprins sol limero [O81] dins l' djivêye des motîs do walon.
Ortografeye
L' ortografeye si howe pacô do sistinme Feller.
Fiesse ås lingaedjes walons
thumb|[[Mitchî Francård et les Molons (2015)]] thumb|Assimblêye tchantant li [[Tchant des Walons (2015)]] thumb|disployant pol riclame e 2015 Li fiesse ås lingaedjes walons (ki s' no oficir, e francès, c' est Fête aux langues de Wallonie, eto: FLW), c' est ene fiesse ki s' tént dispu 2015, metowe e-n alaedje pa troke di djins ki rotèt, po cmincî, a môde di soce sins papîs. Mins après, dizo l' tchaptaedje del SNR «èl Méso dès Walons».
Li grand raploû, a môde di fiesse, s' a ddja passé a Nameur, a Lidje ey a Tchålerwè.
Musée d'Orsay
right|thumb|300px Musée d'Orsay
Fiesse ås lingaedjes walons
Pougneyes di djins ovrant ladvins
Gn a ladvins toplin des waloneus di sacwants coines do payis, ossu bén des soces oficires (CLRE, province di Nameur, Muzêye do Vicaedje des Walons) ki des SNR (Li Rantoele, ALWAC, Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene, Club walon d' Måmdey, SLLW, Relîs namurwès, scole di walon d' Nameur).
Onk des doetoes del soce, c' est Christine Decock, ene foncionaire del veye di Nameur.
Scoutisse
Li scoutisse, c' est on mouvmint d' djonnesse askepyî pa Robert Baden-Powell diviè 1907.
Fiesse ås lingaedjes walons
Pougneyes di djins ovrant ladvins
Houte des bouteus pol walon, n a-st eto des ovreus pol picård (Roulotte théâtrale d' Elouje, måjhon del tuzance di Tournai), eyet l' gåmès.
Li fiesse a eto l' aspoya di sacwants soce foclorikes, come les 40 Molons (2015-2016). Et del gazete «Vers l' Avenir».
Scoutisse
Idêyes
I vout diswalper dins les djonnes des cwålités come li coraedje, li vicaedje emey li nateure, li vicaedje-eshonne dins l' etraidance et l' diciplene.
Fiesse ås lingaedjes walons
Såme
Rinde li walon veyåve pa totès sôres di djins.
Scoutisse
Ocupaedjes
Les scoutes fijhèt, on côp l' an, on camp. Al fén do camp, i priynut les djins d' alintoû a on feu d' camp.
Fiesse ås lingaedjes walons
Såme
Gn a des bates ki cminçnut shijh moes dvant. Inte di zeles, on concours di trovaedje di noûmots. Cisse voye la mostere ki l' walon doet dmorer on vicant lingaedje (ci n' est nén l' såme di totes les soces pol walon, sovint dinltinyiveuses).
Scoutisse
Floriconte do feu (tchanson) (tchanson classike des feus d' camp)
Fiesse ås lingaedjes walons
Såme
E 2015 et 2017, gn a yeu totès sôres d' ocupaedjes ezès viyaedjes et veyes di Walonreye, totåtoû del date del grande fiesse.
Scoutisse
Categoreye:Efance Categoreye:Mouvmints d' idêyes
Fiesse ås lingaedjes walons
Såme
Avou l' programe «Nosse comene dit OYI» (enondé e 2017, prumîs sinaedjes e 2018), on saye di fé moussî l' walon emey les decideus politikes des rebanêyès comenes. Al fiesse di Nameur, a ddja des rprezintants del veye et del province di Nameur, et do govienmint walon.
2015
E moes d' octôbe, avou des ocupaedjes coinreces.
Bate di noûmots, bate "lére sins rlåtche" et djeu do walnissîme.
Riwaitaedje do fime di racsegne da Zavî Istasse «Le bout de la langue»
Concert des Composs Binde.
2016
E moes d' octôbe, sins ocupaedje coinrece.
L' après-nonne finixha avou ene pîce da Roland Thibeau, on redjårbaedje do Ptit Prince, li pîce ki wangna l' bate di teyåte.
2017
E moes d' may, avou des ocupaedjes coinreces. Sacwants d' ces-ci avént stî relîs come meyeus, et subzidyîs. I s' adjixheut di:
Adonpwis, gn ava ene ronde tåve avou des scrijheus e walon (Dominique Heymans, Jean-Luc Fauconnier, Joseph Dewez, Jacques Warnier, Joël Thiry eyet Lucien Mahin ey e picård (Rose-Marie François eyet Roland Thibaud.
Li cåzaedje esteut moenné pa Michel Francård. Gn av troes kesses: «pocwè scrire e walon?», «po kî scrire e walon?» eyet «kimint scrire e walon?»
Li djournêye finixha avou on concert des Crapådes.
2018
Li tinme del fiesse, c' esteut l' aprindaedje do walon ås efants.
Dins les ocupaedjes coinreces, a Rotchfoirt, divant 250 djins, 18 efants dinît on spectåke avou des sketchs et des tchansons (acpagntés pa Willy Marchal) et divant l' minisse François Bellot ki djåza ene miete e walon.
Ocupaedjes coinreces
Li mierkidi 15 di may, gn ava ene grande fiesse a Sint-Houbert po li strimaedje del ramexhnêye di noveles da Lucyin Mahin, «Moudes a rvinde». Après on spitch sicabene del culteure, Anne Henneaux, vina l' toû da Pire Otdjåke, prezidint do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene ki va rnovler li cårire do scrijheu. Vina li spitch da Lucien Mahin, avou on long plaitiaedje po l' impôrtance do wårder l' lingaedje walon bén vicant.
Djeus olimpikes d' esté di 1976
Les djeus olimpikes d' esté di 1976, c' est les vint-ey-ininmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Monreyal e 1976.
Fiesse ås lingaedjes walons
Ocupaedjes coinreces
Adon-pwis ariva l' prezintaedje sol toele des pordjets fwaits avou les scolîs:
Djeus olimpikes d' esté di 1976
Ene esportive rouminne, Nadia Comanecci ki fwait del el djimlastike est l' grande vudete des djeus. On li spote bénrade li " fêye di Montreal ".
Fiesse ås lingaedjes walons
Grande fiesse
thumb|[[Marie-Claire Buchholz ki prezinte les "Cactaedjes" (pordjet wangnant)]] Li fiesse do dierin djoû s' passa a Lidje, e Muzêye do Vicaedje des Walons.
Djeus olimpikes d' esté di 1976
Sourdants
<References/>
1976
Fiesse ås lingaedjes walons
Grande fiesse
Do matén, gn ava des conferinces so les mancîs lingaedjes (fôrlan, basse, picård, lingaedjes coinreces del Flande (flamind, limbordjwès…).
L' après-nonne fourit ocupêye på prezintaedje des pordjets subzidyîs. Li prumî, foirt rimarké, c' esta l' ci del sicole di Sint-Houbert prezintant on clip videyo avou l' tchanson «So nosse voye». Adon-pwis, ci fourit l' toû do Rweyå CLub walon di prezinter si copinreye «Les cactaedjes».
Pu ç' côp la, gn a yeu li rmetaedje des rzultats del Bate di noûmots.
Di flaxhe, les standes des soces pol walon, et des concerts di tchanteus e walon: William Warnier, Michel Azaïs avou Jacques-Yvan Duchesne, et Remi Decker avou Marc Malempré.
Videyo di l' aprestaedje del tchanson "So nosse voye"
Standes des soces
Ciste anêye la, el fiesse s' a passé e Couyet. Li soce k' a tot organizé, c' est El Mojô dès Walons. L' accint a stî metou sol teyåte. Tos les stands estént walon-cåzants, årè cwate :
Avou les standes seulmint walon-cåzants, i gn aveut :
Spectåke
L' après-nonne, on djouwa li pîce «Vauban, todi lu».
Ronde tåve
Li ronde tåve planetêye sol teyåtee walon ni s' a pout fé k' e moes d' setimbe 2022, todi å Bwès do Cazî.
2022
Po l' anêye 2022, el fiesse s' a passé li semdi 14 di may e Måtche-el-Fåmene. Elle esteut organizêye på Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.
2023
Ci serè a Måmdiy li 13 di may. Li fiesse serè-st adjinçnêye på Rweyå Club Walon.
Categoreye:Soces pol walon Categoreye:Etrevéns avou do walon
Motî Denis
Il a vudî e 2007.
Il est rprins sol limero [C99] dins l' djivêye des motîs do walon.
Contnou
Li gros des mots est l' minme ki dins C100, ortografeye eto.
Gn a kékes pitits condjmints («aîwe» C99, «êwe» C100) ki doeynut awè stî decidés eshonne avou Lucien Somme.
Elle î radjoute des fråzes di scrijheu, et des ptitès notules etimolodjikes (metans les mots aparintés e vî lingaedje d' oyi).
Denis Categoreye:Nameur
Raecene
alt=Raecene|vignette|Raecene Li raecene ou raecinêye, c' est l' pårteye d' ene plante ki dmeure dins tere.
Ovraedje del raecinêye
C' est l' raecene ki va abuvrer l' plante (å pus sovint). C' est leye ossu ki lyi va apoirter les sés minrås k' elle a dandjî po crexhe.
Sacwants plantes ridjetnut pal raecene. Po ls end espaitchî, elzès fåt råyî (fé rexhe di tere, raecene et tot).
Sicrijhaedjes e walon da André Henin (live)
thumb|coviete Les Sicrijhaedjes e walon da André Henin (ki l' tite est e francès Œuvre wallonne d'André Henin), c' est ene ramexhnêye di tecse e prôze sicrîts pa André Henin et rashonnés pa Bernard Louis.
Li live a rexhou e 2013.
I fwait 280 pådjes.
Categoreye:Lives e walon
Abronemôze
L' abronemôze, c' est ene maladeye des tchvås cåzêye pa on rond vier, Habronema muscae
Damadjes sol pea
Categoreye:Maladeyes des tchvås
Lambert-Joseph-Louis Lambillion
Lambert-Joseph-Louis Lambillion, c' est on scrijheu e walon k' a vnou å monde al Plante li 6 di djun e 1853. Il a morou a Djambe li 12 di måss e 1922.
Ouve e walon
I scrijheut fok del prôze, des sovnances et des fåves do vî vî tins u des rapoitroûles.
Il a-st eplaidî :
Di s' mestî, i fjheut entomolodjisse.
Pî-notes
Lambillion
Flûte a l' agnon
Ene flûte a l' agnon, c' est èn instrumint d' muzike foirt simpe, k' on fwait avou on boket d' tene bwès, disvudî e mitan, ristopé a on dbout d' ene fene pelete d' agnon, avou on trô sol costé k' on «cåze» divins po fé les sons.
Ci n' est nén èn instrumint d' muzike å vint come li flûte ordinaire, mins èn instrumint å bouxhaedje-dissu.
Fabricaedje pate à pate
Prinde ene coxhete buzlêye (dedja vude å mitan) come del pate-d'-åwe, do cierfouy di pidjon, do bambou, di l' andjlike, do cladjot. Oubén ene coxhete di sayou disvudeye; oubén on montant d' fleur di roubåbe. Et-z è côper on boket.
Avou on ptit coutea, fé on trô po-z î mete si boke. Oudonbén uzer l’ bwès avou ene cawe-di-rat.
Côper èn agnon... et saetchî foû li tote tene pitite foye k’ on voet åd triviè. Cisse pelete la, c’ est leye ki va dner li son si télmint a pårt d’ ene flûte a l’ agnon.
Tinkyî l’ foye d’ agnon å coron del buzete. Atincion ! I fåt ki l’ pelete dimeure ene miete rafrintcheye. I fåt leyî sacwants pleus, ene miete d’ åjhmince.
Po fé tni l’ pea å coron del buzete, i nos fåt on ptit loyén : do rafia, ene foye di cladjot, ene yebe, do lin, on boket d’ linne, do strin, do crin ou ene elastike !
Li flûte a l’ agnon est presse. Fåt leyî ene miete rissouwer l’ pea.
Fonccionmint
Mins, dins tos les cas, i n' fåt nén shofler dvins.
Rilomés eployaedjes
Li soce des cwarante Molons, k' a totes sôres di droles d' instrumints, c' est des flûtes a l' agnon ki les fwaiynut aler.
Ospitå
Èn ospitå (eto: ene clinike, pus rålmint, èn ospice), c' est on grand bastimint la k' on sogne on grand nombe di malådes.
Motlî
Les docteurs, doctoresses et infirmîs / infirmires sont lomés les blanc-moussîs.
Les ôtes ovrîs et overreces les vete-moussîs.
Dins les belès-letes e walon
Les romans do 21inme sieke ont mo des passaedjes la ki l' persounaedje va a l' ospitå. C' est l' cas dins l' coleccion Somme-Denis.
Dins ene des noveles di «Moudes a rvinde» da Lucyin Mahin, li mwaisse persounaedje, on djiyadisse, si va fé sognî dins on ospitå fwait dins on nouzome trô d' rotche.
Farjole
Farjole (la-minme Fârjole, Fr: Falisolle), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rimetou avou sacwants ôtes viyaedjes do boird di Sambe po fé l' novele rebanêye comene di Sambveye, el Province di Nameur.
Måhonteuse tchanson
Ene måhonteuse tchanson, c' est ene tchanson ki va disconte les acceptances di boune kidujhance dins ene metowe societé.
Ele sont sovint tchantêyes pa les studiants, u dins les ribotes, u pa des sôlêyes.
Pådje di måhonteusès tchansons
Motî francès gåmès da Themelin
thumb|Coviete del prumire edicion
Li motî francès gåmès da Themelin, ki s' tite e francès, c' est "Dictionnaire français-lorrain, patois de la Gaume ", c' est on motî francès gåmès sicrît pa Georges Thémelin ey eplaidî e 1999.
2inme edicion, so les fis
Categoreye:Gåmès
Eliom
thumb|Tube a l' eliom thumb|Speke di l' eliom L' eliom (/ɛljɔm/), c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des gåz nôbes, kinoxhou dizo l' essegne atomike He, li limero atomike 2, et l' pwès atomike 4,0026.
Mwaissès piceures
C' est l' pus ledjir des gåz nôbes.
Uzaedjes
Come il est pus ledjir ki l' air, i va monter dins l' atmosfere. C' est po çoula k' on s' endè sieve po gonfler les montants balons.
E l' fizike atomike
vignette|Eliom E l' fizike nawearinne (radio-activité), cwand ene pårticule atomike alfa (pôzitive) vént djonde on metå codujhant l' corant electrike, come ci-ci est plin d' electrons libes (negatifs, todi presses a broker so ene sacwè d' pôzitif), l' alfa si va distcherdjî, et-z endaler, la k' il a tot simplumint divnou èn atôme d' eliom.
Sourdants
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Gåz Categoreye:Fizike atomike Categoreye:Elemints tchimikes
Aviretes et glawinreyes (sovnances)
Aviretes et glawinreyes (Avirètes èt glawin’rîyes), c' est on live di sovnances.
Mwinni et Mayni (discramiaedje)
Voyaedjes ki s' lomèt «Mwinni» u «Mayni»
Aviretes et glawinreyes (sovnances)
I s' adjixheut di ramexhner des kéntes d' efants.
Gn a cwénze sicrijheus di l' ALWAC ki s' ont ployî a l' egzercice.
Li live a vudî dins l' coleccion do Bourdon a l' ocåzion del fiesse ås ingaedjes walons e 2015.
Li live a stî adjinçné pa Jean-Luc Fauconnier, ey enimådjî pa Jacques Raes.
ISBN 978-2-9303364-72-8
Djivêye des scrijheus
Voci les scrijheus ki sinnut on boket do live, din s l' ôre alfabetike et dins l' ôre do cotaeyaedje do live;
Categoreye:Lives di sovnances e walon
Wande
Tuzance walone
Li roman e walon «L' afwaire dås Houlpeas» da Jean Bosly s' î passe cåzu tote.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Saetch do cour
Li saetch do cour u pericour, c' est ene toele k' ewalpêye li cour, fwaite di texhoû djondrece.
Ovraedje
Il espaitche li cour di s' cafroyî disconte les coisses et les peumons.
Maladeyes do saetch do cour
Les efouwaedjes do pericour si lomnut pericorite.
Ås poyes avou des maladeyes des rnos, i gnè pout awè des piretes d' urate ki s' vinèt ecrahyî so toele do cour.
Categoreye:Antomeye Categoreye:Sistinme circulrece
Disfouwant nén cortizonike
On disfouwant nén cortizonike (DNC), c' est on disfouwant ki n' est nén basti so l' tcherpinte del cortizone.
Prôpietés des disfouwants nén cortizonikes
Les disfouwants nén cortizonikes rotèt aprume sol prumire faze di l' efouwaedje.
Les pus vîs n' ont k' ene accion ki n' deure waire (6 a 8 eures). Les pus noveas di 24 eures.
Tos les disfouwants nén cortizonikes fwaiynut baxhî l' five et rastrindèt l' doleur.
I sont tertos dandjreus po l' estoumak.
I n' ont pont d' accion so les texhous nén malådes, come nd ont les cortizonikes.
Kékes disfouwants nén cortizonikes
Categoreye:Droukes d' apoteke Categoreye:Efouwaedje (medcene) *
Noû franc lingaedje
vignette|Drapea k' erprezinte l' elefene. Li lingua franca nova (noû franc lingaedje), c' est on lingaedje årtificiel. On-z el lome kécfeye « elefen » (elefene). C' est askepyî avou l' aidance do catalan, do francès, di l' itålyin, do portuguès eyet do spagnol.
Il est parpinsé po siervi åzès rlåcions eternåcionåles.
Istwere
L' elefene a stî askepyî e 1965, pa George Boeree.
Linwistike
L' elefene a èn alfabet d' 21 ubén 22 letes. Les sourdants ni s' metnut nén d' acoird. Ci lingaedje la est puvite cåzé e-n Urope ey åzès Uyessês.
Li noû franc lingaedje est fwait d' ene môde k' on poye askepyî des noûmots d' oridjene latene eyet greke
Tuzance
Des lives ont ddja stî ratourné dins ç' lingaedje la : metans, Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes. La eto k' Li Ptit Prince a stî ratourné e-n elefene.
Hårdêye difoûtrinne
Waibe oficir des askepieus d' èç lingaedje la.
Gote d' aiwe (sitroete plake)
Categoreye:Plakes di muzike e walon thumb|500px Gote d' aiwe (gote d'Èwe), c' est ene sitroete plake des Crapådes k' a rexhou li 18 di setimbe 2020.
Noû franc lingaedje
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Lingaedjes årtificiels
Gote d' aiwe (sitroete plake)
Prezintaedje
Cwate vwès d' femes wespiyantes. Des polifoneyes tiptapêyes å pair do pôce. Des clapants bataedjes sol tåve avou des baguetes, des coxhetes u des stipes.
Merci monsieu Doucane (teyåte e picård)
Merci monsieu Doucane (Merci, monsieur Doukhane), c' est ene pîce di teyåte e picård borén, sicrîte pa Roland Thibeau.
Gote d' aiwe (sitroete plake)
Prezintaedje
Po leu deujhinme albom, les Crapådes s' ont metou avou Max Charue percussionnisse. Eshonne, i brokèt a djonds pîs dins les complintes et les viyès paskeyes del Walonreye.
Merci monsieu Doucane (teyåte e picård)
Li tecse a wangnî l' pris do scrijhaedje pol teyåte al fiesse ås lingaedjes walons 2016. Il est eplaidî ås edicions «Audace».
Gote d' aiwe (sitroete plake)
Prezintaedje
Leus arindjmints sont-st atuzlés et eprontés pacô a l' muzike baroke, pacô à l' muzike modiene.
Les stîles si cotoirdèt et s' macsder a môde d' on Björk ou d' on Arvo Pärk. Et si rén n' est leyi a l' avire, c' est ki l' ådjeu est nouzome: rapontyî a môde do djoû d' ouy les uzances muzicåles ki, so deus djermêyes di djins — a schipe — ont bén manké di tchaire foû des sovnances.
Merci monsieu Doucane (teyåte e picård)
Metaedje el sinne
Li borén-cåzant persounaedje, c' est Roland Thibeau k' el djouwa; li ci pårlant a môde di Tournai, c' esta l' role da Pascal Winberg.
Paracetamol
thumb|Fôrmule tchimike thumb|Tcherpinte dins l' espåce Li paracetamol, c' est on disfouwant nén cortizonike, onk des pus eployîs e l' medcene (des djins).
Merci monsieu Doucane (teyåte e picård)
Metaedje el sinne
Gn a ene foû-vwès e yidich, li cene da Monsieu Doucane. Ci cåzaedje la est da Maurice Hirsch.
Li pîce a stî creyeye a Tournai li 19 di may 2017, metowe el djowe pa Annie Rak.
Paracetamol
Medcene des djins
Les djins prindnut do paracetamol cwand elles ont må ene sadju, come leu tiesse. Fåt nén e prinde bråmint. Li pus k' on pout prinde po les djins, c' est cwate grames å djoû po les grandès djins. Normåldimint, i fåt rastinde cwate eure etur deus prijhes.
Merci monsieu Doucane (teyåte e picård)
Tinme
Tins del guere di 40, on mostere deus diferinnès cdujhances; les cis li rezistèt, et les cis ki fwaiynut avou les novelès dnêyes del moennance do payis.
Categoreye:Pîces di teyåte e picård Categoreye:Yidich
Georges Puissant
Georges Puissant, c' est on scrijheu e walon ki provént d' Anhêye.
Raecene (miere plante)
Li raecene ou carote, c' est ene verdeure avou ene longue raecinêye, å pus sovint rodje (mins end a eto des blankes), ki les djins vont magnî, et ene cawe, foirt voltî dinêye ås robetes.
Paracetamol
Sourdant
Categoreye:Droukes d' apoteke Categoreye:Disfouwants
Georges Puissant
Il a eto fwait des rcwerances so l' diccionairaedje.
I bouteut e l' Swisse.
Raecene (miere plante)
Daucus carota
Ombrelires
Georges Puissant
Ouve pol walon
Il a cmincî pa des imådjîs so les mots walon, sustantifs, pu viebes:
Raecene (miere plante)
Lomaedje et motlî
Li mot "raecene" (rècène, racène, ricène, rucène, r(u)cine…) esteut eployî, å 20inme sieke, so Lidje et l' Årdene, li mot "carote" après Nameur et Tchålerwè 🇱🇰 mape PALW 1, 10.
Paul Rousselle
Rousselle
Raecene (miere plante)
Lomaedje et motlî
Les payis ki dijhnut "raecene" po Daucus carota eployèt sovint èn ôte mot po l' pårteye del plante ki mousse dins tere : raecinêye (cåzu tote l' Årdene), raecinete (kékes ponts après Lidje et Wareme), rayire (après l' Viye Såm.
Paul Rousselle
Paul Rousselle, a skepyî a Sint-Djuråd li 8 di nôvimbe 1923. Il a morou a Mont-dlé-Godene li 13 d' avri 2009.
Neyon
Li neyon (/nɛjɔ/), c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des gåz nôbes, kinoxhou dizo l' essegne atomike Ne, li limero atomike 10, et l' pwès atomike 20,183.
Georges Puissant
Ouve pol walon
Dins les anêyes 2010, il a scrît des ptitès prôzes, mitan sovnances, mitan biyets d' oumeur, dins les Cayés walons.
Raecene (miere plante)
Lomaedje et motlî
Les foyes del raecene so lomnut : cawe, scheuve, schoveye…
Paul Rousselle
Il a stî lontins penleu ås Relîs Namurwès (disk' e l' an 2000).
Raecene (miere plante)
Istwere del culteure
C' est ene plante k' on a cmincî a-z ahiver el Mîtrinne Ådje, el Walonreye, todi. Divant k' i gn åye des crompires. C' esteut li mwaisse amagnî des ptitès djins, veyanmint k' ele si pout wårder di l' ivier.
Paul Rousselle
Sol fén di s' veye, il a scrît sacwants tecses di prôze et sacwants arimés e walon. Inte di zeles, ses sovnances tins del guere di 40. Elle ont stî rashonnêyes e-n on live dizo on tite e francès : Morceaux choisis ("Relîs bokets").
Raecene (miere plante)
Ahivaedje
Dins les grands tchamps, on lzès seme purade a roye, come les petråles; adon, on les treråye cwand ele sont trop spesses.
Paul Rousselle
Di s' mestî, il fourit eployî, pu fonccionaire.
Raecene (miere plante)
Ahivaedje
Dins les cortis, on lzès pout eto semer al volêye dins ene airêye (pårtchet). On l' aclairixh cwand ele kimincèt a crexhe.
Neyon
Uzaedje
Si uzaedje li pus cnoxhou, c' est l' tube å neyon.
Raecene (miere plante)
Ahivaedje
Alére : live Gaziaux so les coûteures p. 275-276.
Georges Puissant
Puissant Puissant Puissant
Neyon
Uzaedje
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Gåz Categoreye:Fizike atomike Categoreye:Elemints tchimikes
Raecene (miere plante)
Valeur nourixhrece
Foirt ritche e beta-carotinne, on prodût ki va dner del vitamene A. C' est po çoula k' on dit k' c' est bon po les ouys. On sait bén ki les celules del rixhene ont dandjî d' vitamene A po roter, si revoyî l' loumire å cervea.
Televuzion
thumb Li tévé ou televuzion, c' est ene tecnike d' evoyaedje å lon d' imådjes et d' son, pal voye di waches electromagnetikes.
Raecene (miere plante)
Eployaedje dins les floricontes
C' est ene verdeure ki les ågnes magnèt voltî. Adon, les efants endè metént todi dins leus solés pol fiesse del Sint-Nicolai.
Sourdants
Categoreye:Plantes Categoreye:Verdeures Categoreye:Amagnîs po les biesses
Televuzion
Come å posse, gn a yeu sacwants emissions e walon, mins nén des masses.
thumb|Onk des prumîs modeles di posses
Motlî
Li posse la k' on les rçût si lome posse di televuzion u, dins l' lingaedje corant boesse ås imådjes, bawete. Å cmince, c' esteut des gros posses avou l' sistinme des tubes catodikes. Pu ont vnou les platès waitroûles.
Les societés k' evoyèt des programes so lomèt tchinnes di televuzion. Il evoynut les waches so des metous tchenås (wachlire electromagnetike).
Les ondes sont rascodowes pa ene antene, ene antene-eschiele, on cåbe, ou pal voye del Daegntoele
Come ôte noveaté,
Istwere
Elle a cmincî a môde sayrece dins les anêyes 1920. Ele n' a divnou ordinaire dins les manaedjes ki dins les anêyes 1950.
Dispu les anêyes 1980, gn a yeu purade des antenes-eschieles.
Mins el Walonreye, ça a stî, di ces trevéns la, l' emantchaedje di cåbes po-z aveur toplin des tchinnes e s' måjhone. Les societés ki s' ocupént di rashonner les programes so lomît les tévédistribouweus.
Dispu les anêyes 2000, les programes di tévé si cossemnut eto pal voye del Daegntoele.
Dins les anêyes 2010, tertos s' a ahessî di platès waitroûles eyet on-z a askepyî des sutitelevuzion.
Tévé et dujhances sociåles
Co dipus kil posse, li televizion a schové evoye li dujhance des shijhes dins les viyaedjes. Ci fourit dins les anêyes 1960 el Walonreye.
Pu, pitchote a midjote, tos les manaedjes ont yeu leu prôpe posse, et shijhner tot loucant l' "boesse ås imådjes".
Adonpwis, tertos a yeu l' sinne, et les shijhes ont cåzu disparexhou.
Did la, li mwaijhixhmint d' on tchanteu e walon des anêyes 1970 :
Lingaedjes francikes d' asteure
Categoreye:Lingaedjes Les lingaedjes francikes d' asteure provnèt tertos do vî francike.
Gn a la dvins deus lingaedjes oficirs et sacwants ptits lingaedjes, ki les alomåcions ni sont nén todi clairmint ricnoxhowes.
Adire linwistike
Li "bas francike", c'est cwand i gn'a pont di candjmint d' cossoune (li flamind dit "dief" (hapeu).
Li "hôt francike" c'est cwand i gn'a des candjmints tos costés (f divént b, p divént pf, t divént z, evn)
Li "francike mîtrin", c' est inte les deus.
E lussimbordjwès, i gn'a des mots come e flamind (op, dissu, >< auf e l' almand) eyet des mots come e l' almand (zu, aviè >< tot e flamind)
Li cminçmint di ces candjmints la, c'est li limbordjwès, eyet li dierin divant l' "hôt almand", c'est li francike do Rin.
Sourdants
<References/>
Fleur di tonire
thumb|Pavoes dins ene [[dinrêye nén pouverijheye]] Li fleur di tonire (ou tonire ou tonoere) ou pavoe ou cloket ou colåd, c' est ene rodje fleur ki vneut voltî dins les dinrêyes divant les pouverijhaedjes.
Papaver rhoeas
Mins gn a des ôtes sôres di pavoes
Crexhaedje
Ele florixh d' ene bele rodje fleur e moes d' djulete-awousse el Walonreye, a on moumint k' gn a sovint des oraedjes (did la, èn no «fleur di tonire»).
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Plantes Categoreye:Fleurs Categoreye:Fleurs des tchamps
Finvå
Finvå (fr: Finnevaux) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Houyet.
Suddjonctif
Li môde suddjonctif, c' est on môde po codjower les viebes ki s' eploye å pus sovint après l' aloyrece «ki».
Såme do suddjonctif
Årvier do môde indicatif, i mostere des accions ki n' sont nén todi reyeles.
Kécfeye, li môde suddjonctif, s' eploye dirî li dvancete "si".
''Les ôtes môdes sont l' indicatif, li condicioneu, li cmandeu (môde kimandrece) eyet li pårticipe.
Ôtes tins ki s' polèt eployî come e môde suddjonctif
E walon, li condicioneu pout replaecî padecô li suddjonctif après "ki":
Eployaedje do môde indicatif après "ki"
Categoreye:Codjowaedjes
Raymond Lequeux
Raymond Lequeux a skepyî a Courcele e 1948.
C' est on scrijheu e walon afiyî a l' ALWAC.
Ouve pol walon
Ses scrijhaedjes parexhnut dins l' Bourdon.
Il ascrît onk des tchaptrês do live di sovnances «Aviretes et glawinreyes»
Lequeux