cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Moxhe al låme
Mins gn a des ôtès sôres di moxhes al låme.
L' aclevaedje des moxhes al låme si fwait pa des moxhîs ou moxhtîs.
Biyolodjeye sociåle
Tins d' l' esté, ene moxhe (peuplåcion di moxhes al låme dins ene tchetoere) est fwaite di troes sôres d' insekes :
Documintåcion e walon
🇱🇰 Aclevaedje_des_moxhes_al_låme
Sourdants
Categoreye:Insekes *
Covaedje (maladeye)
Li covaedje d' ene maladeye, c' est l' termene di tins ki on rascråwant adjint si spåd dins l' coir d' ene djin, d' ene biesse ou d' ene plante, sins ki cisse vicante sacwè la ni parexhe malåde.
Li tins d' covaedje dipind di tchaeke maladeye.
Sacwants tins d' covaedje
…
Categoreye:Medcene Categoreye:Minêyolodjince
Bicoine
Li bicoine (on dit eto : li cuzene u l' olivî d' troufreye ), c' est ene plante des fagnes et des troufires, avou ene pitite fene crawieuse tidje, come ene rampe, ki crexhe dizeu les mosseas d’ fagne, ki dene des ptitès frambåjhes k' on lome poes d’ fagne, poes d’ cok, poes d’ bourboe, poes d’ mossea, peme di fagne, gurzale di fagne, gurzea d’ fagne u olivete.
Kékès dnêyes
On voet bén l' plante e moes d’ may et djun, la k' elle est floreye.
E moes d’ awousse, pol ritrover, i fåt greter dins les mosseas d’ fagne. On-z î pout adon code li gurzale di fagne, k' est tapinêye blanc et rôze.
C' est on poes bråmint pus ptit k' ene caclindje. I fåt do tins po nd aveur ene djatlêye. Mins ça s' magne ttossu bén k' les ôtes frambåjhes. C' est po ça k' elle est ahivêye dins les grands frexhs tchamps, livlés esprès, e l' Amerike bijhrece.
Dispårdaedje
Cisse plante la ni s' trouve ki dins les froeds et timperés payis del Dimeye Bole bijhrece.
Eployaedje
On ndè pout fé del confiteure.
Elle est rprinjhe come yebe ås maladeyes dins l' live da Boxus so les plantes come "rafroedixhante" et boune po lo scorbute.
Bouket-tot-fwait (fleur)
thumb|Li doket n' est i nén pår tot fwait ? Li bouket-tot-fwait, ki s' dit eto djalofrene des fjheus d' rimeas, c' est ene fleur des corti del sôre des djalofrenes, avou les fleurs di sacwants coleurs so tchaeke petale.
Tantea k' on pout fé on clapant doket avou rén k' ces fleurs la.
Molén a filer
thumb On molén a filer u cariot, c' est ene pitite usteye di måjhone, avou ene rowe et on balpî, po filer del linne.
Istwere
Li cariot a replaecî li cnoye el Walonreye dins l' prumire mitan so 20inme sieke.
Categoreye:Usteyes al mwin Categoreye:Linne
Mes meye prumîs mots (imådjî)
thumb|rashonnaedje di cénk modêyes coinreces Mes meye prumîs mots (ki l' tite est e francès Mes mille premiers mots), c' est èn imådjî (live di mots avou des imådjes) scrît pa Heather Amery avou des desséns da Stephen Cartwright.
Pwetî
thumb|viye måjhon thumb|Univiersité Futuroscope|thumb Pwetî (e-n occitan, Peitieus; e pweturlin, Poetae; e francès, Poitiers), c' est ene veye di France, li mwaisse veye do Pwetou.
Mes meye prumîs mots (imådjî)
Il a stî ratourné dins ene cåkêye di lingaedjes pa les eplaidreyes Titenfass.
Pwetî
Asteure, c' est eto ene des grandès veyes del redjon del Nouve Akitinne.
Bouket-tot-fwait (fleur)
Dianthus barbatus.
Mes meye prumîs mots (imådjî)
Rujhes d' eployaedje
Come di di mot walon est metou djondant l' imådje. Adon-pwis, å coron do live, gn a l' djivêye des mots e walon, avou l' limero del pådje k' il î sont. Pu ene djivêye di mots francès, manaedjîs parey. Mins si on n' sai nén kimint ki l' imådje si lome e francès, on n' sait emantchî ene cope walon-francès.
Egzimpe: modêye do walon do Mitan, p. 7, li mot walon «lâlète» (lalete, halete), nén foirt kinoxhou est defini come «soucoupe» dins les motîs classikes C99. Mins pont d' «soucoupe» dins l' djivêye do francès.
Sol waibe di l' eplaideu: Sol waibe do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Lives d' imådjes e walon
Djeus olimpikes d' esté di 1960
Les Djeus olimpikes d' esté di 1960, c' est les di-setinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Rome e 1960.
Po onk des prumîs côps, gn a pont yeu di margayes u d' frawtinaedjes.
Sourdants
<References/>
1960
Cara Pils
Li Cara Pils, c' est ene ledjire bire blonde metowe sol mårtchî pa Colruyt (avou ès marke : Everyday)
Piceure
Elle egziste e spoûle (33 u 50 cl) ubén e pitite botaye. Ele fwait soûlmint 4,4°.
Tuzance peuprece
Li Cara Pils est kinoxhowe po esse ene bire bonmårtchêye avou ene mwaijhe rilomêye. Elle est voltî lomeye : li bire des barakîs. Po dire li veur, c' est bråmint des pauvès djins yet des studiants ki l' boevnut a cåze d' ès pris. Ç' est po çoula, k' ele candje sovint di bressene. Tenawete, sorlon li RTBF, on studia l' aveut rindjî dins on classaedje (5inme) dvant des ôtes bires blondes peupreces (avou ene meyeure rilomeye), inte di zels : Jupiler (12inme) u core Stella Artois (15inme).
Sacwants foteus di djins uznut èç bire ci dins leus djouwaedjes :
Sourdants
Categoreye:Bires
Anverse
Anverse (neyerlandès : Antwerpen, Fr. Anvers, inglès Antwerp), c' est l' pus grand pôrt del Beldjike, et onk des pus grands sol Daegne.
C' est eto l' mwaisse veye del province do minme no.
Pwetî
Lingaedjes
Do vî tins, on î djåzéve l' occitan, come li mostere li no d' onk des pus vîs troveus e-n occitan, Wiyåme di Pwetî.
Anverse
Ribanêye comene
Anverse ç' est ene ribanêye comene avou :
Pwetî
Lingaedjes
Adonpwis, avou l' avanceye des lingaedjes d' oyi avou les rwès d' Paris, ça a stî l' pweturlin.
Anverse
Istwere
Ça a stî on rlomé cinte culturel, la k' Rubens aveut si ovroe.
Pwetî
Lingaedjes
Asteure, come dins totes les veyes di France, c' est l' francès.
Anverse
Istwere
Anverse a-st edjîstré les djeus olimpikes di 1920 (les setinmes djeus olimpikes modienes). C' esteut l' prumi côp k' on håynéve li drapea olimpike.
Pwetî
Istwere
On djåze sovint del batreye di Pwetî ki Tchåle al Mayote wangna disconte les Arabes e 732 (c' esteut ene sawice pus a Bijhe del veye sol comene d' asteure di Vouneuil-sur-Vienne).
Må d' araedje
thumb|Eraedjeye vatche ki boerlêye thumb|gletaedje Li må d' araedje (on dit eto: li raedje u l' araedje), c' est on må ki s' prind, ki pout ataker totes les biesses a tchôd sonk, et les djins avou, ki l' cåze c' est on virûsse ki distrût li cervea.
Michel Daerden
Michel Daerden, c' esteut on politikî walon yet francès-cåzant foirt rilomé.
18 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Ciproconazole
Li ciproconazole, c' est on prodût fito disconte do mildiou des vegnes.
18 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
16 d' avri - 17 d' avri - 19 d' avri - 20 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
Ciproconazole
C' est on prodût del famile des triyazoles, ki rotnut, avou, esconte des tchamosseures del pea (ås djins et ås biesses).
18 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Må d' araedje
Covance
Li covance del maladeye (tins inte li moumint k' on est rascråwé et l' prumî sene clinike) est foirt candjant, sorlon l' plaece del hagneure do tchén, u d' ene ôte intrêye do rascråwant adjint.
Ciproconazole
Môde d' ovrance
C' est èn astokeu del 14-alfa-dismetilaze (CYP51), ene ezime k' intere dins l' fabricaedje di l' ergosterol (ene molecule del famile del vitamene D), ki c' est ene des «brikes» del paroe des tchampions microscopikes. Adon, ces celules la si dismantchèt pårmint.
Håmustea
thumb|e l' Fåmene, e moes d' djun Li håmustea u canistea, c' est ene plante dimey formagnante ki fwait des boles so les åbes dins les payis castinnixheus di tote l' Urope, et co pus lon.
Ciproconazole
Dôzaedje
Pol mildiou del vegne, on maxhe les granulés d' prodûts, 10 gr a l' ectolite d' aiwe.
Pwetî
Univiersité
Si univiersité est viye viye (1431).
Anverse
Istwere
thumb|Imådjete des djeus olimpikes d' Anverse|centré
Håmustea
Viscum album
Ciproconazole
Tins d' rawårdance
Li tins d' rawårdance (divant d' code les trokes) est d' catoize djoûs.
Håmustea
Mins gn a des ôtes sôres di håmustea
Discrijhaedje
Les raecinêyes s' agritchtèt dins li schoice di l' åbe et lyi pomper l' seuve.
Ciproconazole
Sourdant
Categoreye:Prodûts fitos
Pwetî
Univiersité
Î ont studyî, des rlomêyès djins come René Descartes, Joachim du Bellay oudon co François Rabelais.
Co asteure, gn a la dipus d' 29 000 situdiants.
Håmustea
Discrijhaedje
Les foyes dimernut vetes di l' ivier, did la si valixhance rilidjeuse mon les Gålwès (gn aveut k' les drudes k' el polént aler code.
Anverse
Culteure
A wårdé ene tradicion di danse del sipêye.
Håmustea
Discrijhaedje
Did la ossu, si uzaedje decorrece al novelan, cwand on n' a pont di houssea.
Vicaedje
Li canistea ni vént nén so les seurès teres di l' Årdene. Mins bén e l' Fåmene, å Condroz (do moens dins les fonds al canistele), e l' Gåme, e l' Tchampagne e l' France.
78
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Må d' araedje
Covance
Les pus rades cas, c' est 10 djoûs, metans avou des hagneures el tiesse, ou li spritchaedje d' epestiferé raetchon dins l' ouy.
78
anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90
Håmustea
Mopliyaedje
C' est l' håmustrece, li grosse gréve, k' est sote après l' håmustea, k' elle è poite li no walon et sincieus ( Turdus viscivorus, magneuse di Viscum). C' est leye ki rseme les grinnes, k' ele ni sait didjerer, so èn åbe bråmint pus lon k' el prumî avou ses schites.
78
73 | 74 | 75 | 76 | 77 | 78 | 79 | 80 | 81 | 82 | 83
Louwis d' emon l' Pitchou (roman)
thumb|coviete Louwis d' emon l' Pitchou (Louwis d'èmon l' Pitchou), c' est on roman e walon, sicrît pa Henri Matterne, k' a rexhou e 2012.
Håmustea
Sourdant
Categoreye:Plantes Categoreye:Formagnance
Boschetaedje
Cåzes do boschetaedje
Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades Categoreye:Roemiants
78
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 78 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Hainan
thumb|200px|right|Province do Hainan Li Hainan (海南 Hǎinán — « Nonne del mer») : c' est ene province eyet ene iye del nonne del Republike populåre del Chine.
Li mwaisse-veye del province, c' est Haikou.
Elle a-st ene sitindêye di 33.920 km² po 8.180.000 dimanants.
Li lingaedje del province est li chinwès / hainanès (minnan) eyet li Danzhouhua.
Anhoui
Dåfén ordinaire
Li dåfén ordinaire ou dåfén å court betch, c' est on dåfén åjheymint ricnoxhåve, gris so s' dos et blanc so s' vinte.
Wibrin
Wibrin (scrît e walon come e francès, mins prononcî avou on long I : Wîbrin, /wiːbʀɛ̃/ e walon), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Oufalijhe, el province do Lussimbork.
Tuzance walone
Dramatike "Les Linaigrettes" ki djowe voltî e walon.
Dåfén ordinaire
Discrijhaedje
Sol costé, il a des bindes grijhes claires, del tiesse al cawe.
I pout aler disca 2 metes 40 di long, po on pwès disca 110 kilos
Spårdaedje
Dins bråmint des mers metowes dilé les teres.
Vicaedje
I potche foû d' l' aiwe et fé des acrobatreyes.
I pout naivyî disca do 65 a l' eure.
Vicansté
Onk des pus vicants dåféns, mins les peuplåcions sont ki baxhnut.
End a dins l' Oceyan atlantike djondant l' Urope ey e l' Mîtrinne Mer.
Categoreye:Balinnacîs
Pwetî
Univiersité
thumb
Betchete ki- / c(o)-
Li betchete ki- / c(o)-, c' est ene vicante betchete avou ene sipotchåve voyale, foirt corant e walon, et tipike di ç' lingaedje la
Minme si c' est l' minme sitok etimolodjike, li betchete ki- / c(o)- ni rote nén e walon come les moites betchetes co- eyet con-.
Pwetî
Univiersité
E 2018, elle a ascoyî on raploû so les formagnîs lingaedjes, avou prezintaedje do walon (pa Lucyin Mahin) et do Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå, ki n' esteut k' a si cminçmint (pa Flipe Boula).
Futuroscope
C' est tot ene plinne di distreyaedje. A onk des paviyons, on voet on fime so des ciryins, ki djåznut on lingaedje ki les Francès n' comprindèt nén, et c' est l' walon.
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di France Categoreye:Veyes di France
Betchete ki- / c(o)-
Les troes scrijhaedjes e rfondou walon del betchete ki- / c(o)-
Sacwants mots come comere, cofesse, cobén, ki n' si spotchnut nén après Nameur, polnut eto si scrire nén spotchîs (comere, cofesse, cobén) après voyale.
Sôres di mots avou l' betchete betchete ki- / c(o)-
On trouve li betchete ki- / c(o)-
Li betchete ki- / c(o)- ezès walons coinreces e 20inme sieke.
Les fômes avou spotchaedje del voyale, (cmere, cmincî, cbate, cbouter, cnoxhe) sont corantes a Lidje et e l' Årdene, pus råles e Payis d' Nameur, et n' egzistèt nén e Coûtchant walon, dizo l' disfondowe cou-.
Selah Sue
Selah Sue, ç' est ene tchanteuse flaminde ki tchante e-n inglès.
Warléncoû
Warléncoû (la-minme e picård, Warlécou, fr. Wadelincourt), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Béleul, el province do Hinnot.
Les spenes des rôzes (teyåte)
Les spenes des rôzes (Lès spènes dès rôses), c' est ene pîce di teyåte e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2017.
Warléncoû
thumb|ancyin [[molén vint]]
Louwis d' emon l' Pitchou (roman)
Il est sortitré "Istwere d' on djonne rezistant".
Warléncoû
Mwaissès dnêyes
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Les spenes des rôzes (teyåte)
Prezintaedje
Li pîce si passe e-n ene pinsion d' famile divins on ptit viyaedje di l' Årdene, tinowe pa Rôza et Rôzene, deus sours pår diferinnes.
Louwis d' emon l' Pitchou (roman)
Li roman est eplaidî pa les Relîs namurwès.
Les spenes des rôzes (teyåte)
Prezintaedje
Rôza, li pus viye des deus, est foirt oniesse mins et mo straegne ey ene miete haeyåve. Rôzene, dijh ans pus djonne, c' est tot l' contråve: elle est avnante et nozêye.
Louwis d' emon l' Pitchou (roman)
Il a stî saetchî a 300 egzimplaires.
Jeanine Xhenseval
Jeanine Xhenseval sicrît des prôzes e walon dins la Wallonne.
Binde di tchanteus
thumb|[[Les Crapådes (sins instrumints) (2017)]] thumb|Prumî concert di «Loriot» (2022) Ene binde di tchanteus ou èn orkesse, c' est sacwants tchanteus u tchanteuses ki tchantnut eshonne, avou des ôtes ki djouwèt des instrumints d' acpagntaedje.
Må d' araedje
Covance
Les pus londjins, disk' a shijh moes.
Betchete ki- / c(o)-
Istwere del betchete ki- / c(o)-
Dispu l' deujhinme mitan do 13inme sieke, on voet bén, el sicrîta, kel voyale si pout spotchî, ca ele est replaeceye pa on halcrosse E.
Jeanine Xhenseval
''Li no d' famile "Xhenseval", c' est on forcoridjaedje di Enzivå (hamtea).
Ouve pol walon
Come sicrijheuse, elle ava l' troejhinme pris al bate di noveles del soce do minme no, avou "Djoziane", ki l' eroyene, c' est ene drouctêye. Li novele fourit-st eplaidî dins l' minme gazete e walon, dins l' l° 1-2010.
E 2020, ele riprinda l' posse di cwårelresse al Walone.
Binde di tchanteus
Riprezintåcions
Cwand i tchantèt dvant les djins, on lome çoula on concert.
Jeanine Xhenseval
Rascourti
Ene crapåde di 17 ans djowe a des djeus dandjreus avou on capon di si ådje et … si rtrouve e pôzucion. Si pa el caye a l' ouxh.
Binde di tchanteus
Riprezintåcions
Mins, disk' ås anêyes 1970 — e l' Walonreye, todi —, les orkesses djouwént aprume dins les bals. Après, ça a stî des discotekes.
Betchete ki- / c(o)-
Istwere del betchete ki- / c(o)-
Mins ces scrijhas la riprezintnut et motoit bén eto ene sipotchåve voyale È, u on forcoridjaedje. Come po les ôtes mots avou ene sipotchåve voyale (come li definixhant årtike), cisse-ciale est kécfeye I, kécfeye U: Li cogne namurwesse co- aparexhe a pô près e minme tins. Eto, c' est ossu on mo vî scrijha, et nén on rfrancijhaedje.
Les spenes des rôzes (teyåte)
Prezintaedje
C' est leye k' et al riçujhinne et fé les contes do handele.
Jeanine Xhenseval
Motlî
Jeanine Xhenseval doet bén eployî des noûmots po fé tcheryî si spoûle dins l' monde d' ouy, pus waire walon-cåzant. Elle è prind : Dins l' fråze : Rilevez
Må d' araedje
Covance
Li covaedje est si long, paski les virûsses doevnut rmonter les niers, di l' hagneye plaece, disk' å cervea; pu s' diswalper dins l' texhou nierveus. Seulmint adon, les prumî senes del maladeye vont aparexhe.
Louwis d' emon l' Pitchou (roman)
Persounaedjes
Louwis d' emon l' Pitchou, c' est l' no do mwaisse persounaedje. C' est on djonne di 18 ans ki va esse "emacralé dins l' mouvmint (del Rezistance siconte les Almands el deujhinme guere daegnrece) po les beas ouys del feye då tchampete" (p. 7).
Jeanine Xhenseval
Motlî
Xhenseval
Vîs papîs
Des vîs papîs ou des egurniyaedjes, c' est des documints wårdés pa ene mierdjin ou pa ene institution sol vicaedje d' ene djin k' est moite, d' ene administråcion, evnd.
Binde di tchanteus
Sourdant
Categoreye:Muzike
Må d' araedje
ås djins
Les djins ont peu d' l' aiwe. Si on lzî tape on saeyea d' aiwe sor zels, i polèt mori sol côp. I mourront pår troes a cwate djoûs après les prumîs senes del maladeye.
ås vatches
Li vatche k' a l' må d' araedje boerlêye tofer, et gleter, et cabalancî do drî.
Fonds d' Cwåreu
thumb Les Fonds d' Cwåreu (fr. Fonds de Quarreux, F. de Quareux), c' est ene vå d' l' Ambleve, dilé l' viyaedje do minme no, sol l' ancyin ptit ban di Soûgné-Rmoûtchamp, inte Aiwêye et Stoumont.
Les spenes des rôzes (teyåte)
Prezintaedje
Les deus sours ni s' veyèt nén trop voltî. Pocwè ? Va-z è vey ! Mins, on l' sårè bénrade les ca et les ma, a fwait ki l' pîce di diswalpêye.
Forum voor Democratie
Li Forum voor Democratie ([WA] Forom pol democraceye), obén FvD est on politike pårti neyerlandès. Il est rwaitî come l' prumî pårti d' foite droete li pus populaire å livea des votaedjes e Neyerlande, dispoy les vôtaedjes pol sénat neyerlandès e 2019. Il est rwaitî come on pårti d' foite droete, veyånmint les ideyolodjeyes, k' èç mouvmint disfind.
Må d' araedje
ås vatches
Ele creve divant 6 djoûs, a pårti do prumî sene.
Seuve
Li seuve u ameur (on dit ossu, tot biesmint : djus, aiwe), c' est l' aiwe ki monte di tere, inte li schoice et l' blanc bwès d' èn åbe. Ou d' ene ôte plante.
Fonds d' Cwåreu
Rilomêye
Il est cnoxhou lon et lådje di cåze di ses nouzomès pires di granite metowes dins l' lét del rivire.
Les spenes des rôzes (teyåte)
Sourdant
Spenes
Seuve
Motlî
L' ameur apoite les minrês k' i fåt po l' åbe fé des foyes.
Cwand l' seuve monte, on dit l' åbe boute.
Må d' araedje
ås vatches
Gn a ossu des taijhantès cognes: les biesses ni mosternut nole hagnûlté. Mins ele vont eto crever dins l' samwinne.
ås berbis
Cwand èn araedjî tchén atake on tropea d' berbis, i ndè va dandjreus hagnî dipus d' ene.
Vîs papîs
Dispu les anêyes 1990, on-z a bråmint passé a l' egurniyaedje éndjolike.
Må d' araedje
ås berbis
Mins cisse kidujhance la egzistêye ossu bén avou des berbis nén malådes.
Fonds d' Cwåreu
Rilomêye
Li site est ricnoxhou come patrimoenne naturel del Walonreye, rashî avou les monumints dizo l' limero 62009-CLT-0010-01.
Må d' araedje
ås tchéns
Èn araedjî tchén serè prezinté aprume a l' årtisse pask' i n' sait pus avaler. Mins c' et todi foirt riskeus d' aler rwaitî dins s' boke, ca, a ç' moumint la, li gletaedje pout dedja esse rascråwant po les djins.
Fonds d' Cwåreu
Fåve do molén des Fonds d' Cwåreu
🇱🇰 Li diåle maçon (fåve do vî vî tins)
Louwis d' emon l' Pitchou (roman)
Persounaedjes
Les ôtes acteurs candjnut tofer.
Vîs papîs
Categoreye:Documintåcion
Må d' araedje
ås tchvås
Les tchvås hagnnut tot çk' i polèt djonde (eto les doets des årtisses k' elzès volnut viziter).
Louwis d' emon l' Pitchou (roman)
Tins
Gn a pont d' date pol kiminçmint do roman. Mins docô après li cmince, Louwis va esse evoyî al Werbestele, ci sereut don e 1942.
Må d' araedje
ås tchvås
Al fén, i s' kischirnut leu prôpe coir (otomutilåcion).
Louwis d' emon l' Pitchou (roman)
Tins
Dins les dierins tchaptrês, on-z anonce li disbarcumint d' Normandeye (6 di djun 1944), et on date li liberåcion d' Nameur, li 3 d' setimbe 1944. Li spoûle si finixh djusse après.
Må d' araedje
ås chamos
Les chamos dimorèt djus, mins tot d' on côp, si levnut et cori come des sots, droets dvant zels.
Fonds d' Cwåreu
Fåve do molén des Fonds d' Cwåreu
Li fåve a fwait skepyî on no d' plaece, li «Crestea do Molén d' Cwåreu» (fr. Belvédère du moulin de Quâreux )
Sourdants
Categoreye:Djeyolodjeye Categoreye:Toponimeye do walon
Må d' araedje
ås chamos
I morèt dins les troes djoûs.
Seuve
Motlî
Gn a eto del seuve ki dischind, et abuvrer les raecinêye avou des prodûts fwait dins les foyes.
Betchete ki- / c(o)-
Li betchete co- (avou O nén spotchåve)
E rfondou, on va rtrover pacô li betchete namurwesse co- avou ene nén spotchåve voyale:
Må d' araedje
Lûte siconte des rnåds
El Walonreye, on-z a gåzé les terêyes di rnåds e 1968. On waitive di trover tos les trôs d' rexhowe, pwis on les ristopéve, soeye-t i avou ene grosse pire, soeye-t i avou del tere et des waezons. Après ça, on stritchive li gåz på dierin trô po-z esse seur di stofer tot çki vikéve didins. Mins on touwéve dipus d' taessons ki di rnåds, ca les rnåds avént skifté evoye.
Betchete ki- / c(o)-
Li moite betchete con-, com-
C' est ene moite betchete di sacwants calcaedjes do francès, nén rwalonijhîs (eto, ele si scrît come e francès: avou on P divant B eyet P): convoye, convwè, convweyî, comprinde, consecant, competer, confonde, contråve, consyî, consieu, conseyî, consey, compati, complinte, complaire. Ele si rtrouve eto dins l' dobe betchete di aconcoister, çou ki mostere ki, po sacwants mots, li betchete k(i)- / c(o)- n' est ddja pus vivante dispus ene tchoke.
Chamo
thumb|chamo ås deus bosses e-n on [[djårdén d' aclimatåcion]] On chamo, c' est ene biesse ås tetes avou ene u deus bosses di cråxhe so s' dos, ki vike dins les setchs payis, disk' ezès dezerts, tinowe po s' tchå, si laecea, si pea, et po-z ovrer avou.
Må d' araedje
Lûte siconte des tchéns
E Rwanda, on schavéve des grandès fosses, et-z î tchessî les tchéns k' î crevént.
Seuve
Motlî
L' ameur di sacwants åbes pout esse rascodowe; metans po les beyôles : loukîz a : djus d' beyôle.
Chamo
Li frumele si lome chamele, et li djonne chamlon
Louwis d' emon l' Pitchou (roman)
Espåce
Li mwaisse persounaedje est d' Loyi. I va a Andwè po rescontrer l' prumî côp onk di l' Årmeye blantche. Pu po des missions a Foirzêye (Havsin), a Dåve, a Sint-Dnis, al fén a Djedene, po rdjonde li maki del Cinse Djacot.
Må d' araedje
Lûte siconte des tchéns
El Walonreye, divinltins, on fjheut parey et tchessî les tchéns dins des fondreyes, come li fondreye ås tchéns di Nîme, k' end a wårdé l' no.
Betchete ki- / c(o)-
Hårdêyes difoûtrinnes
Ki
Chamo
Sôres di chamos
thumb|chamo a ene bosse ki [[tcherwêye]]
Må d' araedje
Eploctaedje
Les tchinots sont eploctåves a pårti d' deus moes si l' lexhe n' a nén stî vaccinêye. A pårti d' 6 moes si l' lexhe est vaccinêye dins les regues.
Louwis d' emon l' Pitchou (roman)
Bastixhaedje do live
Li live tchereye purade come ene cronike des faitindjes d' on rezistant ki come on roman a suspinse.
Chamo
Mopliyaedje
Li såjhon del tchôde, c' est l' ivier (diviè l' moes d' fevrî e Marok).
Må d' araedje
Eploctaedje
On rfwait sovint on rpicaedje tos ls ans, mins gn a des vaccins ki durèt pus lontins.
Chamo
Mopliyaedje
Li måye a ene glande dirî l' hanete k' il è sûne ene oumeur ki lyi frexhi tot l' côp. I fwait rexhe ene rôze pea del boke, ki c' est li vwele do palå. Et l' rintrer tot gargouyant. A ç' moumint la, i n' est nén aduzåve.
Må d' araedje
Awaitance d' on tchén euxhant hagnî
On tchén k' a hagnî ene djin doet esse shuvou d' èn årtisse. Les lwès des payis oblidjèt sovint a troes vizites: docô, après ene samwinne ey après 15 djoûs. Si l' tchén est normå adon, gn a nou risse k' il euxhe epestiferé li hagneye djin.
Lithopédion (Albom, Damso)
Lithopédion ([WA] Litopedyion) est 'l troejhinme album da Damso k' a vudî e 2018. Tot l' albom est tchanté e francès. Li lingaedje uzé på Damso est foirt måhonteu ey il djåze sovint d' seke.
Må d' araedje
Li må d' araedje et l' istwere di sint Houbert et do Bork
Sint Houbert, ki s' coir a stî amoenné å Bork, e 874, on-z a volou k' i médyîxhe li må d' araedje. Eto, des pelrins di l' Urope etire fijhént li perlinaedje a Sint Houbert d' Årdene.
Lithopédion (Albom, Damso)
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Plakes di muzike
Må d' araedje
e 20inme sieke
Li minêye di må d' araedje k' a cmincî diviè 1965 el Walonreye esteut apoirtêye pa les rnåds, et aveut pårti d' Pologne.
Seuve
Motlî
L' åbe ki n' a pupont d' ameur est dit "setch" ou "souwé".
Louwis d' emon l' Pitchou (roman)
walon
Come todi, li walon da Hinri Matterne est å pere des pôces.
Chamo
Mopliyaedje
I potche li frumele d' adjnoyî.
Louwis d' emon l' Pitchou (roman)
On boket do roman :
Categoreye:Romans e walon Categoreye:Guere di 1940-1945
Seuve
Motlî
Categoreye:Fiziolodjeye des plantes
El Caire
thumb|Vowe do Caire, avou deus rlomêyès moskêyes El Caire u Li Caire (en arabe, القاهرة, El Qa'ira), c' est l' mwaisse veye di l' Edjipe.
C' est ene nouzome veye, avou bråmint del mannixhance di l' air.
Chamo
Maladeyes des chamos
Categoreye:Biesses ås tetes
Pinsion d' famile
Istwere
E 20inme sieke, n aveut toplin des pinsions d' famile dins les contrêyes touristikes, come l' Årdene.
El Caire
C' est la k' gn a ene des pus grandès univiersités islamikes, El Azhar.
Må d' araedje
e 20inme sieke
Ele n' a måy passé Mouze.
El Caire
Categoreye:Edjipe
Pinsion d' famile
Dins les belès letes e walon
Categoreye:Otelreye
Må d' araedje
e 20inme sieke
On-z a cmincî a mete les plokes ås rnåds conte l' araedje diviè 1975.
Li må d' araedje dins l' lingaedje walon
🇱🇰 Wiccionaire walon a «araedje»
Les ratourneures
Va s' prinde li må d' araedje: Va-st å diåle.
Les stindaedjes di sinse
ene araedje, c' est eto on disdut avou ttafwait cou dzeu cou dzo, avou bråmint do brut. Kéne araedje al såle, cwand ont cmincî a s' margayî.
Askepiaedje di noveas mots
L'adjectivire k' araedje a radmint volou dire "bråmint". Elle a stî télmint eployeye k' ele s' a etroclé, et divni l' adviebe carape, pu si parint carapmint.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Raspepyîs årtikes Ma d' araedje Ma d' araedje Ma d' araedje Ma d' araedje Ma d' araedje Ma d' araedje Ma d' araedje Categoreye:Maladeyes ås virûsses des djins
Homere
Homere ou Homer, c' esteut on powete grek k' a viké e 9inme u e 8inme sieke divant Dj-C.
I scrijha deus epopêyes, l' Iyåde et l' Odissêye.
Des bokets di l' Odissêye ont stî ratournés pa Albert Maquet (Poèmes de l'Antiquité grecque et romaine adaptés en wallon liégeois).
Des ôtes ont stî ratournés pa Charles Josserand (divins «Le wallon au service des muses grecques et latines»
Categoreye:Rilomés powetes Categoreye:Civilizåcion greke Categoreye:Sicrijheus e vî grek
Alfabet latén
L' alfabet latén c' est l' alfabet eployî po scrire li latén, mins eto ene cåkêye di lingaedjes d' Urope, et d' ôte pårt. Inte di zels, li walon.
Discrijhaedje
Il est fwait di 26 letes, 5 voyales et 21 cossounes.
Mins on-z î pout radjouter ene peclêye di diyacritikes, ene miete a pårt po tchaeke lingaedje, po noter des sons ene miete diferins di n' onk l' ôte.
Latén *
Boswana
thumb|200px|Mape do Botswana
Li Botswana, c' est on payis d' Afrike nonnrece. Si sitindêye est di 581,730 km².
*
4 di måss
Li 4 di måss, c' est li 63inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 64inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 302 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
2 d' måss - 3 d' måss - 5 di måss - 6 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Matchurea
On matchurea u moirgunea, c' est ene maladeye do nez, ki s' mete a piker et a cori bråmint.
Cåze des matchureas
C' est onk des mwaisses sintomes des gripes.
On pout nd atraper eto dins les alerdjeyes.
Sourdant
Categoreye:Medcene Categoreye:Sistinme respirrece
Fijheu d' fimes
On fijheu d' fimes (oudobén reyalizeu ou meteu el sinne pa calcaedje avou l' teyåte), c'est l' ci ki s' ocupe do costé artistike d'on fime, ki va dner les directives ås acteurs, sawè et dire ewou ç' ki l' camera l' î faut s' mete et raler.
Nivele (veye)
Nivele (prononcî Nivèl u Nuvèl, F. Nivelles, flamind Nijvel), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, e l' province do Roman Payis.
Accint walon d' Nivele
Tos les pondants et les djondants so :
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Alére
årtike "Nivèle" e "Dictionnaire aclot", p. 270-274 (e francès).
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
Djihan Coxhe
Djihan Coxhe, c' est l' riwalnijhî no da Ion Creangă.
C' esteut on linwincieus do roumin k' a skepyî e 1837, e l’ Moldaveye rouminne, dins on viyaedje lomé «Humuleşti».
Vicåreye
Il a stî scolé å seminaire teyolodjike ortodosse a dater d’ 1855.
E 1859 i s’ a maryî avou l’ feye d’ on doyén, sins vormint vey li båshele trop voltî, et s’ fé diyåcrer. Poy k’ il a yeu bråmint des rujhes avou s’ bea-pere k’ el zingléve, i s’ a plindou al årtchuveke, ki n’ elyi a nén dné råjhon. Co pé, e 1872, l’ årtchuveke a disdiyacré nost ome. Li hate pocwè on l’ a fotou al ouxh, c’ est k’ il aléve å teyåte, il tchessive voltî ås coirnayes avou s’ fizik, i s’ copéve les tchveas, adon ki l’ årtchuveke esteut purade wårdiveus.
Adon, nosse Djihan a wagnî s’ crosse come mwaisse di scole, et s’ dismaryî d’ avou s’ feme.
On sieke après k’ il a morou, il a stî fwait mimbe di l’ academeye di Bucaresse après l’ moirt ; li sinode di l’ Eglijhe ortodosse rouminne aveut do må a co poirter l’ disdiyacraedje di l’ ome so ses spales ; adon i l’ ont rmetou e rang des diyåkes après l’ moirt, zels eto.
Lomaedje
Cwand li scrijheu a skepyî, i gn aveut nén co des nos d’ famile e ç’ payis la. Al sicole on lyi a metou come no d’ famile Ştefǎnescu, d’ après l’ pitit no di s’ pa Ştefan. Mins ça n’ a nén ahåyî å scrijheu, et il a prins come no d’ famile li spot di s’ grand-pere do costé di s’ mame : Creangǎ = « coxhe ». Si spot da lu, c’ esteut Popa Smântânǎ = « Curé Crinme ».
Ouve come linwincieus et scrijheu
Il a stî onk des cias k’ a saetchî les letes eslåves foû do lingaedje roumin, et scrire li roumin avou les letes latenes. Il a eto rexhou l’ prumî live di scole po les efants e roumin.
L’ ome a stî croejhetlî, il a-st aidî les scolêyès djins a passer d’ on sistinme di scrijhaedje a èn ôte.
Mins, foiravant, come diccionairî, i pinséve k’ i faleut å lingaedje roumin d’ mete eshonne tos les mots d’ totes les plaeces la k’ on cåzéve roumin. Les cias k’ on vnou après lu ont yeu ptchî d’ taper evoye tos les mots trop coinreces, et lzè rplaecî avou des mots francès, et s’ disroumanijhî l’ roumin.
Il a scrît bråmint des fåves, mins s’ mwaisse live, c’ est «Amintiri din copilǎrie», « Rimimbrances di djonnesse », k’ a rexhou e 1892. Il a stî ratourné e walon pa Djôr Sfasie e 2014.
Alére
Georges Sfasie "Djihan Coxhe, linwincieus roumin", 70, esté 2014.
Sourdants
Creanga Creanga Categoreye:Roumin (lingaedje)
Paramicsovirûsse
Les paramicsovirûsses, c' est des virûsses ki dnèt des maladeyes, sovint å sistinme respirrece, ås djins et ås biesses.
C' est des virûsses å SRN (a l' ARN).
Paramyxoviridae
Sacwants paramicsovirûsse
…
Categoreye:Familes des virûsses Categoreye:Virûsses
Nosse curé Bacusse (teyåte)
Nosse curé Bacusse, c' est ene comedeye da Charles-Henri Derache.
Racourti
Li sinne si passe dins les anêyes 1960.
Li mwaisse persounaedje, c' est l' priyesse d' on viyaedje.
I doet wårder l' pot droet ca i est saetchî d' tos les costé pa ses dzeutrins, foirt wårdiveus, eyet pa s' neveuse, ki vike pår a si idêye.
Mins gn årè ene plaijhante fén.
Sourdant
Categoreye:Pîces di teyåte e walon
Kevin Michael Richardson
Kevin Michael Richardson III a skepî li 25 October 1964.
Richardson, Kevin Michael
Moucron
Moucron, c' est ene veye dal Province do Hinnot, ki est dins l' Waloneye picårde.
Ban
Luingne - 7700
Hondourasse
thumb|Drapea Li Hondourasse, c' est on payis di Mîtrinne Amerike.
Moucron
Ban
Moucron (vêye) - 7700
Hondourasse
Poplåcion : 8.8 miyons di dmorants (2017).
Moucron
Ban
Dottignies - 7711
Hondourasse
Sitindêye : 112 090 km2
Moucron
Ban
Herseaux - 7712
Hondourasse
Preficse telefonike : 505
Politike
I gn a des govienmints democratikes ki dispoy waire, eyet avou ene constitucion ki n' dene waire di povwer åzès citweyins.
Nateure
Gn a des margays.
Manaedjmint des grands bwès
Sol fén des anêyes 2000, li Hondurasse a planté dipus d' åbes k' i nd a-st abatou (ribwejhaedje nete).
Alére
P. Sarachaga "Ça fwait ki, å Hondourasse, li 28 di djun...", Li Rantoele l° 51, erî-såjhon 2009.
Prumî minisse
On prumî minisse u ene prumire minisse, c' est l' djin ki moenne on govienmint d' on dislaxhî payis.
Måjhone ås rabistocaedjes
Ene måjhone ås rabistocaedjes, dins ene fråze, courtinnmint, ås rabistocaedjes, c' est ene plaece la k' les djins polèt aler fé rfé totes sôres d' agayons ki sont distrakés.
Hondourasse
Alére
Bate di dvize sol côp d' estat di djulete 2009 (sol djåspinreye "Berdelaedjes")
Prumî minisse
Sorlon les payis et le sistinmes politikes, li prumî minisse pout esse li djin k' a l' pus di povwers e s' payis, oudon k' i pårtixh ses ovraedjes avou on prezidint.
Måjhone ås rabistocaedjes
Istwere
Ont cmincî viè les anêyes 2010.
Louis Wesphal
Louis Wesphal, c' esteut on scrijheu e walon do costé d' Lidje. Il est rprins dins l' Antolodjeye Piron.
Alfabet do latén
L' Alfabet do latén, c' est les letes eployeyes e vî latén.
Prumî minisse
Beldjike
El Beldjike, li prumî miisse a bråmint a dire å livea federå (dipus k' li rwè). Mins dispu 1975 (rifondaedje di l' estat), bråmint des povwers sont-st ås mwins des redjons et kiminåltés, k' ont-st eto on minisse-prezidint a leu tiesse.
Louis Wesphal
Hårdêyes difoûtrinnes
categoreye:Sicrijheus e walon
Hondourasse
Sourdants & pî-notes
<References/>
Alfabet do latén
Il a dné tote ene rîlêye d' alfabets po les lingaedjes d' asteure : les «alfabets laténs».
Categoreye:Alfabets Categoreye:Latén
Sauvé (Albom, It It Anita)
Sauvé, ç' est l' troejhinme albom da It It Anita k' a vudî e 2021.
Poyowe djalêye
Li poyowe djalêye u djivronde, c' est l' edjalaedje, cwand i fwait foirt froed, di gotletes d' aiwes ki sont dins l' air. Ça fwait come des pwels di nive glaecêye ki pindèt après les fis d' telefone, di corant, ås coxhes des åbes.
Hondourasse
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Mîtrinne Amerike
Poyowe djalêye
Motlî
Des bokets d' poyowe djalêye ki vnèt djus des åbes si loumèt des råleures.
1856
Ôtès djins
Categoreye:Date
Poyowe djalêye
Poyowe djalêye et blanke djalêye
On fwait sovint ene diferince inte li poyowe djalêye eyet l' blanke djalêye u relêye (relaedje), ki c' est djusse del rozêye k' a edjalé, u des fleurs so les cwåreas. Adon, i gn a pont u waire di nive ôte pårt.
Categoreye:Meteyo Categoreye:Ivier
Metapedia
vignette|Logo oficir do pordjet [[Suwedwès (lingaedje)|suwedwès-cåzant.]] Metapedia, c' est ene eciclopedeye éndjolike al môde di Wikipedia. Metapedia a stî askepyî e 2007 på djonneas suwedwès.
Logo
Li logo do pordjet est veyåve so l' imådje a droete di l' årtike. On-z î pout vir ene tiesse d' ome. Metapedia a rprindou, pus u moens, ene sculteure da Arno Breker. Cist ome la, c' esteut on sculteu almand k' esteut dins l' NSDAP, dj' ô bén l' pårti politike d' Adolf Hitler. El no del sculteure, c' est « Jugend ».
Spot
Sol foto di droete, ådzo do no « Metapedia », gn a ene fråze. C' est l' spot do waibe. « Den alternativa encyklopedin » vout dire « L' eciclopedeye ôtruminte ».
Prumî minisse
payis ki l' prumî minisse est l' pus inflouwinne djin
C' est l' cas e l' Almagne (la k' i s' lome "tchançlî"), e-n Israyel, e l' Itåleye, e l' Espagne (la k' i s' lome prezidint do govienmint), Grande Burtaegne, Bas Payis. Dins les troes prumîs cas, li prezidint n' a waire a dire. Dins les troes dierins, c' est insi avou li rwè.
Moustatche
Li moustatche crexhe cwand les djonneas divnèt omes.
Li crexhaedje del moustatche est cmandé del testoterone. C' est po ça ki sacwantès comeres, k' ont-st on coir ki prodût dipus d' testosterone k' i n' fåreut, end ont.
Categoreye:Poyaedjes
Prumî minisse
payis k' li prumî minisse est ådzo d' èn ôte djin pouxhante politicmint
France (dizo l' prezidint); Marok (dizo li rwè); Iran (dizo l' wårdeu del Revintreye).
Categoreye:Politike Categoreye:Administråcion
Metapedia
Lingaedjes
Ciste eciclopedeye la est, al fén do moes di djun 2023, disponibe e saze lingaedjes.
Antidjudayisse
Les varyistés inglès-cåzante eyet hongrwès-cåzante stantchnut bråmint di contnou conte les Djwifs k' el varyisté e suwedwès. Avou ça ki mwints mediyas, come CNN, rwaite ci waibe la tot-z estant antidjudayisse.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Foite droete Categoreye:Eciclopedeye
5 di måss
Li 5 d' måss, c' est li 64inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 65inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 301 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Côrinne
Côrinne (fr: Corenne) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florene.
Li no d' côrinne vout dire bwès d' côrîs.
5 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
3 d' måss - 4 di måss - 6 di måss - 7 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Djeus olimpikes d' esté di 1968
Les djeus olimpikes d' esté di 1968, c' est les dijh-nouvinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Mecsico e 1968.
5 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Djeus olimpikes d' esté di 1968
Nouv djoûs divant les djeus, shuvant les studiants d’ Paris, les studiants mecsikins metinguèt avå les voyes. Li police saetcha a côps d’ fizik et gn ourit troes cints touwés et des cintinnes dins les prijhons.
5 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Djeus olimpikes d' esté di 1968
Mågré ça, les djeus s' ont passé sins manifeståcions.
Sourdants
<References/>
1968
Laurette Onkelinx
thumb|Laurette dins [[Titorval]]
Elle est mimbe do Pårti Socialisse ey elle a stî troes côps minisse federåle (di 1999 disca 2003, di 2003 disca 2007, eyet di 2007 disca 2014). Divant ça, ele fourit eto Minisse-prezidinte del Federåcion Walonreye-Brussele (di 1993 disca 1999).
Elle a stî deputêye federåle di 2014 disca 2019. Ouy, elle a dispindou s' gayole.
Onckelinkx
QALF (Albom, Damso)
QALF est l' cwåtrinme album da Damso k' a vudî e 2020.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Plakes di muzike
Joseph Médard
Joseph Médard, c' esteut on scrijheu e walon do costé d' Lidje.
Viè l' avni (tchanson)
Viè l' avni, c' est ene tchanson patriyotike bedje.
Istwere
Li tchanson a stî askepieye e 1905.
Mins c' esteut ossu l' ime nåcionå do Congo bedje.
Ôdegne (Oufet)
En Ôdegne est on hamtea d' Oufet.
Viè l' avni (tchanson)
Istwere
Les recsisses el tchantént voltî.
Walone
Li tchanson n' a måy sitî ratournêye e walon.
Ôdegne (Oufet)
L' etimolodjeye do no vént d' on pitit no Aldo avou ene cawete latene -ania (da Aldo).
Viè l' avni (tchanson)
Francesse
Vers l'avenir :
Ôdegne (Oufet)
Vey eto: Ôdegne (rebané avou Manhé).
Viè l' avni (tchanson)
Neyerlandesse
Naar wijd en zijd :
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Beldjike Categoreye:Imes nåcionås Categoreye:Congo bedje Categoreye:Tchansons e francès Categoreye:Tchansons e neyerlandès
Bokionaedje
thumb|baroles nén cubêyes Li bokionaedje u boskiyonaedje, c' est tot l' ovraedje des bokions, di l' abataedje des åbes, di leu scoxhaedje, ricepaedje et moennaedje a voye.
Sacwants etapes do bokionaedje
thumb|Hertcheu å bwès
bokion
* Categoreye:Foistreye
Riz
Li riz, c' est ene dinrêye, li pus corante des dinrêyes dins tote l' Azeye, ey e des plaeces k' i gn a e l' Afrike.
Li riz a ene capåvisté di stoclaedje djamåy pareye. Did la li «sistinme di rplantaedje tot djonne» (Système de riziculture intensive)
Sistinme di rplantaedje tot djonne
thumb|left|Coûtches di riz a rplanter, e Djapon Li «sistinme di rplantaedje tot djonne» a stî diswalpé pa on pere francès, nén agronome, Henri de Laulanié a Madagascar, avou les ptits planteus. Il est rashiou sol foirt sitoclaedje do riz.
On rplante des djetes di 8 a 15 djoûs des coûtches viè l' plin tchamp, tos les 25 a 40 cm.
Li sistinme dimande bråmint del mwin d' ouve, mins spågne des masses di sminces, d' ecråxhes tchimikes, di prodûts sconte-crouwås. Et aveur on rindaedje 5 a 6 côps pus foirt ki l' vî sistinme (8 a 12 tones a l' ectåre, conte 2 tones avou l' vî sistinme.
Sourdants
Categoreye:Dinrêyes
Minêye
Ene minêye (on dit eto ene piyintche ou ene herike), c' est on spårdaedje d' ene maladeye (des djins u des biesses), ki n' a pont d' limotche dins l' espåce, mins ki dfene dins l' tins.
Motlî
Li minêye rôle, court, toûne, si spåd, si ståre, si strame, si stramlêye.
Ene djin u ene biesses ki l' atrape, on pout dire k' elle est: acsûte, emîlêye, enindjeye0, eplôkeye, rascråwêye, atakêye, ramassêye, djostêye, djondowe, epufkinêye u epestiferêye.
Fén del minêye
Li minêye si finixh cwand l' microbe a fwait l' toû di tos les sistinmes di disfinse des djins u des biesses. Po les piyintche di gripe u d' maladeye ås cronivirûsse, c' est sovint deus ans, avou on rpoizaedje et on rispitaedje
Ene minêye nén foirt prindåve d' ene djin a l' ôte pout eto fini paski les djins ont prins leus precocions po nel nén atraper (metans les minêyes d' Ebola).
Po les biesses, on pout arester ene minêye al fene kimince tot-z abatant totes les biesses acsûtes dins ene cinse u deus. Avou eto les biesses polant edjîstrer l' virûsse (metans, pol cocote, les bedots, a costé des vatches).
Sourdants
Categoreye:Minêyolodjince *
Philippe Boula de Mareüil
Philippe Boula de Mareüil, c' est èn indjenieur francès k' a divnou linwincieus pa lu-minme.
Di s' mestî, il est directeur di rcwerances e Cinte Nåcionå francès po les Rcweraedjes sincieus (CNRS).
Ouve a vey avou l' walon
thumb|Prezintaedje del mape del Beldjike (Lîle, moes d' setimbe 2019) Come mwaisse adjinçneu do djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la, i radjouta sacwants ponts walon, bråmint avou l' aidance da Lucien Mahin, mins eto da Jean-Philippe Legrand, Jacques Desmet eyet Bernard Thiry.
Pu eplaidî ene mape del Beldjike tote seule, la k' on pola schoûter dipus d' 50 eredjistrumints di diferins accints do walon, mins eto di picård, di gåmès, lussimbordjwès et ripouwaryin.
Biyografeye
Il ataca pa fé ses scoles d' indjenieur e «sûtisté årtifiele».
Adon-pwis, fé ene teze sol sinteze do pårlaedje. Après côp, i bouta dins l' privé dins ç' dominne la.
Adon, il a moussî å CNRS come linwincieus, et-z î divni directeur des rcwerances.
Il overe e-n on labo avou des djins d' diferins mestîs, lomé LIMSI, metou avou l' univ di Paris-Sud.
Il î studeye les spepieus detays do pårlaedje, inte di zels les accints etrindjirs, coinreces u des diferinnès classes sociåles.
Çoula l' a moenné å mådjiner li pordjet «djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la» (France avou ses teritweres houte del mer, Itåleye, Beldjike, Espagne).
Fouyton
On fouyton, c' est on sistinme d' eplaidaedje d' on roman e ptits bokets, dins ene gazete.
Bråmint des bindes d' imådjes ont eto parexhou dins les gazetes a môde di fouyton.
On fouyton al tévé, c' est l' passaedje d' on fime, pa ptitès secwinces, al tévé.
Gn a eto des romans ki parexhnut e fouyton so des gazetes Etrernete.
Morance par djin
Li morance par djin ou par biesse, c' est l' nombe di djins ki morèt, di biesses ki crevèt d’ ene maladeye, so èn an, metans.
A n' nén maxhî avou morance pa malåde.
Categoreye:Minêyolodjince
Anacreyon
thumb|120px|si posteure å Muzêye do Louve a Paris Anacreyon, c' esteut on fjheu d' arimés grek do VIe s. div. Dj.C..
Onk di ses scrijhaedjes a stî ratourné e walon pa Françwès Dwizink.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Civilizåcion greke Categoreye:Rilomés scrijheus
Djirofe
thumb|adjinçna d' Eugenia caryophyllata
Li djirofe (on dit eto djinofe), c' est èn åbe des tropikes, ki ses fruts siervèt di spéce. I rshonnnut al grinne do clawson, et sont lomés clawson, clås d' clawson u clås d' djirofe.
Dintlins, les clawsons vnént bråmint d' Indonezeye aviè l' Beneluss.
Eugenia spp.
Categoreye:Plantes pol coujhene Categoreye:Plantes foû del Walonreye
Lussimbordjwès (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > tîxhon coûtchantrece > hôt-almand > moyén-almand > lussimbordjwès
thumb|Lives e lussimbordjwès dins on grand botike ([[Stråssene, 2005)]]
Li lussimbordjwès u francike del Mozale (Lëtzebuergesch e lussimbordjwès, francique mosellan po les linwincieus e francès, Moselfränkisch en almand), c' est on lingaedje tîxhon, del coxhe do francike, djåzé el Grande Dutcheye do Lussimbork, des pårteyes d' Almagne, di France et del Walonreye (viyaedjes åtoû d' Årlon eyet Sint-Vit). Tos payis metous dins les vås d' Mozale.
Côde ISO: lb
Mwaissès piceures
Li lussimbordjwès est eto djåzé påzès Tîxhons do Zivenbork (Transilvaneye), el Roumaneye.
El Grande Dutcheye, il a stî proclamé come lingaedje nåcionå oficir dispoy 1984. El Federåcion Walonreye-Brussele, c' est onk des ricnoxhous lingaedjes dilérins.
Li lussimbordjwès est on lingaedje francike d' asteure. Il est près-parint do ripouwaryin, li prumî lingaedje dilérece des Redîmés Payis et des viyaedjes tîxhon-cåzants di l' arondixhmint d' Vervî.
Egzimpe di tecse e lussimbordjwès
thumb|on ptit live del soce Areler Land a sprooch, 1979 (prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Sacwantès plakes e lussimbordjwès
thumb|Plake a Tontlindje N a sacwants viyaedjes bedje k' ont metou des plakes e lussimbordjès.
Difoûtrinnès hårdêyes
thumb|Plake a Måtlindje
Mandy Patinkin
Mandel Bruce "Mandy" Patinkin a skepyî li 30 di nôvimbe 1952.
Lussimbordjwès (lingaedje)
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Lussimbork Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Lingaedjes tîxhons *
Gui Marchal
Gui Marchal, pacô scrît Guy, di s' plin ptit no Guillaume, u co Gustave come pitit no d’ pene, c' esteut on scrijheu e walon do costé d' Lidje.
Mandy Patinkin
C' est èn acteur amerikin.
Gui Marchal
Sourdants
Marchal, Gui
Mandy Patinkin
Patinkin‎