cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jean-Pierre Tondu
Jean-Pierre Tondu, c' est on scrijheu e walon do Payis d' Tchålerwè.
Ouve pol walon
Il a enondé ene coirnêye «Nos langues régionales» dins l' rivuwe «La Dépêche de Wallonie» diviè 1995. Il esteut don mimbe di l' SNR «Coqs d’Aousse» k' eplaidive ci moetî la.
Côrire
Côrire (so plaece: Corêre, fr: Courrière) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Assesse.
Jean-Pierre Tondu
Ouve pol walon
Il esteut e hant avou les djins del Rantoele (aprume Lorint Hendschel), ey eto avou Châle Massaux (do Chwès) eyet Dominique Heymans (do Moxhon d' Ônea).
Côrire
Li mot côrire vout dire bwès d' côrîs.
Jean-Pierre Tondu
Ouve pol walon
E måss 1996, i vuda on limero a pårt di s' gazete, di 12 pådjes, avou rén k' des årtikes e walon, inte di zels so li rfondou. Il esteut l' oteur del mitan des pådjes di ç' limero la
Côrire
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Jean-Pierre Tondu
Ouve pol walon
Après ki tote les ahesses del SNR åyexhe sitî scarwekés dins leu locå e Bwès do Cazî (1997), il a leyî ouve.
Sourdant
Tondu
Roman fouyton
Categoreye:sicrijhaedje
On roman fouyton, roman k' est eplaidî pa ptits bokets, dins ene gazete.
Romans e walon k' ont parexhou e fouyton
Sacwans romans e walon n' ont parexhou k' e fouytons.
Joëlle Milquet
Milquet
Cwårêye åtchete
Categoreye:Senes di pontiaedje Ene cwårêye åtchete, c' est ene åtchete avou des cwårés boirds.
Les cwårêyès åtchetes vont todi pa deus : ene («[») divant et l' ôte «]» padrî li boket d' tecse d' esplikêye k' on mete inte di zeles.
Joëlle Milquet
thumb|Djowele amon [[Titorval]] Joëlle Milquet, c' est ene politicresse walone.
Cwårêye åtchete
Ele sont insi eployeyes come sene di pontiaedje.
Mins ele siervèt eto e matematike et dins les programes infôrmatikes, metans dins les erîlêyès ratourneures. La ele polèt esse radoblêyes : «'...'». Sol Wikipedia, cesses-ciales sievnut a fé des hårdêyes divintrinnes.
Joëlle Milquet
Elle a stî lontins prezidinte do CdH, li pårti ki replaeça li PSC.
Foirt tiestowe dins les martchandaedjes inte Flaminds et Walons, ele fourit lomêye "Madame nonna" pa les Flaminds, pask' ele rifuzéve a tot côp leus atåvlas.
Li biesse di Ståneu (live avou deus modêyes)
Li biesse di Ståneu (ki l' vraiy tite, c' est: Lu biesse dè Stâneûs; Lu traque èt l' Coûr dè Coucou), c' est on ptit live ki dene deus modêyes del fåve do vî vî tins del biesse di Ståneu.
Il a stî scrît pa Pol Noël ey eplaidî a Vervî e 1989.
Il est ratourné e francès vizon vizu u sol dirî del pådje.
Il est clapanmint enimådjî pa Jean Lequeu eyet Raymond Héroufosse.
Li live n' a pont d' limero d' pådje.
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Fåves do vî vî tins
El Rou-dlé-Tchålerwè
Spotaedje des dmorants
Les dmorants sont spotés les Rouchas (djeu d' mot inte "rou" et "rossea" ki s' dit la-minme : roucha).
Istwere
El Rou a stî fok on hamtea d' Djumet disk' e 1818. Insi, il a stî dal Principåté d' Lidje, pu del Dutcheye do Braibant.
E 1818, il a rçû l' ancyin priyuré d' Sårt-les-Moennes (k' esteut so Gochliye disk' e 1800, pu passer so Djumet.
Les 26 et 27 di måss 1886, gn ava ene greve shuvowe di bardouxhas, et les grevisses sipiyît les verreyes "Bougard" et "Monseu". Les djindårs arivît et macsåder les grevisses. Gn ourit ene cwénzinne di touwés.
Tuzance walone
150px|thumb|Coviete do « Diccionaire do Ptit Roucha » da [[Pierre Faulx.|alt=|centré]]
Pol Noël
Pol Noël (riwalnijhåve På Noyé), c' est on scrijheu e walon provnant d' Poleur.
Il esteut l' fi da Augustin Noël.
Noel Pol
Erîlêye ratourneure
Categoreye:Infôrmatike Les erîlêyès ratourneures, e-n éndjolike c' est ene manire d' ecôder des modeles, des patrons ki plèt-st adon esse ricnoxhous (ou nén) dins on tecse.
Les erîlêyès ratourneures sont-st eployeyes totavå la wice k' on-z a mezåjhe d' ovrer (podbon) avou do tecse, dins les rcweraedjes so les båzes di dnêyes, metans.
L' idêye c' est k' on mete des côdes sipeciås po dire çou k' i pout aveur al plaece.
Egzimpes d' erîlêyès ratourneures
Metans: "abc" c' est ene tchinne ewale a "abc"; "a.c" c' est ene tchinne di 3 letes, ki cmince avou "a", finixh avou "c" eyet å mitan ça pout esse tot l' minme cwè. Ça pout esse: "abc", "aac", "acc", "axc", "a c", "a:c", "a/c", "açc", ...
"a[a-z]c", c' est ene tchinne ki l' 2inme lete pout esse tot l' minme kéne lete di l' alfabet, mins e ptite lete, et sins accint: "aac", "abc", "acc", "adc", "aec", .... "ayc", "azc". "a2c" corespond a "a.c" mins nén a "a[a-z]c".
Etur cwårêyès åtchetes, on dene en shûte di possibes replaeçmints.
Si on-z a ene loyeure, c' est tote li rîlêye etur les deus limites: [0-9] = tos les chifes, 0, 1, 2, 3, ...9
[abc] = (a|b|c).
Dieudonné Bury
Dieudonné Bury, c' esteut on scrijheu e walon do costé d' Lidje.
Hårdêyes difoûtrinnes
categoreye:Sicrijheus e walon
Raecenes (sitroete plake)
thumb Raecenes (Racènes), c' est ene sitroete plake avou des tecses powetikes, ey ene muzike di fond, prodûte pa Jean Goffart ki dit lu-minme ses tecses.
Li Vå-dzo-Tchivrimont
Vå-dzo-Tchivrumont (la-minme, tot biesmint e Vå, F. Vaux-sous-Chèvremont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchôfontinne, el province di Lidje.
Raecenes (sitroete plake)
Categoreye:Plakes di cåzaedje e walon Categoreye:Powezeye
Consire
Ene consire (on dit eto : sconsire, banc d' nive, shoflaedje d' ivier), c' est on hopea d' nive ki s' fwait la k' el vint a shoflé.
Li Vå-dzo-Tchivrimont
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Consire
Consecwinces
Les consires espaitchèt li passaedje so les voyes. Cwand end aveut divinltins, on rcwestéve les omes do viyaedje po-z aler taper a l' ivier (u taper al nive).
Sourdants
Categoreye:Meteyo
Li Vå-dzo-Tchivrimont
Istwere
Notdjî fijha l' sidje do tchestea d' Tchivrumont, po mete des signeurs hapeus d' boûsse al råjhon. Pu l' distrure.
Foû voye (plake di muzike)
thumb|Coviete del plake Foû voye, c' est ene sitroete plake di tchansons e walon des "Droles di Lodjeus" k' a vudî e 2008.
Gn a 15 tchansons avou ene sazinme k' est l' erprijhe del prumire.
Djivêyes des tchansons
Tos les cåzaedjes sont da Jean-Pierre Vervier, såf si c' est marké ôtmint; les muzikes ossu.
Categoreye:Plakes di muzike e walon
Bire di manaedje
Ene bire di manaedje, c' est ene bire k' on fwait por lu, e s' måjhone.
Prumire ricete
Po 50 botayes di bire (di troes cwårts di lite), prinde 2 kilos d' oidje metou dins on saetch avou ene pougneye di houbion. Leyî cure ene eure å long. Rissaetchî l' saetch avou l' oidje et l' houbion et mete deus kilos d' souke. Si on n' l' inme nén soucrêye, mete moens. Avou l' souke, leyî co boure ene dimeye eure. Mete on ptit boket d' yesse (50gr) et leyî rafroedi.
Leyî rispoizer 24 eures. Adon, gnè vént ene schome dissu. El schoumer, pu mete ezès botayes. Li fond est on pô toubyî: el fåt fote evoye.
On la pout boere tote novele. Après, ele sipite cwand on drouve les botayes. On lzès drouve dins ene pinte, paski i gn a dtrop d' pression.
Deujhinme ricete
Po ene samwinne d' on gros manaedje, on fjheut 10 a 20 lites di bire. On prindeut on saetch di toele et mete on dmey kilo d' oidje et ene pougneye di houbion. Adon on prindeut l' "tchôdron al bire" u casrole al bire, et-z î mete 20 lites d' aiwe et mete li saetch didins.
Po rinde li bire pus brune, on pleut cure on pô d' oidje dins ene grande paile divant del mete dins l' saetch. End a eto ki metént ene coyirêye di tchicorêye dins l' saetch.
On fjheut boure l' aiwe, pu laixhî deus a troes eures a ptit feu. Pu rtirer l' saetch, et mete on dmey kilo d' souke (on-z è pleut mete dupus si on vleut ene bire pus soucrêye).
Adon, cwand l' bire est tiene, mete les leyes (a pô près deus coyî a sope). Leyî l' bire deus a troes djoûs dins l' tchôdron u dins on ptit tonea d' bwès. Li bire travayive, et gn aveut on paket d' schome ki montéve å dzeu del casrole. On s' arestéve di tirer cwand l' bire divneut brouyeye.
I faleut ratinde ki les yesses ni fjhénxhe pus d' efet po mete e botaye, ôtrumint les boutchons petént. On tiréve li claire bire avou on sifon, ca gn aveut on depot dins l' fond.
On pleut passer li depot pol wårder. C' esteut li lewin d' bresseu. On l' meteut d' costé ene samwinne, et on s' è rsierveut estô des leveures po fé s' bire li côp d' après.
Sourdants
Categoreye:Bires
Nicolai d' Mire
Sint Nicolai, c' esteut en eveke di Mire e l' Azeye mineure, asteure li Tourkeye.
Il a skepyî e 270 et il åreut morou li 6 di decimbe 310. C' est ç' djoû la k' il est fiesti come patron des efants el Beldjike (Walonreye & Flande), el Lorinne ey el Holande (loukîz a : fiesse di Sint Nicolai).
Floriconte då sint Nicolai
🇱🇰 Floriconte då sint Nicolai
Sint Nicolai et l' pere Noyé
E l' Amerike, les colons walons, flaminds, holandès et d' avår la volît rfiesti sint Nicolai, mins i n' si sovnént pus des ca et des ma sol sint et s' fiesse. C' est insi k' a stî edvinté l' pere Noyé.
Alére
Li floriconte da sint Nicolai, Li Chwès, moes d' decimbe 2009 p. 12.
Li floriconte sint Nicolai, e l' Amerike
1902
Ôtès djins
Categoreye:Date
Vî vî mot
Categoreye:Diccionairaedje On vî vî mot, c' est on mot k' on n' ritrouve nén dins les motîs, mins bén dins les nos d' djins, di plaeces et dins les vîs papîs.
Dins les rcwereus sol walon k' ont studyî les vîs vîs mots, i fåt citer Louis Remacle, Joseph Bastin et co des ôtes.
Morance pa malåde
A n' nén maxhî avou morance par djin (morance par biesse, e l' årtisyince).
Vî vî mot
Les vîs mots, c' est des mots ki sont dins les motîs des cmons nos, mins avou ene mincion "vî mot" ("årcayisse").
Morance pa malåde
Egzimpes di morance pa malåde
Categoreye:Minêyolodjince
Vî vî mot
Sacwants vîs vîs mots reployîs e rfondou walon
Les vîs vîs mots sont voltî rapexhîs e rfondou walon. Sacwants ont minme sitî reployîs timpesse.
Alére
Tiri Dumont : ''2. L'apport des textes anciens à la langue wallonne, par Thierry Dumont, divins Qué'' walon po dmwin ?.
Iy-d'-påwe
vignette|Èn iy-d'-påwe a [[Gré-Dwecea.]] Èn iy-d'-påwe, c' est ene fleur. Ses nos e latén, c' est lychnis coronaria eyet silene coronaria.
Edroets
Normåldimint, ci plante la vént del Mîtrinne, on-z el ertrouve foiravant e Grece ey e-n Itåleye. Elle egziste ossu do costé do Cåcaze. Totfeye, on-z el ertrouve el Waloneye, come so l' imådje di droete. Come di djusse, on-z el a acmoirdou el Beldjike ås alintoûs do 16inme sieke. El Swisse, les iys-d'-påwe sont protedjî på lwè.
Piceures
Ces fleurs la ont troes coleurs : rôze, violé u blanc. Si crexhance fwait inte swessante eyet nonante cintimetes. La eto k' ès såjhon, c' est l' waeyén-tins. Tot rwaitant ls anêyes, on n' el voet ki tos les deus ans.
C' est ene plante åjheye po les cis k' aprindnut el cotiaedje. Houte di çoula, ele n' est nén epweznante.
13
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 3|10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30
8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Alofôme
thumb|tåvlea d' alofôme avou R å coron di sacwants dvancetes Ene alofôme, c' est ene ôte fôme d' on minme morfinme (mots, cawetes, bodjes).
Sôres d' alofômes
Gn a d' l' adire inte :
Egzimpes d' alofômes libes e walon
🇱🇰 dobe rifondowe
Egzimpes d' alofômes oblidjeyes
Ene troke d' egzimpes, c' est les dvancetes ki pudnut on coron -r divant on prono (ou pacô èn ôte mot) d' on seu pî :
Houbion
Li houbion, c' est ene plante ki crexhe dins les håyes ou k' est ahivêye esprès po vinde ås bresseus.
Crexhaedje naturel
Li houbion crexheut dins les håyes, dilé les måjhons. C' est ene rampe ki vént åjheymint. On dit k' i rote tot seu.
C' est ene plante diyoyike.
Ahivaedje
Pol bresreye, on l' ahive dins ene houbionire.
On l' fwait monter so des stitches u pîces å houbion.
el bresreye
On rascod les flormints k' on lome les flotches u copales u plokete.
C' est ça ki dene si amerté al bire.
Houte di çoula, li houbion towe les microbes, et permete al bire di s' wårder pus lontins.
Ôtes uzaedjes
Divinltins, on magnive les copales di houbion, a môde des aspedjes. N a minme des efants ki les codént et les vinde.
Les båsheles prindént les longowès rampes po fé des coides a potchî.
Sourdants
Categoreye:Plantes Categoreye:Bresreye Categoreye:Plantes diyoyikes
Goliate (roman)
Goliate, c' est on roman sicrît pa Robert Boxus tot notant l’ accint d’ après Hu.
Il a stî eplaidî a Hu (edicions Mosa) e 1949.
C' est des oujheas ki djåzèt, çou k' endè fwait onk des råles romans d' cåzantès biesses e walon.
Rascourti
Tchipene et Tchipåd, deus moxhons d' toet sont disbåtchîs, ca i n' savèt nén wårder leu niyêye. Soeye-t i k' el ni berôle, soeye-t i des biesses lezî vnèt haper leus djonnes. I vont trover Goliate, on gros såverdea plin d' sepiance, k' a s' ni sol clotchî di l' eglijhe Sint-Mingô. Mins divant d' î aler, Tchipene vout kinoxhe cisse "djin" la, et dmander a Tchipåd.
- ''Tot conté, tot rabatou, ki vos a-t on raconté di ç' drole d' apôte la ?
-'' Ki c' est èn oujhea ki lireut minme divins les gros lives. K' il est télmint vî k' i gn a nou Schitåd-e-Mouze a dire si ådje. K' i vike come on tchåtrou dvins on n' sait ddja bén ké trô å djusse, cial a Hu. Il est rlomé po sepe li passé, li tins d' asteure et co çou k' pout advini. On respond ossu k' i tént des rmédes po tos les mås et les meyeusès piceures po dismacraler.
Cwand Goliate les a yeu bén scolé, i vont basti leu djîsse sol toet del coledjåle.
Mins tins k' Tchipene esteut volêye evoye on moumint, gn ava on gros oujhea ki vna radjouter si oû al covêye. Tot s' evolant, i dit :
- Come Tchipene ni sait nén ses cwate régues, ele n' î voerè k' do feu.
Cwand cist oû la discloya, e ndè moussa foû ene bele såverdale, Tchiripete, ki divna todi pus nozêye et pus sûteye e crexhant. Et assaetchî bén des galants.
Inte di zels, Goliate. Et portant, Tchipene li rboute, et lyi dire platezak :
- Po n' nén tourner åtoû, dji n' inme nén k' on vegne herer s' narene divins mes potêyes.
Mins ele si fwait barboter di Tchipåd :
- Feme, marmoya Tchipåd, on s' segnreut bén des pîs et des mwins d' ôre vos macåds !
Sobayî kî çk' årè l' "mwin" da Tchiripete ?''
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Romans e walon Categoreye:Romans d' cåzantès biesses Categoreye:Romans d' cåzantès biesses e walon Categoreye:Djåzantès biesses
Chwès
On Chwès u ene Chwesse, c' est on vraiy Namurwès. Li mot est ene racourtixheure di Franchwès, disfondowe vî-namurwesse di Françwès.
Did la, li tite del gazete Li Chwès.
Caractere do Chwès
Imådje:chwes_dj_fr_wi.jpg
79
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90
74 | 75 | 76 | 77 | 78 | 79 | 80 | 81 | 82 | 83 | 84
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 79 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Pake Molotof-Ribentrope
thumb|les deus martchoteus do pake Li Pake Molotof-Ribentrope (u Pake Molotov-Ribbentrop), c' est èn acoird inte les Almands (da Hitler) et les Sovietikes (da Stalene) po n' si nén cweri mizere n' onk l' ôte, tot rpårtixhant l' Urope levantrece inte les deus sineus.
C' esteut e 1939.
Consecwinces po l' Oucrinne
Li pake va dner a l' Oucrinne deus provinces k' estént metowes dins l' Impire otrichyin dispu 1772, les cenes di Lvif eyet d' Galice (Ivano-Frankif).
Sourdant et pî-note
Categoreye:Guere di 1940-1945 Categoreye:Istwere di l' Urope Categoreye:Oucrinne Categoreye:Impire otrichyin
Li flûte andoûleuse (operå)
Flute andouleuse Flute andouleuse Categoreye:Operås et operetes e walon "Li flûte andoûleuse", en almand "Die Zauberflöte", c' est ene operå da Mozart k' a stî djouwêye pol prumî côp li 30 di setimbe 1791 a Wîne (Teyåte "so les tchamp").
Il a stî monté e walon pa Emile-Henri Genon et djouwé å Triyanon d' Lidje e 2008.
Fouyton tévé
On fouyton tévé u on rîlêye-fime, est on fime k' est mostré al tévé so sacwants bokets, et minme so sacwantès rîlêyes.
On fouyton al tévé est sovint bråmint pus londjin k' on fime.
Gn a måy yeu d' fouyton al tévé e walon (mins bén des tévéfimes).
Sourdant
Categoreye:Televuzion *
Åtchete (tipografeye)
Categoreye:Senes di pontiaedje Ene åtchete (pus spepieuzmint, ene ronde åtchete), el tipografeye, c' est on sene di pontiaedje ki rshonne a ene pitite åtche, ridressêye.
Les åtchetes vont todi pa deus : ene («(») divant et l' ôte «)» padrî li boket d' tecse d' esplikêye k' on mete inte di zeles.
Ele sont insi eployeyes come sene di pontiaedje.
Mins ele siervèt eto e matematike et dins les programes infôrmatikes.
1807
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ralî
On ralî d' otos u d' motos, c' est ene coûsse ki s' fwait so des voyes ordinaires.
Disrôlmint d' on ralî
Gn a sacwants estapes.
Li dierin djoû, c' est sovint ene coûsse especiåle.
Les otos d' ralî sont ele trop eco-mannixhantes?
Dispu li fén des anêyes 2010, on pinse a rastrinde li polouwaedje di l' air pa les otos d' ralî.
Sourdant
Categoreye:Spôrts mecanikes
SuSE
Categoreye:infôrmatike Categoreye:Programes infôrmatikes left thumb|right|350px|openSUSE 10.3 avou KDE4 e walon thumb|right|350px|openSUSE avou KDE4, XGL eyet Compiz-fusion SuSE (prononçaedje : /su:zə/, "souzai" e walon) est ene mwaisse distribucion Linux ki vént d' Almagne et k' est eplaideye pal societé amerikinne Novell mins todi disvelopêye en Almagne. SuSE est onk des mimbes ahiveus do Desktop Linux Consortium.
Li prumire modêye di cisse distribucion la aparexha e 1994, çou ki fjha d' SUSE li pus viye distribucion comerciåle k' egzistêye co ouy.
I gn a deus sôres di distribucions SuSE : ene comerciåle, Suse Linux Enterprise eyet ene cominåltaire, openSUSE.
openSUSE
openSUSE, ki s' loméve dins l' tins SUSE Linux, est diswalpé po-z aveur ene modêye, normålmint, tos les shijh moes. Ele vike deus ans å long a pårti del date di rexhowe (ça vout dire deus ans di rapontiaedjes di såvrité). On l' pout pår aberweter po rén cwand ele rexhe, avou l' tchuze d' obtini ou nén les programes prôpietaires. Elle est ossu vindowe e boesse dins les botikes.
Limeros des modêyes
Les limeros des modêyes d' openSUSE shût l' eplaidaedje del modêye eterprijhe di Novell (SUSE Linux Enterprise Desktop). C' est paski openSUSE est l' båze del modêye eterprijhe. Insi, sol tins des 18 a 24 moes di martchî di SUSE Linux Enterprise Server 10, les modêyes publikès d' openSUSE ont stî les modêyes 10.0, 10.1, 10.2 et 10.3. Li modêye 11.0 a rexhou l' 19 di djun 2008.
openSUSE e walon
Dispoy setimbe 2007, openSUSE est ratourné e walon. Li ratournaedje n' est nén co pår fini mins ça rshonne dedja a on vraiy sistinme d' operance ki djåze walon. Les modêyes e walon sont les 10.3 eyet 11.0.
Eterface grafike
openSUSE est disponibe avou les eterfaces grafikes Gnome, KDE (3.x et 4.x) eyet XFCE. Gnome eyet KDE sont ratournés e walon.
Azitromicene
L' eritromicene, c' est onk des prumîs antibiyotikes kinoxhous dins l' famile des macrolides.
Istwere
Molecule discovrowe e 1980 pa des rcwereus crowates.
Discrijhaedje
Sovint vindowe a djelures. Mins elle egzistêye eto come sirop, et po piker ezès voennes.
Elle est vindowe ossu come gotes ezès ouys.
Uzaedjes
El medcene, disconte les peumoneyes, les abcès ås dints, les botons so tot l' coir eyet les efouwaedje do colé del matrice cåzés pa Chlamidia trachomatis).
Elle est sgotêye direk dins les ouys pol tracôme.
Sourdant
Categoreye:Antibiyotikes
Arondixhmint d' Årlon
L' Arondixhmint d' Årlon est èn arondixhmint administratif del province do Lussimbork.
1858
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Andôre
Li Principåté d' Andôre, k' on lome å pus sovint : Andôre. C' est on payis d' Urope nonnrece.
Djeyografeye
Veyes d' Andôre:
1808
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Scawaedje (linwince)
Li scawaedje, el linwince, c'est l' rissaetchaedje del cawe d' on mot, po-z askepyî on novea mot (naturelmint ou pal voye d' on linwe-ehåyaedje).
C' est l' contråve do scawaedje.
Sourdant
Categoreye:Linwince
Bagn Mareye
Li bagn Mareye ou bagn-mareye, c' est on sistinme di tchåfaedje a 100 digrés Celsiusse.
Egzimpe d' eployaedje
Li lutî pout fabriker del cole naturele tot tchåfant des oxheas, des niers et del pea d' robete å bagn Mareye.
Sourdant
Categoreye:Coujhene Categoreye:Tchimeye Categoreye:Fizike
Tipik
vignette|El logo. Tipik, kécfeye avou l' ortografeye,Tip!k, c' est ene tchinne di televuzion eyet d' radio djenerålisse beldje eyet francès-cåzante del RTBF. Ès publik, c' est les djins etur 25 eyet 39 ans. Elle a stî askepyî li 7 di setimbe 2020, avou l' ribanaedje di La Deux, ancyinne deujhinme tchinne di tévé del RTBF, eyet Pure FM, ene ancyinne tchinne di radio.
Emissions
Les emissions so les spoirts :
Les fouytons :
Sourdants
Categoreye:Televuzion Categoreye:Beldjike
Sint-Trond
Sint-Trond (e neyerlandès, Sint-Truiden, e francès Saint-Trond), c' est ene comene flaminde del province do Limbork.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Istwere
Li påye di Sint-Trond fourit
Cizete d' åbe
Ene cizete d' åbe, c' est ene usteyes des djårdinîs po côper des coxhes d' åbe a leu poirtêye.
Categoreye:Usteyes
François Collin
François Collin, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Lidje.
I skepia a Serè li 31 d' djulete 1880.
Ouves e walon
Il a ramexhné ses powezeyes et tchansons dins deus lives:
Pol teyåte, il a scrît ene peclêye di comedeyes.
Notombe
Notombe (fr: Nothomb, so plaece e lussimbordjwès: Noutem, en almand Nothum), est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Atert.
François Collin
Ouves e walon
I publiyive pacô dins «Li Ptit Lidjwès».
Notombe
Sipotaedje des djins: Ièterter, Nowtemer Ièterter (les breyåds d' Notombe).
François Collin
Sourdant
Collin
Notombe
Etimolodjeye : vî lussimbordjwès Noto-thum (hassoe da Noto); u gayel novio-dunum (nouve veye).
Maronî
Li maronî u baronî u såvadje cascagnî, c' est on bea grand åbe ki dene des marons.
Aesculus hippocastanum
Dins l' foclore del Walonreye
Å Botinne, on mete pinde li tchôdea a ene coxhe do baronî planté so l' plaece.
Sourdants
Categoreye:Åbes
Louis Henrard
Louis Henrard a skepyî li 5 di nôvimbe 1883. Il a morou e 1956.
C' esteut on scrijheu e walon do payis d' Djodogne, riprins dins l' antolodjeye di scrijheus e walon «Nos campagnes».
Si mestî, c' esteut farmacyin.
Ouve e walon
I moussa ddja ås Relîs namurwès e 1937.
Si tchîf d' ouve, ci fourit, pol pus seur, li sôre d' epopêye lomêye «Li bidete da Colas», eplaideye e 1949 dins l' «Coleccion Haust di scrijhaedjes e walon».
Louis Remacle
thumb|Live so les foninmes ki vont divni les betchfessîs XH, JH eyet SCH Louis Remacle (e walon: li Louwis Rmåke, dandjreus prononcî e s' payis Lowis Rumâke ) a skepyî li 30 di setimbe 1910 al Gléjhe ey a morou li 10 di may 1997 a Vervî.
Louis Henrard
Henrard
Louis Remacle
C' est onk des pus grands rcwereus sol walon.
Come sicrijheu e walon, il a bråmint scrît des fels arimés, et, al fén di s' veye des sovnances.
I rprezinte pår li djermêye 48.
Come di djusse il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron et dins l' antolodjeye Gallimard des powetes do 20inme sieke.
come sicrijheu
Ci fourit on sicrijheu d' arimés e walon, k' a cmincî tot djonne.
Il eplaida: "Fråjhûlès tchansons e (1931), "Å tchestea d' poûssires (1946), "Fagne" (1969), "Moite Fontinne" (1975).
Après s' moirt, on rashonna ses powinmes dins on lives Powinmes walons da Louwis Rmåke, pu ses dierins scrijhaedjes di prôze e-n èn ôte live : Sovnances et ôtes tecses da Louwis Rmåke (2011).
come ricwereu
Mins divant çoula, il aveut wangnî on pris a l' Academeye francesse di Beldjike avou s' memwere : Le parler de la Gleize. Pus tård, il eplaida li Motlî del Gléjhe.
Pus tård, i studia purade li croejhete (emantchince del fråze) et l' istwere do lingaedje walon. Mins on lyi doet eto li motî del Gléjhe. Bråmint des ovraedjes sincieus da Louwis Rmåke ont stî publiyîs foû payis, a Paris et a Djneve.
Di s' mestî, Louwis Rmåke esteut prof di diyalectolodjeye walone a l' Univ di Lidje. Il aveut replaecî Jean Haust.
Årvier di Haust, Rimåke esteut d' ene famile la k' on dvizéve walon. C' est a pårti d' ene plake eredjistrêye avou les cåzaedjes di s' mame k' il a fwait totes les statistikes so les sôres di mots do djåzé walon.
Les sincieus ovraedjes sicrîts pa Louwis Rmåke
Voci l' djivêye des sincieus ovraedjes sicrîts pa Louwis Rmåke
Sourdant
Remacle Remacle Remacle Remacle
Paul Furlan
thumb|Paul Furlan thumb|Paul Furlan amon [[Titorval ]] Paul Furlan, c' est èn ome politike bedje, k' a skepyî a Bince li 3 d' nôvimbe 1962.
Furlan
Plaene (discramiaedje)
Omofoneye coinrece
plane (volant éndjin) (areyoplane)
Iye del Reyunion
L' Iye del Reyunion, c' est ene iye metowe e fén mitan d' l' Oceyan Indyin. Li mwaisse veye, c' est Sint-Dni del Reyunion.
C' est ene ancyinne colneye francesse, todi aloyeye al france dizo li statut di "redjon di Djudla Mer".
C' est ene iye volcanike.
C' est on climat tropicå, metans avou des adjeyantès fetchires.
Reyunion Reyunion Reyunion Reyunion
Cler di notåre
On cler di notåre, ene clere di notåre, c' est ene djin k' aide li notåre dins l' fijhaedje di tos ses papîs.
Waloneus et waloneuses k' estént clers di notåre
Categoreye:Mestîs
Isabelle Simonet
thumb|Zabèle amon [[Titorval ]]
Sudoku
Li sudoku ([sudoku]) est on djeu d' lodjike djaponès avou on carêye compôzêye d' ûtante-ey-onk cases (9x9). Les sudokus polnut s' trover dins des djournås, des lives fwaits esprès obén dans des éndjolreyes po sûtifones eyet copiutreces. Les djouweus polnut soulmint mete on chife på lene, på tchinne, på diyagonåle eyet på carêye d' nouf cases.
Rîlés sudokus
Les responses sont disponibes sol Wikimedia Commons.
Jules Massonet
Massonet Jules Massonet a skepyî a Tchespire li 28 di decimbe 1879. Il a morou li 10 di may 1974.
Il a studyî pår l' accint gåmès di Tchespire et d' avår la, et rexhe li motî d' Tchespire.
M5 (Ledjir metro di Tchålerwè)
Li M5, c' est on pordjet d' lene di metro do Ledjir metro di Tchålerwè. Ci lene ci divreut raloyî el cinte-veye di Tchålerwè disk' å novea ospitå di Djilî.
Jules Massonet
Foû do gåmès, il a eto scrît so l' istwere di Tchespire eyet d' Vance.
L' efexhaedje (novele)
L' efexhaedje (L'èfèhèdje), c' est ene novele e walon sicrîte pa Jacques Warnier. Ele fourit eplaideye e 2013 dins l' coleccion Terre natale des edicions Audace. (Mins l' tecse aveut ddja stî scrît e 2008).
Jules Massonet
Di s' mestî, il esteut apoticåre, pu politikî.
L' efexhaedje (novele)
Li novele est ratournêye e francès å coron do live.
M5 (Ledjir metro di Tchålerwè)
Atåvlaedje
Li grande pårt do tchimwin do M5 aveut ddja stî basti på Vicinås tins del dijhnêye 1980. Mins nerén, les lenes rwaitêyes n' ont djamåy stî metowes e siervice. Adonpwis, les ovraedjes ont dmoré inla eyet ça a divnou, pitchote a midjote, on grand batch ås mannestés.
Avou l' parminêye 2020, l' Union Uropeyinne a decidé di dner ès-n' acoird pol plan economike bedje. Çki fwait ki 60 miyons d' uros ont stî dné po ci pordjet la.
L' efexhaedje (novele)
Tinme
On djambot endè va avou s' grand-pere pa ene nute di grande air, e-n on bwès metou so on foirt tiene.
Haberdji
Haberdji (fr: Habergy, de: Hewerdingen, so plaece (e lussimbordjwès: Hiewerdang, Hîwërdang', Hévërding'ën), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Messanceye.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
M5 (Ledjir metro di Tchålerwè)
Lene
vignette|Ene rame BN LRV ki passe so ç' boket la del rantoele do [[ledjir metro di Tchålerwè, e 2022.]] El lisse padzo erprind les novelès ståcions :
1806
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
M5 (Ledjir metro di Tchålerwè)
Lene
Pî-note tot rwaitant li ståcion Yernaux : il a candjî d' no.
L' efexhaedje (novele)
Tinme
Avnou al copete, li grand-pere lyi mostere si scret: ene tcherpinte di sômîs, di coides et d' d' bleuwe toele k' il a emantchî dins les åbes. C' est çoula, l' efexhaedje.
Ôdegne
Djeyografeye
Metou dins ene vå, foû del grand-rote Viye Såm-Li Rotche, nén lon del Barake di Fraiteure.
L' efexhaedje (novele)
Tinme
Li valet sårè-t wårder li scret?
Ôdegne
Industreyes
Li molén a l' aiwe toûne co (e 2014). Il a stou louwé e catoize cint nonante-shijh. Il apårtineut a l' abeye di Ståvleu. Il esteut banå, ça vout dire ki les djins d' Ôdegne estént oblidjeyes d' î vni fé moure leus dinrêyes.
L' efexhaedje (novele)
Dirî-scrijhaedje
Tote li novele est tiptapêye di bokets do powinme «Li moirt di l' åbe» da Henri Simon. C' est l' seule ouve e walon, motîs avou, la k' on trouve li mot «efexhaedje».
Ôdegne
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
L' efexhaedje (novele)
Clasmint
Li novele pout esse metowe dins l' trepådje des romans foû-naturels. Po sawè pocwè, fåt lére li live disk' å coron.
Motlî
Li scrijheu sieve li walon standård di Lidje, avou s' ritche motlî:
Suddjonctif erirece
Uzaedje tipike do suddjonctif erirece:
Acoird di pårticipe erirece
On côp, li pårticipe erirece est acoirdé flotchreçmint avou l' droet coplemint metou padvant, a môde del croejhete francesse:
Tipografeye
Li tipografeye n' est nén sins rprotche. Gn a des dobes espåces di rleyîs.
Li rcepaedje des mots ni shût nén li dujhance normåle, sillabe pa sillabe, do walon (tchè-rpinte, p. 28; tchè-rdjèye; p. 37).
Pa deus troes côps, li mot «efexhaedje», li mot minme do tite, est scrît d' caegne (èfèdje p. 19 et 29).
Efexhaedje
Kids United
Les Kids United (riwalnijhåve come les Roufions Eshonne ), c' est ene binde di tchanteus e francès (çou k' est drole, veyanmint leu no e-n inglès) ki sont tertos des efants.
Istwere
Li binde a stî metowe so pî e 2015. E 2018, ele si rloma «Roufions eshonne Nouve Djermêye» (Kids United Nouvelle Génération), co on drole di maxhot d' inglès et d' francès.
Pî-note
Categoreye:Tchanteus e francès Categoreye:Efance
Charles Michel
thumb|Chalres Michel Charles Michel (riwalnijhåve Tchåle Mitchî), c' est on politikî bedje. I skepia a Nameur li 21 di decimbe 1975. Il est l' fi da Louis Michel yet l' grand-fré da Mathieu Michel.
Cårire
I fourit prumî minisse del Beldjike do 11 d' octôbe 2014 disk' å 21 di decimbe 2018. Asteure, il est prezidint då Uropeyin Consey.
I tapa l' cote sol håye li 18 di decimbe, paski l' pårti flamind NVA a cwité l' aloyance di govienmint, a cåze ki l' Beldjike a siné li påye daegnrece so l' bagance.
Michel, Charles
Reynolds Hostin
Reynolds Hostin (Reynold Hostin, Renol Ostin e walon), a skepyî a Libråmont li 12 di setimbe 1911.
Il a morou a Cînè e 1982.
I fourit on sicrijheu e walon et on diccionairî.
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' antolodjeye Scrire.
Vicåreye
Si pa provént d’ Brå-dlé-Libråmont et c’ est on scrinî. C' est ç' mestî la ki Renol va-st aprinde. I l’ egzercêyrè a Cînè, come bôreu d’ tcheyire et d’ fåstroûs et rifjheu d’ vîs meubes.
Mins il acsegnrè ossu li dessinaedje d’ industreye a l’ institut Sint-Kéntin d’ Cînè.
Prijhnî e l’ Almagne tote li guere di 40, il endè va wårder ene kernaxhe dins s’ cour, ki serè on sourd d’ inspiration po toplin d’ ses powinmes, ey eto deus d’ ses pîces di teyåte: « L’ ome » (nén datêye) eyet « Nosse gamén » (1956).
Brike
thumb|Des bricteus el Walonreye (diviè 1900) thumb|Fijhaedje di brikes å Marok (2004) Ene brike, c' est come ene cwårêye pire, fwaite di diele k' a stî cûte, po fé des bastimints.
Reynolds Hostin
Vicåreye
Portant, les noerès idêyes k’ i diswalpêye dins ses scrîts ni sont nén advinåves dins s’ veye sociåle. Ca c’ esteut èn ome di boune resconte, foirt doûs et binamé, k’ a todi ecoraedjî les djins ki l' atôtchént a wårder l’ walon bén vicant.
Brike
Ene brike sieve aprume a fé les meurs, mins eto des tcherpetaedjes come les vôssetes.
Reynolds Hostin
Ouve e walon
Il a scrît des tchansons Nozôtes, les galants (pris del tchanson walone, Nameur, 1963).
Brike
Dinltins, les brikes estént fwaite pa des ptits omes di mestîs, les bricteus, ki n' travayént k' al campagne. I fjhént on tchantî tot près d' ene plaece la k' gn aveut del diele, ubén di l' aiwe, ubén li tchmin d' fier u ene naiviåve aiwe (po saiwer les brikes å lon).
Ufôre al hårpixhe
thumb thumb|bohêye moncelrece L' ufôre al hårpixhe, c' est ene plante ki vént dins sacwants taetches ezès bassès montinnes do Marok (Grand et Ptit Atlasse).
Brike
C' est l' minme sôre di fabricåcion ki po les panes des toets.
Ufôre al hårpixhe
Euphorbia resinifera
Brike
Après, avou l' mecanijhaedje, gn a yeu des pus grandès brictreyes.
Reynolds Hostin
Ouve e walon
Mins c' esteut, divant tot, on fjheu d' arimés, avou cwate ramexhnêyes:
Codjowaedjes Francard
Les codjowaedjes Francård, c' est les codjowaedjes metous come rawete sol motî d' Bastogne.
Ufôre al hårpixhe
Discrijhaedje
C' est come on ptit cactusse, ki pout vni a bohêye moncelrece, u rascovri pår tot l' pindant d' on tiene.
Codjowaedjes Francard
Sacwantes rilevêyes
Bråmint des sôres si polèt mete eshonne, la k' i n' a nole diferince di codjowaedje (c' est djusse li voyale do bodje ki candje d' ene sôre a l' ôte, mins s' kidure del minme manire)
Ene sacwè ene miete a pårt (eneviè les ôtes pårlers walons) c' est l' codjowaedje futurrece et condicioneu. Normålmint dins les cawetes -rè,-rès,-rè,-rans,-roz,-ront eyet -reu,-reus,-reut,-réns,-roz,-rént, li "R" est deur (çou ki, dins l' fonolodjeye do walon, vout dire ki ça n' pout ki cmincî ene nouve sillabe). Metans: atchter => atch.têy.rè Mins, avou on R likide, i pout gn aveur ene ôte cossoune al copete del sillabe. Metans: achter => ach.trè
Brike
Les brictreyes ont leyî des nos d' plaeces el Walonreye.
Codjowaedjes Francard
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Codjowaedjes Categoreye:Lives sol walon
Brike
Pitits bricteus al campagne, diviè 1900
C' est des "etrindjirs" ki vnèt dins on viyaedje la k' gn a del boune diele. I vnèt bouter ås brikes tins del campagne, sovint tote ene famile eshonne. Di l’ ivier, i vont fé èn ôte mestî : houyeu, clawtî, evnd.
Crolêye åtchete
Categoreye:Senes di pontiaedje Ene crolêye åtchete, c' est ene åtchete avou des crolés boirds.
Ufôre al hårpixhe
Discrijhaedje
I florixh djaene.
Brike
Pitits bricteus al campagne, diviè 1900
Portant, i n’ adiersèt nén todi leu côp. Paski, s’ i ploût sovint, les cûtêyes sont rateyes, et li payaedje discrexhe.
Vocial kimint k' i s' pårtixhèt l' ovraedje :
Pitite brictreye di viyaedje, diviè 1930
Discrijhaedje di l' ovraedje al brictreye di Harsin
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Bastimints
Crolêye åtchete
Les crolêyès åtchetes vont sovint pa deus : ene («{») divant et l' ôte «}» padrî li boket d' tecse d' esplikêye k' on mete inte di zeles.
Mins on pout ttossu bén eployî ene crolêye åtchete tote seule, po raloyî deus royes di scrijhaedje al mwin ki vont eshonne.
Les crolêyès åtchetes siervèt eto e matematike et dins les programes infôrmatikes. La ele polèt esse radoblêyes : «». Sol Wikipedia, cesses-ciale sievnut a fé des modeles.
Sôres d' åtchetes
Parentesi
22 d' setimbe
Li 22 d' setimbe, c' est li 265inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 266inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 100 djoûs petants po-z avni al fén d' l' anêye.
Nive
thumb|[[årdispene divins l' nive]] Del nive /dɛl niːf/, li nive (on dit eto : del nivaye, di l' ivier, del nedje), c' est ene blanke sacwè ki toume do cir, cwand i divreut ploure, mins k' i fwait dizo 0 dgrés dins l' air.
Notru-Dame
Categoreye:Crustinnisse
Nive
Motlî
Li nive toume pa bokets k' on lome les flotcheyes ou ploumions.
Cwand l' vint shofele, ele si si ramoncele a consires.
Ele fond å rlén.
Sourdant
Categoreye:Meteyo Categoreye:Ivier
Ufôre al hårpixhe
Uzaedjes
Elle est waiteye come ene yebe ås maladeyes, aprume li låme ki les moxhe vont hozler dsu.
Reynolds Hostin
Ouve e walon
Des ôtès ramexhnêyes di powinmes n' ont målureuzmint nén stî eplaideyes: «Aireurs so mes poennes», «Ombrires dins mes rouwales».
Come sicrijheu d' etnotecses, on lyi cnoxhe «Vîs mestîs, vîs cayets» (replaidî pa Jean Hamblenne e 2022).
Mins c' est aprume come diccionairî ki Hostin si frè cnoxhe : C' est la on ptit diccionaire bén ahessant, k' a l' merite d' esse å fén mitan del Walonreye, avou l' accint d' après Nameur, et co mo des mots ki vnèt d' Lidje.
Ufôre al hårpixhe
Sourdant
Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Plantes foû del Walonreye Categoreye:Marok
Reynolds Hostin
Tinmes
Renol Hostin sicrît come crustin ki nel catche nén.
Pacô so des sudjets del rilidjon leye-minme come si «tchmin del Croes».
Mins purade, dins ses powinmes, tot préjhant totes les grandès valixheures del vraiye rilidjon crustinne.
Walon
Li scrijheu sieve bråmint des beas mots ki sont pacô foû do cåzaedje corant.
pîtaedje Renol Hostin n’ est nén halcrosse po nos toirtchî des vers foirt courts, pår do troes u do cwate-pîtaedje.
Rimes
Li rimaedje sieve sovint di ritchès rimes, rashiowes so des foninmes u morfinmes do walon.
Adon, li rmetaedje e rfondou walon wåde å pus sovint l' rimaedje.
Alére
Adrovaedje di Roukes et pazeas pa Jean Hamblenne
Difoûtrinne hårdêye
Sacwants d' ses scrijhaedjes Rinnol Hostin
Sourdants
Hostin, Reynold Hostin, Reynold
Meptildinocape
thumb|Fôrmule tchimike Li meptildinocape (Meptyldinocap), c' est on contrutchamosseure po l' maladeye farineuse des vegnes et conte l' oyidiom des ôtès coûteures.
Plaene (usteye ås deus mwins)
Si prumire bouye est d' asplaeni.
Fetchire måye
Categoreye:fetchires
Meptildinocape
Otorijhaedje
Li prodût esteut otorijhî dins sacwants payis d' l' Union uropeyinne mins nén dins ds ôtes. Ene novele lwè po ç' prodût la est d' aplicåcion dispu l' 14 di may 2022, valåbe po tos les payis d' l' Union.
Plaene (usteye ås deus mwins)
Gn a eto li plaene a ene mwin po sblocner on bwès å shabots.
Categoreye:Usteyes Categoreye:Munujhreye
Meptildinocape
Sourdants
Categoreye:Maladeyes des plantes Categoreye:Tchimeye Categoreye:Vegne
1903
Ôtès djins
Categoreye:Date
Fetchire måye
No e sincieus latén : Dryopteris filix-mas.
Li fetchire måye n' est nén l' plante "måye" del fetchire frumele. Ele fourit lomêye insi paski ses foyes sont bråmint moens a frintches ki les cenes del fetchire frumele.
Li fetchire måye est foirt voltrûle. Ele crexhe voltî dilé les håyes, dins les taeyes, so les rotches, evnd. I n' lyi fåt k' ene miete di crouweur po vni.
22 d' setimbe
C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Aviedjes. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Balances.
Gabriyel eyet Gabriyel (roman)
thumb|Coviete Gabriyel eyet Gabriyel (Gabriyel éyet Gabriyel), c' est on roman e walon sicrît pa Djôr Sfasie et Nicolas Staelens et k' a rexhou e 2012.
22 d' setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Gabriyel eyet Gabriyel (roman)
D' on costé, c' est l' pus long roman k' a måy sitî eplaidî e walon; d' èn ôte costé, c' est on roman d' amour et on roman teyolodjike.
22 d' setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
20 d' setimbe - 21 di setimbe - 23 d' setimbe - 24 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Gabriyel eyet Gabriyel (roman)
Li dzo-tite, c' est: De eerste LGBT roman in het Waals.
22 d' setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
24 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
22 d' setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Gabriyel eyet Gabriyel (roman)
C' est eto l' prumî roman LGBT e walon.
24 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
22 d' setimbe - 23 d' setimbe - 25 di setimbe - 26 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Gabriyel eyet Gabriyel (roman)
Li live est l' cénkinme del Coleccion Belès Letes del Rantoele.
24 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Gabriyel eyet Gabriyel (roman)
ISBN 978-90-818670-0-9
24 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Gabriyel eyet Gabriyel (roman)
Racourti
Gabriyel Delwaeye, di Lavervå va rescontrer on djoû Gabriyel Maier, di Valeni, el Roumaneye. Il avént ût nouv ans. C' esteut tins d' ene operåcion viyaedjes roumins (e 1991).
Les deus råpéns si scriront des letes e francès (ratournêyes e walon ezès pî-notes), cåzu tos les ans a Påke et Novelan. Pu des emiles di 1999 a 2000 (il avént don 18 ans). Après, i n' s' ont pus scrît.
I rtoumèt onk so l' ôte e-n rotaedje a Brussele e 2006. I s' sintnut assaetchî onk pa l' ôte. Gabriyel Delwaeye a ddja des hantreyes omosecsuweles. Gabriyel Maier, k' a håbité les pårtis del foite droete roumins, est teyoricmint disconte. Disk' a tant k' i discovere si clintcha...
Asteure, li novele cope ni vout nén viker raplakêy, mins s' maryî. Li mariaedje gaiy est lweyå el Beldjike dispu 2006; gn a don nole rujhe po al comene. Mins come Gabriyel Maier est foirt catolike, i vout eto on mariaedje e l' eglijhe. Mins kimint fé çoula el Beldjike ?
Les deus djonnes djins vont tourner mon les curés avanciveus catolikes, pu les protestants, pårotche pa pårotche. Pu al fén des féns, fé leu mariaedje rilidjeus e-n ene eglijhe e l' Suwede.
Gn a eto ene deujhinme siploûle d' amour, ki c' est inte Maricica Maier ey on valet d' Lonzene.
E roman, gn a eto des ptitès spoûles avou des avanciveus muzulmans et des avanciveus djwifs.
Foirdjaedje do roman
Li roman a stî scrît pa Djôr Sfasie et Nicolas Staelens, eshonne. Dj' ô bén : pol tuzer et l' asplani. Seulmint, c’ est Djôr Sfasie k’ el a rashiou e walon.
Li tecse n' a nén stî rlît pås ôtes Rantoelîs divant d’ rexhe so papî. Çou k' endè fwait li prumire grosse ouve di Belès Letes pa des scrijheus k' ont raprins l' walon aprume pal voye do rfondou.
Kitaeyaedje do live
Po çk' est rekis pa li lwè, gn a do neyerlandès dins les prumirès pådjes, pår sol coviete difoûtrinne, ca l' ISBN a stî yeu a Misterdame, avou lingaedje = walon.
Li roman fwait 232 pådjes. Gn a èn esplicant motlî å coron avou 373 djivions, riprins dins l' djivêye des motîs do walon sol limero [R16]. Mins bråmint des mots nén classikes eployîs dins l' live n' î sont nén.
N a ene erî-ouve, 4 pådjes d' esplikêyes del sôre di rfondaedje eployî cial (sorrifondowes), et cmint k' on pôreut co aler pus lon. Ces tecnikes la n' ont nén passé al passete del tåvlotêye rifondaedje del Rantoele, et sont vormint ene saye do scrijheu e walon.
Plaeçmint dins li spåce et dins l' tins
Les sinnes si pasnut el Roumaneye (Transilvaneye), el Almagne, el e Beldjike (Walonreye, Brussele, Redîmés Payis eyet l' coisse bedje), ey e Suwede.
Li roman atake li 25 di måss 1990, cwand les deus gaméns fwaiynut leu. I tchereye dins l' ôre cronolodjike, mins e deus plaeces (Beldjike et Roumaneye). I vént foû li 11 di may 2013 (après l' rexhowe, dabôrd).
Gabriyel Delwaeye va rescontrer on prumî côp Gabriyel Maier el Roumaneye, li 21 d' awousse 1992. I s' vont scrire a tos les djamas disk' a l' arivêye des emiles, e 1999. I s' vont rtrover a Brussele li 16 di setimbe 2006. I s' mareyront a l' comene, a Brussele, li 14 di djun 2006, ey a l' eglijhe, e l' Suwede, li 22 d' djun 2006.
Les etrevéns istorikes k' on è cåze dins l' roman sont metous el djusse date.
Les etrindjirs eyet l' ebagaedje et l' rabagaedje
Gabriyel Delwaeye, do costé di s' mame, il est tchitcholyin. Oyi mins neni. Si grand-pere esteut on Di Riva, k' est l' no d' on viyaedje did la.
Tot l' minme, li no d' djonne feye di s' grand-mere est Kolli, k' est on no albanès. Ons aprind k' nos djins ont stî vey del parintêye a Sinte-Crustinne, on viyaedje albanès-cåzant d' Tchitcholeye.
Li famile Delwaeye, da Lavervå, ons aprind k' elle a yeu on tayon a Lavervå, mins k' elle a-st ebagué divins les Flaminds, poy evoye a Lidje, et did la, ravoye a Lavervå.
Ittëkë, k' est flaminde do costé d' Sint-Djîle-dilé-Termonde, si no d' djonne feye est Van Luyck, ki vout dire Lidjwès, sapinse k' on dit.
Les Maier, c' est des waeraxhes nåcionalisses roumins. Tolminme, paret k' leus ratayons ont ebagué foû do Benelusse. Avou Gabriyel, Maricica et s' fi Pôl, «l' anweye erva après mer», ki c'est: li famile rivént å payis des ratayons.
Gn a bråmint des rotaedjes po les sins-papîs esse repapirés.
Sacwès istorikes
Les sinnes foû payis no fwaiynut cnoxhe des dujhances et des sintimints des Roumins, ki nol ôte sicrijhaedje e walon n' a måy aduzé. Sifwaitmint, les passaedje el Beldjike, dins l' payis d' Tchålerwè des anêyes 1990, et a Brussele dins les anêyes 2000.