cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Les Cayés walons (gazete)
Istwere et discrijhaedje del gazete
Portant, les scrijhaedjes da Chantal Denis et Lucien Somme a pårti des anêyes 2000, ni sont pus scrît dins on walon coinrece (li ci d' Florefe po les prumîs tecses da L. Somme), mins e "rfondou namurwès".
Ene ricwirrece po trover tos les tecses des Cayés walons, pa oteur, ou pa anêye a stî metowe e-n alaedje pa Georges Puissant et rapontieye e 2014.
Limeros a pårt
Gn a ene djivêye des limeros a pårt dins l' vudaedje d' octôbe 1997 (adon di 1940 a 1996).
Sacwants ouves k' ont vudî come limero a pårt des Cayés walons :
Pî-notes
Cayes Walons
21 di måss
Li 21 di måss, c' est li 80inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 81inme po ls anêyes bizetes), avou 285 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Steven Spielberg
thumb|Spielberg, [[2017]] Steven Allan Spielberg, c' est èn produjheu d' fimes estazunyin.
21 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
19 di måss - 20 d' måss - 22 d' måss - 23 d' måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Steven Spielberg
Ouve
C' est lu k' a yeu l' idêye di mete å cinema on roman so l' riprodujhaedje di dinozôres (fimes «djurassikes»).
Rapoirt avou l' Walonreye
Kécfeye est ç' e 2011 k' on-z a l' pus cåzé d' lu el Walonreye cwand i tourna des sinnes, pu mostrer e dvant-prumire li Li cwacwa del licoine.
Categoreye:Produjheus d' fimes Categoreye:Rilomés Estazunyins
21 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Niemen (aiwe)
L' aiwe di Niemen (litwanyin: Nemunas; bielorûsse: (Nyomane); polonès: Niemen; almand: Memel; suwedwès Njemen) est ene des grandès aiwes di l' Urope Levantrece, ele prind sourd el Belaruss et cori so 937 km åd triviè del Litwaneye divant d' s' aler egoliner el Mer Baltike nén lon d' Klaipeda. L' aiwe di Niemen sieve di frontire, e des plaeces k' i gn a, inte l' Oblast di Kaliningrad (redjon rûsse, k' esteut dins l' tins li Prûsse Levantrece) eyet l' Litwaneye.
Dins les aiwes ki vnèt s' agoliner dins Niemen, li pus grande c' est li Neris.
Sovnances et ôtes tecses da Louwis Rmåke
thumb Les Sovnances et ôtes tecses da Louwis Rmåke, ki l' tite e francès, c' est, courtinnmint, Proses wallonnes, c' est on live ki rashonne les dierins scrîts da Louwis Rmåke, aprume ses sovnances disk' a l' ådje di 20 ans.
Il a stî eplaidî pa Jean Lechanteur, el SLLW, e 2011.
ISBN : 978-2-93505-11-4
Maredsou
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Sovnances et ôtes tecses da Louwis Rmåke
Kitaeyaedje do live
…
Maredsou
Maredsou ([FR] Maredsous), c' est on hamtea di Dnêye, conoxhou lon et lådje di cåze d' ès-n' abeye (et del bire ki poite si no) et di si scole.
Roger Nicolas
thumb|150px|2020 Roger Nicolas, a skepyî li 11 di nôvimbe 1960.
Sovnances et ôtes tecses da Louwis Rmåke
Tinmes
On va plonkî a djonds pîs dins on ptit viyaedje del Hôte Årdene, di 1914 a 1930. Et aprinde des cayets k' on n' euxhe dedja lî ôte pårt. Metans :
Roger Nicolas
C' est l' seu diccionairî do tchampnwès d' Beldjike k' i gn åye yeu disk' asteure.
Sovnances et ôtes tecses da Louwis Rmåke
Sacwants racsegnes eciclopedikes
…
17inme sieke
Categoreye:cronolodjeye 15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Maredsou
Etimolodjeye
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
17inme sieke
anêyes 1600 | anêyes 1610 | anêyes 1620 | anêyes 1630 | anêyes 1640
anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690
Maredsou
Discramiaedje
Po vir l' erîlé discramiaedje, vir roci : Maredsou
Abeye di Maredsou
🇱🇰Abeye di Maredsou
Roger Nicolas
Roger Nicolas est foistî di s' mestî.
20 di måss
Li 20 di måss, c' est li 79inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 80inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 286 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Pexhons. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Bassîs.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
18 di måss - 19 di måss - 21 di måss - 22 d' måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Roger Nicolas
Il a eto scrît des lives e francès.
20 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Roger Nicolas
Ovraedje pol tchampnwès
Dispu estant tot djonne, il a bouté so motlî d' Suni. I nd a rexhou on bea ptit live, foirt sincieus Lexique du parler champenois de Sugny, eplaidî pal SLLW. I fourit strimé e 2000. Si mambor fourit Jean Lechanteur.
20 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Roger Nicolas
Ovraedje pol tchampnwès
Il a eto scrît, e tchampnwès, on papî di prôze nén racontrece so les scolites des faws pol Rantoele gazete.
Nicolas
Maredsou
Bire di Maredsou
🇱🇰Maredsous (bire)
Duvel Moortgat Brewery
Eritaedje
L' eritaedje ou eritance, c' est tos les béns (mins eto les desses) k' ene djin rçût d' on parint ki vént d' mori.
L' eritaedje shût les lwès do payis del djin k' a morou. Mins li djin k' a morou a polou fé on testamint po candjî ene miete ci pårtixhaedje lweyå la.
Sitouwåcion linwistike del Walonreye
Categoreye:Walonreye
1959
Ôtès djins
Categoreye:Date
Eritaedje
Disrôlmint d' l' eritaedje
El Beldjike, l' eritance est manaedjeye pa on notåre.
Prôze nén racontrece
Li prôze nén racontrece (PNR), c' est des scrijhaedjes di prôze ki n' sont nén des belès-letes.
Impôrtance del prôze nén racontrece dins l' vicansté d' on lingaedje
Li prôze nén racontrece, c' est ene essegne ki l' lingaedje va bén. Dipus k' gn a des sudjets diswalpés e prôze nén racontrece, dipus k' on ptit lingaedje si raprepeye des grandès langues, ricnoxhowes come téles. Ci fonccion la est bén mostrêye sol glindisse da Muljacic et Kloss.
Prumîs scrijhaedjes
Onk des pus vîs tecses di prôze nén racontrece e walon, ça a stî li lete di l' ambassadeur del Principåté d' Lidje a Paris a s' fré, do tins del Revolucion francesse.
Eritaedje
Les eritîs
Les eritîs sont l' pus sovint les efants, pu après, les parints, did près pu did lon.
Prôze nén racontrece
Prumîs scrijhaedjes
C' est dandjreus Henri Forir k' a scrît li prumî tecse di prôze nén racontrece : "So les bassès scoles di dvins l' tins".
Eritaedje
Les eritîs
S' i gn a pont d' parints et pont d' testamint, c' est l' estat k' erite.
Prôze nén racontrece
Prumîs scrijhaedjes
E 1907, Nicolas Lequarré scrijha tot on sincieus papî sol manoye å vî payis d' Lidje, k' est sovint rwaitî come li prumî sincieus scrijhaedje e walon.
Li grand vude del mitan do 20inme sieke
Tolminme, on voet des mierdjins eplaidît del PNR e walon, come Jean Fievez avou si Istwere di Biemreye.
Sitouwåcion linwistike del Walonreye
So l' aroyaedje del Walonreye on djåze des diferins lingaedjes, li pupårt estant des lingaedjes romans, mins end a des lingaedjes tîxhons eto.
Eritaedje
Droet ki s' aplike a l' eritaedje et dmorance
Dins tote l' Union Uropeyinne, et po les eritaedjes drovou après l' 17 d' awousse 2015, c' est li lwè do payis ki l' ci (cene) k' on erite î dmoréve å moumint di s' moirt (réglumint uropeyin do 4 di djulete 2012). Mins ene djin ki dmane foû payis pout tchoezi li lwè di s' payis d' provnance po régler tote si eritance.
Mins nén pus, ci réglumint la ni toutche ki les rîles di pårtixhaedje, nén les taeyes, et ça s' pôreut bén k' i gn åye on dobe tacsaedje dins des cas k' i gn a.
Ôtes sôres di droet d' eritaedje
Dins les payis muzulmans, l' eritance est réglêye pa l' Alcoran.
Ene des rîles, mintnowe disk' å djoû d' ouy dins cåzu tos ces payis la, c' est ki l' pårt del feye n' est ki l' mitan del pårt do fi.
Sitouwåcion linwistike del Walonreye
Lingaedjes oficirs
Les lingaedjes oficires sont l' francès, pol pårteye del Walonreye dizo l' dujhance culturele del Federåcion Walonreye-Brussele, eyet l' almand pol kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike.
Eritaedje
Ôtes sôres di droet d' eritaedje
Categoreye:Famile Categoreye:Droet Categoreye:Moirt
Sitouwåcion linwistike del Walonreye
Lingaedjes oficirs
Les deus lingaedjes sont-st ofircs å pårlumint walon a Nameur.
Li francès cåzé el Walonreye a bråmint des tourneures et des mots et des accints ki lyi vnèt do walon.
Lingaedjes do payis
thumb|300px|mape linwistike del walonreye I gn a shijh lingaedjes do payis so l' aroyaedje del Walonreye, ki sont:
Prôze nén racontrece
Li grand vude del mitan do 20inme sieke
Li prumire rivuwe a cmincî a eplaidî del prôze nén racontrece serè les Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès, copurade avou les plantches di biyolodjeye da Maurice Chapelle.
Li rvicaedje des anêyes 1990
Di 1993 a 1995, gn a 3 rvuwes ki vont skepyî, la k' on trouvrè bråmint dpus di PNR ki des ôtes scrijhaedjes : "Djåzans walon" (1993), "Li Chwès" (1995) et li Rantoele gazete (1995).
Gn a eto li waibe e walon "L' Aberteke" enondêye e 1997 et k' eplaide del prôze nén racontrece e minme tins ki des tcses di belès letes.
Les anêyes 2000
Les troes rvuwes di PNR des anêyes 1990 continouwèt, mins gn a eto des årtikes di PNR dins des ôtes gazetes e walon, come "Coutcouloudjoû", "Li ptite gazete di Måmdey", et minme on côp u deus dins ene rivuwe foirt wårdiveuse come "Les Cayés walons".
Mins foû des rvuwes so papî, li 21inme sieke va vey sikepyî on nouzome ovraedje di scrijhaedje di PNR so l' eciclopedeye Wikipedia e walon.
Årsumont
Årsumont (fr: Arsimont) est èn ancyin ptit ban d' Walonreye, rebané avou Sambveye.
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént di "mont ås årsîs" (årseas provnant d' on sårtaedje). Vîs scrijhas: Harchimont (1246), Herchimont (1265), Harcymons (1265).
Spirou d' l' Atlasse
Discrijhaedje
Il est purade gris so li spale, brune so s' dos, blanc so s' vinte, avou ene roye ki rmonte sol costé.
Spårdaedje
thumb|150px|left Dins les montinnes do Grand, li Mîtrin eyet li ptit Atlasse. Ene miete dins l' Coûtchant d' l' Aldjereye
Intrés dins l' iye di Fwentéventoura (iyes Canareyes) dins les anêyes 1960. Il î sont waitîs come ene evayixhante indje.
Vicaedje
I vike dins les pires.
Lomaedje avår la
E cmon amazir marokin, on l' lome «tanzit» (avou des rinflés Z et D) (ⴰⵏⵥⵉⴹ) u «agbor» (ⴰⴳⴱⵓⵔ) / abgor (ⴰⴱⴳⵓⵔ)
Sourdants
Categoreye:Rawiants Categoreye:Biesses foû del Walonreye Categoreye:Afrike bijhrece Categoreye:Biesses ås tetes Categoreye:Atlasse (hôts tienes)
Awousse
djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31
Awousse est li ûtinme moes do calindrî grigoryin, avou 31 djoûs. Si no vént di Augustus Octavianus (l' Impreur Ågusse), mins dvant çoula il esteut lomé sextilis e latén; dj' ô bén, li shijhinme, la kel calindrî romin cmincive å moes d' måss et c' esteut adon li shijhinme moes.
Li candjmint d' no di shijhinme viè moes d' Ågusse si fjha-st e -8 di noste ere; Ågusse åreut volou on moes a s' no et radjouter on djoû d' pus (rissaetchî a fevrî) po ki s' moes åye ostant d' djoûs kel ci poirtant l' no da Djule Cezår (djulete)
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs
Categoreye:Cronolodjeye
Rafoircixhante betchete
Categoreye:cawetes et betchetes Ene rafoircixhante betchete, c' est ene betchete ki rafoircixh li viebe k' elle est abetchtêye après.
End a bråmint e walon, eneviè des ehåyîs lingaedjes come l' esperanto.
Pacô, c' est on "bon" rafoircixhaedje (betchete ki-); afeye, c' est on crawieus rafoircixhaedje (betchete for-), u onk sins rzultat (betchetes ra- et raca-).
Fraipont
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Fraipont (e francès come e walon, scrijha Feller Frêpont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou l' Trô, el province di Lidje.
1759
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Armégnî
Armégnî (F. Harmignies), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis picård, rebané avou Mont.
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon Hermo (pitit no Herman), avou l' cawete latene -iacus (da Herman). Vîs scrijhas: Harminiacas (868), Harminium (868), Harminiacum (931).
Industreye
Grosse cimintreye, Les Ciments d'Harmignies. I fjhèt do foirt rilomé blanc cimint. Il atchtèt do cawolin e l' Årdene (Transene, Libin).
Fernand Carton
Fernand Carton a skepyî li 4 di setimbe 1921 ey a morou li 16 di nôvimbe 2019.
Gråce-Hologne
Gråce-Hologne (Fr: Grâce-Hollogne), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Fernand Carton
C' esteut on linwincieus francès, fén cnoxheu do picård.
Il a eplaidî li boket di l' Atlasse des Lingaedjes di France, pol picård.
Il a apontyî eto li sistinme Feller-Carton po l' ortografeye do picård.
Vicåreye
A cmincî come mwaisse di scole e l' Aldjereye (colneye francesse). Adon-pwis, il a rescontré des rcwereus sol picård: Raymond Dubois, Roger Berger eyet Gaston Vasseur.
Di 1961 a 1980, i va fé ses inketes dins les viyaedjes. Ci côp la, c' est lu k' amonta les mapes diyalectolodjikes, tote fwaites al mwin, di ces trevéns la.
Mins il a eto bouté so des ôtès dominnes del linwince et fini s' cårire come prezidint d' l' Univ di Nanci (1976-1981).
Ene di ses dierinnès rmarkes vina å raploû d' Lile so les mapes diyalectolodjikes éndjolijheyes: il aveut sogne k' on piede les ptitès racsegnes metowes dins les coines, a môde di pî-notes.
Djivêye di ses scrijhaedjes
Cial, li djivêye di ses scrijhaedjes
Alére
Dialectes de Wallonie, 37 (2021)
Sourdants
Carton Carton Carton
Union Culturele Walone
L' Union Culturele Walone ou UCW (prononcî Ucéwé), kel no e francès, c' est Union culturelle wallonne, c' est ene soce ki rashonne ene cåkêye d' ôtès soces ki boutèt pol walon, copurade des dramatikes et des soces pol walon e scole.
Mwaissès dnêyes
Elle est edjistrêye a Bressou.
Calcaedje do picård
Categoreye:Picård Categoreye:Etimolodjeye do walon On calcaeje do picård, c' est li passaedje d’ on mot do picård aviè èn ôte lingaedje.
Li walon a calké des mots do picård di cåze do maxhaedje des djins ki cåzént walon et les cis picård, aprume dins l' province do Hinnot.
Union Culturele Walone
Mwaissès dnêyes
Elle a-st askepyî po mete en alaedje li Cope do Rwè.
Eplaidaedjes et ovraedje
L' UCW a-st eplaidî
Ele meta-st en alaedje e 1994 si Commission normalizåcion, mins cisse tåvlotêye la n' a viké ki disk' e 2000.
Bouteus
Sacwants grand bouteus a l' UCW :
Dizo-soces
de la Province de Luxembourg''.
Categoreye:Soces pol walon
Vedje canadyinne
Li vedje canadyinne, c' est ene unité d' longueur eployeye å Canada, et ki corespond å "yard" des Inglès.
Ele muzeure 0,9144 m. Dabôrd, ci n' est nén l' minme kel vedje corante walone ki valeut 4 m. 67.
C' est li mzeure ki siert a mzurer les teréns di gof, di crikete et d' fotbal amerikin.
Categoreye:Muzeures inglesses
Vedje (muzeure)
Li vedje, el Walonreye, c' esteut ene viye muzeure di longueur et di stindêye.
E Canada, gn a l' vedje canadyinne ki corespond å "yard" des Inglès.
Muzeure di stindêye
C' est l' sinse li pus corant el Walonreye.
Ene pitite vedje u verdjinete, c' esteut on cwåré d' ene vedje di costé, ça fwait : 21,79 m² a Lidje, 18 m² å Moncea, 21 m² a Courcele.
1406
Revoyance
19 di måss : Moirt da Ben Xhaldoun
Vedje (muzeure)
Muzeure di stindêye
Ene muzeure po les cortis.
Ene grande vedje, c' esteut 20 ptitès vedjes, dj' ô bén : 435,9 m². Gn aveut deus grandès vedjes dins on bounî. Ene muzeure po les ptits tchamps.
Muzeure di longueur
Ene vedje corante, el Principåté d' Lidje, valeut 16 pîs pîs d' Sint Lambiet (29,2 cm long), ça fwait 4,67 metes. C' esteut on pô dpus so Nameur.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Viyès mzeures
François Loriaux
François Loriaux a skepyî li 13 di fevrî 1886 ey a morou li 15 d' avri 1942.
Rilomêye
Ses tchansons sont dmorêyes foirt conoxhowes, inte di zeles: "Il a cassé s' pupe" ; "Les djouweus d' cwåtes", «Pårlaedje congolès», «Dji so sôlêye», «No pôve gade est crevêye», "Li tchanson des verités" eyet Mardjo.
On n' a nole idêye did cwand k' Françwès Loriaux a foirdjî ses tchansons.
Bob Dechamps tchantéve voltî des tchansons da Françwès Loriaux.
Li walon da Françwès Loriaux
Si walon est foirt ricwerou, avou padecô tote ene peclêye di vîs mots come dins "Pårlaedje congolès".
Dins "Li tchanson des verités", a costés di lapalissådes: gn a eto tote ene rîlêye di sinonimes: u minme des definixha d' esplicant motî:
Hårdêye difoûtrinne
Loriaux Loriaux Loriaux
Lolote (tchanson)
Lolote (on l' lome eto : Sintoz come èm cour bate, Sintez come èm′ keûr bat), c' est ene rilomêye tchanson ki l' cåzaedje a stî scrît pa Djåke Bietrand.
ETA
L' ETA (prumirès letes di Euskadi 'ta Askatasuna, Payis basse et liberté e basse), c' est ene organizåcion terroriste, di clintcha marsisse, ki vout dislaxhî l' Payis Basse di l' Espagne.
Pîce di teyåte e walon
A-st ossu des pîces di teyåte bilingues, la k' sacwants djouweus djåznut francès.
Sôres di pîces di teyåte e walon
Gn a des creyåcions mins eto toplin des redjårbaedjes.
Afitches des pîces di teyåte e walon
Ele sont-st å pus sovint scrîtes e francès.
Li tite del pîce n' est nén todi scrît shuvant les spepieusès rîles ortografikes.
Publik des pîces di teyåte e walon
Li publik est sovint dedja d' ådje. Mins gn a eto des djonnes.
ETA
L' ETA vout avni, åd triviè del lûte årmêye, a l' indepindance do Payis Basse espagnol, et askepyî èn Estat ki comprindreut, avou, li Navarre espagnole eyet li Payis Basse francès.
Pîce di teyåte e walon
Publik des pîces di teyåte e walon
Po-z assaetchî les djermêyes montantes, gn a des dramatikes d' efants. E 20inme sieke, c' esteut sovint les djins do viyaedje ou del vile k' alént vey leus comedyins.
ETA
L' ETA a skepyî li 31 di djulete 1959. Å cmince, bråmint des djins estént avou zels, nén rén k' å Payis Basse, mins eto dins l' restant del Sipagne. On vout ki l' ETA åye sitî padrî l' macsådaedje, e 1973, da Luís Carrero Blanco, k' esteut adon tchîf do govienmint eyet metou po prinde li plaece après l' dictateur Franco. Cist atintat la a bråmint stî les cåzes kel redjime frankisse a tourné a cou d' poyon.
Pîce di teyåte e walon
Publik des pîces di teyåte e walon
*
Lolote (tchanson)
Elle a stî redjårbêye dins ene cåkêye d' accints, copurade les cis do Coûtchant walon, des aschates walon-picård, do borin, evnd.
Ele si tchante sol minme air kel pantalon trawé. Ciste air la a stî compôzêye pa Joseph-Denis Doche pol cåzaedje d' ene tchanson e francès "Souvenirs d'un vieux militaire" da Émile Debraux, k' a rexhou e 1819.
Djins ki l' ont tchanté
Elle est rprinjhe dins l' tchansnî do Chwès (tchantêye pa Marc Keizer dins l' sitroete plake «Nameur, Sambe et Mouze») et dins l' tchansnî des Relîs.
22 d' måss
Li 22 d' måss, c' est li 81inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 82inme po ls anêyes bizetes), avou co 284 djoûs po-z ariver al fén d' l' anêye.
Lolote (tchanson)
Djins ki l' ont tchanté
Bob Dechamps el tchantéve si bén k' on tuze padecô ki c' est lu ki l' a scrît.
22 d' måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
20 d' måss - 21 di måss - 23 d' måss - 24 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Lolote (tchanson)
Djins ki l' ont tchanté
William Dunker l' a rarindjî a môde di slô (sol sitroete plake «Ça va bén»).
ETA
E 1976 les poli-milis tchoezixhît cråndimint li voye politike, et leyî l' voye militåre å resse. Di ces trevéns la, il ont moussî e l' Etinte Nåcionalisse di hintche Euskadiko Ezkerra (hintche des Basses, e basse).
22 d' måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
ETA
E veyant k' i n' ont pus leu plaece emey li soce, e 1977 les cmandos speciås (bereziak) di l' ETA politico-militåre si rmetnut avou l' ETA militåre.
E 1982 li govienmint cintrå espagnol waite d' arindjî les bidons avou l' cowålicion Euskadiko Ezkerra po mete ene ahote al violince. On rclame ene amnisteye po les mimbes di l' ETA ricwerous ou e prijhon. Pol discandje, l' ETA si djoke di ses activités militåres. L' ETA politico-militåre si dismantchrè leye-minme ciste anêye la, paski ses militants n' ont pus vlou eployî l' violince po-z adiercî leu côp.
Mins nerén, l' ETA militåre (ki serè rlomé, dispu don, tot biesmint "ETA", poy ki l' ETA politico-militåre n' egzistêye pus) loucrè come des trayixheus les cis ki vont accepter l' påye. Shuvanmint, i vont assaziner des mimbes di l' ETA ki s' avént såvé evoye, et k' avént rivnou å payis a cåze di l' amnisteye.
Dispoy adon, les djins ont todi moens sotnou l' ETA. Diviè l' fén des anêyes 1990, i s' rafiyént k' on mete ahote ås petaedjes di bombes, mins li påye inte les deus bateus n' a nén duré lontins, eyet les atintats ont rataké.
Dispoy 2002 li govienmint cintrål espagnol, kimandé pås droetîs do Pardido Popular, a-st enondé toplin des laidès keures siconte des organizåcions politikes ou cultureles basses. Il metît foû lwè ene cåkêye di pårtis politikes eyet di simpès soces do Payis Basse, I cloyît des gazetes et des radios. Çoula a stombyî l' ETA, purade ki del mete djus, ca i polént braire e toeteas k' il esteut dins l' vraiy, la ki l' Estat espagnol ni permete nén li voye politike po fé avancî les rafiyas des djins do Payis Basse.
Lolote (tchanson)
Djins ki l' ont tchanté
Les Composs Binde l' ont rabiyî ene miete a môde di «deur rok», sol sitroete plake «Evoye».
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:tchansons e walon
ETA
Avou li rivnowe d' on govienmint d' hintche e 2004, mayuri ki les rapoirts avou l' ETA eyet Madrid ni ridvénrént nén meyeus. Copurade ki tos les payis, dispu don, lûtnut conte el terorisse avou bråmint dipus d' aidants (djins et cwårs), et kel bôreataedje "terorisse" aveule est pår veyou evi. Al fén di 2004, des moenneus d' l' ETA e prijhon ont fwait on houcaedje po ene påye e abandner l' lûte militåre, la ki, dijhèt i, c' est nén l' meyeuse voye po leus såmes; i dmeure co a vey si les mimbes di l' ETA sol terén vont shure l' idêye.
Categoreye:Espagne Categoreye:Terorisse Categoreye:Mouvmints revinteus
Bontins
thumb|Pondaedje do bontins (nén cnoxhou pondeu) Li bontins (on dit eto : li prétins, li boune såjhon, l' ervinowe do tins, li rnovea), c' est l' prumire såjhon d' l' anêye, k' atake li 21 di måss et-z esse houte li 20 di djun (e l' Dimeye-Bole Bijhrece).
Les moes ki sont sol bontins, c' est l' fén do moes d' måss, cwand l' ivier a leyî ouve, li moes d' avri, di may, di djun, la k' l' esté cmince.
Li bontins come såjhon dins l' tuzance walone
Nén pus kel waeyén-tins, li bontins n' esteut nén rsintou come ene såjhon a pårt el Walonreye divins l' tins. On djheut :
L' atuze s' a spårdou bråmint avou les belès letes, la k' les scrijheus, e walon eto, tchantît l' boune såjhon.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Cronolodjeye
Peupes del Daegne
*
Pådje po rashonner totes les dnêyes so les peupes del Daegne.
ROC Flémåle
Li ROC Flémåle (en francès Royal Olymic Club Flémalle), c' est ene ekipe di handbale walone di Flémåle. Po çou k' est des tites di tchampion (11) et des copes di Beldjike (3).
histwêre
En 1924, Joseph Demaret fè li ROC Flémåle adon en 2009, li ROC Flémåle fè un ekipe avou il HC Hesta Lîdge, il HC Hersta-Flémåle ROC.
Difoutrinnès hårdêyesv
Categoreye:Handbale
Li pope d' Anverse (roman)
Li pope d' Anverse, c' est on roman e walon scrît pa Joseph Vrindts.
Atelêye cogne (sustantif amazir)
Ene atelêye cogne, c' est l' candjmint del voyale do prumî pî di bråmint des sustantifs dirî les dvancetes et dins sacwants ôtes cas.
Li pope d' Anverse (roman)
Boket do roman
Categoreye:Romans e walon
Atelêye cogne (sustantif amazir)
Lomaedje di cisse rîle la
E wiccionaire walon, on eploye asteure l' alomåcion «atelêye cogne» pol mot k' a candjî (divant, on djåzéve di «haetcheye cogne»). Li mwaisse mot mot est dit «libe cogne» (divant: «cogne prumrece»).
E francès, l' atelêye cogne si lome «état d'annexion»; li libe cogne: «état libre».
E-n inglès les deus fômes si lomnut «constract state» eyet «free state».
E l' arabe, «إرسال» (irsâl) pol libe cogne; «إضافة» (iDâfa) u «إلحاق» po l' atelêye cogne.
Rishonnances avou des ôtes croejhetes
Li libe cogne respondreut å nominatif del croejhete do latén u d' l' almand.
L' atelêye cogne, a l' acuzatif, ey å datif, ey å djenitif.
Mins ci n' est k' a mitan vraiy, poy ki l' sudjet metou padrî l' viebe est a l' atelêye cogne, dabôrd ki c' est on nominatif dins les croejhetes k' on a dit.
Sôres di haetchaedjes
I gn a cénk cas:
Sourdants
Categoreye:Lingaedje amazir Categoreye:Croejhete di l' amazir
1938
Ôtès djins
Categoreye:Date
Aloyaedje (metalurdjeye)
Categoreye:Metalurdjeye Èn aloyaedje, c' est on maxhaedje di deus ou sacwants metås, k' est des cwålités ki tchaeke metå, prins tot seu, n' a nén.
Guy Belleflamme
thumb|(2012) Guy Belleflamme, c' est on rcwereu sol walon, k' a scrît on memwere so l' aclevaedje des bovrins e Payis d' Heve (Motlî Belleflamme so les waides do Payis d' Heve).
Il a eto scrît å moesn deus pîces di teyåte e walon.
I boute bråmint po l' SLLW (waibe, rivuwe "Walones", Motî Alphonse Massaux…).
Henri Lerutte
Henri Lerutte a skepyî e 1910 et mori li 20 di decimbe 2006. I provneut d' Djåce. Mins dins ses vîs djoûs, il a dmoré al Wadrindje, pu a Maret.
Guy Belleflamme
Ouve e walon
Il î note l' accint walon d' Trimbleu.
Henri Lerutte
Di s' mestî, il esteut contåbe a Brussele.
Vuzlêye cossoune
Asteme, l' atuze inglesse di "soft consonant", li ratournaedje mot po mot di "doûce cossoune", vout dire ôte tchoi.
Henri Lerutte
Ouve e walon
I fourit prezidint des Såverdeas d' après Djodogne di 1980 a 2006. Cwand i rlijheut les bokets des scrijheus, il esteut eto foirt ratniveus po lzî mostrer k' il avént må tourné leus fråzes, et fé kékès flotches.
Benoît Poelvoorde
Benoît Poelvoorde, c' est èn acteur di cinema ey on fijheu d' fimes bedje eyet walon.
I djowe dins des fimes francès-cåzants ki ci soeye e l' Beldjike u e l' France.
Ragniye
Economeye
thumb|munu e walon del Cinse di l' Escafene|centréCinse-restorant, avou des menus scrîts e walon : l’ Escafene (cinse ki vind direk ses prodûts dispu 1998; restorant dispu 2001).
Henri Lerutte
Ouve e walon
C' esteut on grand disfindeu do walon. Il esteut mimbe des Relîs Namurwès (dispu 1970) et mimbe askepieu des Romans Scrijheus.
Guy Belleflamme
Ouve e walon
Belleflamme Belleflamme
Benoît Poelvoorde
Filmografeye
E 2020, i vna produre on fime dins les meurs do tchestea d' Roûmont (dé Ôtchamp).
El meyeu fime sereut walon: corwaitaedje di «Ça s' a passé dilé vozôtes» pa Samuël Dumont (so Wikisourd)
Referinces eyet sourdants
Poelvoorde Poelvoorde
Vuzlêye cossoune
Les vuzlêyès cossounes sont l' årvier des divuzlêyès cossounes.
Henri Lerutte
Ouve e walon
Il a toirtchî des cints d' arimés so totès sôres di sudjets. Ses scrijhaedjes fourît eplaidîs dins l' Noer Boton eyet dins l' Såverdea. I scrijheut eto dins "L'Aronde", en pitite gazete d' après Haneu.
Djezus d' Nazarete
thumb|Li dierinne cene : Djezus lave les pîs d' ses shuveus (Passion d' [[Lignè)]] Djezus d' Nazarete, c' est on persounaedje k' åreut viké podbon el Palestene.
Henri Lerutte
Ouve e walon
Come di djusse, il a stî relî dins les antolodjeyes antolodjeyes des scrijheus do Roman Payis "Nos Campagnes" eyet "Vey Voltî".
Djezus d' Nazarete
Etimolodjeye
Li no d' Djezus est on ptit no ebreu, ישוע (yeshoua, çou ki vout dire li schapaedje). Li mot crisse k' î est aclapé dins Djezus-Cri, i vént do grek Χριστός (xhristos, li ci k' a stî ondou).
Vuzlêye cossoune
Vuzlêyès cossounes do walon
Cossoune vijhene po sacwants rîles:
Djezus d' Nazarete
Creyances so Djezus dins li rlidjon crustinne
Po les crustins (k' ont shuvou li rlidjon k' il aveut-st enondé), c' est l' Messî (u Messeye) ratindou dins l' rilidjon djwive.
Vuzlêye cossoune
Divuzlaedje des doûcès cossounes å coron
🇱🇰 adeurixhmint des cossounes å coron Li passaedje do prononçaedje /d/ => /t/ dins on mot come /gade/ si lome : adeurixhmint ou divuzlaedje des doûcès cossounes å coron. C' est ene piceure di tote li Walonreye, apus k' après l' payis tchampnwès, so Smwès.
Djezus d' Nazarete
Creyances so Djezus dins li rlidjon crustinne
Dispu l' acceptance do mistere del Trinité diviè 400, c' est Diu l' Fi, li fi da Diu l' Pere, divnou èn ome på shofla do Sint-Esprit dins l' vinte di l' Aviedje. Eto, on mete padecô ene grande lete ås pronos kel riprezintèt. On l' lome eto «Bon Diu».
Vuzlêye cossoune
Divuzlaedje des doûcès cossounes å coron
Loukîz k' e neyerlandès, pol minme sacwè, on candje di scrijha:
23 d' måss
Li 23 d' måss, c' est li 82inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 83inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 283 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Djezus d' Nazarete
Creyances so Djezus dins li rlidjon crustinne
Djezus åreut cmincî a pretchî e 30 et åreut morou e 33, crucifyî pås Romins. Mins il åreut raviké li 3inme djoû, et monter å cir 40 djoûs pus tård.
Henri Lerutte
Alére
Sipitch ki Andrée Flesch a lî a l' etermint da Henri Lerutte, Lë Sauvèrdia, l° 242, fevrî 2007.
23 d' måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Henri Lerutte
Hårdêye difoûtrinne
Lerutte
Vuzlêye cossoune
Divuzlaedje des doûcès cossounes do dierin pî des addjectifs femrins pluriyals metous padvant
Mins cist atåvla la del grosse croejehte da Hendschel n' a nén stî ritnou e rfondou walon après 2000. Come po les sustantifs a cloyowe sillabe å coron, li scrijhaedje del cossoune ni candje nén. Li prononçaedje zero-cnoxheu est adeuri : /dɛ ʀɔʧɛ vwɛtø:ʀ/ ...
23 d' måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
21 di måss - 22 d' måss - 24 di måss - 25 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Vuzlêye cossoune
Alondjmint otomatike do prononçaedje des voyales I, U & OU divant les vuzlêyès cossounes
Po cisse fonccion la, R si codût come ene doûce cossoune
23 d' måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Djezus d' Nazarete
Creyances so Djezus dins li rlidjon crustinne
Les prumîs shuveus da Djezus, k' on lome les apoisses, u les dicipes, end aveut doze. Inte di zels sint Pire ki va divnou leu moenneu, Djuda, kel va trayi, sint Djhan l' evandjilî, et les troes ôtes evandjilîs, sint Matî, sint Luk et sint Mår. Ossu : Sint Djåke li grand ki s' tombe åreut stî rtrovêye a Sint-Djåke-el-Galice.
Cawete -tene
Tene categoreye:toponimeye Li cawete -tene est ene raptitixhante cawete di sacwants nos d' plaeces del Walonreye:
Djezus d' Nazarete
Creyances so Djezus dins li rlidjon crustinne
Li skepiaedje da Djezus-Cri (a Betleyem) est fiesti a Noyé. Å Rwès, on fiestixh li vizite di troes rwès, ki l' årént vnou vey påpåd. Li Tchandleuse rimimbere si prezintaedje å timpe, a 40 djoûs.
Si moirt (a Djeruzalem) est rmimbrêye tins del Peneuse Samwinne. Si ravicaedje est fiesti a Påke et si montaedje å cir, a l' Acinsion).
Si veye est racontêye dins les Evandjîles. Si vnowe å monde esteut djouwêye p des vraiys persounaedjes dins les djowes do Noyé, ki les dierins, ça a stî e Vervî al fén do 19inme sieke. Si moirt et s' ravicaedje sont djouwés dins les djowes del passion, ki s' fwaiynut so e 2004.
Creyances so Djezus dins les rlidjons muzulmane et djwives
Po les muzulmans (kel lomèt Sidna Aysa), c' est onk des mwaisses profetes k' on vnou divant Mawoumet, avou Abråm et David.
Cawete -tene
Li cawete -tene, c' est ene etroclante cawete: Emtene = Måjhnî (troke di måjhons), Gramptene = brôlî, Altene = bwès d' côrîs.
Vuzlêye cossoune
Alondjmint otomatike do prononçaedje des voyales I, U & OU divant les vuzlêyès cossounes
E rfondou walon, on-z a profité di cist otomatisse la po disfafloter ces voyales la metowe e-n ene sifwaite plaece.
Province do Lussimbork
Li province do Lussimbork (fr: Luxembourg) est li province li pus a nonne di Walonreye, ey ossu li pus grande.
Elle est pårteye e 5 arondixhmints po 44 comenes intités. Si mwaisse-veye est Årlon
Ele a des frontires avou (dins l' sins des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant a l' ess): li Grande Dutcheye do Lussimbork, li France, et les provinces bedjes di Nameur eyet Lidje.
Referinces eyet sourdants
*
23 d' måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Djibraltar
vignette|Djibraltar Djibraltar, c' est ene iye, 6 km² longue et lådje, metowe al Nonne di l' Espagne, tot près des teres, k' a dné s' no å Stroet d' Djibraltar.
Djeyografeye
Li teritwere di Djibraltar, c' est on pegnon d' rotche el mer.
Istwere
C' est la ki Tariq Ibn Ziyyad a metou pî e l' Urope, divant d' abroker so Spagne. Did la si no: Djebel Tariq (جبل طارق, en arabe: li montinne da Tarik).
E 1704, a stî prinjhe pa ene flote inglesse, aloyîs ås Olandès.
L' iye fourit dislaxheye oficirmint di l' Espagne på Cossina d' Utrek e 1713, et dispu don dizo l' goviernance do Inglutere.
Li margaye inte l' Espagne et li Rweyåme Uni so Djibraltar
Dierinne codowe: e moes d' awousse 2004, on-z a fwait des grandès fiesses so l' iye po les 300 ans di dominåcion inglesse. Ci n' est nén foirt comifåt, derit i li prumî minisse espagnol. E l' Urope di 2004, rimetowe eshonne, on payis ni divreut nén fiesti si ocupåcion d' ene coine d' èn ôte payis.
Djezus d' Nazarete
Creyances so Djezus dins les rlidjons muzulmane et djwives
Les muzulmans n' creyèt nén ki Djezus a morou so ene croes, mins bén k' il a monté å Cir.
Po les djwifs, c' est on simpe pretcheu k' a critiké les grands mwaisses di leu rlidjon, et k' a stî ramassé et crucifyî pås Romins.
Vraiys dataedjes del vicåreye da Djezus-Cri
Tot corwaitant les dnêyes istorikes, on pinse ki Djezus-Cri a skepyî e 6 divant Dj.C (c' est ene miete drole a dire), et a morou e 30 ap. Dj.C.
Sipårdaedje des pretchmints da Djezus-Cri
Portant, les djins k' ont yeu ene sacwè d' candjeye dins leus veye a cåze di lu, end a kécfeye dipus ki po les deus ôtes. Mins i fåt vey ki li rlidjon crustinne n' a nén stî askepieye pa Djezus-Cri tot seu, mins eto pa Sint På.
Si Djezus-Cri a pretchî so l' boune codujhance des djins, c' est sint På k' a bråmint adjinçné li teyolodjeye crustinne, po k' les idêyes da Djezus-Cri divnexhe ene rilidjon. Al moirt da Djezus-Cri, ses shuveus n' estént k' ene pitite seke djwive. C' est les scrijhaedjes da Sint På, et ses pretchmints foû del Palestene, el Sireye, e l' Azeye mineure, pu el Grece k' ont fwait cnoxhe long et lådje les atuzes diswalpêyes pa Djezus.
Djezus djåzéve l' arameyin et l' ebreu. Sint På eployive purade li grek, on lingaedje ricnoxhou adon come fwait po djåzer di filozofeye et di rlidjon.
PureVision
PureVision, c' est ene tchinne di televuzion djenerålisse beldje eyet francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî askepyî e 2013 sol Daegntoele eyet e 2015 sol teleuvuzion. C' est l' cwatrinme tchinne del RTBF. Elle a todi yeu l' minme no dispoy 's askepiance, pask' e fwait, c' est l' radio PureFM avou l' imådje e pus.
Djibraltar
Biesses
Li mårticot d' Djibraltar, li seu séndje ki vike e l' Urope. On l' etertént bén, dispu ki Winston Churchill a rclamé ki, tant k' i gn åreut des mårticots so les rotches di Djibraltar, l' iye dimorreut dås Inglès.
Categoreye:Payis * Categoreye:Payis del Mitrinne Mer
PureVision
Categoreye:Televuzion Categoreye:Beldjike Categoreye:Daegntoele
Djezus d' Nazarete
Antécri
24 di måss
Li 24 di måss, c' est li 83inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 84inme po ls anêyes bizetes), avou 282 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Cozake
On lome Cozake (e rûsse, kazak ) des peupes ki dmorént el (Pologne) ey e l' Urope Levantrece (Oucrinne, Rûsseye, Pologne) et dins les trixhes di l' Azeye sovietike.
24 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
22 d' måss - 23 d' måss - 25 di måss - 26 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Cozake
Rilomêye
On-z a cmincî a djåzer des Cozakes e l' Urope Coûtchantrece diviè 1650 a cåze di leu revintaedje disconte do Rwè d' Pologne. Mins, el Walonreye, c' est purade å 19inme sieke k' ont nd a bråmint cåzé, a cmincî des gueres da Napoleyon avou l' Rûsseye, la k' il estént dins des batayons a tchvå.
Istwere des Cozakes
Ls Cozakes, c' esteut des sieves el Moscoveye ey el Pologne, k' ont stepé evoye eviè Nonne et Levant, po-z aveur leu liberté.
Dins l' Union Sovietike, il ont stî veyous evi et trakés.
Categoreye:Peupes del Daegne Categoreye:Istwere di l' Urope Categoreye:Rûsseye
Fabien Jobe
Fabien Jobe, c' est on scrijheu e walon do Payis d' Lidje.
Ses tecses di prôze parexhèt dins "Nosse lingaedje", dispu l' fén des anêyes 2010, eyet dins les "Bulletin wallon".
Sourdants
Jobe
Metalurdjeye
Li metalurdjeye, c' est l' industreye des metås.
Eto li cwårtî di l' economeye ki ciste industreye la compete.
Cwårtîs del metalurdjeye
*
Fize-li-Mårsale
Fize-li-Mårsale (la-minme : Fîse-li-Mârsale, F. Fize-le-Marsal), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye dedja rebané avou Crisnêye li 2 d' djulete 1964.
Rivômixhaedje
C' est on sistinme fiziolodjike des biesses ås tetes.
Sustances ki fjhèt rnåder
Gn a sacwantès plantes (come li russule rinådrece), et sacwantès sustances tchimikes ki polnut fé rvômi.
Rinådaedje sorlon les biesses
Sacwantès biesses come les tchvås ont foirt målåjhey di rvômi. Po des ôtes, come les tchéns, les tchets, et po les djins, c' est ene sacwè d' corant.
Rimetaedje ås oujheas magneus d' tchå
🇱🇰 «Bolets d' rindaedje (oujheas)»
Categoreye:Fiziolodjeye
Maxhe d' aiwes
Ene maxhe d' aiwes (cwand l' cotoû est clair, djusse ene maxhe; eto on condå, èn agolina , on deus-aiwes , on rabressaedje d' aiwes ) ou on conflouwant , c' est l' plaece la ki deus corantès aiwes si maxhnut.
Li pus ptite des aiwes si lome l' aflouwant.
Sourdants
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Corantès aiwes
Les Awires
Les Awires (dins ene fråze, la-minme, on dit "dji va âs Awères F. Les Awirs), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele intité di Flémåle, el province di Lidje.
Les Awires avént ddja stî rebanés avou Li Gléjhe-dilé-Flémåle li li 6 di djulete 1964.
Joseph Duysenx
Joseph Duysenx (e walon Djôzef Dwizink) a skepyî li 19 di fevrî 1878 et a morou e 1965.
Al comene, c' esteut Joseph Duysinx, mins on n' l' a veyou k' e 1930. Ça fwait ki tos ses scrijhaedjes fourît sinés "Duysenx".
E walon, on prononcive Djôzef Dwissin, et l' lomer, å pus sovint: "li ptit Dwissin".
C' esteut on scrijheu d' tchanson et d' operås e walon.
Ouve e walon
thumb|left|150px|“Amours di Prince” operå da Duysenx Il askepia 1181 ouves, aprume e walon, mins eto e francès a môde di Lidje: des tchansons, des operås, des pîces di teyåtes (sovint en onk u deus akes, avou des tchansons). "Cuzén Bebert" (1911) fourit li prumire operete e walon ki s' passe en èn ovroe d' modisse, çou ki mostere ki les waloneus cmincèt tot doûçmint a s' ocuper des målåjhminces des ptitès djins. Après, Djôzef Dwissin si loméve lu-minme «l' oteur di “Cuzén Bebert”».
Vervî (veye)
Vervî (F. Verviers), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou divnou intité, el province di Lidje.
Joseph Duysenx
Ouve e walon
thumb|(a rilever k' on scrît e walon, mins k' on atôtche les djins e francès, come tot åd dilong do 20inme sieke) Après l' guere di 1914-1918, il a stî onk des stamons do Cåbaret Lidjwès. Si operete "Li mårlî" (1924) a stî cmandêye på Teyåte Cominå Walon, ca "li Ptit Dwissin", vikéve, après 1925, do mestî d' oteur copôzeu e walon (motoit li seu cas dins l' istwere). Eto, i vindeut lu-minme ses abondroets et les ptits livrets di ses pîces, avou tot on sisteme di vindince.
thumb|Tchansons da Duysenx eplaidêyes pal SLLW Ene ramexhnêye di ses tchansons a stî replaideye pal S.L.L.W. e 2000. Ene cassete di "Cuzén Bebert" a rexhou dins les anêyes 1990, et ene plake lazer di "Amours di Prince" dins les anêyes 2000.
Vervî (veye)
thumb|Eglijhe des Recoletes
Joseph Duysenx
Ouve e walon
A rilever, eto, kel Djôzef Dwissin a seu dner l' gosse do walon a s' fi, Françwès, et a s' pitit-fi Marc. C' est l' seu cas di famile avou des scrijheus e walon so troes djermêyes di djins.
Vervî (veye)
Industreyes
Industreyes del linne
Joseph Duysenx
Sacwantès pîces di teyåte da Djôzef Dwizink
thumb|“Les Tournikeus” pîce da Duysenx
Vervî (veye)
Mwaissès racsegnes
Po l' accint walon d' après Vervî, loukîz a : «Payis d' Vervî (diyalectolodjeye)»
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye avou l' accint d' Vervî pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la
Rilomés Vervîtwès
Jean-Joseph Fyon
Basse-Veye (Hamtea di Tchålerwè)
Li Basse-Veye ([FR] Ville-Basse), c' est on hamtea nonnrece do pitit ban d' Tchålerwè.
A schipe (powinmes)
thumb|edicion 2021 thumb|livret avou des bokets (2022) A schipe (À ipe), c' est ene schôtlêye di powinmes sorreyalisses da Émile Gilliard.
Basse-Veye (Hamtea di Tchålerwè)
Adjinçna
C' est e cist hamtea k' i gn a l' principåle ståcion d' trén del comene, si lomant "Tchålerwè-Nonne". Di pus, i gn a li ståcion do ledjir metro k' a l' minme no, ki ci del ståcion di trén. Li Basse-Veye aveut stî modernisêye ces dierinnes anêyes. Asteure, vos ploz trover li comierçå cinte "Gåtche Rive" ([FR] "Rive Gauche"), èl principå bastîmint do FOREM, do TEC (po li Redjon d' Tchålerwè).
Aiwe
Sambe passe rola po endaler s' egoler dins Mouze å Nameur.
A schipe (powinmes)
Modêye Micromania
Li modêye 2021 a vudî e l' coleccion Micromania, avou on limero ISBN 978-931107-00-3.
Elle a-st on sortite, «Schoyants côps d' ouy d' Apocalipe» (Cheuyants côps d'oûy d'Apocalipe).
Tos les powinmes î sont redjårbés e francès (sol pådje di hintche, li walon estant a droete). Li tecse e francès est des côps foirt diferins do tecse e walon.
Novele edicion å grand tiraedje di sacwants bokets
🇱🇰 «So les spales do novea djoû» Nouv di ces powinmes la ont stî rpris dins l' pitit live Su lès spales do novia djoû («So les spales do novea djoû») eplaidî e moes d' octôbe 2022 pal Siervice des Lingaedjes do Payis del Federåcion Walonreye-Brussele.
Contnou
C' est del powezeye al libe, sins rimes, mins avou on pîtaedje ki dene on tipetape a pårt å powinme. C’ est purade po vos fé plonkî dins ene idêye avou des mots. Ça fwait : c’ est nén todi åjhey a comprinde.
Divant-z-ouve di l' edicion 2021
Li scrijheu l' a toirtchî e francès :
Powinme soûmintrece
I n' est nén limeroté
Sourdant
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon Categoreye:Powezeye e walon Categoreye:Powezeye Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard
Boufletes
Les boufletes, u les mawetes, u co les mofletes, c' est ene maladeye d' efant, sins griyeusté, la k' les glandes oriyreces sont-st houzêyes.
Cåze
Li må est cåzé pa on virûsse.
Senes clinikes
Tot å cmince, l' efant si pout plinde k' i sint «come èn oxhea» djusse dizo l' oraye. C' est l' glande oriyrece k' est deure et efouwêye.
Ci côp la, gn a on mol houzmint dirî l' djonteure des djawes, k' on pout fé tronner. Cisse groxheur si va stinde dirî l' montante brantche del badjawe pu dizo l' babetch.
A ç' moumint la, li tchife parexhe gonflêye, tot come dins on laid må d' dints.
Li maladeye ni s' atrape k' on côp sol veye.
Si les valets n' l' atrapèt nén di leu-z efance, mins come djonnea u grande djin, li må pout dischinde dins les pårteyes (dins 15 a 40 åcint des cas).
Normåldimint, dins les efants, li må rwerixh so deus troes djoûs.
Categoreye:Medcene Categoreye:Maladeyes å virûsse des djins
Pousset
Pousset  (parey e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Remicoû, el province di Lidje. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Yite (viyaedje)
Yite u Ite (F. Ittre), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' province do Roman Payis.
thumb|måjhon-comene
Klaipeda
thumb|250px|Poirt di Klaipeda
Yite (viyaedje)
Tuzance walone
L' accint walipicård d' Ite a stî raspepyî dins l' motî d' Ite.
Klaipeda
Klaipėda (de: Memelburg, pl: Kłajpeda) est ene veye di 194.200 dmorants eyet l' mwaisse poirt sol Mer Baltike del Litwaneye. Klaipeda est li troejhinme veye do payis après Vilnius eyet Kaunas. Viye veye hanseyatike, elle a lontins stî cnoxhowe di s' no en almand, Memel; ey esse disputêye inte li royåme di Litwaneye eyet les tchvalîs Teutonikes. Li Påye do lak Melno va ficser l' frontire inte li dutcheye di Prûsse eyet l' Litwaneye; Klaipeda va dmorer el Prûsse disk' al disfwaite almande del prumire guere daegnrece.
Yite (viyaedje)
Tuzance walone
Ci motî la dene eto les nos d' plaece, et les nos d' djin walons e 20inme sieke.
Klaipeda
Note: l' ortografeye e litwanyin est Klaipėda, avou on pont sol e.
Yite (viyaedje)
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Klaipeda
Djeyografeye
Klaipeda si trouve a 120 km di Kalinigrad et a 290 km di Vilnius, la ki l' aiwe di Niemen s' egoline dins l' Mer Baltike. Nén lon d' la, sol boird del Baltike, si trovèt les ståcions balneyaires di Neringa eyet Palanga, ki les Litwanyins î vont voltî. Klaipeda est loyî pa feri avou l' Suwede, li Daenmåtche eyet l' Almagne.
Istwere
Li poirt sol Mer Baltike fourit fondé e 1252 påzès Tchvalîs Teutonikes, eyet lomé e latén Castrum Memele. E 1254, Memelburg riçuva les droets del veye di Lübeck. Li redjon fourit cristianijheye påzès Tchvalîs Teutonikes.