cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Walon e scole
Sôres di scolaedjes
Mins, come l' acsegnmint do walon dimane al boune volté des acsegnants, i gn a nole acertinance ki li scolaedje si repetrè d' ene anêye a l' ôte.
Documintåcion pol walon e scole
🇱🇰 Scolaedje do walon
Repertwere des scoleus propôzés på ministere (2022) et fôrmulaire di dmande po les scoles
Aloyrece ki
L' aloyrece "ki", c' est ene aloyrece ki pout siervi dins les fråzletes aloyeyes å viebe, mins purade ås cenes aloyeyes å no. Eto, on l' lome cobén li "ki" mo-ovrant (F. multifonctionnel).
Disconsyîs uzaedjes do "ki"
Dins li stîle des belès letes xhiné do francès :
Pire di Gobtindje
categoreye:fosses et cårires Li pire di Gobtindje, c' est ene blanke pire, foirt deure, k' on saetche a Gobtindje.
Biertogne
Biertogne (fr: Bertogne) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.
Pire di Gobtindje
Leu provnance est racontêye dins on floriconte (li floriconte des pires di Gobtindje).
Biertogne
thumb|Eplaeçmint d' Bertogne el province
thumb|L' eglijhe thumb|left|Biertogne, li coron di l' eglijhe|300px
J. Pothen
J. Pothen a scrît sacwants arimés e walon. Onk so les brûtleus, sicrît dins les anêyes 1960, a stî eplaidî dins Li vî Sprewe e 2006.
Saetcheye-foû do tecse "Les Brûtleus"
Pothen
El Pwayuwe
Pwayuwe El Pwayuwe (la-minme : El Pwayûwe, F. Poyue), c' est on hamtea d' Peche.
Sovnances do hamea
Diviè 1950, e l' ivier gn aveut bråmint del nive; les djins avént leu bwès e l' abatou di l' ôte costé del voye. I dvént fé des trintchêyes dins l' nives po daler cweri des bokets d' bos di l' ôte costé del rowe po s' tchåfer (sovint dins de crapåd).
Reggaeton
Mimbes
Categoreye:muzike
Peres di l' Eglijhe
Categoreye:crustinnisse *
Grosse croejhete Hendschel
Li Grosse croejhete Hendschel, c' est ene waibe di croejhete walone, adjinçnêye pa Lorint Hendschel et metowe so les fis diviè 1999.
Elle est scrîte e francès.
Elle est eplaideye dizo licince libe.
Elle a stû shuvowe d' ene pus ptite waibe, sicrîte pår e walon, li «Ptite croejhete Hendschel».
Contnou
Les cognes des mots sont dnés aprume e rfondou walon, pu dins les accints do walon.
Gn a des cåkêyes d' egzimpes literaires po tchaeke tchaptrê.
Rapontiaedje
On tchantî d' rapontiaedje avou les candjmints dispu 1999 a stî metou e-n alaedje pa Jean Cayron et Pablo Sarachaga e 2011.
Sourdants
Categoreye:Waibes e walon
Meterolodjeye
Li meterolodjeye u meteyo, c' est l' syince ki studeye li timp k' i va fé.
Motlî
Li mot "meteyo" serè purade eployî po l' anonçmint do tins, dins l' posse ou al tévé. Li moumint k' on anonce li tins, c' est l' bultén do tins. Les djins ki prezintnut çoula, les anonceus d' tins (anonçresse di tins) ou previzionisses.
Li mot meterolodjeye est dipus pol syince leye-minme : instrumints et tecnikes po studyî l' tins.
Anonceus del meteyo el Walonreye
E l' Walonreye, on schoûte co assez sovint l' Denis Collard. C' est lu l' previzionisse dins l' posse po l' RTBF.
Pus vî k' çoula, al tévé, gn aveut Jules Metz, «Monsieu Meteyo», èn ome do do Tchestea.
Spots po-z anoncî l' tins
Gn a toplin des spots po-z anoncî l' tins.
Come di djusse, gn a toplin des mots sol tins k' i fwait e Wiccionaire.
Pî-note
*
1937
Walon
thumb|live so [[Leyon Degrele]]
Ôtès djins
Categoreye:Date
Li royinne del nivaye (floriconte)
Sicrijhaedje
Mågré k' c' est onk des pus longs contes da Andersen, ci-ci l' åreut yeu scrît so cénk djoûs.
Harpe
Li harpe, c' est èn instrumint d' muzike, ås coides tindowes so des bwès, ki s' sitampe al tere, et k' on djowe avou les deus bresses metous onk di tchaeke costé.
Li royinne del nivaye (floriconte)
Persounaedjes
On macrea a emantchî èn estchanté miroe. I si speye et gn a deus bokets ki s' plantèt dins l' cour d' on ptit valet, Cai, ki dvént arnåjhe ådla.
Harpe
On djouweu d' harpe si lome on hårpiyeu, ene djouweuse ene hårpiyeuse u hårpeyresse.
Li royinne del nivaye (floriconte)
Persounaedjes
On djoû, on nel ritrova pus.
Harpe
Categoreye:Instrumints d' muzike
Li royinne del nivaye (floriconte)
Persounaedjes
Si soçone Djerda va cweri après, disk' e tchestea del royinne del nivaye dilé l' Pôle Nôr.
Sol voye, Djerda va rescontrer toplin des persounaedjes, inte di zels li båshele des calins, des djåzantès biesses et ene blanke dame k' a on nouzome djårdén.
Li conte si pårtixh e 7 bokets :
Espwetaedje do conte
Li conte a stî rmetou e fime sacwants côps, dispu 1957.
E 2013, les studios end ont rexhou on fime d' imådjes mins avou ene sipoûle foirt ricandjeye : Li royinne del nivaye.
Categoreye:Floricontes
Biernissåt
El Grand Biernissåt, oubén e sistinme Feller : Bèrnissât ([FR] Bernissart ; [PCD] Bernissåt), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province do Hinnot.
Univiersité Niccolò Cusano
L' Univiersité Niccolò Cusano, c' est ene univiersité a Rome, e-n Itåleye.
Categoreye:Univiersités Categoreye:Itåleye
Årdene nonnrece (diyalectolodjeye)
Categoreye:Diyalectolodjeye walone Categoreye:Bokets del Walonreye L' Årdene nonnrece, po les foclorisses et les diyalectolodjisses do walon, c' est l' Nonne di l' Årdene. Les accints walons d' avår la sont des cis del Basse Årdene.
On î radjoute voltî li comene di Bietris, k' est ddja ene miete so les aschates walon gåmès.
Sol Walonreye di France, les comenes come Arniye sont-st a rindjî avou l' Årdene nonnrece. Fumwè fwait l' pont avou l' Coûtchant walon eyet li tchampnwès.
L' Årdene nonnrece ni comprind nén li Tchestrolès.
L' atuze di l' Årdene nonnrece (e francès Ardenne méridionale) vént des foclorisses, copurade Théodule Delogne, k' î ramexhna ene peclêye di fåves do vî vî tins.
Tant k' ås accints walons d' avår la, il ont stî studyîs di Lucyin Mahin. Å cmince, i loma cisse sitindêye la : "Payis d' ersè", a cåze del piceure idintitaire do mot "ersè". I rashonna ene cåkêye di dnêyes sol motlî walon d' avår la dins li Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece, mins ki dmora on brouyon. I prezinta ene abayeye come cwè l' unité di cisse contrêye la, åd fwait do walon, provént des limodjes di l' ancyin dweyenî d' Graide.
Pårti Socialisse (Beldjike)
Li Pårti Socialisse, c' est on francès-cåzant pårti del Beldjike.
Impôrtance
C' est l' prumî pårti del Walonreye å livea des vôtaedjes.
Askepiance
Èç pårti s' aveut askepyî e 1945, cénk ans padri l' dismantchaedje do POB (Pårti des Ovrîs d' Beldjike). Cwand l' pårti socialisse aveut skepyî, il esteut so tote li Beldjike disca 1978, cwand ç' pårti la s' aveut kipårti e deus diferins pårtis. Onk po l' Beldjike francès-cåzante, eyet l' ôte po l' Beldjike neyerlandès-cåzante. E l' Flande, ès-n omonime, c' est l' Socialistische Partij Anders ([WA] Pårti Socialisse eyet Ôtes). Dins l' pårteye tîxhon-cåzante do payîs, i gn a li Sozialistische Partei, k' est seulmint on frawén do ci del Nonne do payis.
Anêyes 2000
A Tchålerwè, gn a yeu on herleme po l' dinaedje des lodjmints sociås di 2005 a 2007.
Anêyes 2010
Etur 2016 eyet 2017, li Pårti Socialisse est å fén mitan do grand disdut «Publifin», avou li MR eyet l' CDH. Èç herleme la, c' esteut purade les etercomunåles del province di Lidje, mins eto les ospitås del ISPPC el redjon d' Tchålerwè. Drola, Philippe Lejeune aveut stî metou so les foitès loumires po cåze di måluzance di béns publiks.
Pu, ça a stî l' côp d' Brussele, avou l' Samusocial. Dins cist afwaire la, li portagonisse fourit Yvan Mayeur.
Contråvmint a c' ki aveut stî dit, l' afwaire Publifin n' a nén tant fwait do toirt ås cis k' estént å mitan do djeu, veyanmint k' mwintes di zelzôtes ont rpassé ås vôtaedjes d' après.
Mins nerén, ci fourit l' fén del cårire politike da Stéphane Moreau eyet da Yvan Mayeur.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike Categoreye:Politike
Djinape
Djinape (padrî voyale Djnape, prononcî Gngnape, avou djermalance do son gn; fr: Genappe), c' est ene rebanêye comene del Waloneye, el province do Roman Payis.
thumb|eplaeçmint del comene el province do Braibant walon
Djeyografeye
Djinape si trouve al croejhlåde des voyes Nivele-Wåve, et Brussele-Tchålerwè.
Adjermelaedje
Djinape est adjermelêye avou :
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Veye di Walonreye
Maladeye des waides
C' est ene maladeye des niers do sistinme nierveu cintrå et periferike, mins aprume les cis do sistinme nierveus otonome (did la si ôte alomåcion di dizotonomeye des tchvås).
Croejhete (linwince)
Li croejhete u grammaire, c' est ene coxhe del linwince ki mostere li rapoirt des mots inte di zels, dins on metou lingaedje.
Maladeye des waides
Istwere des cnoxhances
Elle a stî discrîte pol prumî côp e 1907 e l' Escôsse.
Croejhete (linwince)
Eyet defini les rîles ki discrijhèt ces rapoirts la.
Maladeye des waides
Cåze
On n' kinoxhe nén co bén l' cåze. Mins on nel trouve ki so les tchvalidîs ki paxhèt, nén les cis ki dmornut e ståve.
Croejhete (linwince)
Onk ki n' kinoxhe nén bén ene langue, s' i shût ces rîles la, i pôrè fé des fråzes ki les cåzeus natifs do lingaedje etindront bén.
Pådjes a pårt pol croejhete di sacwants lingaedjes
Categoreye:Linwince *
Maladeye des waides
Cåze
Les dierinnès idêyes, c' est ki ç' sereut ene sôre di botulisse (epweznaedje pal tocsene di Clostridium botulinum)
Mineyolodjince
Li maladeye si rescontere dins tote l' Urope bijhrece.
Li må s' voet aprume å bontins, li moumint ki l' yebe crexhe. Gn a eto des cas å waeyén-tins, cwand i rploût et k' i n' fwait nén trop froed.
Senes del maladeye
Gn a pont d' five.
Li tchvå est resseré (i n' crote nén). Å sintaedje al mwin, li rectom est setch. Pout gn aveur des trintchêyes.
Jean Degavre
thumb|left|120px|(e 2007) Jean Degavre, c' est on diccionairî do gålwès.
Maladeye des waides
Senes del maladeye
Li påpire do dzeu toume so l' ouy.
Jean Degavre
Il a skepyî a Eterbek li 8 di may 1920. Al pinsion, il a vnou dmorer a Ptiwar.
Coir ciryin
On coir ciryin, c' est tolminme kéne masse solide k' est dins l' univier.
Creûjète
Pådje di discramiaedje.
Jean Degavre
Il a cmincî a studyî les lingaedjes celes a s' pinsion, e 1983. Diviè 1985, il est onk des askepieus del "Société belge d'études celtiques".
Creûjète
Cwè vloz ?
Jean Degavre
Il a scrît on motî des bodjes do gålwès : "Lexique gaulois, recueil de mots attestés, transmis ou restitués et de leur interprétation" (ISBN 2-87285-061-9) k' a rexhou e 1998.
E 2006, il a ramexhné tos les nos d' plaeces ki provnèt do gålwès el Province do Lussimbork : Les Celtes en Luxembourg; les noms qu'ils ont laissés.
thumb|300px|Si motî gålwès
Coir ciryin
Contnou d' l' univier foû de coirs ciryins
Categoreye:Astronomeye
Jean Degavre
Degavre Categoreye:Gayel Degavre
1958
Ôtès djins
Categoreye:Date
Maladeye des waides
Senes del maladeye
Li cour va trop rade, mågré k' i gn a waire di senes di doleur.
Dipus d' racsegnes sol maladeye
Hesta
Li grand Hesta ([FR] Herstal), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Economeye
C' est dins ç' veye la ki si trove l' ujhene des åres. C' est li seule societé walone, virpus bedje, ki fwait çoula : F.N. (Hesta).
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veye di Walonreye Categoreye:Rebanêyès comenes del Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
L' ouve powetike e walon da Henri Bragard (live)
thumb|Coviete do live L' ouve powetike e walon da Henri Bragard, kel vraiy no, e francès, c' est "L'oeuvre poétique wallonne de Henri Bragard", c' est on live avou ene ramexhnêye d' arimés da Hinri Bragard. Il ont stî relîs pa Renée Sedyn, et eplaidîs al SLLW e 2008.
Waime
Li Grand Waime, (la-minme Wéme francès Waimes, almand Weismes), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province
Anêyes 1520
15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
L' ouve powetike e walon da Henri Bragard (live)
Contnou
Po-z ataker, gn a on long adrovaedje di l' adjinçneuse do live, avou totès sôres di racsegnes sol vicåreye da Henry Bragard, les sôres di powezeyes ki sont prezintêyes, li ametraedje des vers, les tinmes, et li corwaitaedje estetike di l' ouve, et hay vos nd åroz.
Anêyes 1520
anêyes 1500 | anêyes 1510 | anêyes 1520 | anêyes 1530 | anêyes 1540
Waime
C' est ene des deus comenes d' asteure k' estént el Walonreye prûssyinne di 1816 a 1919. Adon elle est rwaiteye come ene pårteye des Redîmés Payis.
Anêyes 1520
1520 | 1521 | 1522 | 1523 | 1524 | 1525 | 1526 | 1527 | 1528 | 1529
L' ouve powetike e walon da Henri Bragard (live)
Contnou
Al fén, gn a on spepieus motlî walon-francès, rprins sol limero E185 dins l' djivêye des motîs do walon.
Anêyes 1520
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
L' ouve powetike e walon da Henri Bragard (live)
Sacwants powinmes del ramexhnêye
Shoflete (feu)
Ene shoflete, c' est ene usteye po shofler sol feu (feu e l' aisse ou stouve) pol fé rprinde.
Categoreye:Feu Categoreye:Usteyes Categoreye:Ahesses di manaedje
L' ouve powetike e walon da Henri Bragard (live)
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Powezeye
Charles Darwin
Il a skepyî li 12 di fevrî 1809 ey a morou li 19 d' avri 1882.
Mwaisse ouve
thumb|left|Eplaidaedje di 1859 di s' live «L' oridjene des especes» Il a tuzé ki les biesses et les plantes candjnut tot å long des trevéns djeyolodjikes.
Dins les ouves d' årt
Li persounaedje aparexhe dins l' fime d' imådjes «Les Trôdvintes», k' est rashiou so l' ridiscovraedje des disparexhowès indjes pa on sincieus chinwès.
Darwin Darwin
Waime
Tuzance walone
C' est al måjhon-comene di Waime k' est wårdé mi papîscrît do Motî Toussaint.
Avey
Categoreye:Walonreye måmdiyinne Categoreye:Comenes di Walonreye
Sint-Mår-dilé-Nameur
Sint-Mår-dilé-Nameur, pus courtinnmint, Sint-Mår (la-minme, Sint-Maur, mins ossu prononcî Sint-Mau ; fr: Saint-Marc asteure, mins Saint-Mard, dinltins), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
No di des plaeces di Sint-Må
thumb|left|Plake e walon
Pî-note
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Ales (montinne)
Les Ales, c' est ene tchinne di montinnes metowe inte l' Itåleye, li France eyet l' Swisse, et continouwer so l' Almagne (Bavire) et l' Otriche.
Sourdance djeyolodjike
C' est ene des mwaissès montagnes do ploymint alpin k' a trevnou å Tîçrece.
Montinnes diléreces
El France, på Djura.
Les Ales come biyonaxhe
Gn a bråmint des plantes ki vnèt dins les ALes et nén ôte pårt. Boutans:
Peupes des Ales
Les dmorants des Ales si lomnut Apurlin.
Les vîs peupes des Ales djåzént gayel.
C' est dandjreus did la ki l' peupe roumin provént.
Lapalissåde
Ene lapalissåde, c' est ene dijhêye la k' on repete ene sacwè d' ene ôte façon, d' ene manire savante.
Sacwants pinsêyes (come les cenes da Pierre Faulx), c' est des lapalissådes.
Etimolodjeye
On sôdård francès, signeur do tchestea di "La Palice" s' aveut si bén batou disk' å dierin moumint k' on djha d' lu : "Sacwants munutes divant s' moirt, i vikéve co". Did la li rprindaedje di s' no po cåzer d' ene sintince k' est claire come di l' aiwe di rotche. Et k' c' est cåzer po n' rén dire. On ratind ki l' schoûteu soreye.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Motyince do walon Categoreye:Rireyes
Årtchimede
Discovietes
C' est lu k' a trové li lwè d' fizike ki poite co s' no. Cwand i l' a discovrou, il a boerlé: «C' est da nosse» (e vî grek: eurêka). Ci mot la a passé té ké dins des ôtes lingaedjes, la k' on l' dit cwand on a trové ene divudindje a ene metowe kesse.
C' est motoit ossu lu l' a trové l' visse sins fén, poy k' on l' lome visse d' Årtchimede.
Sourdant
Categoreye:Rilomés sincieus Categoreye:Civilizåcion greke
Berwete
Ene berwete, c' est on caisson avou ene rowe padvant et des penes padrî, po tcheryî ene pitite tchedje, al mwin, inte deus plaeces nén trop lon d' ene l' ôte.
Aidance po tcheryî al berwete
Categoreye:Tcheriaedjes Categoreye:Usteyes‎ al mwin
A l' eglijhe di Bålet (tchanson)
A l' eglijhe di Bålet, c' est ene måhonteuse tchanson k' a stî scrîte teyoricmint a Bålet. Mins on l' etind disk' a Tchålerwè.
Li muzike, c' est l' cene do Doudou.
Les paroles c' est :
Li tinme est cnoxhou totavå l' Walonreye. E sacwantès plaeces, l' atchevaedje, c' est :
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Viyès tchansons e walon
Les Grignous (pitit roman)
thumb|Coviete Les Grignous, c' est on ptit roman scrît pa Gaston Lucy, ey eplaidî dins l' Coleccion Pårlaedjes do Teroe e 2013, adon après l' moirt do scrijheu.
Tinme
Les Grignous, c' esteut des côpeus d' boûsse ki dmorént dins les bwès d' Tôtiene, sol Grande Louwate.
Istwere do tecse
Gaston Lucy aveut-st oyou l' istwere di ses grands-parints et des viyès djins k' il aléve trover cwand i fjheut ses rcweraedjes sol foclore et sol walon.
Li papîscrît esteut dins les documints leyîs pa Gaston Lucy a Louwis Baidjot.
Il aveut stî rtapé pa Yves Joblin, avou Gaston a ses costés, dins on sillabusse lomé "Œuvres complètes". C' est so ç' sourdant la ki Lucyin Mahin riscrijha e rfondou et l' fé parexhe dins l' Aberteke å cminçmint des anêyes 2000.
Rapoirt di lijheus
''Dins l' lingadje dès djins qui causenut l' walon, gn-a pont d' mot superlatif. I dîjenut : « c'èst bin », «ç' n'èst nin co là si mwaîs», «dj'inme co bin», «c'èst deûs côps rin»... C'è-st-insi qu'il èst, l' Walon ! Sins grandiveûseté po twartchî s' proficyat' ! Tot l' contraîre d'one grande geûye, parèt ! Come dji so-st-one arèdjîye, dj'a skèpî insi, dj'a bin do mau avou ça, mi ! Insidon, dj'a lî « Lès Grignous », mès djins. C'è-st-on lîve da Gaston LUCY. I vint d' rèche foû do Muséye dèl Parole è l'Ârdène. ''Non di diâle ! Li préface -sicrîte par Piêre Otjacques- c'èst d'dja tot suke po-z-assatchî lès copiches ! Èt, do côp qu'on-z-è-st-au prumî chapite, dji vos l'acèrtine, on vôreut d'dja bin yèsse au dêrin, télemint qui l' fauve èst plaîjante. Dji vos l' pou bin dîre, chaque mot, chaque frâse, c'èst come on-èssôrçuladje ! Quénès rûses po d'mèrer paujère avou on sifaît conteû qu'a l' dâr di v's-amûser... Pont d' doutance, ça chôpîye sès dwègts d' toûrner lès paudjes au pus abîye ! Dj'a bin sayî dè l' lèyî là, ç' lîve-la, d' aler bèrôler one sawouce ! Nin lès pwin.nes ! Lîre « Lès Grignous», c'èst yèsse al dicauce, c'èst come si v's-aurîz pougnî dins l' flotche do caroussèl, po todi ! (Joëlle Spierkel).
Augustin Beelaert
Augustin Beelaert (spoté Tin), c' esteut on scrijheu e walon.
I skepia li 18 di måss 1949 et mora li 8 di decimbe 2016.
I notéve l' accint walipicård di Marlanwé.
Ouve e walon
Il est fén cnoxhpu po ses pinsêyes. Ele fourît batijheyes «gustinreyes».
Il a scrît eto des bokets d' prôze, sovint po rire.
Il a stî eplaidî dins l' Moxhon d' Ônea, pu dins l' Bourdon.
Sourdant
Beelaert Categoreye:Aschates walon-picård
Mecanisse di Diswalpaedje sins Mannixhance
categoreye:ecolodjeye Li Mecanisse di Diswalpaedje sins Mannixhance, c' est ene piceure economike po vinde des droets d' manni, enondêye avou l' Protocole di Kioto. A pårti des acoirds po rastrinde l' evoyaedje di CO2 dins l' air, les oujhenes ont des liveas d' CO2 a n' nén passer houte. Ôtmint, ele vont esse gadjêyes po bråmint des cwårs. Po n' nén diveur payî ces amindes la, ele polèt ecwårler on pordjet ricnoxhou come rastrindeu d' evoyaedje di CO2. Ele serè racwitêye di l' aminde po deus troes côps meyeu martchî. Metans : Ci ecwårlaedje la si fwait på ratchtaedjes di Bons d' carbone. Sovint les pôves payis, k' ont bråmint moens anichté l' atmosfere ki les ôtes ont yeu droet a des Bons d' Carbone po rén. Les Bons d' Carbone si vindnut et s' atchtêynut so on martchî esprès.
Soumey
Li soumey ou doirmaedje ou soctaedje, c' est èn estance des djins et di sacwants biesses, la ki l' cervea (et l' restant do coir) si rpoize. On dit k' el djin ou l' biesse doime ou soctêye.
Soumey et tournantes biyolodjikes
Les djins e les biesses di djoû doirmèt tins del nute.
Les biesses di nute doimnut do djoû.
Les fordoirmants (sodoirmants, oûsses, evnd.) doimnut tot l' ivier.
Sôres di soumey ås djins
Li soumey ordinaire ou londjin soumey arive après ene djournêye di woeye, purade al nute. Les ouys sont clôs. Li djin est å pus sovint stindowe, avou les musses ene miete distinkyîs. Li cour bate pus doûçmint. Li corant ki passe dins l' cervea, veyåve a l' EEG, est bas et avou des erîlêyès waches.
Totes les eures, et copurade divant di s' dispierter, gn a tot d' on côp des foitès waches electrikes ki passèt dins l' cervea. Årvierdimint, les musses si distinkièt pår. So kékes sigondes, li sudjet va fé çou k' on lome on sondje (reve, råvion), ki pout esse on tchôcmwår. C' est l' kitapé soumey.
Hårdêye divintrinnes
Categoreye:Biyolodjeye Categoreye:Soumey
Oûpêye
Oûpêye (fr: Oupeye), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Tawea
Categoreye:Bastimints Categoreye:Pires et rotches thumb|220px|clotchî del viye eglijhe di Lîssin, ki mostere bén l' coleur des pires di tawea Li tawea u blanke pire, c' est ene pire come li tawe, mins pus tinre.
Li tawea provént di rashiaedjes di rotches dins l' mer ki rascovreut on grand boket del Walonreye do trevén tîciaire. C' est po ça k' on-z î rtrouve bråmint des fossiles.
Ôte pårt, li tawea pout eto vni åtoû d' on sourd. Li tawea a ene djaenåsse coleur, ki saetche sol gris, télfeye avou des ptits rodjåsses riglatixhas. C' est, aprume, del castinne, k' a stî maxhî avou do såvlon.
Li tawea durixh a l' air. C' est ene poreuse pire; cwand il est setch, i poujhe l' aiwe. Il est frexh asteure mins dins deus eures i serè rsouwé.
Come c' est ene tinre pire, i fwait åjhey del siculter.
Les cårires di tawea sont studieyes dins l' hagnon tawire.
Uzaedjes do tawea
thumb|li viye eglijhe di Lîssin (clotchî et [[:Wikt:nåve|nåve)]]
Eglijhes basteyes avou do tawea
thumb|plafond di tawea, pårlumint walon
Instrumint d' muzike
* Èn instrumint d' muzike, c' est ene ahesse po djouwer des airs di muzike avou.
Dilé les instrumints classikes, gn a eto les instrumints foû scwere des 40 Molons, rashious so l' eployaedje del flûte a l' agnon.
Li royinne del nivaye (fime d' imådje 2013)
Li royinne del nivaye (e-n inglès, pol mwaisse modêye : Frozen, édjalé; e francès La reine des neiges), c' est on fime d' imådjes k' a vudî e 2013 des studios Walt Disney.
Les fjheus do fime fourît Chris Buck et Jennifer Lee.
Li spoûle est rashiowe sol cene do floriconte da Hans Christian Andersen ki poite li minme tite (mins nén e-n inglès) «Li royinne del nivaye».
Mins l' istwere a stî foirt ricandjeye.
Racourti
Li princesse Elza d' Arendel a li sbarant povwer di fé candjî e glaece tot çou k' ele aduze. C' est po çoula k' elle a stî aclevêye reclôse, minme di s' sour Anna, po nel nén touwer pa edjalaedje.
Mins ses parints morèt dins on voyaedje e batea. Elza va esse coronêye royinne. Ele saye di n' nén mostrer si drole di povwer, tot metant des wants. Mins a on metou moumint, elle est so des tchôdès braijhes, pask' ele doet rsaetchî s' want. Adon, tot çk' ele djond si candje e glaece.
Po n' nén distrure li rweyåme di s' pa, ele skiftêye evoye eviè l' Pôle Nôr, la k' ele si va ahiver on palå d' glaece.
Mins elle a leyî li rweyåme edjalé. Les barons volnut touwer si djonne sour, Anna, k' a prins s' plaece. Cisse-ciale endè va sayî di fé candjî s' sour.
Tote seule dins l' ivier, ki va-t ele divni ? Lacobén k' ele rescontere on moenneu d' rene, Cristofe, kel acpagntêyrè tot l' restant do voyaedje.
Royinne
7inme sieke
anêyes 600 | anêyes 610 | anêyes 620 | anêyes 630 | anêyes 640
anêyes 650 | anêyes 660 | anêyes 670 | anêyes 680 | anêyes 690
Totes les anêyes do 7inme sieke
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Date
Sint
On sint, ene sinte, c' est ene djin k' a beacôp fwait do bén dins s' veye, et k' est ricnoxhowe come tele pås djins d' avår la.
Les sints d' glaece, c' est des (mitan) vraiys sints, ki racsegnnut so ene termene meteyolodjike do moes d' may el Walonreye.
Les sints fiestis el Walonreye sont metous so ene pådje a pårt.
Mwaissès dnêyes
Les sints sont fiestis dins des tchapeles. Les crustins (mins nén les muzulmans ni les djwifs) endè fjhèt des posteures, et les ponde so des tåvleas.
Dinltins, el Walonreye, po dmander ene faveur a on sint, on lyi "prometeut l' voye". Dj' ô bén k' on prometeut d' aler a pî e perlinaedje a s' tchapele. On djheut k' on aléve riclamer, metans, sint Breyåd.
Les muzulmans chiyites ey ene pårteye des sunites (metans e l' Afrike bijhrece alèt sifwaitmint perliner sol tombe-tchapele d' on sint ome u d' ene sinte kimere. Mins bén dire k' i dmandnut ene sacwè direk å Bon Diu pal voye di ç' sint la, ki n' a nou povwer di lu-minme.
Eglijhe catolike
🇱🇰 «Pere di l' Eglijhe» Po esse ricnoxhous come tés, i dvèt aveur sitî canonijhîs.
Ni d' oujhea
Sôres di nis
Li råskignoû acove dins on ronxhisse u ene bohêye di cxhådes.
Sint
Eglijhe ortodosse
N a bråmint des dessinaedjes di sints dins les eglijhes ortodosses (metans, el Walonreye, a Tchevtogne.
Ni d' oujhea
Sôres di nis
Li pénson fwait s' ni dins so ene efortcheure.
Sint
Islam
Les sints sont lomés e l' arabe wali saleh (on statut ricnoxhou dins l' Alcoran). Sacwantès uzances, purade e l' Afrike bijhrece, lezî ricnoxhèt li polance di rinde pus åjhey les priyires di dmande å Bon Diu. Tolminme, bråmint des corants sunites, inte di zels les Wahabites, ni ricnoxhèt nén les perlinaedjes ås sints. Les Chiyites sont pus adûs a fé l' voye po les sints, metans, a l' imam Hosseyn.
Ni d' oujhea
Sôres di nis
L' agaesse bastixh on nik avou on toetea al miercopete d' èn åbe.
Sint
Djudayisse
E Marok, sacwants sints sont ricnoxhous a feye pa les Muzulmans et pa les Djwifs.
Ni d' oujhea
Sôres di nis
Li rwè pexheu si foye on ni dins ene falijhe di tere. I pout cåvler on mete fond. Parey pol wespî, ki, lu fwait des voennes deus metes longues dins l' tere. L' oronde d' aiwe fwait parey so des perets såvloneus u graevleus.
Sint
Djudayisse
Categoreye:Rilidjons
Ni d' oujhea
Sôres di nis
Li ciwagne n' elodje al copete d' ene tchiminêye, d' on minaret, u so des pilônes di telefonreye.
L' ålouwete acove å raeze di tere.
L' ôrimiele li pind après ene coxhe, come on håvursak.
Sourdants
Categoreye:Zolodjeye Categoreye:Oujheas
Djupiter (planete)
48px|♃Djupiter, c' est l' pus grosse des planetes do sistinme solrece.
Categoreye:Astronomeye Categoreye:Sistinme solrece
1954
Ôtès djins
Categoreye:Date
El viyaedje edoirmou (teyåte)
thumb El viyaedje edoirmou (Èl vilâdje èdôrmu), c' est l' tite e walon d' ene pîce di teyåte d' èn ake sicrîte e picård pa Roland Thibeau dizo l' tite Ël vilâdje insclumi.
Li ratournaedje e walon a stî fwait pa Jean-Luc Fauconnier.
Racourti del pîce
Categoreye:Pîces di teyåte e walon Categoreye:Pîces di teyåte e picård
Mannixhance di l' aiwe
Li mannixhance di l' aiwe, c' est l' mannixhance des corantes ou cropantès aiwes, des mers et oceyans pa totès sôres di prodûts, tchimike, nawearins ou grossès ehales.
Egzimpes di mannixhaedje di l' aiwe
Categoreye:Ecolodjeye Categoreye:Mannixhance
Homo sapiens
vignette|Dessén d' èn homo sapiens. Çk' on lome puvite e latén « Homo sapiens », c' est ene sôre di djins k' a viké pindant des cintinnes di miyons d' anêyes.
Linwistike
Kécfeye k' on-z uze puvite el mot latén « Homo sapiens sapiens ».
Dinixh
Dinixh est, dins les creyances grekes, li diè des Plantes, aprume del vegne et do vén. C' est l' fi da You et da Sémélêye. Il a stî rlomé Bacusse pås Romins.
Macsådaedje des studiants mecsikins (1968)
Categoreye:Rascråwes uminnes Categoreye:Mecsike Li macsådaedje des studiants mecsikins u macsådaedje del plaece des Troes Culteures si passa li 2 d' octôbe 1968 a Mecsico.
Dinixh
Li priyaedje a Dnixh a aidî å diswalpaedje des dramatikes grekes.
Macsådaedje des studiants mecsikins (1968)
E moes d' setimbe gn aveut ddja yeu, a Mecsico, ene bataye etur les studiants et les policîs k' aveut fwait dijh-ût moirts.
Dinixh
L' essegne da Dnixh est on baston lomé tour (e grek thursos), avou ene rampioûle (u ene vegne) åtoû, et ene carote di sapén å dzeu. Ci mot la åreut passé e walon, po lomer on burton d' djote, u ene ragosse di peme.
Macsådaedje des studiants mecsikins (1968)
Li deus d' octôbe, nouv djoûs divant li cminçmint des djeus olimpikes, des policîs e civil s' avént metou a l' awaite ås vites des måjhons tot åtoû del des Troes Culteures et avént mitrayî les studiants.
Dinixh
Categoreye:Mitolodjeye greke
Macsådaedje des studiants mecsikins (1968)
Oficirmint, on n' anonce ki cwarante moirts mins l' verité c' est k' end a yeu dipus d' troes cints. Tos les studiants ki trinnént foû ont stî ramassés so les voyes et reclôs dins des prijhons foirt lon erî del veye capitåle.
Consecwinces del touwreye
Droldimint assez, gn a pont yeu d' manifeståcions totavå po les studiants touwés. Et nerén, pont di mançaedje po boycoter les djeus olimpikes. Dandjreus paski, di ç' tins la, les medias n' estént nén co diswalpés. Adon, on n' a waire cåzé d' l' afwaire, et les djeus s' ont bén passés.
Sourdants
<References/>
Djihan d' Nivele (tchanson)
Categoreye:Tchansons e walon Djihan d' Nivele c' est ene tchanson ki shonne esse tipike del Roman Payis. Les studiants del Noû-Lovén del redjonale Brabant Wallon (BW) end ont fwait leu tchant. Li persounaedje del tchanson c' est bén seur li ci askepyî pa Michel Renard.
I s' tchante d' abôrd avou l' accint d' Nivele (Çou ki fwait k' el rima moirt - fåbour dvént moûrt - fauboûr).
Les paroles, e rfondou, c' est :
Marcour
Marcour (fr. Marcourt), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rindeu.
Rilidjon
pårotche Sint Mårtén (viye viye); ermitaedje a Ronzon dispu 1636, wice k' on apoirta ene rilike di Sint Tibå e 1646.
Istwere
ancyinne signorreye, et Hôte Djustece del Contêye di Montagu°. Les signeurs di Marcour fourît: les Contes di Montagu (disk' e 1147), les Contes di Lô° (disk' aviè 1200), les signeurs di Walcoû (disk' e 1408), les Contes del Måtche° (disk' e 1545), les contes di Stolberg (disk' ås Revolucions).
Tuzance walone
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
El tchimin d' mes pinsêyes (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés thumb|coviete El tchimin d' mes pinsêyes (<SMALL>Èl tchèmin dè mès pinséyes</SMALL>), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Liliane Faes, k' a vudî e 2006.
C' est l' prumî live di powezeyes e walon k' a-st on l° ISBN (ISBN 2-930336-74-9).
Cedile
Categoreye:Diyacritikes Li cedile (do francès cédille, lu-minme do castiyan cedilla, ki vout dire «pitite z») est on diyacritike di l' alfabet latén. Istoricmint, li cedile espagnole (et, pa spårdaedje, e portuguès eyet catalan, poy e francès), ni s' meteut ki pa dzo ene lete c ki vneut d' on c do latén (lingaedje kel prononcive k) k' aveut stî palåtijhî (prononcî /ts/); ça fwait ki, å cmince, li lete ç («c cedile») si prononcive /ts/ poy çoula a divnou l' son /s/ k' on lyi cnoxhe asteure dins les lingaedjes romans.
Li cedile a dispoy adon stî eployeye eto avou ds ôtès letes ki l' c, eyet avou des ôtès valixhances fonetikes (e trouk metans, li ç si prononce come li tch walon).
Istwere
Come si no l' mostere co, li cedile esteut on ptit z – si c' est nén zedile c' est paski l' mot vént do castiyan, eyet ki l' ortografeye do castiyan replaece tos les sons "z" pa dvant les letes "e" ou "i" avou on "c". Dins l' cogne di letes gotike del moyinådje, li z rishonnéve ene miete come ʒ, c' est cisse cogne la di z, sicrît e pus ptit et padzo, k' a dné l' cogne del cedile d' asteure.
Li cedile a-st aparexhou, come bråmint d' ôtes diyacritikes, a cåze des limites di l' alfabet latén. Dins les prumîs tins, po noter l' foninme /ts/ des lingaedjes romans (on foninme vinant notanmint d' on c (prononcî /k/ e latén) palåtijhî et poy assibilé) pa dvant les voyales ki normålmint dmandèt on prononçaedje «deur» /k/ (a, o et u), on scrijheut di sacwantès manires diferinnes, soeye-t i on leyive tot biesmint li c (eg: co /tso/, li scrijhaedje ni dit adon nén li prononçaedje), oudonbén tot metant on e å mitan (eg: ceo; notez ki c' est come çoula – mins avou on i – k' on fwait co enute en itålyin, eyet co ådjourdu e francès on mete on e pa drî on g pol prononcî j, eg: bourgeois) ou co avou ene lete z å mitan (eg: czo, come e polonès modiene), dj' ô bén eployant les letes e eyet z come des letes diyacritikes (on trouve èn egzimpe d' on sfwait uzaedje dins l' Cantilinne da sinte Ulaleye – 9inme sieke – : czo «ça, çoula»).
C' est l' abreviaedje, al moyinådje todi, do scrijhaedje cz, e l' Espagne, et dins l' stîle di scrijhaedje vizigotike do 11inme sieke, k' a dné li cedile. Å cmince li ptite zeta si scrijheut å dzeu do c, pus tård on l' meta pa dzo; insi l' mot e vî castiyan lancʒa /lantsa/, «lance», a-t i divnou lança. Come cisse manire di scrire la esteut foirt ahessåve, eyet avou l' volté di sistematijhî l' manire di noter li /ts/, on-z minme yeu (sorlon les copieus) des c-cedile pa dvant les voyales i ey e (eg: çinco, «cénk»), çou k' on-z a veyou pus tård come do forcoridjaedje, la kel lete c tote seule sufixheut, dins ç' cas la.
Anêyes 1510
15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
anêyes 1490 | anêyes 1500 | anêyes 1510 | anêyes 1520 | anêyes 1530
Cedile
Istwere
Cisse dujhance di scrijhaedje al mwin a stî rpinjhe avou l' imprimreye, d' aprume pås Espagnols (did la l' no, mågré k' i dataxhe do 17inme sieke) eyet les Portuguès, poy les Francès gråces a l' impreur Geofroy Tory dins si Champ fleury (Tchamp fleuri, eplaidî e 1529, priviledje daté do 5 di setimbe 1526) ki copeye çou k' fijhèt les pareys a lu espagnols. Mins ddja i n' sieve pus k' a noter /s/ et nén /ts/, la kel foninme s' a simplifyî e francès å 13inme sieke eyet e castiyan inte les 14inme eyet 16inme siekes; di pus, li c-cedile francès n' est pus wårdé ki pa dvant les voyales a, o et u. Il esplike çoula dins si eplaidaedje di l' Adolescence Clémentine da Clément Marot e 1533, eplaidaedje fwait «auec certains accens notez, [...] [dont un] soubz le ç quand il tient de la prononciation de le s, ce qui [...] n'a este faict au langaige françoys, combien qu'il y fust et soyt tres necessaire» (avou sacwants accints notés, [...] [emey zels onk] dizo li ç cwand ça tént do prononçaedje di li s, çou ki [...] n' a nén stî fwait å lingaedje francès, cobén k' il î fouxhe et soeye foirt necessaire). Divant lu, les tnants d' ene ortografeye a clintcha etimolodjike sicrijhént voltî francoys. Tot on tins l' uzaedje dimeure assez flotant, pa côps on eploye ç, pa côps s, metans dins l' modêye di 1556 des Ouves powetikes da Louise Labé pa Jean de Tournes, on pout lére (dins l' ortografeye di l' epoke, avou des longous s) : (on-z a c-cedile po "aperçu", come e francès modiene; mins "persa" adon k' e francès modiene c' est "perça")
A pårti d' la, l' eployaedje do «c a cawe» (c' est insi k' on l' loméve adon) si spåde tot avå el France eyet dins les lingaedjes d' oyi, mins i fårè ratinde li 17inme sieke po k' çoula dvegne vormint corant.
Anêyes 1510
1510 | 1511 | 1512 | 1513 | 1514 | 1515 | 1516 | 1517 | 1518 | 1519
Tins d' rawårdance (médiaedje des biesses di cinse)
Li tins d' rawårdance, c' est les djoûs k' i fåt ratinde divant d' boere li laecea ou magnî del tchå d' ene biesse di cinse k' a stî médeye avou des prodûts tchimikes.
Anêyes 1510
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Tins d' rawårdance (médiaedje des biesses di cinse)
Li tins d' rawårdance est todi marké so les ewalpaedjes des droukes veterinaires.
Cedile
Istwere
On pout rmårker k' les edvinteus del cedile, zels, l' ont abandnêye å 18inme sieke (ç est adon replaecî pa z ou pa on c tot simpe pa dvant e ou i – did la ki çedilla a divnou cedilla), sol tins ki l' oyon /ts/ divneut /s/ inte les 14inme et 16inme sieke, et pus tård /θ/ å 17inme; dismetant k' tot åtoû (catalan, francès, portuguès) on wårdéve li cedile.
Li c-cedile dins les lingaedjes romans come li francès ou l' walon est ene manire eficace eyet ki permete di mete tertos d' acoird po rzoude li problinme do c latén prononcî /s/ divant a, o et u; çoula permete di wårder on loyén etimolodjike eyet ene cogne grafike rishonnante dins les derivés (eg: foice -> foirçant)
Li cedile a eto, a pårti do 19inme sieke, sitî eployeye pa des ôtes lingaedjes, et pa dzo des ôtes letes.
Tins d' rawårdance (médiaedje des biesses di cinse)
Durêye del rawårdance
I n' est nén todi l' minme po totes les sôres di biesses (i pout esse metans diferin po les pourceas et les bovrins).
Cedile
Cedile eyet ogonek
I fåt fé l' diferince inte li cedile, eyet l' ogonek (eg: ę), minme si ene loucåde abeye abeye pou fé croere ki c' est l' minme; li cawe ni va nén dins l' minme direccion (viè l' hintche pol cedile, viè l' droete po l' ogonek) mins copurade, i n' ont nén l' minme oridjene, l' ogonek vénreut d' on ptit a scrît pa dzo (li ę ou e caudata, e avou ene cawe, esteut on rascourti do digrafe latén æ).
Tins d' rawårdance (médiaedje des biesses di cinse)
tchå d' gayet
Categoreye:Farmacolodjeye Categoreye:Årtisyince Categoreye:Industreye laeçrece Categoreye:Mangonreye Categoreye:Tchå Categoreye:Laecea
Cedile
E walon, francès, catalan, occitan eyet portuguès
On eploye dins ces lingaedjes li c-cedile po noter on "c" prononcî /s/ a d' ôtès plaeces ki pa dvant e, i ou y.
E walon li scrijhaedje c/ç a stî ritnou avou l' ortografeye do rfondou walon, po noter li prononçaedje /s/ des "c" do latén mins eto des "t" do latén k' ont divnou /s/ (eg: cawete -cion, evnd.); dins l' sicrijhaedje Feller li sistinme c/ç est eto l' pus comon po les "c" do latén, mins po les "t" i s' ont sovint scrît "s" (eg: dicsionêre vs diccionaire e rfondou).
E fôrlan
E fôrlan li c-cedile est eployî, eyet i s' prononce s ou tch sorlon les pårlers.
E pweturlin eyet francoprovinçå
E pweturlin on eploye ç divant les voyales a, o, u, come dins les ôtes lingaedjes d' oyi; mins e rfondou pweturlin on-z a eto l' digrafe çh po noter on son ki rascovere li k palåtijhî (k moyî) eyet l' ixh-låte (çhau e rfondou pweturlin rascovere les scrijhaedjes coinreces quio, tcho, tio, çho).
Pareymint, e francoprovinçå, li lete ç s' eploye pa dvant les voyales a, o, u come e francès, mins çh est eployî pol son ch dins les mots eprontés å francès (eg: çhocolâ), la ki dins l' rifondou francoprovinçå li ch est on betchfessî avou les valixhances ts, tch (eyet chl si prononce kly, ky, ty).
E roumin
Dins l' ortografeye d' asteure do roumin, en alfabet latén eyet foitmint inspirêye di l' itålyin et do francès, on eploye des cediles pa dzo li "s" eyet l' "t" po les sons "ch" eyet "ts", k' ont ene foite prezince dins l' lingaedje cåze des lignaedjes eslaves tot åtoû. Ci scrijhaedje la rmonte å 19inme sieke, eyet l' ortografeye a stî amidrêye på dierin côp e 1953.
On pinse sovint ki les letes ş et ţ do roumin c' est nén des vraiyès cediles mins purade des comas pa dzo (dj' ô bén ki l' diyacritike ni djond nén l' lete: ș et ț), mins c' est nén l' veur, c' est des vraiyès cediles, on l' voet bén dins li scrijhaedje al mwin; mins come dins l' imprimreye i gn aveut nén des fontes avou des s-cedile et t-cedile, on-z aveut eployî des sôres di comas pa dzo, eyet on s' a-st afaiti a lzès vey insi cwand c' est imprimé; ça fwait ki, cwand on a cmincî a-z eployî les ecôdaedjes éndjolikes, on-z a rsintou les cognes avou des vraiyès cediles come ene miete droles, ey ene miete pus tård on-z a metou dins Unicôde des côdes diferins po des s-coma et t-coma, adon ki ça åreut dvou dmorer des simpes variantes grafikes, d' après l' lingaedje eyet l' stîle del fonte, mins c' est co todi asteure les s-coma eyet t-coma ki sont l' pus sovint eployîs po scrire e roumin. Dins les fontes informatikes, li t-cedile est å pus sovint dizo l' cogne rouminne (dj' ô bén on t-coma) dismetant ki l' s-cedile a-st ene vraiye cedile. Po ene boune tipografeye do roumin i fåt-st ene fonte di cwålité k' åye les bounès cognes po ces deus letes la.
E turk, azeri, tatår, turcmene, kurdi
Les deus letes c-cedile (notant l' son tch) eyet s-cedile (notant l' son ch) sont eployeyes e turk dispoy ki l' ortografeye a alfabet latén fourit decidêye li 1î d' nôvimbe 1928. Mins c' est l' azeri, on lingaedje del minme famile, k' a l' prumî edvinté cist uzaedje la; li tatår eyet l' turcmene, des lingaedjes del minme famile eto, eployèt asteure li c-cedile eyet s-cedile eto, li turcmene eploye avou on z-caron (ž) pol son j, åyant preferé eployî ene lete k' esteut ddja ecôdêye dins les copiutreces purade ki d' edvinter on z-cedile eyet d' ratinde k' i soeye radjouté a unicôde.
Li kurdi, lu, est on lingaedje indo-uropeyin; mins come li pupårt des Kurdes viként dins l' aroyaedje del Turkeye, li scrijhaedje do kurdi en alfabet latén s' a-st inspiré di l' ortografeye do turk (divant çoula, eyet co enute e l' Irak, li kurdi si scrijheut en alfabet arabe).
Dins ces lingaedjes la les letes c-cedile eyet s-cedile sont veyowes comes des letes da sinne, avou leu plaece dins l' alfabet, et nén des variantes des letes c eyet s.
En albanès
En albanès on eploye li c-cedile pol son tch, come e turk; mins on n' eploye nén li s-cedile (li son ch si screye sh); ça fwait ki l' albanès pout esse sicrît avou les letes do djeu d' letes coûtchantrece (ISO 8859-1).
E marshalès
Li marshalès est on lingaedje malayo-polinezyin cåzé ezès Iyes Marshall), on l' sicrît en alfabet latén avou bråmint di letes a cedile: l-cedile (ļĻ), m-cedile (m̧M̧), n-cedile (ņŅ) eyet o-cedile (o̧O̧). A noter ki m-cedile eyet o-cedile n' egzistèt nén dins unicôde, on les screye avou on n (ou o) shuvou d' èn accint cedile combinant (U+0327). Pårticulirmint i n' fåt nén côder li o-cedile come èn o-ogonek (ǫǪ)
E leton, livonyin
E leton on eploye li cedile po noter l' palåtijhaedje des cosounes /g/, /k/, /l/, /n/ eyet /r/, ça fwait k' i gn a des g-cedile (ģĢ), des k-cedile (ķĶ), des l-cedile (ļĻ), des n-cedile (ņŅ), eyet des r-cedile (ŗŖ). On pout noter ki l' cedile si mete å dzeur do g minuscule (mins a s' plaece normåle pa dzo pol G madjuscule), çoula po rinde li lete pus åjheye a lére; dins ç' cas la, li cogne del cedile rishonne purade e ene sôre di coma å rvier. Li diferince di prononçaedje inte r eyet r-cedile n' egzistêye pus e leton, si bén kel lete r-cedile a stî replaeceye pa on r simpe dins l' ortografeye modiene.
E livonyin i gn a, di pus, on d-cedile (ḑḐ) eyet on t-cedile (ţŢ).
Romanijhaedjes eyet IPA
On eploye des letes a cedile dins sacwants sistinmes di romanijhaedje di lingaedjes a alfabet arabe.
Li c-cedile est eto eployî dins l' alfabet fonetike eternåcionå (IPA), po noter li cossoune palatåle fricative deure (li doûce cossoune ki va avou est notêye avou on j-crole: ʝ (U+029D)).
Inglutere
L' Inglutere est ene nåcion do Rweyåme-Uni, avou l' Escôsse, l' Irlande Bijhrece eyet l' Payis d' Wale. Elle est, come les ôtès nåcions a pus k' l' Irlande Bijhrece, sol l' iye di Grande-Burtaegne.
Mixhail Sergeyevitch Gorbatchyov
thumb|right|Mixhail Sergeyevitch Gorbatchyov Mixhail Sergeyevitch Gorbatchyov (Михаил Сергеевич Горбачёв) (2 d' måss 1931), politikî eyet diridjant do pårti comunisse sovietike. I diridja l' Union Sovietike inte 1985 eyet 1991, eyet fjha des rfômes k' ont moenné al fén del Froede Guere, mins eto, sins l' voleur, al fén del moennance politike do pårti comunisse eyet di l' Union Sovietike leye minme.
Gorbatchyov situdia l' droet a l' Univiersité d' Moscou, wice k' i rascontra Raysa, ki dvénrè s' feme. I s' ont maryî e setimbe 1953 eyet baguer e payis da Mixhail Sergeyevitch, li redjon di Stavropol, å sud del Rûsseye, wice k' i finixha ses studiaedjes di droet e 1955.
C' est e 1952, a 21 ans, k' i s' fijha mimbe do PCUS. E 1966, a 35 ans, i s' diploma di l' Institut d' agriculteure, come agronome-economisse. Si cårire avança roedmint, eyet e 1970 il est metou come Prumî Scretaire po l' Agriculteure, et l' anêye shuvante i dvént mimbe do Comité Cintrå. E 1972 i moenna-st ene delegåcion el Beldjike, et deus ans pus tård, e 1974, il est rprezintant å Soviet Supreme eyet tchîf del comission del djonnesse. E 1979 i mousse el Politburo; la il est dzo l' mambornance da Youri Andropov, tchîf do KGB eyet natif lu eto di Stavropol, kel va fé avancî e pårti.
Ci pôzucion ådvins do PCUS fjheut k' i voyaedjive sovént ådfoû, çou kel va mårker dins s' tuzaedje politike. E 1975 i moenne ene delegåcion en Almagne di l' Ouwess, e 1983 ene delegåcion å Canada, eyet e 1985 å Rweyåme Uni.
Al moirt di Konstantin Tchernenko, Mixhail Gorbatchyov, k' a-st adon 54 ans, est eléjhou Sicretaire Djenerå do pårti comunisse, li 11 di måss 1985. I dvént do côp li moenneu di facto di l' Union Sovietike, eyet sayî des rfômes ey enonder li Glasnost (transparince) eyet li Perestroyka (ritcherpetaedje) tins do 27inme Congrès do PCUS e fevrî 1986.
E 1988 i rsaetche l' årmêye sovietike d' Afganistan eyet anoncî ki l' URSS ni s' metrè pus dins les afwaires des payis d' Urope di l' Ess ki polèt do côp tchoezi l' moennance politike k' i vlèt. S' eshuvît des candjmints d' redjime dins bråmint des payis comunisses, eyet l' fén del Froede Guere; po çoula Mixhail Gorbatchyov ourit l' pris Nobel del påye li 15 d' octôbe 1990.
Dins les payis Coûtchantreces Mixhail Gorbatchyov est préjhî, la k' on l' voet come li ci k' fini l' Froede Guere; mins el Rûsseye on n' l' aconte nén bråmint, la k' il est veyou come li ci k' a fwait tourner l' payis a cou d' poyon.
E 1992 i fonda li Fondåcion Gorbatchyov, e 1993 li Vete Croes Eternåcionåle, et divni on mimbe do Club di Rome.
E 1997 i tourna dins ene riclama po l' tchinne di pizerias Pizza Hut po-z ecwårler les årtchives del perestroyka.