cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Clotche
Sôres di sounaedjes di clokes
Categoreye:Metalurdjeye Categoreye:Ahesses des bastimints Categoreye:Ahesses di manaedje
Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne
Li Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne, ki l' vraiy tite, c' est Paskeille sur le veritable détail du siege et dessiegement de la genereuse Vienne, c' est ene paskeye sicrîte e walon pa on Walon d' après Lidje, ki n' l' a nén siné, et ki raconte sipepieuzmint çou ki s' a la passé tins do deujhinme sidje di Wîne pås Otomans. Elle a stî imprimêye a Wîne do cô après l' victwere, dj' ô bén, el fén d' l' anêye 1683.
Li scrijheu esteut kécfeye on moenne ki sognive les coixhîs, et fé des convoyes inte li tchamp d' batreye a l' abeye. Dandjreus k' il a morou a Wîne, sins måy raler e Payis d' Lidje.
Istwere do papîscrît
Li papiscrît esteut dins des vîs-papîs di l' abeye di Thorn e Limbork holandès. Li dierinne abesse esteut l' feye di l' Elijheu d' Sake, Frederik-Ågusse III, rwè del Pologne. C' esteut ossu l' prôpe sour do duk Albert-Cazimir di Sake-Teschen, govierneu djenerå des Bas-Payis. Dandjreus k' ele li tneut di l' eritaedje di s' pa, k' aveut djouwé on si grand role dins l' victwere a Wîne.
Il a stî ratchté pa on rcwereu d' vîs papîs d' Perwé, et rtrové mon on vî-warî d' Brussele pa on mimbe del soce "Les Amis des Dialectes". Jean Haust li ratchta avou ses cwårs, et l' eplaidî dins l' prumî limero del rivuwe "Les dialectes belgo-romans" e 1937.
Li tecse est rindjî å l° 16 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "Le siège de Vienne".
Les longs et courts I
Ni sont nén acontés på scrijheu (endè fwait des assounance):
Côpaedje del paskeye e hagnons.
Sovint, gn a des trokes di 8 vers ki fwaiynut ene intité di racontaedje. Mins padecôps, end a k' 7, et l' dierin rime avou l' prumî del sitrofe ki shût.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Raspepyîs årtikes Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Otriche Categoreye:Margayes inte crustins et muzulmans
Fôrlan
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > réto-roman > fôrlan
Li fôrlan (on pôreut dire eto : fourlanès, furlan e fôrlan et friulano e-n itålyin), c' est on lingaedje foirt sitindou del famile réto-romane des lingaedjes romans. C' est l' ci k' est metou li pus å Levant di cisse coxhe la des lingaedjes romans. C' est l' vijhén et près-parint do Romantche, cåzé el Swisse.
Il est cåzé dins l' payis di Friyoule-Veneceye å nord-ess di l' Itåleye, adlé li Sloveneye, pa des cintinnes di meyes di djins. Cåzu tos les Fôrlans cåzèt ossi l' itålyin.
Côde ISO: fur
Diyalekes do lingaedje
I gn a troes trokes di diyalekes, ki s' comprindèt tertos inte zels:
Istwere
Dins les anêyes 1950, c’ est ene soce ki s’ lome Societât Filologjche Furlane ki va mete so pås so fotches l’ Ente friulani nel mondo (etinte des Furlans di tote li Daegne) afîsse di wårder des atnances etur li patreye eyet les ebagants. C’ est dins les minmes trevéns ki l’ tévé d’ estat itålyinne, li RAI, va evoyî si prumire emission e fôrlan.
Befrwè
vignette|Imådje do befrwè d' Mont On befrwè ou befroe (sovint prononcî bèfwè) ou cloke-poite, c' est ene hôte tour di pire, basteye el Moyinådje avou, al miercopete, les clotches ki sounèt les moumints d' djoye u d' maleur des djins d' ene veye.
Fôrlan
Statut
Li fôrlan est ricnoxhou come lingaedje di l' estat itålyin pa des lwès di 1996, ey aprume di 1999.
Befrwè
Mwaissès dnêyes
Onk des sounaedjes, c' esteut cwand on cloyeut les poites del veye, did la, li spotchî aplacaedje "cloke po (clôre) les poites", cloke-poite.
Fôrlan
Coir do lingaedje
Les Fôrlans s' ont metou assez åjheymint d' acoird so cisse rifondowe cogne la, aprume cwand gn a yeu toplin des waibes e fôrlan sol Daegntoele pol kiminålté fourlanesse ebaguêye. End a 20 a 30 di sfwaites.
1776
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Befrwè
Mwaissès dnêyes
On les eployive eto po houkî tos les dmanants do ban. Did la, li no del cloke do befrwè : li ban-cloke.
Fôrlan
Vicansté
Dispu l’ fén des anêyes 1970, on a cmincî a acsegnî l’ fôrlan dins les scoles sigondaires ey a l’ univiersité. Ey eto dins cminåltés ebaguêyes å lon.
1776
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Fôrlan
Vicansté
Gn a eto, dispu les anêyes 1980, des emissions radio sol Daegntoele (Radio Onde Furlane).
Befrwè
Mwaissès dnêyes
Li befrwè riprezintéve les libertés kel sovrin aveut-st acoirdé ås bordjoes. C' est po ça k' sovint, on trouve les cloke-poites astok del Måjhon-Comene.
1776
anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790
Fôrlan
Vicansté
Dins les novelès emissions, gn a les fouytons daegntoelikes e fôrlan.
Befrwè
Mwaissès dnêyes
Li toet des befrwès est sovint avou des boles, k' on lome eto "agnons". N a sovint ene ôrlodje après.
Fôrlan
Vicansté
N a-st, avou, les spectåkes di l’ actoresse Catine, k’ ont bråmint do succès.
1848
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Befrwè
Istwere des cloke-poites
thumb|250px|A Mont, li befrwè, å fond est metou nén lon del måjhone del Veye (Acwarele di Marie-Claire Lefébure) Li cloke-poite, c’ esteut l’ troejhinme tour del veye, après l' clotchî d’ l’ eglijhe et l' mwaisse-tour do tchestea
Cwand les djins ont wangnî sacwantès libertés, i s’ ont metou a basti ene tour po bén mostrer ki, zels etou, avént ene sacwè a dire. Cwand l' sovrin rsaetchive des libertés, on spiyive li ban-cloke, udonbén, el moenner evoye.
Sacwants befrwès del Walonreye vinèt d' esse ricnoxhous come patrimoenne daegnrece pa l' UNESCO.
Sipårdaedje djeyografike
On ndè voet des beazet grands k’ e l’ Walonreye, e l' Picårdeye ou dins les Flandes.
Ådvins del Walonreye, c' esteut e l' ancyinne Conteye do Hinnot, Dutcheye do Braibant, et Dutcheye di Nameur. End aveut pont el Principåté d' Lidje (la k' c' esteut on peron), ni el Dutcheye do Lussimbork.
Sacwants rlomés befrwès
thumb|Li Cloke-Poite et l' Otel di Veye di Djiblou
Walonreye
Gn a shijh befroes el Walonreye : Tchålerwè, Nameur, Tournai, Twin, Bince et Mont
Befrwè d' Tchålerwè
Li befrwè d' Tchålerwè, ses clokes sounnut les tchansons da Djåke Bietrand
Befrwè d' Mont
Victor Hugo a discrît insi li befrwè d' Mont :
Befrwè d' Djiblou
Li befrwè d' Djiblou n' est nén ene vraiye cloke-poite, mins èn ancyin clotchî rarindjî. C’ esteut l’ eglijhe del pårotche Sint-Såveu, k' a stî distrûte è 1810 (tins do redjime francès). C' esteut ene eglijhe di stîle roman.
Metowe al copete d’ ene rotche ådzeu di l’ ewe d’ Ôrnô (k’ on n’ voet pus), li cloke-poite domine tote li viye veye. E 1905, li feu a distrût l’ toet. Adon, on nd a rfwait on novea e 1907, mins avou èn agnon, k’ on pout co voey audjourdu.
Gn a cwate mwaissès clotches, ey on cariyon di cwarante-set pititès clotches.
Befrwè d' Nameur
Divant l' 14inme sieke, c' esteut l' eglijhe Sint-Pire sol tchestea ki fjheut befroe.
Après l' grand rassonraedje del veye e 14inme sieke, on bastixhe l' grosse tour Sint-Djåke et-z î pinde ene ban-cloke. C' est Godfrwèd d' Boufioûle k' endè fourit l' årtchiteke. Li poite d' intrêye fourit pindowe e 1388. On-z î meta ene ôrlodje e 1393.
Li ban-cloke et l' ôrlodjes fourît distrûtes å sidje di Nameur (1695). Ele fourît co distrûtes cwand l' coledjåle broûla, e 1746.
Anêyes 1670
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690
Befrwè
Flande
Gn a 24 befroes el Flande : Brudje, Gant, Îpe...
1776
1771 | 1772 | 1773 | 1774 | 1775 | 1776 | 1777 | 1778 | 1779 | 1780 | 1781
Tuyî
Tuyî  u Tuyiye (prononcî Tûyî, Tuyiye, F.  Thuillies ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Twin, el province do Hinnot.
Anêyes 1670
1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679
Ampônî
thumb|ampônes vignette|ampônes Èn ampônî (on dit eto: on rodje-åmônî, èn amblî, on frambåjhî), c' est ene ronxhe ki dene on frut bon a magnî, rodje saetchant sol rôze, l' ampône (on dit eto: li rodje åmône, l' ampe, et l' frambåjhe u l' amande, mins ces mots la siervèt ossu po des ôtes fruts).
rôzacêyes.
Discrijhaedje
Li rodje åmonne est fwaite di totès ptitès boles, come des makes d' ataetche.
Anêyes 1670
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
1776
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1776 do calindrî grigoryin.
Ampônî
Discrijhaedje
El Walonreye, ele vént do moes d' awousse å moes d' octôbe.
1776
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tuyî
Lomaedje des djins
Sipotaedje des djins : les Veas (la-minme l's Vias).
Fôrlan
Sourdants
Categoreye:Lingaedjes
Ampônî
Discrijhaedje
C' est purade on frut del froede Urope, ki n' vént nén dins les payis del Mîtrinne Mer, todi nén dins les plins.
Befrwè
Alére
Categoreye:Bastimints Categoreye:Moyinådje
Ampônî
Uzaedjes
L' amponî vént dins les bwès, mins pout esse ahivé, po fé del gote d' ampônes et del bire ås rodjès åmônes.
Avou les ampônes codowe ezès bwès, on pout fé del confiteure et des dorêyes.
Categoreye:Ahivêyès plantes Categoreye:Magnåves fruts Categoreye:Rôzacêyes
Tuyî
Etimolodjeye
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Toponimeye
Li cinse di Viscoû, c' est èn hamtea di Tuyiye.
Tuzance walone
Les Må-bouwés u Må-lavés, c' est des crodjambots ki vikèt dins les sourds et les ris d' Tuyî.
1849
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Cwåte di vizite
thumb|cwåte di vizite da [[Pablo Saratxaga po s' mestî]]Ene cwåte di vizite, c' est ene pitite cwåte, sovint 9 so 5,5 cm lådje et hôte, k' ene djin k' est e handele u dins ene SNR dene a ses candes u ses cousses por zels li poleur atôtchî pus åjheymint.
Mwaissès dnêyes
Li cwåte di vizite est scrîte dins l' lingaedje des candes, u li cmon lingaedje k' i comprindnut l' pus (sovint l' inglès po les boesses eternåcionåles).
Ene cwåte di vizite pout eto racsegnî so on tite, ene ancyinne plaece u ene ôte sacwè k' on ndè fir.
So ene cwåte di vizite, gn a bén seur li no eyet l' mestî do ci (del cene) ki c' est da sinne, mins eto si (ses) adresse(s), limeros d' telefone, di fak (dispoy les anêyes 1960), si emile (dispoy les anêyes 2000). Di 1950 a 1970, on-z î pleut trover eto on limero d' telek.
Dispoy l' arivêye des bonmartcheyès scrireces dins ls anêyes 2000, gn a scwant djins ki fwaiynut zeles-minmes leus cwåtes di vizite å buro.
Cwåtes di vizite e walon
Les scrijheus e walon (Françwès Nyns, Lucyin Mahin) fwaiynut tenawete des cwåtes di vizite e walon.
Categoreye:Economeye Categoreye:Administråcion Categoreye:Imprimreye Categoreye:Atôtchance
Castiyon
Castiyon (fr: Castillon) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Walcoû.
L' etimolodjeye do no vént do latén castellionem (pitit tchestea).
1677
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690
1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 | 1680 | 1681 | 1682
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1677 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Foke
Categoreye:biesses ås tetes thumb|on foke so ene pladje On foke, c' est ene biesse ås tetes ki vike ezès froedès mers.
Les fokes sont des magneus d' tchå. I s' nourixhèt d' pexhons.
I sont tchessîs po leu pea, aprume les djonnes di l' anêye.
Les fokes sont serés asteure a cåze di cisse tchesse la. Mins eto, come les ôtes biesses ås tetes des froedès mers, di cåze do reschandixhaedje del Daegne.
No e sincieus latén : phocidae (c' est tote ene famile)
Orak
Orak c'est une base de donneyes ki permet de krwaseye la tåbe des sinsi avek la tåbe des tchomus
Gabrielle Bernard
Gabrielle Bernard a vnou-st å monde li 26 di måss 1893 a Moustî-so-Sambe, wice k' ele mora eto e moes d' djanvî 1963.
Ci fourit ene powetresse e walon ey e francès.
Elle est rprinjhe dins l' antolodjeye da Piron et dins l' antolodjeye des powetes namurwès.
Vicåreye
Ele pierda s' monkeur tins del prumire guere daegnrece eyet «fjha di s' solitude li trame d' ene divintrinne vicåreye ki s' ritchesse dins puzieurès ramexhnêyes d' arimés francès» (inte di zels «En attendant la caravelle», 1936).
Ele fourit inflouwincêye pa F.-José Maugis ki «lyi fjha vey voltî l' monde mitan campagne mitan industriyel la k' ele î vikéve», et compôzer cwate ramexhnêyes e walon ki cåznut do payis d' houyires dins l' payis d' Sambe.
Jean Guillaume tot come Jean Louvet (di Moustî lu avou) ont dit bén do bén di l' ouve da Gabrielle.
Ene revinteuse
Feye d' onk k' a stî å bougnou del fosse, ele si revinte conte les poennes des ptitès djins, come ene vraiye schoirceye evike (E. Gilliard). Ele rishonne la a Franz Dewandelaer, k' elle a cnoxhou, et lyi scrire.
Li motlî est foirt ritche.
Corwaitaedje d' on boket "L' ebolmint"
Dins “L' ebolmint” (L’èboul'mint), ele louke, onk après l' ôte deus mondes ki n' si rescontrèt nén : les campagnes eyet les bouteus dins les houyires.
Ele discrît on ralaedje-plin dins ene houyire. Tot veyant ene taeye må stançnêye, li porion dene l' abranle, mins trop tård:
Onk di ses bokets
thumb
Filés d' l' Aviedje
<i>
Cwand octôbe erunit les bwès On les voet tinkyî les exhets Come ene blanke soye, d' ene håye a l' ôte…
Les matinêyes ni sont waire tchôdes, Il a relé dins les paxhis… Filés d' l' Aviedje å boird do ri Ou çki l' rozêye efile ses pieles…
L' ivier s' anonce, li bijhe shofele.
Filés d' l' Aviedje patocosté, Est ç' li blanc doû do clair esté, Texhî pa les doets des macrales?
Filés d' l' Aviedje avå les tchmins; On sondje a des froeds leddimwins; Les cinses ont rintré leus dinrêyes…
Filés d' l' Aviedje so les hourêyes.
Filés d' l' Aviedje so les bouxhons, Blanc doû frumjhiant del bele såjhon Tronnant so les foyes dedja cûtes…
Filés d' l' Aviedje a mes timplis… A cwè bon les gurnîs rimplis Cwand on sint s' cour et ses bresses vudes? </i>
Pî-notes
Bernard, Gabrielle
Mamjhele Tchôze (roman)
categoreye:romans e walon thumb|coviete do live Mamjhele Tchôze (<SMALL>Mam'zèle Chôse</SMALL>), c' est on roman e walon sicrît pa Hinri Van Cutsem et eplaidî e 1950.
I raconte li spoûle d' ene veye djonne feye, Palmire - Mamjhele Tchôze, dabôrd -, ki tneut botike do costé d' Tchålerwè.
C' est on roman lineyåre, ki cmince å skepiaedje do mwaisse persounaedje, et ki s' atcheve a s' moirt.
C' est on roman sicolodjike.
Ronxhe
Motlî
Ene plaece avou toplin des ronxhes si lome on ronxhî. Ci mot la a eto dné des nos d' plaece del Walonreye.
Sacwants ronxhes
Les pus cnoxhowès sôres di ronxhes el Walonreye sont l' amponî et l' meuronî.
Categoreye:Plantes
Rodjnêye
Rodjnêye (la-minme Rojnéye, F. Rognée ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Walcoû, el province di Nameur.
thumb|plake d' intrêye a Rodjnêye
Sourdant et pî-note
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Harloucrale
Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Crompiracêyes Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer thumb|Bokets di souwêyès raecinêyes
Abuvroe
thumb|Abuvroe e Marok, dilé on pousse Èn abuvroe (on dit eto ene abuvrire), c' est on batch ki totes les vatches d' on viyaedje î vont boere.
Harloucrale
Li harloucrale u peme di tchén, c' est ene plante ås fortchowès raecenes ki crexhe ezès payis del Mîtrinne Mer. Li raecinêye pout esse rimetowe å coir d' ene djin, avou deus djambes, et l' bodje.
Abuvroe
Istwere
Å vî vî tins, l' abuvroe, c' esteut a ene plaece k' on loméve li warixhea.
Harloucrale
Mandragora spp
Abuvroe
Istwere
Å cmince, les abuvroes estént metous ådzo d' on pousse (el Walonreye, disk' a 1920-1940).
Harloucrale
Famile : crompiracêyes
Uzaedjes
A cåze del cogne di ses raecinêyes, on s' end a siervou dispu l' vî vî tins, come emacralant prodût.
Abuvroe
Istwere
Après, cwand on-z a metou l' aiwe dins les viyaedjes, i estént rimplis avou ene pompe (el Walonreye, di 1945 a 1980). Après, totes les cinses ont yeu l' corante aiwe.
Harloucrale
Uzaedjes
Come yebe ås maladeyes, on s' sieve di té fwait avou les parbolowès raecinêyes, come reschandixhant rméde. Ezès payis do Magreb, ele si vind, co å 21inme sieke, a tos les martchands d' yebe å maladeyes. Elle contént d' l' atropene, k' alårdjixh li poupåd d' l' ouy.
Abuvroe
Istwere
Categoreye:Aclevaedje
Harloucrale
Sourdants & pî-notes
<References/>
Ougår
Ougår, ubén « Hoegaarden » e neyerlandès, c' est ene veye do Braibant flamind.
Gazete éndjolike e walon
Ene gazete éndjolike e walon, c' est ene waibe e walon ki si rcandje a tinzayeure, come ene gazete e walon.
Ele pout esse ricandjeye djusse sol lodjoe, ubén esse emilêye a des abounés.
C' est ene eplaidaedje k' a stî corant åtoû di l' anêye 2000.
Istwere
Li prumire gazete éndjolike e walon fourit l' Aberteke k' a cmincî e 1997. C' est ene waibe ki si rcandjive totes les samwinnes å cminçmint, pu totes les moes, adonpwis tos les troes moes. Ele vike todi e 2007. Tos les pspîs ki sont-st eplaidîs "sol cimådje" (pådje divantrinne) sont adjinçnés pa tinmes dins l' waibe dirîtrinne. Gn a eto ene edicion francès-cåzante (dispu 2002, ricandjeye eto tos les toes moes), et ene en inglès ey e neyerlandès, mins ki n' sont waire rapontieyes.
Li deujhinme gazete éndjolike fourit Rabulets ki cminça e 2000 a môde d' e-letes. Dispu 2003, ele rote so de waibes, inte did zeles les foroms éndjolikes. Elle a-st eplaidî bråmint des bindes d' imådjes.
Dispu l' arivêye di Fesbok, les scrijheus so les fis s' ont tertos rashonné so ç' media la.
Categoreye:Daegntoele Categoreye:waibes e walon *
Condicioneu
Li condicioneu, c' est on môde avou troes tins d' codjowaedje, sovint a vey avou deus fråzletes ki rotèt eshonne. Adon, gn a ene (li fråzlete condicioneuse) ki fwait condicion po l' ôte (li mwaisse fråzlete). Li fråzlete condicioneuse comince pa l' aloyrece "si"). Pacô, c' est ene simpe abayeye (supôzicion).
Bråmint des uzaedjes do condicioneu sont des piceures tipikes del croejhete do walon, diferinnes del cene do francès. Insi, e walon, cwand l' accion del fråzlete condicioneuse n' est nén ratindowe, on eploye li condicioneu divins cisse fråzlete la, tot come divins l' mwaisse fråzlete. Çouci mostere l' adire k' i gn a avou l' francès, la k' c' est l' imparfait k' est eployî dins l' fråzlete condicioneuse.
E walon, li condicioneu s' eploye voltî come dobe erî-tins.
Tins do condicioneu
Les tins do môde condicioneu, c' est
Ôtes uzaedjes do condicioneu
Li môde condicioneu pout eto replaecî li suddjonctif dins des fråzletes ki cminçnut pa l’ aloyrece "ki" :
U avou on “ki” k’ a stî rsaetchî :
Come tins, li condicioneu sieve a dner on futeur dins on passé
Come môde, i pout eto siervi a mostrer ene sacwè ki n' si frè nén :Djel freu bén ossu!
Bastixhaedje do condicioneu
Pol bodje, i s’ bastixh sol bodje B.
Po les cawetes, come dins les ôtes lingaedjes romans, c' est l' Durant Indicatif Erirece do viebe "aveur" ki dene les cawetes di codjowaedje do condicioneu, tot stitchant on R divant.
Les cawetes sont don les minmes po les viebes di totes les trokes.
Ås atôtchîs, a l’ atouwance, on trouve voltî des condicioneus avou l’ cawete -ss
E rfondou walon, n' a nén on rapåmaedje inte les cawetes di l' imparfait et les cenes do condicioneu po les prumire, deujhinme et troejhinme trokes di viebes.
Adire emey les dujhances coinreces
Dins l' Payis d' Lidje, li condicioneu n' est nén si voltî eployî dins l' fråzlete condicionrece :
en inglès
En inglès, on eploye les aidants viebes "would" eyet "should". Dins l' fråzlete condicionrece, on eploye pacô des codjowaedjes especiås :
e neyerlandès
E neyerlandès, on eploye l' aidant viebe "zou / zouden"
Cawete -eye
Li cawete -eye, c' est ene cawete do walon, co assez vicante (aprume dizo disfondowe -îye po les nos calkés), ki sieve a fé des sustantifs.
Etimolodjeye
Ele vént des cawetes latenes -ia et -ium.
Dins les noûmots
E rfondou walon, elle est eployeye po les noûmots calkés d' on mot francès avou l' cawete -ie:
Disfondowes
Ele si recontere dizo cwate mwaissès cognes:
Categoreye:Etimolodjeye do walon Eye
Magneu d' tchå
On magneu d' tchå, c' est ene biesse ki s' nourixh del tchå des ôtès biesses.
Ele les touwèt po ça, ubén ele magnnut leu curêye.
Atuzes vijhenes
Dins les biesses, on n' conte nén les magneus d' insekes emey les magneus d' tchå.
Les magneus d' curêye (come li hiyinne) n' aduznut ki les crevêyès biesses.
Mins on dit cobén plante magneuse di tchå po kékès plantes des maraexhes, come les sinsitives, ki trouvnut leus blandoûs tot-z apiçant des moxhes.
Alére
Lucyin Mahin, Les magneus d' tchå, divins «Ene båke so les bwès d' l' Årdene», p. 283-289.
Categoreye:Biyolodjeye Categoreye:Biesses
Terorisse
On (ene) terorisse, c' est onk (ene) ki va distrure des bastimints avou des bombes ou ki va macsåder des civils, po lûter siconte d' on redjime politike k' est pus bråmint pus foirt ki lu (leye).
Li mot "terorisse" sieve eto po cåzer des idêyes et des cdujhances di ces djins la.
Ci n' est nén on mot obdjectif, ca ces moyéns d' lûte la polèt esse veyowes do bon costé pås cis ki s' endè siervèt po tchessî on spotchant innmi, k' i n' sårént ataker d' front. Les "terorisses" sont adon lomés Rezistants pås djins d' leus djins. Ça a stî come ça po les Walons ki lûtént siconte des Nazis.
Po-z aler disconte di l' eployaedje do mot "terorisse" po diner do pî a des politikes di spotchaedje des ptits peupes, sacwants cotuzeus come Mehdi El Mandjra ont-st enondé ene atuze di terorisse d' estat. Il eploynut ci mot la po djåzer des atacaedjes d' èn estat siconte d' on peupe bråmint pus flåwe, foû do droet eternåcionå. Metans : l' atacaedje des Israyelîs conte les Palestinîs, des Estats Unis conte li Viet-Nam, l' Afganistan u l' Irak.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "terorisse", alez s' vey e splitchant motî.
Istwere do mot "terorisse"
Li mot "terorisse" a stî eployî pol prumî côp al Revolucion Francesse, cwand les Revinteus touwént les cis ki n' estént nén d' acoird avou zels.
On l' a reployî dins les anêyes 1920 po les disdus des Balkans, la k' on rtouwéve les politikîs et les cotuzeus.
El guere di 1940-1945, l' Armêye Blanke, ki fjhént potchî les voyes di tchmin d' fier et touwer des Almands u des Recsisses, estént lomés terorisses pås Almands. Mins les Bedjes lomént "terorisses" les Recsisses ki vnént touwer les rezistants come François Bovesse.
Dins les gueres di dislaxhaedje e l' Afrike u l' Azeye, les dislaxhiveus mouvmints estént veyous pås colnijheus come des terorisses. Après les indepindances, ces djins la ont divnou des eros nåcionås, et minme govierner les payis (Nelson Mandela, Yasser Arafat, Itzak Rabin).
Après 1960, les payis ki n' ont seu aveur leu-z indepindance (Palestene) ont continouwé a ataker les ocupants avou les minmès tecnikes. N a-st eto yeu des cas po des redjons di des payis Uropeyins ki vlént s' dislaxhî di l' Estat Cintrå come l' Irlande Bijhrece (IRA) u l' Payis Basse (ETA).
Après les atacaedjes di Noû-York et Washington, li prezidint des Estats-Unis a declaré ene guere disconte les terorisses. L' idêye rishonnéve al guere disconte les comunisses k' aveut stî enondêye på senateur Mac-Carthy dins les anêyes 1960.
L' atuze a purade siervi a sotni l' evayixhaedje di l' Afganistan (2001) et d' l' Irak (2003) pås Amerikins.
Eto, les djins des payis arabes ont tertos pinsé ki les Amerikins et les Israyelîs moennént ene novele croejhåde po fé wangnî les tuzances des Djwifs et des Crustins, et spotchî tos les Muzulmans.
Ci sintimint la pôreut kécfeye amoenner mo des gueres et des disdus el kimince do 21inme sieke.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Moudrélté Categoreye:Politike *
Djeu d' bale
thumb|250px|Plan d' on djeu d' bale thumb|Balodrome di [[Malåtchî, veyou på grand djeu]] thumb|Balodrome di [[Antêye|Miavoye, veyou pa li stroet djeu]] Li djeu d' bale u djeu d' casse (on dit eto, a môde di spot : li blanke rinne), c' est on djeu d' terén d' wangne ki pout esse loukî come amuzmint u come spôrt ki s' djowéve sovint å mitan des viyaedjes, et k' est tipike del Walonreye, mins eto di payis vijhéns (Picardeye del France).
Ene pårt di djeu d' bale si lome ene lûte.
Discrijhaedje
Li bale k' on lome li casse, c' est ene bale di cur, 7 cm lådje, avou do såvlon dvins, foirt pezante. S' elle est frexhe, elle est fotowe.
Les djouweus ont tertos on want al mwin, k' est refoirci al påme. Mins po rivler, on bouxhe sol casse sins want.
Si les teréns sont sovint metous Ess-Ouwess, c' est po n' nén esse asblawi på blanc do Vûcir u på solea d' Nonne. I n' fåt nén dtrop d' air. C' est po ça k' on fjheut voltî les balodromes å l' ahoute d' ene rindjeye d' åbes.
I s’ djowe so on balodrome. Mins sovint, c' est on ptit stroet bati ki sieve di terén. U djouwer cråndimint sol voye, å mitan do viyaedje. Cwand c' est trop stroet, les limotches rimontèt sol meur des måjhones. U ndaler dins les coûs, come a Hôt-Fayi.
Les rwaitants divèt payî. Mins gn a pont d' intrêye : on ramasse åtoû do terén.
Li costume des djouweus d' bale, c' est tot blanc. Des longuès blankès marones; ene blanke tchimijhe, et ene blanke caskete. La pocwè k' gn a bråmint des djonnetes ki vnèt vey, et fé di tenawete ene clignete ås djouweus.
L' årbite u espert doet puvite djudjî si les bales tchaiynut dins l' terén u ådfoû. Ci n' est nén åjhey, ca gn a bråmint do berdelaedje. Dins les grands djeu, gn a on mwaisse årbite et des ôtes esperts (come les linesmanes al fotbale).
Li contaedje des ponts si fwait pa 15, come å tenisse. L' ekipe ki wangne a 15, pu 30, pu 40.
Dispårdaedje djeyografike
C' est purade el Province do Hinnot, ey ene miete so Nameur et l' Roman Payis, k' i gn a des ekipes. Li djeu d' bale est provént d' Picårdeye, et pu si stinde e Coûtchant del Walonreye. Li motlî tecnike est picård.
Li nombe d' ekipes a bråmint baxhî e 20inme sieke, avou l' avnowe del fotbale. Tolminme, gn aveut co, e 2006, el Walonreye, 3000 djouweus d' bale.
Li mwaisse djîsse do djeu d' bale c' est inte Valinchinne et Djiblou, eyet inte Walcoû et Nivele.
C' est a pårti di ç' payis la k' i s' a stindou
El Province do Lussimbork, n a yeu on djeu d' bale dins sacwants viyaedjes astok del province di Nameur, come Måtche-el-Fåmene et Hôt-Fayi.
Droet do djeu
Ene ekipe di djeu d' bale comprind cénk djouweus: deus passîs, on ptit mitan, on grand mitan et on moxhî.
On les mete insi dins li stroet djeu : ås passes, les deus passîs; cénk shijh metes pa drî, li ptit mitan; a pô près ossu lon, li grand mitan; et ås moxhes, li moxhî.
Cwand i sont dins l' grand djeu : å tamis, i gn a l' livreu; dins les cwate-z ôtes, i gn a deus ki fwaiynut vizavi avou les passîs et deus dsu les drîs, onk di tchaeke costé do livreu.
Li livraedje si pout fé å roed bresse u taxhlete.
Ene bale est boune s' ele tchait ådvins do stroet djeu. Elle est houte (ou "moxhe") cwand ele tchait houte do stroet djeu. (Cisse-lale est boune ossu).
Elle est mwaijhe
Ene chasse, c' est wice k' ene bale a tcheyou a l' tere et sôrti do djeu sins k' on nel ratrape, ou eco la k' on djouweu l' a-st aresté dins l' djeu après l' prumî rdjblaedje. Li mårkeu d' chasses vint fé ene pitite lene avou s' pî ou on cayô et mete dissu l' lene do djeu ene pitite plantche mårkêye "1" po l' prumire chasse, et "2" po l' deujhinme. Asteure, c' est des ahesses esprès.
Cwand on djowe ene chasse dins li stroet djeu, li pårteye k' est la mete ses djouweus etur li chasse et les moxhes, dismetant k' deus ou troes d' l' ôte pårteye, li cene ki tént l' grand djeu, ont l' droet di s' vini mete dins li stroet djeu ossu, mins etur les passes et l' chasse, et l' long des lenes po n' nén djinner l' livreu.
Tot d' shûte ki l' bale est livreye, i s' metnut å mitan do djeu po sayî do recassî l' bale et do wangnî l' chasse.
Po les pårteyes candjî d' plaece dins l' djeu, i fåt deus chasses s' i gn a pont d' pårteye k' arive a cwarante, sinon i n' e fåt k' ene. Dins les deus cas, c' est l' moumint po l' ekipe k' esteut dins li stroet djeu do vni å tamis et leyî leu plaece ås ôtes.
Po djouwer ene chasse, s' elle est dins li stroet djeu, les djouweus do grand djeu si polnut mete addé l' chasse divant l' livreye. Cwand elle est dins l' grand djeu, i s' metnut divant ou drî l' chasse, mins les djouweus do stroet djeu, zels, ni polnut nén vni dins l' grand djeu divant ki l' bale ni soeye rivlêye. Å moumint k' on va rivler po djouwer l' chasse, li mårkeu si vént mete so l' chasse avou on drapea e s' mwin po mostrer ås djouweus ewou k' elle est.
Po wangnî l' chasse, ene des pårteyes doet, etot rivlant, etot cassant ou recassant, evoyî l' bale pus lon ki l' chasse, disk' a tant k' l' ôte pårteye ni lyi sait pus fé rpasser l' lene del plantchete.
Motlî do djeu d' bale
Li motlî tecnike est picård. Les mots "casse" et "chasse" sont les pareys do mot walon "tchesse"; recassî, c' est retchessî.
Mins i s' a si bén astalé el Walonreye ki bråmint des mots do djeu d' bale ont yeu do stindaedje di sinse e walon.
thumb|live so l' istwere do djeu d' bale dins l' Payis d' Tchålerwè.
Li djeu d' bale a-st eto dné l' mot "roetabale" (roed al bale)
Motlîs
Robert Dascotte, Le jeu de balle pelote dans la région du Centre, in: Les Dialectes de Wallonie, T 6, 1978, pp. 92-107 (Rahouca O10 dins l' djivêye des motîs do walon).
Foû del Walonreye
Foû del Walonreye, on djowe eto bråmint e djeu d' bale el Flande, el Frize, el Picårdeye francesse ey el Catalogne.
Li djeu d' bale a dné des nos d' plaeces come li "Plaece do djeu d' bale" a Brussele.
Pitite bale å tamis
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Spôrts Categoreye:Spôrts di bale
Manoye del Principåté d' Lidje
Categoreye:Principåté d' Lidje Lidje Les manoyes del Principåté d' Lidje, c' est les pîces k' alént dispu 980 disk' e 1795 el Principåté d' Lidje.
Les manoyes do vî payis d' Lidje ont stî batowes nouv cints ans å lon, di co pus d' céncwante princes-evekes
Elle ont stî foirdjeyes divins toplin des plaeces, come a Lidje, a Curindje tot près d' Hasse et pus tård a Hasse, a Dinant, a Fosse, a Hu, a Måzek, a Måstrek, a Sint-Trond, a Tongue, a Twin et a Vizé
Les pîces avént totes sôres di cognes, avou ls åres di Lidje, del Hesbaye, di Durasse, di Moha, del Campene, di Horn, do Condroz, di Bouyon, et do Payis d' Inte-Sambe-et-Mouze.
Discandje avou les manoyes d' ådfoû
Bråmint des ôrdonances des princes-evekes et des Cris d' Peron markèt a cbén k' on-z esteut oblidjî di rçure diferinnès pîces d' ôr et d' årdjint
Li manoye di Lidje do tins des troes ou cwate dierins princes-evekes
Asteme : li no d' kékès pîces a candjî d' valeur avou les anêyes.
Påtar ou aidant
Les viyès djins savèt co bén çou k' c' esteut èn aidant et on patår vola passé cint-z ans. Årésse, pol ci k' l' åreut rovyî, i gn a ene tchanson di totès boignès rapoitroûles k' endè wåde li sovnance :
Pî-notes
<References/>
<!-- a rarindjî a môde eciclopedike Inte di nozôtes soeye-t i dit, li ci k' a scrît ces royes la ni s' dotéve waire ki l' deujhinme mitan di dijh-nouvinme sieke voereut des ciclisses a cavaye so ene monteure ki n' ravize nén co si må ene ecnêye [pince de forgeron], po li spexheur di moens.
Disk' a l' an saze cints on n' divizéve nén d' patårs e Payis d' Lidje. Çou k' on-z a lomé dispoy on patår, davance on l' loméve èn aidant ; come on s' endè pout åjheymint assurer dvins ene céncwantinne di "Cris des Manoyes å Peron d' Lidje" dispoy l' an 1477 disk' å ût di djun 1600 et k' èn imprimeu, Guiyame-Hinri Streel, imprimeur de son Altesse sérénissime, a rashonné dvins on live di l' an 1675. Ces akes la réglèt po cbén d' florins et d' aidants d' Lidje i faleut prinde téles et téles pîces d' ôr et d' årdjint des ôtes payis.
Céncwante-set patårs ou 2 florins et 17 patårs del Braibant valént don 11 florins et 8 aidants ou 228 aidants d' Lidje. Come 57 est tot djusse li cwårt di 228, on florin del Braibant valeut cwate florins d' Lidje et on patår braibançon cwate aidants lidjwès.
"C' est åjhey a comprinde", come nosse planket Hinri Simon fwait dire a Kinåve divins "Brike et moirtî".
Mins, çou ki n' leye nén d' imbarasser foirt, c' est ki, sins nole esplicåcion do monde, les Cris d' Peron d' Lidje ki shuvèt, a pårti di 20 di fevrî di l' an 1600, ni markèt pus li valeur des manoyes d' åd foû avou des florins et des aidants d' Lidje, mins avou des florins et des patårs del Braibant.
Çoula s' passéve di tins d' Ernesse di Bavire. Puski nos copinans, vos rmåcroz ki dj' nel dilome nén prince-eveke di Lidje. Voci pocwè.
C' esteut l' såjhon ki l' eglijhe di Lidje, come les cisses di tos les diyocezes di vijhnaedje, aveut a tni les protestants a gogne. Tote li sogne des catolikes esteut k' èn eveke ni tapaxhe li cote sol håye - come li cas s' aveut dedja prezinté e l' Almagne - k' i n' si mariaxhe et k' i n' fwaiye des béns d' si eglijhe ene prôpieté layike ki pasreut a ses efants. Tot l' monde sait k' c' est insi ki l' Prûsse a cmincî vola totasteure cwate cints ans. C' est po çoula ki, tot wice k' on aveut a rcrinde ene afwaire pareye, les tchenonnes tchoezixhént po les posses d' årtchuveke ou d' eveke des fis, des frés ou des neveus d' grands signeurs ki passént po des omes seurs, paski leu famile esteut ricnoxhowe tos costés come fleur di catolike. Mins des sfwaitès familes, end aveut nén a rdoxhe et, po prevni l' dandjî, on n' si djinna waire d' aler conte les pus ancyinnès lwès d' l' Eglijhe, tot leyant dmaner layikes les grands signeurs k' on-z aveut tchoezi come evekes et, çou k' est ossu pés, tot lzî permetant d' aveur divins les mwins deus troes cwate diyocezes d' on côp, et télfeye co dpus.
Portant tos les cis ki cnoxhèt on pô l' roudrouxhe, savèt bén ki, tot parey k' èn ome ni pout aveur d' on côp deus femes d' adroet, èn eveke ni pout esse al tiesse di deus diyocezes, pusk' il est maryî a si eglijhe, come si rond d' ôr el mostere. Et c' est si bén insi k' el Rûsseye, wice ki les popes ou les curés d' avårla divèt esse maryîs po-z aveur ene cure et l' wårder, èn eveke, lu, maryî a si eglijhe, est oblidjî d' esse et di dmaner djonne ome : c' est dvins les covints k' on les rcrute.
Po ndè rivni a Lidje, Ernesse di Bavire esteut årtchuveke di Cologne, eveke di Lidje (1581- 1612), di Fressingue (ou Freisingen, el Bavire, so l' Isår, a set bounès eures di Mûnik), di Hildeshem (ou Hildesheim, ouy el Prûsse, a cénk ou shijh eures di Hanôve), di Meuster (ou Münster el Wesfaleye) et abé di Ståvleu. Si neveu kel replaeça a Lidje di 1612 a 1650, fourit ossu årtchuveke di Cologne, eveke di Lidje, di Hildeshem, di Meuster et d' Paderborn, sins esse priyesse nén pus ki s' mononke. Mins l' troejhinme duk di Bavire, Miyin-Hinri, neveu da Ferdinand, ki fourit ossu årtchuveke di Cologne, eveke di Lidje, di Hildeshem et d' Meuster, disk' å 3 d' djun 1688, si fjha cosacrer eveke èn an et ene cwénzinne di djoûs après aveur replaecî s' mononke, mins i n' e vala nén beacôp mî pol cåze. C' est lu, avou s' fameus réglumint d' 1684, ki rhapa tos leus droets ås trinte-deus mestîs.
Vo nos la bén lon erî d' Ernesse di Bavire et do mandmint k' i fjha l' an 1606 po fé cnoxhe k' il aveut fwait foirdjî ene nouve manoye di keuve k' esteut on vraiy patår, mins k' i loméve todi èn aidant, mågré l' candjmint d' 1601. Voci çou k' i djheut :
"Savoir faisons, comme pour la commodité de nos subjets, avons fait forger par nostre monnoyeur de Liege certains deniers de cuivre d' un aidant liegeois et autres de douze sols liegeois avec notre effigie d' un costé et nos armoiries de l' autre, ordonnons partant a tous et chacun manans et surceans de cestui nostredit Payis de Liege a tel prix les recepvoir et laisser avoir cours sur peine de trois florins d' amende a appliker comme de coustume, a quel effet ordonnons et commandons a nostre souverain mayeur et son lieutenant de faire publier ceste, mettre en garde de loi et la faire estroitement et inviola blement garder, car nostre plaisir est tel et serieuse volonté.
Ene vintinne d' anêyes divant, on prince-eveke n' åreut oizou bate manoye sins prinde l' avis des tchenonnes et dire k' i l' aveut pris, et i n' åreut oizou dire ås Lidjwès : vos froz té et télmint, pask' i m' plait.
C' est motoit paski les princes di Bavire, ki les tchenonnes di Sint Lambiet nos avént dné come mwaisses, fjhént si bén a leu manire ki nos n' trovans dvins les vîs scrîts nou poyaedje di mandmint k' åreut candjî les aidants d' Lidje a patårs. Åresse, l' afwaire si fjha di ptit-z a ptit inte 1600 et 1650. Å cminçmint, on meta " florins et patårs del Braibant ", et al longue di tins " patårs di Braibant, manoye di Lidje ", po fini avou l' drole di no " patårs di Braibant Lidje ".
Cwand l' manoye di Lidje fourit ashiowe viè 1720, po n' pus waire bodjî disk' al Revolucion francesse, voci kimint k' on contéve et k' on payive avå cial.
Florin
L' unité d' manoye a Lidje esteut l' florin, on no ki vént d' lon et d' hôt, puski les prumîs, k' estént des pîces d' ôr, ont stî foirdjîs a Florance, en Itåleye, l' an 1252. On ndè fjha bénrade divins tos les payis. Ci fout li rwè d' France Sint Louwis ki cminça, les ôtes shuvît, et, bén do tins å lon, on loma totes les pîces d' ôr des florins. Ouy eco, li no d' florin d' ôr a dmanou ås djaenès fleurs di såvadje cécoreye ki crexhèt dvins nos waides.
Come les pîces d' ôr da Sint Louwis avént on feu d' lisse do costé d' peye [pile], i gn a des cis k' ont pinsé k' c' est po çoula k' on ls a lomé florins. Eco fåreut i saveur s' on nd a batou dvant 1252. Totfwès, Florance n' est po rén dvins l' no des florins.
Après les florins d' ôr, on foirdja des cis d' årdjint : c' est on sfwait ki fourit l' unité pol manoye a Lidje. Cwand c' est ki l' Revolucion nos ourit apoirté l' franc et les cintemes, on tacsa l' valeur d' on florin d' Lidje a on franc vint-y-onk cintemes et céncwante-shijh cintinmes di cintemes.
Cårlusse
thumb|150px|cårlusse d' årdjint batou pa Tchårlukin. On florin d' Lidje si loméve å pus sovint on cårlusse. Dji n' a polou trover disk' asteure si l' no vént des Carolus ki li rwè d' France Tchåle VIII a fwait foirdjî et k' on loméve on "blanc", oubén d' ôte påt.
Li cårlusse di Lidje valeut vint patårs et, divant 1600, come nos l' avans dit, vint aidants. C' est del Braibant, nos l' avans veyou, ki l' no d' patår a vnou a Lidje. End a ki volèt ki l' mot patår sereut l' no tîxhon Peter ou Pire, on pô mesbrudjî, et k' on-z åreut dné a ene manoye k' aveut d' on costé les deus clés d' Sint Pire e croes. Mins i fåreut prover ki l' mot patår est flamind et dvins l' tins, les Tîxhons del Braibant dijhént stuyver po on patår. Scheler e dictionaire da Grandgagnage dit :
"Patår" est une déformation de patac, qui est le primitif de patacon.
Mins dji nel pou croere, tant l' diferince est grande inte on patår et on patacon, come nos l' voerans totasteure.
Divant 1600, on patår del Braibant valeut cwate aidants d' Lidje, k' on aléve bénrade lomer les patårs tot lzî fjhant piede les troes cwårts di leu valeur. Mins l' patår, ramoenné insi a on vintinme di florin ou di cårlusse di Lidje, vala todi cwate aidants, ki n' estént naturelmint pus ki l' cwårt di çou k' avént stî.
Sô
Divins l' tins, il aveut falou vint-cwate sôs po fé èn aidant d' Lidje et motoit foirdjive-t on adon des pîces di keuve d' on sô, mågré k' dj' end åye oyou a pårler nole påt. Mins, s' elle estént ptites, ele årént co stî apougnåves assez, pusk' avou l' tarif di 1.800, tchaeskene åreut valou on pô pus d' on cwårt di cinteme (0,5105).
E francès, cwand on voléve dire "être sans argent", on djheut "n'avoir pas un liard" ou "n'avoir pas un rouge liard", et ouy "n'avoir pas un centime". Divins l' tins, on Lidjwès åreut dit parey : dji n' a nén on doze-sôs sor mi, ou, po-z ablåmer ene sacwè: dji n' è dinreut nén on doze-sôs.
Insi, po racotchter tote l' afwaire, do tins d' nos dierins princes-evekes, on cårlusse valeut vint patårs; on patår, cwate aidants, et èn aidant, vint-cwate doze-sôs.
Mins kénès pîces aveut on ? Tot cminçant po li dzo, on nd aveut d' troes sôres : des cisses di keuve, des cisses d' årdjint et des cisses d' ôr.
Bouxhe
Les pîces di keuve estént : li doze-sôs, l' aidant, li pîce di deus aidants et l' patår. A Lidje, on loméve li pîce di deus aidants ene bouxhe, d' après l' tîxhon busch, k' esteut ene pîce a pô près pareye d' Åxhe. El Braibant, li bouxhe esteut on djigot. On s' a siervou kéke tins di ç' mot la a Lidje, et, si dj' tén bén, c' est co ouy, a Nivele, on cinteme.
Les pîces d' årdjint estént l' blanmuze, li skelin, li dobe sikelin, li cårlusse, et l' patacon.
Blanmuze
Ene blanmuze valeut cénk patårs ou l' mitan d' on skelin. El manoye d' ouy, ci sereut on pô pus d' trinte cintemes ou 30 cintemes et 39 cintinmes. Grandgagnage fwait vni l' mot del Wesfaleye, wice k' aveut ene pîce d' èn ûtinme di dåler k' åreut valou cial ene blanmuze et dmeye et ki tiréve si no di s' coleur : blaumüser, bleuwe manoye, pask' elle esteut fwaite d' årdjint et d' zénk fondous eshonne on d' copôzucion. On screye li no d' troes manires : blanmûse, blamûse et blåmûse. Come les blanmuzes estént foirt tenes, on les loméve kécfeye des plaketes.
Sikelin
Li skelin valeut dijh patårs ou, e nosse manoye d' ouy, swessante cintemes et septante-ût cintinmes, insi cåzu swessante-onk. C' est co on mot tîxhon : schelling, ki vout dire ene sacwè ki xhiltêye, do viebe schellen, xhilter, souner. Les Inglès l' dinèt co ouy a ene di leus pîces d' årdjint, ki våt on franc et on cwårt, come li mark d' Almagne : c' est l' shilling ou chelin. Li dobe sikelin, c' esteut l' florin ou l' cårlusse, ki våreut ouy on franc vint-ey-on cintemes et céncwante-shijh cintinmes.
Dj' a come ene dimeye idêye ki les Lidjwès ont dné l' no d' cårlusse å florin d' Braibant cwand c' est k' a vnou e leu payis, po l' distinguer des florins d' Lidje, çou ki laireut co bén supôzer ki l' no provénreut di l' Impreur Tchårlukin, et, cwand les deus florins ont stî pareys, li no d' cårlusse a dmanou å florin d' Lidje.
Çou ki m' fwait pinser insi, c' est ki l' minme afwaire a-st arivé do tins des Olandès. Leus pîces d' ôr di dijh gulden ou florins ont dmanou e nosse payis bén des anêyes après l' Revolucion d' l' an Trinte. Dj' end a veyou co traze et traze e buro da m' pere et on n' les loméve måy ki des pîces di dijh cårlusses. On les loukive todi avou ene grande atincion, pask' ele valént on franc et saze cintemes di pus k' les napoleyons, k' avént pris l' plaece des louwis d' ôr.
Patacon
Åd dizeur do cårlusse, li pus grosse pîce d' årdjint do payis esteut l' patacon, ki valeut cwate cårlusses. Li patacon est ene manoye k' a vnou di Spagne divins les Bas-Payis ey el Franke Conteye, c' est ene sacwè d' seur. C' esteut ene piasse espagnole. Dj' a léjhou - dji vs el rind po çou k' i m' cosse - ki l' no espagnol patacon sereut on mot arabe : bou tâca, metou po abou tâca, ki vout dire "paire del finiesse", paski les Arabes årént pris po les deus montants d' ene finiesse les colones d' Ercule k' estént rprezintêyes so certinnes manoyes d' Espagne.
A Lidje, les ptitès djins et minme les bordjoes ni ctournént waire les pîces d' ôr. Les cisses d' årdjint estént pus apougnåves et fjhént pus d' hôt. C' est surmint po çoula k' on djheut d' èn ome, cwand on l' loukive po ritche : cila, il a des patacons.
Corones
Les corones di France ou écus de six livres passént å pus sovint a Lidje po cénk cårlusses tot ronds cwand nd aveut k' ene. Mins, d' après l' cri d' Peron, avou l' piete d' on payis a l' ôte, ele ni valént djusse cial ki cwate cårlusses et dijh-nouv patårs, et on n' mankéve nén d' disconter l' patår cwand c' est ki l' paymint ndè valeut les poennes. Les dmeyès corones ou écus de trois livres passént a l' advinant.
Po les corones di Braibant ou corones del Royinne - dji m' mådjene ki cisse royinne la esteut Mareye-Tereze d' Otriche - on les prindeut a Lidje po cwate patårs di moens ki les corones di France. Cesses cial estént les pus comenes et on les loméve simplumint corones, come on dit ouy "ricweri ene corone a l' andje" po-z aler tirer del milice ou del rekisicion.