cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Taxhea (djeu)
Li taxhea u l' paradis u falu, u cwåré u l' pîtlaedje c' est on djeu d' efant, et purade di båshele, k' on fwait nouv cwårés el tere, todi l' minme ôre, et potchî so on pî, po fé tcharyî, tot pitant dvins, on pitit boket d' bwès lomé eto "taxhea".
Rifondant walon
Dins les ôtes lingaedjes
E neyerlandès, on trove on sfwait maxhaedje di rfondou neyerlandès (ABN, AN) et d' lingaedjes do payis (wess-flamind, limbordjwès, frizon…), mins dins l' cåzaedje, nén dins li scrijhaedje. C' est çou k' i lomnut «tussentaal».
Sourdants
Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Rifondaedje do walon Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje
Taxhea (djeu)
Li taxhea pout esse ossu on fond d' botaye di veule, ou ene pire.
Corêye nonnrece
Li Corêye nonnrece, c' est on dislaxhî payis d' Azeye levantrece.
Taxhea (djeu)
Droet do djeu
Li djouweuse et l' taxhea si metèt sol prumire cåze, ki c' est l' Daegne.
Corêye nonnrece
Mwaisse veye: Seyoul
Taxhea (djeu)
Droet do djeu
Li såme est di fé avni l' taxhea al cåze 9 (pades côps 10 ou 11), k' est l' Paradis. Cisse-lale, n' est nén on cwåré, mins on dmey rond. Mins divant d' î ariver, on pout toumer e l' infier (cåze 6).
Corêye nonnrece
Lingaedje: corêyin
Sistinme politike
Årvier di s' vijhene di Bijhe, le Corêye nonnrece a tchoezi on sistinme di republike democratike.
Taxhea (djeu)
Droet do djeu
Tot såtlant, li djouweuse ni pout nén mete si pî sol roye des cwårés. Li taxhea nerén, ni pout dmorer dsu. Ni foû des cwårés, come di djusse. Adon fåt ricmincî.
Corêye nonnrece
Istwere
Schåyeye del Corêye bijhrece al guere di Corêye (1950-1953).
Taxhea (djeu)
Pî-notes
Categoreye:Djeus d' efant
Corêye nonnrece
Economeye
Après l' guere di Corêye, li payis a moussî a djonds-pîs dins l' monde capitalisse. Et sacwants des pus grandès societés del Daegne î ont skepyî, come:
Culteure
Al fén des anêyes 2010, gn a monté ene djermêye di tchanteus et tchanteuses nonne-corêyins, k' ont divnou cnoxho lon et lådje. Et awè des rindous-après, aprume dins les laidådjisses (ados).
I tchantèt so des tecses mitan corêyins, mitan inglès, åjheys a comprinde, avou des dansaedjes. Leus tchansons sont spårdowes so les waibes amerikinnes di strimigne (VoBuze et des ôtes).
Sourdants
Categoreye:Payis Categoreye:Azeye Categoreye:Azeye levantrece Categoreye:Corêye nonnrece
Savoye
Istoricmint, c' esteut ene conteye del Lotarindjeye, pu do Sint Impire Romin Djermanike.
Te souviens-tu (tchanson e francès)
Categoreye:Tchansons e francès Te souviens-tu ? (Ti sovénss), c' est ene des plus rlomêyès tchanson da Paul Émile Debraux (cåzaedjisse et tchanteu).
Elle a stî scrîte so ene air do compôzeu Joseph-Denis Doche.
Elle a rexhou e 1817, ey esse muznêye tocosté, eto el Walonreye.
Elle djåze des sovnances d' on mwaisse sôdård di l' årmêye da Napoleyon Bonapåre. Vo l' la ki rescontere ene piyote (simpe sôdård) del minme årmêye k' est ki bribe ene crosse di pwin. Et portant, ci ptit sôdård la l' a schapé, divinltins, dins ene batreye.
Redjårbaedjes e walon
Elle a stî radaptêye e walon sol tite "Li pantalon trawé" pa Charles du Vivier de Streel, tot racontant a pô près li vicåreye da Tchårlî Djambe-di-bwès (lu eto, èn ancyin di l' Årmêye da Napoleyon).
Adonpwis, ele sierva a Jacques Bertrand come air po scrire Lolote, mins ci côp ci, sins rapoirt avou les mwaissès paroles.
Cåzaedje
Te souviens-tu de ces jours trop rapides, Où le Français acquit tant de renom ! Te souviens-tu que sur les pyramides, Chacun de nous osa graver-sou nom ? Malgré les vents, malgré la terre et l'onde, On vit flotter, après l'avoir vaincu, Notre étendard sur le berceau du monde : Dis-moi, soldat, dis-moi, t'en souviens-tu ? (Ti sovénss di ces djoûs la k' ont fritchî evoye, / La wice ki les Francès ont divnou mo rlomés ? / Èt sovénss ki, so les piramides d' Edjipe, / Nos avans tertos oizou schaver nosse no / Mågré les (laids) vints, mågré l' (såvadje) daegn et les (waeraxhès) aiwes // Nos avans wangnî l' guere et fé floter noste åbarone sol banstea do monde. / Mins twè, valet, l' sôdård, t' endè sovénss eto ?)
Te souviens-tu que les preux d'Italie Ont vainement combattu contre nous ? 'Te souviens-tu'' que les preux d'Ibérie Devant nos chefs ont plié les genoux ? Te souviens-tu qu'aux champs de l'Allemagne Nos bataillons, arrivant impromptu, En quatre jours ont fait une campagne : Dis-moi, soldat, dis-moi, t'en souviens-tu ? (ratournaedje a fé)
Te souviens-tu ?... Mais ici ma voix tremble, Car je n'ai plus de noble souvenir ; Viens-t'en, l'ami, nous pleurerons ensemble, En attendant un meilleur avenir. Mais si la mort, planant sur ma chaumière, Me rappelait au repos qui m'est dû, Tu fermeras doucement ma paupière, En me disant Soldat, t'en souviens-tu ? (ratournaedje a fé)
Gecamines
Categoreye:Societés d' comiece Li Gécamines ou Générale des carrières et des mines, c' est ene societé d' comiece k' aveut stî metowe so pîs e 1967, cwand Mobutu aveut nåcionalijhî les fosses et cårires do Zayire.
Elle a rieu les avous di l' Union Minière du Haut-Katanga. Ça vout dire bråmint des menes di keuve et d' cobal.
Cwand elle esteut al copete del schåle, ele amoennéve li tîce des rivnous d' l' estat zayirwès. Et-z eployî 33.000 djins.
A moes d' setimbe 2021, l' Inspection Générale des Finances (IGF) a ataké ene inkete so cisse societé. L' inkete rwaite a ene termene ki va di 2010 disk' e 2021. Cist inkete cial rwaite åzès condicions d' vintes eyet d' moennaedje des houyires del boursete di Gecamines po des eterprijhe privêyes. On-z a rwaitî eto ås contrats di trecins cossinés pa Gecamines po s' boursete. Infén, l' inkete rwaite ossu ses rzultats so l' dierinne dijhnêye.
Abondroets des djins
thumb|Li prumire "declaråcion" del Revolucion francesse e 1789 Les abondroets des djins ou abondroets del djin, c' est ene atuze ki vout ki totes les djins euxhénxhe les minmes abondroets, divant li lwè, k' i soeyénxhe ome ou feme, u di tolminme kéne raece u rlidjon.
L' idêye a-st askepyî al Revolucion francesse. C' est adon, e 1789, k' on eplaida li prumî tecse ladsu, li "Déclaration universelle des droits de l'homme et du citoyen". Elle a stî metou so papî å livea eternåcionål pal Declaråcion univiersele des droets del djin.
Alez s' vey e Wiccionaire po des linwincieusès racsegnes so les mots "abondroet" et "djin".
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Djustice Categoreye:Vicaedje des djins
Motlî Joseph Defrecheux so les biesses
Il moussa foû e 1890 di l' eplaideu "Vaillant-Carmanne" a Lidje.
L' ortografeye est di dvant l' sistinme Feller.
Les esplikêyes so les biesses sont-st e francès.
N a eto bråmint des nos flaminds.
Posse di tévé
thumb|100px|posse catodike thumb|plate waitroûle On posse di tévé u ene televuzion u ene tévé (camaerådreçmint ossu: ene boesse ås imådjes u ene bawete), c' est ene aparey po rwaitî l' televuzion.
Suddjonctif Prezintrece
Egzimpes et sinifiance
Cisse fråzlete la ni mostere nén ene sacwè seure et certinne. On n' sait nén s' i rpasrè amon s' matante, si l' ôte vénrè rcweri l' djin a 5 eures.
Posse di tévé
Ahesses d' on posse di tévé
telecmande
Suddjonctif Prezintrece
Ôte eployaedje
Dins des fråzes di sohaitaedje :
Posse di tévé
Dins les belès-letes e walon
L' istwere des prumîs posses di tévés a Yon a stî racontêye pa Joselyne Mostenne. Li tecse, ratourné est walon est so Wikisourd.
Categoreye:Televuzion
20 di decimbe
Li 20 di decimbe, c' est li 354inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 355inme po ls anêyes bizetes). Après ça, i n' dimeure pus k' 11 djoûs po l' anêye esse foû.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Suddjonctif Prezintrece
Cwatrinme troke
Pol cwatrinme troke di viebes : radjouter -e al cogne lidjwesse di l' indicatif prezintrece.
20 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Suddjonctif Prezintrece
Cénkinme troke
Po bråmint des viebes del cénkinme troke, i s' fåt rashir so l' bodje B, et radjouter les cawetes di codjowaedje -e, -es & -e.
Mins si l' codjowa finixh pa ene voyale oyåve, on pout mete li cawete -xhe (tot rsaetchant li "D" do bodje B.
Po les viebes foirt disrîlés, c' est l' bodje C.
Si on viebe a on L divant l' cawete d' infinitif, li suddjonctif si fwait cobén avou on "y": «poleur» (ki dj' poye), «voleur» (ki dj' voye), «faleur» (k' i fåye). Mins c' est l' cas ossu avou des disrîlés viebes: «aveur» / awè (ki dj' åye); «esse» (ki dj' soeye) eyet «aler» (ki dj' våye).
Pluriyal
Les djins do pluriyal si fwaiynut erîlêymint tot radjoutant l' cawete di codjowaedje -xhe al cogne di l' indicatif prezintrece.
Cåzants
On a ene cawete -anxhe a totes les trokes :
Uzaedje di cognes do suddjonctif erirece
Dins sacwants accints do walon, gn a k' ene sôre di suddjonctif, å pus sovint avou ene cogne do suddjonctif erirece.
Trover des fråzes avou des viebes avou l' cawete -isse (Sint-Houbert, Coûtchant walon).
Sourdant
Categoreye:Tins d' codjowaedje
Clipe (maladeye)
Categoreye:Medcene Ene clipe u clike (on djheut eto ritoû d' rin oudonbén, camaerådreçmint, dins sacwants mestîs : djonne di få, pol fåtcheu, djonne di piotche pol terasseu), c' est on må ki prind tot d' on côp, divins les rins, et k' on n' sait pus bodjî.
C' est todi pus long a rweri po les djins ki n' fwaiynut waire di mouvmint dins leu mestî.
Cåzes
Ci n' est nén sovint les oxheas ki sont les cåzes, ni nerén, les plakes inte les cronzoxhs.
Henri de Man
thumb|Henri de Man (ca. 1935) thumb|Li Swer, 31 awousse 1931 Henri De Man a skepyî e 1885 ey a morou e 1953.
Clipe (maladeye)
Cåzes
Li cåze n' est nén co bén cnoxhowe, mins ça a-st a vey avou les musses do bassin et les niers (tindons) del djonteure bassin schene.
Henri de Man
C' esteut on sicolodjisse, purade on sociosicolodjisse. Pu on politikî.
Ses idêyes et si inflouwince
I cminça pa shuve li marcsisse. Pu les socialisses. Pu fini pa s' aplaker ås idêyes des recsisses do "Novea Ôre".
Tins del guere di 40, i va admirer les idêyes des Nazis. Li nazisse, croet i, pout ranovler l' monde, copurade li monde pouri k' a provoké li crijhe di 1930.
I s' rind conte k' i s' a mari dins s' corwaitaedje des nazis. Tant k' i s' diva såver el Swisse e 1941.
Après l' guere, i fourit ametou po traeyixhaedje, mins n' avna djamåy divant les noerès cotes. Mins i mora rovyî, hapé pa on trén.
Sourdants
De Man
Djihan d' Djudla-Mouze
Djihan d' Djudla-Mouze u Djihan des Prés (e Fr. Jean d'Outremeuse, Jean des Preis) a skepyî a Djudla-Mouze, a Lidje do trevén del Principåté e 1338 et-z î mori e 1400.
On ndè cåze dins l' roman «Et mi, dji vs ratindeu» ki s' passe di ces trevéns la.
Sicrijhaedjes da Djhan d' Djudla-Mouze
On cnoxhe troes lives da sinne :
Alére
Godefroid Kurth, «Étude critique sur Jean d'Outremeuse», Brussele (Rweyåle Academeye di Beldjike), 1910, (106 p. in-8°).
Categoreye:Vîs scrijhaedjes Categoreye:Rilomés Lidjwès
Lissene
Lissene, e Feller « Lsine » ([FR] Lessines), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.
Pitits bans
vignette|399x399px|Mape del rebanêye comene avou les ptits bans e tchifes romins eyet les bans foû d' Lissene åtoû.|centré
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veye di Walonreye
Tournêye sol damaedje (live)
thumb Tournêye sol damaedje, c' est on live sicrît pa Nestor Lemaître et k' a rexhou e 1942.
Il est enimådjî pa Ben Genaux.
Contnou
C' est des discrijhaedjes arimés u di prôze so çou ki s' passe sol damaedje (å djoû) d' ene houyire.
Come il dit a môde di dvanzouve:
Onk des rondeas
<i> Al vole
Stoele di Bijhe
L' Estoele di Bijhe u Pôcet, c' est ene sitoele ki n' bodje nén dins l' cir tot å long del nute (dins l' dimeye Bole bijhrece, pask' elle est metowe dins l' prolondjmint di l' aessi del Daegne.
Tournêye sol damaedje (live)
Onk des rondeas
L’ome du djoû qui va dins s'baraque El timps d'douze eûres ran’mint din-nér, A djusse èl timps d’rimpli s’kasaque Su trinte mimutes, sins balzinér.
Tout-en mindjant, i conte ène craque Ou d’visse dè c'qu'i va djardinér L'ome du djoû, qui va dins s’baraque El timps d’douze eûres ran'mint din-nér,
Stoele di Bijhe
Rapoirt avou les stoelreyes
Li stoele di bijhe, c' est eto l' prumire do tamon do "Ptit Tchår".
Tournêye sol damaedje (live)
Onk des rondeas
El payiye fête, faut qu'i rataque Djusqu'adon qu'el tout va souner. El mésse qui chût èyèt qui traque, N'est-i nén la pou mastinér L'ome du djoû, qui va dins s’baraque El timps d'douze eûres ran’mint din-nér ?</i>
Stoele di Bijhe
Sourdant
Categoreye:Sitoeles Categoreye:Astronomeye
Tournêye sol damaedje (live)
Bokets del novele
Mins a on metou moumint, on doet serer l’tcherbonaedje. Tåve si rvént pormoenner so les rwenes.
On-z advene åjheymint kî k' c' est.
Sourdant
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon Categoreye:Noveles e walon
Trinité (atuze)
Po les crustins, li Trinité (on dit eto : li mistere del Sinte Trinité, li Trinisté, li Sinte Troejhinne), c' est ene sinte creyance (dogue), ki vout ki l' Bon Diu soeye fwait di troes "persounes" : Diu l' Pere, Diu l' fi (Djezus-Cri), et l' Sint Esprit.
L' atuze a stî diswalpêye pa l' Eglijhe diviè l' 4inme sieke.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "Trinité" et "troejhinne".
Jean-Pierre Hiernaux
Jean-Pierre Hiernaux, c' est ene djin k' a ene miete bouté so li rfondaedje do walon diviè 1996-1997.
Trinité (atuze)
Aspoyas di l' atuze del trinité dins les sints lives
Sacwants passaedjes des sints lives polèt esse ratuzés come des sene di l' atuze del Trinité.
Jean-Pierre Hiernaux
Di s' mestî, il esteut prof d' univ.
Trinité (atuze)
El Djeneze
Li prumî verset del Bibe : Mins en ebreu, Elohim – li Bon Diu – est å pluriyal, et bara – « fijha » – est å singulî, çou ki pout esse comprins come cwè li Bon Diu est troes et onk.
Polonès (lingaedje)
Li polonès, c' est l' lingaedje oficire del Pologne.
Trinité (atuze)
El Djeneze
Des versets la kel Bon Diu cåze å pluriyal. Pus tård, a Babel, li Bon Diu derit:
Polonès (lingaedje)
C' est on lingaedje eslåve, mins ki s' sicrît e l' alfabet latén.
Trinité (atuze)
El Djeneze
Cwand l' Bon Diu aparexha a Abråm, i s' mostra come troes djins.
Jean-Pierre Hiernaux
Ouve pol walon
Tot boutant avou les rfondeus del Rantoele, il a-st atåvlé les betchfessîs scrijhas "oe" eyet "oi", avou l' Rantoele.
Trinité (atuze)
Dins l' Noû Testamint
Å Bateme, li Fi esteut e l' aiwe, li Pere cåzéve do cir, et l' Sint Spér dischindeut doucetmint come on colon. Djezus-Cri nos a leyî l' rîle do bateme crustin, avou l' parole:
Polonès (lingaedje)
Côde ISO: pl
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Pologne
Bietris (toponimeye)
Pådje so les nos des plaeces di Bietris
Trinité (atuze)
Dins l' Noû Testamint
Sint På djåze del Sinte Trinité eto.
Vicansté di l' atuze del Trinité dins l' acsegnmint rlidjeus el Walonreye
L' atuze del Trinité n' est pus voltî acsegneye ås catruceme el Walonreye e 2008.
Bietris (toponimeye)
Sourdants
Categoreye:Toponimeye
Trinité (atuze)
L' atuze del Trinité veyowe des ôtès rlidjons monoteyisses
Les djwifs, come les muzulmans sont foirt disconte del creyance al Trinité, pask' i trouvnut ki ça n' va waire avou l' monoteyisse. Les cis ki croeynut al Trinité sont lomés des muzulmans les "moucharikîn", "les cis k' assoçnèt Diu".
Po les muzulmans, li sourate 126 di l' Alcoran est waiteye come li passaedje ki rfuze li Trinité, copurade ki Djezus-Cri soeye li fi da Diu l' Pere :
Sourdants
<References/>
Categoreye:Crustinnisse
Jean-Pierre Hiernaux
Ouve pol walon
Il a eto-st adjinçné ene conferince e walon å Noû-Lovén, so des sudjets di sociolodjeye, paski, di s' mestî, il esteut prof di sociolodjeye a l' UCL.
Il acvierna deus tezes di sociolinwince sol walon, les cenes di Jacques Werner et Benedicte.
Il a scrît sacwants papîs dins l' gazete e walon "Li Rantoele".
Dins s' mestî, il a eto eplaidî sacwants lives e francès ey e-n espagnol, tot seu u avou ds ôtes.
I s' a enondé dissu Niestzche.
A l' UCL (Noû-Lovén), I saya di stitchî ene sicole di walon eyet des cotes å pordjet, mins.
Hårdêye difoûtrinne
Hiernaux
Beyoncé
vignette|Beyoncé, e [[2019, cwand l' fime d' imådjes, The Lion King, a rexhou.]] Beyoncé, di si vraiy no Beyoncé Giselle Knowles, c' est ene tchanteuse k' a skepyî li 4 di setimbe 1981. Elle est cnoxhowe dins l' monde coûtchantrece po ses muzikes popes.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Tchanteus
Pluriyal e l' amazir
E l' amazir, pol pluriyal des nos et des addjectifs, gn a pont d' rîle unike.
Ben Aarabi
Ben Aarabi, di s' plin no Mouhiddîn Ibn Aarabi, c' esteut on filozofe soufi, skepyî li 25 di djulete 1165 a Mourceye, e l' Andalouzeye. I mora li 8 di nôvimbe 1240 a Damasse.
Pluriyal e l' amazir
Årvier do walon, les sustantifs pluriyals si prononcèt todi d' ene ôte façon ki l' singulî.
Ben Aarabi
Vicåreye
E 1198, il esteut a Marakech al moirt da Ben Rachid (Averowesse), et a racpagnté s' coir disk' a Cordowe, come li savant l' aveut dmandé.
Pluriyal e l' amazir
Mins on trouve tolminme sacwants rîlêyes.
Ben Aarabi
Vicåreye
E 1200, i cwita l' Andalouzeye, ey aler dmorer a Tunisse, pu al Meke, pu e l' Anatoleye.
Pluriyal e l' amazir
Li pluriyal des omrins nos finit foirt sovint pa -ⵏ (-en). Mins gn a sacwants cas.
Ben Aarabi
Ses idêyes filozofikes
Por lu, li Bon Diu est les djins k' il a fwait skepyî d' amour, c' est l' minme sacwè. L' Askepieu et l' askepyî sont-st aloyîs pal minme exhowe. Si comprinde lu-minme, c' est trover li Bon Diu k' est ådvins del djin. Et discovri l' Bon Diu, c' est s' discovri lu-minme.
Sourdants
Categoreye:Rilomés filozofes Categoreye:Rilomés muzulmans Categoreye:Soufisse
Pluriyal e l' amazir
Omrins pluriyals difoûtrins a- / i…n
C' est des sustantifs omrins ki cminçnut pa ⴰ- (a-) et ki l' pluriyal kimince pa ⵉ- (i-) et fini pa -ⵏ (-n). Les letes do mitan n' candjèt nén :
Li dierin mot est calké d' l' arabe, sifwaitmint k' ene rîlêye bén claire di nos d' mestîs : Mins bråmint des sfwaits nos ont-st eto on no tipike e-n amazir.
Lorcé
Lorcé [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Lorcé, rebané avou 4987 Stoumont; limero diyalectolodjike: [H 80]; vî limero del posse: 4085
Pluriyal e l' amazir
Omrins pluriyals difoûtrins a- / i…n
Gn a eto les nos prôpes di dmorants ki shuvèt l' minme rîle (loukîz sol prumire imådje).
Mins, cwand l' dierinne lete, c' est ene voyale -ⵉ (-i) ou -ⵓ (-o), cisse voyale la divént -ⴰ (-a) :
Omrins pluriyals des sustantifs ki cmincèt pa i
Si l' prumire lete, c' est ⵉ- (i-), li pluriyal si fwait del minme façon (mins adon, li prumire lete ni candje nén). Mins gn a sovint do disrîlaedje al fén do mot, a môde d' on pluriyal divintrin :
Pluriyals divintrins di sustantifs omrins ki cmincèt pa a-
Li minme piceure di pluriyal divintrin si rescontere eto po les sustantifs ki cminçnut pa ⴰ- (a-) Des cis k' i gn a n' candjnut nén leu bodje
Posse catodike
On posse catodike, c' est on posse di tévé ou ene waitroûle di copiutrece ki rote avou on tube catodike.
Istwere
Les prumirès tévés di ç' sôre la ont cmincî a esse sipårdowes dins les manaedjes el Walonreye dins les anêyes 1950. C' esteut do noer et blanc. Les tévé coleurs ont ataké diviè les anêyes 1970.
Li galant del siervante (teyåte)
Li galant del siervante (Li galant dè l'siervante), c' est ene comedeye e deus akes, sicrîte pa André Delchef et ki rascoda li prumî pris del bate di scrijhaedjes del Societé d' Langue e 1857.
Posse catodike
Istwere
Dins les anêyes 2000, on-z cmincî a vey des platès waitroûles, po les posse di tévé ou les copiutreces. Dins les anêyes 2010, les posses catodikes avént disparexhou.
Pluriyal e l' amazir
Sustantifs femrins pluriyl avou l' cawete -in
Mins gn a des ôtes ki, come les sustantifs omrins, vont candjî li voyale -ⴰ- (-a-) do prumî pî ki va divni -ⵉ- (-i-)
Li galant del siervante (teyåte)
Ele fourit creyeye å Rweyå Teyåte di Lidje li 17 di måss 1858.
Posse catodike
Istwere
Categoreye:Televuzion Categoreye:Infôrmatike
Pluriyal e l' amazir
Sustantifs femrins avou on pluriyal e -a
Sacwants sustantifs femrins fwaiynut leu pluriyal avou l' cawete -a :
Li galant del siervante (teyåte)
Impôrtance del pîce
C' esta l' prumire bate di l' SLLW.
Pluriyal e l' amazir
Sustantifs femrins avou on pluriyal e -a
On trouve ci pluriyal la, avou, so des mots sont calkés d' l' arabe marokin ⵜⴰⵊⵍⵍⴰⴱⵉⵜ / ⵜⵉⵊⵍⵍⵓⴱⴰ (tajellabit / tijelloba) : djelaba (longue cote disk' a tere)
Sustantifs femrins å pluriyal divintrin
Come po les sfwait mots omrins, c' est sovint ene voyale -ⴰ- (-a-) ki vént dins l' dierin pî On l' rescontere sovint po les raptitixhants mots (todi femrins)
Li galant del siervante (teyåte)
Impôrtance del pîce
Ci serè eto l' prumî djouwaedje d' ene pîce e walon el Beldjike, 101 ans après l' Voyaedje di Tchôfontinne djouwé el minme veye, mins k' esteut adon dizo l' redjime di principåté otonome.
Pluriyal e l' amazir
Omrins addjectifs
Les omrins addjectifs si cdujhèt come les sustantifs
Li galant del siervante (teyåte)
Impôrtance del pîce
Li succès del pîce va stombyî li teyåte e walon, a Lidje, todi, tot åd dilong des anêyes 1860-1880. Come dins l' «Li galant del siervante», on voet sol sinne sinne des persounaedjes do peupe, dins des replikes sicrîtes e vers, avou toplin des spots.
Pluriyal e l' amazir
Sacwant sustantifs avou on pluriyal omrin erîlé (dedja studyîs so Wiccionaire walon)
Li galant del siervante (teyåte)
Sourdant
Galant
Pluriyal e l' amazir
Sourdants
Categoreye:Lingaedje amazir Categoreye:Croejhete di l' amazir
Jean-Luc Couchard
Jean-Luc Couchard est on comike bedje eyet walon, i djouwe dins des fimes francès-cåzants ki ci soeye e Beldjike u e France.
Savoye (verdeure)
thumb Li savoye, c' est ene sôre di djote.
Brassica olearacea var. sabauda (Brassica oleracea var. bullata )
Rishonnances
Ele rishonne al crolêye djote. On ndè pout fé eto del vete tripe, mins come on magne voltî del vete tripe å Noyé, et k' s' il a djalé, li savoye a stî edjalêye, adon ki l' crolêye djote edeure li djalêye.
Sourdant
Categoreye:Verdeures
Cawete -eau (francès)
Categoreye:Francès
Abeye (toponimeye)
Labîye (Oignies) à Aujau.
Cawete -eau (francès)
Li cawete -eau do francès provént del cawete latene -ellus.
Sofie Merckx
Sofie Merckx est ene flaminde di nexhance, mins walone di dmorance eyet francès-cåzante politikî di Tchålerwè, ki vént di Wilrijk.
Cawete -eau (francès)
Les mots walons pareys ås mots francès scrîts avou «-eau» apiçnut å pus sovint li rfondowe cawete -ea.
Mins gn a sacwants k' ont stî calkés setchmint.
Sofie Merckx
Famile
C' est l' feye da Kris Merckx, k' est eto on militant pol PBB yet on medcén.
Abeye (toponimeye)
A voye : http://wa.wikipedia.org/w/index.php?title=Ougniye_(%C3%85jh%C3%B4)&oldid=124557
Categoreye:Rilidjon
Suwedwès (lingaedje)
Li suwedès, c' est l' lingaedje oficire del Suwede. On l' djåze eto å Coûtchant del Finlande.
C' est on lingaedje tîxhon.
Côde ISO : sv
Assimblêye djeneråle di l' ONU
Categoreye:ONU
L' Assimblêye djeneråle di l' ONU oubonbén mwaisse raploû d' l' ONU, c' est on raploû des rprezintants a l' ONU di tos les payis mimbes.
L' assimblêye djeneråle est purade ene pirlodje, la ki les moenneus des payis vinèt dire li leur divant toplin des pareys a zels, et des gaztîs did pattavå l' Daegne.
Ele pout dner si avis mins n' decide nén. C' est l' Consey di såvrité d' l' ONU ki decide.
C' est l' assimblêye djeneråle ki lome li mwaisse penleu d' l' ONU.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "assimblêye", "mwaisse" et "raploû".
Sins-toet
On sins-toet (on dit eto on SDF), c' est ene djin ki doet coûtchî dvant l' ouxh, pask' ele n' a nole dimorance.
Dou vnèt les sins-toet ?
Ça pout esse des djins do payis ki n' ont pont d' ovraedje, ni d' famile po les rascode.
Ça pout esse des bagants sovint sins-papîs. Oucobén des refudjîs riboutés do droet d' dimorance et ki n' volnut nén eraler e leu payis.
Ascoye des sins-toet
Les sins-toet sont sovint nouris pa des soces di bénfjhance.
Di l' ivier, i dvrént esse lodjî, dins les foeds payis, po n' nén mori d' froed tins del nutêye.
Categoreye:Dujhances sociåles
94
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100 | anêyes 110
89 | 90 | 91 | 92 | 93 | 94 | 95 | 96 | 97 | 98 | 99
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 94 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Fromlene
Fromlene (fr: Fromelennes), c' est on pitit ban del Walonreye di France (Bote di Djivet), sol frontire avou l' Beldjike, ki tént asteure a Djivet minme.
Sourdants
Categoreye:Walonreye di France Categoreye:Veyes et viyaedjes di France
22 d' decimbe
Li 22 d' decimbe, c' est li 356inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 357inme po ls anêyes bizetes), avou 9 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
20 d' decimbe - 21 di decimbe - 23 d' decimbe - 24 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Cômene-Varneton
Cômene-Varneton, è Feller "Cômâne-Varnetån" ([FR] Comines-Warneton) est ène rebanêye comene do Province do Hinnot.
Ban
No des pitits bans -- Limero del posse
Tchivalidîs
Les tchvalidîs, eto biesses ås shabots , c' est ene famile di biesses ås tetes ki comprind les tchvås, les ågnes (ey adon les moulets, avou) eyet les zebes.
Sourdant
Categoreye:Tchivås Categoreye:Familes des biesses
Rahir
Rahîr [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Rahier, rebané avou 4987 Stoumont; limero diyalectolodjike: [Ve 42] (mwaisse pont d' l' ALW); vî limero del posse: 4086
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Divizion-1A do Fotbale Bedje (2020-2021)
2019-2020 | 2020-2021 | 2021-2022 Divizion-1A | Divizion-1B | Nåcionåle 1 Li såjhon del Divizion-1A 2019-2020 do fotbale bedje est el 118inme såjhon dispoy 'l askepiance do fotbale beldje ey elle est 'l cwatrinme dispoy 'l askepiance do Divizion-1A. Li Standård, èl Esportigne di Tchålerwè eyet li Royå Excel Moucron sont lès clubs walons ki djouwnuxhe e divizion-1A. Avou l' cronivirûsse èç tchampionat va s' djouwer avou dijh-ût ekipes al plaece d' saze.
Cawete -eur
Li cawete -eur, c’ est ene cawete acawêye a èn addjectif, ki mostere li cwålité di cist addjectif la.
Cas a pårt
Pacô, gn a on ptit candjmint d' bodje
Des côps, on n’ ritrouve nén l’ addjectif : mayeur.
Des ôtes côps, li rapoirt n’ est nén clair : måle (mwaijhe, mauvaise, méchante) => måleur
Dins les diferins accints do walon
Après Lidje et l' Bassårdene, li R dimeure: -eûr.
So Nameur et Tchålerwè, li R del fén disparexhe : laurdjeû, longueû, nwâreû, vèrdeû.
Sourdant
Eur Categoreye:Diyalectolodjeye walone
Ovide
thumb|Si portrait Ovide (e latén Publius Ovidius Naso), c' esteut on scrijheu romin, k' a skepyî li 20 di måss e 43 dv DjC, et k' a morou e l' an 17 ou l' an 18.
Onk di ses scrijhaedjes a stî ratourné e walon pa Françwès Dwizink.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Civilizåcion rominne Categoreye:Rilomés scrijheus
Castenixheusès fômes
Les "castenixheusès fômes", c' est des foirmes del daegn k' on rtrouve ewou ç ki gn a do castinne.
Tchimeye
Les castenixheusès foirmes vegnnut d' ene reyaccion tchimike inte li calcite et l' ewe.
Singulî
Minme sourdant etimolodjike :
Gérard Jaffrès
Jaffrès Jaffrès Gérard Jaffrès a skepyî e 1950 a Saint-Pol de Léon (Burtaegne, France). C'est on tchanteu-scrijheu-compôzeu burton ki dmeure el Beldjike.
Il dene on concert cåzu tos ls ans po les Fiesses del Walonreye.
Cawete -axhe
🇱🇰 Cawete di codjowaedje -axhe Li cawete -axhe, c' est ene råle cawete do walon. Ele sieve djourmåy po des mots avou laid contnou.
On l' trouve dins des addjectifs :
Oubén divins des nos :
Etimolodjeye
Rishonne al cawete francesse -asque (bourrasque). Fåreut vey si c' est l' minme sourdant latén.
Axhe
Addé l' ri al claire aiwe (tchanson)
Addé l' ri al claire aiwe, c' est l' tite d' on ratournaedje e walon del viye tchanson e francès lomêye "À la claire fontaine".
Sourdant
Claire aiwe Claire aiwe Claire aiwe Claire aiwe
Siné (plante)
thumb|plante ki cmince a aler a grinnes El siné, pus sovint å pluriyal: les snés (on dit ossu : li såvadje moståde, li såvadje navete u l' rabrouxhe ), c' est ene fleur des tchamps riwaiteye come on crouwå.
André Delchef
C' esteut on scrijheu e walon, foiravant di pîces di teyåte e walon.
Siné (plante)
Sinapis arvensis
André Delchef
Ouve pol walon
thumb|Afitche do djouwaedje do «galant del siervante» Avou Li galant del siervante, comedeye e 2 akes, i repoite li medaye d' ôr al prumire bate di scrijhaedjes del Societé d' Langue, èn an après si askepiaedje (1857). Li pîce serè djouwêye å Rweyå Teyåte di Lidje e moes d' måss 1858. Ci serè l' prumî djouwaedje d' ene pîce e walon el Beldjike, 101 ans après l' Voyaedje di Tchôfontinne djouwé a Lidje, adon principåté otonome do minme no.
Telougou (lingaedje)
Li telougou, c' est on lingaedje dravidyin cåzé pa ene cåkêye di djins e l' Inde ey å Sri Lanca (mon les Djupsyins).
André Delchef
Ouve pol walon
Delchef sicrijha co des ôtes comedeyes, come:
Telougou (lingaedje)
C' est l' seu lingaedje, foû d' l' indou, l' inglès et l' bingalwès k' est djåzé come mwaisse langue dins sacwants estats d' l' Inde.
André Delchef
Ouve pol walon
Pu i s' assaya å drame avou «Pålene Closson»(3 akes) (1882).
Telougou (lingaedje)
Avou ses 74 miyons di dvizeus (e 2001), c' est l' trazinme des lingaedjes les pus cåzés sol Daegne.
Siné (plante)
cabutacêyes
Telougou (lingaedje)
Il est scrît avou èn alfabet a pårt : l' alfabet telougou
André Delchef
Ouve pol walon
On lyi doet ossu:
Foû do teyåye, il a ossu scrît des tchansons, paskeyes et monolokes.
Telougou (lingaedje)
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Inde
Sint Esprit
Po les crustins, li Sint Esprit u Sint Spér, c' est l' troejhinme persoune del Trinité.
Mwaissès dnêyes
Il est sovint rprezinté pa on colon.
Li Céncweme rimimbere li dischindaedje do Sint Spér so les Apoisses, çou ki lzî a permetou di djåzer, sins ls aprinde, totes sôres d' ôtes lingaedjes.
Sourdants
Categoreye:Crustinnisse
Patwès d' Tchålerwè
Li patwès d' Tchålerwè est on patwès do walon do Coûtchant. Les Tchålerwetîs eyet les djins vicant cawyî 'ç veye l' djåze eto.
André Delchef
Ouve pol walon
Come ricwereu sol walon, i va fé rexhe on studia «Histoire de la littérature wallonne à Liège (1830-1880)» (1881).
Ses idêyes
André Delchef est eto cnoxhou come codåneu do walon, k' i ricmandéve do leyî mori l’ walon di s’ pus bele moirt (dandjreus dins s' live di 1881).
Sourdants
Delchef Delchef
Siné (plante)
Rishonnantès plantes
Elle ont tertotes des hôtès djaenès fleurs ki raviznut come deus gotes d' aiwe ås cenes del såvadje moståde.
Tos les nos do sné sont ossu dnés a ene ôte fleur des tchamps lomêye sincieuzmint Raphanis raphanistrum.
Atraik
Atraik ([FR] Arras ; [PCD] Aros), c' est ene veye d' mitrînne grandeur dins l' bijhe del France.
Siné (plante)
Rishonnantès plantes
Gn a des ôtès plantes lomêyes moståde. Ele sont coûtivêyes po fé del moståde u come vete ecråxhe. N a l' blanc sné (Sinapis alba), k' a des foyes d' ene ôte cogne. Eto, li noer siné (Sinapis nigra).
Li golzå (Brassica napus) est pus grand. Il est coûtivé po fé d' l' ôle. Les torteas polnut esse dinés ås vatches.
Discrijhaedje
Ele est foirt voltrûle come crouwå. Si pout ele sitofer les semés.
C' est ene plante ki monte a djaene fleur. Elle a sovint 20 a 80 cintimetes, mins pout crexhe dipus d' on mete hôt.
Les fruts sont dins des hotches.
Les grinnes sont bron-rodjåsses.
Spårdaedje
C' est ene plante ki provént des payis del Mîtrinne Mer.
Ele s' a spårdou ezès contrêyes timperêyes di l' Urope et d' l' Azeye.
Elle a stî rsemêye d' astcheyance e l' Amerike bijhrece, l' Amerike nonnrece, å Djapon e l' Ostraleye ey e l' Nonne-Afrike.
po les djins
On l' pout coûtiver po fé del moståde.
Les prumirès foyes sont magnåves. Ele sont loukêyes come èn amagnî d' pômagne.
po les biesses
thumb|gades waidiant å mitan des snés
Come alimints po les biesses, ele pout esse waidieye cwand elle est a fleur. Mins ele dene on gosse a pårt å laecea des vatches k' el paxhnut.
A grinnes, ele pout esse on pwezon po totes les biesses ås tetes (mins nén po les oujheas). C' est insi cwand on lait paxhe les vatches u les berbis so des tchamps foirt enindjîs di snés. C' est parey cwand on dene des vetes fôraedjes (dinrêyes d' awousse) u do golzå) k' i gn a des vîs snés toplin dvins. On a veyou ossu des epweznaedjes d' accidint avou l' ôle di sné.
Sirinke
Ene sirinke, c' est èn instrumint des docteurs ou des årtisses, k' on pike houte del pea, po fé moussî ene drouke dins l' coir d' on malåde.
Ele sieve eto ås drouctés po s' piker avou d' l' eroyene, metans.
Sôres di srinkes
Categoreye:Medcene Categoreye:Instrumints d' medcene
Semaedje
Li semaedje, c' est l' metaedje di grinnes e tere, por zeles produre des dinrêyes di cinse u d' corti.
Motlî
Li såjhon des semaedje si lome li Semåjhe.
L' ome ki seme, c' est on semeu; li cmere ene semeuse.
Cwand on semeve al mwin, on meteut les grinnes dins ene banse semrece; pacô dins on dvantrin semrece. Adon-pwis, gn a yeu les semoes mecanikes.
Sôres di semaedje
Categoreye:Agricoûteure
Mousmint
thumb|mousmint des sôdårds francès al [[guere di 14]] Ene mousseure (on dit eto on mousmint u èn abiymint), c' est èn ashonnaedje di stofe (ou d' cur, evnd.) po ene djin mete so s' coir po l' waranti do froed (u do solea), e minme tins po s' gåyoter.
Motlî
On eploye sovint l' mot å pluriyal : des mousmints, des abiymints, des mousseures; on dit eto : des foufes, des hådes, des lokes, des nipes, des cayets. Mins ces mots la polnut aveur des liveas diferins dins tchaeke coine do payis.
Des vîs mousmints, mins co bon po s' mete, si lomnut des misbas.
Fijhaedje des mousmints
Les mousmints estrént fwait pa on taeyeu et rakeudous pa ene costire. Mins, dispu l' mitan do 20inme sieke on-z a purade des mousmints atchtés tot fwaits.
*
Manfred Siquet
Manfred Siquet, di s' no d' pene Fré Guiyôme, c' est on scrijheu e walon do Rweyå Club walon d' Måmdiy.
Di s' mestî, il est decoreu.
Ouve e walon
Il a-st amonté ene pîce di teyåte, ene miete a pårt, «Di håre a hote» (2018).
Il a ratourné, avou des ôtes soçons do club, l' imådjî «Mes meye prumîs mots».
I scrît del prôze nén racontrece dins li Ptite Gazete di Måmdiy.
Canal Zoom
vignette
Dramatike di Tîne-el-Hesbaye
Li Dramatike di Tîne-el-Hesbaye, ki s' no e francès, c' est Rideau thisnois, c' est ene dramatike ki djowe des pîces e walon a Tîne-el-Hesbaye.
Voyaedje d' oujhea
thumb|tecse d' [[Ene båke sol sudjet (sicrît diviè 1983)]] thumb|voyaedjantès growes Les voyaedjes d' oujhea, c' est des grands voyaedjes ki sacwants sôres d' oujheas fwaiynut, å bontins ey e l' erî-såjhon, po-z acover dins les froeds payis di l' esté, et-z eraler dins les tchôds payis e l' ivier.
Motlî
Li såjhon k’ i bodjèt si lome li voyaedjåjhe ; cwand i vont viè Bijhe e l’ ervinowe do tins, on cåze di « passe » des oujheas ; cwand c’ est l’ contråve, c’ est li « rpasse », el « ripasse » des oujheas.
Dramatike di Tîne-el-Hesbaye
Pîces dedja djouwêyes
Li creyåcion do Monde
Voyaedje d' oujhea
Motlî
Gn a eto des sôres u des peuplåcions ki n' voyaedjnut nén si lon, mins ké kékes cints kilometes dins l' minme continint. C' est les ptits voyaedjeus.
Dramatike di Tîne-el-Hesbaye
Pîces dedja djouwêyes
Tine
Voyaedje d' oujhea
Kékes voyes di voyaedjåjhe
Po les voyaedjants oujheas ki passèt pal Walonreye, les payis d’ iviernaedje sont-st e l’ Afrike.
Malibu Stacy (binde di muzike)
vignette Malibu Stacy est ene binde di muzike walone francès ey inglès-cåzante di rock askepyî e 2003. Cisse binde n' shonne nén pus active dispoy 2012.
Voyaedje d' oujhea
Kékes voyes di voyaedjåjhe
I candjnut d’ continint pal sitroeteure di Djibraltar.
Malibu Stacy (binde di muzike)
Hårdeye difoutrinne
Li binde a ene hårdêye difoutrinne, mins ele n' shonne arokêye, waeyén-tins 2020.
Referinces eyet sourdants
Vir fr.wiki
Canal Zoom
Canal Zoom est ene soce di televuzion. Ele boute à Djiblou et avår-là.
Voyaedje d' oujhea
Kékes voyes di voyaedjåjhe
Ene miete pus å Levant, gn a ene colone di voyaedjåjhe ki passe pal Tunizeye, li Sicile et l’ Itåleye.
Canal Zoom
C' est vailà k' ovreuve Yves Paquet avou si-n emission "Què diss".
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Televuzion
Voyaedje d' oujhea
Les voyaedjes d' oujhea et les tchesses
Les tchesses a sacwants voyaedjants oujheas (toûtrale, canårds) shût leu ripasse. Li bracnaedje si fwait el passe u al ripasse.
Li tindreye ås tchampwinnes si fjheut al ripasse des gréves.
Ôtès biesses
C' est eto les voyaedjants oujheas ki sievnut d' rezervwer ås virûsses po les ecefalites des tchvås ås flavirûsses, come l' ecefalite do Nîl coûtchantrece.
Sourdant
Categoreye:Zolodjeye Categoreye:Oujheas Categoreye:Djeyografeye
Notåre
On notåre, c' est on ome di mestî ki fwait des akes (vindaedje, donåcion, testamint, contrat d' mariaedje) et les wårder.
Livreye
thumb|Lives so les viyaedjes et veyes do [[Payis d' Lidje a ene boukinreye]] thumb|Lives e [[lussimbordjwès dins ene livreye d' on grand botike a Stråssen (Grande Dutcheye)]] thumb|Monumint pol 20inme aniversaire do "Viyaedje des lives" a [[Rdû]] Ene livreye, c' est on botike (u ene pårteye d' on grand botike) la k' on vind des lives. Li ci (cene) kel tént si lome on livrî, ene livrire.
Notåre
Li notåre si fwait aidî d' on cler di notåre, metans po-z aler dins les håsses.
Livreye
Emey les livreyes, gn a des boukinreyes, la k' on vind des vîs lives. Li ci (cene) kel tént si lome on boukinisse.
Notåre
Les notåres muzulmans fwaiynut des akes purade a vey avou les mariaedjes et divoirçaedjes.
Livreye
Les boukinisses alèt voltî ås fôres ås lives.
Notåre
Notåres sicrijheus e walon
Li scrijheu (nén cnoxhou) del pîce di teyåte "Simon li scrinî" esteut dandjreus on notåre (sorlon li corwaitaedje da Jean Haust k' a-st eplaidî l' pîce).
Motlî d' mots walons des notåres
Louis Remacle : Motlî des notåres di Måmdey, Spå et Vervî
Kris Merckx
Famile
Ç' est l' pa da Sofie Merckx, k' est eto ene militante pol PBB ey ene medcéne ki vike yet ki boute e Tchålerwè.
Livreye
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "livreye" et "boukinreye".
Notåre
Motlî d' mots walons des notåres
Categoreye:Mestîs Categoreye:Droet
Livreye
Livreyes ki vindnut des lives e walon
Gn a eto des boukinisses ki fjhèt voltî dins l' live e walon. Sovint, il ont-st eto des lives sol Walonreye et les scrijheus redjonalisses.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Lives Categoreye:Comiece Categoreye:Mestîs
Mark Acheson
Mark Acheson a skepyî li 19 di setimbe 1957 a Edmonton, Alberta (Canada).
Acheson, Mark
Godarveye
Godarveye ubén e Feller : Godårvile u Godarvile ([FR] Godarville). Godarveye, c' est on p'tit ban del comene d' El Tchapele, è province do Hinnot.
Yvonne Gendarme
Yvonne Gendarme, c' est ene sicrijheuse e walon d' après Lidje.
Ses tecses ont stî eplaidîs dins «Djåzans walon».
Ene pådje avou ses scrijhaedjes
Adelin Moch
Moch
Adelin Moch, c' esteut on scrijheu e walon do Payis d' Lidje. Il a skepyî diviè 1930 ey a morou e 2001.
Ses tecses ont stî eplaidîs dins Nosse lingaedje.
Riprins dins l' antolodjeye "Rispitaedjes".
Råskignoû
On råskignou, c' est èn oujhea ki xhufele foirt bén, purade a l' anuti.
Luscinia megarhynchos (råskignoû ordinaire el Walonreye)
Mins gn a des ôtès sôres di råskignoûs.
Dins les beles letes e walon
Li veye d' on råskignoû est racontêye romanticmint dins ene des noveles do live d' istwere di biesses da Jean Lejeune di Djoupeye «Avå trîxhes et bwès», ki l' tite, c' est «Gozî d' ôr», (pp. 81-87).
Sourdants
<References/>
Categoreye:Oujheas
Cawete -asse
Li cawete -asse, c’ est ene cawete acawêye a èn addjectif u on sustantif et ki dene èn addjectif avou ene laide idêye (ene miete veyou do mwais costé) :
Sacwants sustantifs ont l' minme cawete, mins dandjreus vnèt i do francès :
Cawete vijhenes
Des côps avou on ristitchî Y, on-z a l’ dobe cawete -iasse :
Po sacwants mots foirt kinoxhou do costé d’ Lidje avou ene cawete -èsse, on l’ a rfondou avou l’ betchfessî ae, et askepyî ene cawete omonime -aesse :
Li cawete -asse est diferinne del cawete -åsse (po ene bladje coleur) (cawete francesse -âtre)
Etimolodjeye
I provént del cawete latene "-acea".
-asson
Li cawete -asse avou l' cawete -on dene li dobe cawete -asson : payasson ; djouwasson
MINS «cabasson» vént do bodje espagnol « cabeza » avou l' simpe cawete -on
Li minme tcherpetaedje egzistêye eto e francès : paillasson
-asser
Minme fôrmåcion possibe eto e francès : rêvasser
Dins des ôtes langues
Li minme cawete egzistêye e francès.
C' est des côps les minmes mots :
Mins sovint ci n' est nén des mots k' on passé e walon :
Sacwants addjectifs avou l' cawete -asse (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Asse
Råskignoûs (indjes)
Li famile des råskignoûs ou råskignidîs, c' est ene famile d' oujheas ki rshonnèt l' råskignoû ordinaire.
Muscicapidae
C' est des moxhons moxhons (Passeriformes).
Gn a dvins 58 djinres et dipus di 310 indjes.
Sacwants råskignoûs
…
Categoreye:Familes des biesses
Fidel Castro
Fidel Castro esteut on politikî coubén.
Divizion-1B do Fotbale Bedje (2020-2021)
2019-2020 | 2020-2021 | 2021-2022 Divizion-1A | Divizion-1B | Nåcionåle 1 Li såjhon del Divizion-1B 2020-2021 do fotbale bedje est el 104inme såjhon dispoy 'l askepiance do fotbale beldje eyet elle est el cwatrinme dispoy 'l askepiance do Divizion-1B. Li R. FC Serè est 'l seule ekipe ki djouwe è Divizion-1B pindant 'l såjhon 2020-2021.
Oraedje
Èn oraedje, c' est foite plouve, mins ki n' deure nén lontins, avou des aloumoeres et del tonoere.
Motlî
Cwand l' tounoere (ou tonwere) bouxhe, on dit k' i crake ou k' i tone.
Après s' aveur aprepyî (li tonoere si raprepeye des aloumires), l' oraedje eva. Li dierinne plouve, avou l' tonoere tot å lon, si lome li cawe di l' oraedje.
L' aloumire pout djonde tere, et broûler çou ki s' trouve a cisse plaece la (touwer des djins ou des biesses)
Dins les belès letes e walon
On voet des persounaedjes dins èn oraedje dins ces romans ci :
Categoreye:Meteyo Categoreye:Electrike
Adjeyante vesse-di-leu
L' adjeyante vesse-di-leu, c' est on on blanc tchampion, nén magnåve, come ene foirt grosse vesse-di-leu.
Calvatia gigantea
Categoreye:Micolodjeye
Cawete -iveus
L’ addjectif pout divni sustantif :
addjectif
Li bodje pout esse èn addjectif
viebe
Des côps, i s’ acawe a on viebe :
Gåle beldjike
mape do tins da Cezår (- 50)|thumb thumb|diviè 400 Li Gåle beldjike, c' esteut tos l' payis a Bijhe di Sene et d' Måle, et å Coûtchant do Rén. Les peupes did la fourît lomés e latén Belgae pa Djule Cezår. On-z î cåzéve li bedje eyet nén li gålwès. Ci-ci esteut puvite dvizé el Gåle celtike.
Cawete -iveus
Sinse
Li cawete -iveus dene ene idêye di rafoircixhaedje, mins sovint veyou d’ on mwais costé.
Insi on grandiveus si vout fé pus grand k' i n' est. I rwaite les djins did hôt.
Gåle beldjike
Corespondance avou les payis d' asteure
E l' France, i covreut li Tchampagne eyet l' Picårdeye d' asteure.
Cawete -iveus
Sinse
Mins rålmint, on trouve on sinse pôzitif, come divins «santiveus» : k’ a ene boune santé.
Tornè (veye)
Tornè (/tɔʀ.'nɛ/) u Tournè (/tuʀ.'nɛ/), e francès Tournai, e neyerlandès Doornik, e picård Tornai  oubén Tournai ), c' est veye di Walonreye (adon ene comene di dvant 1977), divnou intité.
Gåle beldjike
Corespondance avou les payis d' asteure
Li Gåle beldjike aléve d’ Endoven (Eindhoven) a Paris.
Tornè (veye)
Istwere
Estént conteye di Flande dispu l' pårtixhaedje di l' Impire Tchårlumagne; Did la, il estént wasså do Rwè d' France.
Cisse sitouwåcion la est rmimbrêye dins l' tchanson «''On pout cominchî: les Tournaizins sont la» (pask' il estént todi les dierins a-z avni sol tchamp d' bataye.
Djeyografeye
Li veye est raiwêye pa l' Escô.
Tuzance picåde
Li picård di Tournai a ça d' bea: il a-st ene dimeye voyale a pårt k' i pete divant les sons o et on. El sicrijhnut avou eo:
Li toitche-linwe a dire po vey si vs estoz on peur Tornizin:
Cåbaret tornizyin
Aisse del tuzance di Tornè: moennêye pa Bruno Delmotte.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Îpe (sitoelreye)
L' Îpe ou  Cassiopêye, c' est ene sitoelreye metowe nén lon del Sitoele di Bijhe.
Lak (lingaedje)
Li lak(e rûsse : лакку маз), c' est on ptit lingaedje cåzé pa ene kiminålté a pårt do Dagestan. Il est rprins dins les shijh lingaedjes oficires di cisse republike otonome rûsse la.
Gn a-st a pô près 157.000 cåzeus.