cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Djîsse (levî)
Ragrandixhaedje do mouvmint avou ene djîsse
Pol maca, li picete a souke, li moumint del foice motrece est pus ptit kel ci del foice rastinrece. On ptit bodjaedje del foice motrece va escourci on grand mouvmint el foice rastinrece.
Djîsse e viyaedje
Categoreye:Bastimints Categoreye:Tourisse
20 d' octôbe
Li 20 d' octôbe, c' est li 293inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 294inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 72 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Djîsse e viyaedje
Les tourisses polnut esse nouris et lodjîs, et viker avou les mwaisses do lodjisse ou nén.
20 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Djîsse e viyaedje
Djîsses e viyaedje el Walonreye
Li Walonreye acertinêye sacwants djîsses e viyaedje, avou ene plake esprès.
20 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
18 d' octôbe - 19 d' octôbe - 21 d' octôbe - 22 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Djîsse e viyaedje
Djîsses e viyaedje e Marok
Li sistinme a stî calké des Francès.
20 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Djîsse e viyaedje
Djîsses e viyaedje e Marok
Les djîsses sont sovint d' on foirt bon livea touristikes, adon trop tchir po les tourisses do payis.
Vôdjnêye
Vôdjnêye (la-minme, e sistinme Feller Vôjnêye, fr. Vogenée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Walcoû.
Mwaissès dnêyes
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Wesse (inseke)
thumb|wesse almande Ene wesse u  (on dit eto :ene wespire, ene wåfire) , c' est èn inseke, come ene såvadje moxhe al låme.
Motlî
Li ni d' wesse si lome wespireye (ou wåfirreye).
Sourdant
Categoreye:Insekes
Compôzeu d' muzike
On compôzeu d' muzike (on rascroutixh å pus sovint et dire on compôzeu), c' est ene sakî ki scrît del muzike.
On compôzeu pout eto esse cåzaedjisse et tchanteu.
Compôzeus d' muzike d' asteure
Categoreye:Muzike Categoreye:Mestîs *
Gourdene
Gourdene (e sistinme Feller, Gourdène, F. Gourdinne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Walcoû, el province di Nameur.
thumb|eglijhe thumb|rowe «Trô Mardjot» thumb|[[cåbaret (po-z î boere)|cåbaret lomé «Sint Walere»]]
Tuzance walon
Li walon î esteut co vicant e 2020. Il est ristombyî pal måtche sint Walere.
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa André Mus avou l' accint d' avår la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Caroubî
thumb|ombion do caroubî
On caroubî, c' est èn åbe ki vént dins les payis del Mîtrinne Mer et ki dene des caroubes. C' est ene sôre di longou frut, come ene hotche di ptit poes, avou des platès grinnes divins, k' on pout magnî.
Ceratonia siliqua.
Mopliyaedje
Li caroubî, c' est ene plante diyoyike. Gn a des åbes måyes, ki n' poirtèt nén, et des frumeles k' i gn a les fruts dsu. Li polinijhaedje si fwait pa les moxhes al låme.
Les hotches si codèt e moes d' avri (å Marok). Les novelès fleurs sipanixhèt do côp après, et aprester les grinnes di l' anêye d' après.
Eployaedje
Les grinnes polèt esse magneyes totes crowes.
On lzès vind ås oujhenes di droukes di farmaçreye.
Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Åbes ås fruts Categoreye:Magnåves fruts Categoreye:Plantes diyoyikes
Son TCH
Al fén des mots, li doûce cossoune DJ si prononce eto avou l' son TCH.
Li son TCH pout esse eto prononcî po les mots avou l' shuvion T + I + voyale, copurade dins l' Payis d' Lidje et el Basse-Årdene.
Li son TCH si rescontere eto dins bråmint des lingaedje, mins nén dins tertos.
Provnance do son TCH
Bråmint des mots do latén avou on son K ont divnou TCH a pårti do 8inme sieke, e vî vî francès, e vî vî walon ey et vî vî itålyin, mins nén e vî vî picård, la k' il ont dmoré K disk' å djoû d' ouy. Ci candjmint la si lome on palatijhaedje.
E francès, li son TCH a divnou CH pus tård, mins e walon, il a todi dmoré l' minme.
Sicrijhaedje do son TCH
Sacwants scrijheus eployèt eto li scrijha TCH pol shuvion T + I + voyale : tchèsse po "tiesse", et ça, ådvins do scrijhaedje Feller.
Sorwalondes avou TCH
Dispu l' fén 20inme sieke, bråmint des mots calkés do francès tot l' son CH tins des 19inme et 20inme siekes sont rsintous pa les rcåzeus come nén walon. Did la, des forcoridjaedjes avou TCH.
Roman e walon
E 20inme sieke, end a nén co tant yeu, eneviè les eplaidaedjes di ramexhnêyes d' arimés.
Môde d' eplaidaedje
Les romans e walon ont stî å pus sovint eplaidîs come lives. Mins sacwants ont djusse parexhou e fouyton dins des gazetes e walon. A dater di 1998, sacwants romans e walon ont rexhou sol Daegntoele divant d' esse publiyîs so papî.
Longueur
Les romans e walon n' sont nén sovint foirt longs (on ptit cint d' pådjes).
Les sacwants ki passèt ou aprepyî les deus cint pådjes (tot-z acontant li grandeur des lives) :
Contnou
Dins bråmint des romans e walon, on trouve des pådjes eciclopedikes. Metans:
Dins Gabriyel eyet Gabriyel, les bates di dvizes des persounaedjes divnèt ene vraiye assaye, avou citåcion des versets da Sint På.
Inte les deus gueres, et tins del guere di 40 (1918-1944)
thumb|Prumire modêye di "Pitit d' mon les matantes"
Après l' guere di 40
thumb|Coviete do "Ptit Bert" Bråmint di ces scrijheus la fwaiynut pårteye di çou k' Lorint Hendschel loma li "djermêye 48".
Li rvicance (anêyes 2000)
thumb|Lucien Somme padvant onk di sès lîves(2007) Dispu les anêyes 2000, on voet ene florixhåjhe di romans e walon, ene troejhinne disk' a ene cénkinne tos ls ans :
Les romans sicolodjikes
I racontèt l' istwere d' ene djin, ses tuzaedjes et ses rsintaedjes.
Les romans d' amour
thumb|161px|Ene måjhone sins finiesse I sont bastis so ene istwere d' amour inte on djonnea et ene djonnete, u des pus viyès djins, mins bén metous el sôcieté.
Les romans biyografikes
thumb|Leyon Cranasse, tchampete pa amour C' est l' vicåreye d' ene djin k' a viké podbon (kécfeye li scrijheu lu-minme), mins remantcheye a môde di roman.
Les romans istorikes
I cåzèt d' etrevéns istorikes, avou les vraiyès dates. Les persounaedjes do roman vikèt ces evenmints la.
Les romans teyolodjikes
thumb Les persounaedjes djåznut et tuzer teyolodjeye.
Les romans sol vicaedje des biesses
Li mwaisse persounaedje, c' est ene biesse. Metans, on live, dins "Cadet" da Djhan Lejeune.
Pareymint, dins «Goliate» da Robert Boxus, c' est ene cope di såverdeas.
Les romans d' avinteures
I cåzèt di spoûles avou bråmint do ramdam. Gn a pont d' egzimpe e walon.
Vindince des romans e walon
thumb|Li batreye des cwate vints
Les romans e walon sont sovint imprimés a conte d' oteur. Udonbén k' èn oteur ki scrît bråmint fwait si prôpe pitite måjhon d' edicion. Emile Gilliard li lome "Dire et scrire e walon"; dispu 2001, Chantal Denis et Lucien Somme fwaiynut ene coleccion a zels deus. Nerén, les romans e walon ni s' vindèt nén foû di leu coine (metans les romans namurwès a Nameur). Li vindaedje si fwait avou l' aidance des soces di belès letes (ALWAC po "Mamjhele Chôze). Pacô, c' est ene grande soce di belès letes ki s' ocupe d' eplaidî les romans, come li SLLW avou les cis da Calozet. Udonbén "Micromania" po "Aline" ratourné pa Willy Bal. Adon, i sont on pô dpus spårdous.
Des eplaideus a leu boûsses ont, pacô, rexhou des romans e walon: "Vos, mi, come hasse et roy" a stî publiyî pa Dricot, pol martchî lidjwès. Li minme eplaideu rimeta çoula e 2002, to fjhant moussî foû, après l' moirt do scrijheu, les deus romans da Emile Sullon "L' ome ki n' dimandéve rén" eyet "Li famile Sinte". "Li batreye des cwate vints", saetcheye a 400 egzimplaires, a vûdî did mon Weyrich (å Tchestea), avou l' idêye kel live sereut léjhou so tote li Walonreye, poy ki c' esteut l' prumî roman eplaidî e rfondou.
Hårdêye difoûtrinne
*
Pîlåd (oujhea)
thumb thumb|oûs
Li pîlåd u pîmåye, c' est èn oujhea xhufleu, rodje sol vinte, et foirt målåjhey a prinde.
Pyrrhula pyrrhula
Årmonak Matî Lansbert
thumb|edicion d' 1978 Matî Lansbert (F. Mathieu Laensbergh), c' est l' no d' pene d' ene sakî k' a viké e 17inme sieke et k' a-st eplaidé l' Årmonak Matî Lansbert, kel prumî a rexhou e 1634.
Pîlåd (oujhea)
Gn a des ôtes bouvrîs kel pîlåd.
Sourdant
Categoreye:Oujheas Categoreye:Tcheutches
Årmonak Matî Lansbert
Mwaissès dnêyes
Tant k' a l' årmonak, il a continouwé a parexhe foirt lontins avou l' no da Lansbert (sicrît eto Lansberg, Lansbergh, Laensberg ou co Laensbergh sorlon les anêyes), i gn a co yeu on dierin limero e 1949.
Pu co pus tård, come e 1978.
Dins les belès-letes e walon
Egzimpe di tchanson djåzant di ci årmonak la.
Israyel (estat)
L' estat d' Israyel, c' est èn estat do Moyén Levant askepyî e 1948 pa les Djwifs siyonisses, avou l' acoird des Inglès ki colnijhént li Palestene.
Il est metou sol Mîtrinne Mer.
Li prumire maisse veye fourit Tel Aviv.
E 1968, li Cnessete vola kel mwaisse veye d' Israyel fourit Djeruzalem. Mins gn a bråmint des ôtes payis ki n' sont nén d' acoird so çoula.
Economeye
Po-z aveur tant des cwårs po fé l'guere, Israyel est sotnou pa bråmint des Djwifs di totavå. Ey eto, il a rçû ene banslêye di çanses di l' Almagne et des payis k' avént aidî a l' olocosse des Djwifs tins del deujhinme guere daegnrece.
Politike
Israyel, c' ene republike avou on pårlumint, li "Cnessete", ey on govienmint moenné pa on prumî minisse. Li prezidint n' a nén grand tchoi a dire, ene miete come e l' Almagne.
Istwere
Po dvant 1947, loukîz a Palestene.
Li decidaedje fourit prins a l' ONU li 29 di nôvimbe 1947 d' askepyî deus estats : onk djwif, l' ôte arabe, et Djeruzalem dizo mambornance eternåcionåle.
Dins l' pårteye djwive, bråmint des Palestinîs k' î dmorént ont stî tchessî evoye foû payis.
Dispu si askepiaedje, Israyel a dedja fwait 6 gueres.
Djudjmints so l' estat d' Israyel
L' estat d' Israyel est rwaitî pa les sconte-siyonisses, et co des ôtès djins, come onk des pus grands risses pol påye e Moyén Levant eyet sol Daegne etire.
Po les ene pårteye des Djwifs foirt rilidjeus, ci fourit est on petchî disconte do Bon Diu, di fé èn estat ki rashonne les Djwifs el Palestene divant l' arivêye do Messeye.
Rilomés Israyelîs
Loukîz eto :
Sourdants
* Categoreye:Palestene Categoreye:Azeye Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer
21 d' octôbe
Li 21 d' octôbe, c' est li 294inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 295inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 71 djoûs po fini l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
19 d' octôbe - 20 d' octôbe - 22 d' octôbe - 23 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
22 d' octôbe
Li 22 d' octôbe, c' est li 295inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 296inme po ls anêyes bizetes), avou 70 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
20 d' octôbe - 21 d' octôbe - 23 d' octôbe - 24 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
9 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Arcôze
L' arcôze c' est ene sôre di rotche di bleuwe pire, fwaite avou do cwarz et do felspate. Les bleuwe-pires avou d' pus di 25% di felspate sont classifieyes come di l' arcôze.
Cisse rotche est foirt deure, et fåt bate mene po-z aveur les bloks — come li mitan d' ene tåve – djus. On fjheut des brikes refractaires avou.
9 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
7 d' octôbe - 8 d' octôbe - 10 d' octôbe - 11 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Arcôze
I gn a-st ene cårire d' arcôze el Walonreye a Rdû.
Li mot arcôze (arkose e francès) a stî atåvlé pa Alexandre Brongniart e 1823.
9 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Arcôze
Arcoze Arcoze
Dutcheye do Braibant
Braibant (dutcheye) Braibant (dutcheye) Braibant (dutcheye) Braibant 100px|right Li dutcheye do Braibant (on dit eto dutcheye del Braibant), c' est on vî estat d' Urope. Li pus grand boket, a Bijhe, est metou so ene tere tîxhon-cåzante. Li pårteye nonnrece est metowe so ene tere walon-cåzante.
1653
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670
Dutcheye do Braibant
Li mwaisse veye esteut Brussele. Li deujhinme grande veye, Lovén.
1653
1648 | 1649 | 1650 | 1651 | 1652 | 1653 | 1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658
Dutcheye do Braibant
Li dutcheye del Braibant, come ene pårteye del Lotarindjeye esteut mimbe do Sint Impire Romin Djermanike, pu des Dijh-set Provinces, des Bas Payis espagnols ey al fén, des Bas Payis otrichyins.
1653
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Dutcheye do Braibant
Li boket walon-cåzant, co lomé "Roman Payis" divénrè e 1990 li province do Braibant walon.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Braibant", alez s' vey e splitchant motî.
Gåmès
Li gåmès u patwès gåmès, c' est ene sôre di lorin k' est djåzé e l' Gåme.
Ôrdjô
thumb|vuwe do viyaedje, avou l' eglijhe å fond Ôrdjô (F. Orgeo) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bietris.
Gåmès
Vicansté do gåmès
thumb|Li prumî Tintin e gåmès Li gåmès est co oyåve dins l' teyåte et dins les bates di recitaedjes el Walonreye.
Gn a yeu des bindes d' imådjes ratournêyes e gåmès.
Les rcwereus sol gåmès (Academeye des patwès gåmès) n' eploynut nén leu prôpe lingaejde po fé leus raploûs et leu rcwerances.
Sacwants rcwereus sol gåmès
thumb|Motî francès-gåmès då Djôr Themelin
Ortografeye
L' ortografeye eployeye sol Wiccionaire, ki pôreut serè l' cene do motî Moureaux. Elle a des tchances d' esse prinjhe come ortografeye estandård.
Li voyaedje di Tchôfontinne (operå)
thumb|Lete di priyaedje di l' [[SLLW po ene djournêye di studiaedjes sol pîce e 2007]] Li voyaedje di Tchôfontinne (dins l' mwaisse sicrijhaedje "<SMALL>Voëgge di Chôfontaine, opera burless es treuz act, mettou ès musik par M. Hamal</SMALL>", dins l' replaidaedje da F. Bailleux, "<SMALL>Li voyège di Chaudfontaine</SMALL>, e sistinme Feller Li voyèdje di Tchôfontinne (u: Tchôfontin.ne)"), c' est èn operå, li prumî do teyåte lidjwès, sicrît pa de Cartier, de Harlez, Vivario et Fabry. I fourit djouwé divant les djins pol prumî côp li 25 di djanvî 1757.
Gåmès
Ortografeye
Li son dj si scrît sovint di deus manires :
Li voyaedje di Tchôfontinne (operå)
C' est l' voyaedje d' ene trope di Lidjwès ki vont prinde les aiwes a Tchôfontinne.
Wesse (di moyoû)
Ene wesse, c' est ene tchiveye metowe sol moyoû des rowe di bwès, ådfoû, po-z espaitchî l' rowe do tchår u d'èn ôte ekipaedje, di schiper evoye.
Gåmès
Pî-note
* Categoreye:Gåme Categoreye:Lingaedjes d' oyi Categoreye:Lingaedjes
Li voyaedje di Tchôfontinne (operå)
Les ki boerlèt pus foirt k' els ôtes : deus botchresses et ene martchande di herins Mareye Bada, Tonton, ene des botcherresses, saye di racoler Golzå, on coporå ki pete li francès.
thumb|150px|dessén da J. Helbig dins l' edicion da Bailleux (1854), ki mostere Tonton avou Golzå, emoennés pa Cupidon.
Les rireyes vinèt do crou cåzaedje des femes ki s' kiboutèt e prumî ake.
Li muzike da de Hamal est ene miete londjinne ezès deus prumîs akes, trop a môde d' årgudinne. E troejhinme ake, on sint on zuvion d' candjmint avou on xhufla ki rapinse l' opera bufla di Nape.
Djiråd, passeu d' aiwe, c' est on tuzeu, on filozofe.
A costé des cåzaedjes on trouve les prumîs scrijhaedjes a môde romantike
Les persounaedjes
Voyaedje di Tchôfontinne Voyaedje di Tchôfontinne
Wesse (di moyoû)
Ene pitite wesse, so les tcheretes u les berwetes, metans si lome ene wessete.
Li wesse egzistéve dedja so les tchårs des Celes.
Categoreye:vîs mestîs
Tourisse
Li tourisse u voyaedjåjhe, c' est tos les voyaedjes ki les djins fwaiynut po leu-z amuzmint.
Joseph-Denis Doche
Joseph-Denis Doche, c' est on compôzeu d' muzike francès k' a skepyî a Paris li 22 d' awousse 1766 et mori a Swesson li 20 di djulete 1825.
8 d' octôbe
Li 8 d' octôbe, c' est li 281inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 282inme po ls anêyes bizetes), et k' i meure 84 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Tourisse
E 21inme sieke, li tourisse a divnou on mwaisse pasmint d' tins po ene masse di djins.
Filet d' pexhe
On filet d' pexhe, c' est totes les usteyes avou des måyes po-z apicî des pexhons, des grevissîs, u des ôtes pexhaedjes.
Joseph-Denis Doche
I dvreut esse pus cnoxhou el Walonreye, ca c' est lu k' a compôzé l' muzike di deus rlomêyès tchansons e walon : "Lolote" eyet "Li pantalon trawé".
Filet d' pexhe
Sourdants
Categoreye:Pexhe
8 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
4 d' octôbe
Li 4 d' octôbe, c' est li 277inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 278inme po ls anêyes bizetes). Gn a co 88 djoûs divant l' anêye esse houte.
Notdjî
thumb|left|Notger si portrait, pondou di Louis Gallait (1810-1887) Notdjî, e francès Notger, ci fourit l' prumî prince-eveke di Lidje.
Fronveye
Fronveye (F. Fronville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Houton, el province do Lussimbork (davance el Province di Nameur).
4 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Oscar Lacroix
Oscar Lacroix a skepyî a Sint-Djîle li 5 di may 1887. C' esteut on sicrijheu e walon do payis d' Nameur, fijheu d' pîces di teyåte, d' arimés, di tchansons, di contes. Å cmince, i sinéve "cok d' awousse.
Fronveye
thumb|right|Deulin, li tchestea "de Harlez"|250px
Istwere
Li dierin signeur di Fronveye fourit Simon de Harlez.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Notdjî
Il a skepyî e 930 ey a morou li 10 d' avri 1008.
Scrabeye volcanike
Categoreye:Volcans Les scrabeyes volcanikes, c' est des grossès cenes d' on volcan ki siervèt come escrabeyes (coûtche dizo les voyes, les pavêyes po ls assouwer).
Oscar Lacroix
A-st eplaidî ses powezeyes et tchansons e cwate ramexhnêyes "Fleurs di may", "Rimaedjes d' on foumeu", "Corone floreye", "Novele corone"
Croyire
categoreye:fosses et cårires Ene croyire, c' est ene cårire di croye.
Notdjî
Vicåreye
I vneut do Payis Souwabe. I fourit lomé eveke di Lidje pa l' impreur Oton II e 972.
Scrabeye volcanike
Videyo prezintant les scrabeyes volcanikes
Notdjî
Vicåreye
Li 6 di djanvî 980, Oton II, sol dimande da Notdjî, riclame li Principåté d' Lidje on dislaxhî payis. Ça fwait ki l' Notdjî divént l' prumî Prince-Eveke di Lidje.
Oscar Lacroix
I rashonne troes antolodjeyes "La gerbe sanglante" (1927); "Nous, sous le casque d' acier" (1929); "L' anthologie des journaux wallons du front" (1930).
Havroûle
Ene havroûle (on dit eto : ene tchactrece, on stiket, on cwåré filet), c' est on cwåré filet d' pexhe, monté so deus baguetes ki ratnèt l' filet ås cwate coines. Ces baguetes la ont pindowes après ene pîce, al plaece la k' ele si croejhlèt.
Cadon
Li cadon est ene påsse po fé des vôtes, des boûketes u des wåfes, ki dmeure likide, fwaite d' oûs, di farene et d' souke, avou a l' asulon, do laecea, des kertons, evnd. El fåt fé ene miete d' avance, po kel farene prinjhe bén l' laecea, endè rmete; s' i fåt.
Cugnon
thumb|eglijhe Cugnon (la-minme, on prononce Këgnon), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Bietris, el province do Lussimbork. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Croyire
Les djins d' Eure-li-Romin sont spotés les Croytîs.
Havroûle
On pexhive al havroûle dins Smwès disk' å cminçmint do 20inme sieke
E l' France, on-î pexhe co sol egoleure del Djironde et del Xharinte.
Li Viye Habai
Li viye Habai (e gåmès Habâ-la-Viè, F. Habay-la-Vieille), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po dovni l' intité d' Habai, el province do Lussimbork.
Havroûle
Sourdants
Categoreye:pexhe
Cugnon
Istwere administrative
Li viyaedje d' Åbî esteut sol ban d' Cugnon disk' e 1899 (lwè do 30 di djulete). E 1964, Cugnon s' a recråxhî do hamtea d' Tibårotche, k' esteut so Mûno dvant.
Måjhon rominne
vignette|220x220px Ene måjhon rominne (on dit eto villa rominne), c' est een grande måjhon k' a stî basteye pa les Romins.
Cugnon
Djeyografeye.
thumb|li vî molén so Smwès L' aiwe di Smwès passe pa Cugnon.
Conferince
Ene conferince, c' est on rapoûlaedje la k' ene djin, li cåzeu(se) (on dit eto : li pretcheu(se), li conferincî u conferincire) vént cåzer a des ôtes djins, ki vnèt s' i vlèt bén, po les mostrer so on metou sudjet, et k' on lome les schoûteus(es).
Måjhon rominne
Elle ont sovint ene såle di bagn (thermae)
Micolodjeye
thumb thumb|åbsoneu k' esplike li biyo-soce do boloe nôbe (a hintche) et do faw (a droete)
Måjhon rominne
Mots walons ki provnèt d' ene måjhon rominne
Categoreye:Impire romin Categoreye:Arkeyolodjeye Categoreye:Toponimeye
Ovrante biesse
Categoreye:Biesses Categoreye:Ovraedje Categoreye:Viyès tecnikes thumb|On chamo acoplé a on moulet po [[tcherwer]] Ene ovrante biesse, c' est ene biesse ki boute, soeye-t i :
Conferince
Cwand gn a bråmint des djins ki djåznut onk après l' ôte, on dit purade on raploû.
7 d' octôbe
Li 7 d' octôbe, c' est li 280inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 281inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 85 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
8 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Micolodjeye
Li micolodjeye, c' est l' syince ki studeye les tchampions.
Mwaisse piceure
C' est ene syince foirt dilé l' botanike ki studeye les plantes.
On rindje ossu dins l' micolodjeye li studiaedje des micsomicetes, mågré k' ces-ci n' ont nén l' minme tcherpinte ki les tchampions.
Ufrate (aiwe)
L' Aiwe d' Ufrate (en arabe Forate (الفرات), e trouk Firat) est ene mouze do Moyén Levant, 2.780 kilometes longue, ki prind sourd el Tourkeye, cori el Sireye, po rdjonde li Tigue e l' Irak, et si rlomer Tchate el Arabe, divant d' s' egoler dins l' Gofe Piersike, sol cotoû d' Bassora.
Ele raiwe des ritchès teres di culteure dins ces payis la.
Categoreye:Aiwes d' Azeye Categoreye:Irak Categoreye:Tourkeye Categoreye:Sireye
6 d' octôbe
Li 6 d' octôbe, c' est li 279inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 280inme po ls anêyes bizetes); i n' dimane pus ki 86 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
4 d' octôbe - 5 d' octôbe - 7 d' octôbe - 8 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Cugnon
Diyalectolodjeye walone.
L' oyon U s' î prononce ë, come a Bietris (Këgnon). Les prononçaedje do walon d' Cugnon, ki s' rissint foirt do gåmès, ont stî studyîs spepieuzmint pa Bruneau, et riscrît en alfabet fonetike eternåcionå.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
5 d' octôbe
Li 5 d' octôbe, c' est li 278inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 279inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 87 djoûs po-z ariver å coron d' l' anêye.
Schoirçaedje des tcheneas
Li schoirçaedje des tcheneas u pelaedje des tcheneas, c' esteut ene ovraedje k' on fjheut troes cwate samwinnes å long, dispu l' fén do moes d' avri disk' e moes d' may et li cminçmint do moes d' djun, divant li fnå. C' est a ç' moumint la k' i gn a l' pus di seuve et k' li schoice si disclape li mî. Mins i fåt ene djournêye k' i fwait bon vint. Cwand i bijhe, on leye des ptitès nuketes di schoice après l' blanc bwès (on djheut k' les åbes avént des pûs).
Li såjhon d' pelaedje si loméve pelinne u pelåjhe.
C' esteut des tcheneas di vint trinte ans.
On displakéve li schoice avou on peloe (u pela). E sacwantès plaeces, on n' peléve ki so deus metes (a hôteur d' ome). I faleut cmincî pa rnetyî les doyes do tchenea. Après, on-z abate les tcheneas, et peler l' deujhinme teu so ene gade tote simpe (po n' nén trop si baxhî). Udonbén djusse soyî l' tchenea a deus metes, leyî vni l' houpî al tere, pu l' peler come çoula, pindou.
Po les ptitès coxhes (les caybotes, les cleperes), on bouxheut dsu avou on mayet po fé toumer les schoices. On s' meteut a l' ombrire po fé cist ovraedje la. On meteut ces ptitès schoices la inte cwate pikets, po lzès loyî a boteas d' dijh kilos.
Årvierdimint, li djontî k' on-z amantchive po souwer li schoice esteut metou å solea. On loméve çoula li souwinne. Ele dimorént la ene hapêye. Pu on lzès loyives a botes di 25, 30 kilos, avou des håres di côrî.
On vindeut les schoices å martchand, po-z esse molowe dins des moléns ås schoices. Po fé do tan.
5 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Schoirçaedje des tcheneas
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "pelaedje", "schoirçaedje" et "tchenea".
5 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
3 d' octôbe - 4 d' octôbe - 6 d' octôbe - 7 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Schoirçaedje des tcheneas
Istwere do pelaedje des tcheneas
A Transene, on peléve les tcheneas k' estént so s' pårtaedje di virêye. On-z esteut payî do martchand, tot vindant les schoices. Mins e Lussimbork, les djins d' Wårdin et avår la alént peler pol bwès so des côpes k' avént stî atchtêyes d' on martchand. Li martchand aveut les schoices sins payî les peleus. Et les schoirceus avént l' bwès.
5 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Schoirçaedje des tcheneas
Sourdants
Categoreye:Vîs mestîs Categoreye:Foistreye
5 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Sint-Houbert (comene)
Li Grand Sint-Houbert, c' est l' rebanêye comene di Sint-Houbert (F. Saint-Hubert), el province do Lussimbork.
thumb|eplaeçmint del comene el province do Lussimbork
Foclore & tourisse
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Joseph-Denis Doche
Il a askepyî ene academeye di muzike a Coutances (dipårtumint del Mantche).
Doche Doche
Drapea d' Male
Categoreye:Male Male thumb|250px|right|Dimincions do drapea: 2:3 Li drapea d' Male est on drapea a deus coleurs, rodje et blanc, dispårteyes d' astampé, avou l' blanc do costé d' l' astele (a hintche) eyet l' rodje do costé do vint (a droete). Ces deus coleurs rodje e blanc vnèt des åres del viye mwaisse veye do payis, Mdina.
Dins l' coine dizeutrin costé astele (sol blanc, dabôrd), i gn a-st ene croes do Roy Djôr d' Inglutere (et nén ene croes d' Male, come on l' croe sovint); cisse croes la a stî bistokêye på Roy Djôr d' Inglutere pol coraedje des Maltès tins del deujhinme guere daegnrece.
Brabant
Li pus corant des brabants fourit, sins manke li dobe brabant, k' aveut on dobe schî et deus rîsses. Adon, on l' ritournéve al fén del roye, çou ki permeteut di tcherwer todi do minme costé, sins aler rcweri l' roye.
On côp d' ouy so l' agricoûteure å 20inme sieke, e l' Årdene (live)
Il a 305 pådjes, emey zeles, ene swessantinne e walon, noté avou l' accint d' Engrè. Li tecse walon a stî rcoridjî pa Joseph Bily.
Agrès do live po li studiaedje do walon
Li live est on sourdant foirt ahessåve po :
Eplaidaedjes di bokets foû do live
Sacwants bokets foû do live ont stî rprins dins l' Rantoele-gazete :
Brabant
Po-z etertini les brabants, on l' fijheut rbate på marxhå
Cwand on tcherwéve èn ansinaedje, c' esteut les ptits schîs do brabant k' arindjèt l' ansene.
Les brabants estént saetchîs pa des tchvås (sovint ene cope). Cwand on-z a yeu les prumîs tracteurs, on-z a rarindjî les brabants po les fé aler sol rilevaedje. Gn aveut ene båre, po poleur ritourner l' brabant d' ashid sol tracteur.
Li mot "brabant", c' est ene måke di fabrike divnowe on cmon no.
Les pîces do (dobe) brabant
Charrue
Conferince
Mwaissès dnêyes
Å cmince, li pretcheu cåzéve sins rén mostrer. Adonpwis, gn a yeu prezintaedjes avou totes sôre d' imådjes et documints pindowes sol sinne, des voeyoutes k' on pordjetéve so ene toele.
E minme tins (anêyes 1970), on-z a cmincî a-z eployî des diyas.
Dispu les anêyes 2000, et les poirtåvès copiutreces, on-z a fwait bråmint des conferinces tot pordjetant ene prezintåcion, adjinçnêye avou on programe di prezintaedje.
Hårdêyes difoûtrinnes
Sacwantès conferinces sol walon dinêyes pa Lucyin Mahin :
Categoreye:Atôtchance
Tourisse
po l' eployaedje
On posse d' ovraedje so 12 sol Daegne provént do tourisse.
Mont-dzeu-Mårciene
Mont-dzeu-Mårciene, obén eto : Mont-so-Mårciene ([FR] Mont-sur-Marchienne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.
Etimolodjeye
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
Li dierin signeur di Mont-dzeu-Mårciene fourit de Cartier, on scrijheu e walon.
Tourisse
po tchaeke payis
C' est ossu on cråne cwårtî di l' economeye, po bråmint des payis.
Mont-dzeu-Mårciene
Muzêye dal fotografeye
Èl muzêye dal fotografeye est è 'l ancyin cårmulén moustî, il a sti ouxhî è 1987. Ç' est on dès pus grands muzêyes dal fotografeye uropeyins.
Tourisse
po tchaeke payis
Metans, el France, gn a 75 miyons d' tourisses tos ls ans. Å Marok u el Taylande, 10 miyons.
Li tourisse daegnrece riprezinte 8 åcint des espoirtaedjes (divant l' amagnî, les otos et les prodûts tchimikes).
Såle di bagn rominne
Categoreye:Impire romin Categoreye:årtchitecteure Categoreye:arkeyolodjeye Ene såle di bagn rominne, c' est ene såle di bagn ki les Romins eployént.
Tourisse
wice vont les cwårs rapoirtés pal voyaedjåjhe dins les payis d' Nonne?
Céncwante-cénk åcint des cwårs furlés pås tourisses dins les payis d' Nonne rivnèt dins les payis d' Bijhe (kimande des otels, evnd.). Mins c' est 60% pol Taylande, 70% pol Kenia, et 80% dins les Carayibes.
Såle di bagn rominne
C' esteut dins les villas, u cråndimint des bastimints a pårt, ki tertos î poleut aler bagnî.
Tourisse
Sourdant
Categoreye:Economeye * Categoreye:Amuzmints
Såle di bagn rominne
Dins l' måjhon rominne d' Habâ, on voet bén les troes pårteyes des såles di bagn : ene tchambe avou del tchôde aiwe, ene avou del tiene aiwe, et ene avou del froede.
Micolodjeye
Mwaisse piceure
On sincieus ki boute sol micolodjeye, c' est on micolodjisse. On fwait l' diferince avou èn åbsoneu u ene åbsoneuse, ki c' est ene djin ki cnoxhe bén les sôres di tchampions åbsonreces.
Potale
Ene potale, c' est on trô dins on meur, bén maçné, ki pout siervi a sacwants uzaedjes :
Micolodjeye
Istwere del micolodjeye
Come syince, li micolodjeye rimonte dandjreus å Suwedwès Carl von Linné ey a si ovraedje Species Plantarum (1753), minme si les tchampions n' î ocupèt nén ene plaece vraiymint a pårt 'i sont metous avous les plantes). Li prumî ovraedje pår so les tchampions a stî publiyî e 1801 på Nonne-afrikin Christiaan Hendrick Persoon. I s' lome Synopsis methodica fungorum.
Potale
Potales rilidjeuses
Si c' est des potales ki sont-st avå les voyes, i gn è pout aveur on vere po waeranti les posteures k' i gn a dvins.
Micolodjeye
Istwere del micolodjeye
Mins c' est èn ôte Suwedwès, Elias Magnus Fries, k' a fwait soude troes ronflants tômes d' on live, ki l' tite, c' est Systema mycologicum inte 1821 et 1832. Ci live la va dmorer li mwaisse ovraedje des micolodjisses et des botanisses do 19inme sieke.
Potale
Potales rilidjeuses
Categoreye:Årtchitecteure Categoreye:Catolicisse
Micolodjeye
Istwere del micolodjeye
I va moenner å «Code international de nomenclature botanique (CINB)», eplaidî a Wîne e 1905 (k' on s' è sieve co todi pol djoû d' ouy).
Minme si les tchampions sont rindjîs enute e-n on ringne a pårt (diferin do ci des plantes), on-z a continouwé d' elzî apliker li nominclateure botanike.
Espicilaedje des tchampions
Li spicilaedje des tchampions (tacsonomeye) est fwait sol modele do ci des plantes. Mins les cawetes po les tchampions sont diferinnes des cenes des plantes.
Al miercopete del schålance, c' est l' dominne, ki c' est cial, li ci des Eucariotes (Eukaryota)
Après çoula, gn a l' ringne; vaici les tchampions (Fungi'')
Li restant do rindjmint si fwait avou les cawetes shuvantes:
Shuvèt li djinre (pacô pårti e dzo-djinre, seccions, dzo-seccions, séreyes et dzo-séreyes) et l' indje (pårtixhaedjes possibes: dizo-espece, varyisté, dizo-varyisté, fôme, dizo-fôme, fôme especiåle, raece).
7 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Extensible Messaging and Presence Protocol
Extensible Messaging and Presence Protocol (XMPP) (old Jabber ), c' est l' no d' on protocole di messaedjreye sol moumint.
7 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
5 d' octôbe - 6 d' octôbe - 8 d' octôbe - 9 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Extensible Messaging and Presence Protocol
Sourdants
<References/>
7 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
4 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
2 d' octôbe - 3 d' octôbe - 5 d' octôbe - 6 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Eur-li-Romin
Eur-li-Romin (dins ene fråze, la-minme: a-y Eur F. Heure-le-Romain, Ny Waals Heure), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Oûpêye, el province di Lidje
thumb|eglijhe
Djeyografeye
Viyaedje metou djusse djondant Eur-li-Tîxhe, el province do Limbork.
Li bî ki passe å mitan d' Eur-li-Tîxhe sereut l' aiwe k' åreut dné leus nos ås deus viyaedjes.
Djermon
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
8 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Notdjî
Vicåreye
Tertos n' est nén d' acoird avou çoula, inte di zels des mwaisses tinants. Insi, e 987, l' årmêye di Notdjî fwait l' sidje do tchestea d' Tchivrumont, li fé toumer et l' distrure.
Mins, å pus sovint, i va atchter des teres po ragrandi l' principåté. Vizé e 983, Dinant e 985, Tîlmont e 987, Sint-Houbert eyet Cînè e 1006.
Tant k' el conteye di Hu, Notdjî li rçût e 985.
Li veye di Lidje divént insi l' mwaisse-veye del principåté, eyet Notdjî el va diswalper pår. Les måjhones et les rowes, les meurs di retouraedje, eyet eto des bastimints rilidjeus: li catedråle Sint-Lambiet, set coledjåles et deus abeyes. Eto, li comiece va esse florixhant ey et l' acsegnmint s' î rispåd.
C' est adon k' on va lomer l' veye di Lidje l' «Atene do Nôr».
Notdjî a s' monumint a Lidje å mitan do Pont ds Åtches.
Si shuvant come prince-eveke serè Bådwin II d' Lô.
Role prumrece da Notger e l' istwere del Walonreye
On-z a dit d' Notdjî : Come li lingaedje walon s' a diswalpé åtoû des payis romans d' l' evetchî d' Lidje et ki, pus tård, li Walonreye a prins s' no do no do lingaedje, on pout dire ki c' est Notdjî li cåze di l' egzistince des deus sacwès. Eyet, shuvanmint, i pout esse riwaitî come li pus vî ratayon morå del Walonreye.
Måcnoxhance di l' impôrtance da Notdjî
Li role da Notdjî n' est nén bén ricnoxhou, ca l' istwere del Beldjike, sicrîte bråmint pa des sconte-waloneus, a todi rclamé ki Lidje vikéve a pårt des ôtes.
Insi, e 2008, gn ourit nole ceremoneye po 1000inme aniversaire del moirt del djin.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Rilomés Lidjwès Categoreye:Princes-evekes di Lidje
Djé-Sint-Rmey
Djé-Sint-Rmey (la-minme, Djé-Sint-Rmë F. Saint-Remy-Geest), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djodogne, el province do Roman Payis. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Ôtès plaeces
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Oscar Lacroix
Riprins dins l' antolodjeye namurwesse des frés Maréchal.
Lacroix Lacroix
Toponimeye do walon
Li toponimeye do walon, c' est li studiaedje des nos des plaeces des viyaedjes et des veyes del Walonreye.
Li toponimeye walone n' a stî bén diswalpêye ki dispu li cminçmint des anêyes 1900 et des, la k' on-z a aconté l' lingaedje walon come mwaisse sourdant po-z espliker l' etimolodjeye di ces nos d' plaece la.
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:toponimeye *
Marcel Hicter
Marcel Hicter a skepyî a Henefe li 12 di djanvî 1918 et mori a Moumåle li 17 d' avri 1979.
C' esteut on sicrijheu e walon et on politikî.
thumb|Plake a [[Moumåle]] thumb|Plake di l' Aisse del Tuzance
Di s' mestî, prof di latén-grek, i redjårbêye voltî les belès letes grekes eyet latenes e walon: come dins les ramexhnêyes d' arimés "Vî fré" (1939) et "Gentils galants de France" (1956). Eto divins l' pîce di teyåte "L' acopleuse", amontêye pol prumî côp e 1964.
Corti (toponimeye)
Pådje des mots "corti" et "djårdén" el toponimeye del Walonreye
Marcel Hicter
Marcel Hicter sicrijha po cmincî e walon lidjwès "L' acopleuse", "Vî fré", mins s' aveut håsse di foirdjî eto e si walon coinrece "Gentils galants de France", "Contes hesbignons" (eplaidî e 1999, après si moirt).
Nén sbarant k' il åye sitî onk des prumîs a tuzer a on rfondou walon, mins s' n' a-t i måy metou si idêye sol mestî.
Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire». Il a yeu droet eto a on livret del coleccion Memwere walone di l' SLLW.
Come politikî, il a stî mayeur di Moumåle 1957 a 1962. L' Aisse del Tuzance di ç' viyaedje la poite si no, ey eto li bati do viyaedje.
Difoûtrinne hårdêye
Hicter
Corti (toponimeye)
thumb|Les cortis
On rtrouve les mots "corti" & "djårdén" dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
avou djårdinea
Categoreye:toponimeye
Micolodjeye
Espicilaedje des tchampions
Si tos les tacsons metous eshonne sont clairmint definis, çou k' on mete didins ces-ci l' est bråmint moens. Dj' ô bén ki des sôres k' ont lontins shonner les minmes polèt esse rimetowes come diferinnes, copurade shuvant les studias so l' ADN.
Metans, disk' ås anêyes 1990, on rindjive les tchampions dins cwate ecoxhmints, Guimnomicetes, Deuteromicetes, Mastigomicetes, Amastigomicetes. Ådjourdu, i gn a todi cwate ecoxhmints, mins ci n' est pus les minmes: Kitridiomicetes, Zigomicetes, Ascomicetes, Bazidiomicetes.
Måjhon (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje do mot "måjhon" et ses parints el toponimeye del Walonreye
On rtrouve li mot måjhon et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Sourdants
<References/>
Nha Trang
200px|right|thumb|Nha Trang
Nha Trang c' est l' mwaisse veye del province di Khanh Hoa, å Vietnam.
Categoreye:Vietnam
24 di may
Li 24 di may, c' est li 144inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 145inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 221 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
22 d' may - 23 d' may - 25 di may - 26 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Tchevetogne
Tchevetogne (F. Chevetogne) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Cînè.
Amedaedje
Ås djins
I s' fijheut dvinltins po les djins, po diferinnès råjhons, metans po des djonneas divni des tchanteus avou des vwès d' femes. Ubén ås sclåves ki dvént wårder on harem.
On l' pratike co enute po des maladeyes (toirtiaedjes des tiesticule, magnant må). On ndè cåze eto come margougnaedje a des prijhnîs.
Ås aclevås
On amede eto coramint les måyes des aclevåvès biesses, po k' i n' soeye nén si waeraxhe (moulet), po k' il ecråxhe mî (boû, cokea) u po kel tchå n' åye nén ene mwaijhe nodeur (pourcea).
L' amedaedje si fjheut dvinltins avou on simpe coutea (k' on loméve amedroûle), et l' amedeu hagnive dins l' coirdon pol côper. L' amedeu, c' n' esteut nén si mestî, mins il esteut cnoxhou long et lådje po cisse sepiance la.
Asteure, c' est les årtisses k' amednut les biesses, sovint avou des usteyes esprès, inte di zeles li piçtrece di Burdizzo u l' amedrece.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "amedaedje", "amedrece" et "côpaedje".
Li mot "amedeu" a divnou on såvadje no.
Sôres d' amedêyès biesses
El Walonreye, on-z amedéve insi les bedots, lou boks, les cushets, les lapéns, les tchets, les tchéns. Ôte pårt, on côpéve insi les roncins, les bådets, les renes, les toreas.
Tecnike
On crinne li pea des boûsses avou on flîme, une ene lame di coutea. On fwait tchitchî l' kinike tot l' sitrindant pa padzo. On l' prind e s' boke et stinde li coirdon avou l' voenne k' on råye avou ses dints. Les doets k' ont fwait brotchî l' kinea vont co spotchî l' coirdon on moumint, po stantchî l' sonk. Adonpwis, l' amedeu poleut co raetchî sol playe.
Istwere di l' amedaedje avou les dints el Walonreye
L' amedaedje avou les dints s' a fwait coramint disk' al guere 1914-1918. Bråmint moens inte les deus gueres. Les dierins amedeus ont ovré dosk' e 1956.
L' amedaedje avou les dints ôte pårt
On-z a côpé les biesses del minme façon dins tos les payis del daegn et disk' asteure (2004) e l' Amerike nonnrece. E l' Estonreye, c' esteut les femes k' a amedént avou leus dints et rascovri li playe avou ene loke u ene coine di leu dvantrin
Amedaedje tot spotchant l' coirdon
Ele si fwait so les åmeas, di stampé. On spotche les coirdons avou li "piçtrece di Burdizzo". On fwait cwate sipotchaedjes, deus d' tchaeke costé, mins nén onk djondant l' ôte po n' nén fé mori li pea des boûsses. Po tni l' biesse astok, on lyi meteut ene coide å cô et cåzu li stronner. So ç' tins la, i n' sinteut nén çou ki s' passéve padrî. Eto, li gaz carbonike ki montéve dins l' sonk a cåze do stronnaedje, ça fjheut come ene edoirmante drouke.
Amedaedje des moulets a l' amedrece
thumb|amedaedje d' on moulet : tinaedje astok thumb|Amedaedje d' on moulet el cinse : pôzicion di l' amedrece et des deus tiesticules (crenaedje unike sol roye mîtrinne) sol tins do stantchaedje do sonk L' amedaedje des moulets avou ene amedrece si fwait coramint dins sacwants payis del Mîtrinne Mer come li Marok. C' est les årtisses kel fijhèt.
L' edoirmaedje n' est nén oblidjî. On pout fé 5 cc d' aminopromazene dins l' voenne.
Li tinaedje astok est foirt consecant. I s' pout fé avou diferins sistinmes di coides. L' abataedje si fwait so on daegn, nén trop deur, mins foirt prôpe, et frexhi dvant (po k' i gn åye pont d' poûssires k' avolexhe el crinneure d' operåcion).
Sacwants årtisses fwaiynut ene pikeure di penicilene disconte do tetanosse. Des ôtes pikèt avou ene dôze di serom siconte-tetanike.
On pout crener so tchaeke des tiesticules, onk après l' ôte. Mins on pout eto fé li skerlaxhe sol roye mîtrinne, et fé rexhe les deus glandes på minme kernaedje.
Après rilevaedje, les moulets sonnèt ene cénkinne di munutes, mins l' sonnaedje discrexhe a l' ouy.
Li potche ås tiesticures pout houzer dins l' samwinne ki shût. Ele disgonfelrè sovint tot seule.
So ene rîlêye di 600 amedaedjes, les laidès complicåcions fourît :
Rahoucas
Categoreye:Årtisyince Categoreye:Vîs mestîs Categoreye:Margougnaedje des prijhnîs
Wårdin
Wårdin  (la-minme Wârdin, F.  Longchamps ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bastogne, el province do Lussimbork.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Avey
Muzêye del linne di Bjhåri (Animalaine)
Viebe esse
categoreye:croejhete walone Esse
Eployaedje d' èn emantchaedje ki rshonne al VNAS avou les viebes "(r)aler" eyet "(ri)vni".
Ci n' est nén des vwès passives di "vini", mins des codjowaedje do viebe "esse" + addjectif "vinou", "evoye" ("rivnou", "revoye")
24 d' avri
Li 24 d' avri, c' est li 114inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 115inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 251 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
22 d' avri - 23 d' avri - 25 d' avri - 26 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Montniye-Tiyoû (rebanêye comene)
Montniye-Tiyoû, la-minme  Mont'gnî (davance Mont'gnî-l'-Tigneus) u Montgneye-Tiyoû ([FR] Montigny-le-Tilleul), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province do Hinnot.
Ôtes infôrmåcion
Metowe djusse addé l' rigne di Tchålerwè.
Achinne
Achinne (F.  Achêne ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Cînè, el province di Nameur.
Montniye-Tiyoû (rebanêye comene)
Demografeye
Dimorants sorlon lès anêyes :
Achinne
thumb|eglijhe, e-n on [[sordjoû]]
Montniye-Tiyoû (rebanêye comene)
Eplaideus d' lives e walon
Les Imprimreyes Scaillet ont-st eplaidî deus lives e walon : Les avinteures des droles di zebes" da Jean Goffart (1983) eyet Ene båke so les bwès d' l' Årdene da Lucyin Mahin (1984 & 1993).
Achinne
Economeye
thumb|plake do zonigne d' Achinne Gn a on zonigne.
Montniye-Tiyoû (rebanêye comene)
Vîs scrijhaedjes e walon
Ene paskeye del fén do 19inme sieke î a stî rtrovêye et eplaideye pa Willy Bal.
Achinne
Economeye
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Montniye-Tiyoû (rebanêye comene)
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Såvadje sapén
Li såvadje sapén u pin silvesse, c' est èn åbe sapinrece ki vént naturelmint el Walonreye (end a co dins l' Hôte Fagne), et crexhe bén coxhou.
Pinus sylvestris
Discrijhaedje
Il a on topet d' coxhes tot ådzeu, nén simetrikes.