cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lîle
Lîle (/liːl/ ) (e francès Lille, e neyerlandès Rijssel), c' est ene veye di France, metowe el Picårdeye, nén lon del frontire avou l' Beldjike.
Sourdant
Categoreye:Veyes di France
Harpe ås toutches
Li harpe ås toutches ou violon ås toutches, c' est èn instrumint d' muzike suwedwès ås coides frotêyes, lomé låvå « nyckelharpa ».
Ele sont frotêyes avou èn airçon, come on djowe so on violon. Mins li tcherpintaedje di l' harpe å toutches el fwait rshonner pus a ene vierlete k' a on violon.
Toutches
Les ptitès pîces di bwès, les toutches, fwaiynut come les doets so les coides d’ on violon. Cwand on mete si doet so ene toutche, ele vént sol coide et l’ fé pus coûte.
C’ est ostant d’ ovraedje po fé l’ caisse ki po fé l’ mantche. Mins po fé les toutches, c’ est cwate djoûs d’ ovraedje (di nouv eures å matén disk’ a dijh eures al nute).
Li Clabot (gazete)
Clabot Li Clabot esteut-st ene gazete e walon ki rexheut totes les samwinnes a Lidje, di 1896 disk' å 20 di måss 1932.
Harpe ås toutches
Toutches
I fåt screper les cayets d’ bwès po lzî fé prinde li boune cogne, todi bén waitant di screper dins l’ fi do bwès. Ôtmint, on est evoye.
Djivêye des tchampions åbsonreces del Walonreye
thumb|ene påjhire åbsoneuse walone Li djivêye ki shût a stî atåvlêye pa Jean-Pol Grandmont e moes d' octôbe 2004.
Sovxhôze
On sovxhôze u sovkôze, c' esteut ene grande cinse k' on boutéve tertos eshonne, dins l' sistinme comunisse.
Djivêye des tchampions åbsonreces del Walonreye
Les nos ont stî ehåyîs pa Pablo Sarachaga et Lucyin Mahin po fé on "pordjet di rfondaedje des nos des tchampions d' Walonreye".
Sovxhôze
Categoreye:Comunisse Categoreye:Agricoûteure
Djivêye des tchampions åbsonreces del Walonreye
Sacwants ont stî rveyous e 2008 & 2009 pa Pire Otdjåke, on fel åbsoneu.
Li Clabot (gazete)
Li Clabot eplaida sovint des årtikes aspoyant li mouvmint walon, eyet po dmander li separåcion administrative (dj' ô bén, li federålijhaedje).
Djivêye des tchampions åbsonreces del Walonreye
A
thumb|l' amanite touwe-moxhe thumb|anea di l' årmilire d' Årdene
Li Clabot (gazete)
L' eplaidaedje est djoké tins del prumire guere daegnrece, et rprinde li 23 d' måss 1919; a tchaeke limero i gn a-st èn årtike politike po l' otonomeye walone.
Harpe ås toutches
Bastixhaedje
Li coir di l’ instrumint si bastixh sifwaitmint ki l’ ci d’ on violon.
Li fond, k’ on lome « taessea », est trawé di shijh ou ût grands trôs.
Djivêye des tchampions åbsonreces del Walonreye
B
thumb|Bleus tchampions
Harpe ås toutches
Bastixhaedje
Adon, on va dveur fé les schinons (les arondis costés del caisse). C’ est des finès plantches d’ a pô près 2 milimetes, fwaites avou do crolé bwès d' cok.
Djivêye des tchampions åbsonreces del Walonreye
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Djivêyes *
Harpe ås toutches
Bastixhaedje
Po ployî l’ schinon, on l’ va on pô frexhi. Adonpwis, li mete so on cilinde di fier k’ est tchåfé, et l’ fé rôler dsu, disk’ a tant k’ il åye li boune courbeure. El fåt todi racroler ene miete dipus ki l’ boune rondeur, paski, cwand i rsetchit, i s’ ridresse todi on pô. Cwand l’ schinon a l’ boune coube, on l’ va plaker so les costés do mantche et do taessea. Gn a des craeyes esprès po ls emantchî.
Après l’ caisse, gn a l’ tåve, ki doet esse bén bén plate. Pol loyî å schinon, on mete on sconte-schinon. Po bén plaker les deus eshonne, sacwants lutîs come Willy Marchal picèt les deus plantches avou des picetes al bouwêye, eyet bråyler les picetes avou des elastikes ki les bierdjîs metnut po scawer les bedots.
Les coides
Li tchvalet sieve a fé l’ reglaedje des coides.
Dizo les mwaissès coides, gn a shijh « coides simpatikes ». Si on fwait on son del minme waxhlire ki tchaeke di zeles, ele si metnut a djouwer totès seules. C’ est l’ atuze del resdondixhance acoustike.
Li son est pus gråve ki l’ violon. I saetche so èn alto. Et a des moumints k’ i gn a, a cåze di ces coides la ki resdondixhnut, c’ est cåzu ene violoncele.
Tinaedje
On l' pout tni avou ene aurtale, a môde di guitåre. Oudonbén so ses djnos, come ene vierlete.
Alére
Willy Marchal «Li harpe ås toutches», 72, ivier 2014-2015.
Sourdants
Categoreye:Instrumints d' muzike Categoreye:Suwede Categoreye:Lutreye
Roviance
Li roviance, c' est cwand on roveye toplin des sacwès, dabôrd k' on s' è dvreut rsovni.
C' est sene ki l' memwere ni rote pus bén.
Sacwants sôres di roviance
Categoreye:Senes des maladeyes Categoreye:Nierolodjeye
Fondreye (djeyolodjeye)
thumb|Askepiaedje d' ene fondreye Ene fondreye (on dit eto on fondrî), c' est on grand trô, pus lådje ki fond, et avou des boirds a môde di falijhea, schavé pa l' aiwe di plouve dins des plaeces castinnixheuses.
El Walonreye, on lzès trouve aprume sol Calistinne e payis d' Couvén.
Li minme sacwè, e pus ptit va fé des mwaiyes.
Live Fivet so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes do Payis d' Nameur
Categoreye:Antroponimeye thumb|Coviete do live Li live Fivet so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes do Payis d' Nameur, c' est on live, sicrît pa Jean Fivet.
Fondreye (djeyolodjeye)
Li mot "frondreye" egzistêye eto dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.
Live Fivet so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes do Payis d' Nameur
I dene les såvadjes nos des dmorants di sacwants viyaedjes et veyes del province di Nameur.
Fondreye (djeyolodjeye)
Li mot fondreye a eto des ôtes sinses.
Live Fivet so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes do Payis d' Nameur
Il a vudî e 1976.
Fondreye (djeyolodjeye)
Provnance des fondreyes
Les fondreyes sont foirt corantes dins l' payis d' Couvén et Virwinvå. I s' ont fwait å terciåre. Adon, li payis esteut covrou d' såvlon, vinou avou l' mer. Les plouves ont passé houte do såvlon et cmagnî les rotches castinnixheuses. A des plaeces k' i gn a, li plafond etir d' on cåvlaedje a wagué djus, tot wårdant les såvlons avou bråmint do minrê d' fier divins. Ces minires la ont stî spoujheyes poy k' on-z a saetchî å fier dispu l' vî vî tins.
Live Fivet so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes do Payis d' Nameur
Il a stî saetchî fok a 200 egzimplaires, limerotés.
Fondreye (djeyolodjeye)
Provnance des fondreyes
Dins ene modêye del fåve di l' araedjî tchesseu, li signeur di Viêpe, po pûnicion d' aveur tchessî l' djoû des åmes, toume dins ene fondreye avou si tchvå et ses tchéns.
Fôrmaedje d' ene fondreye
Les plouves dismantchèt li gåz carbonike di l' air, et epoirtèt dins tere do seur carbonike (H2CO3). Sol castinne, ci seur la atake li tchåsse (CaO), po dner do carbonate di tchåsse (CaCo3), li soûmint des rotches castinnixheuses. Les deus ôtes prodûts di ç' reyaccion tchimike la sont l' aiwe, ki court evoye, et l' gaz carbonike, ki si svinte). Eto, li castinne si ctrawe, come on froumadje di Swisse. Si l' aiwe rescontere ene voenne del limonite (FeO), ça dene do carbonate di fier (FeCo3).
Cwand l' tere dizotrinne fourit griblêye di trôs, ezès trevéns do sgondaire, li tcherwåve tere a croûlé djus, et askepyî l' fondreye. Sovint, on-z î trovéve des minrês, aprume do fier. Pus tård, des trevéns tierçaires, les fondrîs s' ont rimpli avou do såvlon ki shofléve do boird del mer (ki n' esteut nén lon).
Eto, do tins des Ancyins Bedjes, on-z î a saetchî å fier, å såvlon, et a l' årzeye, et î astaler des bas-forneas. Dins les fondreyes, gn a veut todi bråmint des craheas d' Sarazin.
Les dierinnès minires ont staté diviè 1840.
Alére
Categoreye:Djeyolodjeye
Bosneye
Li Bosneye, c' est on dislaxhî payis, vinant do disrashonnaedje di l' ancyinne Yougoslaveye.
Istwere
Å pårtixhaedje inte l’ Impire Romin do Levant et do Coûtchant, li Sloveneye, l’ Crowaceye eyet l’ Bosneye divegnnut catolikes dabôrd ki l’ Serbeye, li Montenegro eyet l’ Macedône divegnnut ortodosses.
Raparexhaedje di l' Aviedje
Categoreye:Catolicisse On raparexhaedje di l' Aviedje u ene aparucion del sinte Viedje, c' est ene creyance di sacwants catolikes come cwè l' Aviedje Mareye åreut raparexhou a des djins (todi des efants ), aprume al fén do 19inme sieke, kiminçmint do 20inme sieke.
Tchestea d' Coucy
Li tchestea d’ Coucy (riwalnijhåve «tchestea d' Couci»), c’ est on tchestea do Xe sieke ki s’ trouve a Coucy-le-Château-Auffrique, e l' Picårdeye di France.
Raparexhaedje di l' Aviedje
Èn efant k' a veyou l' Aviedje est lomé veyeu ou veyant.
Ricnoxhance del creyance
Li creyance est acceptêye pa l' Eglijhe catolike, mins ci n' est nén on doke.
Tchestea d' Coucy
Rilomêye
Categoreye:Monumints del France Tchestea d' Coucy
Raparexhaedje di l' Aviedje
el Walonreye
El Walonreye, les raparexhaedjes si pasnut tertos e 1932 et 1933.
el France
El France, l' Aviedje a raparexhou a Lourdes, a ene biedjresse lomêye Bernadette Soubiroux.
e Portugal
Å Portugal, gn a on rlomé perlinaedje a l' Aviedje di Fatima.
Corwaitaedjes des aparucions d' l' Aviedje
El Beldjike, on est ene miete sibarés ki l' Aviedje n' a nén aparexhou el Flande. Est ç' a mete e rapoirt avou l' fwait ki, di ces trevéns la, l' eståvlixhmint catolike esteut bråmint ås mwins des francès-cåzants ? Oubén est ç' ki les gazetes francesses cåzént toplin do canonijhaedje da Bernadette Soubirous ki va ariver oficirmint li 8 di decimbe 1933.
Ôte tchoi : kimint s' fwait i ki, ni a Baneu, ni a Biarin, l' Aviedje n' åye djåzé e walon, dabôrd ki les djins des viyaedjes, adon, cåzént a 95 åcint e walon. A Lourdes, elle åreut djåzé occitan. Mins el Walonreye, li walon esteut loukî come eriré pa les cis k' avént stî e scole (dabôrd, les evekes et cardinås).
Sacwants catolikes ont-st eto doté des raparexhaedjes di Biarin et d' Baneu paski les efants k' årént veyou l' Aviedje ni s' ont nén fwait curés u beguenes. Les dierinnès paroles da Mariette Beco, li veyeuse di Baneu. « Dji n' esteu k' on messaedjî tcherdjî di rmete on messaedje. On côp l' messaedje rimetou, li messaedjî n' a pus nole impôrtance ».
Fordoirmaedje d' ivier
thumb|Spotchî taesson å dispiertaedje e moes d' måss Li fordoirmaedje d' ivier u iviernaedje des biesses, c' est cwand di l' ivier, sacwants biesses si vont fordoirmi, dj' ô bén, dimorer èn estat biyolodjike foirt londjin.
Li contråve di l' iviernaedje des biesses, c' est l' estivaedje.
Fiziolodjeye do fordoirnmaedje
Li biesse ki s'fordoime va fé baxhî li timperateure do coir, po viker ås rastrindou, et rmagnî leu cråxhe, k' elzî apoite :
Cwand i s' dispiertèt, al rexhowe di l' ivier (e moes d' måss po les taessons el Walonreye), il ont spoujhî leus cråxhe et crever d' fwin. C' est po ça k' i n' sont nén si dmesfiyants et s' fé spotchî tot trevåtchant les voyes.
Alére
L' iviernaedje et l' fordoirmaedje, Ene båke so les bwès d' l' Årdene pp. 269-271.
Sourdant
Categoreye:Zolodjeye
Fontinne-l'-Eveke (viyaedje)
Fontinne-l'-Eveke, u è Feller, Fontène-l'Èvèke ([FR] Fontaine-l'Évêque) est on pitit ban del comene avou 'l minme no.
Yebe di feu
Categoreye:Plantes Categoreye:Yebes ås maladeyes Li yebe di feu, c' est ene plante del famile des ranonkes. Ele crexhe dins les bwès mins ele rivént bén dins les cortis ås fleurs.
Ele florit foirt timpe, des côps dedja å Noyé, et passer l' ivier floreye.
Les fleurs sont blankes, mins on nd a relî des sôres avou des måves, des vetès u des noerès fleurs.
Helleborus viridis
Famile : ranonkes
Eployaedje
On côpéve on boket del raecinêye po ndè fé on seton po mete dins l' oraye des coshets k' avént l' rodjet.
Po les djins, c' est puvite li grinne k' on eployéve, metans come purdje.
Comte Gilles
Li comte Gilles, e latén Aegidius, fut on djenerå romin ki vika å 5inme sieke. Il ere « magister militum per Gallias », mwaisse des milices po les Gåles.
Å ratind-tot (live)
thumb Å ratind-tot (Â ratind tot"), c' est on live e walon ene miete sipeciål. Il est fwait di ptits tecses da Joël Thiry metous djondant des portraits a l’ fene intche da Maggy Destrée di 40 rilomêyès djins del Province do Lussimbork. Rilomêye paski c' est des årtisses u k' il ovrèt dins des ovraedjes sociås ou culturels.
Kékès dnêyes sol live
Tchaeke "gros colé" on côp relî va-st aveur on role a djouwer. C' est ci role la ki va esse dessiné et "croxhî" e walon.
Li live a vudî e 2008 dins l' coleccion Paroles do teroe do Muzêye do pårlaedje e l' Årdene avou sortite e francès «le bal démasqué».
Teyolodjeye
Li teyolodjeye, c' est ene syince ki corwaite les rlidjons.
Å ratind-tot (live)
Kékès dnêyes sol live
Li strimaedje s’ a fwait a Måtche-el-Fåmene, avou ene pitite fiesse et ene espôzucion di tchinisses sintimintås des 40 vudetes.
Teyolodjeye
Motlî
Li ci u l' cene k' aprind l' teyolodjeye, c' est on u ene teyolodjisse u on teyolodjin, ene teyolodjinne.
Sint-Åbwin
Sint-Åbwin (la-minme, prononcî Sint-Aubin, F. Saint-Aubin), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florene, el province di Nameur.
Teyolodjeye
Acsegnmint
El Beldjike, li seule scole wice k' on pout aprinde el teyolodjeye, c' est l' Univiersité catolike del Viye Lovagne (KUL). Gn a nole univiersité do costé walon.
Å ratind-tot (live)
Djins ki "djouwèt" dins l' live
Gn a vola toirtchîs :
Sint-Åbwin
Tuzance walone
C' est la ki Lucien Somme a skepyî. L' accint walon d' avårla est noté dins si prumî live "Viye di djins".
Teyolodjeye
Sourdant
Categoreye:Rilidjons Categoreye:Syinces uminnes
Å ratind-tot (live)
Corwaitaedje do live
Li mwaisse idêye, c' est do rashonner des djins ki n' ont rén a vey avou l' walon, avou les waloneus. Po fé rexhe li walon di si "gueto".
Sint-Åbwin
Tuzance walone
I rcåze di Sint-Åbwin dins s' shijhinme roman, Djan-Leup.
Å ratind-tot (live)
Corwaitaedje do live
Est çk’ on-z a adiercî s’ côp ? Schoûtans les impressions do mwaisse sicrijheu et adjinçneu di l’ « etrevén » :
Sint-Åbwin
Tuzance walone
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Å ratind-tot (live)
L' idêye d' adjinçnaedje
C’ est totès ptitès noveles ki volnut raconter li veye d’ ene djin. Insi, gn a 40 persounaedjes di roman.
Asteure, les 40 vraiyès djins n’ ont rén a vey avou les istweres k’ on lezî dene li role a djouwer.
Role da Olivier Gourmet
Olivier Gourmet djowe li role do galant ki vént vey si amresse tins k' l' ome n' est nén la.
Role da Jean-Claude Servais
Jean-Claude Servais djowe li role d' on vî ome ki s' va reschandi å solea, cwans l' bontins rarive.
Sourdants & pî-notes
A ratind-tot
Grintchamp
Djeyografeye
Metou dins on foncea.
Årtchitecteure
Gn a waire di måjhons, mins on tchestea d' bordjoes eyet s' grande cinse.
Les bastimints sont fwait d' meurs di brikes, et di toets di schayes.
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Coleccion Belès Letes del Rantoele
Rantoele thumb|Coviete di "So l' anuti" Li Coleccion Belès Letes del Rantoele ou Rîlêye Literateure del Rantoele, c' est ene coleccion di lives e walon, eplaideye del soce "Rantoele".
23 d' djanvî
Li 23 d' djanvî, c' est li 23inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 342 djoûs (343 po ls anêyes bizetes) ki dmornut po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
21 di djanvî - 22 d' djanvî - 24 di djanvî - 25 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Rance
Rance (minme sicrijha e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele comene di Chevri-Rance el province do Hinnot.
Lingaedje
Walipicård del Bote do Hinnot, enimådjî pa sacwants scrijhaedjes et rcweraedjes da Georges Ducarme, Maurice Herlin eyet Michèle Herlin.
Istwere
Li signorreye di Rance apårtinéve al tere di Biaumont. E 1356, li conte do Hinnot Djan el va dner a on vayåve sôdård da sinne, Robiet d' Glime. Mins ele va resse riprinjhe pa Biaumont e 1483.
Po l' istwere di 1910 a 1939, lijhoz Sovnis rançwès, on livret avou les sovnances da Maurice Herlin.
Sourdant
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Didier Boclinville
Categoreye:Rilomés comikes Didier Boclinville a skepyî li 25 di måss 1967 a Lincé (Sprimont).
C' est on comike ki fwait cobén des sketchs la k' sacwants persounaedjes djåzèt francès avou èn accint walon, u minme dire des ptitès fråzes e walon.
Il a stî lincî pal Fiesse des Rireyes di Rotchfoirt (Festival du rire de Rochefort) la k' i rascod li pris des tévérwaitants e 1998.
Il est cnoxhou emey les waloneus po ses rdoblaedjes di des rlomêyès tchansons:
On dmey cint d' haycous (live)
thumb On dmey cint d' haycous (On d'méy cint d'A.iku), c' est ene ramexhnêye di céncwante haycous, sicrîts pa Bernard Louis.
Les haycous sont sol pådje di droete (troes e tchaeke pådje) et, vizon vizu, gn a on motlî.
Cawete -aedje 2
Les nos tcherpetés avou l' cawete -aedje 2 polèt esse riwaitîs come des colectifs do bodje. C' est bén clair dins :
On dmey cint d' haycous (live)
Tinmes
Foirt varyîs. Les kékes bokets cial ådzo vont di sudjets ecolodjikes a des prinsêyes rilidjeuses, tot passant pa des lapalissådes (mins ki fwaiynut tuzer pus lon).
Cawete -aedje 2
Sustantifs avou l' cawete -aedje acawêye a on no (dedja studyîs sol Wiccionaire)
On dmey cint d' haycous (live)
Bokets foû do live
Categoreye:Haycous e walon Haycous
Atletisse
L' atletisse, c' est tos les spôrts prumioûles, come les coûsses a pî, les potchaedjes evnd.
Les pus rlomêyès bates d' atletisse, c' est les tchampionats do monde. E-n Urope, gn a eto les tchampionats d' Urope.
Come di djusse, l' atletisse, c' est ene les mwaissès diciplenes ås Djeus olimpikes (d' esté).
Categoreye:Spôrts *
Notru-Dame del plovinete
thumb|Pondeure del Vizitåcion, da Jacopo Pontormo Notru-Dame del Plouvinete u Notru-Dame di djulete u li Vizitåcion, c' est ene fiesse di l' Aviedje, ki s' passe å 2 d' djulete.
C' est po rmimbrer cwand k’ Mareye a stî vey si cuzene Babete.
On l' lome del plovinete, pask' i gn a sovint ene fene plouve a ç' moumint la d' l' anêye.
''Po sacwants, Notru-Dame del plovinete, c' est Notru-Dame des iviers (li 5 d' awousse).
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Crustinnisse
Cervulet
Li cervulet, c' est ene pårteye di l' ecefale metowe djusse padrî l' cervea, et ki s' raloye å bule sicrinrece.
Ovraedje
C' est l' mwaisse moenneu di tot l' sistinme d' asgurdixhaedje (ekilibe) do coir.
Categoreye:Antomeye Categoreye:Sistinme nierveus
Noice
Ene noice ou des noices, c' est l' fiesse k' on-z adjinçnêye a l' ocåzion d' on mariaedje.
Tocosté, on a sovint on grand dinner.
Dispu l' 20inme sieke, on î fwait eto toplin d' fotografeyes.
Disrôlmint des noices el Walonreye
On tape des fleurs u des confetis ås maryîs al rexhowe di l' eglijhe u del måjhon-comene.
Sovint, on fwait on grand dinner, avou toplin des priyîs, del parintêye des deus familes et pu eto des bons camaerådes. Cwand on a toplin des cnoxhances, on lzès pout djusse priyî po l' aperitif. Li grande eurêye, c' est djusse pol famile.
Al nute, on danse. Sovint, li pa del marieye edåméve li bal avou s' feye.
Marok
Å Marok, li maryî et l' marieye s' ofrixhèt do laecea et des dates. On è pout eto ofri ås priyîs et priyeyes a l' intrêye del såle di noices.
On poite li marieye et pus rålmint l' maryî, so on grand platea, po fé sene bondjoû a tos les priyîs.
Dins les grands mariaedjes, li marieye candje cwate a cénk côps d' rôbe, ene di tchaeke sôre.
Les djins del famile vinèt, tchaeke a s' toû, fé prinde leu portrait avou les maryîs, sol trône.
Ene drole di tchanson (vî scrijhaedje)
Ene drole di tchanson (one drole di tchanson), c' est ene tchanson k' on pinse sicrîte pa Nicolas-Joseph Grisar e 1787.
Elle est rindjeye å limero 63 dins l' Invintåre Piron.
Incipite
bon jou, bons per de l' patrie.
Contnou
Come les ôtes tchansons do minme oteur, elle atake li politike da Djôzef II.
Gn aveut on rvazî foirt conoxhou des djins:
Sourdant
Drole Categoreye:Nameur Categoreye:Bas Payis otrichyins
Annie Rak
thumb|(2009)|120px Annie Rak, c' est ene bouteuse sol picård.
Sint-Nicolai (viyaedje dilé Lidje)
Sint-Nicolai (la-minme: Sint-Nicolêy, F. Saint-Nicolas), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, el province di Lidje, divnou intité
Annie Rak
Di s' mestî, elle esteut radiowisse, responsåve di l' emission «Rachènes» po l' RTBF Hinnot (walon do Coûtchant et picård).
Sint-Nicolai (viyaedje dilé Lidje)
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Annie Rak
Annie Rak est li cpagneye da Roland Thibeau.
Ouve pol picård
E 2015, elle a scrît on boket do live «Le voyage en Oïlie» (racontant ene vizite di Tornè).
Elle a metou so pî li bate di djhaedjes di tecses «Un auteur une voix», foiravant po les scrijheus e picård.
Ele boute avou l' soce sins papîs k' adjnçnêye li Fiesse ås lingaedjes walons.
Come teyåtreuse avou s' soce «La Roulotte théâtrale», elle a metou el sinne li pîce avanciveuse «Merci monsieu Doucane» da Roland Thibeau.
Rak Rak Rak
Germain Mugemangango
Germain Mugemangango, c' est on politikî d' gåtche d' Brussele ki vike asteure e Tchålerwè. Il est on mimbe do PTB.
Ké veye k' on vike (plake)
thumb|Coviete, li tite rimetou e rfondou Ké veye k' on vile sicrît aplaké Kévikonvike (Qué vîe qu'on vike), c' est ene plake e walon da Mimile.
Elle a vudî e 2002.
Gn a 9 tchansons e walon, 5 sicrîtes pa Philippe Antoine (ene redjårbêye da Djåke Brel) et les 4 ôtes pa Delire lu-minme.
Les aviretes da Keket (paskeyes)
thumb Les aviretes da Keket (Lès avirètes da Kèkèt), c' est on live avou totès ptitès paskeyes d' on tchet d' måjhon ki s' lome Keket.
L' ouve a stî eplaideye ås edicions « Le livre en papier » e 2023.
Tchaeke avirete est enimådjeye d' on dessén da H. Lison.
Istwere do papîscrît
Les spoûles avént dedja stî scrîtes sol fén des anêyes 1980. Elle avént parexhou dins ene pitite gazete do Payis d’ Tchålerwè.
Persounaedjes
A pårt Keket, totes les spoûles djåznut da Djan et Mårtene, ses mwaisses.
Divins les persounaedjes diléreces, end a onk ki rvént mo sovint. Avou ça ki c' est on ciryin k' arive avou s' volante eschiele. I s' lome Zetrobu, motoit paski l' abwesson k' i boet l' pus voltî, c' est l' ôle di machene.
Tcheriaedje des paskeyes
A costé do tecse do raconteu, gn a toltins des paroles sicrîtes e clintcheyès letes. Å pus sovint, c' est Keket ki nos livere ses comintåres so çou ki s' passe åtoû d' lu.
Corwaitaedje do walon
Li stîle et l' motlî fwaiynut do live on scrijhaedje foirt åjhey a comprinde, tantea ki les aviretes polnut esse comprinjhes pa totes sôres di lijheus, pår les cminceus. Et ossur pa les efants ki trouvront seur ces ptitès fåves la foirt amuzantes.
Li walon est l' ci d' tos les djoûs d' après Tchålerwè. Portant gn a kékes passaedjes la ki li scrijheu est on pô pus avanciveus.
Alére
Lucien Mahin, coirnêye des noveas lives e walon, l° 107, waeyén-tins 2023.
Aviretes
Émile Hesbois
Émile Hesbois, c’ est on scrijheu e walon sol Daegntoele.
I provént d’ Bwesseye.
Il a ossu djouwé teyåte, pu divni mwaisse del djowe po l’ soce dramatike « Les loignes del Lesse » di Houyet.
Il a ossu scrît des pîces di teyåte e francès.
Il a stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone.
Ouve pol walon
E 2015, il a-st eplaidî on live avou diderins tecses e walon, «Fåves do sourdant do trô Meria». Il a scrît les tecses di deus tchansons des Crapådes:
Hesbois Hesbois Hesbois
Passåjhe des Ayites Imi
thumb|a l' atake del montêye, costé Ayites Bougmesse thumb|mape e montevå Li passåjhe des Ayites Imi (e-n amazir, ⵜⵣⵉ ⵏ ⴰⵢⵜ ⵉⵎⵉ, tizi n ayt imi, ), c' est ene passåjhe po ndaler del vå des Ayites Bougmesse eviè l' vå do Mgoun, dins l' Mîtrin Grand Atlasse (Marok).
Micsomatôze
Li micsomatôze, c' est ene prindåve maladeye des robetes, k' i lzî crexhe des bourseas plin l' coir, etles fé crever divant waire.
Passåjhe des Ayites Imi
Si no vént do viyaedje des Ayites Imi metou å pî del passåjhe.
Li copete del passåjhe est 2910 metes hôte.
Voye
Dispu todi, li passåjhe est metowe so on hôt tidje di 125 km k' aléve d' Azilal a Boumane do Dadesse, tot trevåtchant tot l' Grand Atlasse.
Jules Hérix
Jules Hérix, c' est on scrijheu e walon ki les tecses sont-st eplaidîs dins les Cayés Walons.
Å solea des leus (novele)
thumb Å solea des leus (Au soya des leus), c' est ene novele da Willy Bal eplaideye e 1947.
solea
Jules Hérix
Herix Herix
Passåjhe des Ayites Imi
Voye
Mins s' i gn a del nive u des foitès plouves, ele n' est nén tcheriåve, ca ele n' est nén co edaglêye do costé del passåjhe des Ayites Imi.
Micsomatôze
Espaitchence
Categoreye:Maladeyes des robetes
Rascråwance
Li rascråwance, el minêyolodjince, c' est l' nombe totå di malådes a on metou moumint, u so ene metowe termene, rimetou å nombe totå di djins u d' biesses so on aroyaedje diné (comene, province, payis, Daegne etire; po les biesses: sitåve, pouytreye, waidiant tropea).
Tiyoû
On l' plantéve voltî å mitan des viyaedjes, dilé les eglijhes et les tchapeles.
come, yebe ås maladeyes
Li té d' tiyoû si foirt avou des foyes k' ont li fleur måye, codowe e moes d' awousse, el Walonreye.
Rilomés tiyoûs
🇱🇰 Åbe foû-ordinaire Li tiyoû d' Wévurcé, planté al påye di Wesfaleye, e 1648.
Sourdant
Categoreye:Åbes
Tîleu
Tîleû [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Tilleur, rebané avou 4420 Sint-Nicolai-dlé-Lidje; limero diyalectolodjike: [L 76]; vî limero del posse: 4210
Istwere
Rilomêye ekipe di fotbal.
Passåjhe des Ayites Imi
Economeye
Ele dene ene rexhowe (ey ene intrêye) di rawete po dizeclôre les viyaedjes des Ayites Bougmesse. Asteure, i polnut aler direk e-n oto ey e camion so Kelaa Mgouna, ca l' voye si porshût po trevåtchî li passåjhe des Ayites Ahmed.
E tifinar, sol discloyoe
Sourdant
Categoreye:Atlasse (hôts tienes) Categoreye:Passåjhes Categoreye:Marok
Drapea d' l' Union Uropeyinne
thumb|250px|Ratio do drapea: 2:3 Li drapea d' l' Union Uropeyinne a doze djaenès stoeles so on fond bleu. Les doze sitoeles sont a cénk pontes, metowes e ceke åtoû do cinte do drapea, ele riprezintèt l' union des peupes d' Urope.
Påter
Li Påter u li påtnosse, lomêye eto priyire do Signeur ou Vos, nosse Pere ou Påter noster''', c' est ene rilomêye priyire crustinne, k' est ddja metowe dins l' Evandjîle.
Drapea d' l' Union Uropeyinne
thumb|left|120px|plan pol dessinaedje des stoeles do drapea Les doze sitoeles sont metowes come les doze eures d' ene ôrlodje a aweyes, tchaeke sitoele d' astampé, avou ene di ses pontes viè li dzeu. <br style="clear:both;"/>
Påter
Mwaissès racsegnes
Li prumî mot e latén a dné s' no ås påters, po cmincî avou l' priyire do Signeur, mins avou on stindaedje di sinse a bråmint des priyires.
Drapea d' l' Union Uropeyinne
Egzimpes di drapeas må dessinés
Union Uropeyinne Categoreye:Urope
Påter
Mwaissès racsegnes
E Noû Testamint, i gn a deus cognes del påter. Li prumire, c' est l' cene d' après Matî; l' ôte, d' après Luk. Li prumire, c' est l' minme k' a vnou disk' a nozôtes d' ene djermêye a l' ôte, et k' ons dit ou tchanter a messe ou ås ofices.
Dispu les messes dins les lingaedjes do payis (e pus e latén), on î radjoute voltî ene cawete:
Li cogne d' après Matî
Ele est scrîte å 6inme tchaptrê, a pårti do 9inme vierset. Elle a set dimandaedjes et c' est çou k' ons eploye come ene priyire. Vo l' la, come elle a stî ratournêye på Pere Djihan-Mareye Lecomte:
Li cogne del trådicion
E walon, li pus viye påter, d' après Matî, dit insi:
Ôte ratournaedje e walon
Vo-z è ci onk:
Rimetaedje des diferinnès modêyes
Pol cwatrinme idêye, mågré ki l' påter eritêye rishonne foirt al cene d' après Matî, i gn a deus diferinces. Aprume, li pupårt des lingaedjes, minme li latén, dimandnut li pwin di tos les djoûs. Li grek, tot come on vî ratournaedje latén, a-st on mot ki vout dire: «(dimander assez) po viker».
Pol cénkinme dimande, e bråmint des lingaedjes, on cåze di petchîs (come e Luk), dabôrd k' e Matî li tecse grek et latén djåze des desses a rmete.
Sourdants
Categoreye:Priyires Categoreye:Priyires crustinnes Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Evandjîles
Tazota
thumb|Modele veyou do drî thumb|ene rassonrêye k' on-z î dmeure co ddins thumb|intrêye Ene tazota (e-n e-n amazir, parey e-n arabe marokin u adon cazota), c' est ene sôre di rond bastimint si setchès pires (pires sins moirtî ni cimint), k' on voet do costé d' El Djadida (payis des Douccala), å Marok.
Etimolodjeye
Li mot vént, sins manke, di l' amazir:
Discrijhaedje
Gn a l' air d' awè deus astaedjes, did foû, ca gn a on rastroetixhaedje å mitan. Mins did dins, c' est ene copale ås paroezes arondeyes, avou kékes trôs po fé fniesse.
Gn a des montêyes po-a aler sol pazea inte li dzeu et li dzo.
Gn a èn ouxh avou on stocaesse soûmint ådzeu.
Les meurs fwaiynut dipus d' on mete di spès.
Uzaedjes
Les tazotas estént eployeyes come dimorance po les djins, å cmince. Il î fjheut foirt frisse tins do waernu, et nén trop froed e l' ivier.
N a ene tazota k' a divnou on djîsse e viyaedje.
Istwere
Elle estént ddja la do tins des Francès (1912-1956), et les temoens d' adon les cnoxhént dedja e 19inme sieke. Li no amazir shonne mostrer ki elle ont stî batijheyes do trevéns ki les djins des Douccala cåzént co amazir.
Les tazotas d' asteure ont stî basteyes disk' ezès anêyes 1960. Les dierins bastixheus sont asteure foirt vîs. N' a pus nouk k' endè sait basti.
Wårdaedje
Bråmint des tazotas toumèt e blesse.
Gn a nou programe po les wårder.
Falmignoûle
Falmignoûle (fr: Falmignoul), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dinant.
Mwaisse pont ALW
Montgnêye
Montgnêye (fr: Montegnée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Nicolai-dlé-Lidje.
Willy Marchal
thumb|left|100px|(e 2012) thumb|mostrant li tnaedje avou ene aburtale d' ene [[harpe ås toutches ås scoles di Bive]] Willy Marchal, c' est on bouteu pol walon, k' a redjårbé sacwants tchansons e walon, k' i tchante dins les etrevéns ås waloneus.
Il a skepyî a Ingzêye li 8 di decimbe 1939.
Di s' mestî, el esteut prof di djim. Come pasmint d' tins, il est eto on lutî.
Dominique Vanderstoken
thumb|(2015) Dominique Vanderstoken, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Tchålerwè li 1î d' avri 1961.
Willy Marchal
Ouve e walon
I rashonna les scrijhaedjes di s' pa, ripubliyîs so l' Aberteke.
39
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Willy Marchal
Ouve e walon
Come sicrijheu, i sina sacwants tecses di prôze nén racontrece dins l' Rantoele-gazete, et fé des "cours pa les scolîs" ås scoles di Bive. Il esplica eto l' lutreye sol tévé walon-cåzante.
39
anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50
Dominique Vanderstoken
Ouve pol walon
A cmincî come teyåtreu al dramatike «Les Walons dvant tot» di Dårmè.
Il a djouwé etou sacwantès pîces e ceke «l' Oasis» di Mårciene, eyet, on côp, po les fiesses di Waloneye Tchålerwè (2004), dins : «C' est ådjourdu dimegne».
39
34 | 35 | 36 | 37 | 38 | 39 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44
Willy Marchal
Ouve e walon
C' est la k' i gn a eto des rapoirtaedjes so ses tchansons.
Dominique Vanderstoken
Ouve pol walon
Il est mimbe di l' A.L.W.A.C. dispu l' moes d' djun 2000.
Adon, i s' a metou a scrire. Ses scrijhaedjes parexhnut dins l' Bourdon.
39
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 39 do calindrî grigoryin.
Willy Marchal
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye par lu avou l' accint d' après Ingzêye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Dominique Vanderstoken
Ouve pol walon
Il a ossu scrît onk des tchaptrês do live di sovnances «Aviretes et glawinreyes».
Willy Marchal
Marchal, Willy Marchal, Willy
Dominique Vanderstoken
Hårdêyes difoûtrinnes
Vanderstoken
Guere di trinte ans
thumb|[[tiyoû d' Wévurcé planté al fén del guere di trinte ans]] Li guere di trinte ans, c' esteut ene guere inte des estats protestants et des estats catolikes.
Ele dura di 1618 a 1648, fouxhant houte avou l' påye di Wesfaleye.
Bateus
Dins les Estats protestants, n aveut les Suwedwès eyet les Provinces Uneyes ki vnént di s' dislaxhî di l' Espagne. Mins gn aveut eto li France ki c' esteut purade avou l' idêye di prinde les Bas Payis espagnols.
Emey les catolikes, c' esteut bråmint des Espagnols (mins des årmêyes levêyes dins leus Bas Payis, e l' Otriche ey e l' Itåleye. Avou zels n aveut bråmint des principåtés almandes, inte di zeles li Prûsse.
Li principåté d' Lidje esteut neute.
Bêtri des Bas Payis
vignette Bêtri des Bas Payis, di s' vraiy no Beatrix Wilhelmina Armgard van Oranje-Nassau, c' est l' royinne d' asteure des Bas Payis.
Guere di trinte ans
Sovnances del guere
On planta, ciste anêye la, on tiyoû a Wévurcé, ki vike co å djoû d' ouy.
Bêtri des Bas Payis
Categoreye:Rilomés Neyerlandès Categoreye:Royinnes et imperresses
Guere di trinte ans
Des Walons des deus costés
El guere di trinte ans, les Suwedwès avént des canons foirdjîs pa les ovrîs walons k' avént ebagué vaila al shûte di Louwis d' Djer. Ki saetchént don des bolets so des ôtes Walons, des Bas Payis espagnols et kécfeye eto des egadjîs lidjwès.
Papî Bourguignon so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes del province do Lussimbork
Li papî da Bourguignon so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes del province do Lussimbork, c' est on årtike, sicrît pa Marcel Bourguignon.
Guere di trinte ans
Des Walons des deus costés
Avou çoula k' gn a yeu des batayes ådvins del futeure Walonreye, come li batreye des Åvins.
Dins les belès-letes e walon
Li pîce di teyåte «Tchantchès» ki s' ki s' passe e 1640 mostere èn erôleu pol Prûsse ki vént sayî d' fé egadjî des Lidjwès divins les årmêyes catolikes.
Piket (cwårdjeu)
Categoreye:Cwårdjeus
Papî Bourguignon so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes del province do Lussimbork
Si tite e francès, c' est : Le blason populaire luxembourgeois.
Piket (cwårdjeu)
Li piket, c' est on djeu d' cwåtes ki s' djouwéve el Walonreye. I s' djouwéve po des çanses.
Guere di trinte ans
Dins les belès-letes e walon
Ene di ces pîces la a stî rprinjhe et diswalpêye dins l' pîce di teyåte (pol radio) «L' Aili reye».
Papî Bourguignon so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes del province do Lussimbork
Il a vudî e 1939, dins li rvuwe "Les cahiers de l'Académie luxembourgeoise", l° 4, Årlon, pp 27-104.
Guere di trinte ans
Sourdants
Categoreye:Istwere di l' Urope Categoreye:Istwere del Walonreye * Categoreye:Protestantisse Categoreye:Gueres di rlidjon
Papî Bourguignon so les såvadjes nos des dmorants des viyaedjes del province do Lussimbork
Il est rahoukî come AS1 dins l' Wiccionaire.
Ki: c' est eto on sourdant pol les såvadjes nos e gåmès (viyaedjes di l' arondixhmint d' Vierton) ey e lussimbordjwès (viyaedjes do Payis d' Årlon.
Contnou
I dene les såvadjes nos des dmorants di bråmint des viyaedjes et veyes del province do Lussimbork.
Divant di dner li djivêye des spots des viyaedjes, li scrijheu saye di les rindjî e diferinnès categoreyes.
Corwaitaedje do papî Bourguignon
Il a stî corwaitî des diyalectolodjisses dins «Bulletin de la Commission royale de Toponymie et Dialectologie» l° 13, 1936, p. 228. Jean Haust dene des comintåres et des rawetes dins l' minme rivuwe, p. 199-207.
Categoreye:Lives sol walon Categoreye:Såvadjes nos
Tchivroû
thumb|djonne gade di tchivroû thumb|on voet bén leus blancs cous Li tchivroû (on dit eto, såvadje gade, blanc-cou), c' est on ptit ciervidî d' Urope.
Capreolus capreolus
Virdjile
Virdjile (e latén, Publius Vergilius Maro), c' esteut on scrijheu e latén.
Ratourneus d' Virdjile e walon
Categoreye:Sicrijheus e latén
Susanne Blakeslee
Susanne Ann Blakeslee, c' est ene djouweuse ey ene dobleuse estazunyinne. Elle a skepyî li 27 di djanvî 1956.
Tchivroû
Motlî
Li frumele si lome gade di tchivroû udonbén bixhe di tchivroû.
Susanne Blakeslee
Referinces eyet sourdants
Blakeslee, Susanne
Tchivroû
Motlî
Li måye si houke bocård u brocård, pacô bok.
Les djonnes di tchivroû si lomèt gadots.
Les tchivroûs s' tegnnut sovint eshonne : on dit ene trope u ene hiede.
Discrijhaedje
Il a ene grande plake di blancs pwels sol dirî; did la, li lomaedje "blanc-cou".
thumb|Ene coine di tchivroû Les coines des tchivroûs ni sont nén si coxhowes ki les cenes des ciers. Gn a djusse ene doye, et l' fotche å dzeu. Gn a k' les måyes k' end ont, et ele toumèt tos ls ans.
Sipårdaedje
thumb E 1971, n aveut 18.638 tchivroûs el Beldjike. Mins end a motoit bråmint dpus asteure, a cåze do bon manaedjmint des tchesses (bon po les tchesseus, nén po les foistîs).
On l' trouve czu dins tote l' Urope, apus k' e l' Irlande, e l' Iye corsike, e l' Sardingne, e l' Sicile ey a Bijhe di l' Escandinaveye.
Vicaedje
Les tchivroûs leyèt des petales so leu passaedje.
Les passêyes sont come les cenes des gades (deus ptitès ongletes).
Mopliyaedje
Li gade di tchivroû va å brocård, tins d’ l’ esté (e moes d’ djulete et d' awousse).
Elle est sovint prijhe. L’ oû, ki l’ djermon a moussî ddins, dischind pal trompe et arive dins l’ matrice. Mins i n’ s’ agritche nén. I dmeure insi, bagnant dins les glaires, cwate moes å long (so moes d’ setimbe disk’ å moes d’ decimbe). C' est l' tins d' djôminance di l' oû edjermoné.
I n’ si va agritchî k’ e moes d’ djanvî. Li vraiye poirtêye ni deure ki cénk moes (come les berbis et les gades). Mins dispu l' tchôde, ça fwait cåzu 10 moes. C' est dpus k' les bixhes.
Li gadlaedje si fwait don e moes d' may.
Grosse feve
Li grosse feve, c' est ene påwionacêye ki dene des grossès grinnes k' ont l' cogne d' on rno, et k' on splitche foû d' leu schågne divant d' les magnî (årvier del pitite feve, k' on magne les cosses eto).
Tchivroû
Tchesse
On l' tchesse a l' afut, u al trake.
Grosse feve
Vicia faba
Diego Maradona
vignette|Diego Maradona e [[2010, pindant l' cope daegnrece di fotbale el Nonne-Afrike.]] Diego Maradona esteut on fotbalisse årdjentin k' aveut nexhou li 30 d' octôbe 1960 ey il a morou li 25 di nôvimbe 2020 cwand il aveut swessante ans.
Tchivroû
Tchesse
Les bracnîs metèt cobén des bricoles po les tchivroûs. Ele divèt esse metowes li distance inte li keute et l' mwin lon del rote.
Grosse feve
Motlî
L' ewalpeure des feves si lome hotche (ou «schåfe» ou «schågne» ou «cosse»). Les minmes mots alèt po les ptits poes et les garvanes.
22 d' djanvî
Li 22 d' djanvî, c' est li 22inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 343 djoûs (344 po ls anêyes bizetes) ki dmornut co po-z ariver al fén d' l' anêye.
Klaus Ebner
thumb|(e 2008) Klaus Ebner (skepyî li 8 d' awousse 1964 a Wîne, Otriche), c' est on scrijheu otrichin ki scrijha e-n almand ey e catalan.
22 d' djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Grosse feve
Motlî
Drovi ciste ewalpeure la si dit dihotchî ou schafyî.
Klaus Ebner
Difoûtrinne hårdêye
/ Si waibe
Tchivroû
Tchesse
Padecô i metnut des rdjibletes.
Grosse feve
Coûtivaedje
Dins les cortis, on les semes a roye et les ramasser al mwin, et les dihotchî.
Klaus Ebner
Difoûtrinne hårdêye
Ebner Ebner Ebner
22 d' djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
20 d' djanvî - 21 di djanvî - 23 d' djanvî - 24 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Tchivroû
Dins les belès-letes e walon
Gn a on foirt bea tecse da Joseph André l' djonne so l' discoviete d' ene hiede di tchivroû pa deus bracnîs.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Djibîs del Walonreye Categoreye:Ciervidîs
Grosse feve
Coûtivaedje
E plin tchamp, on ratind k' ele soeyexhe souwêyes, pu les bate. Dins l' tins, on les bateut pacô avou des tchvås å manedje.
Come amagnî
Foirt ritche e blandoûs (proteyenes), mins fwait proutler.
Come riméde
On l' magne souwêye cwand on-z a on matchurea.
Maladeyes des grossès feves
Categoreye:Legumineuses Categoreye:Plantes Categoreye:Amagnîs
Aprindaedje
L' aprindaedje ou apurdaedje, c' est l' moumint k' ene sakî (ou ene biesse) aprind ene sacwè.
L' aprindaedje si pout fé a scole, al måjhon ou amon on mwaisse aprindeu. On cåze purade adon d' aprintixhaedje.
Courbene
Argyrosomus regius
Aprindaedje
Li ci ki l' acsegne, c' est l' mwaisse (mwaistresse), ou aprindeu (aprinseuse). Si c' est e scole, c' est èn acsegnant ou acsegnante.
Courbene
Discrijhaedje
I pout mzurer disca on mete cwarante, et co hay. Mins les pexhaedjes ordinaires, c' est des biesses åtoû d' 50 cintimetes.
Aprindaedje
aprindaedje do walon
Courbene
Vicaedje
I vike dins les fonds, ossu bén k' pus près des coisses, di 15 a 200 metes fond.
Aprindaedje
Categoreye:Sicolodjeye Categoreye:Acsegnmint
Courbene
Sourdants
Categoreye:Pexhons Categoreye:Pexhons d' mer
Efel
L' Efel (almand «Eifel»), c' est en contrêye naturele di l' Almagne.
L' Efel prolondje l' Årdene (di Walonreye et do Lussimbork).
L' Efel a dné on no d' famile, li ci d' l' ome k' a basti l' tour Efel a Paris.
Pårteye di l' Efel
L' Efel ås volcans, k' a divnou on canton (kreis "Vulkaneifel).
Basse di Laach
Fond (toponimeye)
thumb
On rtrouve li mot "fond" et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Efel
Rapoirtaedje so les vîs volcans d' l' Efel
Categoreye:Almagne Categoreye:Årdene *
Cins
Cins (prononcî /sɛ̃/, fr. Cens, prononcî /sãs/), c' est on hamtea di Rnuveye, asteure rimetou dins l' Grande Tiniveye.
Gustave Thiriart
Gustave Thiriart, c' est on scrijheu d' pîces di teyåte e walon.
Cins
C' esteut ddja on gros hamtea, poy k' i gn a ene eglijhe.
Portuguès (lingaedje)
Sourdants arabes do portuguès
Come po l' espagnol, gn a ene cåkêye di mots (dipus d' 4000) do portuguès ki provnèt di l' arabe.
Cins
Lomaedje et spotaedje des djins did la:
Éndjolete
Ene éndjolete, c' est tote pitite copiutrece ki tént divins ene mwin.
Portuguès (lingaedje)
Portuguès et walon
Sorlon Jules-Joseph Pirot, ki l' a-st aprins e Canada, li portuguès ravizreut sovint l' walon.
Cins
Economeye
Gn a des djîsses e viyaedje.
Hanzinaedje
Saye di hanzinaedje rashious so les cnoxhances do walon
Cins
Tuzance walone
Dramatike di teyåte e walon. Li prezintaedje s' î fwait e walon, gn a cobén des ptits sketchs d' efants divant l' mwaisse pîce.
Portuguès (lingaedje)
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Portugal
El Tchapele (viyaedje)
El Tchapele, e Feller « Èl Tchapele » ([FR] Chapelle-lez-Herlaimont), c' est on ptit ban del province do Hinnot, k' a divnou intité : El Tchapele.
Éndjolete
C' est tolminme pus grand k' on sûtifone, bon k' i gn a ene taprece.
Categoreye:Infôrmatike
Cins
Teyåte walon d' efants d' après Cins
Hanzinaedje
Categoreye:Finance Categoreye:Daegntoele Categoreye:Moudrélté
Cins
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Politike
*
Li politike, c' est l' årt di saveur kidure ene veye, on payis.
Cwè, vla ddja nos volontaires (vî scrijhaedje)
Cwè, vla ddja nos volontaires (qwè, v’la dèdja nos volontaîres), c' est ene tchanson di cénk estrofes k' on pinse sicrîte pa Nicolas-Joseph Grisar e 1790.
Elle est rindjeye å limero 97 dins l' Invintåre Piron.
Incipite
Quoi, v'la deja nos volontaires.
Contnou
Li tchanson xhene les volontaires namurwès då coronel Feyder, evoyîs po sotni l' revintreye braibançone k' avént levé l’ guete e l’ plaece di s’ bate conte des Otrichyins.
Sourdants
Drole Categoreye:Nameur Categoreye:Bas Payis otrichyins
Angleur
Angleûr (fr : Angleur), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lidje.
Tuzance walone
Djôzef Cheter î vna å monde li 23 d' fevrî 1906.
Waitroûle aduzåve
Istwere
Divnowe foirt kinoxhowe dins les anêyes 2010 avou l' diswalpaedje des sûtifones et des tåvletes éndjolikes.
Sourdant
Categoreye:Infôrmatike
Lantiene (fleur)
Categoreye:Fleurs des cortis
Rivin
Rivin ubén scrît Rvin ([FR] Revin) est ene veye e Walonreye k' est administré pal France (dj' ô bén e "Walonreye francesse"). Elle est å Bijhe-Coûtchant di Djivet.
Lantiene (fleur)
Li lantiene, c' est ene plante des djårdéns, ki l' frut rshonne a ene lantiene lampe.
Physalis alkegenki
Michael Ansara
Michael Ansara a skepyî li 15 d' avri 1922 e l' Sireye et a morou li 31 di djulete 2013 e Calabasas, Californeye.
C' esteut èn acteur di cinema.
Ansara, Michael
Bassindje
Bassindje (/ba.'sɛ̃ʧ/; [FR] Bassenge), c' est ene rebanêye comene dins l' province di Lidje.
Åbe al soye
Les åbes al soye, c' est on djinre di beas grands åbes ki les foyes siervèt a nouri les viers al soye. Ses magnåves fruts si lomèt toûtifraijhes
Morus spp.
Sourdants
Categoreye:Åbes
Pitihan
Pitihan u Pitit Han, c' esteut on hamtea d' Grande Han, asteure on viyaedje del comene di Derbu.
Frank Vandenbroucke
Frank Vandenbroucke, c' est on politikî di gåtche flamind eyet l' minisse des Dujhances Sociåles yet del Santé del Beldjike dispoy li 1î d' octôbe 2020.
Restegne
Restègne u Stegne [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Resteigne, rebané avou 6927 Tèlin ; limero diyalectolodjike: [D 103]; vî limero del posse: 5436
Notru-Dame di måss
thumb|L' anonçaedje a Mareye, do pondeu Melozzo da Forlì Li Notru-Dame di måss u Notru-Dame do prétins u l' Anonciyåcion, c' est ene fiesse di l' Aviedje, el 25 di måss.
C' est po rmimbrer l’ anonçaedje di cisse novele la pal mwaisse andje Gabrî a Mareye k' ele va bénrade esse e pôzucion.
Sourdants & pî-notes
<References/>