cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pectî fenicyin
Juniperus phoenicea
Sipårdaedje
Tos les payis del Mîtrinne Mer, do Marok, Portugal disk' a l' Itåleye, li Tourkeye et l' Edjipe, so les montinnes di Liban, di Palestene, di Djordaneye et å Coûtchant di l' Arabeye sewoudite, dilé l' Rodje Mer. Eto so les iyes di Madere et les Canareyes.
I crexhe purade ås bassès hôteurs dizeu l' mer, mins pout avinde les 2400 metes dins les montinnes di l' Atlasse.
Categoreye:Åbes Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Plantes foû del Walonreye
Palizoyike
Li Palizoyike ou trevéns palizoyikes u trevéns prumreces c' est ene termene del schåle des tins djeyolodjikes, 345 miyons d' anêyes longue, ki va d' i gn a 570 miyons d' anêyes disk' a 225 miyons d' anêyes did ci; elle est shuvowe pa les trevéns sgondreces u mezozoyike.
Evenmints
C' est des trevéns prumreces ki les teres å dzeu do livea d' l' aiwe ont stî colnijheyes påzès plantes eyet pås cronzoxhîs, dj' ô bén ki c' est l' moumint k' ont aparexhou les prumirès vicantès sacwès a viker foû d' l' aiwe (mins co foirt aloyîs a l' aiwe), come les plantes d' evironmints fagneus eyet les anfibyins (glumiantès biesses).
Ripårtixhaedje
Li palizoyike est lu minme pårti e shijh termenes:
Categoreye:Djeyolodjeye Categoreye:Trevéns djeyolodjikes
Scrijheu
On scrijheu, ene sicrijheuse, c' est ene djin ki s' mestî u s' mwaisse pasmint d' tins, c' est di scrire des sacwès ki seront eplaideyes ene sawice.
Å pus sovint, li scrijheu va wangnî des liårds avou les abondroets d' ses scrijhaedjes.
Sôres di scrijheus
Li scrijheu(se) ki scrît des arimés serè lomé (êye), sins grandiveusté, "fijheu(se) di rimeas" (e lidjwès : feu d' rîmê). Gn a k' les pus rlomés (êyes) did zel(e)s, les cis (cenes) ki fwaiynut, sins manke, del vraiye powezeye, k' on dirè d' yeusses ki c' est des "powetes", des "powetresses".
Li ci (cene) ki scrît des romans, on dit k' c' est on romantî, ene romantresse. S' i (ele) ni scrît k' des ptits romans, on l' lomrè purade on (ene) "novelisse".
Li scrijheu d' pîces di teyåte est lomé "scrijheu dramatike".
Li ci ki scrît ds paroles di des tchansons, on l' lome li cåzaedjisse.
Les scrijheus dins les gazetes sont lomés gaztîs, gaztresses.
Les scrijheus si rapoûlèt cobén dins des soces di scrijheus, po s' coridjî zels-minmes. Ôtmint, c' est des corwaiteus di scrijhaedjes ki les vont djudjî.
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Mestîs * *
Indouwisse
L' indouwisse, c' est li prumire rilidjon di l' Inde. C' est l' troejhinme pus grande rilidjon après les crustins et les muzulmans.
Mwaissès creyances
A l' årvier des rlidjons monoteyisses, ele ni croet nén a on Bon Diu k' est ådzeu did tot. Mins purade a ene foice k' est dins l' nateure.
Pal voye do retchårnaedje, les djins vont esse riscompinsés u punis po leus faitindjes u leus bounès accions dins ene di leu veyes. S' il ont stî bons ådla, il arivront å Nirvana, ene miete li minme atuze kel cene do Paradis.
L' indouwisse est eto rashîd so l' sistinme sociå des casses.
Tecses sacrés
Les tecses sacrés d' l' indouwisse sont scrîts e sanscrit, on lingaedje indo-uropeyin.
* Categoreye:Rilidjons
Younnan
thumb|200px|right|Province do Younnan Li Younnan (云南, pinyin Yúnnán — « Nonne des nûlêyes » ), c' est ene province a nonne del Republike populåre del Chine.
Li mwaisse-veye del province, c' est Kunming.
Elle a-st ene sitindêye di 394.100 km² po 44.150.000 dimanants.
Li lingaedje del province est li chinwès / mandarin.
Younnan
Aplacaedje tîxhon
thumb|deus plakes di rowe (a [[Tchonveye) avou des nos d' aplacaedje tîxhon (Gurhåmont eyet Burtimpré)]]
L' aplacaedje tîxhon, e linwince do walon, c' est ene sôre d' aplacaedje di (å pus sovint) deus nos, la kel disterminant est metou po cmincî, eyet l' disterminé padrî, en on seu mot, u avou ene loyeure.
aplacaedje di deus nos
thumb|[[Wikt:tchåfor|tchåfor]]
Aplacaedje tîxhon dins des nos d' plaeces
thumb|Mol[[han]] thumb|[[tchestea|tchessåvoye]] thumb|parfond + ri thumb|setch + ri
Aplacaedje di deus nos
Ene cåkêye di nos d' veyes, viyaedjes, hamteas et des ôtès plaeces sont fwaites a pårti di aplacaedje tîxhon di deus nos, li disterminé li no d' ene plaece (pré, tchamp, fa, pont) eyet l' disterminant, li no d' ene djin. Vocial sacwants egzimpes lijhîs a pårti do disterminé.
Aplacaedje addjectif + no
On n' les scrireut pus avou des loyeures, ca c' est li plaece normåle di l' addjectif e walon.
Voyale di loyaedje
L' aplacaedje tîxhon si fwait avou ene ristitcheye voyale, si l' prumî mot a ene cossoune å coron:
Ci voyale di loyaedje la est pus tipicmint «i», k' est li spotchåve voyale li pus lådje oyowe.
Dins les payis la ki l' sipotchåve voyale est «u», c' est leye ki sieve po l' eterloyance.
Come on l' voet dins les egzimpes, gn a sovint l' rispitaedje d' ene dobe cossoune å coron do bodje, cial, c' est «R».
Ci piceure la est voltî eployeye dins les noûmots.
Dierins nos d' plaece fwaits avou aplacaedje tîxhon
Tote li moyinådje, les nos d' plaeces estént adjinçnés inla. Les dierins k' ont shuvou cisse rîle la:
L' aplacaedje tîxhon dins les noûmots
Les rfondeus - et eto des ôtes waloneus - ont sayî di raskepyî sacwants noûmots so l' tcherpinte di l' aplacaedje tîxhon. C' est todi des aplacaedjes wice kel disterminant est on mot d' ene seule sillabe.
Dins les ôtes lingaedjes
Come di djusse, c' est l' mwaisse piceure po l' aplacaedje dins les lingaedjes tîxhons.
E francès, end a eto sacwants, come «vermoulu», «mainlevée».
Aplacaedje tixhon Aplacaedje tixhon
Serón de Nágima
Serón de Nágima, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Petbay
Petbay (avår la, on prononce Pètbây,F. Piètrebais), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Incoû, e l' province do Roman Payis.
Istwere
Sol difén do 19inme sieke, gn ava des djins d' Petbåy po-z ebaguer eviè l' Wisconsene.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Moirci
Moirci (la-minme Mwârci, F. Moircy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libråmont, el province do Lussimbork.
Jules Vandereuse
Jules Vandereuse, c’ esteut on rcwereu sol walon do payis d’ Tchålerwè. Eto on scrijheu (e walon, ey e francès sol foclore eyet les ôtes waloneus). Eto on fel bouteu pol walon.
Moirci
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Jules Vandereuse
Il a skepyî li 12 d' avri 1873 ey il a morou li 12 di setimbe 1958.
come eplaideu
Onk des prumîs ovreus pol Tonea d' Tchålerwè, la k' il eplaida toplin des powezeyes et des tchansons e walon, foiravant di 1896 a 1899.
come bouteu pol walon
Il aveut askepyî li prumire soce di scrijheus do Payis d’ Tchålerwè e 1898, et l’ batijhî Les Wallons d’ Chârlèrwèt. Mins l' soce n' a duré ki disca 1899.
Mimbe askepieu di l’ ALWAC e 1908 et prezidint disk' e 1938.
C' est lu eto ki mete so pî li «Federåcion walone literaire et dramatike do Hinnot» (li 19 di djun 1910).
Come ricwereu
thumb|Live so Philippe Sclaubas, sicrît pa Emile Vandereuse Dins ses rcweraedjes, pus tård, i cachive purade après les biyografeyes des scrijheus e walon. Inte di zels, li cene da Philippe Sclaubas.
Divant d’ morou, il a rashonné totes les tchansons da Djåke Bertrand, et ndè fé on live k’ a parexhou après s’ moirt.
Il a eto rilevé les prumîs tecses des scrijheus e walon del province do Lussimbork.
Tereze (roman)
Tereze
Sichouan
thumb|200px|right|Province do Sichouan Li Sichouan (四川 Sìchuān — Seutchouan — « Cwate aiwes » : Mékong, Yangzi Jiang, Huang He, eyet Salouen), c' est ene province cintråle del Republike populåre del Chine.
Jules Vandereuse
Come ricwereu
Tos ces studias la sont scrîts e francès.
Tereze (roman)
thumb|coviete
Sichouan
Li mwaisse-veye del province, c' est Chengdou.
Jules Vandereuse
Come sicrijheu
Si prumire pîce di teyåte, «On drole di rindez-vos» (In drole de rendez-vous), ene comedeye d' èn ake, a stî creyeye li 15 di nôvimbe 1896.
Sichouan
Elle a-st ene sitindêye di 485.000 km² po 87.250.000 dimanants.
Tereze (roman)
Tereze (<SMALL>Tèrése</SMALL>), c' est on roman sicolodjike, sicrît pa Lucyin Somme, eplaidî dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon e 2002.
Rascourti
C' est l' vicåreye d' ene feme inte deus ådjes, ki s' manaedje n' a nén stî, et k' a deus grands efants ki sont å diåle et co pus lon (onk e l' Amerike, l' ôte a Brussele), et ki passe pa totès sôres di laids moumints po rtrover - motoit - ene miete di påjhirté sol fén, kécfeye li bouneur.
Jules Vandereuse
Come sicrijheu
On lyi doet ossu on redjårbaedje carolo do Tchant des Walons.
Tereze (roman)
Plaeçmint dins l' tins et dins li spåce
Li live si passe å 21inme sieke - gn a ddja des euros - dins l' vraiy monde del Walonreye d' asteure, avou des djins k' ont totès sôres di mestîs d' enute: livrî, manaedjeu d' grosse boesse, vindeuse dins on botike di môde, feme di cpagnêye di pinsionés k' ont bén l' moyén.
Jules Vandereuse
Sourdants
Vandereuse Vandereuse Vandereuse
Tereze (roman)
Plaeçmint dins l' tins et dins li spåce
Ôtmint, on dmeure dins ene societé ki vike bén, des djins ki sont sovint dins les restorants et les cafès, avou ene miete di bôreataedjes (des hapeus d' boûsse k' atakèt ene livreye), di suspinse policî (on tchôcaedje di cocayene dins les bagaedjes so ene avion); avou d' l' amour tot do long, mins ki n' va måy trop lon.
Li walon do roman.
C' est do walon al leccion, ki saye di dire li monde do 21inme sieke avou des mots simpes, sins trop d' calcaedjes do francès. Mins fåt cwand minme bén des GSM (axhlåves), des facs et des fotocopieuses.
Gn a eto sacwants noûmots: les disgraptêyès vatches (li maladeye des sotès vatches).
Li langue des persounaedjes
Les persounaedjes djåznut tofer e walon, çou ki fwait onk des prumîs romans la k' on n' riprind pus les dujhances do lingaedje do monde reyel la ki l' roman si dvreut passer (dins l' payis d' Nameur, diviè l' an 2000). Dins les restorants, les botikes di môde, et les tchesteas di PDG d' grosse bwesse, on n' cåzéve nén e walon al kimince do 21inme sieke el Walonreye, ubén k' c' esteut èn evenmint, nén ene sacwè k' aléve tot seu).
Cisse tecnike di cåzaedjes "monolingwistikes" (sins aconter li lingaedje ki les persounaedjes djåzrént podbon) aveut ddja stî eployeye pa Laurent Hendschel e 1996 dins So l' anuti. Ele va esse riprinjhe pa des ôtes sicrijheus come Lucyin Mahin et Chantal Denis. Ci fourit on vraiy dislaxhaedje po poleur sicrire des paskeyes foû do cåde di persounaedjes walons et waloncåzants ki dmorèt el Walonreye tradicionele.
Hårdêye difoûtrinne
Ôte prezintaedje do live (e francès, avou passaedjes e walon).
Bive
Li Grand Bive (fr: Bièvre), c' est ene rebanêye comene di Walonreye el province di Nameur, dins l' canton d' Djedene, ki roye France et les cantons d' Biarin, Welin, Palijhoû et Bouyon.
Bive fwait pårteye des "comenes d' Urope". Dispu 2021, c' est eto ene comene ki dit oyi ås lingaedjes do payis.
thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur
Etimolodjeye
Li no d' "Bive": Beveris (770), Bievere (1243) vént do gålwès "Beber", k' on dit "Bièvre" e francès et k' est l' vî no do castôr.
Djeyografeye
Li comene si stind so a pô près 11.000 ectåres et lodje come 3.000 djins.
Bive est sol cresse ki poite les aiwes ki vont a Lesse, a bijhe, et les aiwes ki vont a Smwès, å midi.
Economeye
Astalaedje d' on zonigne d' olyinnes (kimincî al Tossint 2009, tot fwait e 2010)
Å cminçmint, on les vleut mete Moncea et a Bayamont. Mins les djins n’ è vlént pont, paski c' esteut trop près des måjhons, ki ça dénreut on djinnant brut, ki l' payizaedje sereut dbrôlé.
Li waibe do Pont Mack, c' esteut on bea platrê, d’ èn aboird åjhey, ki pleut ascode les 7 olyinnes do pordjet. Ene coine du tchamps foirt sitindowe, purade a plat, bén erî do viyaedje, dirî l’ lene di trén, et do costé d’ bijhe. Come çouci, cwand l’ solea lût a nonne, les ombrires si tapèt putoit do costé des bwès.
Tuzance
Aisse del Tuzance avou on pårteye des activités pol walon (copinreye, cåbaret walon). Il ascoye li soce des rcåzeus di l' Årdene nonnrece dispu eviè 2002. Et les «scoles di rfondou walon d' Bive» dispu 2003.
E 2018, li grand Bive s' aprestéve a siner pol labele «Nosse comene dit oyi».
Taeye-Fier (aiwe)
Categoreye:aiwes del Walonreye L' aiwe di Taeye-Fier (fr: Tailfer), c' est ene aiwe del Walonreye ki prind sourd a Côrire et va tot droet viè l' Coûtchant, passer inte Måyin et Sårt-Biernåd, et s' maxhî a Mouze ene miete a Bijhe di Lustin, al plaece lomêye li Rotche di Taeye-Fier.
Sol droete erive, c' est tot schaeyisse; sol gåtche erive, c' est del castinne. Dins l' castinne, gn a des plaeces ki l' aiwe eva, et n' rivni ki sacwants cints metes pus lon.
San Esteban de Gormaz
San Esteban de Gormaz, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
11 di djulete
Li 11 di djulete, c' est li 192inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 193inme po ls anêyes bizetes), avou 173 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
9 di djulete - 10 di djulete - 12 di djulete - 13 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Powezeyes do docteur Vermer
Egzimpe d' arimé
Modêye riscrîte en ortografeye Feller, a môde des Relîs namurwès.
Sourdants
<References/>
Rindjmint des fåves da Aarne et Thompson
Li rindjmint des fåves da Aarne et Thompson, c' est on rlomé sistinme di clasmint des fåves do vî vî tins.
C' est l' Finlandès Antti Aarne (1867-1925) et l' Estazunyin, ki provneut d' Suwede, Stith Thompson. (1885-1976), k' ont-st emantchî ci rindjmint la.
Istwere do rindjmint da Aarne et Thompson.
E 1927, Stith Thompson a stindou l' rindjmint a des fåves di totavå, dins l' live "The Types of the Folktale : A classification and bibliography", k' a stî replaidî 1973, pa l' Academia Scientiarum Pennica a Hensilki.
E 2004, Hans-Jörg Uther a co rcandjî ene miete li rindjmint po si Enzyklopädie des Märchens (eciclopedeye des fåves do vî vî tins).
Eployaedje et criticaedje.
Li rindjmint da Aarne et Thompson a stî eployî po classer les fåves do vî vî tins did pattavå l' Daegn. Et çoula, cobén k' on-z a rprotchî å rindjmint d' esse trop ecorinné so les fåves di l' Urope.
Rindjmint di sacwantès fåves del Walonreye
*
André Henin
André Henin a skepyî li 14 di djanvî 1924 et mori li 6 di decimbe 1993.
C' esteut on scrijheu e walon skepyî a Han-so-Lesse.
Gn a ene bibioteke ki poite si no a Beuzet.
Di s' mestî, il esteut curé, et fini doyén a Djiblou.
Ouve pol walon
Il a bråmint dit des messes e walon.
I scrijha on foirt bea roman, «Les teres då Bon Diè». Il est eto l' oteur di noveles, d' èn årmonak, di couyonådes ("Djôzefreyes") eyet di pretchmints (avou ratournaedje d' on boket d' l' Evandjîle ki va avou).
Totes ses ouves, foû des «teres då Bon Diè» ont stî rashonnêyes dins on live, replaidî pa Bernard Louis, dizo l' tite Œuvre wallonne d'André Henin.
Ricwerances so les ouves da André Henin
Joëlle Neuret, « Les teres då Bon Diè, étude des personnages », memwere UCL, 1997.
Shuvance
André Henin va divni on modele po les pretchmints e walon do payis d' Nameur. Il est sovint cité pa Bernard Van Vynckt.
Hårdêyes difoûtrinnes
Henin Henin
El Bourdon (gazete)
El Bourdon, c' est ene gazete e walon ki parexhe tos les moes dispoy setimbe 1949.
C' est purade des scrijhaedjes di belès letes.
Les Eplaidreyes do Bourdon editnut des lives sicrîts pa les cis ki metnut leus bokets dins ç' gazete la.
Lomaedje
Si no provént do spot del grosse clotche do cloke-poite di Tchålerwè. On dessén di ç' befrwè la avou l' cloke padvant a dmoré dessiné so tote el prumire rîlêye del gazete.
Istwere
El Bourdon fourit metou en alaedje pa Félicien Barry, ecoraedjî pa Henri Van Cutsem, po-z eplaidî des tecses di belès letes e walon di scrijheus d' Tchålerwè et co d' ôte pårt, et eto dner des noveles (e francès) des boutaedjes pol walon dins l' Hinnot, dins l' Roman Payis, et co pus lon.
Cwand i parexhe, on dit k' i zûne (come li Moxhon d' Ônea et li Viye Sprewe xhuflèt). I vude tos les moes.
E 2004, i s' a etroclé avou l' Moxhon d' Ônea, mins tot wårdant tchaeke si tite.
E 2007, il a fwait parey avou l' gazete e picård "No boutique".
Lingaedjes
Èl bourdon est sicrite e troes lingaedjes : e walon, e picård ey e francès. Tot rwaitant les prumîs lingaedjes, les oteurs scrijhnut avou l' ortografeye k' est l' pus djondant d' wice k' is vicnut. Adon, pol walon, les scrijheus uznut voltî li sistinme Feller. Pol picård, c' est puvite do Feller-Carton.
Imprimeus do Bourdon
Aprume, c' est Félicien Barry ki l' a-st imprimé divins si imprimreye. C' est ene cogne A4 avou do papî d' gazete. Tchaeke limero a ene coviete diferinne, mins todi so on cåde avou l' poite-cloke di Tchålerwè (et l' grosse cloke lomêye «El Bourdon») dissu, a hintche. Eyet l' malton ki s' enûle dins l' coine ådzeu, divant l' tite : «el bourdon», et l' sortite «d'Châlèrwè èt co d'ayeûr».
Sourdant
Bourdon Bourdon
Grande coulmele
Li grande coulmele, c' est on magnåve tchampion, hôt epîtlé (20 cm hôt), al tiesse ås blankès lames, foirt lådjes, avou on dobe anea, ki vént voltî dins les sapinetes, copurade so les ôrires, la k' gn a on spès lét d' picas.
Li pî del coulmele est foirt fiyasseus.
André Gauditiaubois
Il a skepyî a Dårmè li 2 d' awousse 1949. Il a morou a Gochliye li 28 di may 2021.
Grande coulmele
No e sincieus latén : Macrolepiota procera.
André Gauditiaubois
Ouve e walon
Il a-st aprins l' walon avou s' grand-mame di Nivele, et a cmincî pa spepyî l' Coppens, po ecråxhî s' vocabulaire. Mins il a raddimint rcweri ses mots did pattavå l' Walonreye, et minme sicrire des tchansons avou l' accint d' Lidje u di Ståvleu.
Grande coulmele
Dins l' minme famile, on-z a eto li coulmele al cresse
Henri Bragard
thumb|150px Henri Bragard (di s' no d' pene, Fré Matî, sicrît davance Fré Mathî do Club Wallon ), c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Måmdiy.
André Gauditiaubois
Ouve e walon
I fourit purade kinoxhou come cåzaedjisse da William Dunker, mins il a fwait eto des paroles po mo des djonnès tchanteus et tchanteuses. Eto, il a "wangnî" dipus d' on côp des pris å Grand Pris del Tchanson e walon, pu des Fiesse del Tchanson e walon.
Henri Bragard
Il a skepyî li 27 di djanvî 1877, ey a morou come prijhnî des nazis e l' Almagne li 5 di måss 1944.
Piteuse (machine)
Ene piteuse, c' esteut ene feneuse avou shijh u ût fotches ki pitént e hinant l' four padrî.
Istwere
On a cmincî a-z è vey dins tos les ptits viyaedjes del Walonreye dins les anêyes 1950. Ele alént permete di baxhî l' mwindouve pol fenaedje do four.
Henri Bragard
Henri Bragard, c' esteut l' neveu da Nicolas Pietkin, et l' continouweu d' ses idêyes. Insi, i s' a batou pol dislaxhaedje del Walonreye Prûssyinne, et après 1919, siconte do raloyaedje des Redîmés Payis a l' Almagne da Hitler.
Piteuse (machine)
Istwere
Elle ont stî replaeceyes pa les pirwetes dins les anêyes 1970.
Grande coulmele
Codaedje et magnaedje.
Il est co meyeu a magnî cwand il est ptit, sol cogne d' ene pitite bole, divant kel tiesse ni råye do pî.
Henri Bragard
Ouve e walon
thumb|Plake sovni del guere di 40 riprindant des vers da sinne I mousse å Club walon e 1898 (dizo l' no d' pene di «Fré Matî»), et do côp endè divni prezidint (1899). I va adon scrire dins l' «Årmonak del Samwinne», et dins «Lu vî sprâwe», k' il eplaide lu-minme di 1927 a 1931.
Dedja tot djonne, il aveut scrît ene epopêye “Djerome Savonarole” (1900), mins bråmint avou s' mononke. Çou k' on-z a purade ritnou d' lu, come mwaisses sicrijhaedjes, c' est des nozés ptits arimés, ki si rsintèt des tchansons almandes. C' est po ces arimés la, eplaidîs après s' moirt, kel Hinri Bragard a stî relî dins grosse antolodjeye da Piron.
Pask' i s' a eto bråmint batou pol Walonreye et prinde pårt å Mouvmint walon, il est eto metou dins l' Eciclopedeye do Mouvmint walon.
Hinri Bragard a eto scrît des rimêyès pîces di teyåte : “Royinne des Bwès” (1925), et “On djoû al fagne…” (1939).
Les scrijhaedjes da Hinri Bragard estént stramés håre et hote. I n' avént måy sitî ramexhnés, disk' e 2008. C' est adon ki l' SLLW va vudî "L'oeuvre poétique wallonne de Henri Bragard". Li live atake pa ene biyografeye foirt sipepieuse, et on corwaitaedje di ses arimés sicrîts pa Renée Sedyn.
Di s' mestî, il esteut publicisse (do tins del Walonreye prûssyinne), pu, come Bedje, il esteut eployî d' ene societé d' electricité (1925-1940).
Cronolodjeye di ses scrîts e walon et di s' bataedje politike
Il est ramassé li 2 d' djun 1943 pås Nazis et fwait prijhnî e l' Almagne å camp di Sachsenhausen-Orianbourg. I n' î pasrè nén l' anêye, foirt halotche k' il est des crokes k' il a yeu al guere di 14.
Sourdant
Bragard Bragard Bragard
Grande coulmele
Galleria
Categoreye:Micolodjeye
André Gauditiaubois
Ouve e walon
Il a scrît on tchaptrê do live Ké walon po dmwin ?, adjinçné pa Lucyin Mahin.
Riprins dins l' antolodjeye "Po les dijh ans do ptit".
thumb|[[Stéphane Quertinmont a hintche avou André Gauditiaubois padrî a droete, e 2000]]
Sourdants
Gauditiaubois Gauditiaubois
L' ome ki n' dimandéve rén (roman)
thumb|Coviete do live
L' ome ki n' dimandéve rén (L'ome qui n' dimandéve rin), c' est on roman policî, sicrît a môde di comedeye pa Emile Sullon, et k' a vudî e 2002 ås eplaidreyes Dricot a Lidje, po l' anêye Simenon.
Li live a stî publiyî avou, a l' evier, li ratournaedje e francès, al libe, da Robert Ruwette.
Djinre
C' est onk des deus prumîs romans policîs, e walon, avou «On byin bråve ome» da Chantal Denis k' a rexhou l' minme anêye.
Rascourti
L' ome ki n' dimandéve rén, c' est Djåke Mamé. C' est èn orfulin k' a stî aclevé pa des beguenes tins del guere di 1940-1945 et il atouma k' i n' a måy avou des papîs. Disk' å djoû ki deus adjints d' police li vont ramasser pask' i rshonne come deus gotes d' aiwe a on bandey k' on-z a cossemé si portrait-robot. C' est l' comissaire Laroche k' a pexhî l' oujhea (si on pout dire). Mins, e profitant d' on comelaedje des ôres å comissariat, Djåke Mamé schipe evoye - pa l' ouxh d' intrêye - tot djhant, håynetmint: "dji n' a nén k' ça a fé la, mi."
Mins tot rotant po-z aler ovrer (do djårdinî) amon ene pratike, la k' i tchait so ene crapåde ki s' tapéve e Mouze. I plonke et schape li glawene. Mins li tins di s' raveur (lu, Djåke), vo l' cial (leye, li djonnete) zouptêye evoye, et c' est co l' Djåke Mamé - co trop dshoflé po poleur dire "pan" -, k' on emoenna ås Urdjinces al Citadele.
Mins a l' ospitå, gn a onk des policîs di lanawaire ki va rcweri s' mame k' a stî passer des egzamins. I ricnoxha l' Djåke, dabôrd. Et après co tote ene paskeye, vo l' rila avou des pôcetes. Mins i s' rischape co et, ci côp cial, Laroche nel ritrouvrè nén dvant lontins.
Plaçaedje di l' istwere dins l' tins et dins li spåce
Li spoûle si passe a Lidje. Li feme ki s' neye, est dins l' Derivåcion. Et l' costume da Djåke Mamé si trouve e brebådes dins l' Canå Albert. Djåke Mamé si rtrouve å siervice des "strapants cas" el clinike del Citadele. L' istwere si passe a pô près cwand elle a stî scrîte, inte 1995 et 2000. Djåke Mamé a vnou å monde e 1940, et l' orfulinat la k' a crexhou catchént des efants djwifs. (Eto, c' est li ptit oujhea da Djåke Mamé k' on-z a mostré cwand les controleus almands î ont-st avoré, on djoû).
Djåke Mamé a don 55-60 ans. Il a co del foice assez po-z aler rapexhî ene feme ki s' neye mins après, i puptêye come on vî tchvå. Å comissariat, i rescontere èn abagant tchetchene, tchessî di s' payis dandjreus el guere di Tchetcheneye (1997).
On curé a stî touwé a l' orfulinat après kel Djåke mamé, k' î fjheut åcolete, a yeu cwité. Did la, li comissaire Laroche va pinser k' c' est l' ancyin åcolete k' a touwé l' priyesse pask' el margougnive. C' est des cayets (sins djeu d' mot) k' on tuzéve bråmint di ç' tins la cwand on-z a yeu ramassé Dutroux e 1996.
Li langue di "l' ome ki n' dimandéve rén"
C' est do walon foirt åjhey a lére, sins waire di målåjheys mots, po on Lidjwès, do moens. Sacwants beas mots:
Li lingaedje des persounaedjes
L' oteur tént conte des uzaedjes des lingaedjes a Lidje e 1995. Les policîs fwaiynut leus inketes e francès mins djåzèt walon inte di zels. Li doctoresse walafrikinne (ene noere, dabôrd) kinoxhe li tchanson "Mareye Clape-shabot, dazår d' aveur fwait l' sint Torea cwand elle esteut studiante.
Tuzaedjes sol walon
Emile Sullon mostere co on côp k' il a ene boune kinoxhance des piceures des deus langues. Metans ses refleccions po mostrer l' diferince avou l' francès avoir du flair ki vout dire po on policî: sinte la wice k' i fåt moenner l' inkete. Aveur del flaire e walon vôreut dire flairer, oder mwais, cwè ! Al fén, li mwaisse-indice ki va permete di rtrover Djåke Mamé, c' est ene ratourneure k' i dit tofer:
Tecnikes di racontaedje
Dins s' racontaedje, li scrijheu s' adresse cobén ås lijheus. I fwait eto del sociolodjeye comparêye, e mostrant l' diferince inte deus ome ki n' dimandént rén: Diyodjinne ki dmoréve dins on tonea do tins des vîs Greks, et ki pleut atôtchî on rwè, et Djåke Mamé, ki s' a dvou fé crexhe li båbe po poleur viker e påye.
Po mostrer kî çki djåze, li cåzeu est sovint metou padrî l' djåzaedje, inte åtchetes:
Manaedjmint do suspinse
Les moumints d' suspinse ni durèt nén lontins. L' istwere avance raddimint. Tolminme ci n' est k' dins les dierinnès pådjes k' on sait cwè so l'ome do portrait-robot. Eto, al fén, on n' sårè måy si l' curé k' a stî touwé e 1952 aveut margougnî Djåke Mamé. Cwand l' comissaire lyi dmande pocwè k' i n' a pus volou fé l' åcolete, sacwants moes pus timpe, noste ero respond: On pout comprind come on vout !
Moulete (pansreye)
Li moulete (sincieuzmint, l' abomazom), c' est l' cwatrinme potche del pansreye des roemiants.
Rotaedje
Les alimints î avnèt après aveur passé li panse, ey les cint foyes do cint-fouyas, la k' il ont stî rapurés des gros cayets ki n' ont rén a fé dins les boyeas (plastike, pires, boket d' fier).
C' est la l' vraiy estoumak, come li ci des ôtes biesses ås tetes.
Li moulete revoye l' amagnî, dedja rtravayî, eviè l' prumî boyea.
Siervaedjes del molete
Li moulete, avou les ôtes pårteyes del pansreye, si polèt magnî e hatchisse (avou des ôtes bokets del dispouye).
Li moulete pout eto esse greyeye a ptits bokets (ricete djaponesse).
El farmaçreye, on î saetche li mayire (prezeure).
Maladeyes del moulete
Ås vatches, ey aprume ås grandès epatlêyes come les Hostenes sogneye avou waire di fôraedje et toplin des torteas, li mouyete pout candjî d' plaece, et si vni stitchî a hintche dizo l' panse. Li maladeye si lome diplaeçmint del mouyete a hintche.
Pacô, dins totes les raeces di bovrins, li moulete si pout toirtchî so leye-minme.
Categoreye:Antomeye des biesses Categoreye:Roemiants
Finlande
Rilomés Finlandès
*
Diè Ra
thumb|Li diè Ra e s' naçale Li diè Ra, c' est on dié del viye Edjipe.
Mwaissès piceures
I s' fijheut rmagnî tos les djoûs al nute pa s' mame Nout, et rmoussî dins s' matrice. Adonpwis, i riskepyive tos les djoûs al pikete.
Come les ôtes diès del viye Edjipe, Ra a morou aviè 391 ap. Dj.-C., k' il aveut 3500 ans.
Siervaedje essegnrece
Categoreye:Mitolodjeye d' Edjipe
Nayômé
thumb
Mwaissès racsegnes
thumb|plake "Vevî do Doyåre" thumb|cwåré madjike so ene pire d' ene måjhon
Istwere
Li viyaedje di Nayômé est cnoxhou dispwis 770 (Aldamega, Nawômé, Naômé), la k' on ndè cåze dins l' tchåte di Wandelaicus mansus.
Li tchestea d' Nayômé a stî ataké pås Montagnards Francès ki vnént do camp d' Belvå, li 17 d' awousse 1793 et l' signeur, Filipe-Gedefroid, viconte di Lardenoy de Ville, deputé do nôbe-estat pol Lussimbork a stî touwé, adon k' i s' aveut catchî dins les grands djonkeas do vivî. Ça a stî l' dierin signeur di Nayômé.
Gn aveut dins l' tins a Nayômé ene viye tchapele k' a stî confondowe po-z è fé ene novele. Les viyès pires ont stî baculêyes dilé l' vivî et cwand les djins ont basti des novelès måjhons, il ont tcheryî ces pires la. Ça fwait k' on rascontere dins les meurs des måjhons, des pires avou des scrijhaedjes.
Avey
Al rowe d' Ôpont, padrî l' eglijhe, ene måjhon avou ene pire avou on cwåré madjike (sol måjhon Alaime) ki provént del viye tchapele.
Pî-notes
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Nameur
Robot (volant)
Categoreye:Åres di guere On robot, c' est ene volante bombe ki les Almands ont tchessî so l' Inglutere et so l' Beldjike al fén del guere di 40.
On les loméve les V1, les V2 (Vergeltungswaffe, åre di rvindje I & II)
Les robots estént rimplis avou totès sôres di bokets d' fier ki spitént pattavå cwand i petént, on pô come les chrapnels. Li mot "robot" a eto des ôtes sinses.
Istwere des robots
Les prumirès volantès bombes ont toumé so Londe dins l' nute do doze å traze di djun 1944.
Disk' å cwénze di djun al shijhe, on n' a pus rén veu ni etindou. Mins li cwénze di djun al nute, les Almands ont cmincî li longue riguilete di lançmint d' robots. So nén co vint-cwatre eures, deus cint volantès bombes toumît so Londes et dins les cénk samwinnes ki vont shuve, i gn årè dipus d' troes meye ki vont scheure so cisse veye la.
Four
Li four (sicrît eto foûre), c' est del yebe k' a stî "fåtcheye" (on dit eto "soyeye"), pu k' a fené sol tchamp.
Få (usteye)
Categoreye:fenåjhe et awousse Categoreye:viyès usteyes
thumb|fåtcheu ki rshinme si få ([[François Gianolla)]] Ene få, c' est ene usteye avou on mantche et ene lame, po fåtchî (on dit eto "soyî") å four u ås dinrêyes.
L' eployaedje del få a shuvou l' ci del seye. Le pus viye usteye po fåtchî, c' esteut l' seye. Les fåtcheus al seye estént eto lomés les crouwådeus.
Four
Li såjhon k' on soye å four si lome li fenåjhe. El Walonreye, li fenåjhe si fwait e moes d' djun, k' on lome, dabôrd, li fenåmoes.
Få (usteye)
Il a stî shuvou do ci del raezete. Mins minme a ç' moumint la, gn aveut co dandjî del få po fé les voyes (lårdjeur tot åtoû do tchamp, po li tchvå et l' coir del machine passer). On bon fâtcheu al få pleut fâtchî disk’ a trinte åres so on djoû, c’ esteut on djournå.
Four
Dins les payis la k' i ploût beacôp, li four a stî bråmint replaecî pa des essilaedjes.
Få (usteye)
Rawijhaedje et rbataedje del få
Cwand on fåtchive, on rawijhive li lame tos les cwårts d' eure, tot passant ene pire a rawijhî dsu. Cisse pire a få la esteut pindowe al cingue do fåtcheu, dins on coirnî u on buhet. Ladvins, gn av' di l' aiwe avou do vinaigue.
Al nute, li fåtcheu rbateut s' få so èn egloumea. Po-z ataker, i prindeut les batmints (li mårtea avou ene pene et l' eglumea). I plantéve l' egloumea el daegne, et s' ashir, les djambes eschåyeyes. Adon, trimper li pene do mårtea dins ene cassete d' aiwe. Et, tot tnant li spès boird del få avou l' hintche mwin, taper sol taeyant avou l' pene do mårtea, tinou del droete mwin. Et avancî, tot doûçmint, do talon disk' al betchete del lame.
Four
Disrôlmint del fenåjhe
Cwand l' fenåmoes arivéve, on rbateut les fås avou l' mårtea et l' egloumea et on rawijhive les lames di raezete.
Få (usteye)
Les pîces del få
Tchaeke des pîces del få aveut sacwants nos e walon.
Four
Disrôlmint del fenåjhe
Sacwants djoûs après l' fåtchaedje, on dveut rtourner l' four. On li spårdeut al fotche, pu, pus tård avou ene feneuse, lomêye ossu piteuse. Pu, cwand l' four esteut setch assez, on l’ rahougnive an lignes dreûtes ou bin après, avou li ratô fane, ki rahougneût so l’ longueûr. Pu on è fjheut dès hopeas ou des gades.
On côp bén fené, li four serè rintré el gregne.
Få (usteye)
Få et seye
thumb|200px|ene få d' brouyire (sins pougneye) et ene fåjhele
Four
Li fenåjhe el Walonreye
Dins l' tins, cwand on-z atakéve a fåtchî e l' Årdene, c' esteut lontins ki les bons fåtcheus estint evoye si louwer après l' payis d' Heve, k' esteut bråmint pus avancî k' nozôtes. Et li såjhon fineye låvå, i rivnént fé ene deujhinme campagne e l' Årdene.
Få (usteye)
Sourdant et pî-notes
<References/>
Four
les sôres di four
* Categoreye:Nourixhince des biesses
Yebe ås maladeyes
thumb|Live da Boxus so les yebes ås maladeyes ene yebe ås maladeyes (on dit eto : passe-méde), c' est ene plante ås viertus werixhreces.
On s' endè sieve po médyî des mås des djins et des biesses.
Les motlîs des nos walons des yebes ås maladeyes
*
2 d' djulete
Li 2 d' djulete, c' est li 183inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 184inme po ls anêyes bizetes), avou 182 djoûs ki dmorèt co po-z ariver å coron.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
30 di djun - 1î d' djulete - 3 d' djulete - 4 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Oyon o/ou
L' oyon O/OU, c' est on foninme foirt corant e walon, et assez bén erîlé, “O” so Nameur, di Lidje et al Bijhe et å mitan del Basse Årdene, “OU” sol Coûtchant walon et l' Årdene nonnrece.
Eto, c' est l' lete O k' a stî relîte e rfondou.
Egzimpes ALW
Li modele des diyalectolodjisses po studyî li spårdaedje di ci foninme la, c' est l' mot crosse (Mape ALW 1, 25). A cåze do son S walon - li picård, li tchampnwès et l' gåmès ont T (croûte) come li francès -, li disfondowe crousse va croyler come ene banane å Coûtchant et a Nonne des payis d' Lidje et d' Nameur, ki sont l' banstea istorike do walon. On rtrouvrè ci dispårdaedje la po toplin des ôtes oyons do walon.
Ôtes mots avou l' foninme O/OU
🇱🇰 Categoreye:Mots avou l' oyon O/OU
Mape crosse / crousse
Foninmes do walon categoreye:Diyalectolodjeye walone Categoreye:Sons et letes do walon
Rifondeus do walon
Les rfondeus do walon, c' est les djintis bouteus k' ont ovré å rfondaedje do walon, po-z ariver å scrijhaedje lomé rifondou walon. C' est l' Jean Germain k' a l' prumî tuzé praticmint å rfondaedje do walon. Mins i n' a nén continouwé dins si idêye. Les ôtes rifondeus ont werké soeye-t i dins li Tåvlotêye Rifondaedje del Rantoele, soeye-t i dins l' Comission Normalizåcion di l' UCW, u dins les deus. Les deus vayants k' ont cmincî a arbeter fer so li rfondaedje fourît Tiri Dumont eyet Lorint Hendschel ki s' ont-st atôtchî pol prumî côp e moes d' avri 1992. E moes d' djulete 1993, Lucyin Mahin si meta e rapoirt avou Lorint Hendschel. Les troes "Vîs Rfondeus" s' alént rescontrer pol prumî côp å raploû di Rdû so l' avni do walon e moes d' setimbe 1993. E 1995, Stefane Quertinmont va copler l' troclete, pu e 1996, Djihan-Pire Hiernaux. Inte 1996 et 1998, Djihan-Françwès Brackman serè on moumint e rapoirt avou les rfondeus, et-z atåvler sacwantès ahessåvès idêyes. Dominique Heymans, Charles Josserand, Marcel Slangen eyet Pierre Otjacques ont bouté on moumint avou les rfondeus, mins sins bråmint etervini tecnicmint.
E 1998, Johan Viroux prezinta di s' costé èn ôte pordjet di rfondaedje, li "walon unifyî", foirt rashiou sol namurwès. E 1999, Pablo Sarachaga s' a metou dins l' mouvmint avou l' tåvlotêye rifondaedje del Rantoele. Les pus djonnes des rfondeus, c' est Georges Sfasie k' a cmincî a studyî li rfondaedje e 2004, eyet Jean Cayron k' a bouté so les ratournaedjes des programes éndjolikes, dispu 2010.
* * Categoreye:Rifondeus
RTBF
vignette|Logo de la Radio-télévision belge de la Communauté française thumb|right|Li tour Reyers a Brussele, did wice li RTBF evoye ses waches Li RTBF ou Radio televuzion bedje del kiminålté francesse ([FR] Radio Télévision Belge Francophone) est li televuzion publike bedje e francès-cåzante ; dispoy li federålijhaedje del Beldjike elle a passé dizo l' viernaedje del kiminålté francesse di Beldjike, dismetant ki l' televuzion e neyerlandès passéve dizo l' viernaedje del Flande, dizo l' no di VRT.
Tchinnes d' asteure
Li RTBF a cénk tchinnes :
Tchinnes davance
Li RTBF aveut ène ote tchinne di televuzion :
Radio
Li RTBF a mwintès ståcions di radio :
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Televuzion Categoreye:Beldjike
Coirnîmont
Coirnîmont (la-minme Cwârnîmont u Côrnîmont, fr: Cornimont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Wåjhî, li 26 di djulete 1964, divant les grands rebanaedjes. Asteure, c' est onk des viyaedjes do Grand Bive, e l' province di Nameur.
thumb|tchapele
Discrijhaedje
Coirnîmont (çou ki vôreut dire "coirnou-mont"), c' est on ptit viyaedje foirt touristike sol cresse ki rwaite an face, li cresse do Grå-Fayi.
Po-z aler d' on viyaedje a l' ôte, i fåt dischinde dins ene parfonde valêye, bagneye på rixhea ki vént d' Wåjhî et moenne ses aiwes a Smwès, å rgård do ptit viyaedje di Mouzaive.
Ci rixhea fijheut tourner l' molén et l' soyreye di pires di Mitôdje, so Wåjhî, li molin d' Grå-Fayi et l' molén d' Mouzaive. C' est onk des pus beas rixheas del comene di Bive, avou on pont antike sins vôsseure fwait avou des platès pires d' agåxhe.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Touyisse
èn ôte no do matoufè, k' on dit el Basse-Årdene.
On l' lome insi pask' on touye tofer li cadon dins l' paile, dabôrd ki po les vôtes (fwaites avou les minmes ingredyints), el fåt bén wårder eshonne, d' ene seule pîce, pol poleur ritourner.
Vôte
Ene vôte ou on reston ou ene coukebake, c' est èn amagnî a vey avou li boledjreye-påstedjreye, et l' amagnî abeye abeye.
Les vôtes al boûkete si lomèt boûkete (après Lidje) ou berdeles (sol Simwès).
Spessès vôtes
thumb|Deus spessès vôtes Ricete des spessès vôtes (å lård) come on les fjheut dinltins :
Finès vôtes
Les finès vôtes ou vôtions, ou restons si fwaiynut insi :
Acpagnmint
Les vôtes polnut s' magnî totes seules ubén avou èn, virpus puzieurs, acpagnmints :
Ôtès sores di vôtes
les boûketes.
Vote Vote
Biarin (veye)
Biarin (on djheut eto : Bièrin ; F. Beauraing), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Nameur.
Rilidjon
Raparexhaedje di l' Aviedje a 5 efants inte li 29 di nôvimbe 1932 eeyt li 3 d' djanvî 1933. Dispu don, Biarin a divnou on cinte di perlinaedje catolike.
Biarin dins les belès letes e walon
On djåze do perlinaedje a Biarin dins ene des noveles di Doze femes et adon, dins l' ramexhnêye-muroe Doze omes.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye
Uetersen
Uetersen c' est on viyaedje almand, el Schleswig-Holstein, e l' arondixhmint d' Hamburg, metou sol.
Ôtès hårdêyes
Categoreye:Almagne
18 di may
Li 18 di may, c' est li 138inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 138inme po ls anêyes bizetes), avou 227 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
16 di may - 17 di may - 19 di may - 20 d' may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
19 di may
Li 19 di may, c' est li 139inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 140inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 226 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
17 di may - 18 di may - 20 d' may - 21 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Motî walon so les fis
thumb|purnea d' cweraedje sol [[DTW]] On motî walon so les fis, c' est on motî walon, aprume on motî walon-francès, k' on pout aler loukî dsu sol Daegntoele.
Siervaedje
A pårt les scanaedjes a môde d' imådje håynés e PDF, i pout eto siervi come franwal, avou l' aidance d' ene ricwirrece divintrinne.
Istwere
thumb|Mwaisse pådje do Wiccionaire e 2010 Li prumî motî walon so les fis fourit cmincî e moes d' måss 2000. Il esta eplaidî sol waibe di l' Aberteke, edjîstrêye so on sierveu des diccionairîs.
L' eplaidaedje do prumî motî complet a stî fwait e 2001, sol waibe di motîs Lexiloglos.
Gn a tot l' air d' aveur on fel agrès po les motîs walons so les fis. Metans, li motî d' Forire et Nåwinne, il a stî eberweté tot etir 2383 côps so l' anêye 2004.
Djivêye di gros motîs walons so les fis
thumb|Wiccionaire walon e 2015 thumb|motî d' potche 4000 mots wa-fr / 4000 mots fr-wa
Motîs avou tos les accints walons
thumb
Walon do Coûtchant
thumb|[[Motî d' Nivele]]
Sourdant
Categoreye:Waibes e walon * Categoreye:Daegntoele Categoreye:Djivêyes * Categoreye:Raspepyîs årtikes
Toumaedje des tchveas
Li toumaedje des tchveas (on dit eto, tcheyaedje des tchveas u, ene miete po rire: disploumaedje), c' est cwand les djins divnèt pelakes (on dit eto: pelêyes, tchenowes, disploumêyes).
Li toumaedje des tchveas est rwaitî come onk des senes di l' aviyixhaedje. I cmince pus djonne ås omes k' ås comeres.
Les tchveas polèt eto tchaire di cåze di rayixhaedje ås rais X, u dins des maladeyes divintrinnes come li sida.
Categoreye:Medcene
Filiberto Ojeda Ríos
Filiberto askepia li 26 d' avri 1933 dins ene famile di payizans di Porto Rico (dizo manbornance des Estats Unis dispoy 1899), dins l' localité di Naguabo. I n' pola nén aler pus lon kel cwatrinme anêye di segondaire, mins nerén i studia en otodidake ey aveur des grandès cnoxhances di l' istwere eyet les mouvmints politikes del Daegn; il djouwéve eto del trompete eyet del guitåre.
C' est dins ç' contecse di tinsions politikes la ki Filiberto bague avou s' famile, e 1961, viè Cuba, wice ki ses cwate efants ont dmoré viker. Låvå, i va rçure di l' etrinnmint pol gueriya, et motoit eto ovrer po les siervices di racsegnmints cubins.
I rvént a Porto Rico, eyet s' mete avou les mouvmints indepindintisses clandestins, ey e 1967 il askepeye li Mouvmint Indepindintisse Revolucionåre Årmé (Movimiento Independentista Revolucionario Armado, MIRA) k' aveut l' såme di discolnijhî Porto Rico tot fjhant ene guere di gueriya; li minme anêye, i mete so pî, a Noû York, li groupe di gueriya urbinne Front Årmé di Liberåcion Nåcionåle (Frente Armado de Liberación Nacional, FALN). Li MIRA sereut disfwait pal police estazunyinne dins les anêyes 1970, eyet Filiberto va esse aresté pol prumî côp e 1970.
Li 26 di djulete 1977 (date eto di l' atake do cazer Moncada a Cuba), Filiberto askepeye l' EPB, (Ejército Popular Boricua, Årmêye Populaire Portorikinne), mî cnoxhou come Los Macheteros.
Å cmince des anêyes 1980, les Macheteros ont-st ataké on camion di transpoirt di fonds, å Connecticut, eyet haper 7 miyons di dolårs, po leu finançmint ey eto ene pårteye åreut siervou po-z aidî les pôves di ç' payis. Les Estats-Unis acuzèt Filiberto d' î aveur pårticipé.
Ojeda Ríos a stî aresté pal police estazunyinne (FBI) li 30 d' octôbe 1985, avou des ôtes mimbes des Macheteros (onk des adjints do FBI fourit coixhî d' ene bale a ç' moumint la) ey eprijhné sins droet al liberté dzo côcion. Mins ses camaerådes arivèt-st a dmander å govienmint des Estats-Unis ene liberté condicionele dizo côcion, ki serè metowe a on miyon d' dolårs; ele serè payeye, eyet on côp å dfoû, Filiberto va-st ovrer a organizer li cminålté portorikinne do Connecticut.
E 1989, a San Juan, å Porto Rico, i fwait lu mimne si disfinse å procès, k' il est ametou po 19 tchedjes. I derit åzès djuris «ci n' est nén seulmint mi k' vos alez djudjî, mins eto vos minmes, vos efants et les djermêyes a vni [...] di vozôtes dipind li djustice po ç' peupe»; après l' deliberåcion, li djuri l' declara enocin des dijh-nouv tchedjes k' on l' ameteut. Li FBI l' vola amete di novelès tchedjes, mins l' djudje Vargas de Cerezo n' vola nén, eyet fjha k' on lyi dene liberté condicionele. Avou cisse liberté condicionele la, Filiberto dveut poirter on braçlet electronike, eyet s' vini declarer regulirmint åzès otorités.
E 1990, li 23 d' setimbe — djoû do Grito de Lares (criyaedje di Lares), ki cminça, e 1868, li revole siconte des espagnols —, Filiberto Ojeda côpa s' braçlet electronike eyet rintrer cor on côp el clandestinité, k' il î dmorrè disk' a s' moirt. Les otorités estazunyinnes n' l' ont måy trové disk' e 2005. So ces 15 ans la d' clandestinité, i fjha tchaeke anêye sacwants respondas po des gaztîs portorikins, eyet ovrer avou les mouvmints indepindintisses clandestins ou nén.
E 1992, on tribunå estazunyin l' codåna en absance a 55 ans d' prijhon ey ene aminde di 600.000 dolårs.
Li 23 d' setimbe 2005, des adjints do FBI ont ecerclé l' måjhone d' Hormigueros wice ki l' moenneu indepindintisse si catchive avou s' feme; si feme pola moussî foû, mins lu fourit acsût d' ene bale di franc-tireu, et leyî s' dissonnter disk' a s' moirt, sins ki l' FBI ni permete a nolu d' s' aprepyî del måjhone so 24 eures.