cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Richard Simmons
Milton Teagle "Richard" Simmons a skepî li 12 July 1948.
Simmons, Richard
Serè (veye)
Serè (prononcî Sèrè F. Seraing), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, k' a prins l' tite di veye et k' a divnou intité
Motlî walon
Motlî del houyreye a Serè : Motlî Haust sol houyreye
Eredjistrumint
Cial, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Christian Thirion avou l' accint d' Serè pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Resploe
Li resploe, divins ene tchanson, c' est on boket ki rvént dipus d' on côp, cåzaedje et vuze, inte des ôtes hagnons k' on lome les coplets.
Sourdant
Categoreye:Tchansons Categoreye:Sicrijhaedje
Georges Guétary
Guetary Georges Guétary, di s' vraiy no Lambros Worloou, a skepyî li 8 di fevrî 1915 a Alegzandreye. Il est evoye dispu li 13 di setimbe 1997 à Mougins.
A l' edåme di 1950, di Grek k' il esteut, i s' a fwait naturalijhî Françès.
Cwårêye danse
thumb Li cwårêye danse u cwåré u cadrî, c' est ene sôre di dansaedje a copes ki s' cwitnut pu s' ritrover tot dessinant des cwårés tot bodjant.
Rilomêye
Elle esteut corante e l' Walonreye e 19inme sieke, et wårdêye, pår avou des cåzaedjes e walon, pa les Walons del Wisconsene.
Cåzaedje po moenner ene cwårêye danse
Tchantaedje po moenner les cwårêyès danses
Sourdant
Categoreye:Danse
Seur di citron
Fôrmule brouxhire:
Leugniye
Leugniye, la minme e picård ([FR] Leugnies), ubén e Feller « Leûgnî », c' est on pitit ban del comene di Biômont, e province do Hinnot.
Seur di citron
Parintaedje
citrate di sôde: eployî come siconte-eglumiant po les colekes si sonk; eto come tampon pH dins les renaiwants sés.
Categoreye:Prodûts tchimikes
Hamtea (Élessinea)
Hamtea (la-minme, Am'tia u Amia ), c' est on hamtea d' Élessinea.
Dins les belès-letes e walon
Aparexhe dins èn arimé da Jacques Desmet:
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Bruniau
thumb Bruniau (la-minme, e scrijhaedje Feller Breuniô /bʀənjoː/; e francès Brunehaut), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.
Bruniau a skepyî e 1977 ås grands rebanaedjes.
Li lomaedje del comene riprind li no d' ene royinne del Neustreye, et l' ci del tchåsseye ki poite si no (tchåsseye Bruniau).
33
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Bruniau
Lingaedje do payis
Li picård shonne î esse co bén vicant, poy ki l' comene a siné l' label «Nosse comene dit oyi».
Nintendo Switch
Grandès consoles : Wii U | Nintendo Switch Ptitès consoles : Nintendo 3DS | Nintendo Switch
33
i gn a: 100 - 50 - 8|25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Nintendo Switch
Li Nintendo Switch, c' est ene console di l' eterprijhe do minme no. C' est li prumire console bastårdêye. Dj' ô bén, li prumire console a-z esse ene grande console ey ene pitite eshonne.
Bruniau
Ban d' Bruniau
Categoreye:Province do Hinnot Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
33
anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50
Nintendo Switch
Istwere
Sorlon Shinya Takahashi, li pordjet åreut comincî e 2012, l' anêye ki l' dierinne veritåve grande console a vudî. El console a stî anoncé e 2016. On-z a ataké a ndè vinde å moes d' måss 2017.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Djeu videyo
Li diåle maçon (fåve do vî vî tins)
thumb|Scultreye do Diåle k' espaitche di fini on pont pask' i s' a fwait emantchî dins on martchî d' vindaedje d' åme thumb|Vindaedje di l' åme (riclame po on roman di ç' tite la) Li diåle maçon, c' est ene fåve do vî vî tins la ki l' diåle promete di construre on grand bastimint so waire di tins, conte on paymint ki c' est l' åme do dmandeu.
Flipe di Beldjike
Flipe d'Beldjike (e flamind Filip van België), di s' vraiy no Philippe Léopold Louis Marie de Belgique, c' est l' setinme Rwè des Bedjes.
I skepia li 15 d' avri 1960 et i monta sol trône li 21 di djulete 2013 cwand s' pa, Albert II a decidé d' abdiker.
Categoreye:Rwès des Bedjes Categoreye:Rwès et impreurs
Pal bawete (emission)
Categoreye:Tévé e walon Pal bawete (Pal Bawète), c' esteut ene emission e walon di Télésambe.
Urope coûtchantrece
L' Urope coûtchantrece, c' est les payis metous å Coûtchant d' l' Urope, aspoyîs so l' Oceyan Atlantike.
Pal bawete (emission)
Prezintaedje di l' emission avou sacwants videyos
Urope coûtchantrece
Djivêye des payis di l' Urope coûtchantrece
vignette|Ene des mapes di l' Urope coûtchantrece ki leye l' Almagne et l' Otriche e l' Mîtrinne Urope Li djivêye des payis di l' Urope coûtchantrece est foirt diferinne sorlon les organizåcions. Mins gn a å pus sovint : et, pacô, eto :
Li diåle maçon (fåve do vî vî tins)
Li pake est siné avou l' sonk do dmandeu.
Sôres di bastimints
Sapinse li fåve, i rvént totès les nutes ritirer ene pire po s' vindjî d' l' ovrî k' l' a-st emantchî.]]
Fén del fåve
Gn a deus sôres di féns:
Ureuse fén
Soeye-t i ki l' diåle est djondou: i promete d' aveur fini divant l' aireur do djoû. Mins, al fén del nute, gn a on cok ki tchante, et i dmane on boket nén atchivé.
El Rû
El Rû (El Grand Rû) (fr: Le Rœulx), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Hinnot.
Li diåle maçon (fåve do vî vî tins)
Ureuse fén
Oudonbén li diåle a prometou di fé troes travos ki l' ome lyi dmandrè.
Li creyåcion do Monde (teyåte)
thumb|Einstein & Brigitte Bardot (1î ake) thumb|Eninstein & Armand (1î ake) Li creyåcion do monde (Li crèyôcion dè monde, Li Crèyacion dè Monde ), c' est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa André Mottet.
33
28 | 29 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 36 | 37 | 38
El Rû
thumb|eplaeçmint del comene el province
Li diåle maçon (fåve do vî vî tins)
Ureuse fén
Mins après côp, c' est impossibe di fini l' bastimint, ki ça soeye djusse a ene pire près come a Aviote. C' est l' cas des gregnes do Braibant flamind, et dins l' Basse Årdene. Mins eto dins des ôtes payis d' Urope.
Li creyåcion do Monde (teyåte)
Elle a stî creyeye a Tîne-el-Hesbaye pal dramatike di Tîne-el-Hesbaye Rideau thisnois li 18 di nôvimbe 2018; li djouwaedje a stî filmé ey eredjistré so stroete plake videyo.
33
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 33 do calindrî grigoryin.
El Rû
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
Li creyåcion do Monde (teyåte)
Tinme
Come li tite el dit bén, c' est les shijh djoûs del creyåcion, tot londjinant sol shijhe do shijhinme djoû, la kel Bon Diu askepia Adan ey Eve.
Li diåle maçon (fåve do vî vî tins)
Ureuse fén
Vola l' conte del gregne del Malplakêye a Longveye (e Roman Payis, la k' gn a on trô dins l' toet (dandjreus fwait po dner del loumire sol batire).
Li creyåcion do Monde (teyåte)
Tinme
Li troejhinme pårteye, c' est l' aprestaedje di batea da Noyé, pol Diloujhe, avou kékes minutes so l' après-diloujhe.
Liberås Democrates
Li Liberås Democrates, oubén ancyinnmint : li Lisse Destexhe ([FR] Libéraux démocrates ; Liste Destexhe), c' est on politike pårti francès-cåzant. Brånmint d' ses mimbes sont des ancyins do MR. L' ideyolodjeye disfindowe på 'ç pårti est li conservateu liberalisse. Alain Destexhe (prezidint do parti) a dit k' son pårti est on N-VA francès-cåzant eyet beldjofile.
Li creyåcion do Monde (teyåte)
Djouwaedje
thumb|Boket do 3inme ake Gn a todi deus plans d' djouwaedje.
Li diåle maçon (fåve do vî vî tins)
Peneuse fén
thumb|Grossès pires des Fonds d' Cwåreu, aspitêyes dins l' Ambleve après l' distrujhaedje do molén do diåle Dins l' ôte cas, li dmandeu djouwixh di s' bén ostant k' il est dit pol pake. Mins li dierin djoû, i gnè vént èn abominåbe oraedje ki distrût l' bastixhe. Et les rwenes dimanèt la po fé rsovni les djins d' après.
Li creyåcion do Monde (teyåte)
Djouwaedje
Po on prumî, on voet des persounaedjes et tolus di ç' trevén la: Li Bon Diu, li Sint Spér, li Diåle, Adan, Eve, Cayin, Abel, Noyé (avou s' feme, onk di ses fis ey ene di ses feyes). Cwand l' Bon Diu (k' est moussî avou ene grande blanke frake ås lamkenes) cåze, tote li sinne est plonkêye divins ene bleuwe loumire; cwand c' est l' diåle, c' est ene rodje.
Li diåle maçon (fåve do vî vî tins)
Peneuse fén
Cisse penuse fén la si voet avou les fåves di molén e Payis d' Lidje.
Li creyåcion do Monde (teyåte)
Djouwaedje
Pu, gn a des persounaedjes do tins d' asteure: Lucyin et Armande, ki vnèt direli leur so çou k' est raconté. Et Einstein et Brigitte Bardot, ki vnèt fé scole. I n' vinèt måy a dvize avou les cis di dvant (såf tot å cmince, Einstein).
Li diåle maçon (fåve do vî vî tins)
Peneuse fén
Dins l' cene do Molén des Cawetes, al Veye-do-Bwès, on mônî novea-vnou e payis, n' a sepou taeyî si deujhinme pire di molén dins les gros bloks d' arkôze k' i gn a vaila. Il a houkî l' diåle. I lyi a dné 25 ans. Al fén, li novea molén a stî distrût, et li mônî a peri avou.
Rascråwant colibacile
On rascråwant colibacile, c' est on stok di colibacile ki dene des maladeyes azès djins et azès biesses: les colibacilôzes.
Li diåle maçon (fåve do vî vî tins)
Peneuse fén
Dins l' cene do Molén des Fonds d' Cwåreu, li mônî est disbåtchî pa l' setcheur, afeye, ou les grossès aiwes des ôtes côps ki vnèt espaitchî l' molén d' tourner. Li diåle lyi atåvele di basti on molén å vint sol crestea djondant. I fåt k' i toûne divant l' tchant do cok. Li feme do mônî k' a-st oyou l' martchî, si catche dins l' bastimint, ey mete on gros mairin dins le aiyes po ls espaitchî d' tourner. Cwand les coks tchantèt dins tote li vå, li diåle, k' a pierdou, distrût l' molén, touwant l' mônresse k' esteut dmerowe ådvins. Les pires do bastimint ont spité djus dins l' Ambleve ey elle î sont co.
Li creyåcion do Monde (teyåte)
Djouwaedje
N a co on troejhinme livea, c' est Zande, k' a on buro a hintche del sinne, et ki rprezinte li scrijheu-oteur. Lu, i djåze avou les deus liveas d' persounaedjes. Li Sint-Spér lyi recasse padecô des målåjheyès kesses, tot djhant : « Alez dmander a l’ ome di Tîne ».
Rascråwant colibacile
Categoreye:Bactereyes
33
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Stéphane Peterhansel
Peterhansel Peterhansel Peterhansel
Caracole
thumb thumb thumb Ene caracole u caricole, c' est ene sôre di lumçon, mins avou ene schåfe, ki va tot s' toirtchant, k' i saetche avou lu, et s' rimete divins cwand i fwait trop setch.
End a bråmint des sôres ki, e sincieus latén, sont rindjîs divins l' classe des molusses a l' eschafiote.
Motlî
Li ci ki tchesse ås caracoles si lome on caracolî.
Les «Caracolîs», c' est li spot des cis d' Lessive.
Vicaedje
thumb|estivant so on rozea Dins les setchs payis, les caracoles vont rexhe cwand il a ploû, et aprume del nute.
Stéphane Peterhansel
Stéphane Peterhansel a skepyî li 6 d' awousse 1965 a Échenoz-la-Méline (France).
Caracole
Vicaedje
Di l' esté, ele si vont agritchî après on sopoirt (plante u meur), et clôre leu schafiote, po n' nén souwer evoye (estivaedje). Ele si polnut rashonner des cints et des meyes sol minme bodje.
Rime-rames d' efants
Gn a sacwants rime-rames d' efant fwaits sol mot «caracole».
Stéphane Peterhansel
C' est on coreu e moto, pu e-n oto d' coûsse k' a wangnî dijh côps li "Dakar".
Li diåle maçon (fåve do vî vî tins)
Sourdants
Diale macon
Pont di dmande
Li pont di dmande, c' est on sene di pontiaedje k' on mete å coron d' ene fråze di dmande.
Caracole
Sourdants
Categoreye:Molusses
Li creyåcion do Monde (teyåte)
Djouwaedje
N’ a minme deus sôres d’ intermedes (mins dins l’ sudjet del pîce) djouwés pa troes efants.
Pont di dmande
Tipografeye
I s' sicrît "?", avou, å pus sovint, èn espåce divant.
Ridobelmints
Des côps, po bouxhî sol clå, on eploye troes ponts di dmande onk dirî l' ôte :
Li creyåcion do Monde (teyåte)
Sourdant
C’ est ene sôre di metaedje e teyåte des tecses desja scrîts dins l’ live do minme sicrijheu « Nosse lingaedje ». Mins foirt diswalpés a certains moumints (li sinne del peme, Cayin, l’ aprestaedje do Batea da Noyé.
Roles al creyåcion
Li mwaisse del djowe, c’ esteut Fernand Petitjean et l’ loumiraedjisse (foirt a l’ ovraedje avou toplin des candjmints come dit), Bryan Smeckens.
Pont di dmande
Pont di dmande et pont di sclameure
Udonbén, cwand li kesse va avou on sbarmint, on mete onk dilé l' ôte on pont di dmande et on pont di sclameure :
Li creyåcion do Monde (teyåte)
Alére
l° 94, p. 20.
Sourdants
Categoreye:Pîces di teyåte e walon Categoreye:Videyos e walon
Pont di dmande
Dins les ôtes lingaedjes
Li pont di dmande si scrît parey k' e walon dins tos les lingaedjes k' eploynut l' alfabet latén.
Li francès mete èn espåce nén côpåve divant. C' est ciste uzance la k' est sovint rprinjhe e walon. Les ôtes lingaedjes nén.
Portant, e l' espagnol on ndè mete deus : onk a l' intrêye del fråze, li cou å hôt, et onk a l' edroet å coron del fråze.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Senes di pontiaedje
Stéphane Peterhansel
A costé di s' mestî d' coreu, il est eto sayeu d' otos d' coûsses.
Palmaresse
- wangneu do Paris-Dakar e moto e 1991, 1992, 1993, 1995, 1997, e 1998 - wangneu do Paris-Dakar e-n oto e 2001, 2003, 2005 et do Dakar 2012 - wangneu do ralî Moscou-Pekin e moto e 1992 - wangneu del coûsse e dezert des Emirats e-n oto e 2002, 2003 et 2004 - wangneu do ralî d' Tunizeye e-n oto e 2002 et 2004 - wangneu do ralî do Marok e-n oto e 2004
Colibacilôze
Categoreye:Maladeyes Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince Li colibacilôze, c' est ene maladeye des djins et des aclevåvès biesses cåzêye på mopliyaedje dins l' coir d' on rascråwant colibacile.
Paxhnåde do Cocaze
Li paxhnåde do Cocaze u adjeyante paxhnåde, c' est come ene grande paxhnåde ki pout crexhe 3 metes hôt.
Heracleum mantegazzianum
Biyolodjeye
Ele n' a pont d' maladeyes ni d' formagnants.
Uzaedjes
Elle a stî apoirtêye e l' Mîtrinne Urope, pu e l' Urope coûtchantrece, a pårti des pays do Cocaze (si birce biyolodjike) come fleur di djårdén.
Dinêye come evayixhante indje
El Walonreye, elle est rwaiteye come ene evayixhante indje.
Elle åreut vnou el Beldjike del Swisse dins les anêyes 1930. On nd a bråmint cåzé e 2007, pask' end aveut yeu dipus k' i n' faleut dins les teréns del comene d' Oû-Djåce.
Dizindjnaedje
Come c' est ene plante ki va discone li biyovaryîsté. C' est po ça k' elle a stî markêye so ene noere lisse di riskeusès plantes vinowe d' ôte pårt.
Miô
thumb|El gåre, diviè 1905 Miô (eto, dins èn ôte sôre di scrijha Feller: Miau; e francès Mignault), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou l' Rû, el province do Hinnot.
Paxhnåde do Cocaze
Dizindjnaedje
Ele edure bråmint des touwe-crouwås.
Miô
Voyaedjåjhe
Gn a ene gåre di trén.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Middelkerke
Middelkerke ([NL] Middelkerke ; [VLS] Middelkerke), est ene veye di Flande coûtchantrece, sol coûtchant del Mer do Nôr.
Paxhnåde do Cocaze
Dizindjnaedje
Ele fåt råyî cwand elle est co tote pitite, tot metans des wants et des berikes po s' waeranti des spitaedje di s' seuve.
Stron-d'-pourcea (meteyo)
On stron-d'-pourcea (on dit eto ene damabonde, on toubion, on stoubion), c' est on mouvmint do vint ki toûne so lu-minme a pårti d' tere, et k' epoite dins les airs des ledjirès sacwès k' i gn a al tere (poûssire, såvlon, fistous di strin u d' four).
1980
A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|coviete di "Å tins des djasses et des tourpenes" da Robert Arcq Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Ôtès djins
Categoreye:Date
Stron-d'-pourcea (meteyo)
Foice et hôteur
Årvier des toubions tropicås (ciclones des tropikes), ki sont pindous ås nûlêyes, a des cints metes hôt, et k' avnèt avou des timpesses, les strons-d'-pourceas dimeurnut tot près d' tere, et ni sont veyous ki cwand i fwait coe.
I n' montèt ki kékes dijhinnes di mete hôt, e criyant foirt: cint metes.
I n' durèt nén dpus ki sacwants munutes, et ç' côp la, on n' les pout nén mzurer so ene schåle di Beaufort ki dmande on mzurmint å moens dijh munutes å long.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Meteyo Categoreye:Vint
Cwåré (plante)
thumb|e moes d' djun, e l' Walonreye Li cwåré, c' est ene fenaesse ki ses påtletes si rdondèt di scwere.
Cynosurus cristatus
Sourdants
Categoreye:Fenaesses
Vizé (veye)
Vizé (prononcî /viː.ze/, e sistinme Feller, «Vîzé», F. Visé, neyerlandès Wezet), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.
ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Visé, divnou intité,avou novea limero del posse ; limero diyalectolodjike: []; vî limero del posse:.
Tuzance walone
Les parints da Marcelle Martin estént d' Vizé.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Divizion-1-Novice do Fotbale Bedje (2018-2019)
2017-2018 | 2018-2019 | 2019-2020 Divizion-1A | Divizion-1B | Divizion-1-Novice  Li såjhon del Divizion-1-Novice 2018-2019 do Fotbale Bedje est èl 90inme såjhon dispoy 'l askepiance do fotbale beldje eyet elle est èl troejhinme dispoy èl askepiance do Divizion-1-Novice. Èl Excelsior Vierton, li Royå Fotbale Club di Lidje, li Serè United ey li Royå Tcheslet-Fårcene Esportigne Club estént lès clubs walons ki djouwénxhe è Divizion-1-Novice.
Erilé tchampionat
Play-Offs-Novice (N°1 disk' a N°4) : K. VV THES Sport Tessenderlo ; K. MSK Deinze ; Royå Excelsior Vierton ; Lierse Kempenzonen
Finåle Tour del Divizion-1-Novice : K. SV Oudenaarde
Rléguêyes è Divizion-2-Novice (N°14 disk' a N°16) : AS Verbroedering Geel ; K. SC Eendracht Aalst ; K. Knokke FC
Côp d' estat
On côp d' estat, c' est cwand des mwaisses sôdårds (des djenerås, des coronels, pacô on simpe captinne) disdjocnut on prezidint (ou on rwè) d' on dislaxhî payis.
Afeye, c' est des organizåcions årmêyes nén raloyeyes a l' Estat.
Sourdant
Categoreye:Politike Categoreye:Gueres et årmêyes
Li coibjhî et l' bankî (fåve)
Sudjet
C' est on coibjhî k' a si ovroe dilé l' måjhon d' on bankî.
Li coibjhî est todi gaiy; i tchante e-n ovrant tote li djournêye.
Li bankî si fwait tofer do mwais sonk po n' nén piede ses liårds, ey esse djalot do coibjhî.
Årzeye (arimés)
Årzeye (Auzîye), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Jean Guillaume.
Marcel Hecq
Marcel Hecq (di s' no d' pene «Marecq» ou co «Pessimisse» ), c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî li 1î d' awousse 1903 a Hinne-Sint-Pire. Il a morou li 8 di djulete 1950.
Årzeye (arimés)
Elle a rexhou e 1951.
Li coibjhî et l' bankî (fåve)
Sudjet
On bea djoû, i l' houke e s' måjhone. Li coibjhî s' plind ki les curés vnèt tofer dimander l' åmone po fiesti on sint u l' ôte.
Årzeye (arimés)
Tos les powinmes ont stî léjhous på scrijheu dins l' troejhinme plake do "scrinea Djan Guiyåme" (bokets l° 46 a 78).
Marcel Hecq
Di s' mestî, il esteut inspecteur des scoles, pu prof d' univ a l' ULg.
Årzeye (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Marcel Hecq
Relî dins l' grosse antolodjeye Piron et dins «Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne».
Li coibjhî et l' bankî (fåve)
Sudjet
Mins ç' côp la, la nosse coibjhî ki n' fwait pupont d' bén pask' il a sogne l' on n' lyi vegne haper s' maczåd. Tantea k' el va repoirter å bankî.
Batreye di Hittine
Li batreye di Hittine, ça a stî ene batreye inte l' årmêye da Saladin l' Aayoubî et l' cene do rwè Gui d' Djeruzalem et do duk Arnåd.
Li coibjhî et l' bankî (fåve)
Moråle
Schoûtans l' moråle, sicrîte pa Leyon Bernus:
Batreye di Hittine
Ces-ci avént fwait ene grosse trote, et n' trovît nole aiwe a boere al fén del djournêye.
Marcel Hecq
Ouve pol walon
I cmince dedja a scrire e 1921 (a 18 ans). Adonpwis, i va eplaidî ene masse di tecses di totes les sôres dins l' «Mouchon d' aunia»
Batreye di Hittine
Ele si passa a Hittine, do costé d' Tiberiåde.
Li coibjhî et l' bankî (fåve)
(so Wikisourd)
Batreye di Hittine
Li wangneu fourit Saladin. Il apiça les deus tchîfs des Croejhîs. Ci fourit l' fén do grand rweyåme crustin d' Djeruzalem.
Marcel Hecq
Ouve pol walon
Il est cnoxhou po-z aveur sicrît l' powinme «ene boune cråsse pinte», k' a divnou ene tchanson voltî rtchantêye pa Julos Beaucarne et rprinjhe dins l' sitroete plake «Li ptite gayole».
Li coibjhî et l' bankî (fåve)
Sourdants
coibjhi coibjhi coibjhi
Marcel Hecq
Ouve pol walon
E 1932, i vude ene ramexhnêye d' arimés, «Prumire mexhon» (Premi mèchon, Premîⁿ mèchon), ki serè replaideye e 1937.
Adon-pwin, deus ôtes: «Bouquet-tout-fait», eyet «Arsouyeries».
Tinmes
Ses tinmes sont varyîs:
Sourdants
Hecq Hecq
Dobe cawete -ron
Li dobe cawete -ron, c' est ene dobe cawete fwaite d' ene cawete -on avou on ristitchî R divant.
Ele sieve a fé des sustantifs, ey eto des nos d' plaece.
Dirî sacwants bodjes, gn a on U d' aspoye ki s' vént rmete divant l' R, po fé l' dobe cawete -uron.
Etimolodjeye
Gn åreut ddja yeu des mots do gålwès avou cisse cawete la.
sol Wiccionaire:
Ramdinne
Li ramdinne ou ramada ou cwareme muzulman ou cwareme moslimî, c' est ene termene di djune et d' rastinance po les muzulmans.
I s' fwait tins do moes lunaire do minme no.
Les rites shuvous e ramdinne sont sovint les minmes d' on payis a l' ôte, mins gn a eto des diferinces.
Li cwareme s' atchvêye al fiesse del disdjune.
Li mot "ramdinne" shuvant l' prononçaedje d' Afrike bijhrece, a dné e francès li cmon no «ramdam», ricalké e walon.
Veye rilidjeuse tins do cwareme
Les cénk priyires muzulmandes sont les minmes ki do restant d' l' anêye. Ki : les djins vont leus pus bråmint al moskêye ki les ôtes moes.
Après l' cene di l' anuti, gn a ene shijhe di priyire (arabe tarâwiH). Li 27inme djoû, c' est l' nute do messaedje. On preye tote li nute, et rpasser totes les 60 sourates di l' Alcoran.
Vicaedje des muzulmans tins do ramdinne
Del nute, i vont magnî troes eurêyes :
Veye sociåle tins do ramdinne
Dins les payis muzulmans, tote li veye sociåle est candjeye do tins do ramada. Les ovraedjes kiminçnut pus tård, et n' nén stater a nonne. Sovint, li durêye del djournêye est racourteye.
Adon, les ramdinnîs et ramdinnresses meskoyèt leu soumay. Aprume s' i vicnut dins on payis nén muzulman, la k' i doevnut bouter ås minmès eures ki ls ôtes.
Ça fwait ki les accidints d' rôlaedje rhåssèt sovint tins do ramdinne, divins les payis muzulmans. Et emey les tchåfeus moslimîs ki djunnut dins les payis nén muzulmans.
Del nute, les djins vont voltî rinde vizite ås parints et ås cnoxhances. Adon, gn a do ramdam tote li nute ezès rowes.
Toû del France (coûsse a velo)
Li Toû del France (u Toû d' France), sipoté li Grande Crole, c' est l' pus grande des coûsses a velo ki durnut sacwants djoûs.
Ramdinne
Veye sociåle tins do ramdinne
Les vizites si fwaiynut ossu li djoû del fén do cwareme, k' on lome li ptite fiesse ou fiesse do disdjunaedje.
Toû del France (coûsse a velo)
Mwaissès racsegnes
Il a stî metou so pîs e 1903 pa Henri Desgrange eyet l' gazete "l'Auto".
Ramdinne
Li ramdinne dins les belès letes e walon
Categoreye:Islam Categoreye:Cronolodjeye
Toû del France (coûsse a velo)
Mwaissès racsegnes
I cmince li dierinne samwinne do moes d' djun eyet tcheryî so l' prumire cwénzinne do moes d' djulete. L' arivêye finåle, c' est todi a Paris li 14 di djulete, pol fiesse nåcionåle del France. Gn a don 21 estapes.
Li ci ki va l' pus rade poite li djaene mayot. Gn a eto li vete mayot d' on clasmint ås ponts des 15 prumîs a tchaeke estape. Eyet on rôze mayot pol meyeu monteu dins les tienes.
Sacwants pus rlomés toûs d' France
E 1969, Eddy Merckx wangna avou pus d’ 17 munutes d’ avance so Roger Pingeon. Il aveut eto aråvlé tos les mayots.
E 2020, li toû del France si cora e moes d' awousse, di cåze del minêye di cronivirûsse 19.
Avey
Muzêye do Toû d' France a Fraine-dilé-Anvegn.
Les ptits catchets del Grande Crole (on papî da Lucyin Mahin, sol dopigne e Toû d' France 1998, so l' Aberteke)
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Ciclisse Categoreye:Coûsses a velo
J. Marteleur
J. Marteleur, c' est on rcwereu sol tchampnwès do Cou-des-Sårts. Il a coûtchî ses rcwerances e-n on sillabusse «Un dialecte champenois en Belgique: le parler de Cudessarts» eplaidî e 2001.
Aisse del Tuzance
thumb|Aisse del tuzance di [[Bive, al nive]] thumb|Aisse del tuzance di [[Råcoû]] thumb|Aisse del tuzance di [[Bietris]] Ene aisse del tuzance (on dit eto : ene Aisse del Culteure u on Cinte culturel, ene Måjhone del Culteure), c' est ene grande måjhon la k' on adjinçnêye totes sôres di raploûs et di spectåkes a vey avou l' culteure.
Sôres d' ocupaedjes
Sovint, gn a eto ene bibioteke po tertos.
Les aisses del tuzance sont pacô edjîstrés dins des ancyins tchesteas u des belès måjhons.
Istwere
Les aisses del tuzance, c' est des institucions k' ont cmincî el Walonreye diviè les anêyes 1960.
Divant les aisses des tuzance, gn aveut yeu l' môde des måjhons do peupe. Mins la, gn aveut ene idêye di reclame politike padrî. Les måjhons do peupe avént eto ene såme comercåle (vinde des bonmartcheyès sacwè ås ptits ovrîs).
Economeye
El Walonreye, les aisses del tuzance riçuvèt des subzides di l' Estat (Federåcion Walonreye-Brussele), et des comenes. Po l' estat, ele divèt prezinter des prezintaedjes culturels dins sacwants dominnes. Les comenes s' ocupnut sovint d' etertini les bastimints. I polnut ocuper l' Aisse po rén.
Les ôtès soces cultureles et sportives del comene polèt aveur sacwants locås. Mins, po les soces ki rfijhèt des cwårs, kécfeye divèt ele payî on louwaedje.
Romain Berger
Romain Berger, c' est on rcwereu sol walon et on bouteu pol walon.
Il a eto prezinté l' emission tévé Wallons-nous.
Di s' mestî, i dene cours (eto do walon) a ene sicole normåle di Lidje.
Come pasmint d' tins, il est fotbalisse.
Berger Berger
Linne
thumb|longue linne d' ene raece di montinne
Produjhaedje di fi d' linne
Li linne brouxhire est lavêye, pu plouzêye.
Adonpwis, on l' feye avou ene kinoye, ou on molén a filer (cariot, tcheriot) ou des machines esprès po fé do fi d' linne.
Li fi d' linne si vind å pus sovint a lonxhea (exhea) ou a plote.
Les fis d' linne sont texhîs (tricotés) po fé des mousmints.
Moumints florixhants
Des veyes come Vervî ou Mondjoye estént rlomêyes po l' indistreye del linne, pask' il avént del peure aiwe ki vneut del Fagne.
Discrexhaedje divins les payis catolikes
L’ istwere del linne, a on moumint dné, va aveur a vey avou les margayes rilidjeuses. Å 17inme sieke, les texheus protestants ont stî tchessîs evoye d' Åxhe. Mins divins ces djins la, n aveut des foirt sincieus k’ avént diswalpé ene tecnike, et c’ est vraiymint zels ki ont diswalpé l’ industreye del linne. Po fé des belès sitofes. Et avént, po fini, des télmint belès sitofes di totes les coleurs k’ esportént disk’ a Sint-Petersbork el Rûsseye.
Fén del grande rilomêye del linne
Cwand li Revolucion francesse les tropes di Napoleyon ont vnou pavola, li martchî almand et rûsse estît finis. Après côp, li payis d' Åxhe a stî prûssyin, et après  : ç’ a stî l’ martchî francès k’ esteut fini.
Et : co ôte tchoi : les Inglès avént diswalpé des metodes tchimikes ki permetént, avou nimpôte kéne aiwe d’ obtini les minmes rizultats.
Sourdants
Categoreye:Testiles Categoreye:Bedots Categoreye:Pea et pwels *
Pere Noyé
Li Pere Noyé (des côps, djusse "Noyé"), c' est on forveyou persounaedje ki vént å Noyé, mins eto al novelan po-z apoirter des bistokes ås efants. C' est ene kitoirdowe imådje da sint Nicolai et di s' fiesse.
Istwere do Pere Noyé
thumb|Live k' esplike did dou vént l' Pere Noyé Cwand les Amerikins, bråmint des ebagants des Bas Payis et di çou ki va divni l' Beldjike, volît rfiesti sint Nicolai, il avént rovyî les pondants et les djondants do persounaedje.
Adon, el edvintît on persounaedje, co lomé sint Nicolai å cmince ("Sinterklaas" e neyerlandès, divnou "Santa Claus"), mins ki va tot doûçmint esse lomé "Father Christmas", pu ci mot la ratourné dins tos les lingaedje del Daegne, e walon «Pere Noyé».
Sourdants
Categoreye:Noyé Categoreye:Forveyowès djins
Payis d' Vervî (diyalectolodjeye)
Si accint est rashiou :
Gn a pu waire di scrijhaedjes e l' accint d' Vervî dispu les anêyes 1980.
Faro (bire)
Li faro, c' est ene soucrêye bire k' est fabrikêye dispu l' Mîtrinne Ådje a Brussele.
Payis d' Vervî (diyalectolodjeye)
Sacwants mots a pårt do payis d' Vervî sicrîts e Feller (dedja studyîs sol Wiccionaire).
Faro (bire)
Elle esteut rlomêye el Walonreye, aprume do costé d' Tchålerwè e 19inme et 20inme sieke (pumire mitan).
Dins les belès-letes e walon
On ndè cåze dins l' tchanson da Djåke Bietrand «Lolote».
Eto dins ene ôte, ritchantêye, avou, pa Bob Dechamps.
Categoreye:Bires Categoreye:Amagnîs et aboeres walons
Diftongaedje e walon
Li diftongaedje, come comprins djenerålmint e walon, c' est l' egzistance d' ene diftongue dins l' mot walon, adon k' end a pont dins l' tayon-bodje (ou divins li sfwait mot d' francès).
C' est ene piceure linwistike foirt corante. Eto, sacwantès sorwalondes avou on diftongaedje ont stî ritnowes come rifondowes (mwaisse, djermwin).
Sôres di diftongaedje
Li diftongaedje li pus corant, c' est li stitchaedje d' ene dimeye cossoune W u Y inte ene cossoune et l' voyale ki shût.
Gn a eto des cas la k' gn a l' askepiaedje di deus sillabes (payele, triyaner, mayeur).
Corwaitaedje
Li diftongaedje si pout corwaitî eneviè l' tayon-bodje do mot.
Råvions d' al vesprêye (tecses)
thumb|Tite Råvions d' al vesprêye, c' est ene ramexhnêye di tecses, des arimés et des sinnetes, sicrîtes pa Charles Josserand.
Peumoneye
thumb|Peumoneye sol gåtche peumon (rond) Ene peumoneye ou froed d' pwetrene, c' est l' efouwaedje do peumon.
Diftongaedje e walon
Corwaitaedje
Ou adon, tot l' rimetant å sfwait mot e francès
Fåvnale (roman)
thumb Fåvnale (Favenale), c' est on roman e walon, sicrît pa Jacques Warnier e 2020, ey eplaidî ås edicions Tétras Lyre (dins l' coleccion « di Walonreye ») e 2021.
Peumoneye
Ele pout shuve on matchurea må sognî, ou on tchôd-et-froed. Inte les deus, gn a sovint del tosse et del brontchite (rôguias a l' aschoûtrece). Mins li peumoneye pout ariver direk, sins tossaedje.
On ndè mourt åjheymint.
Médiaedje des peumoneyes
Dins les vîs rmédes, on citéve li foirt.
Dispu les anêyes 1950, on dene des antibiyotikes.
Fåvnale (roman)
ISBN 978-2-930685-55-7
Idêye d' atake
Dandjreus ki l' Djåke Warnî a stî rapexhî ene viye racsegne istorike — ou est ç' ene racontroûle ? — so on viyaedje k' åreut disparexhou dins les bwès di l' ancyin ptit ban d' Grande Han.
Diftongaedje e walon
Corwaitaedje
On l' pout ossu rmete a des sfwaits mots di picård, gåmès u tchampnwès
Gåtche (politike)
Li gåtche, c' est ene des troes principåles plaeces sol politike tchikier avou li cinte eyet l' droete.
Diftongaedje e walon
Walon do Mitan <> walon do Levant
Bråmint pus corant e walon do Mitan k' e walon do Levant.
Råvions d' al vesprêye (tecses)
Il a vudî å CRIWE e 1992.
Categoreye:Lives e walon
Diftongaedje e walon
Mots walons avou on diftongaedje dedja studyîs sol Wiccionaire
Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Diyalectolodjeye walone
2023
Fiesse ås lingaedjes walons
I gn a yû eto des standes ås lives e walon les troes djoûs do weken di Påke (9, 10 et 11 d' avri) a Rdû.
Etrevéns a vey avou l' Beldjike
On fiestixh les 10 ans d' ringne da Flipe prumî.
Fåvnale (roman)
Idêye d' atake
Aveut la seur on molén, poy ki l' no d' plaece a dmoré : li Molén d' Fåvnale. Ci lomaedje la est co rlevé insi dins les anêyes 1930 dins l' live Haust so les nos d' plaece del Walonreye.
2023
Ôtes etrevéns
Li 6 di fevrî, pus griyeus hosmint d' tere dispu 100 ans e l' Tourkeye ey e l' Sireye.
Fåvnale (roman)
Idêye d' atake
L' «enûlé» viyaedje di Fåvnale åreut yeu ene tchapele, k' åreut stî dismolowe po basti l' eglijhe di Ptihan. C' est don ki l' viyaedje s' a vudî d' ses dmorants. Pocwè ? C' est çou ki l' roman va mådjiner.
2023
Ôtes etrevéns
Porshûte del guere d' Oucrinne, avou l' Urope et les Estats Unis ki sotnèt todi dpus l' Oucrinne, adon ki l' Chine copele li Rûsseye, diplomaticmint, todi.
Fåvnale (roman)
Môde di scrijhaedje
Li scrijheu est eto radiowisse. Adon, i lyi a-st stitchî ci idêye ci: c' est les schoûteus di si emission «Li sîze walone» ki vont moenner l' paskeye, sol cwacwa ki c' est lu k' a metou e-n erote (pa ké sint l' hamtea d' Fåvnale s' a-t i dispeuplé ?).
Po fé pårticiper ses schoûtants, Djåke lezî dmande ene kesse al fén di tchaeke emission. Li prumî ki respond djusse, i lyi propôze troes voyes pol fåve si porshure dins l' tchaptrê d' après. C' est l' voye ki l' schoûteu·se a relî ki serè tchoezeye po l' shûte di l' istwere.
2023
Ôtes etrevéns
Li govienmint d' foite droete israyelî atake foirt sovint les Palestinîs dins leu cåzu-payis, et touwer toplin des rezistants.
Emey avri, guere civile e Soudan inte deus djenerås (k' avént rprins l' povwer ås civils l' anêye di dvant).
Fåvnale (roman)
Plaçaedje dins l' espåce et dins l' tins
Nos estans do tins d' l' Ancyin Redjime, dins les Bas Payis otrichyins, dandjreus. Mins pår divant l' ringne di Djôzef II d' Otriche. Kimint l' sait on ? Paski dins si dvanzouve, li scrijheu nos aprind — u nos rmimbere — ki, e 1783, Djôzef II disfinda k' i gn åye co des ermitaedjes so ses tere. Et k' al fén do roman,… mins i n' fåt måy dire li fén d' on roman, paret !
2023
Ôtes etrevéns
Li 26 di djulete, côps d' estat e Nidjer.
Fåvnale (roman)
Plaçaedje dins l' espåce et dins l' tins
Waire d' ôtès racsegnes po poleur mî dater l' paskeye. On sait djusse ki l' djustice est rindowe pa on privot, et k' i gn a ene privoté dins l' cotoû, mins on n' dit nén wice å djusse.
2023
Ôtès djins
Categoreye:Date
Fåvnale (roman)
Plaçaedje dins l' espåce et dins l' tins
Derbu esteut ene conteye. Les djins k' alént e perlinaedje fijhént voltî l' voye a Notru-Dame di Tchivrimont. Adon, li grande veye li pus près, c' esteut Lidje.
Les sôdårs si batént a l' espêye ey a l' årbalete (trinkin). Les «adjints d' såvrité» d' on privot alént i poleur poirter ene årme å feu dins l' istwere ? Dimandez lu a èn istoryin des åres.
Emey les djins, i shonne ki les idêyes des filozofes shonnént s' awè spårdou. Dins l' tiesse da Djhan Colin, li mwaisse persounaedje, todi.
Tot çoula nos amoenne a-zavirer l' trevén la ki l' roman s' pôreut passer. Ci sereut dvins les anêyes 1770.
Prezintaedje
Djihan Colin, dabôrd, li mwaisse persounaedje k' on a dit, ni provént nén do payis d' Derbu (mins on n' dit nén d' wice k' i vént å djusse). Il a-st arivé a Fåvnale doze anêyes divant nosse roman. Come priyesse, tot djonne rexhou di ses scoles di teyolodjeye.
Li prumire djin k' il a rescontré, c' est Djhene (rifrancijheye Jane), ene djonnete di si ådje, et k' avize esse orfulene di mame. Si pa, Gaston, foirt catolike, l' evoye tofer mete des fleurs al tchapele. Ça fwait: les deus djonnès djins si veyèt todi pus sovint. Et gn a on sintimint ki crexhe dins l' cour da Djhan, «k' i n' aveut djamåy kinoxhou dvant». Mins tot çoula s' passe sins aler foirt lon, come do peur amour sins seke (mins Djhan nel lome måy insi).
Tantea ki les canlaedjes ont cmincî dins l' cotoû, et fi-z e-n aweye, li novele, toirtcheye e ctoirtcheye, a-st arivé ås oreyes do privot, k' a scrît a l' eveke. Ké eveke ? Derbu, asteure, est dins l' dutcheye do Lussimbork, ki les viyaedjes gåmès estént dins l' evetchî d' Trive. Mins Derbu n' a stî raloyî å Lussimbork k' e 1939. Li privoté d' Derbu esteut pus grande ki l' conteye di Derbu, eyet metowe purade avou des viyaedjes del conteye di Nameur. Mins l' eveke di Nameur, c' esteut ossu l' Prince-eveke di Lidje. Nameur n' a cmincî a-z esse èn evetchî k' e 1802.
Tantea ki l' «eveke» (istoricmint, li prince-eveke di Lidje) est d' acoird avou l' privot po stofer l' afwaire… tot pindant l' hanteuse. Mins Djihan prind tos les toirts a s' dos. Ça fwait k' c' est lu k' est codåné a esse pindou li londmwin do «procès».
Awoureuzmint, n a-st ene sakî k' a crantchi l' coide et, cwand l' xhame est rsaetchî dzo les pîs do codåné, li coide sicote. Rouf evoye, nosse Djihan.
I va passer dijh ans come sôdår å paymint (mierçunaire). On n' sait nén trop po ké mwaisse, mins c' est ås «lonpayis» (p. 252), «des payis ki n' kinoxhèt nén nos såjhons» (p. 28).
Il a-st aprins a s' bate come on baligand. I nd årè bén dandjî dins l' brete k' i va aveur avou l' privot, et si consyî, Djôr di Hé.
Sicolodjeye des persounaedjes
Djihan, c' est èn ancyin priyesse, mins ki s' distaetche tot doûcetmint d' ses creyances. Portant, ça n' si fwait nén do djoû å londmwin. Insi, cwand Grigwere lyi dit I respond:
E l' plaece, gn a des idêyes k' anoncèt les revolucions del fén do 18inme sieke ki s' on edjîstré dins s' tiesse:
Li spårdaedje di ces idêyes la e sin del tiesse da Djhan si comprind, poy k' il a voyaedjî tos tchamps payis. C' est nén si åjhey a-z admete, istoricmint dins l' råjhonmint da Djene u da Grigwere (li djonne copleu da Djhan), ki n' ont måy cwité Fåvnale.
Lingaedje walon
Do costé del croejhete, on rlevrè l' usaedje, a tot côp, di l' aidant viebe «awè» avou le viebes di candjmint:
Li prono coplemint est bén rmetou e s' plaece, divant l' aidant viebe:
L' acoird do pårticipe erirece est sovint bon, sorlon l' croejhete walone (nol acoird avou l' droet coplemint metou padvant):
Portant, li sistinme do francès (ricopyî artificielmint d' l' itålyin, ki vout l' acoird) a vnou troubler sacwants côps l' ortografeye. On dvreut insi aveur:
Li scrijheu eploye voltî l' adjondrece tipicmint walone «et s’», avou candjmint d' plaece do prono sudjet:
C' est dandjreus des respondeus del Hesbaye, k' avént wangnî l' droet di porshure l' istwere, k' ont pacô fwait scrire ene divanceye voyale «i-»:
Critike
Patrick Delcour a scrît, e francès, ene critike so l' ovraedje. Elle a stî eplaideye on deujhinme côp, sins candjmint, å shuvant limero.
Sourdants
Categoreye:Romans e walon Categoreye:Romans istorikes e walon
Motî Louis Marcelle so les nos des plantes et les mots d' botanike
thumb Li Motî Louis Marcelle so les nos des plantes et les mots d' botanike ki s' vraiy no, e francès, c' est Nom de plantes et vocabulaire botanique français-wallon, c' est on dobe motlî (francès-walon, pu walon-francès), ki ramexhnêye les nos walons di totes les plantes et pårteyes di plantes ki sont ddja dins des ôtes motlîs et motîs.
Il est eplaidî pal province di Nameur e 2016, avou l' aidance da Joëlle Spierkel, Maryse Mathy et Michel Fautsch.
Après l' franwal, gn a on walfran ordinaire, mins avou djusse ene pårteye des mots walons, riprins dizo l' rahouca G100 del djivêye des motîs do walon.
On l' pout eto rahoukî come franwal dizo essegne FG100.
Motîs et motlîs sourdants
…
Ricnoxhance des plantes
Tchaeke plante est ricnoxhowe sincieuzmint avou s' no latén.
Ortografeye
Des côps, li scrijheu rcopeye l' ortografeye des motlîs sourdants. Metans pol motlî Lejoly.
Mins des ôtes côps, il aplike des rîles d' ortografeyes aplikêyes e 21e sieke pa l' ALWAC. Metans, gn a pont d' loyeures dins les sustantivires.
Po les ortografeyes di dvant Feller, ele sont rerîlêyes e sistinme Feller]]: boukèt tot fêt (ZAK = E125); dins l' mwaisse sourdant: bouket to fait (disfaflotaedje et rsaetchaedje des halcrossès cossounes å coron).
Categoreye:Motlîs walons Categoreye:Plantes
Anêyes 810
8inme sieke | 9inme sieke | 10inme sieke
anêyes 790 | anêyes 800 | anêyes 810 | anêyes 820 | anêyes 830
810 | 811 | 812 | 813 | 814 | 815 | 816 | 817 | 818 | 819
Waime (viyaedje)
Waime (la-minme, Wéme ; francès Waimes, almand Weismes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
thumb
No di des plaeces di Waime
Toponimeye di Waime
Avey
Pire do diåle
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Colibacile
On colibacile, c' est ene bactereye, ki vike normåldimint dins les boyeas des djins et des biesses.
Escherichia coli, sovint riscrît E. coli.
Sôres di colibaciles
Minnerén, gn a sacwants stoks di ç' microbe la ki cåze des griyeusès maladeyes azès djins et azès aclevåvès biesses : les rascråwants colibaciles; les maladeyes k' i cåznut sont lomêyes colibacilôzes.
Mere moxhe
Li mere moxhe ou mere ou rinne, c' est ene moxhe al låme frumele k' a stî esmincêye, et ki vike dins ene tchetoere.
Li mere moxhe, come si no l' dit bén, c' est l' mere di totes les moxhes del tchetoere.
Les meres moxhes vinèt di tchalons k' ont stî relîs pa les ovrires. Ces tchalons la vont continouwer a esse sognîs avou del royåle djelêye après l' 3inme djoû d' leu veye, dabôrd ki les ôtes halenes ni rçuvront k' on passe d' aiwe, di polen, et d' låme.
I n' doet aveur ki ene seule mere moxhe (esminceye) pa tchetoere.
Sourdants
Categoreye:Aclevaedje des moxhes al låme
Jean Lagaume
Jean Lagaume, c' est on scrijheu e walipicård avenwès, ki provént d' Coussour eyet k' î a viké tote si veye.
I skepia li 2 d' nôvimbe 1924 et dhota li 13 di måss 1986.
Il a eto scrît e francès sol ls etrevéns del revolucion francesse a Coussour.
Ouve e walipicård
Lagaume Lagaume
Atoniom
L' atoniom, c' est on grand monumint d' Brussele, k' a stî fwait po l' espôzucion univiersele di 1958.
Discrijhaedje
C' est nouv nouzomès boles, ki rprezintèt èn atôme.
Pî-note
Categoreye:Monumints del Beldjike Categoreye:Brussele
Eddy Merckx
150px|thumb|(e 1967) Eddy Merckx, c' est onk des pus grands coreus a velo di tos les tins.
Cårire
I wangna l' Toû d' France 1969 avou pus d’ 17 munutes d’avance. Il aveut eto aråvlé tous les mayots.
C’ est adon k' i fourit spoté el « Canibale ».
Il aveut cmincî a dominer les coûsses a vélo mågré les Raymond Poulidor, Roger Pingeon, Felice Gimondi, Luis Ocaña et tos les ôtes.
Sourdants
Merckx Merckx
Skepiaedje
Li skepiaedje u nexhance u vnowe å monde, c' est cwand èn efant rexhe do vinte di s' mame e s' payelé.
Matchete
Ene matchete, c' est on longou coutea, spès come on findrê, come ene pitite sipeye, eployî e l' Afrike u e l' Azeye po-z afroyî des voyes dins les bwès, ou po touwer eyet discôper les innmis.
Pus påjhirmint : po ctaeyî des peturons.
Skepiaedje
Po li skepiaedje des biesses, loukîz a djonnlaedje.
Matchete
Rilomés eployaedjes des matchetes
Dins l' peupe-sipata rwandès di 1994.
Skepiaedje
Motlî
Dins ene fråze, on dit k' Onté u Entéle a skepyî, a vnou å monde, a veyou l' djoû ou a nexhou.
Matchete
Eployaedje essegnrece del matchete
Categoreye:Åres Categoreye:Åres sins poure Categoreye:Usteyes
Skepiaedje
Motlî
L' efant djusse sikepyî si lome "novea-né".
Sistinme Feller-Léonard
Istwere
I fourit bén håyné dins l' motî Léonard. Po rexhe ci live la, Lucien Léonard aveut stî lontins aspalé pa Jean Guillaume.
Skepiaedje
Dijhaedjes
Mins, po cåzer ås efants, on djheut purade "Mon Cabu, il ont atchté on ptit valet, ene pitite båshele (ene crapåde)".
Sistinme Feller-Léonard
Kékès piceures do sistinme
Contråvmint ås atuzes ortografikes atåvlêye pa Feller, li sistinme Feller-Léonard wåde sacwants digrafes:
Skepiaedje
Skepiaedje et lwè
Li novea-né doet esse rashiou al comene. Asteure, c' est l' docteur k' a-st acoûtchî li payelinne ki dene on papî ki waerantixh li djoû del nexhance.
Sistinme Feller-Léonard
Kékès piceures do sistinme
I wåde li scrijha en pol son an (/ɑ̃/), dins les mots calkés do francès (c'è-st-on lîve en walon, deûs centimètes di spècheû).
Skepiaedje
Skepiaedje et lwè
Davance, on vleut pacô candjî li djoû do skepiaedje. Les efants vnous å monde li 31 di decimbe estént voltî diclårés li 1î d' djanvî. Portant, insi, i pierdént ene anêye a scole ey ås sôdårds, dijheut on.
Sistinme Feller-Léonard
Kékès piceures do sistinme
I rprind èn atåvla da Louis Remacle di scrire li shuvion naziåle + N avou on pont sol roye (samwin.ne, plin.ne, djon.nelè, one on.ne, man.nèt, An.nevôye).
Skepiaedje
Fwaire-pårt di skepiaedje
Vocial sacwants tecses e walon di fwaire-pårt di skepiaedje :
Sistinme Feller-Léonard
Sourdants
Categoreye:Ortografeye do walon
Skepiaedje
Alére
J.J. Gaziaux : Amours walones pp. 772-776.
Categoreye:Ådjes del veye Categoreye:Vicaedje des djins
Lao-tseu
thumb|Lao-Tseu ki scole Confuciusse Laozi (Lao-tseu, come transcrit e francès pa l' EFEO; e pinyin Lǎo Zi; e chinwès, 老子 çou ki vout dire "vî efant", "vî mwaisse" ou "mwaisse Lao", ou co Li Eul, oudonbén Lao Tan), c' esteut on filozofe chinwès k' åreut viké 200 ans vî, eviè l’ 6inme sieke divant Dj.-C. et acsegnî l’ djonne Confuciusse.
Sacwants rcwereus pinsèt ki l' Laozi pôreut bén n' esse k' on persounaedje edvinté pa Zhuangzi.
Les acsegnmints da Laozi ont moenné å tawoyisse, k' a divnou ene rilidjon po 20 miyons d' Chinwès.
Vicåreye
Il esteut årtchivisse et asterloke des impreus Zhou, mins si disgosta d’ zels. Adon, il åreut peté foû erî, ashid dissu on boû, po l’ Inde. Et, å wåde-frontire, diner s’ testamint filozofike : li Dào dé jīng (道德经 ou 道德經; Live del voye eyet del viertu), k' e-st å soûrdant do dawoyisse.
Ratournaedje e walon
Sacwants d' ses tuzêyes ont stî rmetowes e walon pa Jozé Schoovaerts
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Rilomés filozofes Categoreye:Chine Categoreye:Askepieus di rlidjons
Vuzion
Li vuzion, c' est li rcuvaedje påzès ouys di des waches electromagnetikes del loumire.
Ces waches la provnèt soeye-t i directumint do sourdant, soeye-t i k' elle ont rdjiblé so des sacwès opakes.
Sorlon li longueur del wachlire, ele vont permete di vey les coleurs des sacwès.
Categoreye:Loumire Categoreye:Fiziolodjeye Categoreye:Ouy