cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Deujhinme croejhåde
Rapoirtaedje des biyokes
Divant d’ cwiter les cortis d' Damasse, les croejhîs metît dins leus saetchs sacwants biyokes did la, et les rplanter e leu payis.
C' est dandjreus did la ki vént l' no walon des biyokes (di l' arabe «برقوق», berqouq).
Eyet ossu l' ratourneure "po des biyokes".
Riconcwesse espagnole
Si les Croejhîs, des meyes et des meyes, fijhît berwete el Palestene, les sacwants k' alît aidî les rwès espagnols di Bijhe a-z avancî eviè Nonne, tot prindant Almeriya ont fwait wangnî bråmint dpus a l' idêye k' i faleut rprinde des teritweres so les muzulmans.
Pareymint, li flote inglesse ki rprinda Lisbone, po l' ridner, definitivmint, al corone do Portugal.
Gn aveut i des Walons dins l' deujhinme croejhåde ?
Come pol prumire croejhåde, li Principåté d' Lidje n' î prinda nén pårt. Nerén les conteyes et dutcheyes k' alént divni les Bas Payis bourguignons, ca il estént co Impire Romin Djermanike. Les dutcheyes do Nonne di l' Impire prindît pårt al croejhåde dirî Conråde III d' Hohenstaufen. Les cis d' Bijhe moennît des gueres di rlidjon, avou les minme advintaedjes rilidjeus ki les ôtes, disconte des Slåves. Li manke d' acoird ådvins di l' Impire pôreut motoit espliker pocwè k' les payis walons n' î alît nén. Fåt dire ki l' enondance populaire k' aveut yeu leu al prumire croejhåde mankéve bråmint pol deujhinme.
Tolminme, ça s' pout bén ki des tchuvalîs k' i gn a î alît avou l' voyaedje almand, mins sins leu somrin, come les Tchekes et les Polonès.
Sourdants
Categoreye:Croejhådes
Zagreb
Zagreb, c' est l' mwaisse veye del Crowaceye.
Categoreye:Mwaissès veyes Categoreye:Crowaceye
Nutri-Score
Li Nutri-Score, c' est ene sacwè po sawè si èn amagnî ubén ene abwesson est bon pol santé u nén.
Categoreyes
I gn a cénk categoreyes, ki vont do A disk' a E. Pus c' est do costé do A, mî c' est :
Tcherdon d' ôr
Li tcherdon d' pré, c' est on fås tcherdon, lomé insi a cåze di ses picas.
Nutri-Score
Uzaedje
vignette|435x435px|Sitouwacion do Nutri-Score e-n Urope. Li Nutri-Score, ça dvént d' pus e pus uzé dins les payis d' Urope, foiravant dins l' pårteye coûtchantrece. A l' atake, ça a stî askepyî på govienmint francès. Adonpwis, d' ôtes govienmints (vete foncé sol mape) l' ont ricnoxhou come on bon sistinme. Dins sacwants payis, c' est seulmint kékès soces di l' amagnî ki l'uznut (vete clair sol mape) sins k' les politikîs dijhnuxhe cwè dzeu. Totfeye, mwints Estats sont puvite conte ci sistinme cial (les cis k' sont e rôze sol mape). El Beldjike, des markes timpesse n' el uznut nén, udomoens nén co. Mins nerén, i nd a d' pus e pus k' is l' fijhnut ; copurade dins les amagnîs discounts.
Tcherdon d' ôr
Il a ene bele djaene fleur.
tcherdon d' ôr d' Espagne (Scolymus hispanicus)
Categoreye:Plantes Categoreye:Tcherdons
Mestî
On mestî, c' est èn ovraedje k' ene djin a-st aprins et fwait tot l' tins di s' veye di grande djin, disk' a s' viyesse, po wangnî s' crosse.
Mins end a eto ki, après sacwants anêyes, volnut (ou divnut bén) candjî d' mestî.
Dinltins, li sinse do mot "mestî" esteut pus stroet. Dins l' Principåté d' Lidje, li djivêye des mestîs esteut oficire (end aveut 32).
Sacwants mestîs d' asteure
*
Tchåssî floyon
thumb|tchåssî floyon ås fraijhes Do tchåssî floyon u del dorêye å pudingue, c' est do pudingue prezinté so del påsse ås dorêyes.
Sourdant
Categoreye:Amagnîs Categoreye:Boledjreye-påstedjreye
Gaston Reiff
Gaston Reiff a skepyî a Brinne-l'-Alou li 24 di fevrî 1921 ey a morou li 6 di may 1992.
C' esteut on coreu a pî.
I fourit l' prumî Bedje (et l' prumî Walon, dabôrd) a wangnî ene medaye d' ôr d' atletisse ås djeus olimpikes. C' esteut li 2 d' awousse 1948 ås djeus d' Londe. Et tot-z î bate li grand Emil Zatopek sol 5.000 metes.
Gaston Reiff a batou 26 rcôrds di Beldjike et troes rcôrds do monde.
Li rebanêye comene di Brinne-l'-Alou a batijhî si ståde do no da Gaston Reiff.
1988
Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Ôtès djins
Categoreye:Date
Å tins des nûtons (contes)
thumb|coviete Å tins des nûtons (Au timps des nûtons), c' est on live di fåves do vî vî tins, sicrîts pa Anatole Marchal, ey eplaidî e 1937.
Li mwaisse sudjet, come di djusse, c' est les nûtons.
Categoreye:Lives e walon
Abeye d' Élessene
thumb L' abeye d' Élessene, c' est ene abeye des Prémontrés k' a stî basteye a Élessinea e 1129.
Avey
Elle est retourêye d' on grans park, la k' on va voltî pormoenner avou les efants.
Gn a sovint des fiesses, di l' esté, avou pacô des menus scrîts e walon.
Elissene
Divizion-1B do Fotbale Bedje (2018-2019)
2017-2018 | 2018-2019 | 2019-2020 Divizion-1A | Divizion-1B | Divizion-1-Novice  Li såjhon del Divizion-1B 2018-2019 do Fotbale Bedje est èl 102inme såjhon dispoy 'l askepiance do fotbale beldje eyet elle est èl troejhinme dispoy èl askepiance do Divizion-1B. Èl AFC Tubize esteut li seu club walon è Divizion-1B pindant èl såjhon 2018-2019.
Erilé tchampionat
Promocion è Divizion-1A (N°1) : YR K. V Mechelen
Play-Offs II (N°2 disca N°4) : K. FCO Beerschot-Wilrijk ; Union Sint-Djîle-dilé-Brussele ; K. VC Westerlo
Play-Offs III (N°5 disca N°8) : K. SV Roeselare ; Lommel SK ; Oud-Heverlee Leuven ; AFC Tubize
Poudingue
thumb Do pudingue u do floyon, c' est èn amagnî solide, mins foirt tinre, fwait avou des oûs batous dins do laecea u del crinme, avou do souke, et prezinté e-n on rond blok.
Prezintåcions
On î pout radjouter des corintenes.
On pout mete do souke di pot dsu.
Il est ossu vindou come poude, k' i fåt djusse radjouter do laecea.
Ou adon, dins des ptits potikets d' plastike.
S' il est prezinté come ene dorêye, i s' lomrè adon tchåssî floyon u dorêye å pudingue.
Siervaedje
I pout esse magnî come dessert, u come pitite eurêye.
Il est siervou dins ene djate, ene ronde barkete, u dins ene assiete.
Categoreye:Amagnîs
Brigitte Hosslet
Brigitte Hosslet, c' est ene sicrijheuse e walon ki provént d' Fraire. Elle a skepyî e 1947.
Ele sicrijha sawants anêyes dins Nosse lingaedje tot notant l' accint di s' payis.
Ele aveut prezinté on memwere a l' ULB, e 1971, so l' motlî des cinsîs a Fraire (Ferme et élevage à Fraire, étude dialectologique). Cist ovraedje la a stî rprins sol limero [O102] dins l' djivêye des motîs do walon.
Hosslet Hosslet
Tchén d' bierdjî almand
thumb|so les tienes Li bierdjî almand u tchén d' bierdjî almand, c' est l' raece di tchéns d' bierdjî li pus spårdowe sol Daegne.
Li wiyete (teyåte)
Prezintaedje
Ki s’ a-t i bén passé, el veye da Lora, po l’ oblidjî a cwiter s’ famile, li djoû di s’ madjorité ?
Tchén d' bierdjî almand
Sôres di bierdjîs almands
thumb|left|sôre å dischindant dos Gn a des cis avou on plat dos, et des cis avou on dischindant dos.
Li wiyete (teyåte)
Prezintaedje
Kéne sofrance pout tchôkî ene djonne feye, a s’ voleur essåver di s’ måjhone et dmani des anêyes sins dner des noveles, ås cis ki l’ ont-st aclevé ?
K’ a-t ele avou d’ si gråve a catchî, po l’ oblidjî a fé l’ moite, ossu lontins ?
Tchén d' bierdjî almand
Maladeyes
I fwait voltî do splawnaedje del hantche.
Li wiyete (teyåte)
Prezintaedje
Divins les familes, i pout télfeye aveur des screts k’ on n’ pout diswalper. On vike avou, come on pout, disk’ å djoû k’ arive li moumint di drovi ses oûys.
I n a des sudjets delicats a traotî ca i dispassèt noste etindmint.
Tchén d' bierdjî almand
Maladeyes
Categoreye:Raeces di tchéns
Li wiyete (teyåte)
Prezintaedje
Portant, e nosse societé, i s’passe, tos les djoûs, des afwaires a fé fruzi, et ki nos fjhèt doter di l' egzistance minme d' ene consyince.
Sourdant
Wiyete
1453
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Plomes di cok (arimés)
Plomes di cok (Ploumes du co), c' est ene ramexhnêye di xhilteas da Henri Collette, k’ aveut fwait medaye d’ ôr a ene bate di l’ SLLW e 1928.
Eplaidaedjes
Replaideye e 2016 på Rweyå Club walon d' Måmdey avou toplin d' racsegnes biyografikes, dins l' «coleccion Scrijhaedjes d' ir et d' ouy» (li live l° 2 del coleccion).
Romantisse
Tos scrijhas foirt romantikes. Avou, come di djusse, li Bele k' î vént mostrer s' nez.
Portant, on n' trouve waire di cmeres dins les powinmes. Mins l' ome a-t i måy sitî maryî ?
Si rapoirt avou l' nateure est parfond. I s' maxhe a leye. Et å tins ki passe, ki dvént on persounaedje, a môde des Alegoreyes do classississe. Insi, vo l' la so on tera a-z admirer l' plinne sins rén fé.
Corwaitaedje do walon
Li walon måmdiyin di ç' tins la (1928) est ritche d' on motlî tipike — nouv pådjes do live pol rashonner. Et portant, i n' est nén schlintchir d' eployî des calcaedjes do francès:
Egzimpe di xhiltea
Tipicmint romantike, ci powinme cial sol Lune (p. 79).
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Malinwès (tchén)
thumb|dins l' nive thumb|ashiou Li malinwès u tchén d' bierdjî malinwès ou co pacô tchén d' bierdjî d' Malene, c' est ene des sôres do tchén bierdjî bedje. Si no vént del veye di Malene.
Discrijhaedje
C' est on tchén d' bierdjî emîtrin pol grandeur, di pwel bron clair, avou li dbout do muzea noer. Les orayes polèt esse noeres u nén.
Cwålités
I potche disca deus metes hôt.
Il a ene grande foice dins les dints.
I n' tome nén åjheymint malåde. I n' atrape nén si sovint li splawnaedje del hantche ki les bierdjîs almands.
C' est on bon wårdeu ki s' doime djamåy ki d' èn ouy.
Siervaedje
Li police (et l' årmêye) s' è sieve voltî po rtrover les djins pierdowes, et po rtrover les hapeus.
Djivêye des raeces di tchén
Categoreye:Raeces di tchéns Categoreye:Raeces di biesses askepieyes el Beldjike
Vegne (toponimeye)
Pådje sol mot "vegne" et ses parints el toponimeye do walon
Li mot vegne a leyî sacwants nos d' plaeces el Walonreye.
Xbox (discramiaedje)
Li no prôpe « Xbox », c' est l' no di deus sacwès di Microsoft :
Categoreye:Djeu videyo
Li coirbå et li rnåd (fåve)
thumb thumb|Djouwaedje pa des efants d' Gueugniye (Nameur, 2010) Li coirbå et li rnåd, c' est ene fåve da Ezope, rindowe foirt kinoxhowe el France paski riscrîte e francès pa Jean de La Fontaine dins s' rilomé live di fåves.
El Walonreye, on l' a dvou aprinde e francès al pitite sicole des ans et des razans å long.
Racourti
On rnåd djereye après on crås stofé k' on coirbå, apîçté so èn åbe, tént dins s' betch.
Li toursiveuse biesse lyi va fé des complimints so s' vwès, po k' i lyi tchante on boket.
Mwaissès idêyes
Gn a yeu des hopeas d' modêyes e walon, des a pô près pareyes, des ralongueyes et des pastitches.
Li prumî a dandjreus stî François Bailleux, shuvou d' près pa Léon Bernus, pu Jean-Joseph Dehin.
Sourdant
Coirba Coirba Coirba Coirba Coirba
Honoré Chavée
Ça a stî onk des prumîs Namurwès a scrire (bråmint des biestreyes) so l' etimolodjeye des mots walons (1840) et sol croejhete : "Français et wallon, parallèle linguistique" Paris-Brussele, 1857, 223 pp.
E 1858, i scrijha èn adrovaedje del troejhinme edicions des tchansons da Charles Wérotte.
On lyi doet li foirdjaedje do noûmot e francès "Wallonie" mins il eploye po cåzer del sitindêye galo-romande, eneviè l' Almagne.
Feu bacteryin
Categoreye:Maladeyes des plantes Categoreye:Bacterolodjeye Categoreye:Åbes ås fruts thumb|Mape do spårdaedje del maladeye Li feu bacteryin, c' est ene maladeye di sacwants åbes ki les cåzes, c' est ene bactereye lomêye Erwinia amylovora.
Il atake bråmint les poerîs et les pemîs. Mins eto des ôtes åbes ås fruts come li mesplî, li poerî d' cwin. A costé d' çoula, des såvadjes åbes come li blanke sipene et l' håvurna.
Li maladeye si voet a totes les såjhons, et les åbes dimornut rascråwés d' ene anêye a l' ôte.
Li maladeye s' a spårdou el Walonreye dispu les anêyes 1990.
C' est ene maladeye a declaråcion oblidjeye.
Motlî di Måtche-dilé-Scåssene
Li Motlî d' Måtche-dilé-Scåssene, ki l' tite est e francès Glossaire de Marche-lez-Ecaussines, c est on motlî walon sicrît pa Arile Carlier.
Il a stî eplaidî e Bultén di l' SLLW e 1913.
L' accint walon studyî, c' est l' ci d' Måtche-dilé-Scåssene. Les mots sont rashious e sistinme Feller.
Cist ovraedje la est rprins sol limero [O51] dins l' djivêye des motîs do walon.
30
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 5|25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 30 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
PlayStation 3
PlayStation 2 | PlayStation 3 | PlayStation 4 vignette|Prumî logo oficir del console. Li PlayStation 3, c' est l' no del troejhinme grande console di Sony. C' est ene console del setinme djeneråcion.
Atake
Sony a mostré ci console la el prumî côp, e 2005, tins di l' « Electronic Entertainment Expo ». Elle a rexhou e 2006, mins on-z el a metou seulmint e vinte, e-n Urope, èn an après, e 2007. El råjhon di l' astådje, c' esteut ene mancance di materiå.
Prumire varyisté
Li prumire varyisté, k' on lome « FAT » dins l' kiminålté, c' est l' modele k' a rexhou e prumî. On-z end a vindou disk' å moes d' setimbe 2009.
Troejhinme varyisté
C' est l' dierin modele k' a rexhou e 2012, disk' al fén des vintes del PlayStation 3, e 2017.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Djeu videyo
Philippe Albert
Philippe Albert, c' esteut on rlomé fotbalisse walon.
28 di djun
Li 28 di djun c' est li 179inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 180inme po ls anêyes bizetes), avou 186 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Philippe Albert
Sourdant
Albert Albert
28 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
26 di djun - 27 di djun - 29 di djun - 30 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Fosse-dilé-l'-Troes-Pont
Fosse-dilé-l'-Troes-Pont [n.pl.] (fr: Fosse), c'est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Troes-Ponts.
Pousse (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje do mot "pousse" et ses parints el toponimeye del Walonreye
On rtrouve li mot pousse et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Pousse naturel
Dins les terins castinnixheus 🇱🇰 tchantwere (toponimeye)
Otriche
L' Otriche, c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Urope.
C' esteut did la k' esteut goviernêye li Walonreye, do tins des Bas Payis otrichyins.
Åbe ås foyes
Èn åbe å foyes, c' est èn åbe k' a des foyes, eneviè les åbes k' ont des picas, come les sapéns.
Otriche
Mwaisse veye : Wîne (Viene-e-l'-Otriche)
Åbe ås foyes
Les foyes polèt tchaire di l' ivier u nén.
Abes as foyes Abes as foyes
Otriche
Ôtès veyes : Zasbork
Istwere
Deus sidjes pa les Trouks. Li deujhinme, e 1683. Il a stî raconté e walon pa on Lidjwès k' î esteut. I scrijha onk des pus vîs documints e walon, li «Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne».
Evayeye sins s' bate pa Hitler e 1938.
Do tins del froede guere, c' esteut la, al frontire avou l' Hongreye ki les Amerikins et les Rûsses discandjént les espions fwaits prijhnîs.
Djeyografeye
Les Ales å Coûtchant.
Trevåtcheye do Danube.
Politike
Les pårtis d' foite droete î rascoyèt sovint bråmint des vôtes. Il ont minme sitî ene feye dins l' govienmint.
Categoreye:Urope Categoreye:Mîtrinne Urope Categoreye:Dislaxhîs payis *
Slovakeye
Piceure
Ès mwaisse veye, k' est Bratislava, elle est foirt djondante del mwaisse-veye di l' Otriche : Wîne.
Lingaedje
Li lingaedje oficir, c' est li slovake.
Sourdant
Categoreye:Payis Categoreye:Mîtrinne Urope
Brinne-l'-Alou (veye)
Brinne-l'-Alou (la-minme Brin.ne-l'-Alië, F. Braine-l'Alleud), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Roman Payis.
Gn a des ôtes viyaedjes ki s' lomnut Brinne
Achille Van Calsteren
Van Calsteren Van Calsteren Achille Van Calsteren a skepyî a Fårcene e 1924, mins a crexhou a Djilî. Il a morou e 1994.
Brinne-l'-Alou (veye)
Istwere
C' est sol teritwere del comene ki s' a fwait l' batreye di Waterlô (li posse di comandmint inglès esteut, lu, a Waterlô, did la l' no del batreye).
Voyaedje ezès payis d' oyi (live)
Voyaedje ezès payis d' oyi, ki s' tite e francès, c' est : "Le voyage en Oïlie", c' est on live avou des tecses di 15 escrijheus diferins, tchaeke dins on lingaedje d' oyi coinrece.
Achille Van Calsteren
Il a eto ramexhné des mots walons, purade so les mestîs et so les djeus. Il ls a eplaidî dins l' Bourdon.
Brinne-l'-Alou (veye)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Achille Van Calsteren
Al fén di s' veye, il a bouté po l' ALWAC.
Voyaedje ezès payis d' oyi (live)
Il a stî adjinçné pa Roland Thibeau, ey a vudî e 2015 dins l' coleccion Micromania.
Brinne-l'-Alou (veye)
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Province do Roman Payis Categoreye:Veyes di Walonreye
Achille Van Calsteren
Di s' mestî, il esteut houyeu. Il a fini porion.
Botanike
vignette|Botanike Li botanike, c' est l' syince ki studeye les plantes.
Sacwants coxhes del botanike
…
*
Voyaedje ezès payis d' oyi (live)
Espoûle moennrece
Deus scolîs d' romanes, Pålene et Djonatan, sont ki fwaiynut des rcweraedjes e l' bibioteke di Mont. Tot lijhant li floriconte di Djîle di Chin, i discovernut on mot madjike ki Djîle dit a l' oraye do dragon, po k' ci-ci acceptêye di mori (les deus bateus sont djus, moirt escrans).
Té (aboere do teyî)
Li té, c' est ene abwesson fwaite avou les foyes do teyî.
Voyaedje ezès payis d' oyi (live)
Espoûle moennrece
Mins totshûte après, les deus djonneas toumèt dins ene astårdjeye. Pu s' dispierter tot åyant rçû come li Sint Spér : l' ådjeu d' djåzer totes les langues.
Té (aboere do teyî)
On pout radjouter des ôtès plantes : del minte (plante), do foirt.
Voyaedje ezès payis d' oyi (live)
Espoûle moennrece
Ey ene mission : rôbaler foû les payis d' oyi, po waitî di rtrover l' mot madjike.
Té (aboere do teyî)
El Walonreye
I n' est nén foirt boevou. On-z a ptchî do boere do cafè.
E l' Inglutere
I s' a astalé ene uzance do boere do té a 5 eures di l' après-nonne. C' est l' «eure do té». On-z î maxhe cobén do laecea.
Voyaedje ezès payis d' oyi (live)
Prezintaedje Rantoele
Fé on live avou 15 sicrijheus dins 15 lingaedjes ou accints diferins de langues d' oyi, c’ est l’ wadjeure k’ a parvinou a adiercî Roland Tibåd, on scrijheu et teyåtreu e picård, bén cnoxhou emey li djin ås ptitès langues di Beldjike et d’ Picårdeye di France. Di cwè k' i rtoûne ?
Roland evoye a tchaeke sicrijheu des grandès royes di çou k’ divreut esse li live. Ki vo ndè cial l’ espoûle moennrece. Deus scolîs d’ romanes, Pålene et Djonatan (…) doevnut rôbaler foû les payis d’ oyi, po rtrover on mot madjike.
Té (aboere do teyî)
E Marok
Li té est l' abwesson k' on sieve li pus voltî ås priyîs. Sovint avou del minte. Li teyire, les veres, et les dujhances po l' apresté sont tipike di ç' payis la.
Voyaedje ezès payis d' oyi (live)
Prezintaedje Rantoele
Gn a co kékès ôtès ricmandaedjes, sol caractere des heros. Pålene, c’ est ene prumire di classe, todi dins les lives ou so s’ tåvlete éndjolike po rascode toplin di dnêyes tecnikes so les floricontes des payis k’ il î pasnut ene tchoke. Djonatan, c’ est purade on scolî do fond, k’ a todi l’ dår di fé ribote. Et on fiyteu djamåy parey. Portant, c’ est sovint lu li va esse sol minme wachlire avou les misterieusès djins k’ i vont awè dandjî po discramyî leu cwacwa.
Té (aboere do teyî)
E Marok
Categoreye:Aboeres
Voyaedje ezès payis d' oyi (live)
Prezintaedje Rantoele
Ça fwait k’ vola nos studiants evoye come al cwire di leu Sint-Grål. Sovint sol trén; des côps tcherdjîs pa des otos; on côp so on tchår saetchî pa on vî tracteur; ene feye tot trovant on convweturaedje sol Daegntoele.
On påte di Mont (e Hinnot bedje), e l’ bibioteke (…). Come di djusse, c’ est Roland Thibaud k’ enonde cisse paskeye la, e picård do payis. Deujhinme eståcion : Tournai, ey ene viye feme did la, Madame Cucu, ki les moenne eviè l’ muzêye, tot djåzant l’ tournizyin come Annie Rak. Co ene pixheye pus lon, e L’ Lovire, c’ est Djåclene Boitte ki lzî evoye on vî leu (li vraiye biesse k’ a dné s’ no al veye) po lzî mostrer les fosses å tcherbon et les djîles ki s’ aprestèt pol cwarmea.
Pu prinde li trin po Lidje, et dmander cwè al posteure da Djôr Simnon. Ci-ci, avou s’ pitite air di deus airs, evoye Pålene deus siekes e-n erî, do tins del binamêye revolucion, la k’ on distrujha l’ catedråle Sint-Lambiet. Tant k’ a Djonatan, i l’ wåde pol fé rmoussî dins s’ roman, li pindou d’ Sint-Foyin. Kimint vnèt i foû d’ ces aviretes la ? C’ est l’ Djåke Warnî ki vos l’ dirè.
Raler sol trén disca Nameur. Nameur avou toplin des misteres : les Molons, les Alfers, on boyea ki passe dizo Mouze, di Djambe a Bomel. A n’ nén croere, dowô ? Fåt dire ki nosse Djowele Spierkel n’ est nén a l’ après d’ ene.
Adonpwis, vont rôbaler l’ Lorinne foû, di Nanci a Vierton, al cache d’ on vî cofret d’ bwès avou on pårtchumin ddins, ki cwand on l’ drouve et l’ lére, on mourt sol côp. Do moens, si on saizit bén l’ fén mot do gåmès da Djan-Luk Djofroe.
Ont i rovyî ene sacwè e Hinnot ? Vo lzès la ki recournut a Courcele. Et la, rescontrer ene djupsyinne astronote. Oyida. Li mådjinåcion då Louwis Mårcele n’ a pont d’ rastrinda.
Et c’ est li rtoû el province do Lussimbork, on djoû d’ tchesse a Suni. Mins Suni, asteure, c’ est province di Nameur. Est ç’ a cåze di ces ecramireyes administratives la ? Ci côp ci, Pålene et Djonatan ni savnut peter on fayé mot d’ tchampnwès. Motoit djusse paski l’ tecse då Rodjî Nicolas est sins diyaloke. Li sakêye pitite fråze ki Pålene dit est scrîte e-n on grandiveus francès.
Asteure, nos voyaedjeus rcwereus alèt viziter l’ Borgogne. Pu fé on toû el Grande Burtaegne (politike, mins el Normandeye linwistike) tot shuvant on dragon so l’ iye di Djeri.
Pu c’ est l’ ertoû a Mont, li djoû do novelan 2016. Et fé leu rapoirt. Mins l’ mot madjike, al fén des féns, est ç’ « fåt k’ ti moures » ou « fåt fé l’ amour » ?
Sourdant
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Lives e picård Categoreye:Lives e gåmès Categoreye:Lives e djeriès
Motlî d' Cele-dilé-Dinant
Li motlî d' Cele-dilé-Dinant, ki s' vraiy no e francès, c' est Enquête dialectale à Celles-lez-Dinant, c' est on motlî walon scrît pa Mutien-Omer Houziaux a pårti di ses rascodaedjes di mots a Cele-dilé-Dinant.
Il est rprins come l° C20 dins l' djivêye des motîs do walon.
Contnou
I rashonne des mots sol les bastimints del cinse eyet so l' aclevaedje des bovrins, tchivås, pourceas, bedots, gades, poytreyes et robetes. Adonpwis, so les tchårs, tcherete et les ahesses d' atelaedje.
Les mots sont scrîts e sistinme Feller tot rahoucant foirt sovint li tayon-bodje té ki dné dins l' Motî von Wartburg.
Cele
Floriconte då sint Nicolai
Li floriconte då sint Nicolai, c' est on floriconte ki mete el sinne sint Nicolai et on botchî k' aveut touwé troes ptits efants, ki l' bon sint va fé raviker.
Rascourti
thumb|on live contant l' floriconte Gn a veut on côp, e l' Azeye mineure, èn eveke k' on loméve Nicolai ki s' diveut rinde å Concile di Nicêye.
I s' aveut anuti dins on grand bwès, et i cwereut après ene djîsse po passer l' nute, aspoyî so s' crosse d' eveke, et moennant si ågne avou ses bagaedjes.
I voet ene loumrote å lon, d' ene wåmire, et il î va bouxhî a l' ouxh.
I toume amon on mangon ki lyi vout bén bayî djîsse et soper.
Tot ratindant ki l' botchî finixhe di cotaeyî ene biesse, sint Nicolai ni s' sint nén a si åjhe. Mins i n' sait nén pocwè. Tot s' on côp, l' anea k' il a å doet si mete a rglati. Gn a ene pirete ki s' endè dismantche, et l' anea lyi dit cwè åd fwait do botchî ki l' riçût.
Mins la l' botchî k' intere, et l' bague ridvént come divant.
Li botchî lyi dmande çou k' i vout po soper.
- on pougnet d' pourcea ? do djambon ? on rosti ? di lård ?
- Neni, dit-st i l' sint Nicolai, dji vôreu bén del salêye tchå ki t' as dispu set ans dins t' saloe.
L' ome a dmoré ståmusse. I veyeut bén ki l' voyaedjeu aveut discovri l' potêye.
Et l' grand sint ndaler disk' al cåve, lever l' coviete do saloe, et prinde les ptits doets ki briként... et haetchî troes ptits roufions, pårlants-vicants, foû do saloe.
Cwand l' mangon (ki s' loméve "Hanscroufe") a veyou l' miråke do ravicaedje des efants, il a zoupté evoye, et cori come li vint d' bijhe ès muchyî dins l' bwès.
Les efants, ki n' avént pus magnî dispu 7 ans, on fwait ene cråsse gasse avou totes les amunicions del mangonreye. C' est a ç' moumint la ki Hanscroufe a rapliké, tot peneus. Et s' taper a djno divant l' veke po dmander pardon å Bon Diu.
Come sint Nicolai kimincive a esse escran cwand i fjheut ses tournêyes po les efants, il a tuzé a çouci : Hanscroufe vénreut avou lu. Il åreut todi ene sicoreye po zingler les efants k' avént stî metchants.
Coleur di pea des persounaedjes
Sint Nicolai d' Mira esteut ene djin avou ene morete pea. Mins, tot l' tins des gueres inte les crustins et les "Sarazins", les cis di cisse coleur la estént purade loukîs come des djins a vey evi. I faleut don rprezinter on blanc sint. Li noere coleur di pea, c' est Hanscroufe k' end a erité. Avou l' discovraedje di l' Afrike noere, ça va divni cråndimint on negue.
Categoreye:Floricontes
1974
Ôtès djins
Categoreye:Date
Vegne
thumb|gripante vegne di måjhon avou roejhéns thumb|Vegne ritaeyeye avou coxhes al tere Li vegne, c' est èn ahivé bouxhon ki prodût do roejhén. K' on magne u k' on leye carmoujhî po ndè fé do vén.
Li mot "vegne" a leyî sacwants nos d' plaeces el Walonreye.
Motlî
On tchamp (u on plantisse) di vegne si lome on vigni. S' il est pus ptit, ene vignoûle ou ene vignurete.
On pazea dins on vigni si lome èn andli.
Li codaedje des roejhéns, c' est l' vindindje; les codeus, c' est les vindedjîs.
Ahivaedje
Li vegne si continte d' ene pôve tere, purade do såvlon, et di waire di plouve (300 a 500 mm par an, c' est assez por leye). Ele vént voltî eto dins les mårlires.
Les vegnes el Walonreye
Gn a yeu bråmint des vegnes el Walonreye dins l' prumire pårteye del Moyinådje, so les cresteas d' Mouze. C' est des moennes di l' abeye di Lobe k' ont stî aprinde ås Hongrwès a-z ahiver les vegnes. Après l' 15inme sieke, li climat s' a rafroedi, et les vegnes ni dnént pus rén.
Ezès anêyes 1960, gn aveut pus k' ene vignoûle el Walonreye, a Torgnî, al fene betchete nonnrece del Gåme. Mins, dispu don, bråmint des vegnes ont stî rplantêyes, et do vén prodût, sovint avou l' aidance des cofrereye.
Les vignoûles sol daegne
Sitindowe des vignoûles sol daegne.
Li vegne dins les rlidjons et les creyances
Sapinse a ene dijhance del Bibe, c' est Noyé k' åreut ahivé l' prumî des vegnes, et fé do vén avou les reujhins.
Les Romins avént on diè del vegne Diyonizosse.
Sourdants
Categoreye:Ahivêyès plantes Categoreye:Bouxhons +
Daniel Hubert
Daniel Hubert, c' est on scrijheu e gåmès, k' est l' diyaleke do lorin. Il a nexhou li 23 d' djun 1958, a Méch-divant-Vierton.
Gåmès
C' est onk des prumîs scrijheus a-z awè metou des tecses e gåmès so ene waibe del Daegntoele. Et çoula, foirt sovint.
Sacwants d' ses tecses ont stî rashonnés pa Jean-Luc Geoffroy dins cénk tômes «À m'pourmoûnant das mes souv'nances» (2021).
Muzike
Daniel Hubert, c' est eto on « tubisse » dins ene binde di muzike.
Sourdants
Hubert
Rimagnaedje des molès crotes
Categoreye:Fiziolodjeye des biesses Categoreye:Robtidîs Li rmagnaedje des molès crotes u cecotrofeye, c' est ene sôre di roemiaedje a l' evier, tipike des robtidîs et di sacwants rawiants.
Cisse piceure fiziolodjike la leye les rmagnants d' leus molès crotes profiter do dismantchaedje del celulôze påzès bactereyes do boigne boyea. Et s' ahessî e vitamenes B, aprume li vitamene B1.
Les molès crotes sont diferinnes des petales, et li biesse sint bén cwand elle avnut å raeze di l' anusse.
Li rmagnaedje des molès crotes si fwait del nute.
Si on-z espaitche les rmagneus a s' è nouri (metans, tot metans on lådje colé a des robetes), i crevnut.
On cåze dedja do rmagnaedje des molès crotes dins l' Bibe.
32
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 7|25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Bwès d' åbes ås toumantès foyes des payis timperés
On bwès ås toumantès foyes des payis timperés, c' est on bwès d' åbes ås foyes k' on rescontere e l' Amerike bijhrece, l' Urope eyet li Bijhe di l' Azeye.
Dins les bwès d' åbes ås foyes, les bouxhons et les yebes leyèt crexhnut bråmint pus åjheymint ki dins les sapinires. Çou ki dene di l' amagnî å djibî.
32
anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50
Bwès d' åbes ås toumantès foyes des payis timperés
Les bwès d' åbes ås foyes polèt esse espwetés come taeyes.
32
27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 36 | 37
Bwès d' åbes ås toumantès foyes des payis timperés
Sacwants åbussons des bwès ni vnèt ki dins les bwès d' åbes ås toumantès foyes (et nén les bwès d' sapéns.
Categoreye:Foistreye
32
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 32 do calindrî grigoryin.
Paile
Ene paile, c' est ene platene avou des boirds po cure des plats raddimint, tot waitant tos les ingredyints, et l' cujhaedje avancî.
32
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Paile
Sôres di pailes
Categoreye:Ahesses di coujhene
Motî d' Faimonveye
Faimonveye
Li Motî d' Faimonveye, c' est on motî walon-francès, di mots walons di Faimonveye (adon el Walonreye prûssyinne), rashonnés pa Joseph Bastin et parexhou e 1908 dins l' BSLLW tome 50 p. 535 a 600.
Il est rprins sol limero [E145] dins l' djivêye des motîs do walon.
Dominique Pire
vignette|droite|Dominique Pire Dominique Pire (Georges Charles Clement Ghislain Pire) (10 di fevrî 1910, Dinant - Lovén, 30 di djanvî 1969)
Bijhe-Macedwene
Li Bijhe-Macedwene ubén li Bijhe-Macidonne, c' est on dislaxhî payis des Balkans. Il a candjî d' no, divinltins, ci payis cial si lomeut Macedwene u co Macidonne. Come d' efet, c' est li Grece k' aveut vlou k' el Bijhe-Macedwene candje di no, pask' on boket del Macedwene (dins l' sinse djeyografike) si trove e Grece.
Lingaedjes oficirs
Li lingaedje oficir, c' est el macedwenyin ey el albanès.
Ôtes lingaedjes
Mins nerén, ci payis cial ricnoxhe eto l' aroumin, li bosniyin, li romani, li serbe eyet li trouke.
Sourdant
Categoreye:Payis
Laecea-d'-coloûte
Li laecea-d'-coloûte ou laecea d' coloûte, c' est aprume li blanke seuve d' ene epweznante plante. Pu l' no del plante leye-minme.
Euphorbia cyparissias
Categoreye:Epweznantès plantes
Colera
Li colera (eto: colora, colora-môrbusse ), c' est ene foite schite minêyrece ås djins provokêye pa ene bactereye foirt rimouwante lomêye Vibrio cholerae.
Minêyolodjeye
Å djoû d' ouy, on nel rescontere pus ki dins les grandès rascråwes, come les gueres, les grossès aiwes, les hosmints d' tere, cwand des grandès tropes di djins si rtrouvnut amonçlé dins des camps sins waire d' åjhminces santeyreces.
Rilomêyès minêyes
Gn a yeu ene foite piyintche di colera el Walonreye e 19inme sieke. On î a priyî sint Rok, lyi radjoutant si povwer la å ci k' il aveut ddja (di rweri l' pesse).
Ene des dierinnès minêyes kinoxhowe, ci fourit l' cene do Yemen tins del guere civile (anêyes 2020).
Categoreye:Maladeyes Categoreye:Sistinme magneyrece
L’ istwere do monde racontêye pa les biesses (contes)
thumb L’ istwere do monde racontêye pa les biesses (L’istwêre do monde racontéye pa lès bièsses), c' est on live parexhou e 2022, sicrît ey eplaidî pa Jean Hamblenne.
ISBN 978-2-87594-049-0
Ôtes eplaidaedjes (pa bokets)
Gn a bråmint des tchaptrês do live k’ avént dedja parexhou dins troes gazetes e walon : « Les Cayés walons », « El Bourdon » eyet « Li Soverdea ».
Divant-z-ouve
Li dvanzouve, c' est eto li scrijhaedje del cou-coviete.
Contnou
Vola l' djivêye des biesses k' ont l' crachoe. Tchaeke côp k' ça s' pout fé, li scrijheu mete li date del paskeye avou l' tite.
Alére
Conte-rindou sol live, l° 104, ivier 2022-2023
Pî-note
Istwere Istwere
Guere ås petrodolårs
Categoreye:Gueres Categoreye:Petrole L' atuze di guere ås petrodolårs est rashiowe so l' idêye ki tote li politike difoûtrinne des Estats Unis dispu les anêyes 1970, al boune, est acviernêye pal såme di wårder li dolår amerikin come mwaisse manoye pol comiece eternåcionå. Et copurade sol martchî del petrole, la kel dolår si lome petrodolår.
Cåze del guere ås petrodolårs
So li cmince des anêyes 1970, les Estats Unis imprimént et dispinsént bråmint dpus d’ dolår ki l’ ôr k' il avént po les waeranti.
Kékès anêyes pus tård, li France aveut dmandé li rpayaedje avou d’ l' ôr do moncea d' dolårs k' elle aveut so les bresses. Les U.S. ont rfuzé, ca i n’ avént pus assez d’ ôr po covri leu manoye. C’ est po ça ki les U.S. ont fwait martchî avou les payis d' l' OPEP ki s’ egadjént a vinde leu produccion d' petrole e dolårs U.S.. A pårti d’ adon, tos les payis k’ atchtént do petrole divént aveur des dolars US. Udonbén nd atchter contes des béns ou des siervices. Adon, les U.S. n’ avént k’ a imprimer. Les U.S. mintnént insi årtificielmint li valeur comerciåle de leus dolårs et s' fournixhént cåzu gratwitmint e petrole pal djeu del plantche ås biyets.
Vraiyès gueres cåzêyes pås petrodolårs
Ki l' guere d' Irak soeye ene guere ås petrodolårs est mostré pa les deus etrevéns shuvants :
Ôtès sayes di s' afranki des petrodolårs
E Venezuwela, li prezidint Hugo Tchavez a ossu cmincî a vinde si petrole conte des ôtes manoyes.
E 2008, l' Iran a drovou si prôpe boûsse å petrole la k' ele vind si petrole e-n uros, dolårs amerikins et Yen djaponès.
Bråmint voeynut ki les margayes des Estats Unis avou l' Iran ni sont adierceyes ki po l' espaitchî di fé payî s' petrole avou des ôtès manoyes ki les US$.
Rowe (toponimeye)
Pådje des mots "rowe" et "rouwale" el toponimeye del Walonreye
On rtrouve les mots rowe et rouwale dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Li mot "rowe" pout esse ossu scrît "reuwe" (après Nameur), "rou" (a Måmdey), ruwe, rûe, evnd.
Categoreye:Toponimeye do walon
Frambråylisse
vignette|Drapea d' èç mouvmint Li frambråylisse est l' poûssåjhe d' sacwants Walons yet Francès ki volnut esse bråylé eshonne. Li France ava, e-n efet, colnijhî l' Walonreye etur 1794 yet 1815 : l' anêye wice k' elle ava stî tchesseye evoye al fén del Batreye di Brinne-l'-Alou (purade kinoxhou sol no del batreye di Waterlô).
Arondixhmint d' Lidje
L' Arondixhmint d' Lidje est èn arondixhmint administratif del province di Lidje.
Referinces eyet sourdants
* Lidje
Hôte fenaesse
thumb|e moes d' may, e l' Walonreye Li hôte fenaesse, c' est ene fenaesse ki vént bén disca 1 mete 20 hôte.
Festuca arundinacea (u Schedonorus arundinaceus)
Sourdant
Categoreye:Fenaesses
A (plante)
vignette|ene tiesse d' a k' a djermé thumb|
L' a u les as, c' est ene plante k' on-z ahive po si agnon, k' on eploye po coujhner.
Allium sativum
Wårdaedje
Po wårder les as, on ndè fwait des tresses, k' on lome eto on rin u on tchaplet d' as.
Come yebe ås maladeyes
L' a, c' est eto ene yebe ås maladeyes, metans, disconte des viers.
On l' pout mete avou do djus d' citron po rispåmer l' goidje dins les mås d' goidje.
Categoreye:Ahivêyès plantes Categoreye:Feudlissêyes Categoreye:Yebes ås maladeyes
Trôs d' Han
thumb|Tchandeles trawêyes po fé des mzuraedjes thumb|Montantès tchandeles thumb|Viziteu did dinltins thumb|Moenneu did dinltins, evou s' toitche
Les trôs d' Han (e francès, riprins e walon, les grotes di Han, e-n inglès, åjheymint riwalnijhåve, les cåves di Han-so-Lesse), c' est on trô d' rotche fwait pa l' Aiwe di Lesse ki mousse dins l' rotche castinnixheuse del Fåmene å trô d' Belvå et vni rexhe å trô d' Han lu-minme.
Sourdants
Categoreye:Trôs d' rotche Categoreye:Aveys touristikes del Walonreye
Vantrin
Categoreye:Mousseures On vantrin (on dit eto : on dvantrin, on cindrén, on schô, on schorsoe), c' est ene mousseure k' on mete padvant, dissu les ôtes po n' les nén manni tot-z ovrant.
I pout aveur des mantches ou nén; waeranti tot li dvant des mousmints ou djusse li schô.
Marie-Claire Buchholz
100px|left|thumb Marie-Claire Buchholz, c' est ene sicrijheuse ey ene bouteuse pol walon, do payis d' Måmdiy.
Ouve e walon
thumb|ki prezinte les "Cactaedjes" al [[fiesse ås lingaedjes walons 2019]] Elle est mimbe do Rweyå Club walon, et mwaisse sicrijheuse al Pitite gazete di Måmdiy.
Come bouteuse, elle a emantchî ene copinreye, lomêye «Les cactaedjes di Måmdiy», k' a stî prumêye al fiesse ås lingaedjes walons 2019.
E 2020, ele rexha avou troes ôtes mimbes do Club walon, li modêye måmdiyinne des meye prumîs mots.
Elle a aidî, avou Jacky Lodomez al modêye måmdiyinne del fåve del bijhe et do slo po l' djåzant atlasse.
Buchholz Buchholz
Djivêye des epweznantès plantes
Djivêye di sacwants epweznantès plantes
🇱🇰 Categoreye:Epweznantès plantes
*
Paxhnåde
Li paxhnåde (on dit eto li såvadje panåjhe), c' est ene plante des tchamps, foirt corante el Walonreye.
On dene les foyes a magnî ås robetes.
Heracleum sphondylium
Ombrelires
Categoreye:Ombrelires
Xbox (grande console)
Xbox | Xbox 360
vignette|Logo del console. El Xbox, c' est l' no del prumire console di Microsoft. La k' elle a l' minme no ki l' eshonna des grandès consoles di ciste eterprijhe la. C' esteut ene console del shijhinme djeneråcion. Mins nerén, el societé padri l' aboctaedje, c' est Flextronics.
Istwere
Bill Gates a-st anoncé ç' console la e 1999. La k' il a tolminme falou rastinde nôvimbe 2001 po-z esse metou e vinte. Al copete do mårtchî, on-z a dvou rastinde el bontins 2002 po pleur l' awè e-n Urope.
Elle a stî rsaetchî e 2006, ene anêye après l' rexhaedje d' ès pitite cheur : li Xbox 360.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Djeu videyo
Udinme
Èn udinme, c' est èn houzaedje (infleure) d' on texhou avou d' l' aiwe nén ratroclêye, ki n' sûne nén foû.
Neyerlanbråylisse
vignette|Teritwere Li néerlanbråylisse est l' poûssåjhe d' sacwants Flaminds yet Neyerlandès ki volnut esse bråylé eshonne.
Udinme
Mwaissès piceures
Cwand ciste aiwe la si rashonne dins ene potche do coir (dins l' vinte, metans), on cåze d' aiwlinne ou idropizeye.
L' udinme est diferin des ôtes houzaedjes paski, si on l' presse avou l' pôce, li marke do pôce dimore dins l' texhou udinmmieus : c' est çou k' on lome li sene do godet.
Omer do Toetlî
Omer do Toetlî, c' est l' riwalnijhaedje do no da Omar Xhayyâm (di s' plin no : Rhiyath-addin Abulftouh Omar ben Ibrahim al-xhayyâm, غياث الدين أبو الفتوح عمر بن إبراهيم الخيام), on scrijheu et sincieus piersan.
I sereut vnou å monde li 18 di may 1048 a Nichapour el Pierse (l' Iran d' asteure). Il î a morou li 4 di decimbe 1131.
Rilomêye
Omer do Toetlî esteut eto matematikî, filozofe, et astronome-asterloke.
Il est cnoxhou po-z awè vanté l' boevaedje do vén dins ene ramexhnêye di cwatlins (powinmes di 4 vers).
Li live n' esteut nén cnoxhou avår ci, disk' a çk' on editeu inglès del fén do 19inme sieke el ratournaxhe e-n inglès. Li live ni s' vinda nén, aprume. Mins on bea djoû va-z è vey pa ké sint – gn ava ene vraiye fouke po ci scrijheu  la, e l' Inglutere, pu totavå l' Urope. C' est di ç' tins la k' on-z a cmincî a lomer les gaméns « Omer ».
Les cwatlins Omer do Toetlî
Plope
On plope u poplî u blanc-bwès, c' est ene sôre d' åbe, beazet hôt, ki crexhe voltî dins les plinnes dilé l' mer, sovint clintchî a cåze do vint.
Populus spp.
Sôres di plopes
Categoreye:Åbes
Tchampnwès (lingaedje)
Li tchampnwès (champaignat e tchampnwès), eto tchampnwès-årdinwès, c' est on mancî lingaedje d' oyi k' esteut cåzé coramint el France, dins l' Tchampagne eyet e Walonreye, mins k' est cåzu on moirt lingaedje, å djoû d' ouy.
Code e Wiccionaire: roa-cha
Istwere do lingaedje
Li lingaedje shonne dedja egzister e 11inme sieke, la k' a gn a on scrijheu lomé Rachi. Mins li pus cnoxhou des prumîs scrijheus e tchampnwès, c' est Chrestien du Troyes (12inme sieke).
Frontire bijhrece
Li frontire bijhrece do tchampnwès a stî studieye aprume pa Charles Bruneau ey eplaideye e-n on live "La limite des dialectes wallon, champenois et lorrain en Ardenne" parexhou e 1913.
Ocsitetraciclene
Categoreye:Antibiyotikes L' ocsitetraciclene, c' est l' pus vî des antibiyotikes del famile des tetraciclenes.
Tchampnwès (lingaedje)
Viyaedjes del Walonreye k' on-z î cåzéve tchampnwès
Portant, di l' ôte costé del Bote di Djivet gn a eto Cou-des-Sårts, sol comene di Couvén. Ci n' est ki d' lanawaire k' on s' a abaiti di çoula (avou l' rexhowe do Motî tchampnwès d' Cou-des-Sårts).
Ocsitetraciclene
Uzaedjes
El cérudjeye, on l' radjoutéve cobén a l' aiwe di rispåmaedje do peritoenne, metans.
Houte d' esse eployeye po médyî les biesses, elle a eto stî lontins radjoutêye ås alimints come aidant d' crexhance.
Tchampnwès (lingaedje)
Ricnoxhance
Li politike linwistike pol tchampnwès :
Ocsitetraciclene
Uzaedjes
Cist uzaedje la a stî disfindou dins l' Union uropeyinne dins les anêyes 2010.
Tchampnwès (lingaedje)
Scrijhaedjes
Li gazete e walon "Li Rantoele" a-st eplaidî 2 tecses di prôze nén racontrece da Roger Nicolas sicrîts e tchampnwès avou l' accint d' Suni.
Li rvuwe "Terre d'Herbeumont et d'Orchymont" eplaide des tecses da Maurice Avril, ki sont do tchampnwès (dizo l' tite :"patwès").
El France, n a li rvuwe "Lou Champaignat".
Motlî
Sacwants mots tipikes : 🇱🇰 Wikt:Categoreye:Mots tchampnwès
Fonolodjeye
Les durès cossounes å coron do mot divnut voltî doûces; les doûcès cossounes ni s' edurixhèt nén, come e walon.
Passaedje di sacwants /a/ => /oː/ âdje => ôdje (ådje).
Les "û" ki vnès d' ene rîlêye francès walon UI => Û divnèt "oû" : loûre (lure), coure (cure).
Sourdants
Categoreye:Lingaedjes *
Matematike
Li matematike (ou les matematikes), c' est l' syince do carculaedje.
Li sincieus(e) di ç' syince la si lome matematikî (matematicresse).
Principåles operåcions
+: Acdicion
-: Soustraccion
\times: Mopliyaedje
\div: Pårtixhaedje
Rilomés matematikîs
Categoreye:Syinces *
Limbes
Les Limbes, dins l' crustinnisse — dins tos les cas dins l' catolicisse —, c' esteut on cwatrinme espåce di dmorance des åmes, a costé do cir, di l' infier et do purgatwere. Î alént les åmes des efants moirts sins bateme.
L' atuze a stî anixhilêye dins les anêyes 2000.
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Moirt
Vizé
Li grand Vizé (prononcî Vîzé F. Visé), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Waya
Waya ([FR] Wayaux) est on pitit ban del comene des Bons Viyés, e Province do Hinnot.
Vizé
Tuzance walone
Fiesse do teyåte e walon Marcelle Martin : dispu 1999.
Pirenêyes
thumb|Cirke di Gavarniye Les Pirenêyes, c' est ene tchinne di montinnes metowe inte li France et l' Espagne.
Sacwants ponts des Pirenêyes
Categoreye:Montinnes
1984
Walon
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Ôtès djins
Categoreye:Date
Schoice teresse
Li schoice teresse, l' eschoice teresse, c' est l' coûtche di tere k' est metowe dizo l' broûlante masse k' i gn a ådvins del Bole daegnrece.
Muzeures
Elle est 5 a 70 kilometes sipesse.
Pårteyes del schoice teresse
Li schoice teresse est fwaite di deus bokets: Les deus bokets sont rashious so çou k' on lome li mantea copetrin (disk' a 660 km fond).
Accidints dins l' schoice teresse
Li feu dvintrin pout trawer li schoice teresse, et c' est on volcan.
Categoreye:Djeyolodjeye
Twin (veye)
Twin  (F. Thuin), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Hinnot.
Spotaedje des djins
Lomaedje et spotaedje des djins :
Sourdants
<References/>
Dana Gould
Dana Jonathan Gould a skepyî li 1964 a Hopedale, Massachusetts (Estats Unis).
C' est èn acteur do cinema estazunyin.
Gould, Dana
Botroûle
Categoreye:Antomeye Li botroûle, c' est li rmanance d' ene sôre di trô dins l’ vinte, la kel mame esteut raloyeye å påpåd på coirdea d' botroûle.
L' efouwaedje del botroûle après li skepiaedje si lome botroûlite.
Li botroûle, c' est ene plaece la k' sacwants comeres fwaiynut des percignes.