cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Binzimidazole
Prodût vijhén
Categoreye:Biyotchimeye Categoreye:Droukes d' apoteke
Park Nelson Mandela
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Moncea-so-Sambe Categoreye:Goutrou
1585
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Jean Laurent Lambert Remacle
Jean Laurent Lambert Remacle (e walon Rimåke li vî), c' esteut on diccionairî do walon.
Aiwe di Dwero
L' Aiwe di Dwero (espagnol Rio Duero, portuguès Rio Duro), c' est ene corante aiwe ki prind sourd e mitan d' l' Espagne, et cori viè l' Coûtchant po wangnî l' Portugal et s' aler egoler e l' Oceyan Atlantike a Porto.
Coraedje
Elle a s' sourdant dins l' Sierra de Moncana, el province di Soria, dins l' Viye Castile (contrêye otonome di Castile et Leyone.
Jean Laurent Lambert Remacle
E 1823, il a-st eplaidî li prumire edicion di s' motî walon-francès lomé Motî da Rmåke li vî, ki c' est l' djeujhinme motî walon, cronolodjicmint.
Setès croes
Les setès croes ou set croes, c' est 7 mehins k' årént les caléns leu-n åme etur li moirt et l' dierin djudjmint.
Pol Soumillon
Pol Soumillon est on ahiveu d' motî sol waibe, il a, en efet, askepyî on franwal tchålerwetî (O92) sol waibe (i gn' aveut 5.026 årtikes, å 21 di djanvî 2020). Il est prezidint d' ene trope do teyåte : Walon d'vant tout.
Setès croes
Sourdant
On ndè cåze dins l' Bibe, å 4e live d' Esdrasse, tchaptrê 8 (po ls Etiopyins, li 6).
Anêyes 1820
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Pol Soumillon
Referinces eyet sourdants
Soumillon, Pol Soumillon, Pol
Setès croes
Sourdant
Les setès croes, c' est:
Spårdaedje di l' atuze
Ces set tourmints la ont stî rprins pa sint Ambrôjhe dins s' live Rapoirt al boune moirt, ki c' est avou ç' live la ezès mwins ki les curés d' Walonreye pretchént rapoirt al moirt.
Did la, li ratourneure walone : «vey les set croes».
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Djudayisse Categoreye:Moirt
1190
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Open VLD
Li Partei für Freiheit und Fortschritt‎, c' est l' lomaedje do minme pårti pol Kiminålté tîxhon-cåzante.
1190
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Open VLD
Askepiance
L' Open VLD, ki s' loméve davance, Partij voor de Vrijheid en Vooruitgang, s' aveut disribané do PLP e 1971.
1190
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Open VLD
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike
1190
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Jean Laurent Lambert Remacle
Remacle
Aiwe di Dwero
Coraedje
Adon, fé frontire inte l' Espagne eyet l' Portugal so ene septantinne di kilometes.
Å Portugal, ele rifwait limotche inte les provinces di Trás os Montes et l' cene do minme no, a Bijhe, eyet li Beira Alta (a Nonne) po-z aler fini s' coraedje a Porto.
Categoreye:Aiwes d' Espagne Categoreye:Aiwes do Portugal Categoreye:Aiwes d' Urope
Divoirçaedje
Li divoirçaedje u dismariaedje (on dit eto : divoice), c' est li fén oficire do mariaedje inte deus djins.
Li divoirçaedje n' egzistéve nén dizo l' ancyin redjime. C' est ene des noveatés k' ont-st arivé el Walonreye avou l' redjime francès.
Les rlidjons ni voeynut nén voltî l' divoice. Portant li rlidjon muzulmane l' acceptêye. Li rlidjon catolike nén.
Droets et dvwers après l' divoirçaedje
Les lwès sol divoirçaedje candjèt foirt d' on payis a l' ôte.
L' ake di dismariaedje divreut mete noer so blanc:
20 di djun
Li 20 di djun c' est li 171inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 172inme po ls anêyes bizetes), et k' il è dmane co 194 po nd avni å coron.
Divoirçaedje
Droets et dvwers après l' divoirçaedje
Les lwès des payis divrént eto mostrer les pondants et les djondants po cwand les k'-estént-maryîs-eshonne ni respectèt nén les clawes di l' ake di dismariaedje.
Leonard Cohen
thumb|Leonard Cohen (2013) Leonard Norman Cohen a skepyî li 21 di setimbe 1934 a Ontario ey a morou li 7 di nôvimbe 2016 a Los Angeles.
20 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Divoirçaedje
Kidujhance après l' divoirçaedje
Les dvoircîs polèt rfé des rbasteyès familes.
Dins les Belès Letes e walon
On n' djåze nén voltî do divoirçaedje dins les belès letes e walon. Portant gn e sacwants cope dismaryîs dins les romans del coleccion Somme-Denis (metans dins «Tereze»).
Nadine Modolo a scrît on foirt tinrûle arimé sol divoice, veyou des «ouys» d' on cour d' efant.
Categoreye:Mariaedje Categoreye:Famile
20 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
18 di djun - 19 di djun - 21 di djun - 22 d' djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Copixhe
Ene copixhe u ene frumijhe, c' est èn inseke sociå.
End a trinte-shijh meye sôres.
Motlî
Les grossès «måjhons» dins les bwès d' sapén si lomnut des copixhîs.
Leonard Cohen
C' esteut on rlomé tchanteu e-n inglès, ki s' fijheut acpagnter d' ene muzike al boke.
Copixhe
Motlî
Li mere copixhe et les måyes, e «voyaedje di noice» si deynut «volantès copixhes».
Nén ene åme (plake)
thumb|coviete et boket del plake ki brike padzo Nén ene åme (Né ène âme), c' est ene plake e walon da Mimile.
Elle a vudî e 2011.
Gn a 9 tchansons e walon, tertotes sicrîtes pa Philippe Antoine apus ki "Li spér" da Daniel Droixhe.
Limero SABAM : wpwa/58696
Ricnoxhance
Li plake a yeu l' pris del Federåcion Walonreye-Brussele po 2012.
Categoreye:Plakes di muzike e walon
Copixhe
Imådje essegnrece
Li copixhe est sovint discrîte come l' essegne del sipårgnance. Metans dins l' fåve Lafontinne «Li copixhe et l' cok d' awousse».
Categoreye:Insekes
Leonard Cohen
Rilomêyès tchansons
Souzane
Cohen Cohen
1614
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Olivier Gourmet
Gourmet Gourmet
Olivier Gourmet, c' est èn acteur di cinema del Walonreye k' a skepyî a Nameur li 22 d' djulete 1963.
Il a crexhou a Mirwå, et dmorer a Rotchfoirt.
Il est rprins dins l' live "Å ratind-tot" da Joël Thiry.
Bertrand Cornu
Bertrand Cornu, c' est on ahiveu d' motî sol waibe, il a, en efet, askepyî on franwal lidjwès (avou etur 8200 eyet 8500 årtikes, å 21 di måss 2014) sol waibe (E164), k' est eto lomé : Motî d' Lidje so les fis.
Referinces eyet sourdants
Cornu, Bertrand Cornu, Bertrand
Tchanson d' Sint-Nicolai
Ene tchanson d' Sint-Nicolai, c' est ene tchanson ki les efants tchantèt al fiesse di Sint-Nicolai.
End a sacwants e walon, mins eto e francès, e flamind et neyerlandès et dandjreus e-n almand.
Binamé sint Nicolai
Li mwaisse tecse et l' muzike si trouvnut divins li lire måmdiyinne.
N a troes coplets, ki vocial li prumî:
c' est dimegne e-n ût
Li mwaisse tecse et l' muzike si trouvnut divins li lire måmdiyinne.
vos, grand sint Nicolai
Elle a stî ratournêye e walon d' ene rilomêye tchanson e francès.
N a sacwants cognes. Vo ndè cial ene :
Ôtès modêyes :
n aveut-st on côp troes ptits efants
🇱🇰 ''n aveut-st on côp troes ptits efants (tchanson d' Sint-Nicolai)
Tchanson e francès
C' est l' tchanson li pus cnoxhowe des francès-cåzants d' Beldjike.
Vola des paroles classikes, ene miete diferinnes des cenes ki tournèt so les fis å djoû d' ouy :
Ôtès modêyes : end a sacwants vaici
Tchanson e flamind
Vo-z è cial ene :
Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Sint-Nicolai Categoreye:Tchansons Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Tchansons e neyerlandès Categoreye:Tchansons e francès Categoreye:Tchansons d' efant
Estoneye
vignette|Estoneye 2021 L' Estoneye, lomêye eto li Republike d' Estoneye, c' est on dislaxhî payis di l' Urope levantrece eyet ene ancyinne republike di l' URSS.
Mwaisse veye: Taline
Rilomés Estonyins
Johannes Aavik
Istwere
Ele n' a stî rmetowe avou l' URSS k' après l' deujhinme guere daegnrece.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Urope Categoreye:Urope levantrece Categoreye:Dislaxhîs payis *
1506
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Li ptite gayole (plake)
thumb|coviete Li ptite gayole (La p'tite gayole), c' est ene plake e walon da Julos Beaucarne.
Elle a vudî e 1997. C' est ene des pus viyes et des pus rlomêyès plakes di tchansons e walon.
Gn a 13 tchansons e walon (ou cåzaedjes) et 2 e francès.
Limero : AD761/984162
Categoreye:Plakes di muzike e walon
Kairos Presse
Kairos Presse, c' est ene gazete Beldjike bedje eyet francès-cåzante indepindante.
Ideyolodjeye
Cisse gazete la dit, k' elle est conte li prodûtivisté.
Rilomeye djin
Alexandre Penasse est l' seule djin ki boute drola.
Hårdêye difoutrinne
Waibe oficire
Sourdants
Categoreye:Gazetes di Beldjike Categoreye:Gazetes e francès
Noerès plokes
Les noerès plokes ou noerès vexhotes ou noerès ploketes volantes ås djins, c' esteut ene maladeye des djins, foirt prindåve.
On-z atrapéve des ptits botons sol pea, ki s' rinplixhént d' matire, pu souwer a crape, pu toumer. Si on ls aveut sol vizaedje, on dmoréve gravé ou frezé. Les malådes les pus griyeuzmint acsûts morént.
C' est ç' maladeye la k' a permetou a Louis Pasteur d' edvinter l' eploctaedje po totès sôres di maladeyes cåzêyes pa des microbes.
Sinonimeye
On lome eto l' maladeye
Espaitchance
On-z aveut rilevé ki les modeuses k' avént stî enindjeyes pa les ploketes di vatches ni ramassént nén les noerès plokes. Did la, l' idêye di «mete les plokes» ås djins, por zels èn nén esse rascråwés. Ci serè li cmince di l' eploctaedje po toplin des maladeyes.
Istwere
Sacwants minêyes ont stî racontêyes pa les scrijheus e walon, inte di zeles li cene di 1858.
On-z a ataké a vacciner les efants diviè 1900 l' Urope coûtchantrece et l' Amerike bijhrece. Pus ezès ôtes continints. Li dierin cas del maladeye a stî rapoirté d' Etiopeye li 26 d' octôbe 1977.
Ploketes d' aiwe
thumb Les plokes d' aiwe ou ploketes volantes, c' est ene maladeye d' efant k' est cåzêye pa on virûsse, li virûsse des d' aiwe et des cingues ou virûsse ploketes-cingues, ki pout rascråwer eto les grandès djins des cingues. Mins nén parint avou l' ci des noerès plokes.
Impire
Èn impire, c' est ene grande sitindêye di payis, d' ene seule pîce u metous tocosté, ki c' est då minme mwaisse.
Ploketes d' aiwe
Senes del maladeye
Ça atake pa on spitaedje-foû so tot l' coir.
Impire
Motlî
thumb|Tchårlumagne, èn impreur k' a (motoit) skepyî e l' Walonreye Li mwaisse d' èn impire, istoricmint, si loméve «impreur» (impreûr, ampreûr, ampèreûr) u «imperrece» (Mareye-Tereze d' Otriche, Catrene II d' Rûsseye). Li tite d' imperrece (impèratrice) poleut esse poirté pal feme di l' impreur dins des impires k' i gn a.
Ploketes d' aiwe
Senes del maladeye
Les poketes vont divni des crapes, ki vont souwer so 15 djoûs a on moes. Li plaec eest co veyåve on ptit tins, mins ele ni lairè pont d' marke (årvier des noerès plokes, ki l' vizaedje est gravé).
Impire
Motlî
Po l' impire almand, on a ossu rwalnijhî li mot d' l' almand, divnou li caizer (kêzêr′).
Ploketes d' aiwe
Espaitchance
Gn a èn eplocta po cisse maladeye la, mins ci est nén dins les vaccinaedjes oblidjîs.
Violon
Categoreye:Instrumints d' muzike
Ploketes d' aiwe
Sourdants
Categoreye:Medcene Categoreye:Maladeyes d' efant Categoreye:Maladeyes ås virûsses des djins
Violon
Li violon, c' est èn instrumint d' muzike ås coides sicrepêyes.
Anêyes 1810
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Impire
Motlî
On a lomé eto impire l' eshonna des teres colnijhîs på minme payis (d' Urope). Li mwaisse, adon, c' esteut l' moenneu do «payis-metropole».
Violon
Il a cwate coides, cafroyeyes avou èn airçon, et acoirdêyes so les notes sol, ré, la, mi.
Li Banbwès
Li Banbwès (fr. Bambois), c' esteut on hamtea d' Fosse-li-Veye, asteure on viyaedje del Grande Fosse-li-Veye.
Violon
Motlî
Li ci ki djowe do violon po s' plaijhi si lome violoneu, li ci kel djowe di s' mestî si lome violonisse.
Li Banbwès
C' est ddja on gros viyaedje poy k' i gn a ene grosse eglijhe.
Tuzance walone
Il a stî l' sidje d' ene rilomêye soce di scrijheus e walon, les walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès.
Impire
Kékes impires
thumb|Impire mongol, onk des pus grands d' ene seule pîce
Li Banbwès
Tuzance walone
Les plakes des voyes ont stî on tins e walon.
Amuzmints
Sol l' «Grand Vevî» (laetche do Banbwès).
Impire
Li Walonreye, boket d' impires
Pu elle a stî l' cinte di l' Impire franc (734-887). Tornè end a minme sitî si prumire mwaisse veye (431–508), divant Paris, pu Åxhe.
Li Banbwès
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Impire
Li Walonreye, boket d' impires
Li Walonreye (foû d' Tornè ç' côp cial) a fwait pårteye do Sint Impire Romin Djermanike. Li principåté d' Lidje a dmoré divins cisse tcherpinte la disk' e 1795.
Après 1500 (et todi disk' e 1795), li restant del Walonreye fourit-st on boket di l' Impire espagnol, pu di l' Impire otrichyin.
Djive (plake lazer)
Categoreye:Plakes di muzike Ene djive, so ene sitroete plake, c' est ene pårteye do broûlaedje k' est metowe a ene plaece tote seule, po poleur esse copieye s' il astchait.
Impire
Li Walonreye, boket d' impires
Elle a ossu stî dizo goviernance di l' Impire almand:
Dins l' lingaedje walon
Gn a l' ratouneure «nén co po èn impire» (nén co po ene gade d' ôr):
Li mot «impreur», diné come såvadje no (a onk ki fjheut do grandiveus), a divnou on no d' famile del Walonreye (Limpreur). Poirté, metans, pa des waloneus come Emile Lempereur u Jules Lempereur. Ou ene foclorisse come Françoise Lempereur.
Sourdant
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Istwere Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Lingaedje walon
Kaspar Capparoni
Kaspar Capparoni, c' est èn acteur di cinema itålyin.
4e live d' Esdrasse
Li cwatrinme live d' Esdrasse est on live do Vî Testamint. Dins l' bibe latinne, on l' lome deujhinme live d' Esdrasse. I n' est nén dins l' prumî-canon, nerén dins l' deujhinme-canon; on l' sondjreut purade dins l' troejhinme-canon.
Kaspar Capparoni
Il a djouwé dins l' fouyton "Rex, li tchén gableu" avou Martin Weinek.
4e live d' Esdrasse
Nén totes les bibes d' asteure ont ç' live la, dabôrd ki po les pus grandès pårteyes des Eglijhes, il est boigne. Mins on l' trouve voltî dins l' bibe latinne (Vulgate), dins l' Bibe do rwè Djåke en inglès, dins l' bibe etiopyinne, dins l' bibe russe, dins l' bibe djeyordjinne, et dins l' Nouve Bibe Eternåcionåle inglès-cåzante. Sacwantès aråbès bibes l' ont eto. E latén (ey en inglès), il a cwate tcheptrês d' rawaite (deus padvant, deus padrî) ki dins les ôtes lingaedjes.
Kaspar Capparoni
Capparoni
4e live d' Esdrasse
C' est on live d' apocalipe. Li live pretind ki l' mådjustér Esdrasse åreut sitî veyou pa des andjes, ki lyî årént raconté l' difén do monde, eyet les poennes et les djoyes des cias k' ont morou.
On sait bén ki ç' n' est nén Esdrasse k' a scrît l' live.
Categoreye:Date
Codjowaedje bôgyî
Li codjowaedje di bôgyî c' est come li ci d' tcheryî, a pus ki l' lete g divént gu d' après les rîles di l' ortografeye.
Bogyî
Brouheur
Li brouheur u brouyård, c' est on ramonçlaedje di fenès gotletes d' aiwe dins l' air ki djond tere. Ça dene ene sipexheur téle k' on n' voet nén foirt lon.
Boigne sicrijhaedje
On boigne sicrijhaedje (gr. ἀπόκρυφος, lat. apocryphus) est on sicrijhaedje, live, evandjile etch. ki n' est nén canonike.
Brouheur
Consecwinces
Li rôlaedje des otos est foirt ralinti. I fåt aler 20 a 30 kilomete a l' eure pus doûs.
Boigne sicrijhaedje
Les boignes sicrijhaedjes:
Boigne sicrijhaedje
Brouheur
Sourdant
Categoreye:Meteyo
Nancy Ajram
Nancy Ajram, c' est ene tchanteuse libanesse.
Elle a skepyî li 16 di may 1983 a Beyroute.
Rilomêyès tchansons
Ajram Ajram
1610
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Pwezon
right|thumb|Essegne oficire des pwezons tchimikes dins l' [[Union uropeyinne]] On pwezon, c' est on prodûts contråve po les biesses u les djins.
Bôrea (djustice)
On bôrea, di s' mestî, do trevén del Mîtrinne ådje ou d' l' Ancyin Redjime, c' esteut èn ome ki touwéve les codånés a moirt.
Pwezon
Motlî
Li mot "tocsene", ki definixh les pwezons biyolodjikes, n' est waire aployî e walon.
Bôrea (djustice)
Å pus sovint, i lzî côpéve li tiesse sol djubet. Ou lzès pinde après ene potince.
Pwezon
Motlî
Li syince ki s' ocupe des pwezons si lome pweznolodjeye u tocsicolodjeye.
Govienmint bedje
Li govienmint bedje, c' est l' govienmint ki moenne li Beldjike.
Dispu les anêyes 1990, on l' lome li govienmint federå, pus coûtmint, li federå.
Kékes govienmints bedje
…
Categoreye:Beldjike
Pwezon
Sôres di pwezons
Les pwezons polèt vni :
* *
Bôrea (djustice)
Sourdants
Categoreye:Mestîs Categoreye:Djustice Categoreye:Moyinådje Categoreye:Ancyin Redjime
Anêyes 1800
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Asterlodjeye
L' asterlodjeye, c' est ene tecnike po dire l' avni d' ene djin, tot s' rashiant so s' planete et li pôzicion des stoelreyes dins l' cir po ene metowe termene (ene samwinne, on moes, èn an).
Po bråmint des djins d' ouy, c' est ene fåsse syince po-z atraper les cis (cenes) di doûce creyance. Did la li vî mot walon asterloke, ki vout cåzu dire "grimancyin".
Portant, des ôtes k' i gn a dijhnut ki c' est ene vraiye syince. I lomront el ci k' el pratike èn asterlodjisse.
Dinltins, des grands matematikîs (come Omar Xhayyam) wangnént leu veye tot saetchant les planetes des rwès et des nôbes.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "asterloke", "asterlodjeye" et "asterlodjisse".
Sôres d' asterlodjeye
L' asterlodjeye chinwesse est båzeye so les anêyes.
* Categoreye:Tecnikes foû-natureles
Parkes
Dj' ô bén ki les diès romins zels-minmes, et Djupiter avou, avént sogne des Parkes.
Les Efileuses sont lomêyes insi pask' ele sont rprezintêyes pa des fileuses di linne k' efilnut li vicåreye des djins.
dins les Belès letes e walon
Dins s' fåve "li tiesse et l' cawe del coloûte", Lafontinne cåze di zeles : '' <BLOCKQUOTE> El coloûte a deus bokets Nén amiståves po on nuket. Tiesse et cawe, totes les deus, Estént cnoxhowes come blanc leu Adlé les Parkes, bôreatès båsheles Ki, dins l’ tins, tot cåzant d’ zeles, End ont yeu des bates Et des disbates. </BLOCKQUOTE>
li Noere Mayane
Sourdants
Categoreye:Mitolodjeye rominne
Sillabe al miere cossoune
Ene sillabe al miere cossoune, c' est ene sillabe ki n' a pont d' voyale.
C' est ene atuze k' a bråmint stî diswalpêye e l' inglès
Notåcion e l' AFE
Dins les notåcions corantes e l' AFE ezès diccionaires, on rprezinte ci cas la pa on chwa (/ə/): even (/ˈiːvən/); awful (/ˈɔːfəl/).
Gn a on sene pus spepieus po scrire çoula. C' est ene pitite bårete metowe dizo l' cossoune: even /ˈiːvn̩/, awful /ˈɔːfɫ̩/, rythm /ˈɹɪðm̩], mins ci n' est waire eployî ezès motîs so papî, dandjreus paski ça n' si voet nén åjheymint, et motoit ossu po ene kesse d' eterlenes.
Dins des ôtes lingaedjes
Gn a des sillabes al miere cossounes e tcheke ey e daenwès.
E l' amazir, gn a toplin des sillabes al miere cossoune. Gn a ene bate di dvizes inte linwincieus po s' i fåt scrire on chwa dins leu prononçaedje AFE, et pår dins li scrijha tifinar (lete tifinar ⴻ).
gn a-t i des sillabes al miere cossoune e walon ?
🇱🇰 Bate di dvize ki djåze di çoula (sol Wiccionaire).
On fén cnoxheu do dominne, Renauld Govain, di l' Univeersité d’ estat d’ Ayiti, k' aveut schoûté on court cåzaedje e walon, dimanda å pretcheu s' i gn aveut nén des sillabes al miercossoune e walon.
Sourdants
Categoreye:Linwince Categoreye:Sons et letes do walon
Jean Rathmès
Jean Rathmès (skepyî ås Bonceles e 1909, vinou a Serè e 1914 et moirt e 1986), c' esteut on scrijheu e walon, foiravant di des pîces di teyåte.
Les Årzêyes-El Bassêye (Hamtea d' El Rou-dlé-Tchålerwè)
Li Bassêye ([FR] la Bassée), c' est on hamtea d' El Rou-dlé-Tchålerwè. C' est l' seu hamtea d' èç ptit ban la a-z esse å Levant di Canå Tchålerwè-Brussele.
Jean Rathmès
I frè tos les mestîs : houyeu, vindeu d' materiås po les bastimints, tchampete, policî, pu penleu å Parket.
Les Årzêyes-El Bassêye (Hamtea d' El Rou-dlé-Tchålerwè)
Edroet
<mapframe latitude="50.437473" longitude="4.400196" zoom="15" width="224" height="553" align="center" />
Jean Rathmès
Riprins dins l' grosse antolodjeye Piron.
Les Årzêyes-El Bassêye (Hamtea d' El Rou-dlé-Tchålerwè)
Compôzucion
Gn a sacwantès ptitès plaeces drola. Metans, ene al Bassêye.
Jean Rathmès
Ouves
Il a eplaidî ene ramexhnêye d' arimés, et scrire cwénze pîces di teyåte e walon (måy eplaideyes), et troes pîces radiofonikes. Sacwants tites.
Les Årzêyes-El Bassêye (Hamtea d' El Rou-dlé-Tchålerwè)
Dzo-hamteas
Ci hamtea ci est copårtî e deus grands dzo-hamteas. On-z ertrove Les Årzêyes al Bijhe ey El Bassêye al Nonne.
Jean Rathmès
Tinmes
Les tinmes da Rathmès sont des tinmes di s' tins et di s' coron, des spoûles vikêyes emey les ovrîs d' Serè.
Come policî, i nd a veyou eto des vetes et des maweures. Did la des tinmes a raprotchî des romans policîs come dins "Les vwès del nute".
Dins «L' Aili reye», i bastixh ene pîce istorike åtoû d' on vî scrijhaedje e walon, li complinte des payizans.
Depeche Mode
Depeche Mode, c' est ene binde di muzike burtaenike, metou so pî e 1980.
Jean Rathmès
Shuvance
Jacques Lefebvre et Guy Fontaine ont fwait ene tchanson po lyi rinde bon dvwer li djoû di si etermint, k' il lyi lujheut les set soleas, lomé adon: «Set solos po Rathmès».
Depeche Mode
Alboms studios
Ci tåvlea ci n' erprind k' les eplaidaedjes oridjinås des alboms studios.
Jean Rathmès
Sourdant
Rathmes Rathmes
1498
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Verdeure
Bénfwaits des verdeures dins l' amagnî
Les verdeures amoennèt des vitamenes, ey eto des fiyasses po fé roter les boyeas.
On divreut magnî des verdeures tos les djoûs, di diferinnès coleurs (paski i gn a des vitamenes diferinnes divins).
* Categoreye:Plantes
Anêyes 870
8inme sieke | 9inme sieke | 10inme sieke
anêyes 850 | anêyes 860 | anêyes 870 | anêyes 880 | anêyes 890
870 | 871 | 872 | 873 | 874 | 875 | 876 | 877 | 878 | 879
Les vwès del nute (teyåte)
Vwes Les vwès del nute (lès vwès dèl nut’, Les Vwès del nut’), c' est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Jean Rathmès e 1961 (ou motoit 1962).
Mins l' pîce policire ki c' est ni serè creyeye fok e 2013 a Lidje. Mins - parfond solåciaedje - ele li serè pa des comedyins d' mestî, acviernés pa François-Michel van der Rest et Elisabeth Ancion.
Racourti
Ça s' passe a Serè.
Ké rapoirt ?
C' est l' inspecteur Leclerc ki va remantchî les pîces do puze di ces etrevéns la k' ont-st arivé pa ene bele nute d' l' esté.
Prezintaedje del pîce al creyåcion
Willibôrou (Hamtea d' El Rou-dlé-Tchålerwè)
Li Willibôrou ([FR] le Wilbeauroux), c' est on hamtea d' El Rou-dlé-Tchålerwè. C' est l' ci djusse al Nonne del rebanêye comene di Courcele.
Djeyografeye
<mapframe latitude="50.449095" longitude="4.383717" zoom="16" width="566" height="365" align="center" />
Covisse
Categoreye:Oujheas
Fiesse nåcionåle del Beldjike
Li fiesse nåcionåle del Beldjike, c' est tos ls ans, li 21 di djulete. El date ni candje djamåy d' anêye e-n anêye. vignette|Pondeure k' erprezinte [[Yopôl I d' Beldjike.]]
Peumon
Li peumon, c' est on boket do coir, metou dins l' cadje coistrece, ki sieve a prinde l' ocsidjinne di l' air et l' mete dins l' sonk.
Covisse
Li frumele ki cove est lomêye ene covresse (aprume po les poyes).
Fiesse nåcionåle del Beldjike
Istwere
Li 21 di djulete 1831, Yopôl I d' Beldjike ava prometou siermint po divni rwè del Beldjike.
Polio
Li polio u poliomiyôlite, c' est ene maladeye des djins cåzêye pa on virûsse ki s’ atake al miyôle del schene. On l’ atrape estant efant.
Covisse
Cwand c' est ene djin ki decide do cwè et do come do covisse (dizo ene frumele d' oujhea ou dins èn acovoe), on dit k' on acove les oûs.
Fiesse nåcionåle del Beldjike
Istwere
Il årè kécfeye falou rastinde l' an 1890 po k' li 21 di djulete soeye erconoxhou tot-z estant li djoû del fiesse nåcionåle. Padvant çoula, c' esteut li 27 di setimbe, mins Yopôl II d' Beldjike a decidé ôtrumint.
Polio
Senes del maladeye
Les efants s' è rmetnut, mins i plèt awè on mimbe ki n' crexhe nén comifåt. Al fén, awè ene djambe pus coûte ki l' ôte. U on bresse.
Covisse
Li covisse candje d' ene sôre a l' ôte d' oujhea.
Fiesse nåcionåle del Beldjike
Istwere
E 2013, a ci date la, li rwè d' asteure, Flipe di Beldjike a rcandjî s' pa, Albert II d' Beldjike. Tolminme k' ès-n' abdicåcion aveut stî anonceye li 3 di djulete 2013.
Polio
Avnance
E l' Beldjike, gn a co yeu des cas diviè les anêyes 1950, des efants ki n’ avént nén stî eploctés a tinzayeure.
UMons
L' UMons, c' est ene univiersité askepyî e 2009, avou l' rabindlaedje di l' Univiersité di Mont-Hinnot avou l' Faculté Polyteknike di Mont. I gn a set facultés eyet troes sicoles.
Fiesse nåcionåle del Beldjike
Fiesse
Tot dvizant des activités do bistocaedje, li prumî grand etrevén, c' est l' Bal nåcionå. Å livea federå, li 21 di djulete, c' est ene djournêye di condjî. Bråmint des activités sont metowes so pî come el convoye militaire. Å swer, gn a on feu d' årtifice.
UMons
Margaye politike
E 2023, l' Univiersité, foiravant ès tchîf, Philippe Dubois, vout askepyî on master d' medcene. Mins nerén, el Minisse des grandès studes, Valérie Glatigny, est conte. Çoula fwait ki l' UMont est e margaye avou leye. Copuvite ki Georges-Louis Bouchez s' a metou d' acoird avou Valérie Glatigny, tins d' on raploû d' administråcion.
Peumon
Diferinces d' ene biesse a l' ôte
Li peumon est diferin d' ene biesse a l' ôte.
Polio
Eploctaedje
Li vaccinaedje si fjheut pa pikeure. Pu, ça a stî dins on sirop a boere
Oblidjaedje d' esse vacciné e l' Beldjike et reyaccion d' sacwants
E 1966, li govienmint bedje a decidé ki tos les dmorants do payis estént oblidjîs di s’ fé vacciner.
Gn a yeu des rouscayeus. Il ont stî rcweri ki l’ tchaeconk aveut droet å respet di s’ veye privêye (årtike 22 del mwaisse lwè d’ Beldjike). L’ afwaire a monté disk’ al Coû d' Cassåcion. Mins les dmandeus ont stî rboutés.
Divize (fôrmule di djhaedje)
Ene divize, c' est ene coûte fråze ki mostere l' idêye d' ene djin, d' ene contrêye, d' on payis.
Walon, todi!
«Walon, todi!», c' esteut aprume li dvize do Club walon d' Måmdey, motoit askepeye pi Nicolas Pietkin.
A divnou l' divize del Walonreye li 15 di djulete 1998 (decidaedje do Pårlumint walon).
l' union fwait l' foice
«l' union fwait l' foice» (francès «l'union fait la force», neyerlandès «eendracht maakt macht»), c' est l' divize del Beldjike, dandjreus edvintêye e 1830, cwand les Walons et les Flaminds s' metît eshonne disconte li redjime holandès.
Peumon
Pôzucion dins l' coir
Li peumon est retouré d' ene toele, li pleve. Il est raloyî å gozî pal tchenåle a l' air.
Divize (fôrmule di djhaedje)
l' union fwait l' foice
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Walonreye Categoreye:Beldjike
Peumon
Pôzucion dins l' coir
I ratoirteye li cour, et lyi leyî ene plaece.
Polio
Sourdants
Categoreye:Medcene Categoreye:Maladeyes ås virûsses des djins
Peumon
Maladeyes
L' efouwaedje do peumon si lome "peumoneye". Cwand ene peumoneye n' a nén bén rweri, li peumon prind l' aparexhance do foete (foetijhaedje do peumon).
Fiesse nåcionåle del Beldjike
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Beldjike
Cropante biesse
Ene cropante biesse u on cropant u on reptile, c' est ene biesse ås cronzoxhs ki bodje tot cropant sol daegne.
Ki : sacwants ont ristî viker el mer (tortuwe di mer).
Peumon
Maladeyes
Gn a eto sovint des magnants mås ezès peumons, aprume ås foumeus d' toubak.
Bleu pî
Categoreye:Micolodjeye Categoreye:Magnåves tchampions
Li bleu pî, ' est on tchampion avou on bleu tchapea.
Toûtrale
Li toûtrale (pus spepieuzmint, toûtrale des bwès, c' est èn oujhea come on ptit colon, mins ki tchante on tchant a troes notes, åjheymint ricnoxhåve.
«Streptopelia turtur»
Mins gn a des ôtes sôres di toûtrales.
Categoreye:Oujheas
Peumon
Maladeyes
On pout î trover des kisses idatikes.
Categoreye:Antomeye Categoreye:Antomeye des biesses Categoreye:Sistinme respirrece
Borgogne (vén)
thumb Li borgogne u vén d' Borgogne, c' est on vén prodût e l' Borgogne.
Dins les belès-letes e walon
Ene tchanson sol vén d' Bourgogne a stî scrîte pa … et rprinjhe dins l' grosse antolodjeye Piron.
Dins «Tot tournant les pådjes», Djan-Pire Dumont cåze sovint do borgogne, ki les ritches do Condroz shonnént boere foirt voltî.
Bleu pî
No e sincieus latén : Lepista nuda (davance : Rhodopaxillus nudus)
Borgogne (vén)
Tchanson sol borgogne
Cokea eyet Mwaisse Cok (live d' imådjes)
thumb|les 4 tômes Cokea eyet Mwaisse Cok (Coquia èyèt Mésse Coq), c' est on live avou des imådjes po mostrer plaijhanmint des spots u des djhêyes e walon.
Borgogne (vén)
Sourdant
Categoreye:Véns Categoreye:Vegne
Cropante biesse
Sacwants ont des pates, des ôtes nén.
Cokea eyet Mwaisse Cok (live d' imådjes)
Li tecse est da Jean-Luc Fauconnier et les imådjes da Jacques Raes.
El Vå-Tragnire
El Vå-Tragnire u El Vå et Tragnire (la-minme, El Vå, tot court; e sistinme Feller, Èl Vau u Èl Vô, dins ene fråze: al Vau eyet a Tragnére; F. Leval-Trahegnies), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bince, el province do Hinnot.
Cokea eyet Mwaisse Cok (live d' imådjes)
Djivêye des tômes
Gn a yeu cwate tômes, di 2002 a 2020.
El Vå-Tragnire
thumb|gåre del Vå
Cokea eyet Mwaisse Cok (live d' imådjes)
Publiyaedje dins l' Bourdon
Dins tchaeke limero d' El Bourdon, dispu l' 522 (moes d' djanvî 2000), gn ene plantche avou Coquia èyèt Mésse Coq sol cou-coviete.
El Vå-Tragnire
No di des plaeces del Vå-Tragnire
Hamteas: Aertchiye (fr. Herchies u Harchies)
Cokea eyet Mwaisse Cok (live d' imådjes)
Publiyaedje dins l' Bourdon
A pårti do l° 654 (måss 2013), li plantche passe sol dos del pådje di coviete.
El Vå-Tragnire
Istwere
Li sidje del prumire pårotche esteut a Lvå; les deus viyaedjes ont todi stî ene seule pårotche.
El Vå, c' esteut on fî do conte do Hinnot.
Cokea eyet Mwaisse Cok (live d' imådjes)
Egzimpes di spots enimådjîs
Sacwants sont foirt rilomés:
Cropante biesse
Sacwants cropantès biesses
Categoreye:Biesses *
Cokea eyet Mwaisse Cok (live d' imådjes)
Egzimpes di spots enimådjîs
Des ôtes, c' est purade des djhêyes:
El Vå-Tragnire
Istwere
Tant k' a Tragnire, gn aveut troes signorreyes k' î avént des teres, l' abeye di Lobe (li pus grande); les ôtes di l' abeye d' Harchies et d' Court-à-Ressaix.
Cokea eyet Mwaisse Cok (live d' imådjes)
Referinces
Categoreye:Lives d' imådjes e walon Categoreye:Bindes d' imådjes e walon Categoreye:Lives di spots walons
Bleu pî
Biyonaxhe
On l' trouve al fén do waeyén-tins, dins les bwès d' sapéns u d' åbes ås foyes. I crexhe so les moitès coxhes et les picas d' sapéns.
Wesse d' Urope
Categoreye:Insekes Li wesse d' Urope, c' est l' pus cnoxhowe des wesses e l' Urope.
Ele rishonne a ene moxhe al låme, mins bén d' on bea djaene vif sol vinte.
Vespula germanica.
Vicaedje
Les wesses d' Urope fwaiynut leu wespireyes dins les gregnes, dins les håyes, les hourleas, evnd.
Bleu pî
Biyonaxhe
I fwait sovint des grossès taetches, et pacô, des ronds d' macrale.
El Vå-Tragnire
Istwere
Ertchiye esteut ene signorreye a leye tote seule, ki si stindeut eto so des ôtes viyaedjes d' asteure.
Tuzance walone
Sicrijheu e walipicård ki note l' accint d' avår la: Willy Burgeon.
Î a skepyî: Gaston Hoyaux (k' a scrît on live so les scrijheus e walon do payis del Lovire).
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot Categoreye:Aschates walon-picård
Anêyes 860
8inme sieke | 9inme sieke | 10inme sieke
anêyes 840 | anêyes 850 | anêyes 860 | anêyes 870 | anêyes 880
860 | 861 | 862 | 863 | 864 | 865 | 866 | 867 | 868 | 869
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Mer do Nôr
thumb|Imådje espoutnik del Mer do Nôr Li Mer do Nôr, c' est ene mer k' est ene pårteye di l' Oceyan Atlantike, et k' est metowe inte li Grande Burtaegne, li Beldjike (Flande), les Bas Payis et les payis scandinåves.
Mwaissès dnêyes
Li Mer do Nôr est 970 kilometes longue et 580 kilometes lådje. Ele rascovere ene sitindêye d' aiwe di 750.000 kilometes cwårés.
Elles est raloyeye a l' oceyan pal Mer Mantche (sipoté "li Rixhot") et pal Mer di Norvedje.
Gn a del petrole dins ses bas fonds, a Bijhe, espweté pa les Inglès.
Mågré k' il î fwait co sovint froed, elle assaetche beazebén des tourisses, paski c' est l' seule mer po des payis come li Beldjike eyet les Bas Payis.
Categoreye:Mers et oceyans categoreye:Beldjike Categoreye:Bas Payis Categoreye:Grande Burtaegne
Mouwea
On mouwea, c' est ene djin ki n' sait nén cåzer, a cåze d' on disfoircixhaedje fizike, lomé sinsieuzmint «afazeye»
Cwand ces djins la sont eto sourdåds, on djåze di sourd-et-mouweas.
Pî-note
Categoreye:Nierolodjeye
21 di djun
Li 21 di djun c' est li 172inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 173inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 193 djoûs disk' å coron d' l' anêye.
C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Djermales. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Crantches.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
19 di djun - 20 d' djun - 22 d' djun - 23 d' djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Asturyin-leyonès
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > Leonès
Målåjhey advina (fåve do vî vî tins)
Li fåve do målåjhey advina, c' est ene fåve do vî vî tins la k' on persounaedje k' a l' povwer dimande des målåjheyès kesses a on dzotrin. Inte di zeles, kibén k' i våt (li dzeutrin), et çou k' i pinse å moumint del rindicion des responses.
Asturyin-leyonès
thumb|251px|Spårdaedje des langues e l' Espagne (1000-2000) thumb|251px|Mape diyalectolodjike L' asturyin-leyonès (po les linwincieus, asturiano-leonés e-n espagnol) ou pus simpmint l' asturyin ou l' leyonès (dins ç' lingaedje la : llionés), c' est on lingaedje roman djåzé pa 25.000 djins e l' Espagne, sol boird do long costé do Portugal.
Côde Linguasphere: 51-AAA-cc.
Målåjhey advina (fåve do vî vî tins)
Dins l' modêye Desmet, c' est on curé ene miete revintiveus, ki doet responde å conte do viyaedje.
Asturyin-leyonès
Istwere
Come li castiyan et l' aragonès, l' asturyin s' a spårdou di Bijhe a Nonne avou l' riconcwesse di l' Espagne musulmane (loukîz l' bodjante mape). Mins, a cåze del dômlance do castiyan après 1500, i s' a mintnou ki dins les contrêyes å Nôr, la k' il a skepyî.
Vicansté
C' est on lingaedje foirt mancî, veyanmint k' i n' a pont di statut oficire, nén ddja dins les deus contrêyes otonomes la k' il a skepyî, l' Astureye et l' Castiye-et-Leyon.
Målåjhey advina (fåve do vî vî tins)
Dins tos les cas, li dzotrin parvént sûteymint a responde a si dzeutrin.
Pî-notes
Categoreye:Fåves do vî vî tins
Asturyin-leyonès
Sourdants
Categoreye:Lingaedjes
Facebook (rantoele di soçnaedje)
Facebook (flotchreçmint ratourné e francès på, "live des vizaedjes", vout dire "trombinoskope" eyet "foto di troke"), sipoté Fesse-bok (bok ås fesses), c' est l' pus rlomêye des rantoeles di soçnaedje.
Gn åreut dsu dipus d' on miyård di djins.
Come societé d' comiece
Elle a divnou ene societé d' comiece e 2013, et prinde ene valeur målåjheymint djustifiåve economicmint.
Fesse-bok eyet l' walon
Gn a bråmint des waloneus ki s' ont metou so Fesse-bok; on trouve do walon so leu pådje divantrinne, tot seu ou avou do francès.
Gn a eto des pådjes privêyes yet des trokes di soçnaedje rén k' avou des waloneus, metans :
Djeu d' mot
Dji n' va nén foirt so l' Fesse-bok; dj' a sogne di tchaire so des fesses di bok estô d' fesses di gades.
Sourdants
Categoreye:Daegntoele
1497
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Boigne evandjîle
On boigne evandjîle est on boigne sicrijhaedje ki s' prind po ene evandjîle.
Les evandjîles canonikes ont prins do timps po esse metous so papîs. Aprume, n' onk ou l' ôte a metou so papîs des dijhaedjes da Djezus, sacwantès anêyes après les fwaits. Pus tård, on ôte sicrijheu, minme apoisse, a prins les sourdants ki gn a, avou ses sovnances, et totafwait rarindjî, sorlon l' messaedje k' i vout passer. Sacwantès anêyes pus tård, les crustins k' ont cnoxhou l' sicrijheu ont radjouté et rfé sacwants passaedjes, d' après les sovnances k' il ont yeu di çou k' li scrijheu lzî aveut pretchî. Insi, li scrijhaedje tot fwait a stî léjhou ås ofices.
Mins les boignès evandjîles ont stî scrîts d' on côp, pa ene di djin, sins des ôtes sourdants ki des evandjîles canonikes. Adon les eglijhes n' els ont måy accepté.
Boigne evandjîle
Zimtêye di boute-boutes (live)
Zimtêye di boute-boutes (Zimtèye di boute-boutes), c' est on live di rcetes so des plats a fé avou l' cwaye (boute-boute), sicrît pa Joël Thiry.
Il a vudî dins l' coleccion «Paroles do Teroe» do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 2001.
Li live est ratourné e francès vizon-vizu, dizo titraedje «Symphonie de cailles en sol d'Ardenne»
Ri des Alinnes
Alinnes Li ri des Alinnes (Fr. ruisseau des Aleines, c' est on ri ki s' va egoliner e Smwès a Åbî.
Etimolodjeye
Do vî scrijhaedje "Alisina", on pout rtrover li bodje romin-tîxhon "alisa" (ônea) avou ene cawete -ene. Li prononçaedje e walon d' asteure, c' est est on rfrancijhaedje.
Fikî ordinaire
Li fikî ordinaire, c' est èn åbe ås fruts ahivé aprume dins les payis del Mîtrinne Mer, et ki dene on crås frut, bén soucré, li fike, ki pout esse åjheymint caetchêye (souwêye) et vindowe foû payis.
Ficus carica
Mins gn a des ôtes sôres di fikîs.
Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Åbes ås fruts
Rastrindou long O
Li son lomé rastrindou long O, c' est on long O ki n' est nén si drovou ki li long O ordinaire (/oː/), et ki dvént voltî naziålijhî (/õ/) dins l' boke di sacwants cåzeus (çou k' on rtrouve dins li scrijhaedje).
C' est on son foirt corant e walon, et k' a dné des mås d' tiesse ås ehåyeus di si ortografeye.
Notåcion AFE dins l' Wiccionaire: /õ/
dins ene fråze
Fråze avou des rastrindous longs O (ôt) ey deus naziåles ON (on, son):
Li rastrindou long O e rfondou walon
E rfondou walon, i va esse conseyî come prononçaedje zero-cnoxheu pol betchfessî ô (trô, ôte, sô, côp, ôre…), ey eto pol cåzu betchfessî oy (voye, aloye…)
I va aparexhe come prononçaedje coinrece des mots ortografyîs avou l' betchfessî oi (moirt => môrt, foirt => fôrt…)
Dins des coines do Levant walon (Hesbaye), li betchfessî å si prononce eto avou on rastrindou long O (vicåreye => vicôⁿreye; råtchåd => rôⁿtchôⁿd).
Spårdaedje dins les accints do walon
I n' egzistêye nén a Nameur ni a Lidje minme.
On l' rescontere dins tote li Basse Årdene (a pårt li payis del Hôte Seure), e Roman Payis, et dins tot l' Coûtchant walon.
divant l' sistinme Feller
Dins les scrijhas pre-Feller, on l' ritrouve come ene lete a pårt dins les studias da Paul Marchot.
Dins S2 (1890), i li scrît «ôo». Pu dins S38 (1892), il a ptchî on scrijha «oô» po les tecses, mins «ǫ/u» po li studia linwincieus.
e sistinme Feller
Li rastrindou long O si scrît di diferinnès façons e sistinme Feller.
Sourdants et pî-notes
O rastrindou
Tchôfontinne (viyaedje)
Tchôfontinne, (F. Chaudfontaine), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité el Province di Lidje.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Djeyografeye
Viyaedje metou so Vesse.
Economeye
Viyaedje ås bagns.
Tuzance walone
thumb|Lete di priyaedje di l' SLLW po ene djournêye di studiaedjes sol pîce "Li voyaedje a Tchôfontinne" e 2007 Li prumî operå (et pîce di teyåte) e walon, ci fourit : "Li voyaedje di Tchôfontinne".
Sourdants
<References/>
Mônreye
* Categoreye:Cwårtîs d' l' economeye Li mônreye, c' est l' cwårtî d' l' economeye k' a-st a vey avou li et l' vindaedje des grins et d' leu molaedje.
Li ci ki fwait ç' mestî la si lome mônî (mônresse).
1495
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Keumiêye
Keumiêye (e Feller, Keûmiéye), c' est on ptit ban del veye di Sambveye, province di Nameur.
Come des gaeyes so on baston ey ôtes powinmes (powinmes)
Come des gaeyes so on baston ey ôtes powinmes (Come dès gayes su on baston et autres poèmes), c' est ene pitite ramexhnêye d' arimés e walon sicrîte pa Émile Gilliard. Elle a vudî e 1995, dins on limero speciå des Cayés walons (58inme anêye,, nôvimbe 1995).
Tite
Émile Gilliard esplike dins l' divant-z-ouve ki l' tite vint d' ene ratourneure : « arindjî tot come des gaeyes so on baston », çu ki vout dire adjinçner ene afwaire sins pinser ås rujhes, rever k' tot irè bén. Adon, por lyi, li tite « Come des gaeyes so on baston » pôreut esse ratourné pal mot francès utopie (utopeye).
Contnou do live
I gn a ki cwate powinmes dins l' live (c' est tot des powinmes e libes vers) :
Sourdants
Categoreye:Lives Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon Categoreye:Limeros a pårt des Cayés walons
Pierre Gillet
Pierre Gillet (åjheymint riwalnijhåve Pire Djilet), c' esteut on diccionairî do walon. Il aveut skepyî li 25 di djun 1913.
Il a morou a Bouyon e 1984.
Di s' mestî, il aveut stî mwaisse di scole (e l' Swisse).
Acteur di cinema
thumb|120px|L' acteur di cinema [[Djan Gabin, dessiné e 1953 pa J. Schoovaerts]] Èn acteur, ene actoresse di cinema, c' est ene djin ki djowe dins les fimes.
Pierre Gillet
Ouve pol walon
On lyi doet li prumî motlî d' Bouyon, eplaidî eshonne avou ene pîce di teyåte, «Grand Louwis» (ki n' a måy sitî creyeye).
Pire Djilet ni djåzéve nén walon avou les ôtes waloneus.
Acteur di cinema
Sacwants rlomés acteurs
thumb|120px|[[Fernandel come veyou e 1954 pa J. Schoovaerts]]
Pierre Gillet
Si foyou å Siervice do Live del Province do Lussimbork
Sourdant
Gillet, Pierre Gillet, Pierre
Acteur di cinema
Hårdêye divintrinne
Rilomés acteurs
Categoreye:Mestîs Categoreye:Årtisses Categoreye:Cinema
Fekkasse
Les fekkasses (arabe marokin فقّاص, feqqaç), c' est des setchs biscûtes k' on fwait e l' måjhone.
Fijhaedje des fekkasses
Categoreye:Boledjreye-påstedjreye Categoreye:Amagnîs marokins
Môriamé
thumb|right|250px|Môriamé ([[Beldjike|Bèljike), rassonnemint dès pelotons dol procèssion Sint-Pîre.]]
Môriamé (fr: Morialmé) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florene, el province di Nameur (Bèljike).
thumb|left|300px|Môriamé ([[Beldjike|Bèljike), lès pelotons dol procèssion Sint-Pîre.]]
Måtche di l' Eter-Sambe-et-Mouze
categoreye:foclore del Walonreye
Arameyin
L' arameyin, c' est on vî lingaedje del Palestene et del Sireye, k' a èn alfabet bén da sinne.
C' esteut l' lingaedje da Djezus-Cri, et l' ci ki les prumîs Evandjîles, come li ci da Matî, årént yeu stî scrîts.
Vicansté
Pol djoû d' ouy, c' est on mancî lingaedje.
Al messe di meynute a Betleyem, gn a co bén ene priyire ou deus ki sont dites e-n arameyin.
Alfabet
Categoreye:Lingaedjes
Teri Sint-Teyo do Coûtchant
El teri Sint-Teyo do Coûtchant (eto lomé : vî teri Sint-Teyo), c' est on teri a Dårmè. Ci teri ci est foirt al limotche avou El Dochriye. Il est etur l' teri do Båyemont (å Coûtchant) eyet l' teri Sint-Teyo do Levant (å Levant).
1494
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Odnoclasniki (Rantoele di soçnaedje)
Odnoclasniki u Adna clasniki (soçons di scole) (e rûsse, Одноклассники, ralfabetijhî Odnoklassniki avou 2 S), c' est ene rantoele di soçnaedje po les rûssicåzants.
Anêyes 850
8inme sieke | 9inme sieke | 10inme sieke
Odnoclasniki (Rantoele di soçnaedje)
C' est bråmint les ancyins studiants des payis d' l' Ess ki vont dsu.
Anêyes 850
anêyes 830 | anêyes 840 | anêyes 850 | anêyes 860 | anêyes 870
Odnoclasniki (Rantoele di soçnaedje)
Categoreye:Rûsse (lingaedje) Categoreye:Daegntoele
Anêyes 850
850 | 851 | 852 | 853 | 854 | 855 | 856 | 857 | 858 | 859
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Ci n' est nén l' Mississipi (stroete plake)
Ci n' est nén l' Mississipi (C'èst nîⁿ l' Mississipi), c' est ene sitroete plake di muzike del binde di tchanteus «Woûrs dès Rayes» k' a vudî e 2017.
Li tite est rprins del tchanson l° 5 (Fayite a Lafayete) ki cmince pa:
Djinre di muzike
Ci sereut do «peur countri-rok burlesse» sorlon l' fijheu do livret.
Contnou
Gn a 11 tchansons, ene e francès d' Walonreye, les ôtes e walon des aschates walon-picård.
Gn a deus troes tchansons ki rahoukèt les Estats Unis divins l’ plake. Li cene ki l' incipite a dné l' tite («on fwait fayite a Lafayete»). Pu co ene ôte lomêye e-n inglès «it 's not the river». Leye eto, on pôreut dire ki c' est leye k' a tchôkî l' idêye do tite.
Gn a eto on rapoirt d' on pacifisse so les dierins vôtaedjes eyet l’ lûte da Hilary Clinton et do coboy Donal.
Ene foirt plaijhante ariete est saetcheye d' ene viye tchanson, «On a touwé l' pourcea».
Mississipi Categoreye:Aschates walon-picård
Troes ptits efants (live)
Troes ptits efants (Trwès P'tits-Èfants), c' est on long powinme da Georges Fay, k' a rexhou come live e 1941.