cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Province do Mai-Ndombe
thumb|200px|right|Province do Tanganyika Li Province do Mai-Ndombe, c' est ene nouve province a coûtchantrece del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Inongo.
Elle a-st ene sitindêye di 127.465 km² po 7.768.327 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di l'Ecwateur, Tshuapa, Kasai, Kwilou eyet Kinshasa, eyet on frontire avou li Republike do Congo.
Li lingaedje del province est li Lingala.
Mai-Ndombe
17 di may
Li 17 di may, c' est li 137inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 138inme po ls anêyes bizetes), et k' i gn a co 228 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
15 di may - 16 di may - 18 di may - 19 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Ivier
thumb thumb L' ivier, c' est l' dierinne såjhon d' l' anêye, li pus froede. I cmince li 21 di decimbe, et-z esse houte li 20 di måss (e l' Dimeye-Bole Bijhrece).
Moes d' ivier
Les moes ki sont so l' ivier, c' est l' fén do moes d' decimbe, cwand l' waeyén-tins a leyî ouve, li moes d' djanvî, di fevrî et li cminçmint do moes d' måss, la kel bontins atake.
Fiesse del disdjune
thumb|el [[Chine]] thumb|å [[Marok]] Li fiesse del disdjune ou fiesse del fén do cwareme (e-n arabe : 3eîd el-fiTer, عيد الفطر, ralfabetijhî e francès aïd el-fitr, e-n inglès Eid ul-fitr), c' est l' fiesse po les muzulmans li prumî djoû do moes ki shût li ramada.
Ivier
dins li rlidjon crustinne
thumb
Nos pinsêyes (gazete)
Nos pinseyes Nos pinsêyes, c' esteut ene gazete e walon ki parexheut tos les moes, di 1921 a 1940. Li dzo tite esteut «bultén des semdis literaires» ( bul'tin dès sèm'dis litèraires )
Ivier
L' ivier et l' reschandixhaedje del Daegne
E l' Walonreye, i shonne ki les iviers estént pus froeds å cmince do 20inme sieke k' a s' difén.
Fiesse del disdjune
Li fiesse del disdjune est on djama (on-z a condjî eto li londi di ç' fiesse la).
Nos pinsêyes (gazete)
Li gazete fourit-st amontêye pa Tchåle Bicheroux eyet Lucyin Motmans, mimbes del soce literaire Djonnes Oteurs Walons, paski l' soce n' eplaidive k' on côp l' an, et k' i dmoréve bén des scrijhaedjes interessants ki n' rexhént nén.
Ivier
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Cronolodjeye * Categoreye:Såjhons
Nos pinsêyes (gazete)
Li gazete, vindowe a 6 francs l' limero, 12 limeros l' an, a parexhou disk' e 1940, cwand l' guere l' a fwait djoker.
Fiesse del disdjune
Clawaedje del date del disdjune
Portant, gn a bråmint des payis (Aldjereye, France, Beldjike, metans) ki carculèt ci djoû la teyoricmint, et l' clawer d' avance.
Nos pinsêyes (gazete)
Oteurs k' ont stî eplaidîs dins Nos pinsêyes:
Fiesse del disdjune
Clawaedje del date del disdjune
Sovint, les moslimîs do Marok et del Moritanreye fiestixhèt l' disdjune on djoû après ls ôtes.
Uzaedjes
On ddjune avou toplin des påstedjreyes k' ont stî fwaite el måjhone li shijhe (et sovint tote li nute) di dvant.
Les efants (et sovint eto les comeres) ont stî rabiyîs, et mete leus noûs mousmints.
Categoreye:Islam Categoreye:Fiesses
Robert Bauffe
Robert Bauffe a skepyî a Tcheslet e 1931. Il a morou li 26 di decimbe 2006.
Il a scrît des foirt nozés arimés.
Il a stî rprins dins l' Antolodjeye "Scrire" et dins l' antolodjeye des Bourdoneus 1985-1995" Les dijh ans do ptit".
Di s' mestî, il esteut metalo.
Eplaidaedjes
thumb Ses powinmes ont parexhou dins l' Bourdon.
Li soce ALWAC lyi a edité ene ramexhnêye di powinmes, ki l' tite, c' est «S' on vôreut, portant».
Li powezeye da Robert bauffe
Les sudjets sont classikes (viyès sovnances, discrijhaedjes di pôvès djins), evnd. Mins gn a eto sacwants powinmes po priyî les djonnes di schaper l' walon.
Sovint, i mostere si «cour grand å lådje» et si håsse di dispåde li bouneur.
C' est sovint do ût-pîtaedje u do dijh. Les arestaedjes å mitan n' sont nén todi respectés.
Li motlî est co assez ritche. Mins les belès ratourneures (metans «a baxhe-dos») rivnèt dins sacwants powinmes.
Egzimpe di boket
<i> Fåreut i co ki dj' braiye sins rlåtche Po fé plaijhi ås margougneus ? Dji les vôreu bén vey e l' plaece D' èn ome k' a todi l' cour ureus.
On rén m' continte; dji so-st a m'-n åjhe Po discomeler mes trecas. Åd triviè d' tot, dj' eva, binåjhe, Sins djamåy fé d' mes imbaras.
Minme si dji n' a k' sacwants mastokes, Tot djusse po m' sawè mete å rcoe, Et si télcôp, li må m' aroke, Mågré çoula, dj' maçnêye del djoye.
Mi cour, c' est èn ouxh grand å lådje Po tos les pôves k' ont des astådjes.</i>
Pî-notes
Bauffe
Soce pol walon
Ene soce pol walon (lomêye eto: on ceke walon), c' est ene Soce Nén Recwårlante u ene soce sins papîs ki fwait ene sacwè po kel walon rvike.
Istwere
Istoricmint, li pus viye soce, c' est l' SLLW, k' a skepyî e 1856.
Après, gn a yeu sacwantès soces di scrijheus, bråmint so Lidje (Cåvea lidjwès, Djonnes oteurs lidjwès, evnd.). Foû d' Lidje, fåt purade ritni les Relîs Namurwès (Nameur) les Walons scrijheus d' après l' Ban-Bwès, les Foyants d' Cerfontinne, l' ALWAC (Tchålerwè) et les Romans scrijheus (Roman Payis), li Coirneu (Hu) et l' Rweyå Club walon (Måmdey).
A Nivele, gn a yeu li Peron nivelwès.
E 20inme sieke, bråmint des dramatikes ont eto divnou des soces.
I fåt eto citer deus soces (houte di l' SLLW) ki rascovrèt tot l' Payis walon, l' UCW eyet Li Rantoele.
Sacwants soces pol walon (et po les ôtes lingaedjes dilérins del Federåcion Walonreye-Brussele)
Svierba
Categoreye:linwince Categoreye:lingaedje walon Li svierba po les linwincieus, c' est on sustantif, sovint femrin, k' on-z a tot rsaetchant l' cawete di l' infinitif d' on viebe.
Li svierba est diferin do sustantivé viebe (dinner), u do sustantivé pårticipe erirece femrin (prijhe di corant).
Sinifiance do svierba
Li svierba mostere sovint on no d' fijhaedje, mins l' accion est foirt sitindowe. Eto, li svierba est sovint sinonime di mots-parints fwaits avou l' cawete -åjhe. Pa côp, c' est l' adierça (rizulta) di l' accion k' on mostere, adon, i rsatch purade d' on mots-parints avou l' cawete -åde
Rowe di bwès
Ene rowe di bwès, c' est ene rowe k' est fwaite avou des pîces di bwès, retourêyes di cekes di fier.
Motlî
Pol rowe di bwès bén tni eshonne tot rôlant, on l' bastixheut a môde di paraplu : c' esteut li scussiaedje.
Les rowes estént emantchêyes på tchårlî, pu ferêyes på marixhå. C' esteut eto l' marixhå ki cretléve les moyoûs.
Les rowes di bwès polént esse ritchamlêyes.
1709
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720
1704 | 1705 | 1706 | 1707 | 1708 | 1709 | 1710 | 1711 | 1712 | 1713 | 1714
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1709 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
10 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
8 d' octôbe - 9 d' octôbe - 11 d' octôbe - 12 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Floravile (veye)
Floravile (riwalnijhåve Floreveye, fr: Florenville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis gåmet, divnou intité.
Djeyografeye
Floreveye est raiwêy pa l' aiwe di Swmès.
Tuzance walone
Sicrijheus e gåmès :
Viyès creyinces
Categoreye:Gåme Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
1684
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700
1679 | 1680 | 1681 | 1682 | 1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688 | 1689
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1684 do calindrî grigoryin.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Almazán
300px|right thumb|left|200px|Almazán Almazán, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Gregne (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje des mots sinonimes "gregne" et "heure" el toponimeye del Walonreye
Ofagne
Ofagne (fr: Offagne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Palijhoû.
Gregne (toponimeye)
Les mots "gregne" (et l' raptitixha "gregnete") et "heure" si rtrovèt cobén el toponimeye do walon, a des plaeces k' i gn aveut ene rilomêye gregne.
Ofagne
thumb|l' eglijhe d' Ofagne
Å (lete)
Li lete Å (lomêye A-bole), c' est ene lete di l' alfabet latén fwaite d' on on A avou on ptit rond å dzeu, lomé accint-bole. Si côde unicôde est U+00E5 pol pitite lete eyet U+00C5 pol grande lete.
Ofagne
Rilidjon
On-z î va a perlinaedje a sint Min.
Gregne (toponimeye)
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "heure", "gregne" et "gregnete".
Å (lete)
Istwere di l' eployaedje del lete Å e walon
thumb|250px|On eploye co todi Â e 1898 (dins [[Les crostions (tecses))]] thumb|300px|Adviertixhmint sol [[BSLLW di 1903, come cwè i n' plèt nén co imprimer les Å comifåt]] E walon, li lete Å bole a aspité e walon diviè 1900 a Lidje.
Ofagne
Rilidjon
Å Asnoes, li 18 d' awousse, on-z aléve perliner a sint Agrapå.
Gregne (toponimeye)
"heure"
thumb|250px|Plake a Måmdey
Å (lete)
Istwere di l' eployaedje del lete Å e walon
Divant çoula, a Lidje, on eployive li lete Â (Cambresier, Forir). E 1898, Joseph Kinable eployive co "Â".
E 1901, li lete Å est acceptêye pa J. Haust come sicrijha pol long A d' Lidje, foirt ålwetrin. Mins, po Vervî, J. Feller eploye co on scrijha ki rshonne å "ó". Portant, e 1947, J. Wisimus, dins s' motî, va prezinter l' accint d' Vervî avou l' lete Å, mågré ki, par la, les mots scrîts avou « å » sont cråndimint prononcîs « au » (/oː/) et minme cåzu «on» (/õ/).
Tot al dilongue do 20inme sieke, gn ava todi pus di scrijheus do Payis d' Lidje k' eployît l' lete Å, minme s' i vnént di viyaedjes la kel prononçaedje esteut Â.
Nos walons e Braezi
Categoreye:antroponimeye Categoreye:Braezi Sacwants nos d' famile do Braezi shonnnut vni del Walonreye.
Å (lete)
Istwere di l' eployaedje del lete Å e walon
A dater di 1992, Lorint Hendschel et Tiri Dumont prindèt li « å » come mwaisse ortografeye dins l’ «Diccionaire di Tot l’ Walon». Et fé insi e rfondou walon la ki l' lete va esse acceptêye come betchfessî scrijha : li betchfessî å. Adon, ele serè rconoxhowe eternåcionålmint come on sene ortografike do walon.
Nos walons e Braezi
Gn a yeu, come di djusse, ene wache d' ebagance del Walonreye eviè l' Braezi å cminçmint do 20inme sieke. Mins n' a nol situdiaedje k' a stî fwait ladsu.
Å (lete)
Istwere di l' eployaedje del lete Å e walon
C' est Lucyin Mahin k' atåvla l' alomåcion d' "A-bole" e walon, a cåze do minme houcaedje e daenwès. El Basse Årdene ey e Coûtchant walon, on prononce "A-boule".
Nos walons e Braezi
Les ebagants endalént purade del province do Lussimbork. End a yeu a Rdû.
Å (lete)
Uzaedjes di l' A-bole foû do Payis d' Lidje
Elle est co eployeye po noter des accints ås aschates walon-picård, come a Courcele.
Nos walons e Braezi
Sacwants rlomés nos Brezilyins ki pôrént vni do walon (et k' ont stî cnoxhou på fotbal.
Å (lete)
Uzaedjes di l' A-bole foû do Payis d' Lidje
Dins si alfabet fonetike, Charles Bruneau l' eployive eto po sacwants accints di des viyaedjes metous so Smwès.
E 1995, Lucien Mahin prind eto ci scrijha la pol « Rasgoutadje des Bassårdinreces » (båze di dnêyes di l’ Årdene nonnrece) po scrire li son O long des mots ki s' prononçnut avou «â» al limotche do Payis d' ersè, houte di Libråmont (diré d' Moirci). Il est shuvou pa Louwis Baidjot, mwaisse eplaideu do « Coutcouloudjoû ». Ci ptite gazete la est rashiowe so les ovraedjes del soce des rcåzeus d’ Årdene nonnrece, ou çki bråmint des soçneus prononcèt «au» (O long ordinaire), come après Libin, Bietris u Bive, mins gn a Arthur Schmitz di Wårdin, dé Bastogne, ki prononce «â», çou li raprepeye les ortografeyes coinreces.
Uzaedje del lete Å dins des ôtes lingaedjes
Foû do walon, cisse lete la est eto eployeye e daenwès, suwedwès, norvedjin, istro-roumin eyet tchamoro.
A-bole A (lete)
19 d' octôbe
Li 19 d' octôbe, c' est li 292inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 293inme po ls anêyes bizetes), avou 73 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
17 d' octôbe - 18 d' octôbe - 20 d' octôbe - 21 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Pemî
thumb|peme di botike (a droete) et peme coistrece a hintche On pemî u ene melêye, c' est èn åbe ås fruts ki dene des pemes.
Ene peme (on dit eto : on pun), c' est on rond frut ki meurixh e l' erî-såjhon. Il a ene tchå foirt tinre, ene cawe å dzeu, ene moxhe å dzo, et des piretes å mitan.
C' est l' frut li pus codou å monde.
Malus pumila
rôzacêyes.
Motlî
Ådzeu, gn a l' cawe; ådzo, li moxhe, k' on côpe evoye po magnî l' tchå. Å mitan, cwand on-z a magnî l' bon d' ene crowe peme, i dmeure ene ragosse ki s' lome eto crakion, toursion, toursea.
Vinaedje des pemes
thumb|Melêye ki florixh On code u on scheut les pemes, do moes d' awousse e moes d' octôbe el Walonreye.
Sôres di melêyes
Gn a des melêyes ås bassès coxhes (po aveur åjhey a lzès code, tos les pemîs d' rinte d' asteure), u des ås hôtès coxhes (les seus k' i gn aveut dvinltins).
Viyès sôres di pemes
thumb|vî pemî d' awousse, e l' Årdene
Sôres di rinte
thumb|melêyes ås bassès coxhes, el Hesbaye
Discrijhaedje d' ene peme
🇱🇰 Portrait d' ene peme Les pårteyes d' ene peme:
Magnaedje des pemes
Dins des rcetes: avou les pemes, on fwait:
Pî-notes
Categoreye:Åbes ås fruts Categoreye:Magnåves fruts Categoreye:Rôzacêyes
18 d' octôbe
Li 18 d' octôbe, c' est li 291inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 292inme po ls anêyes bizetes); n a co 74 djoûs disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
16 d' octôbe - 17 d' octôbe - 19 d' octôbe - 20 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Djivêye di rlidjons et creyances spirituweles
Djivêye di rlidjons et creyances filozofikes
Bocse taylandesse
thumb|280px|Ene lûte di bocse thaïlandesse inte des djonneas d' [[Bancok]] Li bocse thaïlandesse (oudobén Muay Thai) est on spôrt di toursixhaedje (ou årt mårciå) ki vént d' Taylande wice k' i est loukî come li spôrt nåcionå.
Djivêye di rlidjons et creyances spirituweles
Rilidjon gayele
*
Bocse taylandesse
Discrijhaedje
I est cnoxhou come "l' årt di totes les pårteyes do coir", pask' on s' î sieve di ses mwins, di ses pîs, di ses keutes eyet, avou, di ses djnos. Les bocseus taylandès tapèt eto avou l' schinon del djambe.
Mågré k' les hôts côps d' pî sont foirt rimarcåves tins des matchs, les féns cnoxheus volnut ki les bas côps d' pî, les côps d' keute eyet les côps di djno soeyexhe pus traites po l' ôte afronteu.
Divant on match, les deus lûteus fwaiynut ene sôre di danse come li vout l' uzance. Å cmince, ces mouvmints la avént ene valixhance rilidjeuse, mins asteure, c' est purade po s' eschandi.
Cåzumint tchaeke mouvmint del bocse taylandesse eploye li coir etir. Gn a on tournaedje des hantches a tchaeke côp d' pî eyet a tchaeke côp d' pougn. Adon, les atakes eyet li disfinse dins l' bocse taylandesse sont pus stocaesses ki les cis del bocse oudonbén do karaté.
Etrinnmint
L' etrinnmint pol bocse taylandesse est fel.
Spôrts dischindants
Li bocse taylandesse a yeu d' l' inflouwince sol diswalpaedje do kick-boxing k' a skepyî pus tård å Djapon, pu e l' Urope eyet åzès Stats Unis.
Categoreye:Spôrts di toursixhaedje Categoreye:Taylande
1686
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700
1681 | 1682 | 1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688 | 1689 | 1690 | 1691
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1686 do calindrî grigoryin.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Nafraiteure
Nafraiteure (la-minme : Nafrêtère, F. Nafraiture), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vresse, el province di Nameur.
Rilidjon
Eglijhe du 1868, dicåceye a Sinte Ane. Adon, li dicåce, c' est l' dimegne après l' 9 d' octôbe.
Istwere
Sol boirdeure do ban, conte li ban del Pitite Louwete, dilé Sint-Djan, nén lon do Ban Notru-Dame, onz a trové des tomboes belgo-romins ki datrént did divant Dj-C.
Li viyaedje d' asteure pôreut rmonter a 946.
E 1455, li tchapite di Braux (e France) ricnoxhe ås dmanants des veyes et fraiteures del prevôté d' Orcîmont li droet d' aler ås tchamps avou l' sonre dins les bwès d' Lintchamp.
A vey
A l' eglijhe, on clapant triptike do pinte Leyon Frederik (k' a dmoré kékès anêyes a Nafraiteure) et ki rprezinte :
Accint do walon e 20inme sieke
Les doûcès consounes å coron ni s' prononcént nén adureyes : ene gade si prononcive èn gad (nén gat, come cåzu totavå l' Walonreye). Did la li no di Magadês (ma gade, hê), prononcî avou d, dabôrd k' ås Boursegnes, metans, on-z aléve prononcî ma gat, ê.
Dins les belès-letes e walon
Li roman Les Grignous da Gaston Lucy si passe avår la (vos l' ploz lére cial).
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Margay
Li margay est ene biesse a tetes magneuse di tchå del famile des tchetidîs, di poyaedje djaene-orandje cafloré di noer, ene miete pus grande k' on tchet d' måjhone, e sincieus latén Leopardus wiedii. I vike del nute ezès tchôdès aforesses di l' Amerike cintråle et nonnrece, wice k' i gripe disk' al miercopete des åbes. C' est li seu tchedidî ki pout dschinde des åbes li tiesse èn avant.
Dizo-especes
Categoreye:Tchetidîs
Erpion
Istwere
loukîz a: Barbinçon
Raspepyî årtike do wiki
On raspepyî årtike, c' est èn årtike do wiki walon k' est bon ådla.
Tcheslet (viyaedje)
Tcheslet (la-minme e sistinme Feller, Tchèslèt; F. châtelet), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité
Raspepyî årtike do wiki
Fond des årtikes di l' esplicant motî
Dispu 2009, l' esplicant motî est rdiswalpé sol Wiccionaire.
Tcheslet (viyaedje)
centré|vignette|Avuzion sol cinte-veye.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Raspepyî årtike do wiki
Fond des årtikes di l' esplicant motî
I fåreut aveur radjouté des fråzes d' oteurs ramexhnêye foû des motîs.
Les rahoucas serént sol mwaisse pådje di l' årtike, pus sol pådje di copene. On pôreut wårder la les disfondowes, fwaites "di tiesse", sins rahouca.
Po bén fé, i fåreut eto ki les hårdêyes eviè les ôtes mots ni soeyénxhe nén e rodje coleur.
Cwand ça s' pout, i fåreut raloyî l' mot a ene u sacwantès pådjes eciclopedikes.
Fond des årtikes eciclopedikes
Po les årtikes eciclopedikes, i fåreut ki les dnêyes do Wiki walon ni soeyénxhe nén les cenes des ôtes Wikis, djusse ratournêyes. I fåerut dner les sourdants des dnêyes, aprume des lives u waibes e walon, u ratournêyes e walon a pårti d' on live e francès eplaidî el Walonreye (inte di zels les lives sol walon.
On pout eto rahoukî des lives sicrît dins des ôtes lingaedjes, et eplaidîs foû payis, si ces rahoucas la ni sont nén rcopyîs d' èn ôte Wiki.
Fôme
Foû do fond d' l' årtike, i fåreut eto kel fôme soeye boune : les coleurs et les clinceyès letes po li splitchant motî. Ene croejhete pår walone, et ene tchuze des mots peurmint walons (et nén des rfrancijhas) po les årtikes eciclopedikes
Responsåves do montaedje e gråde
Les manaedjeus do Wiki walon serént les cis ki pôrént fé "monter e gråde" des metous årtikes.
* Categoreye:Årtikes do wiki
1682
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700
1677 | 1678 | 1679 | 1680 | 1681 | 1682 | 1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1682 do calindrî grigoryin.
Ôtès djins
Categoreye:Date
João Havelange
thumb|right|João Havelange João Havelange (e walon, on prononce Havlondje u Havlandje), c' est l' fi d' on Walon (èn årmurî) k' aveut-st ebagué e Braezi. João Havlondje sikepia li 8 di may 1916 a Rio de Janeiro - 16 august 2016.
Moite Han
Moite Han ) u Moirtuhan (la-minme: Môrtëhan, fr. Mortehan), c' esteut on hamtea d' Cugnon. Asteure, onk des viyaedjes do Grand Bietris.
João Havelange
C' est on moenneu d' ekipes di fotbale e Braezi.
Moite Han
Dimorants
Vocial les lomaedjes et li spotaedje des djins did la:
João Havelange
I fourit prezidint del FIFA di 1974 à 1998.
Moite Han
Djeyografeye
Li viyaedje est metou sol hintche erive di Smwès. Sil droete erive, c' est ene han, k' on î pleut nén aler, pask' elle esteut inte l' aiwe (nén passåve) eyet les tienes.
João Havelange
Li no d' famile Havelange provént do viyaedje di Havlondje.
Moite Han
Economeye
Gn a (yeu) on campigne et n a toplin des måjhons d' vacance.
João Havelange
Havelange Havelange
Moite Han
Sourdants
Categoreye:hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Raspepyîs årtikes
Tchårlumagne
thumb|siné da Tchårlumagne, avou les letes K-A-R-O-L-V-S thumb|Posteure da Tchårlumagne a Lidje (1867) thumb|Posteure da Tchårlumagne a Lidje Tchårlumagne u Tchåle li Grand sikepia a Djoupeye u a Hesta. Si pa, c' esteut Pepin l' Peuket; si mame, Bietråde.
Charles Bicheroux
Bicheroux Charles Bicheroux (ou, come el dijheut lu-minme, Tchåle), esteut-st on fjheu d' arimés e walon.
Tchårlumagne
Il s'rait venu å monde å Hesta o Djoupeye
Charles Bicheroux
Il ataca-st a scrire e 1909, la k' il evoya, po on concours di prôze emantchî pal gazete "Li Coucou" di Serè, troes ouves, k' ont tertotes riçuvou ene mincion.
1680
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Tchårlumagne
Il aveut s' palå a Åxhe.
1680
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Charles Bicheroux
Mins i pinséve k' i scrijheut må l' walon. Ça fwait k' il ala trover Djôzef Vrindts ki lyi consia d' moussî dins ene soce literaire; c' est insi k' nosse Tchåle moussa ås "Djonnes Oteurs Walons".
1680
anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700
1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 | 1680 | 1681 | 1682 | 1683 | 1684 | 1685
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1680 do calindrî grigoryin.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Charles Bicheroux
I scrijha bråmint, mins come li soce n' eplaidive k' on côp tos ls ans, i gn aveut bråmint des scrîts (da lu et da des ôtes soçons) ki n' rexhént måy.
Ça fwait k' il amonta, avou Lucyin Motmans di Gravioûle, ene gazete, "Nos pinsêyes", ki rexheut on côp l' moes, dj' ô bén 12 limeros l' an, di 1921 a 1940.
Pus tård, i moussa al «Walone», k' eplaida ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes dizo l' tite "Œuvres Wallonnes".
On pout rlever k' i scrijha lu-minme èn adrovaedje, tot e walon, purade ki del fé e francès come c' esteut adon l' uzance.
Tchårlumagne
Il a divnou onk des mwaisses persounaedjes do Teyåte di marionetes di Lidje.
Charles Bicheroux
Dipus d' racsegnes so l' no d' famile Bixhrou.
Tchårlumagne
Rilomêye da Tchårlumagne
Po Françwès Nyns, Tchårlumagne a stu li pus grand "Walon" di tos les tins. Èn-ome di guere, di lwès, d' eglijhe. Li såbe et l' boubou.
Unicôde
co a scrire...
Tchårlumagne
Rilomêye da Tchårlumagne
Il est sovint prezinté come li ci k' a-st edvinté li scole.
Unicôde
Djåzer di ISO, ISO 10646, ASCII, ISO 8859, UTF-8, UTF-16, UTF-32. Di côde di caracteres, di caractere, di glife, di scrijhaedje di droete viè l' hintche, des ligateures,... des caracteres CJK,...
Tchårlumagne
L' ome di guere
Di 769 a 813, so 44 ans, don, Tchårlumagne moenna 53 gueres.
Unicôde
Hårdêyes
Unicode
Tchårlumagne
Rimimbrance dins l' foclore walon
A Tchôfontinne, on va boere al fontinne Tchårlumagne.
Rimimbrances dins les ratourneures walones
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Istwere di l' Urope Categoreye:Rwès et impreurs Categoreye:Marionetes Categoreye:Carolindjins
Province do Kivou Bijhrece
thumb|200px|right|Province do Kivou Bijhrece Li Province do Kivou Bijhrece, c' est ene nouve province a levantrece del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Goma.
Elle a-st ene sitindêye di 59.483 km² po 3.564.434 dimanants.
Li lingaedje del province est li Suwahili.
Mai-Ndombe
Fåve do violoneu et do leu
Violoneu framed|right|Enimådjaedje del fåve do violoneu et do leu pa Bernard Lecomte Li fåve do violoneu et do leu, c' est ene rapoitroûle avou onk u sacwants leus et onk ki djowe do violon k' on racontéve dins tote li Walonreye ey el Gåme.
Elle a stî riscrîte pa les scrijheus des viyaedjes (e francès ey e walon) après 1945.
''Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "violoneu" et "leu".
Modêye di Rdoû
C' esteut nosse vî nonke Colåd, ki nd aléve al dicåce a Soyire. Et di s' mestî, u putoit si pasmint d' tins, il esteut violoneu. Et il aveut prin s' violon po djouwer å long del shijhe, inte les djeus d' cwåtes. I djouwént ås cwåtes; i magnént on boket d' dorêye et djouwer on boket, pu rdjouwer ås cwåtes...
Et dviè les 3 eures å matén, li shijhe esteut pus ki houte. Il esteut tins d' eraler. Et les parints lyi avént dné li mitan d' on gros rouyot k' il avént ratoirtyî dins ene tîkete recloyowe pa on fernuk. Et po-z eraler, il aveut passé l' baston dizo l' fernuk, et mete ça so si spale, et l' violon dizo l' ôte bresse.
Et on pô après l' ôrire do bwès d' Djimbe, il ôt chamter padrî lu. Et i voet k' c' esteut on leu. Il ascoxhe on pô pus vite. Et gn aveut l' leu kel shuveut todi. Et i s' dit : "totaleure, i m' va toumer sol dos; cwè çki dj' freu bén po m' è disfé ?"
I rsondje a s' rouyot. I s' arestêye ene miete et disvôtyî l' rouyot. Et il è casse on boket et i l' tape å leu. Ça a fwait ostant d' efet k' ene fraijhe... el gueuye d' on leu. Après ene miete di tins, i s' ritoûne et l' leu shuveut todi. I lyi rtape co on boket d' rouyot.
On pô dvant d' ariver å Pont des Gades, vla k' i n' aveut pupont d' rouyot. Et l' leu ki l' shuveut todi. Et e-z aspenant todi dpus, il arive so les dzeus d' Djimbe, et l' leu esteut todi padrî. Et i s' dit : "cwè çki dj' va fé ?" Et rsondjî a s' violon... I disbagaedje si violon et i cmince a lyi djouwer ene air.
El la l' leu ki pete å diåle, li cawe inte les pates (les leus, come les tchéns, i n' inmèt nén li muzike). Et nonke Colåd di s' peter a dire : "nodidjo, nodidjo, si dj' åreu yeu sondjî a ça pus vite, dj' åreu co m' rouyot !"
Modêye di Retni
Dizo l' tite "Cwand gn aveut co des leus a Retni", ele a stî riscrîte a môde d' arimé pa Louis Nissen. Si mononke rivneut di Mont-l'-ban a Retni. Il a rescontré l' leu djusse après Tcherin. Nén onk, mins deus leus, onk padvant, et l' ôte padrî. Ci n' est nén on rouyot, mins ene tåte kel mononke hene å leu. Cwand elzî djowe do violon, les leus petèt å diåle do costé d' Brijhî.
Ôtès modêyes
El Gåme, c' est l' Djihan d' Madi k' est l' violoneu. Il a eto on rouyot. Cwand i cmince a djouwer do violon, li leu s' mete a danser, et tome la, moirt escran. Adon, li Djan d' Madi court evoye.
A Coû-sint-Stiene, on djåze d' on violoneu d' Ruxhåd, ki rvént d' on bal a Såt-Wiyåme. Il a deus dorêyes k' i dene ås leus (cial, tote ene hiede). Après i djowe on cantike a l' Aviedje so s' violon. Les leus stepnut-st evoye.
Live do tchenonne Roland so Orcîmont
Categoreye:istwere del Walonreye Li live do tchenonne Roland so Orcîmont, ki s' no e francès, c' est "Orchymont et ses fiefs" (Orcîmont et ses fîs), c' est on live sicrît på tchenonne ... Roland et eplaidî a ... e ...
Fåve do violoneu et do leu
Ôtès modêyes
A Harbûmont, li violoneu, c' est l' Pere Condrote ki rvént del dicåce a Gribåmont.
A Palijhoû, li violoneu si lome Emrike, et i rescontere li leu dins l' bwès d' Fwè.
Live do tchenonne Roland so Orcîmont
I djåze di l' istwere di tos les viyaedjes di l' ancyinne dutcheye d' Orcîmont.
I dene eto des abayeyes etimolodjikes, mins ki n' respondèt nén sovint ås cenes des sincieus k' ont vnou après lu (A. Carnoy, J. Herbillon, evnd.).
Fåve do violoneu et do leu
Ôtès modêyes
A Bietris, c' est Polite d' Åcrumont, ki rvént del dicåce a Glåmont. I dene a magnî å leu do rouyot
(M. Pignolet, Notes de Folklore: les loups en Ardenne, divins Ardenne et Famenne, l° 3, 1961, p. 58).
A Chuxhi, c' est Bibi k' a djouwé bal a Monplintchamp.
Plan del fåve
Li leu n' aduze måy li violoneu.
Acsegnmints sol kidujhance des leus
Årvier di çou k' on croet, li leu, c' est ene biesse k' a sogne des bruts k' i n' kinoxhe nén. I n' atacreut måy ene djin ki s' il a vormint fwin, et k' ele ni s' disfind nén, et si les leus sont tote ene binde.
1685
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700
1680 | 1681 | 1682 | 1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688 | 1689 | 1690
L' Ekipe di Djerpene (dramatike)
thumb|Cwåte d’ intrêye del rivuwe di 2006 L' ekipe (ki s' no est dné e francès L’équipe), c’ est ene dramatike di Djerpene.
1685
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1685 do calindrî grigoryin.
L' Ekipe di Djerpene (dramatike)
Li mwaisse del djowe, c’ est Michel Robert, ki monte sovint ses prôpes pîces.
1685
Ôtès djins
Categoreye:Date
L' Ekipe di Djerpene (dramatike)
Li dramatike a wangnî li cope do Rwè e 1998 avou l' pîce "Disk' al betchete" da Michel Robert. Ele l' a rwangnî e 2001 et 2008.
I djownut cobén des rvuwes, come "Djerpene å fi do tins" (1997) eyet "On-z est del rivuwe" (2006).
Hårdêye difoûtrinne
On rapoirtaedje so l’ Ekipe
Ekipe
Aspirene
thumb|fôrmule del molecule thumb|tcherpinte dins l' espåce L' aspirene, c' est li cmon no askepyî del marke di fabrike "Aspirin", onk des prumîs rmédes tchimikes kinoxhous di totes les djins.
Li molecule c' est do seur acetilsåcilike u acide acetilsåcilike.
C' est on seur k' a stî saetchî foû del schoice di så.
come riméde
Il a stî discovrou d' astcheyance, so l' doûce creyance. On djha ki, come les sås avént todi les pîs e l' aiwe, sins må, c' est k' elle avént on prodût ki ls espaitchive d' atraper froed.
Li seur såcilike a stî fabriké pal societé Bayer dispu 1899.
C' est on rméde disconte li five et l' efouwaedje des organes. Il est l' pus vî disfouwant nén cortizonike.
Ci n' est k' dins les anêyes 1970 k' on s' a rindou conte k' il esteut eto on raclairixhant do sonk.
Uzaedjes e l' medcene des biesses
Li seur acetilsåcilike est co bén eployî po les tchéns et les tchets, ey ossu dins les poytreyes.
Categoreye:Droukes d' apoteke Categoreye:Disfouwants
Wanlin
thumb|eglijhe Wanlin (F.  Wanlin ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Houyet, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Industreye
thumb|left|brictreye bricteye ki rote co (e 2006).
1687
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Linwe-ehåyaedje do walon
* Li linwe-ehåyaedje do walon, c' est tot çou k' est fwait totavå po fé rmonter li statut do walon.
1687
anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700
1682 | 1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688 | 1689 | 1690 | 1691 | 1692
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1687 do calindrî grigoryin.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Waloneu
thumb|tchimijhe avou l' mot "waloneu" thumb|caricateure di waloneus On waloneu, ene waloneuse, c' est ene djin ki boute pol lingaedje walon.
Rodjîssåt
Rodjîssåt (fr: Rogissart) c' est on viyaedje di l' Årdene di France, nén lon d' Suni.
Waloneu
Sôres di waloneus
Gn a ladvins :
Rodjîssåt
Li lingaedje do payis c' est l' tchampnwès.
Waloneu
Sôres di waloneus
C' est kécfeye Jules Sottiaux k' a-st eployî l' mot "waloneu" l' prumî tot l' prindant come no d' pene dizo l' ortografeye "Walloneux".
Hårdêye difoûtrinne
*
Alfabet arabe
thumb|Taprece mecanike arabe L' alfabet arabe, c' est l' alfabet eployî copurade po scrire l' arabe, mins eto des ôtes lingaedjes. Bén k' on l' lome å pus sovint alfabet, c' est, pus spepieuzmint, èn abdjade, dj' ô bén, on sistinme di scrijhaedje ki n' note (cåzumint) ki les cossounes do lingaedje et nén les voyales.
Istwere
Come c' est l' alfabet ki l' Alcoran a stî scrît avou, il est veyou come sacré påzès moslimîs, eyet si spårdaedje s' a fwait avou l' ci d' l' Islam.
Ça fwait k' il a stî eto (ou est co) eployî po scrire des ôtes lingaedjes ki n' ont nole parintêye avou l' arabe, come li farsi, li turk disk' a 1928 (après Mustafa Kemal Atatürk a oblidjî a-z eployî l' alfabet latén), li kashmiri, li sindi, l' ourdou, l' ouzbeke ou co l' kurde. On a sovint dvou radjouter ou candjî des letes po pleur adapter cist alfabet al fonolodjeye di ces lingaedjes. Sacwants lingaedjes d' Afrike, come li hawsa, l' ont eto eployî, divant d' passer a on transcrijhaedje e letes latenes. Po pus di racsegnes so les adaptaedjes di l' alfabet arabe, loukîz Adaptaedjes di l' alfabet arabe.
Discrijhaedje
Come l' alfabet arabe est èn abdjade, c' est å lijheu a bén cnoxhe li lingaedje po saveur wice k' i doet prononcî les voyales. Po l' arabe ci n' est nén co trop målåjhey, la ki l' repårtixhaedje des voyales est assez bén erîlé po on bodje di cossounes diné, ca çoula dipind del croejhete (vey l' årtike sol lingaedje arabe po pus di detays). Mins nerén, on pout eto noter totes les voyales (ou seulmint les pus målåjheyes), avou des senes diyacritikes. C' est çou k' on fwait metans po des eplaidaedjes di l' Alcoran ou dins des lives di scole. I gn a eto, po des sfwaits tecses, k' on lome «voyalijhîs», des diyacritikes po dire k' i n' a pont d' voyale (sukūn) et po mostrer l' djeminaedje des cossounes (šadda).
On pinse ki l' alfabet arabe vénreut di l' alfabet arameyin dins si cogne nabateyinne ou siriake, l' alfabet arameyin lu-minme dischindant di l' alfabet fenicyin (èn alfabet k' est l' tayon di bråmint des ôtes, emey zels les alfabets ebreu, grek et, did la, li cirilike ou co l' latén). Li prumire ateståcion d' on tecse sicrît en alfabet arabe rimonte a 512. C' est å 7inme sieke k' on-z a radjouté les ponts ådzeu ou ådzo di sacwantès letes po les mî ricnoxhe, c' est ki l' modele arameyin a moens d' foninmes ki l' arabe, et l' sicrijhaedje å cmince eployive ene minme lete po pus d' on foninmes. Cwand on-z a fwait ces candjmints, l' ôre des letes a stî candjî eto; come di djusse, l' alfabet arabe èn shût pus l' ôre tradicionel des ôtes alfabets semitikes, ôre k' on lome ôre levantrece (ki l' ebreu, metans, shût co asteure).
Po pus di racsegnes, loukîz a l' årtike Istwere di l' alfabet arabe.
Transcrijhaedje eyet transliteraedje
Mins li côdaedje naturel c' est bén seur tot-z eployant les letes arabes. I gn a sacwants djeus d' caracters infôrmatikes k' ont les caracteres k' i fåt po l' arabe, come ISO-8859-6 ou co Unicôde, ki dins si «blok arabe», des plaeces U+0600 a U+06FF. Ces deus djeus d' caracteres n' ecôdèt ki les letes, nén les fômes contecstuweles; ça fwait ki c' est å programe di håynaedje (ou d' imprimaedje) di prinde li bon glife del fonte. I gn a eto dins unicôde des «fômes di prezintaedje arabe A et B» (deus bloks: U+FB50 a U+FDFF eyet U+FE70 a U+FEFF), mins i sot la po copatibilité avou des vîs djeus d' caracters; on n' divreut måy eployî ces bloks la cwand on ecôde on novea tecse en alfabet arabe. Si on vout vormint foircî ene cogne purade k' ene ôte, i fåt eployî les caracteres ZWJ et ZWNJ, divant ou padrî l' lete, po foircî l' loyaedje (ZWJ) ou foircî l' nén loyaedje (ZWNJ) d' on costé et d' l' ôte. A noter eto ki c' est l' programe di rindou so waitroûle ki va fé tot l' ovraedje po carculer l' epådjnaedje di droete a hintche, ki pout esse foirt målåjhey pa côps cwand i gn a des elemints neutes pol direccion (come les blancs, les deus ponts, evnd) ou des elemints hintche-a-droete (chifes, letes latenes, evnd) å mitan do floûs di letes droete-a-hintche. Il egzistêye po çoula deus caracteres di controle speciås, po foircî l' sinse hintche-a-droete ou droete-a-hintche dins les cas målåjheys di tecse maxhî. Po pus di racsegnes l' ecôdaedje eyet l' rindou infôrmatike di l' alfabet arabe, on pout lére, e francès, li manuel tecnike d' Unicôde, sol waibe http://hapax.qc.ca/
On transliteraedje di l' arabe doet bén mostrer les letes k' on scrît mins ki n' s' oyèt nén ou ki s' prononcèt d' ene ôte manire, dismetant k' on transcrijhaedje lu mostere seulmint l' prononçaedje. Li transcrijhaedje fonetike eployî chal shût les convincions di l' alfabet fonetike eternåcionå. Dins cist årtike ci, såf a dire li contråve, c' est on transcrijhaedje et nén on transliteraedje ki serè-st eployî. Les mots sicrîts e-n arabe sont scrîts voyalijhîs pår, avou tos les diyacritikes (såf pa côps sacwants sukūn). Dins l' pratike, ci djinre di spepieus scrijhaedje est foirt råle eyet on nel rescontere ki dins les tecses didactikes, çou k' est l' cas chal.
Mwaissès letes
Les letes sins fômes d' atake et di mitan ni s' aloyént måy al lete ki shût, minme å dvins d' on mot. Po çou k' est del ﺀ hamza, ele n' a k' ene seule cogne, la k' ele n' est måy loyeye, ni al lete di dvant, ni al lete di drî. Li hamza pout eto aveur ene dujhance di diyacritike (on dit adon k' elle a-st on sopoirt). I n' a nou mot (en arabe) ki cmince pa èn alif, ça fwait ki, dins l' pratike, li prumire lete dins les motîs c' est li hamza.
2: valixhance fonetike.
Ta marbouta
Li ة tāʾ marbūṭa (« crolé tāʾ »; c' est, istoricemint, on derivé del lete ت tāʾ et nén do ه hāʾ, did la les deus ponts. I sufixh di croler on tāʾ po-z aveur on tāʾ marbūṭa) c' est ene cossoune, dj' ô bén on /t/; mins nerén, ele ni s' trouve k' al fén des mots et todi après on son /a/ (ki n' est normålmint nén scrît). Li son /t/ ni s' prononce ki cwand les voyales cåzuweles finåles ki shuvèt l' lete si prononcèt avout; mins, ces voyales la sont-st å pus sovint mouwales, ele ni s' prononcèt nén dins l' cåzaedje corant. Ça fwait ki sovint, mins c' est nén djusse, on dit ki l' ta marbouta a l' valixhance [a(t)].
Alif maksoura
Li lete ى ʾalif maqṣūra ni s' eploye k' al fén des mots; c' est ene lete di ralonguixhmint pol foninme /a/. C' est l' no del lete ki mostere li son k' on-z a avou, « ʾalif di ralonguixhmint », et nén si cogne, la kel lete rishonne a on ي yāʾ. L' eployaedje di l' alif maksoura est diswalpé al seccion « Longowès voyales et letes di ralonguixhmint ».
Ligateure lam alif
Cwand i gn a-st on ل lām k' est shuvou d' èn ا ʾalif, i fåt replaecî les deus letes avou ene ligature لا. Ii gn aveut dins l' tins ds ôtès ligateures del minme sôre, mins ki n' sont pus foirt eployeyes, såf dins l' caligrefeye et des sfwaits scrijhaedjes et dins des vîs tecses; dismetant ki l' ligateure lam+alif est obligatwere.
Mouwea alif
Dins des mots k' i gn a, et copurade dins l' flecsion des viebes, on peut scrire èn ʾalif ki n' si prononce nén et ki n' sieve nén nerén come sopoirt a on diyacritike. On l' trouve principålmint dins l' mot مِائَة miʾa, « cint » (ki sereut, s' il esteut pus erîlêymint scrît, مِئَة). Dins l' codjowaedje, on radjoute on mouwea ʾalif après on wāw و k' est al fén do mot; insi:
Diyacritikes
Come on l' ecrit normålmint, l' arabe n' eploye cåzu pont d' diyacritikes, såf les ponts å dzo ou å dzeu ki font pårteye des letes et ki permetèt d' les distinguer (del minme manire k' e l' alfabet latén li pont sol "i" n' est nén veyou come on diyacritike nerén); vos ploz vey l' Istwere di l' alfabet arabe po pus di racsegnes). Mins nerén, po rinde li lijhaedje pus åjhey, et dins des cådes didactikes ou relidjeus, i gn a bråmint des faflotes ki s' polèt radjouter å tecse pol rinde moens ambigou: come l' arabe ni note normålmint nén les voyales, ni les djeminaedjes nerén les assimilåcions c' est foirt målåjhey po on lijheu aprindisse di lére a hôte vwès on tecse sins l' aidance di ces diyacritikes la ou sins ene foirt boune kinoxhance do lingaedje.
Les diyacritikes eployîs sont discrîts pår dins l' årtike Diyacritikes di l' alfabet arabe, ki vos ploz aler vey divant d' continouwer. Les mots arabes cités chal eployèt, come di djusse, ces diyacritikes la, eyet ça aide po comprinde sacwants ponts di les bén cnoxhe.
Notaedje des voyales
Totes les letes des tåvleas chal ådzeu c' est, mågré çou k' on pôreut pinser, des cossounes (oudonbén des mouwalès letes). Les voyales èn sont ke rålmint notêyes, et cwand ele sont notêyes, c' est dizo l' cogne di diyacritikes.
Coûtès voyales
Les coûtès voyales ni sont notêyes ki pa des diyacritikes, et çoula seulmint po lever des ambigwités (çou k' est råle) ou co dins des lives po ls efants ou relidjeus.
Diftongues
I gn a deus diftongues ki sont principålmint eployîs, ay eyet aw; come a n' est normålmint nén scrît, i gn a ki l' deujhinme boket, y ou co w k' est scrît, avou l' cossoune ki va bén, ي yāʾ ou و wāw, çou ki fwait la avou ene ambigwité; come di djusse, ي yāʾ et و wāw polèt esse léjhous come:
Sicrijhaedje del hamza
Istoricmint, li lete ʾalif notéve ene ocluzive glotåle, ou « côp d' glote », transcrîte pa [ʔ], çou k' acertinèt les ôtes alfabets ki vnèt del minme oridjene fenicyinne. Mins ele a siervou, tot come dins ds ôtes abdjades, avou yāʾ et wāw, di mater lectionis, dj' ô bén des caractere de replaeçmint po noter ene longowe voyale. Ça fwait ki, avou l' tins, si valixhance fonetike s' a pierdou, eyet dispoy adon, ʾalif sieve principålmint po relaecî des foninmes, noter l' alonguixhmint del voyale /a/ oudonbén a siervi d' sopoirt grafike po sacwants senes.
L' alfabet arabe si sieve asteure del lete hamza po transcrire li côp d' glote, on foninme ki, en arabe, pout ariver a tot l' minme kéne plaece dins on mot, minme a l' atake k' al fén. Mins cisse lete la ni rote nén come les ôtes: ele si pout scrire tote seule, oudonbén aveur mezåjhe d' on sopoirt, dins ç' diern cas ele divént on diyacritike:
Assimilåcions
L' alfabet arabe èn note nén les cas shuvants d' assimilåcion des cossounes:
Letes eployeyes po ds ôtes lingaedjes
Dins l' sicrijhaedje o lingaedje arabe, dins l' alfabet « coûtchantrece », li lete fāʾ si scrijheut dins l' tins ڢ (el plaece di ف dins l' alfabet levantrece), dismetant ki qāf si scrijheut avou ڧ (purade ki ق). Enute, les eplaidaedjes del Bijhe Afrike shuvèt l' uzaedje levantrece.
L' alfabet arabe est eto eployî po scrire des ôtes lingaedjes, loukîz a: Adaptaedjes di l' alfabet arabe.
Pontiaedje
Come l' arabe si scrît di droete a hintche, on eploye, dins l' sicrijhaedje modiene, des senes di pontiaedje adaptés pol sicrijhaedje di droete a hintche, come:
Åd fwait do transliteraedje
On-z a veyou ki des letes k' i gn a ont sacwantès fonccions, des ôtes ni s' oyèt nén; ça fwait ki l' transcrijhaedje est sovint ambigu:
Totes ces råjhons fjhèt ki pa côps c' est utile d' eployî on transliteraedje precis ki shût l' tecse oridjinnå en arabe, caractere pa caractere. Li nôrme ISO 233 permete çoula (dins les egzimpes ki shuvèt, on mete les transliteraedjes eter crolêyès åtchetes):
Vey eto
Categoreye:Alfabets *
Bagance
Li bagance ou l' ebagance / abagance del djin, c' est cwand tote ene trope di djins endè va, eshonne et so les minmes trevéns, eviè èn ôte payis.
L' ebagance est diferinne do colnijhaedje, la k' les noveas arivants sont les mwaisses dins l' novea payis.
Motlî
Po les ebagants, li payis k' il ont cwité est sovint lomé" li "vî payis". Po les demografes, on djåze d' evoyants payis et d' ascoyants payis.
Les mots "bagance", "abagant" evnd., c' est des noûmots. Si n' est i nén veyou do mwais costé. Ene ôte manire politicmint comifåt di djåzer des abagants el Walonreye, c' est "les Walons k' ont vnou d' ôte pårt". On pout eto prinde les calcaedjes do francès "migrant", "emigré".
Les migrants ki fuynut l' guere et ki n' ont rén a-z arivant sont lomés "refudjîs".
Cåzes
Sovint, les cåzes di l' ebagance sont l' pômagne eyet l' mizere dins l' payis.
Ça pout esse eto des mwaijhès condicions politikes.
Pacô, c' est des djins do payis d' abagance ki vnèt egadjî dins les payis evoyeus po coûtiver des novelès teres u fé tourner l' economeye. A des ôtes moumints, les ascoyants payis riboutnut les abgants, eyet clôre les frontires.
Sacwantès rlomêyes waches d' ebagance des Walons
Les Walons come tos les peupes del Daegne, ont cnoxhou des waxhes d' ebagance. Il ont eto rascoyi des abagants di des ôtes payis.
Vola sacwants waches d' ebagance des Walons
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Istwere Categoreye:Demografeye *
Betchete ra-
Li betchete ra-, c' est ene dobe betchete fwaite del betchete a- et del betchete ri-.
Li betchete ra- si prezinte dizo ene cåkêye di sôres.
Betchete ra- di ratelaedje
Si lome eto "betchete ra- di radjondaedje" C' est l' pindant del betchete a- d' atelaedje. Eto, gn a todi on sfwait viebe avou l' betchete a- (ateler, acawer).
Betchete ra- di rifjhaedje
Ces viebes la n' ont nén sovint des parints avou l' betchete a- (come arindjî, assonrer).
Gn a d' l' adire inte li viebe avu ra- et l' minme viebe avou ri-
Betchete ra- di racrapotaedje
Gn a nou viebe parint avou l' simpe betchete a-