cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Prono pårtixhrê
Divant l' viebe
S' i gn a ene prononcêye voyale å coron del dierinne sillabe do mot di dvant (mins l' mot k' est padrî cmince todi pa ene cossoune), li seule fôme, c' est "ndè" :
Årvierdimint, s' i gn a ene prononcêye cossoune al fén del l' dierinne sillabe do mot di dvant eyet l' mot k' est padrî cmince todi pa ene voyale, li seule fôme, c' est "end" :
Si, al fén, n a ene prononcêye voyale å dbout do dierin pî do mot di dvant et ki l' mot k' est padrî kimince pa ene voyale, avou, li seule fôme, c' est "nd" :
Dirî l' viebe
Å cmandeu (imperatif), c' est purade "è".
Mins eto "endè" :
Coûtchant walon
C' est l' seule plaece la kel prono "endè" fwait ôre li prononçaedje do "D" :
Basse Årdene
(Bive, Bietris)
Hårdêye divintrinne
Li prono endè dins on toitche-linwe do Coûtchant walon ("end a ki dijhnut k' end ont...")
Dicåce
Ene dicåce (on dit eto: li fiesse del pårotche), c' est ene fiesse k' i gn aveut dins on viyaedje, et k' esteut sovint metowe li dimegne après l' fiesse do sint ki l' eglijhe do viyaedje lyi est dicåçtêye.
Sôres di dicåces
Dins tchaeke viyaedje, n aveut ene grande dicåce u grande fiesse (sovint ezès moes d' octôbe et nôvimbe) ey ene pitite dicåce u ptite fiesse (sovint ezès moes d' avri et d' may). Ût djoûs (pacô cwénze djoûs) après l' grande dicåce, gn aveut les rlaxhådes.
Cwand on fjheut l' dicåce divant l' fiesse do sint, on djheut : on rmagne li sint.
Les djeus del dicåce
Al dicåce, gn a des barakes ki vnént e viyaedje. Les efants et les grandès djins î alént fé on toû a pårti do semdi, li dimegne, et l' londi, dinltins. Gn aveut sovint on tire-pupes, on tchvå d' bwès, on tirlibibi. Après gn a yeu des oto-scoters.
Des barakes k' i gn a, c' esteut po vinde des soukes. Ene des sôres si loméve les "boleas" (des toirdous soukes fwaits avou del låme).
Adolf Hitler
vignette|Imådje d' Adolf Hitler, dins ene d' ses måjhones, e [[1936.]] Adolf Hitler, sipoté li Furet (vnant di l' almand : der Führer) u li pinte al grosse broushe, li meteu e coleur al grosse broushe , c' esteut on politikî et militaire almand k' a skepyî li 20 d' avri 1889 et k' a morou li 30 d' avri 1945.
Dicåce
Les djeus del dicåce
Gn aveut ossu des djeus po wangnî ene sacwè : li djeu d' pexhe, li tirlibibi. Pacô, des djins k' i gn a (boss d' on cåbaret, captinne del djonnesse) adjinçnént ene traireye.
Adolf Hitler
El Walonreye, tins del guere di 40, n aveut bråmint des djins k' aclevént on pourcea e muchete, kel lomént "Adofe", come Hitler.
Dicåce
Les djoûs del dicåce
Li semdi, on rexheut ddja : on djheut fé les ambards.
Adolf Hitler
Dins l' djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere, ene sincieuse ricwerance so les grands persounaedjes k' ont l' pus candjî l' vicåreye di tos les djoûs des cis k' ont vnou après zels, Hitler est metou 44inme, tot djusse astok di Napoleyon.
Dicåce
Les djoûs del dicåce
Li dimegne, on fjheut sovint des dorêyes. Tos les parints ki dmorént dins des ôtes viyaedjes estént priyîs a mareder (on djheut eto boere li cafe). Al nute, on danséve.
Adolf Hitler
Vicåreye
Li Dofe Hitler aveut l' manire po tourner s' plaide vos etourpiner et vos efouwer.
Coide di bwès
Categoreye:viyès mzeures Ene coide di bwès, c' est deus metes cube di bwès d' tchåfaedje.
Adolf Hitler
Vicåreye
Ça fwait k' i divna bénrade li moenneu d' l' Almagne (di 1933 disk' a s' moirt). Il esteut eto l' mwaisse do pårti Nazi. Il a moenné l' Almagne dins bråmint des gueres siconte ses vijhéns.
Dicåce
Les djoûs del dicåce
Li londi, on djheut l' messe des trepassés. Di l' après-nonne, li djonnesse tournéve li viyaedje, dizo l' moennance do mwaisse djonne ome ou bragård. A tchaeke måjhon k' i gn aveut des cmeres, il intrént, et boere ene pitite gote, et magnî on boket d' dorêye. Li londi al nute, gn è raveut co bal.
Adolf Hitler
Vicåreye
Hitler fijha porshure et macsåder ses opôzants eyet les cis k' les nazis riwaitént comes «des dzotrinnès raeces» (les Djwifs, les Djupsyins).
Coide di bwès
Ene coide våt insi deus dmeyès coides u stere.
Dicåce
Les djoûs del dicåce
C' esteut eto l' londi k' on fjheut l' djeu d' l' åwe, k' a stî disfindou après 1920.
Adolf Hitler
Hitler el Walonreye e 1940
thumb|Bunker d' Hitler å Broûli-d'-Peche Hitler a-st arivé a Bastogne et rmonter l' Pavêye diviè l' 15 di may 1940.
Al gåre di Graide, on djoû, al fén do moes d' may 1940, les Almands avént reclôs les djins dins leus måjhons, pask' i dveut passer on trin speciå. On-z a brutyî adon ki c' esteut l' trin d' Hitler et k' il aléve si gårer dins on tunel dilé Uwar.
Dicåce
Istwere des dicåces
Tins del guere 1940-1945, gn a pont yeu d' dicåces. Elle ont ricmincî e 1945. On danséve dins des gregnes, la k' i gn aveut pont d' cafès. Udonbén, on meteut des soyoeres divant l' café, et on danséve divant l' ouxh. C' esteut des djins do viyaedje ki djouwént bal (avou des årmonicas). Les danseus payént al danse (c' est come ça k' les muzicyins estént payîs. On dneut 5 sôs del danse. Après, gn a yeu des cwåtes : ene cwåte, c'esteut po 4 danses.
Adolf Hitler
Hitler el Walonreye e 1940
Çou k' on n' a seu ki bén pus tård, c' est ki ça åreut co bén stî vraiy, ca Hitler a vnou el Beldjike po comander li campagne di France.
Dicåce
Istwere des dicåces
A ç' moumint la, gn a yeu des plantchîs. Adonpwis gn a yeu des guinguetes. Å cmince, elle estént rondes, pu divni rectangulaires. On-z a priyî ene binde di tchanteu. Li bal kimincive a 7 eures, et esse fwait a meynute. On payive l' intrêye, et vs mete on catchet sol mwin. Après meynute, on moussive po rén.
Coide di bwès
A sacwantès plaeces, c' est 4 metes cube.
Adolf Hitler
Hitler el Walonreye e 1940
Il aveut fwait basti, å Broûli d' Peche on bunker eyu k' il a vnou kékes djoûs avou l' Estat-Madjor.
Li Broûli d' Peche, c' est rén k' ene eglijhe, ene sicole et waire di måjhons (25 e 1952), pierdowes å fén mitan des bwès eter Couvén et Cou-des-Sårts. Adon, les Almands avént vudî les viyaedjes alintoû et il avént minme fotou djus li toet do clotchî po-z î mete on canon conte les avions.
On pout todi vey li bunker da Hitler. Il est todi la.
Si caractere
I mostra si caractere raecisse å monde etir ås djeus olimpikes di Berlin e 1936 cwand i cwita l' tribune po n' nén serer l' mwin d' on noer amerikin, Jesse Owens, k' aveut wangnî troes medayes d' ôr.
Sourdants
<References/>
Hitler Hitler Hitler
Coide di bwès
Li mot "coide" a eto des ôtes sinses.
Ton (linwince)
On ton, c' est li hôteu del vwè eployeye dins on lingaedje po fé l' diferince inte des mots.
On-z eploye li hôteu del vwè dins tos les lingaedjes, metans po-z aspouyî so ene sacwè, fé ene diferince inte des sacwès, mostrer çou k' on rsint, dimander ene kesse, evnd. Mins on n' lome ci hôteu la on "ton" ki cwand c' est po fé l' diferince inte deus mots ki fjhèt ene pwaire minimom (ki sont les minmes, a pårt li ton, et k' ont deus sins diferins). Les tons sont-st eto lomés "toninmes" (minme famile ki foninme, morfinme, evnd).
Bråmint des lingaedjes sol daegn ont des tons, a pus k' dins l' famile des lingaedjes indo-uropeyins.
E chinwès, cåzu totes les sillabes ont on ton et beacôp des mots n' sont diferins ki gråce å ton. Léjhoz l' årtike sol chinwès po vey des egzimpes.
E somali, gn a nén des tons so totes les sillabes mins seulmint so ene sillabe di tchaeke mot.
Dicåce
Istwere des dicåces
Dins les anêyes 1970, les bals kiminçént a nouv eures, et fini a deus eures å matén.
Henry Delcourt
Henry Delcourt a skepyî e 1836 ey a morou e 1910. Il esteut spoté Zizike.
Dicåce
Istwere des dicåces
A pårti des anêyes 1990, les guinguetes ont disparexhou, paski tchaeke viyaedje a yeu ene såle cominåle. S' end aveut pont, les comenes atchtèt sovint des tchapistreas et les amonter pol dicåce. Les bals sont moennés pa des diss-djokès. Gn a des foitès loumires. Les bals kiminçnut a 11 eures, et atchever a 5 eures å matén.
Henry Delcourt
C' esteut on scrijheu e picård do payis d' Ate. Il a eplaidî ene ramexhnêye di ratourneures : "Les rimes-rames da Zizike Delcourt".
Dicåce
Djeyografeye des dicåces.
E Payis d' Lidje, les dicåces si lomèt "fiesse del pårotche". E payis d' Nameur ey el province do Lussimbork, on dit "dicåce" (so plaece dicauce), come e Hinnot (la k' on prononce ducace, et sovint scrire ducasse). Li pus cnoxhowe est l' cene di Mont.
Henry Delcourt
Delcourt, Henry
Dicåce
Djeyografeye des dicåces.
Les dicåces egzistèt el Flande, e l' Olande, el Grande-Dutcheye do Lussimbork, ey el Walonreye. End a eto el Picårdeye, el Tchampagne, el Lorinne, ey e l' Almagne.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Fiesses Categoreye:Viyès uzances del Walonreye *
Li Tchestea (veye)
Li Tchestea (ubén Li Noû Tchestea, la-minme : Lu Tchestê, F.: Neufchâteau, gåmès Lu Tchatî), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, k' a divnou intité.
thumb|eglijhe Sint-Mitchî
Djeyogrefeye
Raiwé del Viere (aiwe)
Istwere
Li Tchestea a divnou mwaisse veye des cwate arondixhmints do dipårtumint des Foresses dizo l' redjime francès (1795-1815). Il n' a yeu on tribunå fok e 1800.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Triboulom
Categoreye:viyès usteyes Categoreye:fenåjhe et awousse thumb|Ene sorcire a bate Li triboulom u sorcire a bate, c' est èn ekipaedje, foirt simpe, po bate les grins k' est vî come les tchmins. On s' è sièrvot ddja el Mezopotameye, vola 5.000 ans
C' est on plantchî di 2 metes so onk (on pô come ene sorcire al nive), avou des ptits cayôs stitchîs dvins des ptits lodjmints k' ont stî fwaits tins kel bwès ére co vert. E souwant, li bwès s' a rseré et tni les ptits cayôs e plaece.
Li bataedje å triboulom s' a pratiké dins pattavå les payis del Mîtrinne Mer, la k' i n' ploût nén tins d' l' awousse. Ça s' fijheut co al fén do 19inme sieke dins les Pirenêyes espagnoles.
Gn a ene "sorcire a bate" emey les viyreyes wårdêyes å Muzêye des viyès usteyes di cinse di Han.
Håye (toponimeye)
Pådje po les nos d' plaeces del Walonreye, la k' on rtrouve les mots "håye", "hayete", hayon" u "håbe" divins.
L' alomåcion "håye" pout vni d' ene bele rîlêye di bouxhons l' long d' on tchamp, mins ci serè purade ene taeye u on ptit bwès inte li viyaedje et les pus grands bwès.
Li no "hayete" vénrè purade d' on ptit bwès.
Li mot "hayon" vént di plaece la k' on dressive des hayons po s' waeranti del grande air.
Li mot "håbe" ni vént ki d' ene håye, dins l' sinse di "taeyîs bouxhons ki retournut on tchamp".
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "håye, hayon, hayete" & håbe.
Sacwantès plaeces avou "håbe"
Categoreye:toponimeye
Sinonimeye
Des sinonimes u des Piron-pareys, c' est des mots ki vlèt dire djusse, u a pô près, parey.
Li contraire d' on sinonime, c' est on contråve
Sôres di sinonimes
Po les vraiys sinonimes, n' a nol adire inte les deus mots. Mins, å cmince, il estént seurmint eployîs dins des coines diferinnes do payis, u dins des coûtches sociåles diferinnes.
Po les ôtes (rishonnants mots), gn a des diferinces ki polèt esse tetenes u pus grandes.
Ritchesse d' on lingaedjes e sinonime et linwe-ehåyaedje
Pus ki l' lingaedje est omodjinne ey erîlé, moens k' i gn a des vraiys sinonimes. Les ptits lingaedjes sont sovint foirt ritches e sinonimes. On cåze, metans, di l' occitan k' a deus troes côps dipus d' mots kel francès, dandjreus a cåze del sinonimeye.
Come les ôtes lingaedjes coinreces, li walon est foû ritche e Piron-pareys, des vraiys et des rshonnants mots, aprume dins sacwants tchamps do lingaedje.
berdeler
Li mot "berdeler", purade eployî foû do Payis d' Lidje, a sacwants sinses.
dobleure & ridobler
Pa stindaedje do sinse, tos ces mots la polèt voleur dire pierdaedje sins rispiter a on djeu, ene lûte, ene bate, ene guere, on match.
Dåssoû
Dåssoû (fr: Daussoulx) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
Djeyografeye
candjisse di l' otovoye Brussele-Lussimbork et l' otovoye del Walonreye (Lidje-Tchålerwè).
Sinonimeye
seure mene
èn nén esse binåjhe, et l' mostrer a l' tiesse k' on fwait.
ome, feme ki n' våt rén
🇱🇰 Sinonimeye:ome ou feme ki n' våt rén
solêye
🇱🇰 «Sinonimeye:sô et sôlêye» (sol Wiccionaire)
Ôtès pådjes di sinonimeye diswalpêyes dins l' Wiccionaire
Dins l' Wiccionaire, on-z a porshû l' diswalpaedje di pådjes di sinonimeye :
Moustî
thumb|li moustî d' [[Lussimbork veye|Lussimbork]] On moustî, u ene abeye, c'est ene grande måjhone, normålmint lon erî des veyes et copurade dilé les viyaedjes, ewou çki vicnut les moennes, euxhant etur did zels on pere abé.
Sinonimeye
Sourdants
Categoreye:Diccionairaedje Categoreye:Lingaedje walon
Moustî
Etimolodjeye
Li mot vént do grek μοναστήριον (monastérion), ki sourd di μονος (onk), paski les moennes sont houkîs po viker ene miete tot seus.
Kékès dnêyes
Did dinltins, les moustîs avént seulmint on priyeu, et les abeyes avént èn abé. Ouy poitnut l' no d' moustî les abeyes k' ont yeu ci no la po cmincî.
Li moustî li pus cnoxhou del Walonreye, et k' est bén cnoxhou avå l' daegn etire, c'est l' cia da Tchevetogne.
Dins les belès-letes e walon
categoreye:Crustinnisse Categoreye:Bastimints
Vedrén
Vedrén (fr: Vedrin) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
Li Broûli d' Peche
Li Broûli d' Peche (F. Brûly de Pesche) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Couvén.
I fåt bén fé l' diferince inte li ptit viyadje do Broûli-d'-Peche, ki s' trouve å mitan des bwès, etur Couvén et Cou-des-Sårts, eyet Li Broûli, ki s' trouve djusse al frontire francesse sol voye Couvén-Rocroe.
Broûli, paski c' esteut on sårtaedje å mitan d' ene foirt grande sitindowe di bwès. 50 ha ont stî pårtis e lots di 2 a 5 ha, çou k' a amoenné des novelès djins å hamtea des Parsounîs.
Istwere
Li 17 d' avri 1941, li gazete almande “Illustrierter Beobachter” a dné ene imådje do viyaedje avou scrît dzo: Li plaece istorike del victwere dins l' Ouwess!. L' årtike dijheut: C' est di ç' viyaedje la, dins l' Årdene, k' ont stî lancîs, moennés på Führer lu-minme, les plans des operåcions k' ont stî les pus feles di l' istwere almande !
Tins del campagne di France, å moes d' may, Adolf Hitler, ki vleut shure di tot près l' avance di ses tropes dins l' France, s' aveut fwait basti on bunker å Broûli-d'-Peche. Il î a vnou passer kékes djoûs. Ça pout parete drole di vey èn ome come li Führer si displaecî insi. C' est moens sibarant, cwand on sait li rprotche k' a stî fwait a l' Estat-Madjor almand d' aveur dimoré bén trop lon erî des batreyes al prumire guere. Ça åreut stî onk des motifs k' åreut fwait piede li batreye del Marne ås Almands e setimbe 1914. Hitler aveut rtinou l' luçon.
Pris do Coirneu
Sacwants anêyes, li pris fourit-st ecwårlé pa Jean-Claude Van Cauwenbergh, adon prezidint do govienmint walon.
Moustî-so-Sambe
Moustî u Moustî-so-Sambe (F. Moustier-sur-Sambre), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djmepe.
Wépion
Wépion c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
Li nom di ç' viladje vinreut qu'i-gn-a d' ça dès siékes èt rasiékes, nos trovinn' brâmint dès r'nauds avaur-là. Si bin qu'on lomeut lès lieûs li "têre aus r'nauds", Vulpilio è latin, qu'a div'nu Wépion avou l' timps.
Eraire
thumb|250px|Eraire di bwès, k' on n' voet kel cawe et l' schî
André Dewelle
André Dewelle, c' est on scrijheu e walon do payis d' Djodogne.
Eraire
Ene eraire, c' est ene foirt simpe usteye di bwès po tcherwer, avou djusse on schî et ene cawe.
André Dewelle
I vna-st å monde li 27 di may 1921 et mori li 5 d' awousse 2008.
Eraire
Istwere et eployaedje
L' eraire schave li tere, ki brotche des deus costés do schî, å rvier del tcherowe. L' eraire ni tcherowe nén fond. C' est purade sicreper l' tere k' ele fwait (did la s' no en inglès, scratch-plough).
Elle a stî edvintêye el Mezopotameye diviè l' 5inme meynaire divant Dj.Cr.
Raymond Mouzon
thumb|E 1984, å strimaedje di [[Ene båke so les bwès d' l' Årdene da Lucyin Mahin.]] Raymond Mouzon, pus sovint lomé l' abé Mouzon, u, emey ses copleus l' abé aveut skepyî a Nuviè li 26 d' awousse 1929; si a-t i morou å Tchestea li 13 di fevrî 2005.
Eraire
Istwere et eployaedje
Å cmince, c' esteut des djins kel saetchént. Pu on-z a atelé des boûs, adonpwis des ågnes, moulets et tchvås.
Raymond Mouzon
Il esteut mimbe di l' SLLW.
André Dewelle
Di s' mestî, il esteut maçon.
Eraire
Istwere et eployaedje
On moennéve l' eraire ås tchamps tot l' metant so ene siclisse.
André Dewelle
Ouve e walon
Il a fwait rexhe e 1997 «Come ene bresseye di fleurs», ene pactêye avou on live, ene plake lazer di tchanson, et on CD-ROM k' a stî onk des prumîs CD-ROM sol walon.
Eraire
Istwere et eployaedje
E l' Walonreye, elle a stî eployeye disk' e diviè 1950. Les dierins ovraedjes k' on fjheut avou, c' esteut l' aroyaedje.
Raymond Mouzon
Riprins dins l' antolodjeye Scrijheus d' Årdene.
Eraire
Istwere et eployaedje
Elle est co eployeye ouy des ptits cinsîs e l' Afrike bijhrece, po tcherwer dins les tienes, et eto po reterer les mayisses.
Raymond Mouzon
Di s' mestî, il esteut prof di sgondaire. Pu, sol fén, il a stî curé d' pårotche.
André Dewelle
Ouve e walon
Il a bråmint scrît, eto, dins li rvuwe Li Såverdea. Come di djusse, il esteut mimbe del soce "Les Såverdeas d' après Djodogne".
Eraire
Discrijhaedje di l' eraire
thumb|250px|shabot d' l' eraire, k' on va stitchî l' schî d' bwès dvins Å cmince, li schî esteut djusse fwait avou on stocaesse bwès. Adonpwis, on l' a rascovrou d' on boket d' fier, li shabot.
Raymond Mouzon
Ouve pol walon
Li grand enondeu do walon e scole dins l' province do Lussimbork, il aveut metou so pås so fotches li CIDWEL, li cinte di documintåcion pol walon (eyet l' gåmès) e scole.
André Dewelle
Hårdêyes difoûtrinnes
Dewelle Dewelle
Eraire
Discrijhaedje di l' eraire
On-z a co lomé "eraire" les simpes tcherowes u simpes brabants d' fier mins k' avént on rîsse sôdé après l' schî.
Raymond Mouzon
Ouve pol walon
Il aveut eto stî on pilé des bates di recitaedjes e walon po ls efants et do Libråmonissime (on djeu inte tos les viyaedjes do ban d' Libråmont, avou des kesses sol kinoxhance do walon).
Eraire
Discrijhaedje di l' eraire
Categoreye:Tcherwaedjes et mårsaedjes
Raymond Mouzon
Ouve pol walon
Il a eto dit ene cwénzinne di messes e walon, po les fiesses del Walonreye a Libråmont.
Il a-st eplaidî troes ptits lives di bokets e walon d' après l' Tchestea, les «cåzans walon» parexhous e 1977 (livret I, 24 tecses) 1979 (livret II, 24 tecses) pu e 2003 (livret III, 26 tecses), tchaeke côp avou on motlî.
Mins si pus grosse bouye, kécfeye, ça a stî ses inketes sol walon do payis do Tchestea. Il a insi rashonné des hopeas d' foyous, et les rarindjî. Mins i n' a nén arivé å coron di s' dak.
Mouzon Mouzon Mouzon
André Goosse
André Goosse, c' est on linwincieus walon k' a skepyî a Lidje li 16 d' avri 1926. Il a crexhou a Oufalijhe et fé ses umanités a Ståvleu. Il a morou li 4 d' awousse 2019.
Il a eto studyî li francès d' Walonreye.
Il esteut SLLW-î.
Alére
Jean-Marie Pierret, In memoriam, Wallonnes, 3/2019; 14-20.
Goosse Goosse
Tribunå d' Weslår
thumb|Li bastimint do tribunå d' Weslår
Li tribunå d' Weslår ou Reichskammergericht (Tribunå des Tchambes di l' Impire, en almand), esteut l' pus hôte institucion d' djustice do Sint Impire Djermanike, di 1495 a 1806.
I n' a nén todi stî a Weslår (Wetzlar); a s' fondåcion pa l' pårlumint d' l' Impire (Reichstag) e 1495, li tribunå si troveut a Francfoirt, e 1527 i fourit transferé a Speyer et dispoy 1693 disk' al fén d' l' Impire a Weslår.
Li tribunå d' Weslår esteut (må) rlomé pol tins k' i lyi faleut po-z ariver a on djudjmint. Des afwaires k' i gn a, copurade les cenes ki c' esteut des margayes inte des teritweres di l' Impire inte di zels, ont pris kékès cintinnes d' anêyes; sacwantes di ces afwaires n' estént nén co decidêyes cwand l' impire a stî disfwait e 1806. Mins des djins k' i gn a djhèt ki çoula c' esteut cwand les diferinnès pårteyes ni s' interessént pus a l' margaye, mins ki l' tribunå saveut esse bén pus eficace cwand el voleut.
Legumineuses
Faboideae (påwionacêyes)
Caesalpinioideae
Mimosoideae
Ene legumineuse u fabacêye (Fabaceae, dins l' tins Leguminosae), c' est ene plante di l' ôre des Fabales, k' est capåbe, pa ses raecinêyes di s' nouri a pårti di l' azote di l' air. Eto, ele va esse ritche e proteyenes, et va aritchi l' tere e nitrodjinne.
Li pus consecante dizo-famile c' est les påwionacêyes
thumb|175px|fleurs et foyes di luzere, modele d' ene legumineuse
Legumineuses bouxhons
*
Ripouwaryin
Li ripouwaryin u ripåryin, c' est on lingaedje coinrece francike djåzé dins 8 viyaedjes do canton d' Vervî a Bhô, a Bijhe des Redîmés Payis (Neyåw et avårla), et disk' a Åxhe et pus lon so l' Almagne.
Côde ISO : ksh (djusse po l' accint d' Cologne)
Ortografeye
Li ripouwaryin eploye li dobe lete AO po rinde on long son å (ripoarisch, Aobel, Baole si prononçnut ripåårich, Ååbel, Bååle)
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Almand (lingaedje)
Weslår
200px|thumb Weslår c' est ene veye d' Almagne, en almand Wetzlar, la k' i gn aveut li tribunå d' impire (do Sint Impire, ki l' Principåté d' Lidje endè dpindeut), ene sôre di "cour di cassåcion" ådzeu di tos les tribunås d' l' Impire (et do côp, di tos les tribunås d' Lidje avou).
Li veye di Weslår, a 53.000 dimorants, et si trouve dins l' Estat d' Hesse.
Weslår est adjermalêye avou les veyes d' Åvignon (France), Colchester (Rweyåme Uni), Siena (Itåleye), Schladming (Otriche), Berlin (Almagne), Windhoek (Namibeye), Písek (Tchekeye).
Ôtès hårdêyes
Categoreye:Almagne
Our (Seure)
Our-e-Seure Categoreye:aiwes d' Urope
L' Aiwe d' Our (po discramyî avou l' Our ki s' tape e l' Aiwe di Lesse, on dirè Our-e-Seure), c' est ene aiwe 78 km longue ki passe el Beldjike, al Grande Dutcheye do Lussimbork ey e l' Almagne et s' egoliner dins Seure.
''I gn a ene ôte aiwe et co ds ôtes omonimes lomés Our.
Li sourdant d' l' aiwe d' Our si trouve el Hôte Fagne, nén lon d' Manderfeld et-z aler viè l' sudouwess, passer e l' Almagne, å hamtea di Verschneid, ripasser e Beldjike, å hamtea d' Adler et shure cåzu l' frontire viè nonne, passer pa Schoenberg, Burg-Reuland, Ouren, a pårti d' wice l' aiwe definixh li frontire inte l' Almagne eyet l' Grande Dutcheye. Raiwî l' veye di Vianden et fini pa s' egoler dins Seure a Wallendorf.
Sitî
Categoreye:viyès mzeures On stî, c' esteut ene viye muzeure des grins ki valeut 30,712 lites a Lidje; u co, çou k' est l' minme, 1200 pôces cubes di Sint-Houbert.
Il esteut pårti e 4 cwåtes di 4 pougnoes tchaeke.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "stî", alez s' vey e splitchant motî.
Bosfore
Bosfore c' est on ptit passaedje d' aiwe inte l' Urope et l' Azeye.
Dåve
Dåve (la-minme Dauve, fr: Dave), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
Istwere
a yeu a vey avou l' Guere del Vatche (1275-1278).
Santé
ospitå sikiatrike.
Tuzance walone
Nos d' voyes e walon
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Cawete -ouye
Ouye
Li cawete ouye vént sovint di mots foirt rishonnants ås sfwaits mots e francès :
Po les mots pår walon, ele apoite sovint ene idêye d' ene laide sacwè :
Udonbén, åk k' on-z è reye :
Biyet d' oumeur
Categoreye:sicrijhaedje On biyet d' oumeur, c' est on scrijhaedje di prôze, la kel sicrijheu dene si idêye, d' ene clapante façon, so on sudjet al môde. Mins çou k' i dijhnut est cwand minme pratike, nén come dins l' prôze-powezeye. Kécfeye, les biyets d' oumeurs polnut esse djåzé come al radio. E-n efet, li scrijheu, oubén li scrijheuse, lét ès tecse dins l' micro.
Constantinope
Constantinople si ritrova divant li pus grande veye d' adon : Constantinope, avou ses 700 000 dimanants. Li no k' a prindou si plaece asteure, c' est Istamboul. Vla eto ki dvant, ci veye ci s' loma « Bizance ».
Biyet d' oumeur
Les biyets d' oumeur alèt foirt bén come ratacaedje d' ene rivuwe eyet d' ene gazete. Asteure, sacwants oteurs scrijhnut des biyets d' oumeurs sol waibe.
Constantinope
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veyes di Tourkeye
Membaxh
Mämek [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Membach, rebané avou 4837 Bååle; limero diyalectolodjike: [Ve 53]; vî limero del posse: 4833
Istwere
E 1565, bråmint des dmorants d' Maemek avént stî rbatijhî (protestants), mins i dvént s' catchî po shuve les pretchaedjes clandestins dins les Fagnes. Après, come on-z a ctchessî waeraxhmint les protestants, les Maimurlins ont-st ebagué eviè l' Palatinat. Les djins k' ont dmoré ont dmoré araedjeymint catolikes.
Couvén (veye)
Couvén (so plaece Couvè, F. Couvin) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.
Djeyografeye
Couvén est raiwé pal Noere Aiwe.
Istwere
Couvén esteut tere di Lidje; c' end esteut minme ene des 23 Bounès Veyes del principåté.
Courcele
Courcele ([FR] Courcelles) c' est ene comene di Walonreye, el province do Hinnot.
Ban
Lisse des pitits bans - Limero dèl posse
Istwere
Dizo l' Ancyin Redjime, gn aveut troes signeurreyes (Courcele, Riyanwé eyet Hamål) mins fok ene pårotche ki comprindeut eto Sovret.
Li 18 d' awousse 1944, 27 djins dont 19 rezistants do Payis d' Tchålerwè (dont 'l doyén curé Pierre Harmignie) ont stî touwés pa des Recsisses. Èç etrevén est lomé les "Moudes di Courcele".
Industreye
Courcele est metowe so l' aschate bijhrece do bassin houyî. Dispu li 15inme sieke, on-z î a saetchî å tcherbon. Çou k' a fwait mo do bén al houyreye di Courcele, ci fourit l' raloyaedje pa tchmin d' fier å tchenå Tchålerwè-Brussele (1848). L' ovraedje dins les fosses a duré disk' e 1965.
Ôtès industreyes: clawtireyes (divant 1840), glaeçreye, brictreye (gn a bråmint del diele dins tere a Courcele), veultreye (disk' e 1979).
Accint walon
pårler walon ki saetche pacô après li ci do Cinte:
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Zonigne
Categoreye:industreye thumb|plake do zonigne d' Achinne On zonigne, c' est ene plaece avou totès oujhenes u societés d' comiece.
On-z a cmincî a fé des zonignes el Walonreye diviè les anêyes 1970. L' idêye, c' esteut di fé baguer les industreyes lon erî des grandès veyes, et di leyî les djins dmorer dins les viyaejdes, ki cmincént a s' dispeupler do cåze do baxhaedje di l' agricoûteure, des ptitès cårires, evnd.
Les prumîs zonignes estént dilé ene veye moyene (Nivele, Rotchfoirt, Libråmont). Mins bénrade, on a eto fwait des zonignes dins des pus retrôclêyès plaeces Transene, Sprimont, Achinne.
Li pus grand zonigne del Walonreye (450 ectåres) est a Hesta, ezès Hôts Sårts
Erpint
Erpint (fr: Erpent) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
Zonigne
Les grands botikes s' on sovint vnou astaler dilé les zônignes.
Erpint
Economeye
laboratwere veterinåre del Province di Nameur.
Prumire croejhåde
Li croejhåde des pôves
Ene miete divant, li pretcheu Pire l' ermite aveut houkî les pôves et les ptitès djins po pårti eto deliberer li tombe do Crisse. Zels, bråmint pus må organizés, ni parvénront måy a Djeruzalem.
Les brantches di l' årmêye des Barons
Divant di s' ridjonde a Constantinope, les Croejhés avént pårti di sacwantès plaeces :
Li voye da Godfrwèd
L' årmeye des Walons et des Lorins si rashonna dilè Bouyon e moes d' awousse, e l' anêye 1096.
Li Ptite Louwate
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Li Ptite Louwate ou Li Ptite Louwete (la-minme Lu Ptite Luwate, F. Louette-Saint-Pierre ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Djedene, el province di Nameur.
Prumire croejhåde
E l' Almagne
Al difén do moes d' awousse, les pelrins ritrovèt l' Aiwe di Rin k' i shuvèt disk' a Worms. La, aprindèt ki li croejhåde des pôves s' a fwait cohatchî e-z arivant el Hongreye, et s' si rvindjèt i so les Djwifs del veye di Worms, k' il acuzît di tos les mås del tere. Pu cotinouwer disk' a Ratisbone.
Li Ptite Louwate
Li Ptite Louwate, c' est l' pus vî des deus viyaedjes frés, ki l' ôte, c' est l' Grande Louwate.
Prumire croejhåde
L' Otriche et li Hongreye
Li convoye estate on ptit tins a Tulln, li mwaisse-veye di l' Otriche di ç' tins la.
Adon, c' est li cminçmint d' ene voye ki, po les djins d' adon, n' est pus e l' Urope : li Hongreye.
Årmonak walon del Samwinne
Aurmonak walon del samwinne Aurmonak walon del samwinne thumb|(1888) L' årmonak walon del Samwinne (<SMALL>armonac wallon do l'saméne</SMALL>), c' est èn årmonak k' a parexhou el fén do 19inme sieke. Il esteut eplaidî pa Hubert Scius, ki publiyive eto La Semaine.
Prumire croejhåde
L' Otriche et li Hongreye
El Hongreye, li croejhåde da Pire l' Ermite et des ptitès djins î aveut ddja passé eto et elle aveut fwait des ravadjes. Sintoz bén ki Godfroed et ls ôtes n' estént nén les bénvnous. Po-z espaitchî k' i n' åye co des batayes et des moirts, Godfroed s' a arindjî avou li rwè di Hongreye et nos djins ont plou trevåtchî l' payis disk' a l' Dråve sins pont d' rujes.
Årmonak walon del Samwinne
Sol prumire pådje, gn a veut l' catchet da Celestin, li dierin prince-abé d' Måmdey.
2006
A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|Coviete d' "Eviè Nonne" da Lucien Mahin Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Årmonak walon del Samwinne
Les grands scrijheus do payis d' Måmdey, come Henri Bragard ont scrît dins l' Årmonak walon del Samwinne.
2006
Ôtès djins
Categoreye:Date
Li Ptite Louwate
Trevéns romins
Li voye ki va enute di Lintchamp al Pitite Louwate, c' esteut on boket del voye rominne Rinse-Tongue.
Prumire croejhåde
E l' Impire d' Oriyant
Après li Dråve, on shût l' Aiwe-di-Danube et on-z est cåzu do côp a Zemoun (asteure, c' est on vinåve [quartier] di Belgrade). C' est l' prumire veye di l' Impire di Bizance. L' Impreu si dmefeye di tos ces djins la ki, por lu, ni sont ki des " barbåres " vinous did bén lon. Ça fwait k' Alexis Comene - c' est come ça k' on l' lome - ofere bråmint des cwårs et des pirreyes azès croejhîs por zels dimani påjhires et n' pont fé d' må ås Greks. Godfroed eva disk' a lyi promete tos les teritweres k' il årè rprin azès Muzulmans.
Li Ptite Louwate
Moyinådje
Å Moyinådje, li viyaedje passe d' ene måjon nôbe a l' ôte, a l' assulon des arindjmints, des mariaedjes u des pårtixhaedjes.
Prumire croejhåde
Li voye des cwate årmeyes eshonne
i s 'rashonnaient eshonne a Constantinope.
Li Ptite Louwate
Trevéns espagnols et otrichyins
E 1600, les Grands-Duks Albert et Isabelle avént on grand bwès da zels, co lomé enute "li Ban Nosse-Dame" (Notre-Dame); gn aveut èn ermitaedje djusse dizeu l' tchapele Sint-Djan. Endè dmeure co ene vôsseure. Li vijhnaedje del France a amoenné bén des måleurs ezès XVIinme et XVIIinme siekes.
Prumire croejhåde
Arivêye el Tourkeye
Mins, après, Godfroed et ls ôtes si rindèt conte di çou k' c' est, li Turkeye. Ût moes k' i lzî fårè po-z avni a Antioche, di l' ôte des costés do payis, sol Mitrinne Mér (li Mediteranêye).
Li Ptite Louwate
20inme seike
Li 23 d' awousse 1914, gn a yeu la ene plouzêye etur les Almands et l' Erire-wåde francesse. Bilan : 9 civils touwés et 38 måjhons griyeyes. C' est djondant l' ermitaedje kel famile Clarinval di Djedene a dmoré disk' al guere di 1940. Leu måjhon a stî distrûte après l' guere. Asteure, come bastimint, i n' dimeure pus kel tchapele, a ene pixheye del frontire francesse.
Prumire croejhåde
Dimoraedje el Turkeye
On-z est ddja o pretins 1098. Bådwin, li ci ki serè rwè d' Djeruzalem, si djoke a Edesse et-z î monter li prumî Estat croejhî di tot l' Oriyant. Avou ls Årmenyins et ls ôtes Crustins d' avår la, on årtchuvetchî catolike sikepeye a Edesse e 1099.
Voye e Liban
O cminçmint di 1099, - gn a ddja pont d' må -, les croejhîs decidèt do rprinde li voye po Djeruzalem.
Asteure, on-z arive o Liban, ewou çki nos djins discovrèt li cane a souke et sayèt pol prumî côp çou k' i lomèt " del låme di cane ".
I passèt sins waire di rujhes pa Tripoli, Byblos et Beyrouth.
Li prindaedje di Djeruzalem
Li 14 di djulete 1099, cåzu troes ans après nd avou ndalé, les pelrins et les croejhîs (i n' è dmeure ki 15.000) prindèt li veye di Djeruzalem. Li londdimwin, i sont sol tombe do Crisse.
Hårdêye difoûtrinne
On tecse e walon sol prumire croejhåde
Jijé
thumb|Enimådjaedje pa Joseph Gillain d' on live da [[Paul Moureau]] Jijé, di s' vraiy no Joseph Gillain, esteut on rlomé spiroutî walon. I vna-st å monde li 13 di djanvî 1914 a Djedene, et mori l' 19 di djun 1980 a Versailles el France.
Ses parints, Eugène Gillain eyet Marie Doffagne, ont-st avou 7 ôtes efants, Marie (1909), Paul (1911), Henri (1913), Joseph (1914), Albert (1916), Louise (1918), Thérèse (1920) et Monique (1923).
Jijé fourit on soûmint del gazete Spirou, k' il î animéve les istweres di Jean Valhardi, Spirou et Fantasio, Blondin et Cirage (k' ont stî ahivés dins l' presse crustinne) et co Jerry Spring. Poy i moussa-st el gazete Pilote, wice k' i va rprinde li dessinaedje di Tanguy et Laverdure des mwins da Uderzo et so des sinnårios da Jean-Michel Charlier.
E 2004, on Muzêye Jijé a-st askepyî, ki prezinte si ouve, eyet l' cene di bråmint d' ôtes k' on bouté avou lu a l' ådje d' ôr del binde d' imådjes bedje.
Tecnike des desséns da Eugène Gillain
C' esteut çou k' on lome des bwès. I boutéve so les desséns di s' fré (come po les Cayés Walons) u so des cis des ôtes (come po les “Contes d' aprandjire” da Paul Moureau.
Jijé et l’ walon
Joseph Gillain a-st enimådjî les 30 prumîs limeros des Cayés Walons (e 1937 pu di 1940 a 1943), et des lives di des scrijheus des Relîs Namurwès k' ont rexhou adon. Metans :
Difoûtrinne hårdêye
Jije
Djihé
Djihé (dins ene fråze: «a Djhé», la-minme «a Tch'hè»; fr: Jehay), c' est on viyaedje di Walonreye rebané avou Bôgneye do trevéns holandès (1822) po fé l' ban di Djihé-Bôgneye, dismimbré e 1977 ås grands rebanaedjes. Asteure onk des viyaedjes di l' intité d' [[Ama.
thumb|li tchestea d' Djihé
Grands Djhétîs
C' est a Djhé ki vna-st å monde Zénobe Gramme, l' edvinteu del dinamo.
Jacques Warnier î dmeure. C' est la k' il a scrît «L' efexaedje».
Sourdant
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
1940
Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
Dierin raploû di l' Assimblêye walone, ki n' est pus k' ene poûssance francès-cåzante dispu 1923.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Live (Nameur)
Live (F. Lives-sur-Meuse), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Nameur, el province di Nameur
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tchår Pôcet (stoelreye)
Li Tchår Pôcet (on dit eto : l' Atelêye Pôcet, li Grand Tchår, li Grand Tcheriot), c' est ene sitoelreye ki rshonne a on tchår.
Li Grand Tchår et li Stoele di Bijhe
Prinde 5 côps l' longueur do ptit costé do drî Grand Tchår; les rpoiter å hôt : on toume sol Sitoele di Bijhe.
Sinonimeye
On l' lome eto Tchår Abråm u Tchårea d' Abråm, d' après Abråm, li persounaedje del Bibe.
Sourdants
Categoreye:Astronomeye Categoreye:Sitoelreyes
Ronald David Laing
Ronald David Laing (1927, Glasgow, UK - 1989, St. Tropez, France) fourit-st on psychiatre écossès. I est allé contre l'orthodoxie psychiatrike. Fjha écrit beåcoup d'articles eyet livres.
Hugo Chávez
200px|thumb|Hugo Chávez (sol hintche) avou l' prezidint do Braezi, Luiz Inácio "[[Lula" da Silva]] Hugo Rafael Chávez Frías (prononcî e walon Ougo Tchavesse) a vnou å monde li 28 di djulete 1954 a Sabaneta, estat di Barinas, ey a morou li 5 di måss 2013).
C' esteut li prezidint do Venezwela eyet l' moenneu del revolucion bolivaryinne.
Vicåreye
Ses parints, Hugo de los Reyes Chávez eyet Elena Frías estént ambedeus mwaisses di scole, mins il a bråmint viké avou s' grand-mame. Di ptit i voleut esse djouweu d' båze-bale, et c' est po çoula k' i moussa a l' academeye militåre, mins låvå i prinda gosse al cårire militåre. Il a eto stî maryî deus côps et a cwate efants.
I fjha des studiaedjes di syinces politikes a l' univiersité nåcionåle esperimintåle Simón Rodríguez (UNESR), riçuva des medayes sacwants côps eyet ariver å gråde di lieutnant-coronel.
E 1982, i va askepyî catchetmint avou ds ôtes camaerådes li Mouvmint Bolivaryin Revolucionåre-200 (MBR-200), on mouvmint di hintche eyet patriyotike. Ci mouvmint saya e 1992 di fé tchaire li govienmint k' aveut saetchî å fizik so les djins; i n' reyussixha nén, mins çoula li dna ene foirt grande populåristé amon les djins, eyet divni l' 53inme prezidint do payis tot wangnant les vôtaedjes do 6 di decimbe 1998, eyet enonder insi l' revolucion bolivaryinne.
Li Caracazo
Li consecwince di çoula ci fourit des rhôssaedjes di tos les pris et ene grande målåjhisté d' viker, k' ont-st arivé l' 27 di fevrî 1989 a ene revole populaire a Caracas, kinoxhowe come li Caracazo. C' est adon ki l' prezidint Carlos Andrés Pérez dene l' ôre a l' årmêye di reprimer di totes foices les revoles, et i gn ourit des meyes di moirts (on esteme a 3.000 moirts, mins on n' a nén l' nombe egzak, la k' les cadåves ont stî eterés dans des comonès fosses). Cist ôre la di saetchî å fizik so les djins a leyî on foirt måva gosse dins l' årmêye.
L' insureccion do 4 di fevrî 1992
C' est dzo ciste airance sociåle la ki, li 4 di fevrî 1992, on groupe di sôdårds do MBR-200, emey zels Hugo Chávez, fijha on côp d' Estat siconte di Carlos Andrés Pérez.
Bernard Jacob
Bernard Jacob, c' esteut on scrijheu e walon k' a bråmint ratourné les fåves di Lafontinne avou l' accint d' Warmich.
Hugo Chávez
L' insureccion do 4 di fevrî 1992
Li côp n' a nén reyussi, et adon Chávez dimande po cåzer al televuzion po dmander a ses camaerådes di dpoizer les åres, po n' nén k' i gn åye pus di moirts po rén. C' est adon k' i fjha on ptit cåzaedje d' ene céncwintinne di segondes ki divna-st istorike; paski po cmincî i prinda l' etire responsåvisté di çou ki c' esteut passé, çou k' esteut on candjmint avou l' dujhance tradicionele dins l' politike venezwelyinne ki nolu n' ricnoxheut si responsåvisté. Et poy, i djha eto ki les såmes k' il avént, i n' avént nén polou î ariver, « pol moumint » (por ahora).
Bernard Jacob
Il a skepyî li 20 d' awousse 1922 ey a morou li 8 di nôvimbe 1999.
Hugo Chávez
L' insureccion do 4 di fevrî 1992
Çoula fjha ki l' peupe venezwelyin veya Hugo Chávez, ki n' esteut nén cnoxhou disk' adon, come on vraiy ero.
Bernard Jacob
Ses scrijhaedjes ont stî rprins afeye dins "Coutcouloudjoû" eyet "Singuliers".
Hugo Chávez
L' insureccion do 4 di fevrî 1992
Chávez eyet ses camaerådes vont esse do côp egayolés al prijhon di Yare, tot ratindant d' esse djudjîs.
Bernard Jacob
Ouve e walon
Il a scrît eto sacwants fåves da sinne, aprume e francès; adonpwis, els a ratourné e walon.
Hugo Chávez
L' insureccion do 4 di fevrî 1992
I gn ourit co ene deujhinme saye di fé toumer Carlos Andrés Pérez, li 27 di nôvimbe del minme anêye, mins çoula eto fjha berwete. Emey les dimandes di cisse deujhinme saye i gn aveut l' dimamnde di liberer Chávez.
Bernard Jacob
Ouve e walon
thumb|Coviete del ramexhnêye di fåves
Il a ramexhné tos ses scrijhaedjes e walon e-n on sillabusse, lomé "Fåve, fåviron" (Flô, flô, virô), eplaidî e 1998.
Li Bai
thumb|right|Li Bai Li Bai (e chinwès: 李白; pinyin: Lǐ Bái) (701-762) esteut on powete chinwès. On l' riwaite sovint come onk des pus grands. I dmeure a pô près 1100 bokets da sinne (ou k' on pinse ki c' est da sinne).
Hugo Chávez
L' insureccion do 4 di fevrî 1992
Termetant, li pårlumint distitouwa l' prezidint Carlos Andrés Pérez po hapaedje di cwårs publiks.
Li Bai
Il a stî cnoxhou e l' Urope a pårti di 1862, après kel Marquis D'Hervey de Saint-Denys a ratourné sacwants d' ses bokets e francès dins s' live Poésies de l'Époque des Thang.
Chili (viyaedje)
Li viyaedje di Chli (F. Silly), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis picård, divnou intité.
Hugo Chávez
Li govienmint da Rafael Caldera
On côp libe, Hugo Chávez kiminça a mete so pî on mouvmint politke po fé ene novele consitutcion, li Mouvmint Cénkinme Republike (MVR, çou k' e castiyan si prononce parey ki MBR). I prinda les voyes do payis ey aler tot avå cåzer avou les djins, po vey çou k' i vlént ey espliker si idêye di houkî ene Assimblêye Nåcionåle Constitouwante po rbasti on novea cåde politike et sociå pol payis, tot s' aspoyant so les idêyes do ero d' l' indepindince, Simón Bolívar.
Chili (viyaedje)
Hamtea
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Hugo Chávez
Li victwere di 1998 eyet l' constitouwante
Åzès eleccions prezidincieles di 1998 il est candidat pol MVR, eyet avou l' aspoyaedje di bråmint ds ôtes pårtis d' hintche (å Venezwela sacwants pårtis polèt aveur on minme candidat); eyet li 6 di decimbe 1998 vo l' la ki wangne lon pa dvant les candidats des deus pårtis tradicionels COPEI eyet AD ki s' avént pårtaedjî l' pouvwer les 40 anêyes di dvant. Ci fourit l' comince di çou k' on lomreut li Revolucion bolivaryinne.
Li Bai
Les scrijhaedjes da Li Bai tournèt bråmint åtoû del tuzance dawoyisse, del nateure, do vén, di l' amisté, evnd, avou beacôp des clapantès imådjes. Come il esteut ritche assez, il a passé on grand boket di s' vicaedje a voyaedjî ttavå l' Chine. S' apinse li fåve, il åreut morou neyî: on djoû k' il esteut sô, il a tcheyou foû d' ene naçale tot sayant do rabressî l' beaté dins l' aiwe.
Hugo Chávez
Li victwere di 1998 eyet l' constitouwante
Come el aveut prometou, i fjha-st on decret po mete so pî on referendom eyet dmander åzès djins s' il estént d' acoird di riscrire li constitucion. Come li response fourit pôzitive, on vôta adon po tchoezi des rprezintants po ene Assimblêye Nåcionåle Constitouwante, eyet co èn ôte referendom po saveur si les djins acceptèt ou nén l' nouve constitucion, ki fourit-st insi asprovêye li 16 di setimbe 1999.
Li Bai
Si vicåreye
I s' pôreut kel Li Bai åye vinou å monde a Suyab, el mîtrinne Azeye (e Kirgistan d' enute). Mins nerén, si famile provneut do cour del Chine. E scole, il apurda les filozofeyes chinwesses, aprume li dawoyisse. Tot djonne, on l' riwaitive dedja come on spirou. Il åreut volou divni on fonccionaire po l' Estat, mins i n' voleut nén, a ç' moumint la, passer les egzamins. A 25 ans, il ataca a wåler ttavå l' Chine, a boere et a awè bon, tot l' contråve di çou k' on pinséve k' èn ome di bén dveut fé, di ces trevéns la, sorlon l' tuzance da Confucius.
Bernard Jacob
Ouve e walon
Come diccionairî, il a ramexhné on ptit motlî des mots walons d' Warmich. Si rahouca dins l' djivêye des motîs do walon, c' est S33 (Motlî Jacob). Mins les foyous so papî ont stî réndjolijhîs pal soce Li Rantoele et sont aberwetåves.
Li Bai
Si vicåreye
I voyaedja tot l' long di l' aiwe di Yangtzé, i rescontra tot plin des djins et furla tot plin des cwårs. Adon, i rivna el mîtrinne Chine, wice k' i rescontra Xu Yushi, èn ancyin prumî minisse, et maryî s' feye. Li Bai ava cwate femes, k' estént sovint lon erî d' lu, veyanmint k' il esteut tofer so tchamp so voye.
Hugo Chávez
Categoreye:Venezwela Categoreye:Rilomés politikîs Categoreye:Prezidints d' payis
Li Bai
Si vicåreye
E 730, i waita d' divni fonccionaire mins i fjha berwete.
Bernard Jacob
Hårdêyes difoûtrinnes
Jacob
Li Bai
Si vicåreye
Dins les anêyes 740, i berôla co bråmint, et hanter des moennes dawoyisses eyet des ôtes fijheus d' rimeas.
C' est di ç' tins la kel powete He Zhizhang åreut dit d' Li Bai k' il esteut "on Diè toumé djus do cir".
Aviè 742, on l' prezinta a l' impreur di ç' tins la, Xuanzong. S' apinse li fåve, l' impreur lu minme lî åreut fwait del sope! (I s' raconte minme kel sope åreut stî apontieye po dispierter l' Li Bai, on djoû k' il esteut moirt sô). Adon, i fout lomé a l' academeye Hanlin, ene assimblêye di scolés ki dvént consyî l' impreur. Ca bén k' il esteut sovint sô, Li Bai esteut mwints côps houkî adlé l' impreur po lî scrire des arimés d' amour. Seulmint, tolmonde ni veyeut nén voltî Li Bai: Gao Lishi esteut èn eunuke k' aveut beacôp del poûssance et ki tira s' plan po l' impreur ni pus voleur milouter Li Bai.
Adon, Li Bai end ala foû do palå eyet s' rimete a rôler, po tot l' restant di s' vicåreye.
I rescontra l' ôte clapant powete chinwès di ç' tins la, Du Fu, et divna camaeråde avou lu.
Si powezeye
Sovint, les powinmes da Li Bai ont ene sacwè di fantastike, eyet tournèt åtoû des idêyes, des imådjes eyet des simboles do dawoyisse. Il eploye des clapantès imådjes eyet djåzer di si amour pol liberté, li nateure, l' amisté, li vén, evnd. Tanawete, i dvize eto des rujhes des minåbes.
Li fôme k' il eploye li pus sovint est li jueju (cwate vers di cénk ou set caracteres).
On rimea da Li Bai
Cwate vers di cénk pîs. Les vers 1, 2 eyet 4 rimèt ("guāng", "shuāng", "xiāng"). Come d' acostumance dins les rimeas chinwès di ç' tins la, les viebes sont-st eployîs sins prono (les "dji" eyet les "mi" do ratournaedje sont radjoutés). Tchaeke sillabe e-st on mot, eyet les tons des mots sont-st arindjîs sorlon les riles k' i faleut shure di ces trevéns la.
静夜思
床 前 明 月 光，
疑 是 地 上 霜.
低 头 思 故 乡.
Anêyes 1780
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Li Bai
On rimea da Li Bai
Pinsêye del påjhire nute
Padvant m' lét, gn a l' beaté ki rglatixh,
On direut vey del relêye al tere.
Dji live mi tiesse, et loukî l' beaté ki lût,
Dji baxhe mi tiesse, et sondjî a m' vî viyaedje.
Hårdêye difoûtrinne
Marquis D'Hervey de Saint-Denys: Poésies de l'Époque des Thang. (ratournaedje e francès di bokets di scrijheus des trevéns des Tang)
Li Bai
Djambe (veye)
Djambe (fr: Jambes) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
thumb|Des muzicyins sol plaece del Walonreye, a Djambe
Chili
Chili (après voyale, on prononce Chli) (F. Silly), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.
thumb|Eplaeçmint Chli
Djambe (veye)
Tuzance walone
L' Antolodjeye des scrijheus e walon d' Djambe (E Djambe avou les scrijheus) riprind toplin des scrijheus e walon k' ont skepyî ou k' ont dmoré a Djambe.
Chili
Industreye
thumb|70px|left|Del Chili Saizon bressene ki fwait del Saizon
Djambe (veye)
Tuzance walone
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Bailou (viyaedje)
Bêlou (ripuwaryin: Bååle ; fr: Baelen), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.
Istwere
E 1814, a pierdou li hamtea di Gemereht, raloyî al Prûsse avou Kettenis. Foirt moudri ås gueres di 1914 eyet di 1940 (prumî viyaedje bedje). Gn ourit 17 måjhons broûlêyes e moes d' awousse 1914, et 17 civils fuziyîs. E 1940, Hitler oblidja les djonneas a-z aler sôdårds dins l' årmêye almande.
François Raynaud
François Raynaud, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Moustî-so-Sambe, eskepyî a Nevers (e l' France) li 5 di fevrî 1856 et moirt li 5 di djulete 1934 a Belgråde (Nameur). Il a bouté trinte ans e Limbork divins ene fabrike di prodûts tchimikes a Tessenderloo k' il a-st enondé avou s' fré, Émile, e 1892.
Ouve e walon
I ratourna e walon Virgile, Jean Rostand, Victor Hugo et l' inciclike Rerum Novarum.
Il a scrît ene pîce comike, Li Marcote (1913).
Rénne
Rénne (fr: Rhisnes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Les Brouwires. thumb|Renne, eglijhe Sint Didier
François Raynaud
Hårdêyes difoûtrinnes
Raynaud, Francois