cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rastrind saiss ! (biyets d' oumeur) (tôme 2)
Tinmes
Come di djusse pol termene rascovrowe pås biyets, on nd a dipus d' onk sol minêye di cron virûsse. Inte di zels so les amindes cwand on dispasséve le cwotas d' prezince dins ene metowe recloyowe plaece (concert di muzike e l' eglijhe di Crupet, shuvou so troes biyets).
Come rweyalisse, li scrijheu nos dene deus u troes biyets so les rwès et leu famile : onk so Flipe prumî d' Beldjike eyet li princesse eritresse Lisbete ey onk sol moirt do prince-consôrt Flipe d' Edimbork (pp 183-187). Avou ça k' i nos prezinte ossu on live d' èn istoryin flamind ki préjhe les Bas Payis borguignons. C' est l' veur k' i dmeure bråmint des beas bastimints di ç' trevéns la a… Brudje, Gant, Brussele.
Li dierin biyet nos evoye co pus lon dins l' tins, do trevén del Lotarindjeye, avou l' vizite di l' eglijhe di Wahå. Li signeur di Wahå aveut minme edjîstré on mwaisse raploû des gros colés del Lotarindjeye a Wahå. C' esteut dins les anêyes 950.
Ombrires di des ôtes waloneus
Dins sacwants biyets, i rprind des tecses di des ôtes waloneus:
Dins l' biyet so sint Rmåke, i rahouke on scrijhaedje da Jean Hamblenne ki fwait cåzer l' leu ki l' sint åreut fwait bouter come on bådet (p. 143-145).
Tant k' å boket 34, c' est on corwaitaedje do live di spots Denis, la ki l' sicrijheu a stî rapexhî ene hiede di ratourneures po-z enimådjî ses mots walons. Tot shuvant la li djhêye k' on tecse e walon sins spot, c’ est come del sope sins sé.
Lingaedje walon
Li croejhete est al leccion, come on l' acsegne al sicole di walon d' Nameur.
Insi, li prono coplemint est todi metou divant l' aidant viebe.
C' est foirt plaijhant di vey l' uzaedje des aduzoes, dins l' tradicion des Relîs namurwès.
Anêyes 330
3inme sieke | 4inme sieke | 5inme sieke
Rastrind saiss ! (biyets d' oumeur) (tôme 2)
Lingaedje walon
Come dins toplin des lives di noûs scrijheus e 21inme sieke, li rîle des troes cossounes n' est nén todi shuvowe. On dvreut awè: «dji l' åreûve ricalé» (p. 149), «deus anêyes di rote» (p. 101).
Anêyes 330
anêyes 310 | anêyes 320 | anêyes 330 | anêyes 340 | anêyes 350
Rastrind saiss ! (biyets d' oumeur) (tôme 2)
Lingaedje walon
Boun eployaedje di l' aidant viebe «esse» po les viebes å prono, mins co pacô èn acoird flotchrece do pårticipe erirece. On dvreut scrire, metans : «bén des ptits ovrîs s' ont rtrové å tchômaedje» (p. 83).
Anêyes 330
330 | 331 | 332 | 333 | 334 | 335 | 336 | 337 | 338 | 339
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Rastrind saiss ! (biyets d' oumeur) (tôme 2)
Lingaedje walon
Li viebe «sawè» dins ene fråze di noyaedje est bén dhalé di l' adviebe «nén», come li dmande l' uzaedje walon:
Po les noûmots, li scrijheu ni rwalonijhe nén les calcaedjes do francès, mins les mete tés kés, avou l' fôrmule «come on dit e francès» ou «sapinse k' on dit e francès». Mins padecô, i dene on mot e walon po onk dins on lingaedje etrindjir. Insi, l' eciclike do Påpe Françwès «Fratelli tutti» est rlomêye e walon «Tertos des soçons».
Li live est stoelé di spots walons, té k' on les dit, sins crombe måhonteusté po-z eployî des mots k' estént e-n on redjisse «nén scrijhåve» e 20inme sieke. Sifwaitmint po «aler caner les gades et brider les lumçons», mins la, c' est paski gn a pus nouk ki sait l' prumî sinse di «caner». Po poleur eployî ces mots la, — so antene et po on curé, cobén — i s' esplike insi :
Alére
Lucyin Mahin, l° 102, esté 2022, p. 15.
(onk des tecses do live)
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Lives e walon
1904
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ayåbe
Les ayåbes ou doyåbes ou åsses ou agrele, c' est des åbes do djinre Acer.
Les ayåbes sont diferins des plaenes, mågré ki sacwants doyåbes si lomnut eto "plaene".
Les ayåbes intrèt dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye : doyåbe (toponimeye).
Discrijhaedje
Les foyes sont cotaeyeyes e 5 bokets.
Il ont des dobès grinnes avou deux aiyetes. On dit k' ele sont «come des elicopteres»
Spårdaedje djeyografike
thumb|Sitindaedje End a bråmint des sôres, mins tertotes dins li dmeye-bole bijhrece ezès payis timperés.
Benoit Lutgen
thumb|Croxhî pa [[José Schoovaerts dins l' BI «Titôrvå»]]
Lutgen
Ambleve (comene)
Ambleve ((dins les comenes vijhenes e sistinme Feller, Amblève /ãblɛf/; e-n almand, et oficirmint el Beldjike Amel; fr. Amblève /ãblɛːv/), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Lingaedjes
thumb|Plake e-n almand dins l' comene (voye di [[Waime)]]
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike
Universidade Federal da Bahia
Categoreye:Univiersités Categoreye:Braezi L' Universidade Federal da Bahia, c' est univiersité d' Salvador, Braezi.
Clôre
Li clôre, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev.
Uzaedje
On-z uze då clôre dins les bassins po tchessî les mannesté d' l' aiwe evoye.
Molecules foirt kinoxhowes
Categoreye:Elemints tchimikes
Tiômont
Tiômont (fr: Thiaumont, e lussimbordjwès: Diddebuerg, en almand Diedenberg), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis lussimbordjwès-cåzant, rebané Atert.
Etimolodjeye : aplacaedje tîxhon: no d' djin (Theuda, on raptitixha di Theuwald) + mont.
Istwere
Vîs scrijhas: Diedenburg (1185), Dudenberg (1214).
Tchåle al Mayote
Categoreye:Carolindjins Categoreye:Rilomés sôdårds Tchåle al Mayote, c' esteut on mwaire do palå des rwès flairants.
Il est cnoxhou po-z aveur metou ene ahote a l' abrocaedje des Arabes el France (batreye di Pwetî).
Tchåle at Mayote åreut polou divni rwè. Mins i leya çoula po s' prumî des fis, Pepin l' Peuket, li pere da Tchårlumagne.
Nitrodjinne
Li nitrodjinne u azote, c' est èn elemint tchimike del troke des corants gåz, d' essegne atomike N, di limero atomike 7 eyet di masse atomike 14,0067.
Hondlindje
Hondlindje (la-minme, e lussimbordjwès, Hondel u Hondeleng, F. Hondelange, almand: Hondelingen), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Messanceye, el province do Lussimbork.
Nitrodjinne
L' air endè contént 78 åcint.
Hondlindje
thumb|eglijhe
Nitrodjinne
L' azote come ecråxhe po les plantes
Les plantes ont dandjî di poujhî do nitrodjinne dins tere po viker (come elle ont dandjî di fosfôre et d' potasse).
Hondlindje
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Nitrodjinne
L' azote come ecråxhe po les plantes
Sacwants plantes come les påwionacêyes, elle ont dins leus raecinêyes des bactereyes ki vikèt e biyo-soce avou zeles, et ki lzî produjhnut di l' azote organike a pårti do nitrodjinne di l' air.
Hondlindje
Lingaedjes di Hondlindje
Li lingaedje do payis, c' est l' lussimbordjwès. E 1978, sorlon l' inkete di "Aarel am Sproche", n aveut co 85 åcint del djin ki cåzéve lussimbordjwès.
Li lingaedje del sicole primaire disk' e 1939, c' esteut l' almand. Les scolîs avént djusse deus troes eures di francès par samwinne. I cåzént tofer lussimbordjwès inte di zels el recreyåcion.
Les scolîs d' Hondlindje ki vlént continouwer alént fé ene setinme primaire a Årlon u a Vierton. .
Sourdants
<References/>
Nightwish
Nightwish, c' est ene binde di muzike rock eyet metal ki vént d' Finlande.
Albom
Categoreye:Groupe di muzike
Pastinåke
Ene pastinåke u panåjhe, c' est ene sôre di verdeure, k' on ahiveut po les biesses, mins k' a rivnou al môde come amagnî po les djins dins les anêyes 2000, avou l' ervinowe des "rtrovés legumes".
Pastinaca sativa
Rodje Capucete (floriconte)
thumb Rodje Capucete, c' est on floriconte kinoxhou long e lådje e l' Urope.
Pastinåke
Categoreye:Verdeures
Rodje Capucete (floriconte)
Il a stî riscrît pa Charles Perrault et pa les frés Grimm.
Il est rindjî dizo l' l° 333 dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thompson.
Spoûle
C' est ene pitite båshele, ki meteut todi ene rodje capucete so s' tiesse (did la, ès no), k' est evoyeye po poirter des wåfes a s' grand-mame k' est malåde.
Li mårene dimane di l' ôte des costés d' on grand bwès. Tot l' trevåtchant, ele rescontere Copere li Leu… Va-t i arinner Rodje Capucete ?
on ratournaedje da Lorint Hendschel (1994 & 2001)
Categoreye:Floricontes
Vos, l' Payis d' Tchålerwè (tchanson)
Payis d' Tchålerwè (fr. Pays de Charleroi), c' est ene tchanson e francès escrîte på Jacques Bertrand po Charles-Louis Lebeau.
Rilomêye
Elle a divnou ene sôre d' ime nåcionå des djins d' après Tchålerwè, come les soces di studiant (sovint lomêyes «li Carolo»).
Èç tchanson la est eto tchantêye pa les sopoirteus d' l' Esportigne di Tchålerwè eyet totes les eures pa les drelins då befrwè d' Tchålerwè.
Ratournaedje e walon
Li mwaisse cåzaedje est metou padrî
Sourdants
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Tchansons e francès Categoreye:Tchålerwè
Djivêye des lives di ratourneures et spots walons
Djivêye des lives di spots et ratourneures e walon
Bråye-di-tchet
Ene bråye-di-tchet u clédiè, c' est ene fleur ki vént ene des prumires å bontins, et k' a ene longue colrete come si c' sereut ene bråye po refaxhî.
Djivêye des lives di ratourneures et spots walons
Cisse djivêye cial di lives di spots et ratourneures e walon est rindjeye a môde del djivêye des motîs do walon.
Bråye-di-tchet
Primula veris
Djivêye des lives di ratourneures et spots walons
Les limeros sont sovint, les minmes ki l' live di mots do minme oteur.
Bråye-di-tchet
Mins gn a des ôtès sôres di clédiè.
Djivêye des lives di ratourneures et spots walons
avou tos les accints do walon
Voci sacwants lives di spots et ratourneures po tos les accints do walon.
Bråye-di-tchet
Sourdants
Categoreye:Fleurs des tchamps Categoreye:Fleurs des cortis Categoreye:Plantes
Djivêye des lives di ratourneures et spots walons
pol walon do Levant
Vocial sacwants lives di spots et ratourneures po les accints walons do Levant.
pol walon do Mitan
Vaici padzo, sacwants lives di spots et ratourneures po les accints walons do Mitan.
pol walon do Coutchant
Droci, vos avoz sacwants lives di spots et ratourneures po les accints walons do Coûtchant.
pol walon del Basse Årdene
Ciddé, vos av sacwants lives u årtikes avou des spots et ratourneures po les accints walons del Basse Årdene.
Sourdants et pî-notes
* Categoreye:Djivêyes
Sinne e walon del pîce da Klairwal so les schaesseus d' Nameur
Categoreye:Teyåte e walon Li sinne e walon del pîce da Klairwal so les schaesseus d' Nameur rimimbere li grande bate des schaesseus k' i gn a yeu a Nameur li 31 di may 1774 po l' vizite di Miyin d' Otriche, li fré da l' Impreu Djôzef II.
Klairwal on fjheu d' pîces di teyåte francès k' esteut la, decida di scrire ene pîce di teyåte po rinde bon dvwer ås schaesseus.
Ele serè djouwêye e teyâte di Nameur li 9 di djun 1774.
C' esteut l' môde des pîces di teyåte avou do patwès dvins. Dins les persounaedjes, gn aveut des ptitès djins ki cåzént dins leu patwès.
Epiceya
L' epiceya ou sapén ordinaire, c' est l' åbe sapinrece li pus corant el Walonreye.
Sinne e walon del pîce da Klairwal so les schaesseus d' Nameur
Dins l' pîce da Klairwal, al 6inme sinne, gn a on payizan et s' feme, Tibå et Perete, ki dvizèt e walon avou Sofiye, ene bordjoesse, ki s’ galant esteut l’ capitinne des Avresses (ene des ekipes).
Epiceya
On l' lome sovint sapén mins sapén eyet epiceya ni sont nén do minme djinre botanike.
Sinne e walon del pîce da Klairwal so les schaesseus d' Nameur
Po scrire cisse sinne la, on-z a les pinses ki Klairwal aveut on copleu namurwès, mins ki n' s' a nén fwait cnoxhe.
Epiceya
Picea sp..
Sinne e walon del pîce da Klairwal so les schaesseus d' Nameur
Tecse do cåzaedje e walon
Sourdant : Memwere di licince da Suzanne Simon, La littérature dialectale à Namur au XVIIIème siècle, 1967.
Epiceya
Istwere
Il a stî planté bråmint al fén do 19inme sieke, kimince do 20inme sieke so les hés, les trîxhes et po-z assouwer les fagnes.
Sinne e walon del pîce da Klairwal so les schaesseus d' Nameur
Sourdants & pî-notes
<References/>
Epiceya
Vicaedje
I n' leye cåzu pont d' plante crexhe dizo lu. Ça pout fé des rujhes dins des plaeces pol nateure come les troufreyes oudonbén les brouwires, ewou ç' k' on saye di les oister.
El Walonreye, on nel pout planter ki dins les aires di bwès. Mins end a k' è plantèt dins les tchamps, tot djhant k' c' est po des sapéns d' Noyé.
Les epiceyas sont åjheymint råyîs des timpesses, et fé des chablis.
Indjes
On trouve tot costé e Walonreye li comon epiceya (Picea abies).
Des côps, on a ossu planté l' epiceya di Sitka (Picea sitchensis).
Uzaedjes
Si bwès est foirt eployî e mnujhreye, po les bassès ovraedjes, et po fé des måjhons d' bwès.
Anêyes 340
3inme sieke | 4inme sieke | 5inme sieke
Epiceya
Uzaedjes
Li "pichpin", c' est ene sôre impôrtêye, pus blanke, k' esteut foirt al môde dins les anêyes 1970.
On pout aler ramasser ås carotes di sapén po-z esprinde li feu.
Anêyes 340
anêyes 320 | anêyes 330 | anêyes 340 | anêyes 350 | anêyes 360
Epiceya
Maladeyes
Onk des scolites: scolite di l' epiceya (Ips typographus).
Anêyes 340
340 | 341 | 342 | 343 | 344 | 345 | 346 | 347 | 348 | 349
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Epiceya
Maladeyes
Categoreye:Åbes Categoreye:Åbes sapinreces
Licince di libe documintåcion GNU
Ene licince di libe documintåcion GNU, c' est ene licince d' eplaidaedje ki permete di rcandjî ene ouve po l' amidrer.
Sacwants lives ou eplaidaedjes éndjolikes e walon eploynut cisse licince la.
e rfondou walon
Vos poloz bén copyî, csemer eyet candjî ci live ci tot shuvant li droet do djeu del licinse GNU pol libe documintåcion, modêye 1.1 ou tot l' minme li kéne modêye qui vénreut a esse eplaideye pal Free Software Foundation; ci live chal n' a pont di Secsion Invariåve; pont di tecse di prumire coviete ni di cwatrinme coviete. Ene copeye del Licinse si trouve el seccion «GNU Free Documentation License». (Lorint Hendschel, Grosse croejhete e francès, prumire pådje)
e rfondant namurwès
Categoreye:Eplaidaedjes Categoreye:Documintåcion
Troes-Ponts
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
1413
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mareye (mame da Djezus)
Mareye (les crustins dijhnut eto l' Aviedje, Notru-Dame), c' est l' mame da Djezu-Cri.
Les crustins et les muzulmans creyèt k' elle a ratindou famile sins esminçaedje d' èn ome. Did la, si no d' "Aviedje" (comere etire). E-n arabe : Miriam l-aadra' (minme sinse).
Les crustins dijhnut k' ele fourit marieye a sint Djôzef. On n' cåze nén d' çoula dins l' Alcoran.
Raparexhaedjes di l' Aviedje
🇱🇰 Raparexhaedjes di l' Aviedje Ene pårteye des catolikes creyèt ki l' Aviedje a raparexhou a des djins, aprume al fén do 19inme sieke, kiminçmint do 20inme sieke (a Biarin, Baneu, Lourdes, Fatima, Medjogorje, evnd.).
Dokes crustins so Mareye
Å concile d' Efeze, e 431, l' eglijhe riclama ki l’ Djezus esteut ene djin etire. Et k’ adon l’ Aviedje Mareye aveut metou å monde li Bon Diu.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Islam
Serbeye
Li Serbeye, lomé li Républike di Serbeye etou, est on payîs do 'l Urope levantrece.
Tiznite
Tiznite (amazir «ⵜⵉⵣⵏⵉⵜ», «tiznit», arabe «تيزنيت», «tîznît»; arabe marokin «تيزنيت», «tiznit», francès «Tiznit»), c' est ene veye do Marok, mwaisse leu del province do minme no.
1802
Ôtès djins
Categoreye:Date
80
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100
75 | 76 | 77 | 78 | 79 | 80 | 81 | 82 | 83 | 84 | 85
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 80 do calindrî grigoryin.
1855
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
80
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Raiwaedje
Li raiwaedje (ou l' aiwaedje), c’ est rinde di l’ aiwe a ene plante ki nd a dandjî.
Raiwaedje des prés (istwere)
Universidade Estadual de Feira de Santana
Categoreye:Univiersités Categoreye:Braezi L' Universidade Estadual de Feira de Santama, c' est univiersité d' Feira de Santana, Braezi.
Seye (usteye po fåtchî)
thumb|seye (fåtchaedje ås dinrêyes) |thumb|fåtchaedje des clåves al seye Ene seye u fåceye, c' est ene usteye al mwin po fåtchî les yebes, les dinrêyes d' awousse, u eto les djniesses.
Discrijhaedje
Elle est fwaite d' ene sitroete arondeye lame, dintêye ou nén, et d' on mantche ki pout esse pus court ou pus long.
Motlî
Fåtchî al seye si dit «siyî».
Li fåtcheu al seye, c' est l' «siyeu», li fåtcheuse, li siyeuse ou siyresse.
Li fåtchaedje al seye, li «siyaedje».
Advintaedje et dizadvintaedjes
Ni dmande nén on målåjhey reglaedje do mantche come li få.
Mins i fåt todi esse abaxhî.
Come li doet est toprès del pougneye a siyî, on s' pout côper. Did la, l' idêye di pinde on ptit ablok après s' doet.
Siervaedje essegnrece
Avou l' mårtea, c' est l' essegne do comunisse.
Dins les Belès Letes e walon
Calixte Culot; li siyeuse ås djniesses; Cåzans walon l° … p. …
Pî-note
Categoreye:Fenåjhe et awousse Categoreye:Usteyes al mwin
1414
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Islamigåtchisse
L' islamigåtchisse, c'est ene ideyolodjeye k' est d' gåtche, minme del foite gåtche, yeyet k' est rataetcheye a l' islam.
Motlî
El djin ki shût ciste ideyolodjeye la, c' est on moslimî gåtchisse, ene moslimresse gåtchisse, mins l' mot rola est purade uzé po traitî ene djin d' gåtche, li pus sovint pask' on n' est nén d' acoird avou lu.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Islam Categoreye:Politike
Screpe-cir
Categoreye:Bastimints
Madrid
Fotbale
I gn a troes grands clubs a Madrid : li Real Madrid CF eyet l' Atletico de Madrid.
Pice-crosse
On, ene pice-crosse, c' est ene djin ki vout tot wårder por lu, et n' rén dner azès ôtes.
Motlî
Li sustantif est nén si corant. On pout djåzer d' avaristé u d' rapiasté.
On dit eto: on, ene tchitche, on rapia (ene rapiate), on, ene croxhe-patår.
Imådjreçmint, on dit d' on pice-crosse, k' i touwreut on pû po-z awè s' pea; k' i n' dinreut nén l' aiwe k' i cût ses oûs, k' i n' est nén di Dnêye (djeu d' mot volant dire k' i n' est nén di dnêye, k' il a l' pougn djus, k' il est lådje...
16
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 4|10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30
11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Soteriyolodjeye
thumb|right|«Pocwè l' Bon Diu s' a fwait ene djin?», li mwaisse kesse del crustinne soteriolodjeye Li soteriolodjeye (do grek sotêria, "schapaedje", et logos, "parole, divize"), c' est ene pårteye del teyolodjeye, del coxhe del teyolodjeye sistinmatike et dogmatike. Li soteriolodjeye voet les pondants et les djondants do schapaedje.
E l' crustinnisse, li pere del soteriolodjeye est sint Ansele di Cantorbereye, mins ele a stî co apontyeye pa sint Toma d' Akin, et d' Mårtén Luther, tchaeke boutant a s' tcherete.
Categoreye:Teyolodjeye
1415
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
William Shakespeare
William Shakespeare esteut on scrijheu d' pîce di teyåte burtaenike k' aveut viké el 16inme sieke yet el 17inme sieke. Il esteut eto èn acteu d' teyåte. vignette|Dessén da Shakespeare.
Rilomêye
William Shakespeare est l' oteu inglès-cåzant li pus cnoxhou daegnrece yet des tins. Ès pîce di teyåte, Hamlet, est rwaitêye come el meyeure pîce di teyåte måy fwaite. Houte di çoula, bråmint d' ces pîces ont stî parodeyes padri s' moirt eyet ç' est todi l' cas enute.
Sacrifiaedje
thumb|Li sacrifiaedje da Abrahan.
Sacrifiaedje, c' est l' fwait d' sacrifyî u li rzultat. Tcherpetaedje: Li latén sanguis, "sonk", a dné li no d' on diè romin Sancus, mins eto li viebe sancire (pårticipe sanctus), "fé cori do sonk", "sacrifyî", k' a diné sacer, "sint", et l' viebe fari, "fé".
Ezès rlidjons, sacrifyî, c' est di sayî di s' fé sint, si sintifyî, et po çoula, diner ene sacwè ås diès u å Bon Diu. Li pus sovént, çou k' on dinéve, c' esteut tot broulant des dispouyes di tchår et dinrêyes.
Po les Djwifs
Li Djneze dit k' les prumîs sacrifiaedjes ont stî fwaits pa Cayin et Abel. Li Cayin a broulé des dinrêyes so èn ôté, et l' Abel a broulé on bedot. Pus rård, li Bon Diu åreut dmandé a Abrahan di sacrifyî Izayak, po l' sayî, et pus tård n' el nén leyî d' el fé, mins lyî a dmandé seulmint un bedot.
A cmincî avou Moyize, les Djwifs ont yeu des sacrifiyeus ki broulént des dispouyes di biesses et d' pwins, po les petchî do peupe, et magnî l' tchår des biesses sacrifyêyes ou l' pwin do sacrifiaedje ki n' a nén broulé. Pus tård, li roy et profete David tchanta dins ses psåmes ki l' meyeu sacrifiaedje et d' taper des lawes å Bon Diu. C' est seulmint ci sacrifiaedje vaici ki les Djwifs ofrixhnut ouy, a cmincî avou l' distrujhaedje do dairén timpe.
Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais
Categoreye:Univiersités Categoreye:Braezi
Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais, c' est univiersité d' Belo Horizonte, Braezi.
Sacrifiaedje
Po les moslimîs
Les moslimîs ont li fiesse di sacrifiaedje.
Categoreye:Crustinnisse
Tontlindje
Tontlindje (fr: Tontelange, so plaece (lb): Tountel u Tontel, en almand Tontelingen) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Atert.
Ater (viyaedje)
Ater (fr: Attert, e lussimbordjwès Atert) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité d' Ater tins des grands rebanaedjes di 1977.
Sipotaedje des djins: Streibirger (Bordjoes di strin), come dins les gros viyaedjes, la k' les djins fijhèt do dji-vou-dji-n'-pou. Etimolodjeye : aplacaedje tîxhon "Atten-rode" (sårt da Atto).
Djeyografeye
raiwêye pa l' aiwe d' Ater.
Istwere
Vîs scrijhas: Attreten (1247), Altrenote (1253).
Categoreye:Province do Lussimbork Categoreye:Viyaedjes di Walonreye
Les spots då Singlé (årtikes)
Les spots då Singlé, c' est des årtikes avou des spots et ratourneures k' ont stî ramexhnés pa Gaston Lucy ey eplaidîs dins l’ pitite gazete « les Echos de la Cité » di Sint-Houbert dins les anêyes 1970.
L' ortografeye n' est nén ehåyeye.
Côde e Wiccionaire : SpS109 (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).
Ritravayaedje
Il ont stî wårdés come bokets d' gazete å CIDWEL.
Pu, radjoutés al båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece.
Corwaitaedje
Come i gn a pont d’ esplikêye, on n’ comprind nén todi les cis ki n’ sont nén cnoxhous long et lådje.
Djivêye des spots då Singlé
Sourdants
Single
L’Aclot
L’Aclot, c' est ene gazete k' a parexhou totes les samwinnes di 1888 a 1890 (109 limeros), askepieye pa Georges Willame, sins rataetchmint politike, et ki prezintéve des sudjets sol walon eyet l' foclore di Nivele. Li no vént do no d' djin : Aclot.
Hårdêye difoûtrinne
Aclot
1854
Ôtès djins
Categoreye:Date
Wagnlêye
Wagnlêye (fr: Wagnelée) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fleuru.
Etimolodjeye
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Sascatchewane
Categoreye:Canada thumb|Eplaeçmint del province dins l' payis Li Sascatchewane, c' est ene province metowe å Mitan do Canada.
Mwaisse veye : Regina
Pus grande veye : Sascatoune (Saskatoon)
Ôtès veyes :
Aiwes :
Climat
Foirt froed e l' ivier. Foirt tchôd e l' esté. Les beyoles ni crexhèt waire pus ki troes cwate metes hôt.
Djins
C' est dins ces payis la ki Jules-Joseph Pirot, on scrijheu e walon, a stî curé.
Les abagants k' î ont setlé vnént bråmint di l' Urope levantrece, metans di Hongreye et l' Oucrinne.
Hårdêye difoûtrinne
On scrijhaedje e walon ki s' passe el Sascatchewane
1416
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Dismour po viker (teyåte)
Prezintaedje
Deus comeres do viyaedje vont vni dire li leur a deus omes do tchantî, on djonne ovrî ki n' a waire di cur, ey èn indjenieur k' a dné tot a s' mestî.
Sourdant
Categoreye:Pîces di teyåte e walon Categoreye:Drames e walon (teyåte)
Duolingo
Duolingo c' est ene cotuzreye po-z aprinde on lingaedje. Cisse cotuzreye ci est purade oryinteye viè l' schoyaedje do motlî.
Djivêye des lingaedjes
Djivêye des lingaedjes å 22 d' djulete 2019:
Categoreye:Duolingo Categoreye:Lingaedje_walon
Manfred Lejoly
vignette Manfred Lejoly, c' est on diccionairî do walon. Eto on scrijheu e walon.
Il a vnou å monde a Bûtba li 11 di fevrî 1947.
Il a scrît ey eplaidî, e 2001, li motlî d' Ovîfa (Eléments du wallon d'Ovifat), fwait avou l' accint d' Ovîfa.
Il a scrît sacwants arimés dins li ptite gazete di Måmdey.
Avou l' tévé waloncåzante
Il a prezinté sacwants videyos sol tévé waloncåzante : Mondjoye, Måmdey, les volcans d' l' Efel.
Hårdêyes difoûtrinnes
Lejolly Lejolly
Live (biesse)
thumb|On live a l' awaite Li live, c' est on robtidî ki s' tént dins les tchamps.
Il est prins come ene imådje di biesse ki va rade dins les fåves di djåzantès biesses.
No del sôre : Lepus spp.
Li mot "live" a leyî des passêyes dins les nos d' djins et les nos d' plaeces del Walonreye.
Motlî
Li måye si lome bokin. Li frumele "håze". Les djonnes des levrots.
I fwait s' djîsse (on di eto si coûtche, si coûtchete, si bôre, si fôme, si pote, si potale) dins les fours et les dinrêyes. Il î dmeure ascwati disk' å dierin moumint.
La k' i passe, i leye ene passêye dins l' yebe ki s' lome ene côpe, on pazea u ene passe.
Li live si lome eto, plaijhanmint, dins sacwants djårgons : "capucin", on "blanc-cou", on rosse, on rossea.
Rimetaedje do live d' Urope å lapén
Les orayes des lives sont pus longues ki les cenes des robetes.
Les lives ont ene pitite blanke taetche divant les orayes.
Les lives si rpoiznut dins des coûtchetes dins les tchamps, les robetes dins des terêyes.
Les djonnes di live sont ni-fuyants, les djonnes di lapén ni-rafiyants.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Robtidîs Categoreye:Djibî Categoreye:Biesses ås tetes
Hamîpré
Hamîpré (la-minme, e sistinme Feller Amîprè, F. Hamipré), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou l' Tchestea, e l' province do Lussimbork.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Lonzene
Lonzene ([DE] Lontzen ; [FR] Lontzen), c' est ene rebanêye comene dins l' province di Lidje.
Anêyes 350
3inme sieke | 4inme sieke | 5inme sieke
anêyes 330 | anêyes 340 | anêyes 350 | anêyes 360 | anêyes 370
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Amagnî casher
vignette|Li « u » dins l' rond mostere k' el [[cafè la, c' est ene abwesson cashere.]]
L' amagnî casher, c' est ene môde di mindjî k' est prezinte dins l' djudayisse.
Definixhaedje
Èn amagnî casher, c' est aprume èn amagnî k' est e-n acoird avou les rîles do djudayisse. Les Djwifs n' polnut nén mindjî sacwants amagnîs, inte di yeusses li pork, les cropants, les anfibyins, les insekes eyet les patådjonturîs.
Po k' ene biesse, åré les cis mincioneyes padzeu, po esse mindjeye, i fåt k' ele euxhnuxhe leu goidje coixheye. El ci ki touwe el biesse, ça doet esse èn « abateu rituwel ».
Crustinisse
Bén k' les rlidjons crustinisse vegnnut do djudayisse, les crustins n' sont nén oblidjîs d' mindjî casher. Avou ça k' Sint På a clatchî k' les crustins polnut mindjî d' tot, åré si on creyant est maké, metans, på tchå « ofreye a ene idole ». Ça våt po l' amagnî casher, mins eto po l' amagnî halal.
1417
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Priba 2000
Priba 2000 C' est ene binde di rock-di-fiesse. Ses mimbes vègnnut do costé di Tchålerwè. I tchantnut è francès, mins avou des bokets è walon. Leu muzike va do rock å hard-rock.
17
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 3|10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30
12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 17 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca
Li Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca, c' est ene univiersité a Rio de Janeiro, e Braezi.
Manitoba
thumb|Eplaeçmint del province dins l' payis Li Manitoba, c' est ene province metowe å Mitan do Canada.
Palivole ås cabus
Li palivole ås cabus, c' est on blanc påwion ki pond ses oûs so les foyes des cabus.
Manitoba
Mwaisse veye : Winipeg
Palivole ås cabus
Pieris brassicae
Manitoba
Aiwes : L' Aiwe Qu'Appelle î prind sourd.
Palivole ås cabus
Vicaedje
Sol tins d' nonne, les cabus s' racrolèt. C' est adon k' nosse påwion pidjole avår la, et vini ahavter ses oûs sol dizo del foye, k' est adon espôzêye å solo.
Manitoba
Li Manitoba est eto l' no d' on batea dins èn albom da Kike et Fluke (da Hergé).
Categoreye:Canada
Palivole ås cabus
Vicaedje
Les halenes sont vetes; ele galofnut les cabus a grands côps.
Eroflocsacene
L' eroflocsacene, c' est èn antibiyotike del famile des kinolones.
Il a stî trové pol societé Bayer et vindou so les martchîs umins et veterinaires, dizo l' måke di fabrike Cipro (po les djins) et Baytril (po les biesses), a pårti di 1996.
Antibiyo-edurance
E 2001, li FDA amerikinne riclama ki l' uzaedje do Baytril ezès poytreyes refoircixheut li risse d' antibiyo-edurance po les kinolones, foirt ahessåves po médyî des laidès maladeyes come li tîfusse ås djins.
Bayer mi vla nén, å cmince, mins accepta tolminme l' idêye (et l' disfinse do prodût) e 2005.
Categoreye:Antibiyotikes
Dimeye cossoune
Ene dimeye cossoune ou dimeye voyale, c' est des letes come w et y (son yod) e walon.
Categoreye:Linwince Categoreye:Sons et letes do walon
Crikion d' mer
Li crikion d' mer u gurnåte di rotche, c' est ene gurnåte k' on pexhe voltî po magnî.
Palaemon serratus
Discrijhaedje
Vicant, li crikion d' mer a ene blouwåsse coleur, avou des royes plin l' coir. I n' divént rôze k' estant pexhî.
I n' est måy pus long k' 11 cm (5 a 11 cm).
Si boutoe si racrole å hôt et divni fortchou sol dibout (gn a k' lu k' a on boutoe insi).
Vicaedje
Dimeure dins le rotches åtoû d' 40 metes fond.
Mopliyaedje
Ele si rprodût puvite e waeyén-tins.
Spårdaedje
On trouve les crikions d' mer dins tot l' Oceyan Atlantike dispu l' daenmåtche disk' el Moritanreye ey el Mîtrinne Mer disk' al Noere Mer.
Sourdant
Categoreye:Grevissîs
Auguste Hock
Auguste Hocq, c' esteut on scrijheu e walon, onk des prumîs a-z aveur yeu ses tecses eplaidîs dins l' BSLLW.
Il aveut vnou å monde a Lidje li 19 d' octôbe 1815.
Pailtaedje (uzance sociåle)
Li pailtaedje, c' est ene viye uzance des viyaedjes del Walonreye et co d' ôte pårt.
Auguste Hock
Il î a morou li 28 d' octôbe 1901.
Rantoele di soçnaedje (Daegntoele)
Impôrtance des rantoeles di soçnaedje
Ele ont yeu on prumî role, e 2011, dins l' adierçaedje del revintreye tunizyinne et edjipsyinne.
Dandjî des rantoeles di soçnaedje
Li veye privêye des djins (des cis et cenes ki l' esplaidèt dsu) est håynêye pa tertos. Cobén k' on disface ses dnêyes (fotos), tos les siervices sicrets et kécfeye des ôtes organizåcions les polèt bén aler rtrover.
Sei Shōnagon
thumb|Sei Shōnagon Sei Shōnagon, c' esteut ene scrijheuse e djaponès. Elle aveut skepyî a Kioto e 966 ey a morou dins l' minme veye e 1017.
Robtidîs
Les robtidîs, c' est ene famile di biesses ås tetes come li robete.
Rantoele di soçnaedje (Daegntoele)
Dandjî des rantoeles di soçnaedje
L' eployaedje di rantoeles di soçnaedje pout divni ene adujhåcion, foiravant po les djonneas et djonnetes di 16-20 ans.
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Daegntoele
Robtidîs
Come les rawiants, il ont des grandès dints di dvant.
Sacwants robtidîs
Categoreye:Familes des biesses Categoreye:Biesses ås tetes
Nåbrissåt
Sipotaedje des djins:
Etimolodjeye: aplacaedje tîxhon no d' djin (Åbri) + sårt; sårt da Åbri; rifondaedje des aplacaedjes tîxhons di "sårt" avou -såt; etroclaedje d' on N di beloyance, a pårti d' on shuvion en Åbrissårt; rl a: Nåwinne, Nåfontinne, Nafraiteure. Vîs scrijhas: Abrichars (1256), Abrissart (1246), Helkenroth (1246).
1418
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Anêyes 360
3inme sieke | 4inme sieke | 5inme sieke
anêyes 340 | anêyes 350 | anêyes 360 | anêyes 370 | anêyes 380
360 | 361 | 362 | 363 | 364 | 365 | 366 | 367 | 368 | 369
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Auguste Hock
Di s' mestî, il esteut bidjoutî.
C' esteut eto on foclorisse.
Ouve e walon
E 1857, il eplaida on ptit live lomé «Poésies et chansons wallonnes». Pu rashonner tos ses scrîts dins on live, «Œuvres complètes» (1872) redité e 1876.
Il a bouté avou Colas Defrecheux eyet François Bailleux so on ratournaedje di l' Evandjîle sint Matî, ki n' a stî publiyî k' e 2022 dins l' Novea Testamint e walon.
Sourdants
Hocq
Plaece (tchambe)
Ene plaece, c' est, dins ene måjhon ene enité avou cwate meurs et èn ouxh, ki sieve a avirer li grandeur (et l' valeur) do manaedje.
Motlî
Si on vout ragrandi ene måjhon, on dit k' on va rfé des plaeces. Å ré d' flache tot rbastixhant, u metans tot fjhant des inte-deus dins on gurnî.
Sôres di plaeces
Dins les måjhons did dinltins, el campagne, el Walonreye, on loméve sovint les plaeces insi:
Dins les nouvès måjhons, on djåze purade do livigne, del coujhene, del såle a mindjî, des côps sins meurs inte di zels, ou djusse on murtea.
Categoreye:Bastimints Categoreye:Måjhon
Adocrexhince
thumb|e scole, valets d' on costé, pus francs; båsheles di l' ôte, pus amiståves assaetchîs pal muzike|thumb tuzant e-n ene fiesse d' efants, ki ç' n' est pus di si ådje|thumb si pormoennant a moto u a velo, valets et båsheles|thumb L' adocrexhince u, lomêye ossu li laide ådje (u laidådje), c' est ene termene del veye d' ene djin ki va d' aviè 10-12 ans disca 18-20 ans.
Motlî
Li ci, li cene k' est e s' laide ådje si pout lomer on, ene laidadjisse. On sieve co voltî li racourtixha do francès: èn / ene ado.
Les efants d' 9-11 ans, aprume s' i fjhèt leu crexhinne timprowmint, on les lome des refoircis gaméns, des refoirceyès båsheles, u des ptitès djonnès feyes. Pus coûtmint, tot calcant l' francès, des preyados.
Les pus vîs, 16-18 ans, seront lomés eto: «djonnea» u «pitit djonne ome». Les feyes:, «djonnete», «pitite kimere». I wådront ces nos la dins leu grande djonnesse, come «djonne grande djin» («djonne feye», «djonne ome»). Disk' å mariaedje u l' vicaedje-eshonne.
Mwaissès piceures
Li coir si stind d' on plin côp (c' est l' crexhinne). Çoula avént pus djonne po les båsheles, ene miete pus tård po les valets. Avou ç' grandixhaedje la, les djonnes vont avinde cåzu leu taeye di grande djin.
Les fonccions secsuweles si dispiertèt: regues (riveyeures) ås båsheles; ridjté (bindaedje), et rexhaedje do vierzin ås valets. Å cmince, ça lzî vént tins k' i doimnut, avou on sondje. Adonpwis, bråmint si vont acdiner å forfroyaedje (on dit coranmint k' i « s' fotèt ene toutche»).
Pol caractere, i vont sovint vni disconte les idêyes di leus parints, et pår del societé la k' i vicnut. I mostrèt çoula dins leu mousseures, dins leu wåkeure. Eto, e 21inme sieke, pa des tatouwaedjes. On lome cisse passe la li «crijhe del laidådje».
Cisse sitouwåcion la fwait k' les djonnes kiminçnut a tuzer foirt lon. I s' polèt åjheymint adure a des idêyes estremisses. I polèt eto leyî tchaire li rlidjon… ou l' contråve.
Les ados sont sovint ridous après ene sôre di muzike, spårdowe pa des djonnes tchanteus(es) do moumint. Sacwants vont-st ataker a foumer. Il atchtêyront voltî èn éndjin d' bodjaedje po-z aler wice k' i volnut: mobilete, velo, trotinete.
Les valets mosternut voltî k' i sont foirts et bråves. Les cmeres k' ele sont nozêyes.
Les cis u cenes k' avént raprins ene pitite langue estant efant cwitèt sovint ciste ocupåcion la, k' i n' polnut nén pårti avou leus novelès cnoxhances.
On haycou djaponès so l' adocrexhince
Sourdants
Categoreye:Ådjes del veye
Jef Ulburghs
Ulburghs Ulburghs Jef Ulburghs a skepyî li 9 di djun 1922 ey a morou li 31 d' awousse 2010. C' esteut on priyesse ovrî, k' a dmoré ene cwinzinne d' anêyes a Gråce-Bierleu.
Cårire politike
Il a divnou eto politikî dins les anêyes 1980 et 1990. Conseyî cominå socialisse e 1982, pu deputé uropeyin e 1984. Come les Ecolos, i serè senateur di 1991 & 1995.
Alére
C' è-st-ine saquî, m' vî copleû Djèf (François Nyns).
Biedje
Bierdje (fr: Bierges) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Wåve.
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon "berg" (tiene), la kel viyaedje est metou 97 metes hôt, ådzeu d' Wåve. Vî scrijhas: Bergis (1209), Berghe (1336).
Årdjetea
Årdjetea (so plaece; èn Åytê ou Årdjètê, fr: Argenteau) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vizé.
Trûte ordinaire
thumb Ene trûte (trûte ordinaire), c' est on pexhon des corantès aiwes, foirt préjhî come fricassêye.
Cwate fis Aimon
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Istwere di l' Urope Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Foclore Les cwate fis Aimon, c' est ene tchanson d' djesse kinoxhowe el France ey el Beldjike (Walonreye et Flande), mins eto e l' Almagne, e l' Itåleye, ezès Bas Payis et minme e l' Inglutere.
Trûte ordinaire
Salmo trutta
Cwate fis Aimon
C' est li spoûle di cwate frés ki l' mononke aveut stî touwé pa Tchårlumagne et ki s' volént rvindjî.
Trûte ordinaire
Mins gn a des dzo-indjes di cisse trûte la, avou ça k' i gn ossu a des ôtes sôres di trûtes.
Cwate fis Aimon
Il alént a cavale so li tchvå Bayåd.
Trûte ordinaire
Spårdaedje
Å cmince, c' esteut on pexhon des rivires d' Urope. DeIzlandel Bijhe del Norvedje disk' ezès montinnes di l' Afrike bijhrece, et dispu l' Izlande, disk' ås rivires egolinant e l' Mer d' Aral, e l' Afganistan eyet l' Pakistan.
Årdjetea
Årdjetea c' est eto on no d' plaece di Wagnlêye.
David Woodard
David Woodard (avou li prononçaedje e-n inglès : /ˈdeɪvɪd ˈwʊdərd/), d' ès veur no David James Woodard, c' est on compôzeu et scrijheu amerikin. Il a skepyî li 6 d' avri e 1964 a Santa Barbara, Californeye.
Cwate fis Aimon
Les cwate fis Aimon sont pacô cités dins les fåssès tchesses.
Trûte ordinaire
Dins l' nateure
Les alvins discloynut après …
Cwate fis Aimon
On lzî a fwait leu (fåsse) tombe å Dominne di Tchevtogne.
Trûte ordinaire
Dins l' nateure
I vont crexhe po awè 25 cintimetes (li longueur k' on les pout pexhî) après x tins
Cwate fis Aimon
Longueur del tchanson d' djesse
El France, lu pus vî live kinoxhou al Bibioteke Nåcionåle, avou doze meye vers, a stî imprimé a Liyon e 1493 pu rimprimé a Limoges, a Montelimård et a Epinal.
David Woodard
Sourdants
<References/>
Årdjetea
L' etimolodjêye do no vént d' on bodje gayel "arganto" (årdjint), avou l' cawete -ea; no sovint dné a des rews clairs come di l' årdjint, u a des årdjintés tchamps (tchamp avou del blanke tere). (alez s' vey eto e splitchant motî)
Ayåbe plaene
thumb|left|120px|Dessén des foyes, fleurs et grinnes di plaene L' ayåbe plaene u bwès d' cok u agrele ou plaene ordinaire, c' est èn ayåbe foirt corant.
David Woodard
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Sicrijhaedje Categoreye:Compôzeus
Cwate fis Aimon
Modêyes di tchaeke payis
Come les ôtes tchansons d' djesse, l’ istwere des cwate fis Aimon a passé les frontires et apicî des rawetes dins tchaeke pays. Pacô, on rcandjive minme les nos des eros.
Instituto Federal da Bahia
Categoreye:Univiersités Categoreye:Braezi
Sélindje
thumb|upright=1.3|Eglijhe di Sélindje
Cwate fis Aimon
Walonreye
El Walonreye, on fwait sôter Mouze å tchvå Bayåd a Dinant, et s’ no a dmoré å rotchî k’ il a swè-dijhant scoté a deus.
Trûte ordinaire
ezès vivîs pexhreces
Categoreye:Pexhons Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes
Cwate fis Aimon
Walonreye
A Buznol, on cåze do tchestea d’ Montåban dou çki les cwate fis Aimon årént dmoré. A Rûle, gn a èn åbe especiål avou cwate bodjes kitwardous ki s’ elaxhèt, ki poite lu no d’ "åbe des cwate fis Aimon". thumb|Imaedje foû do fime è imaedje èt walon "Noersipene" ki s' passe do costé do rotchî Bâyârd
El Flande
Dins l' porcession do tchvå Bayåd (adjeyant d' bwès) a Termonde et Malene, li tchvå Bayåd si lome "Ros Beiaard".
Sélindje
Sélindje (fr: Sélange, de: Selingen, so plaece (lb): Séilen) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Messanceye.
Brele
vignette|Plante e fleurs Del brele (on dit eto des breles, do seton, del porete, del cibolete), c' est ene yerbêye ahivêye dins les cortis.
Les mots walons Gui Fontinne (emission et lives)
Les mots walons Gui Fontinne, ki l' lomaedje e francès est Les mots wallons de Guy Fontaine, c' est ene rîlêye di cénk lives sicrîts pa Gui Fontinne, a pårti d' emissions radio (RTBF Lidje) k' il edvinta lu-minme.
Ayåbe plaene
I rshonne å ayåbe fås-plaene et å bwès d' poye.
Acer platanoides.
Brele
Famile : Feudlissêyes.
Schård e sacramint
On schård e sacramint ou on schård dins l' contrat, c' est cwand ene djin marieye va coûtchî avou èn ôte feme ou ome ki l' sinne.
Brele
Les mots seton et porete sont-st ossu eployîs po des ôtes plantes.
Crexhaedje
Ele florixh d' ene pitite måve fleur. Mins adon, elle est trop deure po siervi come yerbêye. Eto, i l' fåt rcôper deus troes côps so l' anêye po nd aveur todi del boune.
Eployaedje
On mete voltî des breles so les fricassêyes d' oûs. Eto so les tåtes al makêye. U avou del salåde.
Categoreye:Yerbêyes Categoreye:Feudlissêyes
Cwate fis Aimon
Almagne
E-n Almagne, on djåze des "Haimonskinder". On plaece li fén do boket avou l' moirt da Runåd d’ Montåban a Cologne. Mins les troveus almands î ont metou des noveas tchaptrês.
Les mots walons Gui Fontinne (emission et lives)
Eplaidî ås Edicions Dricot, a Lidje.
Côde e Wiccionaire : SpE3 (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).
Mwaissès splikêyes
Tchaeke «mot» saye d' espliker on spot ou ene ratourneure do walon.
Cwate fis Aimon
Inglutere
E-n Anglutere, on trouve one istwere pår diferinne, datêye di 1535.
Les mots walons Gui Fontinne (emission et lives)
Mwaissès splikêyes
Divins tchaeke live, n a on cint d' mots walon. N a cénk ou shijh sfwaits lives.
Cwate fis Aimon
Bas Payis
El Holande, on vind co, ådjourdu, on ptit live, « Vier Heemskinderen » ki raconte l’ istwere des cwate fis Aimon et do tchvå Bayåd.
Les mots walons Gui Fontinne (emission et lives)
Mwaissès splikêyes
Les deus cints prumîs spots ont stî eredjistré so stroete plake. Sacwants sont schoûtåves so les fis.
Cwate fis Aimon
Bas Payis
Il ont leu posteure a Nijdorp, dins l' Guele.
Les mots walons Gui Fontinne (emission et lives)
Emantchaedje d' on mot
Tchaeke «mot», c' est on diyaloke inte on walon-cåzant (Gui Fontinne lu-minme dins l' emission), et ene francès-cåzante ki cnoxhe les mots walons.
Cwate fis Aimon
Itåleye
E-n Itåleye, Runåd d’ Montåban est Itålyin et tot s’ passe dins l' payis minme.
Les mots walons Gui Fontinne (emission et lives)
Emantchaedje d' on mot
Li walon-djåzant va, å cmince, dire li spot «tot nou». Li cmere va ratourner mot po mot, et vey k' ele n' î comprind diåle di rén.
Cwate fis Aimon
Itåleye
Li tchvå Bayåd si lome "Bayardo".
Les mots walons Gui Fontinne (emission et lives)
Emantchaedje d' on mot
Va shuve ene bate di dvize, la ki l' esplikeu toûne åtoû d' l' esplikêye, po ki l' francès-cåzante discovere tote seule li sinifiance do spot.
Cwate fis Aimon
Racourti del sipoûle
Bouve d’ Aigurmont, lu mononke des cwate fis, esteut on waslet da Tchårlumagne. Il aveut rfuzé du fé åk ku l’ Impreur lyi aveut cmandé. Ladsu, l’ Impreur lyi evoye on messaedjî po l’ houkî al coû mins Bouve fwait assaziner l’ messaedjî.
Schård e sacramint
Droet et schård e contrat
Dins bråmint des societés, li schård e sacramint est waitî come èn ake pûnixhåve.
Ayåbe plaene
Spårdaedje
thumb L' åbe si rtrouve so tot l' cour di l' Urope, mins nén so les boirds del Mîtrinne Mer, ni d' l' Oceyan atlantike.
Cwate fis Aimon
Racourti del sipoûle
Les frés da Bouve, inte di zels, Aimon, li pere di nos cwate valets, n’ ont rén trové a rdire et dmorer fideles a l’ Impreur. Tchårlumagne esteut contin, et mete so pîs one grande fiesse po fé årmer cavlîs les cwate valets Aimon : Runåd, Alård, Guichåd et Ritchåd.
Ayåbe plaene
Spårdaedje
El Walonreye, c' est puvite èn åbe di l' Årdene.
Cwate fis Aimon
Racourti del sipoûle
Tins dol fiesse, on boet bråmint, pu on s' margaye, tot rivnant sol l' assazinaedje da Bouve. Et Runåd towe Bertolea, on neveu da Tchårlumagne. Po schiper evoye, shofele et Bayård, si tchvå, arive ås pîs des montêyes di l’ intrêye. Les frés hoplèt tos les cwate so lu tchvå et s' såver dins l' grand bwès d’ Årdene. Tchårlumagne rashonne si consey et mancî d’ moirt li ci k’ aidrè ou catchî les cwate fis Aimon. Minme li pere doet djurer di n’ les nén rçure, di les livrer s’ i les pout djonde, di n’ pont lzî dner di scoûr et di nelzî måy diner l’ djîsse dins ses dominnes.
Ayåbe plaene
Crexhaedje
Ele vént purade so les teres a edjåjhe, come li bwès d' cok, å contråve do bwès d' poye, k' a ptchî di crexhe so castinne.
Schård e sacramint
Droet et schård e contrat
Sovint, i leye l' ådjeu å maryî trompé di dmander l' divoice.
Ayåbe plaene
Uzaedje
Come yebe ås maladeyes, on médyive les pouchlons (pitits coshets) avou on té d' foyes et di djonnès coxhes di plaene. Ou agritchî ene coxhe dins l' ran, ki les biesses magntèt.