cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tifinar
Apriyesse avou li scrijha tifinar e Marok
Dispu 2010, bråmint des scoles do Marok ont ene plake d' intrêye e tifinar, ostant ezès payis arabe-cåzants ki dins les contrêyes djåzant l' amazir. Toplin des institucions nåcionåles, des emissions d' tévé, evnd. ont-st on sortite e tifinar.
Portant on n' trouve waire di volté emey les djins k' ont stî a scole, di stok amazir ou nén, amazir-cåzants ou nén, d' aprinde l' alfabet tifinar.
Sicoles avou ene plake e tifinar
Eployaedje ôte pårt
Les tifinars touwaregs sont eployîs co e Tchad ey e Nidjer, la k' ene pitite gazete culturele est eplaideye mitan e francès, mitan e tifinar. Mins, al diferince di çou k' si fwait asteure å Marok, i n' a nén di scolaedje, eyet pô d' djins el savèt scrire (sovint d' pus d' femes ki d' ômes, ki ces cis scrijhèt pus voltî e-n arabe)
Mågré kel ravicaedje des (neyo-)tifinar åye sitî fwait pa des berberes d' Aldjereye, i scrijhèt å pus sovint avou l' alfabet latén, wårdant les tifinars po les tites, les afitches; dj' ô bén pus come simbole ki come scrijhaedje di tos les djoûs; mins ça pôreut motoit candjî avou l' egzimpe marokin.
I gn ourit eto ene waibe-gazete tunizyinne ki parexha ttafwaitmint e tifinars (håynés avou des imådjes, c' esteut kékès anêyes divant k' les tifinar soeyexhe dins unicôde).
Pî-notes
Categoreye:Alfabets * Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje * * Categoreye:Raspepyî årtike
Hans Christian Andersen
Hans Christian Andersen, c' esteut on scrijheu d' floriconte daenwès.
I skepia li 2 d' avri 1805 et mora li 4 d' awousse 1875.
Andersen Andersen Andersen
Nassogne
Li grand Nassogne (minme ortografeye e francès), c' est ene comene rebanêye del Walonreye, el province do Lussimbork. right|125px thumb|Eplaeçmint Nassogne
Istwere
thumb
Grune
🇱🇰 Grune
Evenmints
Li Porcession des rmouwaedjes assaetche ene flouxhe di djins vnant priyî Sint Monon po-z aveur ene proteccion so totes les djins et les biesses del cinse et-z aveur ene bele såjhon dins les tchamps et les culteures.
Eredjistrumints
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Julie Leboutte avou l' accint d' après Nassogne pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Comenes di Walonreye
Labrin
thumb|a [[Barvea-so-Oûte]] On labrin, c' est ene plaece avou des colidôrs avou des hôts meurs meurs ki vont d' tos les costés, et k' on n' è sait rexhe foû ki foirt målåjheymint.
Rilomés labrins
Categoreye:Djeyometreye Categoreye:Djeus
Karel Lismont
Karel Lismont (sikepyî a Lô li 8 di måss 1949), c' est on coreu a pî k' a wangnî des medayes dins l' maraton ås djeus olimpikes.
Ås djeus d' Moscou e 1980, il a fwait nouvinme.
Sourdants
<References/>
Lismont Lismont
Potassiom
Li potassiom obén li kaliom, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalins, d' essegne atomike K, limero atomike 19 eyet masse atomike 39,0983.
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Elemints tchimikes
8inme sieke
6inme sieke | 7inme sieke | 8inme sieke | 9inme sieke | 10inme sieke
anêyes 700 | anêyes 710 | anêyes 720 | anêyes 730 | anêyes 740
anêyes 750 | anêyes 760 | anêyes 770 | anêyes 780 | anêyes 790
Totes les anêyes do 8inme sieke
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Date
1930
A vey avou l' walon
thumb|Coviete di "Les djårdéns sins voyes" da Jean de Lathuy
Ôtès djins
Categoreye:Date
Souzane
Souzane, c' est on persounaedje del Bibe, dins l' live Daniel.
Pî-note
Categoreye:Bibe
Het Laatste Nieuws (gazete)
thumb|leu-z imådjete Het laatste nieuws (çou ki vout dire: «li dierinne novele», «li dierinne codowe»), e racourti, HLN, c' est ene gazete di Beldjike e neyerlandès.
Categoreye:Gazetes di Beldjike Categoreye:Gazetes e neyerlandès Categoreye:Gazetes
Rubidiom
Li rubidiom, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalins, d' essegne atomike Rb, limero atomike 37 eyet masse atomike 85,4678.
Radoûcixhant mot
Categoreye:Linwince On radoûcixhant mot (ou po shuve li lomaedje eternåcionå, èn ufemisse), c' est on mot ou ene motlire metou estô d' èn ôte mot, k' est djudjî måhonteus ou rabaxhant pol ci k' on-z atôtche, ou k' on cåze di lu.
Diferinces coinreces
On mot pout esse normå dins ene coine do payis, et rsintou come måhonteus dins ene ôte coine. Dabôrd, gn a ki cisse deujhinme contrêye la ki va foirdjî on noûmot d' radoûcixhance :
Rubidiom
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Elemints tchimikes
Radoûcixhant mot
Mots d' efants
Les mots d' efant sont sovint des radoûcixhants mots:
Måmdiy
Li grand Måmdiy (/mɔːm.'diːj/) (la-minme Mâmdî (/'maːm.diː/) u Mâmdi (/'maːm.'di/), fr: Malmedy, davance Malmédy), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, le province di Lidje.
Li lomaedje des djins drola, c' est : Måmdiyin (la-minme : Mâmdiyin)
Rilomêyès djins do Ban d' Måmdey
thumb|Plake a Måmdey al memwere da Mayane Libert
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Walonreye måmdiyinne Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Live Gaziaux so les coûteures
Categoreye:Motlîs walons
Il a stî eplaidî e 2003.
Come les ôtes ovraedjes di l' oteur, li tcherpinte do live est e francès, po prezinter les temonaedjes e walon.
Stouve
thumbthumb Ene sitouve (pus wairmint, on stouve; on dit eto on fornea), c' est on meube di fier metou dins ene plaece po fé do feu dvins.
Rilomêyès markes walones di stouves
Categoreye:Tchåfaedje Categoreye:Ahesses di coujhene Categoreye:Feu
Hongrwès (lingaedje)
Li hongrwès (davance, on djheut eto li hongue), c' est on lingaedje del famile hongue-et-finwesse cåzé el Hongreye et dins sacwantès coines des payis vijhéns.
Li hongrwès, c' est èn etroclant lingaedje.
Côde ISO: hu
Sicrijheus e walon ki cåzént hongrwès
Jules-Joseph Pirot, on curé ey on scrijheu e walon, pretchive e hongrwès a Esterhazy (Canada).
Categoreye:Hongreye Categoreye:Lingaedjes Categoreye:lingaedjes finougriyins
Bedje (discramiaedje)
– Ancyin lingaedje celtike dvizé el Gåle beldjike.
– No ubén addjectif po cåzer d' ene sacwè u d' ene sakî k' a des loyéns avou l' Beldjike.
David André
David André a skepyî diviè 1970. C' est on fjheu d' arimés e walon, do Payis del Lovire, k' a bråmint stî eplaidî dins l' Moxhon d' Ônea.
Il a vudî ene schorseye di ses powinmes dizo l' tite "Poûssires di Silince" (sins leu, sins date, mins diviè 2002).
E 2010, i wangne li Pris del Federåcion Walonreye-Brussele di powezeye po «V.5.0.».
Colombeye
Li Colombeye, c' est on payis d' Amerike nonnrece.
Mwaisse veye: Bogotá.
Li lingaedje oficir, c' est l'espagnol.
Dipårtumint.
Li Colombeye est pårteye e 32 dipårtumint. Categoreye:Payis * Categoreye:Amerike nonnrece
Lodjike
Li lodjike c' est l' syince do råjhonmint. Elle aide les djins a dire si ene sacwè est vraiye ou fåsse.
Èn egzimpe bén cnoxhou, diné d' Aristote:
On lît \land come "eyet"; dj' ô bén, les deus sont vraiys. On lît \lor come "ou"; dj' ô bén onk (pol moens) est vraiy. On lît \Rightarrow come "implike" ou "Si ... adon ... ". On lît \lnot come "nén" ou "C' est nén vraiy ki...". Vochal li minme egzimpe tot-z eployant les simboles lodjikes:
Eyet co l' minme egzimpe, avou des termes djenerås:
Cwand on cåze del lodjike on cåze des clåzes lodjikes. Ene clåze c' est tot biesmint ene sacwè come "Aristote est ene djin" ou "Tchaeke djin est mortelle"; dj' ô bén, on declaraedje ki pout esse vraiy, ou fås, mins nén les deus.
Les acertinaedjes sont des relåcions lodjikes ki sont tofer vraiyes, metans. On les lomes des totolodjeyes (metans: "i plout oudobén i n' plout nén").
Aiwe d' Ambleve
thumb|Ambleve dilé [[Troes-Ponts]] L' Aiwe d' Ambleve u l' Ambleve (dins les comenes vijhenes e sistinme Feller, Amblève /ãblɛf/; fr. Amblève /ãblɛːv/; almand Amel), c' est ene aiwe di Walonreye.
Coraedje
Ele prind sourd dilé l' viyaedje do minme no.
Ele riçût l' Aiwe di Wåtche a Wåtche.
E l' Årdene, inte li Troes-Pont et Aiwêye, ele passe dins les Fonds d' Cwåreu
Dins les belès letes e walon
Ele a fwait soude ene bele tchanson a Laure Gesell.
Tchanson d' l' Ambleve (p. 4 des scoles di Bive do 2 d' octôbe 2018)
Sourdants
categoreye:Aiwes del Walonreye
26 di nôvimbe
Li 26 di nôvimbe, c' est li 330inme djoû del anêye do calindrî grigoryin (li 331inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 35 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
24 d' nôvimbe - 25 di nôvimbe - 27 di nôvimbe - 28 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Achoura
thumb|Porcession d' Aâchoura e l' Indonezeye ([[anêyes 1910)]] L' Achoura (eto scrijhåve : Âachoura u Aâchoura; di l'arabe : عاشوراء, riscrît e l' inglès Ashura), c' est ene fiesse ki s' passe li dijhinne djoû do prumî moes di l' anêye muzulmande (moharrem). Si no (volant dire a pô près dijhinme) vént di çk' on î dene li déme sol tcheté (zakate el mâl).
Côroe
Côroe ou Côroe-l'-Tchestea (fr: Corroy-le-Château) est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou, el province di Nameur.
30 di djulete
Li 30 di djulete, c' est li 211inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 212inme po ls anêyes bizetes), et k' il è dmeure co 154 po-z ariver å dbout.
Achoura
Li fiesse avou si uzance des ptits feus, a motoit dné l' uzance walone del «chiråde».
Fiestixhaedje chiyite
thumb|Djeu do moude di Hossin a Bareyn Ezès payis chiyite, l' Aâchoura corespond ato l' moude da Hossin, li ptit-fi do profete Mawoumet, et fi da Ali, riwaitî come li deujhinme askepieu del rilidjon islamike.
Gn a bråmint des porcessions, la k' les djins bouxhèt so leu dos avou des bastons. U minme si scoryî avou des scoreyes (Iran, Pakistan, Inde). Pourtant, cisse pratike la est disconseye pa les mwaisses del rilidjon.
El l' Iran, on pormoenne on sbara ki rprezinte Omar Ben Xhettab, et l' broûler al fén del porcession.
E Bareyn, on djowe ene pîce di teyåte ki rmostere li moude da Hossin, ene miete a môde do djeu del Passion el l' Urope.
Marok
thumb|taburinaedje des båshele tot [[heyant.]] thumb|traece des feus d' Achoura Li fiestixhaedje di l' Achoura deure tote ene termene ki va do novelan muzulmande disk' å 10 di ç' moes la, l' Âachoura leye-minme.
Å Marok, les ptitès båsheles vont heyî les compagnes, tot taburinant so des ptits taburins al mwin (târija).
Les roufions aloumnut des ptits feus, et zoupler ådzeu, po-z aveur del tchance (djusse come el schiråde el Walonreye).
Totes les familes atchtèt des setchs fruts (amandes, djaeyes, dates, setchès, fikes, setchs poes d' souke). Por zels, et po ofri ås parints.
Li shijhe do djoû di dvant (li nouvinme djoû do moes), on va fé ene cråsse eurêye, avou do rfîssa, ene poye d' îne ou on cokea do payis.
Les efants riçuvèt des djouwets come, el Walonreye, al Sint-Nicolai.
So cisse termene la, on fwait bouxhî des petårds.
30 di djulete
Etrevéns
thumb|Monumint ås cwate moirts do metingue di Gråce-Bierleu li 30 di djulete 1950
Achoura
Ôte pårt ezès payis sunites
Les ptits feus d' l' Aâchoura shonnèt esse li cmon fiestixhaedje a bråmint des moslimîs sunites.
Les feus rprezintèt li djoye ki les Sunites ont wangnî disconte les Chiyites. Omar, li pere da Aycha, li pus djonne feme do profete, aveut divnou calife estô di Ali. C' est po ça ki les Chiyites el voeynut evi.
Å djoû d 'ouy, come gn a waire di bwès dins bråmint d' ces payis la, c' est bråmint des vîs pneus k' on broûle. Avou del mannixhance di l' air, copurade dins les grandès veyes.
30 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
28 di djulete - 29 di djulete - 31 di djulete - 1î d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
Achoura
Sourdants
Categoreye:Islam Categoreye:Fiesses
30 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Côroe
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Ôte plaece lomêye Côroe: Côroe-l'-Grand.
1931
Ôtès djins
Categoreye:Date
Radio 2
Radio 2 est ene tchinne di radio djenerålisse beldje eyet neyerlandès-cåzante del VRT. Elle aveut stî askepyî li 3 d' octôbe 1983. C' est l' radio li pus peuprece del VRT, padvant l' Radio 1 eyet del radio beldje neyerlandès-cåzante.
Coirbidîs
Les coirvidîs, c' est les oujheas pareys å coirbå et al coirnaye.
Bedje (lingaedje)
Li bedje, c' esteut on lingaedjes celtike cåzé foiravant e l' Gåle beldjike. On-z a ene cnoxhance limitêye so ç' lingaedje ci, veyånmint k' i gn a nén bråmint di traeces.
Coirbidîs
Sacwants coirbidîs
Categoreye:Familes des biesses Categoreye:Familes d' oujheas *
Ancyins Bedjes (atuze escolresse e l' Beldjike e 20inme sieke)
thumb|L' intrêye do Muzêye des Celes a Libråmont, la k' on pout vey li vicaedje des Ancyins Bedjes Dins les lives d' istwere del Beldjike e 20inme sieke, les Ancyins Bedjes, c' est les djins ki dmorént el Beldjike d' asteure djusse divant l' abrocaedje des Romins, dj' ô bén: do 5inme sieke å 1î sieke divant Djezus-Cri.
Ciste atuze la d' «Ancyin Bedje», c' est ene idêye nåcionalisse bedje ki n' respond nén a l' Istwere ey al djeyografeye.
Ancyins Bedjes et Sarazins
Po les crustins k' endè djåzît après côp, il estént des payins. Did la, l' aloumåcion did dinltins: les Sarazins.
Les tribus d' l' Ancyinne Beldjike
Gn aveut la ene grosse dozinne di peupes, mins so çou ki va divni l' Walonreye, c' esteut:
Dins çou ki va divni l' Flande, gn aveut les Morins et les Menapyins.
Complinte d' ene pôve botresse (arimé)
Li  Complinte d' ene pôve botresse, c' est ene powezeye e walon sicrîte pa Gilles Ramoux e 1804. Il est don scrît dins ene ortografeye di dvant Feller.
L' arimé a stî rmetou e sistinme Feller dins l' grosse antolodjeye Piron.
Modêye e Feller
Qui n' so-dje èco come dj' èsteû Divant d' èsse marièye ! Dji louk'reû d' mî miner m' djeû Po n' pus èsse trompèye; Mi bouname èst-st-on pôv' sîre Et dj' a stu dj' èl pou bin dîre Ine pôve aveûglèye ! (deus feyes)
I gn' årè bin vite qwatre ans qu' dji soufe, qui dj' èdeûre! C' fourit po l' nut' dè l' sint Dj'han, Bènèye l' avinteûre ! Qwand dji hoûta sès sièrmints, Ô qui n' touma-dje so l' moumint A fî fond d' on beûr ! (deus feyes)
C' èst-st-on drole cwér måheûlé Qui n' a nole goviène; Si vite qu' il èst foû dè lét, Vo-l-là à l' taviène ; So l' timps qu' avou mès-èfants Sins boûre, sins froumadje, sins pan, A plorer dji d'fène ! (deus feyes)
Qwand i r'vint d' å cåbarèt, l' èst sô come ine bièsse ! Il èst todi plin d' pèkèt Djusqu' à d'zeû dè l' tièsse Et s' sprint-i s' cowe di ramon Po m' fé danser l' rigodon; Vola sès carèsses ! (deus feyes)
Mi mame mi l' aveût bin dit Qui dj' sèreû trompèye ! Dji m' crèyéve è paradis Di m' veûy ahèssèye ! Mågré mès ponnes, mès toûrmints; Binamèye ! Poqwè n' a-dje nin Hoûté vos consey ? (deus feyes)
Modêye e rfondou
Ki n' so dj' eco come dj' esteu Divant d' esse marieye ! Dji loucreu d' mî moenner m' djeu Po n' pus esse trompêye; Mi bouname est on pôve sire Et dj' a stou dj' el pou bén dire Ene pôve aveulêye ! (deus feyes)
I gn årè bén vite cwatre ans K' dji sofe (sofrixh), ki dj' edeure ! Ç' fourit po l' nute del Sint-Djhan, Beneye l' avinteure ! Cwand dji schoûta ses siermints, O ! Ki n' touma dj' so l' moumint A fén fond d' on beur ! (deus feyes)
C' est on drole coir måxhalé Ki n' a nole goviene; Si vite k' il est foû do lét, Vo l' la al taviene ; So l' tins k' avou mes efants Sins boure, sins froumadje, sins pan, A plorer dji dfene ! (deus feyes)
José-Louis Thomsin
José-Louis Thomsin, c' est on scrijheu e walon et on rcwereu, aprume les spots ey racontroûles a vey avou l' calindrî.
Complinte d' ene pôve botresse (arimé)
Modêye e rfondou
Cwand i rvént d' å cåbaret, 'L est sô come ene biesse ! Il est todi plin d' peket Disk' ådzeu del tiesse Et s' prind-t i s' cawe di ramon Po m' fé dansî l' rigodon; Vola ses caresses ! (deus feyes)
José-Louis Thomsin
thumb|croxhî pa [[J. Schoovaerts å strimaedje di Gama-coûte (binde d' imådjes2) (prumî a hintche)]]
Ouve e walon
Il eplaide ses tecses dins l' djåspinreye Fesbok «Payis Condruze et walon».
Houte des pådje so les sints fiestis e l' Walonreye, i dene eto les nos des djoûs dins l' calindrî republikin.
Complinte d' ene pôve botresse (arimé)
Modêye e rfondou
Botresse
José-Louis Thomsin
Ouve e walon
Li tcherpinte di l' årtike est e francès, po prezinter des spots walons, ki sont zels-minmes ratournés e francès.
Li produjhaedje (èn årtike cåzu tos les djoûs) va di 2018 a 2020.
Thomsin, José-Louis
Ceziom
Li ceziom, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalins, d' essegne atomike Cs, limero atomike 55 eyet masse atomike 132,90545.
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Elemints tchimikes
L' ivier des purnalîs (sovnances)
L' ivier des purnalîs (L'iviêr dès purnalîs), c' est on live di sovnances sicrît pa Joseph Bodson, ey eplaidî dins l' coleccion Micromania e 2016. Il a come sortite: «ene efance a Soye».
Il est ratourné vizon-vizu e francès.
Il est enimådjî di viyès fotos, sovint des persounaedjes k' on cåze dins l' tecse.
ISBN 978-2-930364-74-2
Rujhes et bouneurs do ratournaedje
C' est l' ratournaedje do sfwait live e francès: «L'hiver des prunelliers (une enfance à Soye)» k' aveut vudî e 1991.
On n' sint nén co tant ki c' est on redjårbaedje do francès poy ki li scrijheu dit tofer k' i pinséve dedja e walon cwand i scrijheut e francès. Mins tolminme siya, e sacwants plaeces, todi.
Metans, po mostrer on passaedje do diyésirré (li mwaisse tchant del messe des moirts) ki vént do parfond do gozî, i scrijheut e francès: «vous auriez dit que cela venait du fond d'un gouffre», çou k' est ratourné e walon «vos årîz dit k' ça vneut do fén fond d' ene gofe» (p. 53). Mins, ene «gofe» e walon, c' est on trô dins l' lét d' ene corante aiwe, k' i n' è såreut rexhe di son.
Portant, sovint, on a des belès ratourneures po passer d' ene langue a l' ôte: Ainsi l' francès. «…le dernier des chevaux du village, avant que les gens ne prennent l'habitude de monter sur leur dos pour aller se promener.» divént «li dierin des tchvås do viyaedje, divant k' les djins ni s' metnuxhe sol pli d' monter so leu dos po nd aler pormoenner.» (p. 53).
Usaedje des langues
Li ratournaedje e walon ni våt nén po les cåzaedjes. Ça fwait k' on-z a a des racsegnes so l' uzaedje sociolinwistike des lingaedjes (francès e walon) do trevén des sovnances (1945-1960). Mins eto pus timpe; cwand c' est les sovnances di s' matante Lantine, metans. Et – c' est a rilever - c' est todi des fråzes e francès ki li djonne roufion ki l' scrijheu esteut adon, s' endè sovint.
Insi, pår el fén do 19inme sieke, li curé djåze francès, mins on francès rwalnijhî. «bonjour notre homme» (p. 131) soune drole dabôrd ki, e walon, c' est xhiltant ådla cwand on-z ôt «bondjoû, nost ome!».
Li dame del pitite sicole come li mwaisse des prumaires, dins les anêyes 1950, djåznut francès. Li mame da Rolande (si prumire pitite mayon) ossu (p. 151), portant i shonne ki, e leu måjhon, on cåze gåmès]] (p. 145). Li scrijheu cåze francès francès avou Rolande (p. 149). Abayî s' i dvizéve walon avou les efants di s'-n ådje do vijhnaedje?
Discovraedje des langues etrindjires på scrijheu; aprume li flamind:
Valixhance literaire
Foirt bea discrijhaedje des prumîs côps d' cour d' on rafoirci gamén (p. 140-160).
Croejhete
Ni respectêye nén li metaedje d' è-n adviebe (ci u la) après on prezintoe d' mostraedje, come c' est l' mwaisse rîle e walon do Mitan. Dandjreus a cåze do scrijhaedje tot ratournant do francès d' belès-letes.
Sourdant
Categoreye:Lives di sovnances e walon
27 di nôvimbe
Li 27 di nôvimbe, c' est li 331inme djoû del anêye do calindrî grigoryin (li 332inme po ls anêyes bizetes), avou 34 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
25 d' nôvimbe - 26 di nôvimbe - 28 di nôvimbe - 29 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Ôre des Djezwites
thumb|Catchet des Djezwites, avou, marké dsu : "IHS", les troes prumirès letes di "IHΣOYΣ", "Djezus" e Grek L' Ôre des Djezwites u Kipagneye Djezus, c' est on rlomé ôre rilidjeus dins l' Eglijhe catolike. Il a stî metou so pîs pa Ignace di Loyola e 1540.
L' ôre est adjinçné ene miete avou des grådes come e l' årmêye. Gn aveut on rlomé captinne des Djewites ki provneut d' Marcour.
Tchaeke djezwite sene, dirî s' no : "s.j." po "societas Jesu".
Sacwants djezwites sicrijheus e walon
Sacwants djezwites estént eto des scrijheus e walon :
Pî-note
<References/>
Djezwites
Atina
thumb|Côp d' ouy sol viyaedje
Atina, c' est on viyaedje itålyin di 4.235 abitants (2017), ki s’ trouve el redjon do Lassiom ey el province di Frosinone.
Djeyografeye
Li voyaedje si trouve inte Rome et Nape a ene hôteur di 481 metes so l’ montagne di l’ Apnin do mitan.
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Itåleye
No sincieus
E 21inme sieke, les sincieus nos des novelès maladeyes sont dnés purade e-n inglès.
Vicantès sacwès
Tchaeke sôre di vicante sacwè a on dobe no, li ci do djinre u indje, ki cmince pa ene grande lete, et l' ci di l' espece, ki cmince pa ene pitite lete.
Maladeyes
thumb|li sincieus no po ci vea [[monse ci sereut Schizosoma reflexum]] Egzimpe: On vea monse riployî pår, li cawe metowe dilé l' hanete avou tos les boyeas foû do coir, si lome Schizosoma reflexum
E 21inme sieke, les sincieus nos des maladeyes vinèt purade di inglès:
Sourdant
Categoreye:Rindjmint do vicant Categoreye:Lingaedjes
Koksijde-Bad
Koksijde-Bad, c' est èn hamtea del pitite veye di Koksijde.
Toponimeye
Li « -Bad » vout dire k' cist hamtea ci si trove sol Mer do Nôr. Totfeye, elle est kécfeye lomêye Koksijde-aan-Zee, pol minme råjhon. Mins nerén, ci no cial n' est nén oficir.
Kimon transpoirt
Gn a li tram del Coisse Bedje ki passe rola, mins gn a eto deus lenes di busses : les 68 eyet 69.
Houzår
Les houzårs estént rlomés foirt waeraxhes, come on l' voet dins on tecse da Jean-Charles Benoît ki date do 18inme sieke.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "houzår", alez s' vey e splitchant motî.
Ecwateur (payis)
vignette|Ecwateur vignette|Islas Galápagos. Li Ecwateur, c' est on payis d' Amerike nonnrece.
On-z î djåze: espagnol.
Categoreye:Payis * Categoreye:Amerike nonnrece
Alphonse Nicolet
Categoreye:Sicrijheus e walon
Alphonse Nicolet, c' esteut on scrijheu e walon do Rweyå Club Walon d' Måmdey. Il aveut skepyî li 26 di djanvî 1938 ey est revoye li 5 d' octôbe 2008. I vineut d' Måmdiy.
Si no d' pene, c' esteut Fré Lucas.
Franciom
Li franciom, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalins, d' essegne atomike Fr, limero atomike 87 eyet masse atomike 223.
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Elemints tchimikes
1932
Ôtès djins
Categoreye:Date
Djanvî
djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31
Lomaedje
Si no vént di Ianus (Djanus), li diu romin a deus vizaedjes des ouxhs et des candjmints.
Les moes d' djanvî (eyet d' fevrî) ont stî radjoutés les dierins å calindrî romin; divant çoula l' anêye kimincive e moes d' måss.
Såjhons
El dimeye bole bijhrece, ådzeu do Tropike del Crantche, li moes et tot etir e l' ivier.
Sourdant
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs
Categoreye:Cronolodjeye
11 di djanvî
Li 11 di djanvî, c' est li 11inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 354 djoûs (355 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Mi ptit muzicyin (tchanson)
thumb|modêye [[Bernard Poplineau]] Mi ptit muzicyin, c' est ene viye tchanson e walon, puvite tchantêye do costé d' Nameur.
Louwijhaedje
Dins l' modêye namurwesse, li sinne si passe al dicåce di "Molåvint". Dins l' modêye francesse, a Falayin, et li ptit muzicyin est rtrové al å Ptit Djivet.
Hippolyte Monpou
Rilomêyès airs
C' est so onk di ses airs ki Nicolas Defrecheux scrijha Leyîz m' plorer.
Monpou Monpou
Les Djiffs
Les DJIFFS (ou Djiffs), c' est ene binde di tchanteus e walon.
Mwaissès dnêyes
Leu no vént del shûte des prumirès letes di leus ptits nos.
I fwaiynut les paroles di leus tchanson eshonne.
I rprindnut cobén des viyès airs po rmete des novelès paroles.
Totes leus tchansons sont-st amuzantes. Li pus cnoxhowe, c' est kécfeye "Li rock des cinsîs".
Sitroetès plakes mousseyes foû
Il ont rexhou deus stroetès plakes:
Djiffs
Gurzea
On gurzea, c’ est ene gote di plouve k' a edjalé e l' air et ki toume a walêye.
Toumer des gurzeas si dit gruzler. I gurzele sovint avou les veas d’ måss et les bikets d’ avri.
Les gurzeas polèt distrure les dinrêyes et les åbes ås fruts. Cwand i sont-st a fleur, tot est pol diåle. Cwand i sont ddja a frut, gn årè des markes so les fruts
Espaitchance des damadjes economikes des gurzeas
Po les dinrêyes, el Walonreye, on prind voltî ene assurance siconte do gurzelaedje.
Dins sacwants payis, po les grandès stindêyes d’ åbes ås fruts, on-z a des canons sconte-gurzeas.
Categoreye:Meteyo
Ridû
Nos di des plaeces di Rdû
thumb|Monumint fwait po les 20 ans do viyaedje do live Metowe so ene pådje tote seule
Djeyografeye
L' Aiwe di Lesse, ki vént di Transene et d' Maissin, arive a Lesse k' ele trevåtche å mitan. Adonpwis, ele frè limite inte Ridû eyet Dåvdisse.
Alére
Etienne Alexandre, Redu à pas contés, Colpin Editeur, 1996.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Drapea do Tchili
Tchili
Li drapea do Tchili, c' est on drapea come mostré ciddé a droete, ki rprezinte li Tchili.
Il a deus bindes, a roye di cir, ene rodje ådzo, et ene blanke ådzeu. So cisse-ciale, a hintche, gn a on bleu cwåré avou ene blanke sitoele ås cénk brantches.
Gwiyane
vignette
Li Gwiyane, c' est on payis d' Amerike nonnrece.
Mwaisse veye: Georgetown.
On-z î djåze:
Categoreye:Payis * Categoreye:Amerike nonnrece
Franc pectî
Li franc pectî ou djneuve ou peton, c' est on pectî k' on trouve co e sacwants plaeces el Walonreye, mins k' on n' pout pus abate.
Juniperus communis
Siervaedje
Ses poes, les pekets u poes d' peton, sievnut al coujhene (metans dins les surcroûtes) et po fé del blanke gote k' on lome peket.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Bouxhons
28 di nôvimbe
Li 28 di nôvimbe, c' est li 332inme djoû del anêye do calindrî grigoryin (li 333inme po ls anêyes bizetes); gn a pus k' 33 djoûs po l' anêye esse foû.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
26 di nôvimbe - 27 di nôvimbe - 29 di nôvimbe - 30 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Joe Biden
gauche|vignette|177x177px|Joe Biden e 2020. Joe Biden (riwalnijhî Djo Bayden), c' est li 46inme prezidint des Estats Unis.
Il a skepyî li 20 di nôvimbe 1942.
C' est on politikî d' cinte-droete ki vént do Pårti Democrate estazunyin.
Il a cmincî a-z esse mwaisse e moes d' djanvî 2021, tot replaeçant Donald Trump.
Categoreye:Prezidints des Estats Unis
Veni creyator
Li veni creyator (e latén veni creator), c' est ene tchanson crustinne k' on tchante å céncweme.
Li cåzaedje, e latén a stî scrît pa Raban Mår, èn årtchuveke di Mayince, viè 800.
Il a stî ratourné e walon pa Djôr Sfasie diviè 2005.
Cåzaedje e walon
1. Vinoz, Sint-sper, ki fwait ttafwait Vinoz vey li fwè di vos djins. Et si rimpli del gråce do cir. Les pwetrenes ki vos avoz prusti.
2. Vos, k’ on croet k’ est nosse Rapåjhteu, Li Bistoke li pus grande do Pere, Vicant sourdant, ignire, amour, Ey ôlmint po froter so l’ åme.
3. C’ est vos ki nos bistoke set côps, Doet del droete mwin da nosse Popa, Li cia ki l’ Pere nos a prometou, Divize ki fwait vuzler les vwès.
4. Espurdoz l’ loumire des sintas, Sititchîz l’ amour dins les cours ; Et les flåwès foices di nos coirs, Rimetoz lzès d’ adroet tofer.
5. L’ afronteu, tchessîz-l’ lon evoye, Dinez nos li påye ki tént bén ; Vos ki nos moenne, waitîz al voye ; K’ on fouxhe schapé di totes les rascråwes.
6. C’ est vos ki nos fwait sepi l’ Pere, Et cnoxhe si Fi k’ i voet voltî, Et croere e vos todi sins rlåtche, Li Sint-Sper d’ onk et l’ ôte des deus.
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Tchansons crustinnes
Li tchet da Geluck (binde d' imådjes)
thumb|[[Professeur Totlravi djåze do Tchet da Geluck ( 68, ivier 2013-2014)]] Li tchet da Geluck, c' est ene binde d' imådjes edvinté pa Philippe Geluck.
Li mwaisse persounaedje, c' est on tchet ki cåze.
Gn a ki cwate imådjes po discrire on sinnario ki doet fé sorire.
Shuvance
C' est li stîle do tchet da Geluck k' a apinsé Joël Thiry po-z askepyî li Professeur Titôrvå.
L' Argayon (epopêye)
Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Lives e walon L' Argayon; c' est èn adjeyant dins on floriconte di Nivele, bén cnoxhou ezès belès letes e walon på live do minme no da Michel Renard. Li live est scrît a môde d' epopêye.
Les plaeces åtoû d' Nivele ki l' Argayon î va
(a-z achever)
Hårdêye difoûtrinne
Pådje di l' Argayon.
1933
Ôtes etrevéns
L' Urope si rleve pitchote a midjote del crijhe economike di 1929.
Ôtès djins
Categoreye:Date
VivaCité
VivaCité, c' est ene tchinne di radio eteractif, avou les schoûteus. C' est ossu ene tchinne francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî askepyî e 2004. A l' atake 2022, c' est li tchinne li pus peuprece del Nonne del Beldjike.
Istwere
Elle aveut stî askepyî e 2004, c' est l' porshuvante di Fréquence Wallonie, k' aveut disaprexhowe pindant l' minme anêye.
Referinces
Categoreye:Radio
Des omes et des diès (fime)
Omes Des omes et des diès, ki l' mwaisse tite, e francès, c' est Des hommes et des dieux, c' est on fime prodût pa Xavier Beauvois, et k' est rashiou so l' afwaire do touwaedje des moennes di Tiberene e 1996.
Li fime a stî mostré pol prumî côp li 18 di may 2010, al bate oficire del Fiesse des fimes di Cane. Il î a rascodou l' pris do djuri.
Il a rçû, li 25 di fevrî 2011, li Cezår do meyeu fime po l' anêye 2010.
Racourti
C’ est ene istwere k’ a-st arivè a Tibirine, e l’ Aldjereye. Des trapisses francès î ont stî stornés.
Po viker et diner åzès djins, les moennes di Tiberene fijhèt crexhe des legumes et des yèbes po soladjî les mås, fé del låme, evnd. Onk di zels, li Fré Luk, est docteur et sogne les malådes.
Picote a migote, i s’ ont metou avå les djins do viyaedje ey esse bén veyous dins tot l’ payis,
Çou ki n’est nin do gosse des estremisses muzulmans, ni co des mwaisses politikes aldjeryins.
Côroe-l'-Grand
Côroe-l'-Grand (fr: Corroy-le-Grand), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchåmont-Djistou, el province do Roman Payis.
Des omes et des diès (fime)
Racourti
Ene nute, des djins – on n’ sait nin kî – les ont vnou haper sins doûceur. On les voet co roter lontins el nive dins l’ sipesse brouheur dol montagne. Et pu : pus rén !
Côroe-l'-Grand
thumb|L' eglijhe
Des omes et des diès (fime)
Racourti
On n’ ritrouvrè leus coirs tot mesbridjîs ki bén pus tård. Et, a l’ eure d’ enute, mågré les inketes, on n’ sait nén pa kî k’ il ont stî prins...
Côroe-l'-Grand
Copinreye
Gn a yeu ene copinreye sol fén des anêyes 2010.
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Moxhe ås waerbeas
thumb|des waerbeas, eco djonnes Ene moxhe ås waerbeas, c' est ene cafloreye moxhe ås deus aiyes ki prodût des waerbeas ou waerbåds.
On waerbea, c' est on gros vier ki vént dizo l' pea do dos des bovrins, et ki mousse foû pa on ptit trô k' i fwait dins l' cur, ezès moes d' måss, avri et d' may el Walonreye. Mins gn a des ôtes sôres po des ôtès biesses.
Famile : Ustridîs.
Istwere des kinoxhances
Dedja dins l' Odissêye, Omer aveut discrît l' bizaedje des vatches kitchesseyes des moxhes ås waerbeas k' î volèt ponre leus oûs.
Tournante biyolodjike
Li moxhe ås waerbeas, c' est ene poyowe moxhe, ki n' si nourixh nén. Ele ni vike ki sacwants djoûs. Ele va voler totåtoû des vatches, ki vont bizer, po k' ele ni les aduzénxhe nén. Tolminme, ele parvénront a ponre des oûs, agritchés a on pwel del pate di dvant. Adon, li vatche va rletchî s' pate, et avaler les oûs.
El Walonreye ey ezès contrêyes dilé, li bizåjhe va do moes d' djun å moes d' awousse.
Les oûs vont disclôre e l' avala, et les ptits viers vont viker on moumint eterés ins les musses del paroeze do buzea d' avala. Après, i vont voyaedjî e coir del vatche, et si vni edjîstrer dins l' trô del schene. Il î dmorront sacwants moes (el Walonreye, do 15 d' awousse å 15 di fevrî). Adonpwis, ele riprindèt leu voyaedje eviè dzo l' pea do dos. Elle î vont fé tos des ptits nocrês, deus cintimetes gros. Ele vont co crexhe dizo l' pea deus moes å lon. Adon, ele vont trawer l' cur, et rexhe ådfoû, å bontins (el Walonreye, do 15 d' avri å 15 di may).
Sipårdaedje djeyografike
Les waerbeas vicnut pus voltî dins les pus froeds payis del dimeye-bole bijhrece (inte 25 and 60 grés d' latitude). End a eto e l' Afrike bijhrece ey el Nonne-Afrike. End a cåzu pont dins les payis tropicås.
E l' Afrike bijhrece, li bizåjhe va do moes d' måss å moes d' avri.
Senes clinikes
Les nocrês ki mostrèt k' les waerbeas sont-st arivés e plaece si trouvnut sol dos et les rnos, rålmint so li dzeu des coisses. C' est des boles 1 ptit cintimete grosses å cmince, mins ki vont crexhou disk' a 2 cm. Adon, on va vey on ptit trô e mitan.
Gn è pout aveur des ôtes senes, cwand l' waerbea est co dins l' schene do dos, come èn årtchou dos, et minme ene paralizeye di tot l' erî-trén.
Dizindjnaedje des waerbeas
Les waerbeas ont stî dzindjnés di sacwants payis d' Urope coûtchantrece a cmincî des anêyes 1960. Aprume e Daenmåtche, pu e l' Almagne di l' Ouwess. Li Beldjike adierça l' minme côp dins les anêyes 1970, e minme tins kel Rweyåme Uni.
Li rascråwe egzistêye co, å djoû d' ouy, dins tos les payis d' Afrike bijhrece. Mins a cåze di l' eployaedje di l' ivermectene pa bråmint des cinsîs, so les åmeas al laxhe po-z ecråxhî, li maladeye va dandjreus rastrinde a l' avni.
Alére
Lucyin Mahin, Bizaedje et waerbeas, l° 65, Bontins 2013, p. 17.
Sourdants
Categoreye:Insekes Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Raspepyîs årtikes
Formagnant
Categoreye:Biesses Categoreye:Plantes * Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince
On formagnant u parazite, c' est ene biesse, ene plante u ene bactereye ki vike après ene ôte vicante sacwè. Dj' ô bén k' ele prind tot si amagnî di cisse formagneye biesse u plante la.
Les formagnants tchampions (tchamosseures, evnd.) polnut ataker les djins et les biesses.
On formagnant ni doet nén touwer li biesse u l' plante k' il est edjîstré dsu, ôtmint, i creve avou. Insi, gn årè waire di målès maladeyes cåzêyes pa des formagnants. Mins on pôrè aveur on dcwelixhmint, ki va frè crever les biesses u les plante må noureyes après ene longue termene k' elle åront laide caire.
Rodje pû des poyes
Li rodje pû des poyes ou pus biesmint rodje pû, rodje piou, c' est èn acåre formagnant ki vént piker les poyes del nute, et les dsonner.
Dermanyssus gallinae
Årvier des vraiys pû, li rodje pû des poyes pout, po on moumint, viker so totès sôres di biesses, et minme so les djins.
Dins les poytreyes industriyeles, c' est aprume ene pesse po les poyes ponresses dins des cadjes (pask' i gn a tos des camoussåds inte les fiers po les pûs s' î edjîstrer).
Discrijhaedje
C' est ene pitite biesse k' on voet a schipe a l' ouy.
Elle a ût pates, come di djusse po èn acåre, et on pondant betch.
Les frumeles ki s' ont ddja abuvré sacwants côps sont pus rodjes ki les måyes, di grijhe coleur, et pus greyes, avou 700 a 1200 µm po les frumeles.
Magnaedje
Tins del djournêye, les rodjes pûs si tnèt dins les craeyes des bastimints.
Li frumele va hagnî 10 côps, li måye 2 côps (so tote leur veye). Li rodje pû ni dmeure ki 30 a 60 minutes so les poyes po prinde si marinde.
Mopliyaedje
L' oû disclôt après 2 a 3 djoûs po divni halene, pu ninfe N1 e 24 eures, pu ninfe N2 e 2 djoûs, pu biesse fwaite. Li tournante di mopliyaedje prind 8 djoûs a 28° mins 30 djoûs a 7°C.
Foû des eurêyes, les pûs vikèt a grossès trokes (aou les oûs et les ninfes)
Damadjes biyolodjikes
Les rodjes pûs rindèt les poyes sins rasta, ca ça lzî schôpeye ki l' diåle. Ça s' voet purade al nute.
Damadjes economikes
Come di djusse, les poneuses epestiferêyes pås rodjes pûs vont ponre moens ki les ôtes. Li ponaedje pout baxhî di 2 a 15 %.
On conte ki cisse rascråwe la costêye tchaeke anêye 130 miyons d' uros dins l' Union uropeyinne.
Poytreyes acsûtes
On l' trouve dins les ptits poyîs, copurade la k' i n' î fwait nén foirt prôpe, et s' il î fwait tchôd. Cwand ene djin s' ashît vola, ele pout esse epestiferêye des rodjes pûs, ki cwerèt todi des craeye ou des plaeces sins loumire po s' mete. On lzès rtrovrèt voltî dins les tchveas et dins l' båbe. Ou dizo l' elaskite do scançon u les corietes do sotént-goidje.
Dins les poytreyes, c' est les poyes ponresses ezès cadjes ki sont l' pus sovint rascråwêyes
Divanceye voyale
Ene divanceye voyale, c’ ene sipotchåve voyale metowe padvant.
Rodje pû des poyes
Edurance
Li frumele pout viker 6 a 9 moes sins amagnî. Pout viker disca 45° et sorvike a l' edjalaedje disk' a -20°.
Divanceye voyale
thumb|El [[El fi do schayteu (sovnances)|fi do schayteu", on live del Hôte Seure, la k' on eploye ene divanceye voyale]]
Rodje pû des poyes
Diyagnostik
Trover les etroclas avou des adules, des ninfes, et des oûs so les djokes ou dins les setchès polenes. Mete ene foite lampe di tiesse po les vey rimouwer.
Divanceye voyale
Dispårdaedje dins les accints do walon
Dins les accints do walon, on l' trouve totavå e Coûtchant walon, mins eto dins sacwantès coines del Basse Årdene (Hôte Seure) et del Hesbaye. Ôte pårt sol Payis d' Lidje, on l' voet so sacwants ptits mots etroclåves.
Rodje pû des poyes
Médiaedje
Foirt målåjhey a médyî ca les prodûts divèt esse saives po l' evironmint, et sins rmanance dins les oûs.
Divanceye voyale
Dispårdaedje dins les accints do walon
Li mwaisse divanceye voyale e walon, c’ est e- (prononceye /ɛ/). Elle a stî ritnowe e rfondou.
Egzimpes sol Coûtchant walon
C' est cisse-lale k' on rtrove so tot l' Coûtchant walon.
Rodje pû des poyes
Prodûts tchimikes
Gn a ki focsim ki pout esse eployî tins do ponaedje. Les ôtes siconte-inseke pôront siervi tins do vude inte deus ståvlêyes.
Divanceye voyale
Egzimpes sol Coûtchant walon
On l' ritrove dins l' tite di gazetes e walon come «Èl Mouchon d'aunia», «Èl Bourdon» (sicrît aprume «el’ Bourdon»), El' Châriguète''.
Rodje pû des poyes
Prodûts tchimikes
Li focsim towe les pûs tot les djondant. Li prodût n' assaetche nén les rascråwant adjints. I n' est nén avalé, nerén, par yeusses.
Divanceye voyale
Egzimpes sol Coûtchant walon
Drola, on l' voet ossu ås nos d' veye: Èl Louviére, El Rou-dlé-Tchålerwè, El Rû…
Rodje pû des poyes
Prodûts tchimikes
Li prodût do comiece do focsim est maxhî avou on frexhixhant prodût (pol fé amoussî dins les craeyes). Il est stritchî al dôze di on lite dins 250 lites po 10000 poyes.
Divanceye voyale
Egzimpes sol Basse Årdene
Po les scrijhaedjes del Hôte Seure, gn a les ouves da Maurice Georges, come «El fi do schayteu».
Rodje pû des poyes
Prodûts tchimikes
I fåt rmédyî 7 djoûs après po les oûs des pûs ki n' ont nén stî touwés på prumî traitmint, et k' ont disclôs dins l' etrevén.
Divanceye voyale
Divanceye voyale < i >
Dins sacwants accints do walon, gn a eto ene divanceye voyale i-.
Rodje pû des poyes
Prodûts naturels
Gn a eto des prodûts avou del tere di diyatomêyes, di l' årzeye micronizêye et des mierzôles siconte-inseke. Les crustås d' silice del schafote des diyatomêyes s' aplake sol pea do pû et so les djonteures des pates. I va tant riper avou ki l' pea si va trawer et l' formagnant si dzaiwer. I dvénrè tot roed des pates. Tot letchant les micropiretes, i va tant fé k' ele lyi vont screper les boyeas. Tantea ki l' pû va crever.
Divanceye voyale
Egzimpes sol Coûtchant walon
On è voet dins les scrijhaedjes da Jacques Bertrand cwand i vout mostrer des accints di viyaedjes k' estént foû del Veye Hôte di Tchålerwè.
Rodje pû des poyes
Sourdants
Categoreye:Formagnance Categoreye:Maladeyes des poyes Categoreye:Acåres Categoreye:Raspepyîs årtikes
Divanceye voyale
Egzimpes sol Coûtchant walon
Elle aparexhe eto dins l' tite del gazete «L’Isco d’ Chârlèrwè».
Kékes egzimpes:
Egzimpes e l' Hesbaye
On è rtrove cobén dins les scrijhaedjes da Albert Maquet et ossu da André Mottet
Philippe Geluck
thumb|Philippe Geluck al fôre ås lives di Brussele e 2010 Philippe Geluck, c' est on spiroutî k' a askepyî li persounaedje do Tchet.
Si waibe oficire
Geluck
Låken
60px|left|Åres del Låken Låken ( e F. Laeken) est èn ancyin ptit ban del Redjon d’Brussele, rebané avou ds ôtes viyaedjes dins l' novele intité Brussele
Atoniom
L' atoniom est on grand monumint d' Låken Categoreye:Beldjike Categoreye:Brussele
1934
Ôtès djins
Categoreye:Date
Diyalectolodjeye
Categoreye:Linwince * Li diyalectolodjeye, c' est ene coxhe del linwince ki studeye les diferinces inte les diyalekes d' ene plaece a l' ôte, k' i soeyénxhe u nén dins l' minme lingaedje.
Les diyalectolodjisses vont trover des djins skepyîs dins l' payis, et ki djåzèt coramint l' pårler. I les lomèt des "temoens". I lzî dmandèt di ratourner des mots, sovint dins li spotchant lingaedje, eviè l' pårler do payis. Les diyalectolodjisse ki cnoxhnut eto li mancî lingaedje polèt ovrer avou les temoens a môde di responda.
Après, i dessinèt des mapes tot croylant les plaeces la k' i gn a li pus d' adire inte deus pårlers vijhén. C' est les faxhenes d' izoglosses.
Mins l' diyalectolodjeye sipåde ossu dins on lingaedje nén co ehåyî ki l' idêye tote fwaite ki les pårlers sont foirt diferins inte n' on l' ôte. Ciste idêye la divént on fel arayoe po li rfondaedje d' ene langue.
Li diyalectolodjeye do walon est studieye so ene pådje tote seule.
Temoen diyalectolodjike
Po bén fé, li temoen diyalectolodjike, c' est ene djin k' a vnou å monde el plaece ki li diyalectolodjisse situdeye. Et ki n' l' awè nén bråmint cwité. Et ki c' est l' lingaedje di s' mame. Et ki cåze å pus sovint dins ç' lingaedje la avou les djins k' i vike avou zels, ki divrént eto esse do minme payis.
Istwere del diyalectolodjeye
Li diyalectolodjeye, come syince, a skepyî al fén do 19inme sieke.
Mapes diyalectolodjikes
Les diyalectolodjisses bastixhnut voltî des mapes la k' i rpoirtèt li spårdaedje des diferins sinonimes, u les diferins prononçaedjes d' on mot.
Sint Estiene di Muret
Categoreye:Crustinnisse thumb|Relicaire di Sint Stiene di Muret Sint Estiene (ou sint Stiene) di Muret (F. saint Etienne de Muret) a skepyî a Thiers aviè 1048, et mori a Muret e 1124.
C' est l' askepieu di l' ôre di Grandmont.
Il est fiesti li 8 di fevrî.
Sint Estiene esteut l' fi do viconte di Thiers en Auvergne. A 12 ans, il est plaecî pa s' pere addé Milon, li doyén do tchapite di Paris et cwand ci-ci est nomé eveke di Benevent (Calabe) en Itåleye, Etiene el shût avou s' pere po-z aler e perlinaedje sol fosse di Sint Nicolai d' Bari (Itåleye).
Tins do voyaedje, i toume malåde a Benevent et î dmeure sacwantès anêyes. C' est la k' a l' egzimpe di Milon et des prumîs ermites di Calabe, i dvént on djonne ome di grand cour åyant on foirt ataetchmint po si rilidjon. Après on court passaedje dins les milieus pus ritches del cour pontificåle et l' moirt di Milon, e 1078, i rintere a Thiers, rinonce a tos ses béns et wangne les bwès d' Muret addè Ambazac dou çk' i moenne ene veye di grande pôvristé dins l' solitude des omes et l' prezince do Bon Diu.