cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hawayiki
Mins nerén, les rcweraedjes sol DNA mostrèt ki les polinezyins ont surmint leus oridjenes dins les iyes d' Azeye do sudess, probåblumint Taywan, et k' il ont naivyî viè l' Levant, siconte les vints, çou ki vout dire ki l' ebagaedje a dvou esse volou, et nén djusse des accidints. Li spårdaedje des lingaedjes ostronezyins, ki les lingaedjes polinezyins endè sont èn impôrtant dzo-groupe, vént rfoircî cist atuzla la. Eyet co, des fjheus d' bateas tradicionels ont constrût des lådjes radeas po naivyî so l' oceyan, avou des materiås eyet des tecnikes come les cis eployîs a l' epoke do spårdaedje des polinezyins, eyet naivyî avou, mostrant insi k' des sfwaits bagaedjes sont ttafwaitmint possibes.
Bistriţa
Bistriţa (prononcîz Bistritsa; en almand Bistritz; e hongrwès Beszterce) est ene veye di Roumaneye.
Istwere
Å 13inme sieke, Bistriţa esteut-st ene florixhante plaece di comiece, la k' ele si trovéve al croejhlåde di sacwantès voyes di comiece. E 1241 elle a stou devastêye dås Tatårs k' alént viè l' Urope cintråle.
E 1353, Bistriţa wangne li droet di mete so pî ene fôre di 15 djoûs tchaeke anêye, eyet a-st ossu des åres del veye ki mostrèt-st ene ostrutche avou on fier a tchvå dins s' betch.
E 1465, li veye aveut 18 tours di disfince et bastins, ey esse disfindowe pa les guildes locåles.
Xhinaedje di brut
Categoreye:oujheas categoreye:lingaedje walon Li xhinaedje d' on brut, c' est ene fråze, sovint k' on dit sacwants côps en erote, ki rshonne a on brut, copurade a on xhuflaedje di moxhon.
Sint Mårtén
thumb Li sint k' on lome å pus sovint sint Mårtén, c' est Mårtén d' Tours, eskepyî e 316 ou 317 a Sabaria (Szombathely) el Hongreye d' asteure, et moirt a Cande e l' France d' asteure e 397.
I n' doet nén esse comaxhî avou sint Mårtén d' Tongue u sint Mårtén bolant, èn ôte sint fiesti el Walonreye.
Mwaissès racsegnes
C' est onk des Peres di l' Eglijhe, et on sint po l' Eglijhe Catolike, Ortodosse, Anglikinne. Si vicåreye, on l' kinoxhe do live ki s' lome Mårtén s' vicåreye da Sulpice Sever.
Il est fiesti li 4 di djulete (c' est l' Sint-Mårtén d' esté), eyet li 11 di nôvimbe (Sint-Mårtén d' ivier). Cwand gn a ene termene di bon tins a ç' moumint la (fén octôbe, kiminçmint d' nôvimbe), ça s' lome l' esté Sint-Mårtén.
Vicåreye
On n' sait rén do tot di s' mame.
C' est come sôdård k' i s' fijha batijhî a Amiens, la k' il åreut pårti s' mantea avou on pôve.
Il a stî eveke di Tours e France (370-371). I prêtcha po spåde l' Evandjîle dins les campagnes del Gåle.
Sacwantès eglijhes Sint-Mårtén el Walonreye
Marten Marten Sint Marten
1742
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Revolucion bedje
C' est l' revintreye des provinces di Nonne do Rweyåme Uni des Bas Payis disconte do rwè Wiyåme prumî d' Orandje. C' est l' dierinne di tote ene rîlêye di revolucions k' ont cmincî e 1798.
Li revolucion di 1830 s' a fwait sol teritwere del Beldjike d' asteure ey ene miete a Nonne des Bas Payis d' asteure (Venlô).
Ele s' a passé inte li 23 d' awousse (prumîs bardouxhas a Brussele) eyet l' 4 d' octôbe 1830 (proclamåcion do dislaxhaedje). Mins les Holandès avént stepé tertos evoye dispu li 27 di setimbe.
Les pus foirt disdus fourît a Brussele, a Lidje, a Lovén et Anverse. Pol Walonreye li Flande ey eto li Grande Dutcheye, li revolucion bedje sene li dfinaedje do "Redjime holandès". Ele va esse shuvowe pa l' askepiaedje do Rweyåme di Beldjike.
Les råjhons des revinteus
Les revinteus estént ostant des Flaminds ki des Walons. C' esteut tertos des catolikes. Mins les råjhons estént foirt diferinnes d' ene trope a l' ôte :
Indjustice dins li spårdaedje des posses
Totes les belès plaeces di l' Estat alént ås Holandès. Metans :
Råjhons linwistikes
Tos les moenneus del Revolucion, Flaminds et Walons, estént francès-cåzants.
Les djonnes bordjoes walons estént aprume mwais disconte di l' eployaedje do holandès dins l' administråcion. Insi, a l' Univiersité d' Lidje, djusse askepieye, on-z acsegnive e holandès; c' esteut des professeurs holandès. Çouci aveut cmincî e 1815, cwand les tropes des tot noveas Bas Payis Unis k' alît rescontrer Napoleyon a Waterlô. Les oficîs walons n' edurît nén di dveur diner les ôres ås ôtes sôdårs walons e holandès.
Tos ces djonnes intelectuwels la, Flaminds u Walons, ki sont pol revintaedje, ont stî scolés, e francès, dins les licêyes napoleyonyins. I disfindnut les idêyes del liberté des peupes.
Mins les pus vîs bordjoes, Flaminds u Walons, francès-cåzants, bråmint edjîstrés a Brussele et a Anverse, dimornut pårtizans da Wiyåme prumî, di sogne di piede li comiece avou les colneyes holandesses di Djava, Soumatra et Souriname.
Råjhons rlidjeuses
Les priyesses catolikes flaminds et walons estént måvlés siconte del lwè so l' ewålisté des rlidjons, ca il avént sogne ki les protestants åyénxhe trop di succès. I prindît escuze do hagnon 193 del mwaisse-lwè, ki djheut : Les curés djhît ki, adon, po fé ene biesse porcession åtoû d' l' eglijhe, i dvrént dmander l' otorijhåcion a l' Administråcion, moennêye pa des protestants holandès (k' end årént profité po ls espaitchî, ca i n' sont nén po tot ça).
Råjhons economikes
Gn aveut yeu ene peclêye di taeyes metowes pås Holandès, so les makêyes et l' boure, sol molaedje des dinrêyes, evnd. Li pwin aveut rihåssî a 20 sôs e moes d' may 1930.
Les pordjets economikes avént prodût des marchandeyes dipus k' endè faleut. On-z aveut metou bråmint de ovrîs a l' ouxh. Insi les Atulîs Cherman a Tournai avént metou foû posse 2000 djins. C' est parey a Couvén, dins les fabrikes di stouves; a Preyon dins les fondreyes. Li rapoirt Gendebien, prezinté å Rwè d' Holande li 31 d' awousse, vout ki 100.000 ovrîs alént bénrade esse bineus.
Bråmint des djins kimincént a-z aveur fwin. Les bineus d' Brussele, ki rnetièt les xhorés, wangnnut 20 sôs l' djournêye (li valixhance d' on pwin).
Tchårlî Djambe-di-bwès
Loukîz so s' pådje
Tchåle Rodjî
Loukîz so s' pådje
Don Juan van Haelen
Li 22 d' setimbe il est lomé po cmander les operåcions militaires po les revinteus. c' est lu ki moennrè les batreyes åtoû do Park, do 23 å 27 di setimbe.
Les gazetes ki vudnut el Beldjike e 1830
N aveut ddja sacwantès gazetes ki parexhént el Beldjike d' adon.
Politikîs et administreus
c' est lu ki va moenner li delegåcion k' ala vey li Rwè Wiyåme, ey atåvler li schåyance administrative del Beldjike et del Holande.
Muzeures di rapåjhtaedje
thumb|250px|Pondeure sol Revolucion bedje da E. Wappers, toirtcheye e 1834
A Brussele
Li 25 d' awousse, on djouwéve ene operå å teyåte del Manoye "Li Moyale di Portici". Ça cåze del revole des Napolitins disconte des Espagnols. Après, les djins k' estént la alît distrure les locås del gazete "Li Nacionå" da Libri-Bagnano. Adonpwis, bouter l' feu al måjhon do minisse del djustice, Van Maanen.
A Lovén
Lovén s' a revinté li 27 d' awousse. On lomé de Neef î aveut amonté ene fele milice bén ahessêye, et hiner les Holandès a l' ouxh. Ci serè li prumire dislaxheye veye del Beldjike. Les Holandès sayront d' î rmoussî li 24 di setimbe. Mins s' seront i rboutés.
A Lidje
Li prumî moirt fourit on napea d' Piereuse. Il aléve a li Çtadele po poirter ås sôdårs des paroles di påye et lzî dire di n' nén tirer so leus frés bedjes. Mins gn ourit ene sintinele kel acsujha a moirt.
Adon, les Lidjwès ont voré sol cazere des Tchåtroûs, et l' prinde a l' assôt. Et-z î håyner li drapea lidjwès.
A ç' moumint la, li Çtadele a cmincî a tirer des côps d' canon sol veye, aprume sol Fond des Tawes. Pu, ci fourit li grande batreye, li cene di Sinte-Wåbeu, åtoû del Citadele. Les Lidjwès el wangnît. C' esteut l' 20 di setimbe.
Come a Nameur, on leya les sôdårs del Citadele eraler so Måstrék a pî.
A Nameur
Li prumî d' octôbe, gn ourit des côps d' fizik eviè l' grand Martchî. C' est l' Gåre del Redjince ki vneut d' saetchî so les djins.
Li minme djoû al nute, les volontaire moussént dins l' veye pal Poite di Fier, dismetant k' les sôdårs da van Geen si resserént dins les cazmakes do tchestea. Mins i s' ont vitmint rindou. On ls a leyî ndaler inte deus riglêyes di djins.
A Anverse
Anverse n' a nén bodjî tot do moes d' awousse et setimbe. Mins e moes d' octôbe, le sdjins cmincît a s' sorlever. Li 27 d' octôbe li djenerå holandès Chassé tént todi li Çtadele, et bombårdêye-t i l' veye.
Li situåcion eternåcionåle
Li succès del Revolucion bedje n' a stî possibe k' a cåze d' ene sitouwåcion eternåcionåle plaijhante po les revinteus d' l' an 30.
Costumes et ahesses del Revolucion bedje
Les revinteus poirtént tertos li bleu sårot.
Les revinteus lidjwès avént ene cocåde djaene et rodje, les coleurs del Principåté.
Li revolucion bedje eyet l' lingaedje walon
Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Revintreyes
1678
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Dinant
Istwere
Dinant, Bovegne, Drouwance ey Ansreme avént ddja stî rebanés e 1964, divant les grands rebanaedjes di 1971.
Dinant esteut dja one pitite veye do tins des Merovindjins.
Dinant, tere di Lidje, a yeu a vey avou l' Guere del vatche.
A vey
Metowe so Mouze, li veye di Dinant est foirt touristike.
Tuzance walone
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean Colot avou l' accint do payis d' Dinant pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå.
Sourdants
Categoreye:Veye di Walonreye
On cokea å solea (binde d' imådjes)
thumb|Coviete
On cokea å solea (In coquia au solia), c' est ene binde d' imådjes sicrîte pa Jean Goffart et dessinêye pa Jean Raes, k' a vudî e 1989.
Li coviete est e coleurs, mins, ådvins, c' est do noer et blanc.
Li live a stî saetchî a 2000 egzimplaires.
Tinme
Li binde raconte li spoûle d' on djonne prezinteu d' radio ki toume « båbe a båbe » avou l' båshele di l' emir di Ras Al Katbras, e vacances di nive dins l' Noer Payis, la ki s' pa a vnou a scole divins l' tins. Et nosse Djhan (li ptit no eto do scrijheu) esse egadjî po-z aler amonter låvå ene sitåcion d' radio.
Li binde d' imådjes a stî ecwårlêye e pårteye pa des rclames di des måjhones di handele do payis d' Tchålerwè, riprinjhes dins l' live, emey les desséns u les bouyotes.
Rilomêye
C' est l' prumî live d' imådjes kel sinnario a stî fwait pår e walon, sins esse ratourné d' on sfwait live e francès.
Categoreye:Bindes d' imådjes e walon
Operå
Ene operå (u èn operå), c' est ene pîce di teyåte ki les tecses sont tchantés, sovint avou èn orkesse padrî.
Les pus rlomêyès operås estént djouwêyes en itålyin, k' on vleut k' i gn åye ki cisse langue la ki convnaxhe po ça. Li mitan di totes les operås sont scrîtes dins ç' lingaedje la.
E 18inme et 19inme siekes, tos les grands muzicyins classikes ont scrîts eto de operås.
Ene pitite operå si lome ene operete.
L' operå walon
E walon, l' operå fourit ene des prumirès ouves literaires k' ont-st enondé li linwe-ehåyaedje. Dj' ô bén ki les 4 operås do "teyåte lidjwès" da Simon de Harlez et ses soçons fourît radmint loukeyes come on patrimoenne nåcionå el Principåté d' Lidje. On lzès djouwéve a tot côp bon cwand gn è vneut on tchîf d' estat e vizite oficire, do tins do Vî Redjime.
C' est eto li replaidaedje di ce operås la pa François Bailleux e 1854 ki va escourci li mouvmint di disfindaedje do walon, eyet li skepiaedje del SLLW e 1856.
Gn ourit des scrijheus d' operås e walon disk' å 20inme sieke, come Djôzef Dwizink.
Sacwants rlomés scrijheus d' operås
*
Nicolas Defrecheux
Nicolas Defrecheux, di s' plin no, Jean-Nicolas-Joseph Defrecheux (riwalnijhåve Colas Dofrexhoe u Colas Defrexheu), k' on scrît ossu Defrêcheux, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî a Lidje li 10 di fevrî 1825, et k' a morou a Hesta, eco djonne, li 20 di decimbe 1874.
Ci fourit onk des prumîs grands fjheus d' arimés del Walonreye.
Riprins dins l' grosse antolodjeye Piron.
Mwaissès dnêyes
I divna rlomé, tot d' on côp, après l' eplaidaedje del tchanson Leyîz m' plorer" dins l' Journal de Liége li 23 d' djun 1854. I rmeta ça e 1856 avou l' cråmignon "L' avez vs veyou passer ?", k' a rascodou l' pris d' ene bate di scrijhaedjes e walon amontêye pa ene soce di bénfjhance Les Vrais Liégeois. Tant k' a Defrecheux, i va publiyî Chansons Wallonnes (1860), ene ramexhnêye di tchansons k' ont stî replaideyes avou des contes et des tuzêyes après s' moirt e 1877. Sins vraiy modele divant lu, Colas Defrecheux a stî l' prumî a sepi pår adiercî del vraiye powezeye e walon. Dj' ô bén: des tecses ki leu soûmint, ci n' est pus des fåves u des tchansons a boere, mins les grands sintimints del djin (oniesté, famile, amour do vî tins et do lingaedje walon). Stilisticmint, c' est eto des scrijhaedjes wice k' i gn a nén trop di racontaedjes, et sins grandiveusté ni måhonteusté. thumb|right|"Totes les Ouves da Defrexheu", eplaideyes e 1925
Il est l' pa da Joseph Defrecheux, ki va fé do diccionairaedje, et da Charles Defrecheux (1851 - 1906). I vont scrire ambedeus dizo l' no d' pene Hanscrouff.
Defrexheu et les soces di waloneus
Li djuri do concour di 1856, inte di zels Henry Forir, Charles Duvivier et François Bailleux, ourit-st adon l' idêye d' askepyî ene "soce literaire walone". Et c' est come ça ki l' 27 di decimbe del minme anêye, li Société Liégeoise de Littérature Wallonne fourit metowe so pås so fotches. Il î va moussî todroet, et î divni cwårlî e 1869. Il fourit eto mimbe d' oneur do Cavea Lidjwès.
Leyîz m' plorer
thumb|(diviè 1850, cwand i scrît "Leyîz m' plorer") "Leyîz m' plorer" est, ciete, li pus rlomêye des tchansons da Defrecheux. Edith Piaf el riclama li pus bele tchanson di tos les tins.
L' avez vs veyou passer ?
Cråmignon, fwait po les fiesses do 25inme aniversaire di l' avnowe do Rwè Yopôl prumî.
Vive li no lidjwès
Nicolas Defrecheux a fwait des paroles e walon pol tchanson Valeureux Liégeois, k' a dmoré, disk' å djoû d' ouy, li tchanson des soces di studiants d' Lidje, dins les ôtès univiersités.
Mes deus lingaedjes
🇱🇰 (mwaisse ortografeye) Arimé k' on pôreut dire ki c' est l' prumî rwaitaedje di sociolinwince do walon. I dene a tchaeke lingaedje ene plaece, et des cwålités: li walon virlixh, po djåzer avou ses copleus et ki lyi rmimbere si mame; li francès ki lyi a siervou e scole.
Pî-notes
Defrecheux, Nicolas Defrecheux, Nicolas Defrecheux, Nicolas
Tcherowe
thumb|Pitite tcherowe (sins rowe) thumb|Pitite tcherowe (al rowe et al dobe cawe) thumb|dobe brabant Ene tcherowe, c' est ene usteye di cinsî, po tcherwer les tchamps.
Al diferince di l' eraire, li tcherowe ritoûne li tere, et nén fok schaver dvins. S' i gn a do waezon, i s' ritrouve les raecinêyes e l' air, et les yebes ricatcheyes.
Li tcherowe est saetcheye d' on tchvå, purade ki d' on boû, come l' eraire.
Istwere
Les prumirès tcherowes estént montêyes come des eraires, mins avou des novelès pîces k' i s' ont vnou emantchî. Mins, bén sovint on ls a co lomé "eraires". Come elle est mostrêye a Tchonveye e 1960, les pîces di l' eraire estént : Totes ces pîces la sont metowes sol schî, et maintnowes avou des brides.
Cwand ces tcherowes la avént ene håye di bwès, on lzès loméve co todi des eraires. Mins cwand elle ont yeu stî avou totès pîces di fier, on ls a lomé des brabants (do no del måjhon k' els aveut standårdijhî). Mins les marixhås dins les viyaedjes endè fabriként eto.
Såvadje boûkete
Li såvadje boûkete, c' est ene plante del famile del boûkete, mins ki crexhe dins les tchamps, et k' est come ene rampioûle
Tcherowe
Istwere
Diviè 1930, el Walonreye, on-z a veyou ariver les dobes brabants, ki tos les cinsîs ont-st atchté. I s' siervént co des simpès tcherowes, djusse po-z aroyî (disk' e 1950). Mins les pus gros dobes brabants, i faleut bén deus tchvås po-z ovrer avou. Les ptits cinsîs divént fé ene soce po les mårsaedjes.
Såvadje boûkete
Elle est 15 cm a on mete longue, et a des vetès fleurs et des grinnes come les cenes del boûkete.
Tcherowe
Istwere
Mins, adon, les tracteurs ont-st arivé on pô pattavå (anêyes 1950 e l' Hesbaye, 1960 e Condroz, 1970 e l' Årdene. On-z a radapté les tcherowes po ls emantchî so les rlevaedjes des tracteurs. On-z a minme fabriké des tcherowes especiåles po les tracteurs sins rlevaedje (del marke Brenning).
Såvadje boûkete
Polygonum convolvulus.
Savaedje boukete
Tcherowe
Istwere
Diviè les anêyes 1980, gn a yeu des tcherowes bisoks (avou deus schîs), pu des trisoks (troes schîs) pu des cwadrisoks (cwate). Pu des multisoks. E minme tins, on veya ponde les tcherowes ås disses.
Tecse so l' diferince inte li simpe tcherowe et l' dobe brabant
Sourdants
Categoreye:Tcherwaedjes et mårsaedjes Categoreye:Viyès usteyes
Vådcêye
Vådcêye (Vaudcêye) u Vôdcêye (Vôt’sêye, F. Vodecée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Flipveye, el province di Nameur.
1728
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740
1723 | 1724 | 1725 | 1726 | 1727 | 1728 | 1729 | 1730 | 1731 | 1732 | 1733
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1728 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Sidi Ahmed Ou Moussa (viyaedje)
Sidi Ahmed Ou Moussa u Zawiyat Sidi Ahmed Ou Moussa, c' est on gros viyaedje do Marok, dins l' Pitit Atlasse, la k' gn a l' tombe-tchapele do sint Ahmed Ou Moussa.
Eplaeçmint
Metou a ene swessantinne di kilometes di Tiznite, sol voye di Tafrawote, e mitan do lomé Tazerwalt, k' a stî cåzu ene dislaxheye principåté a sacwants moumint d' l' Istwere do Marok.
Raiwé pa l' Aiwe d' Assaca, èn aflouwint di l' Aiwe di Massa (on mouze del Nonne do Marok).
Avey
Les tombe-tchapele do sint Ahmed Ou Moussa et des ôtes di s' cofrereye.
Categoreye:Veyes et viyaedjes do Marok Categoreye:Atlasse (hôts tienes)
Tourene
Tourene (e scrijha Feller Toûrène, la-minme Tourëne; pus spepieuzmint: el Grosse Tourene; F. Tourinnes-la-Grosse), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bôvetchén, el province do Roman Payis.
thumb|150px|eglijhe
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Raymond Evrard avou l' accint d' Tourene pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
El Ronsåt
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî. centré|vignette|Ancyinne comene då pitit ban
Hårdêye difoûtrinne
Tecses del plake lazer "Noyé 1999 al Ronsåt"
1770
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
la: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790
1765 | 1766 | 1767 | 1768 | 1769 | 1770 | 1771 | 1772 | 1773 | 1774 | 1775
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1770 do calindrî grigoryin.
Ôtès djins
Categoreye:Date
1700
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
la: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720
1695 | 1696 | 1697 | 1698 | 1699 | 1700 | 1701 | 1702 | 1703 | 1704 | 1705
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1700 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1î d' avri
Li prumî d' avri, c' est li 91inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 92inme po ls anêyes bizetes); n a co 274 djoûs po-z ariver å dbout d' l' anêye.
Ouy, c' est l' djoû k' on fwait poirter l' moes d' avri ås boubiès.
Ça s' a passé ç' djoû la
(et c' est nén des boudes d' avri)
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
30 di måss - 31 di måss - 2 d' avri - 3 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
1729
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740
1724 | 1725 | 1726 | 1727 | 1728 | 1729 | 1730 | 1731 | 1732 | 1733 | 1734
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1729 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tongrene
Tongrene ([FR] Tongrinne), ubén « Tongrène », e Feller, c' est on viyaedje del rebanêye comene di Sombrefe.
Redjime di Vichy
Li redjime di Vichy, c' est on govienmint francès ki fjheut avou ls Almands tins del guere di 40.
Si mwaisse veye, c' esteut Vichy et l' prezidint, c' esteut l' marixhå Pétain.
C' est lu ki va enonder li portchessaedje des Djwifs el France.
Li redjime di Vichy esteut contråryî på mouvmint do djenerå de Gaule (li "libe France") ki s' aveut såvé e l' Inglutere.
Li redjime di Vichy volrè so s' panse e l' Afrike bijhrece al fén di l' operåcion Torch (1943), ey el France après l' disbarcumint d' Provance (1944).
Istwere do redjime di Vichy
Dins les clawes di l' årmistice inte les Francès et les Almands di 1940, les Almands avént decidé d' ocuper on lådje boket tot l' long di l' Oceyan Atlantike disk' ås Pirenêyes. Bordeaux esteut ddins. Li govienmint francès, refudjî ladrî, doet co baguer. Li 29 di djun 1940, Pétain li moenne a Clermont-Ferrand. Pu, li 1î d' djulete, a Vichy.
Sourdants
Categoreye:France Categoreye:Guere di 1940-1945
Robert Grafé
thumb|left|120px
11 di måss
Li 11 di måss, c' est li 70inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 71inme po ls anêyes bizetes), avou 295 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Robert Grafé
Robert Grafé a skepyî e 1896 ey a morou e 1968.
11 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Cweme
Cweme u Cwinme (la-minme Cwême, F. Cuesmes ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye dedja rebané avou Mont e 1971, el province do Hinnot.
Robert Grafé
Ci fourit-st on waloneu k' a bråmint bouté po l' enondaedje do walon e scole divins l' payis d' Lidje.
11 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
9 di måss - 10 di måss - 12 di måss - 13 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Poligonacêye
Juss.
Vey dins l' årtike
11 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
1658
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Cweme
Etimolodjeye
Po l' vî scrijha, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tuzance
Djôzef Dufrane cåze di Cweme dins s' tchanson Èç n' est nén co Framriye.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Poligonacêye
Les poligonacêyes (poligonaceae e sincieus latén), c' est ene famile di plantes k' ont des foyes come des rampioûles, et des ptitès blankès rôzlantès fleurs.
Robert Grafé
Ricweraedjes pus lon
«L'œuvre en wallon de Robert Grafé», eplaidî pal SLLW e 1994.
Onk di ses arimés
Grafe, Robert Grafe, Robert
Wideumont (Sinte-Mareye-dilé-Libråmont)
Wideumont est on hamtea di Sinte-Mareye (dilé Libråmont).
E moes d' awousse 2003, l' I.M.R. î a astaplé on radar po-z anoncî l' plouve. C' esteut ene foirt bele plaece, metowe sol plazrê d' Libråmont, k' est 500 metes hôt, et lon erî des lenes electrikes ki djinnèt les waches radar.
Foetijhaedje do peumon
Li peumon foetijhî s' efondreye, on boket metou dins on vere d' aiwe.
Li foetijhaedje, c' est l' dierinne tape d' ene peumoneye. Li boket foetijhî n' overe pus (n' apice pupont d' air, pol rapurer). C' est tot texhou condjondrece.
Wame-e-Borinaedje
Wame-e-Borinaedje (F. Wasmes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Colfontinne, el province do Hinnot. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Foclore
Porcession del Puçlete, al Pintcosse. Li dragon d' Mont provénreut d' Wame.
Taviè
Taviè [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Taviers, rebané avou 5310 Inguezêye; limero diyalectolodjike: [Na 2]; vî limero del posse: 5055
thumb|right|L' Eglijhe di Taviè thumb|right|L' Eglijhe di Taviè èt s' cimintire (portrait saetchî pa José Schoovaerts)
Anêyes 1580
anêyes 1560 | anêyes 1570 | anêyes 1580 | anêyes 1590 | anêyes 1600
1580 | 1581 | 1582 | 1583 | 1584 | 1585 | 1586 | 1587 | 1588 | 1589
Taeye (toponimeye)
Pådje po les nos d' plaeces del Walonreye, la k' on rtrouve les nos "taeye", "virêye" u "rasse".
Ces nos la sont todi dnés a des bwès la k' on côpe les åbes".
Loukîz eto l' pådje avou les mot håye et hé.
Årlon (veye)
Årlon (so plaece Arel, F. Arlon), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
Djeyografeye
Sourd di Smwès.
Istwere
Li cazere Leyopôl a cmincî a esse basteye e 1838, cwand li province do Lussimbork esteut co avou l' Grande Dutcheye d' asteure.
Li cazere s' a bråmint diswalpé inte 1870 et 1905, pask' on-z aveut stî seré di cåze del guere di 1870, la k' les Francès avént stî esserés pås Prûsyins a Sdan, fok 10 km lon del frontire bedje. Li 11inme di Lene s' î astale.
E 1880 on-z a emantchî li tchamp d' tir di Lagland. On-z a basti ene pourreye ådzo del plinne des Manouves et èn ospitå militaire.
Fagopyrum
Categoreye:Poligonacêyes
Fagopyrum esculentum Fagopyrum tataricum
Li djinre Fagopyrum est on djinre di plantes a fleurs del famile des poligonacêyes, ki les especes les pus conoxhowes sont li boûkete eyet l' boûkete di Tatareye.
1701
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720
1696 | 1697 | 1698 | 1699 | 1700 | 1701 | 1702 | 1703 | 1704 | 1705 | 1706
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1701 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Påye di Nîmegue
Li Påye di Nîmegue fourit sinêye li 10 d' awousse 1678 a Nîmegue (Bas Payis), inte li France eyet les Provinces Uneyes (a ç' moumint la aloyeyes a l' Espagne), po fini li guere di Holande. C' est adon ki les viyaedjes del Walonreye di France (Bote di Djivet) vont divni francès.
I s' adjixha d' ene blanke påye; Louwis 14 rinda Måstrek eyet li principåté d' Orandje, kel France ocupéve dispoy 1672, ey eto leyî les foites-plaeces di Tchålerwè, Binche, Ate, Audenarde eyet Courtrai. Come compinsåcion, li France riçuva del Sipagne li Franke Conteye, l' Artwès, Lonwi, Fribourg-en-Brisgau, les foites-plaeces flamindes di Cassel, Bayeu, Ypres, Werwick eyet Warneton, avou Cambrai, Bouchain, Condé-so-Escô eyet Bavai, e Hinnot. Çoula rinda li frontire inte li France eyet les Bas Payis pus droete eyet avou moens d' inclawes.
Bibliografeye
Paye di Nimegue Paye di Nimegue Paye di Nimegue
Camilo Cienfuegos
vignette|Foto da Camilo Cienfuegos, e coleur. Camilo Cienfuegos Gorriarán (6 di fevrî 1932 - 28 d' octôbe 1959), fourit-st on revolucionaire cubin, i pårticipa dins les activités siconte do dictateu coubin Fulgencio Batista eyet ourit on role foirt important dins l' Revolucion cubinne.
C' est onk des pus cnoxhous k' ont fwait cisse revolucion, avou Fidel Castro eyet Che Guevara.
Vicåreye
I n' pårticipa nén di l' assôt do cazer Moncada e 1953, la k' il ebague ås Estats-Unis.
1652
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Camilo Cienfuegos
Vicåreye
E 1955 il est aresté, eyet dispoirté viè Couba.
1652
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Camilo Cienfuegos
Vicåreye
Adon i s' mete dins les revoles des studiants siconte di Batista, eyet est acsû pa ene bale. E 1956 il est aresté et boreaté, poy i rva åzès Estats-Unis, et, did la, å Mecsike.
1652
anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670
Camilo Cienfuegos
Vicåreye
Tot d' shûte après, i rdjond li ptit groupe ki Fidel Castro meteut so pîs po l' espedicion do Granma.
1652
1647 | 1648 | 1649 | 1650 | 1651 | 1652 | 1653 | 1654 | 1655 | 1656 | 1657
Camilo Cienfuegos
Vicåreye
Après l' acoistaedje a Alegría de Pío, il arive a griper l' Sierra Maestra, li grande tchinne di montinnes ki triviesse l' iye di Couba, eyet radjonde les ôtes mimbes di l' espedicion. E 1958 il est lomé comandant, eyet ezès moes d' avri et may del minme anêye i cmande ene trope ki dschind des monts el plinne di Bayamo.
1652
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1652 do calindrî grigoryin.
Camilo Cienfuegos
Vicåreye
Divant l' siconte-ofinsive di l' årmêye da Batista i rtoûne dins les montinnes, eyet, on côp l' siconte-ofinzive batowe, Fidel Castro lyi dene li mission di fé ene ofinsive disk' al province di Pinar del Río, çou k' i fwait, avou l' deujhinme colonne “Antonio Maceo”, eyet ariver al mwaisse-veye del province li 7 d' octôbe.
1652
Ôtès djins
Categoreye:Date
Camilo Cienfuegos
Vicåreye
On côp l' Revolucion prindant l' pouvwer, i dvént mimbe do Hôt-Comandmint d' l' årmêye, eyet combate les solevmints siconte-revolucionaires dins l' årmêye.
Il ourit eto on role foirt impôrtant dins li rfoime agraire, eyet participer dins des raploûs d' ovrîs et d' payizans, minme divant l' fén del guere, come les 20-21 di decimbe 1958 al Conferince Nåcionåle des Travayeus do Souke, adon k' i cmandéve li deujhinme colonne.
Il esteut d' ene famile d' anarchisses espagnols, eyet veyou foirt voltî des djins po si simplicisté eyet si sorire, çou ki lyi dna li spot di Comandant do Peupe.
E moes d' octôbe 1959 il est evoyî a Camagüey, po disfé on solevmint da Hubert Matos; c' est tot rivnant di Camagüey viè Li Habane, li 28 d' octôbe, ki si avion disparexhe el mer. On cweraedje a stî fwait do côp, mins on nel ritrova måy.
Mins nerén, les cubins siconte do govienmint d' Couba, copurade les cis ki vikèt ås Estats-Unis, dijhèt sovint ki ça sereut Fidel Castro kel åreut fwait touwer; mins i n' a rén ki vegne acertiner cisse rumeur la. Eto, i gn a des cis ki pinsèt ki ça pôreut esse èn ôte complot, mins del CIA, k' åreut bouxhî djus l' avion; les cis ki pinsèt çoula el fijhèt sol soûmint des nombreus atintats siconte des revolucionaires k' on pårticipé al guere siconte do dictateu Batista (ki rçujheut des aidants del CIA).
Teyåte
Li teyåte, c' est on djeu d' persounaedjes ki djhèt l' tecse d' ene pîce di teyåte, å pus sovint dins ene såle di teyåte.
Motlî
Sol sinne, on-z a stampé des decôrs.
Les cenes et les cis ki djouwnut des roles sont lomés les acteurs u les comedyins. On dit eto, tot biesmint, les djouweus d' role ou djouweus d' teyåte).
Cwand ces acteurs la djouwnut todi eshonne, i s' assoçnèt voltî et monter ene dramatike. Po s' end ocuper, on lome on redjixheu.
Li mouvmint des acteurs sol sinne est acvierné på mwaisse del djowe (eto: l' essinneu, li meteu el sinne.
Li prumî côp k' on djowe ene pîce ki vént d' esse sicrîte, ça s' lome li creyåcion.
Gn a eto des ôtès ovraedjes po-z adiercî ene pîce di teyåte : les repetaedjes, li shoflaedje (ovraedje do shofleu u del shofleuse]], les fjhaedjes di bruts et l' metaedje des loumires (li bouye des loumiraedjisses).
Onk (ene) ki scrît des pîces, k' elzès djowe, ki fwait do (del) mwaisse del djowe et do redjixheu (del redjixheuse), on l' lome voltî on teyåtreu (ene teyåtreuse)
Do teyåte ki s' fwait pol radio si lome ene pîce radiofonike. Pol tévé : on tévéfime.
*
1746
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760
1741 | 1742 | 1743 | 1744 | 1745 | 1746 | 1747 | 1748 | 1749 | 1750 | 1751
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1746 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Radår po-z anoncî l' plouve
On radår po-z anoncî l' plouve, c' est ene sôre di radårs ki mostere li plouve ki vént.
Rotaedje
Il est todi metou so ene hôteur (come a Wideumont).
I toûne toltins, et-z evoyî orizontålmint des waches radår eviè les nûlêyes, et ravoyî ene imådje totes les cénk munutes. Cwand l' wache rescontere des nouwêyes di plouve, ele rivént, et s' måke d' ene coleur diferinne po tchaeke sipexheur di nouwaedje.
Li radår a ene poirtêye: 240 km, paski pus lon, li crombeure del Tere fwait ki les waches radar passèt ådzeu.
On sfwait radår pout esse eto eployî dins les plantisses d' åbes a fruts come les pemîs. Cwand on voet ene walêye di gurzeas ki s' aprepeye, on tire on côp d' canon conte les gurzeas, ki toumèt divant d' ariver sol bongår.
Categoreye:Meteyo Categoreye:Tecnolodjeye
Transene (toponimeye)
thumb|plake del Schavêye Pådje so les nos des plaeces di Transene
Hamteas
thumb|cinse di Papene e 2005, ki va divni on zônigne
tienes
thumb|250px|li tiene Pichcaye thumb|Ployî [[:wa:Tiene|Tiene (å fond); Rouvroe (Rouvro) divant-plan]]
Rotche
thumb|Rotche Magrite Zabele (ås Cawetes)
Måjhons et adjîsses did lanawaire
thumb|Tchapele del voye di Viyance
Voyes
thumb|250px|l' intrêye del schavêye
Sourdants
Categoreye:toponimeye
Ey adon (plake di muzike)
Ey adon, c' est ene sitroete plake di tchansons e walon da Wiyam Dinker.
Categoreye:Plakes di muzike e walon
Anne Frank
Anne Frank (vina-st å monde li 12 di djun 1929, mora e moes d' måss 1945) fourit ene djonnete djwive almande ki scrijha on djournå discrijhant l' vicaedje d' ene famile djwive vicant mucheye des trevéns des Nazis.
Sicrijhaedje di ses memweres
Sol termene k' ele a stî dins l' catchete, Anne Frank sicrijha ses tuzaedjes eyet çou k' ele rissintéve dins s' djournå: si prumî sintimint d' amour, les disputaedjes avou ses parints, li pawe eyet les espwers et les dzirs ont divnou on live.
Li pa Anne, Otto Frank, li seule djin des cis k' estént muchyîs k' a sorviké disk' al fén del guere, fijha-st eplaidî l' djournå da s' båshele e 1947 dizo l' tite Het achterhuis ("Li måjhone did pa drî" e neyerlandès). Il a stî ratourné dins pus d' 50 lingaedjes diferins. Gn ourit eto des adaptaedjes pol teyåte, emey zels on foirt bea redjårbaedje e walon da Paul Bolland, dizo l' tite Li cayé d' Anne Frank.
E 1959 on ndè fjha ezès Estats-Unis on fime dizo l' tite The Diary of Anne Frank ("Li djournå da Anne Frank").
Categoreye:Rilomés Djwifs Categoreye:Guere di 1940-1945
Live Yernaux-Fievet sol foclore walon
Li live Yernaux-Fievet sol foclore walon, ki s' vraiy tite e francès, c' est Folklore wallon, c' est on gros spès live (400 pådjes) sol foclore del Walonreye, avou toplin des mots, ratourneures et dijhêyes e walon avou l' accint di Montgneye-so-Sambe (Montgnè).
Ila stî eplaidî e 1956 a Tchålerwè.
Les mots walons n' sont nén edjivlés, mins on a cwanlminme diné a ç' live la on rahoucant limero dins l' djivêye des motîs do walon (O98).
Sourdant
Les scrijheus ont dmandé kesse et messe a des djins d' Montniye-so-Sambe k' avént viké al fén do 19inme sieke. Il ont eto raspepyî des ôtes lives u apasseu sol foclore, inte di zeles li rvuwe Wallonia da Oscar Colson.
Accint et ortografeye
Li son AN est pacô avou l' prononçaedje /on/: efont (p. 7).
L' ortografeye prind pî dins l' sistinme Feller (pont d' dobe cossounes), mins nel respectêye nén tofer (ralâtche, sanse).
Interesse
Po sacwants ratourneures do walon, i dene l' esplikêye istorike (spani avou on soret) p. 17. I dene eto des hosseuses (p. 19). ISBN (limerotaedje estandård eternåcionå po les lives).
1771
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Live Yernaux-Fievet sol foclore walon
Interesse
Categoreye:Lives sol walon Categoreye:Foclore del Walonreye
Marcel Slangen
thumb|(e 2005) thumb|fijhant li spitch d' adrovaedje des scoles di walon del Veye di Lidje, e 2005 Marcel Slangen a skepyî li 3 d' avri 1935. Il a morou li 16 di decimbe 2017.
1771
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790
Marcel Slangen
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.
1771
1766 | 1767 | 1768 | 1769 | 1770 | 1771 | 1772 | 1773 | 1774 | 1775 | 1776
Marcel Slangen
Ouve pol walon
I cmince pa-z eplaidî, e 1995, ene ramexhnêye di spots et ratourneures e walon (Guide des expressions en wallon liégeois).
1771
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1771 do calindrî grigoryin.
Marcel Slangen
Ouve pol walon
E 1999, i moussa foû, todi scrît d' lu, ene ramexhnêye d' arimés foû-naturels (et plaijhants) so les biesses, «Droles di biesses».
Il a metou so pîs li rvuwe Djåzans walon e 1993, et nd esse li mwaisse-sicrijheu disk' å djoû d' ouy. Insi, i fourit onk des prumîs scrijheus di prôze nén racontrece. I fjheut des papîs so les lingaedjes dilérins, li teyåte e walon, li politike di disfindaedje do walon el Walonreye, la k' il esteut foirt seur po les cis del RTBF / Vivacité. Il esteut eto acsegnant d' walon ås scoles di walon del veye di Lidje.
1771
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Marcel Slangen
Ouve pol walon
Il a lontins tnou ene coirnêye "So les Toeles", dins l' Walo + gazete, la k' i corwaitive des fimes lanawaire rexhous el Walonreye.
E 2013, i va vudî ene sitroete plake di slam.
Marcel Slangen eyet li rfondaedje do walon
Marcel Slangen a stî onk des enondeus di l' idêye do rfondaedje do walon. Dins l' papî «Une langue pour la Wallonie ?» (raploû UCW di 1990), i dene cénk mwaissès idêyes k' on stî shuvowes dispu don.
I fjha pårteye del tåvlotêye rifondaedje di l' UCW.
Il a dné tenawete l' ocåzion di djåzer do rfondou dins l' gazete "Djåzans walon", mågré li hagnûlté di sacwants waloneus lidjwès disconte li pordjet. Mins i n' a måy eployî lu-minme l' ortografeye rifondowe.
Droldimint, dins on papî dins "Djåzans walon", e moes d' decimbe 2007, i sotna l' atake da På-Hinri Thomsin disconte do rfondou.
Hårdêyes difoûtrinnes
Slangen Slangen Slangen
Anêyes 1650
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670
Province di Nameur
Li province di Nameur (fr: Namur), c' est ene province cintråle del Walonreye, la ki s' trouve li veye di Nameur, mwaisse-veye del Walonreye. Elle est pårteye e 3 arondixhmints po 38 comenes intités. Si mwaisse-veye est Nameur. Ele a des frontires avou (dins l' sins des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces bedjes do Roman Payis, di Lidje et do Lussimbork, li France, eyet l' province bedje do Hinnot. Cwand ç' province la esteut francesse (padvant 1815), ele si lomeut "Dipårtumint di Sambe-yet-Mouze".
Referinces eyet sourdants
* *
Viyaedjes et aiwes
categoreye:toponimeye * Pådje des viyaedjes et des aiwes del Walonreye ki s' lomnut parey
C' est assez corant el Walonreye d' aveur des viyaedjes ki s' lomèt d' après l' aiwe k' elzès trevåtche. Cisse pådje ci moster les nos d' viyaedje ki s' lomnut come des nos d' aiwe, k' ele passexhe dins l' viyaedje ou nén.
Loukîz eto :
Viyaedjes
loukîz eto a : Hour
1699
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710
Boûkete di Tatareye
Li boûkete di Tatareye, (e sincieus latén Fagopyrum tataricum), est ene plante do minme djinre Fagopyrum kel comone boûkete, mins bén pus brouxhire, ki n' rind nén si bén po les grins, mins ki dene on meyeu fôraedje.
1699
1694 | 1695 | 1696 | 1697 | 1698 | 1699 | 1700 | 1701 | 1702 | 1703 | 1704
Boûkete di Tatareye
Li boûkete di Tatareye a stî domestikêye e l' Azeye, did la si no. Enute, on l' eploye co come amagnî dins l' redjon del Himalaya.
1699
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1699 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1672
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1672 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Li cayé d' Anne Frank (teyåte)
thumb|coviete do live del pîce di teyåte Li cayé d' Anne Frank, c' est ene pîce di teyåte amontêye d' après li djournå d' ene pitite Djwive almande, Anne Frank, ki s' catchive el Holande avou s' famile tins del guere di 1940-1945.
Il a stî ratourné e walon pa Pol Bolland, d' après l' pîce e francès sol minme sudjet, ey eplaidî e-n on live.
ISBN 2-87130197-2
Creyåcion
Li live del pîce est scrît come c' esteut l' uzance al fén do 20inme sieke, avou les cåzaedjes des acteurs e walon, mins l' adrovaedje et les esplikêyes pol metaedje e sinne e francès.
Li pîce a stî creyeye å Triyanon e moes d' octôbe 2004.
Racsegnes eciclopedikes
On î cåze del fiesse des loumires.
Caye d' Anne Frank Caye d' Anne Frank Caye d' Anne Frank |Caye d' Anne Frank Categoreye:Lives di sovnances e walon
Les djoûs racourtixhnut (roman)
thumb|coviete
Les djoûs racourtixhnut (<SMALL>Lès djoûs racoûtichenut</SMALL>), c' est on roman e walon da Émile Gilliard, parexhou e 2002.
C' est on live a môde di djournå del dierinne beguene d' on forveyou viyaedje k' on lome Goyet ki doet esse nén lon d' Moustî.
Li live årè ene shûte, «Sapinse Seur Lidiye» (2014).
Prezintaedje
Gn aveut ddja yeu on djournå intime d' ene djin di scrît e walon, c' esteut li ci da Anne Frank, mins c' esteut-st on ratournaedje.
Cial, c' est atuzlé e walon, et c' est l' djournå d' ene viye beguene, ki s' dimande bén, al fén di s' veye, s' elle a bén fwait di s' diner tote etire a li rlidjon, dabôrd k' asteure, totafwait a l' air di tourner a cou d' poyon. On va minme vinde li covint, k' on-z ôt brutyî.
Elle årè stî si télmint dizôrneye, li Lize Frumont, cwand on lyi a dmandé d' baguer d' on plin côp, k' elle a rovyî si cayé di scrijhaedjes dins ene dresse. Et gn a on catî do home ki l' covint a divnou, ki l' a rtrové.
Lacobén po nozôtes, les lijheu(se)s, poy k' on va viker, djoû après djoû, avou ç' viye djin la, ses rafiyas, ses dotances et les rmimbrances di s' vicåreye passêye.
C' est co ene prumire dins l' monde des scrijhaedjes e walon, ci live la wice k' i n' si passe rén, ki des sovnances et des ratuzaedjes.
Plaçaedje dins l' tins et dins li spåce
Li covint d' Goyet, dins l' viyaedje di Rodjimont, sol Basse-Sambe. L' anêye k' on va clôre li covint, dj' ô bén e 1990.
C' est li dierinne beguene ki scrît çou ki s' passe, et dater: 10 di may, 12 di may, 13 di may, 16 di may, 17 di may, 19 di may, 20 di may, 21 di may, 22 d' may, 25 di may, 26 di may, 27 di may, 28 di may, 30 di may, 31 di may, 5 di djun, 6 di djun, prumî d' djulete, 2 d' djulete, 4 di djulete, 9 di djulete, 10 di djulete, 11 di djulete, 13 di djulete, 14 di djulete, 16 di djulete, 17 di djulete, 18 di djulete, 25 di djulete, 26 di djulete, prumî d' awousse, 2 d' awousse, 3 d' awousse, 4 d' awousse, 5 d' awousse, 6 d' awousse, 9 d' awousse, 10 d' awousse et l' 15 d' awousse, la k' ele si djoke di scrire.
Po dire li vraiy, Goyet, c' est on hamtea lon erî d' tot, dilé l' Betch ås Rotches, etur Moustî, Spî et Djmepe.
Rodjimont, lu, c' est on forveyou viyaedje ki des ôtes sipoûles då Mile Djiyåd s' î pasnut ddja.
Les coines k' on ndè djåze dins l' live egzistêynut podbon å Vî Moustî: li Trî al Mote, li Kasmak, les Coûteures, Ordén, li Bwès des Teroles, li Tchestea des Dames.
Roman teyolodjike
Cial, nos avans motoit bén l' prumî roman teyolodjike måy sicrît e walon, minme ki l' teyolodjeye n' est nén l' seû tinme do live.
Aprume, li beguene a bråmint des dotances. Totafwait cmince pitchote a midjote, å doter di s' vicåreye, mins å coron ele si dmande s' ele croet co å Bon Diu. Çou k' ele voet come l' acertinance k' elle end åreut dandjî po croere, c' est d' sawè s' i gn a ene sacwè ey ene sakî après l' moirt. «I gn a todi jamwais persone ki nos a vnou dire cwè, et comint k' ça sereut di l' ôte costé» (p. 67). Ele prind l' metafore del sicågne d' èn oû avou l' poyete k' i gn a ådvins (ki c'est l' simbole do cocogne). Pus tård, ele aschoûte ene plake di tchants d' Påke, et c' est adon k' ele trouve li response: gn a l' Crisse k' a vnou did la, après l' moirt, po nos dire cwè. «Påke, c' est come li ravicaedje di tot. [...] C' est l' fiesse del veye ki spotche li moirt. [...] Por mi, dj' aveu dandjî d' ça ådjourdu. La tot. Sint(i) ki dj' vike. Ki dj' ravike. [...] C' est come s' I m' åreu yeu vnou houkî et m' dire: "Veyoz dji vike et vos vikez eto. Laxhîz vos sotès idêyes".» (p. 92). Poy, elle ra l' påye et daler a cfesse.
Li roman rnigtêye bråmint so l' modernisse, co motoit so l' formodernisse e l' Eglijhe, mins eto so l' wårdiveusté k' i gn a yeu dvins l' timp, å sondjî å Bon Diu.
Tuzaedjes so l' soçté
Li romantî dit e ç' roman cial des sacwès k' i tuze dandjreus li minme. «Les djins vicnut retroclés tertos e leus cayås; å niût, i n' vont minme pus so leus ouxhs après l' ovraedje. I n' si cåznut pus sol voye. I n' dimandnut pus des noveles [...] I vicnut reclôs padrî leus meurs. Retrôclés, c' est l' mot.» (p. 54).
Li walon do roman
Li scrijheu eploye bråmint des beas mots walon et tofer ene croejhete pår walone. Tolminme, i fwait eto des dfåtes di walon ou i scrît des ratourneures k' on s' dimande cwè.