cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Scrinî
Li scrinî overe ene miete come li mnujhî et l' tcheptî, mins avou des mo pus ptitès usteyes.
Roman del Roze
Li Roman del Roze est on roman e vers sicrit på deus scrijheus francès å XIIIe sieke. Ambedeus scrijheus ont scrit ç’ roman å XIIIe sieke, li premî esteut Guillaume de Lorris, li sgond esteut Jean de Meung, il ont yeu des stiles foirt diferints.
Scrinî
Categoreye:Mestîs do bwès Categoreye:Munujhreye
Roman del Roze
Guillaume de Lorris cminça a scrire on roman alegorike mins ki rprindeut les codes di l’ amour courtés. Jean d’en Meung rprind eto cisse metode mins s’ partie a ds’ accints sarcastikes eyet droles ki sont noveas.
Laura Laune
Laura Laune est ene tchanteuse ey ene comike beldje, insi ki francès-cåzante. Elle a ene noere rizêye eyet çoula s' voet dins ses tchansons ki sont conte li France, li Walonreye, et tchik et tchak.
Cårire
Laura Laune n' a pont d' discografeye, mins elle pårticipe a sacwantès emission d' muzike al televuzion, sortoit e France.
Åbon
L' åbon ou blanc bwès, c' est ene coûtche di tinre bwès metou inte li schoice, eyet l' deur bwès.
Fonccion
L' åbon edjîstrêye les tchenås del montante seuve. C' est did cisse coûtche la k' on hape l' aiwe di beyôle.
Forestreye
L' åbon pourixh li prumî so des åbes nén sonnés.
Sourdants
Categoreye:Botanike
Charles Perrault
Perrault Perrault Charles Perrault (riwalnijhåve Tchåle Peråt, c' esteut on scrijheu e francès.
I skepia li 12 di djanvî 1628 et mora li 16 di may 1703.
Il est purade kinoxhou come sicrijheu d' floricontes.
Fonse et li cpagneye (portraits)
thumb|Coviete do live Fonse et li cpagneye (Fonse et C<SUP>ie</SUP>'), c' est on live da Georges Fay k' a vudî e 1942.
I conte les paskeyes d' on scolî åddilon d' l' anêye.
Blames et foumires (arimés)
thumb Blames et foumires (Blames èt foumîres), c' est ene ramexhnêye d' arimés, sicrîts pa Léon Warnant, ey eplaideye e 1953.
Sôre di powinme
C' est des libes vers (sins rimaedje).
Rômarin
Li rômarin, c' est on bouxhon eployî come yerbêye. Mins eto dins les djårdéns ås fleurs bén metous å solea.
Li Rodje Årmêye est l' pus foirte
Li Rodje Årmêye est l' pus foirte est ene tchanson del Guere civile Rûsse, cwand les bolxhévik (lomé les rodjes) avént tchessî l' tzar del tcheyire.
Blames et foumires (arimés)
Corwaitaedje
da Maurice Piron, divins La vie wallonne 4/1954, p. 292-293.
Rômarin
I vént naturelmint des payis del Mîtrinne Mer.
Blames et foumires (arimés)
Pî-note
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Rômarin
Rosmarinus officinalis
Discrijhaedje
Bouxhon ås foyes a môde d' aweyes, vete foncé, et ås måvès fleurs a môde di drovowe gueuye.
Uzaedje come yerbêye
Ricmandé dins les sopes ås naveas.
Come yebe ås maladeyes
On prind les foyes, vetes tote l' anêye, ou les flormint al såjhon. On ndè fwait on té d' trimpaedje, 20 a 30 gr di foyes å lite d' aiwe. Po boere, ; fåt radjouter do souke, ca c' est foirt.
Sourdants
Categoreye:Bouxhons Categoreye:Yerbêyes Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Plantes
Li Rodje Årmêye est l' pus foirte
Referinces eyet sourdants
Categoreye:URSS
Zengui
Aymadeddine Zengui (e trouk, Zenki, زنكي e l’ arabe, ki n' a nén li son G), c’ esteut on tchîf militaire trouk do tins des croejhådes. C’ est cwand i prinda li veye d’ Edesse ki les catolikes vont-st enonder li deujhinme croejhåde.
I skepia e 1085. I mora li 14 di setimbe 1146 a 61 ans.
Tchåle I d' Orléans
Tchåle d' Orléans esteut on prince eyet powete del famiye de Valois ki fout duc d' Orléans, il esteut né e 1383 obén 1394 eyet il est moirt e 1453.
Zengui
Si gråde, c’ esteut atabek des Trouks Seldjoukides. I s’ bata ostant disconte les ôtes tchîfs muzulmans ki disconte les foices catolikes di Palestene.
Tchåle I d' Orléans
Il est bén cnoxhou po aveur sicrit des powezies foirt beles.
Zengui
Cårire
Il a cmincî govierneu di Bassora.
E 1127, i maistrijha ene revintreye do calife di Bagdet disconte di ses mambors seldjoukides. Pol riscompinser, li Zultan trouk li lome govierneu d’ Alep eyet d’ Mossoul.
Il intere pol prumî côp a Alep li 18 di djun 1128.
E 1132, i doet co on côp aler rataker l’ calife di Bagdet, mins ci côp cial, c’ est lu k’ a l’ dobleure, a Ticrite. I manke d’ esse apicî pa l’ innmi, cwand èn oficî cûde, Ayyoub, lyi fwait ripasser l’ aiwe do Tigue, et rintrer a Alep. Les deus familes vont dmorer aloyeyes, des dijhinnes d’ anêyes å lon. (Ayyoube, c’ est l’ pa da Saladin).
E 1133, li calife vént assidjî Mossoul troes moes å long mins fwait berwete. Li calife serè touwé på Zultan trouk e 1135.
Ciste anêye la, Zingui est dmandé a Damasse pa on djonnea al tiesse del veye, ki s’ a metou tertos a dos. Mins si prôpe mame, Zemrôde, towe si fi po rfé l’ påye avou les djins. Et espaitchî Zingui d’ moussî come vinkeu a Damasse (li disfinse est acviernêye pa on militaire trouk lomé Moynouddine Ounar. Po n’ nén fé l’ guere, les Damaskîs dinèt a Zengui li tite teyorike di somrin. Et lu eraler riprinde sacwants veyes a Bijhe, inte di zeles Maarate.
E 1137, Zingui vout prinde Homse. Li disfindeu, ci rest Moynouddine Ounar k’ evoye ene lete å conte di Tripoli k’ i va capituler. Les foices catolikes (tripoli et Djeruzalem) arivnut dåre dåre po-z espaitchî Zengui di prinde Homse, a deus djoûs d’ rotaedje lon d’ Tripoli. Les catolikes ont ene dôpinne. Li rwè Foulki d’ Djeruzalem si reclôt dins l’ tchestea-fôrt. I saye di dmander des scours a Djeruzalem, mins Zengui côpe totes les voyes, et les assidjîs n’ ont nole novele des leurs. I s’ rindèt, et poleur eraler a Djeruzalem, disconte li rindicion do tchestea-foirt di Baarine, et 50.000 dinårs.
Adonpwis, i passe on drole d’ acoird avou les Damaskîs. I va maryî li princesse Zemrôde, ey aveur Homse po dote. E 1939, on towe li deujhinme fi da Zemrôde a Damasse, et l’ feme dimande a Zengui dil’ aller vindjî. Mins gnè ra la li vî Moynouddine Ounar ki va disfinde li veye. Zengui el sait bén, ey atake ene ôte possession des Damaskîs, Baalbek. Ele tént deus moes. C’ est l’ erî-såjhon. On doet ratinde li bontins po rfé l’ guere (les sôdårs divèt aller coûtiver leus tchamps tins del såjhon des plouves, les voyes sont berdouyeuses… ).
C’ est adon ki les Damaskîs sinèt ene aloyance avou li rwè d’ Djeruzalem. Sorlon cist acoird di 1140, les deus årmêyes si metront eshonne disconte Zengui ; Damasse payrè 20.000 dinårs po les operåcions militaires. I rprindont li foitresse di Baniasse eshonne, et l’ rinde å rwè Foulki. Les Damaskîs vont livrer eto des ostaedjes å Djeruzalemîs po mostrer leu bounalwè. Zengui si sint groujhî. I dene Balbek come fî a Ayyoube, eyet raler gueryî so Bijhe.
Cist acoird la amoenne li påye disk’ e 1144, cwand Zengui va ataker et rprinde Edesse, et shuvanmint, escoursi li deujhinme croejhåde. Ca Zengui a « dzingnî » Edesse di tos les catolikes, et n’ leyî dins l’ veye ki les crustins årmenyins et siryins.
E 1146, adon k’ i s’ aprestêye a ataker les veyes di Palestene, i doet raler a Edesse, la k’ li conte Djoçlin saye di rprinde li povwer. I towe les sotneus do vî conte, et astaler rola 300 familes djwives. Adonpwis, il erva po rmete di l’ ôre å plin mitan di s’ dominne, inte Alep er Mossoul, a Jaabar, la k’ èn emir ni ricnoxhe nén si otorité.
Tins do sidje, ene nute, k’ i s’ a edoirmou crevé sô, i s’ dispiete, et vey onk di ses unukes boere do vén dins s’ prôpe posson. I l’ manceye del pûni comifåt li londmwin. Po n’ nén passer les berdouxhes, l’ unuke ratind ki s’ mwaisse soeye redoirmou, et li sgoziyî, pu såperter evoye viè Jaabar, wice k’ il est rçû come li Messeye.
Caractere et manire di govierner
Il esteut waraexhe come tot, et sovint sô, come cåzu tos les tchîfs militaires trouks di ç’ trevén la. Mins i n’ leyive måy ses tropes piyî les payis k’ i goviernéve. I doirmeut avou ses sôdärs, rinacant tos ses palås k’ ilaveut divins si lådje fî. Ces-ci estént diciplinés. I n’ årént oizou roter so on tchamp cwand i passént dins des coûteures, mins s’ shuve al cawêye so les pazeas.
Il a åtoû d’ lu des conseyîs, et ene cåkêye di racsegneus di tot çou ki s’ passe a Bagdad, Ispahan, Damasse, Antiyotche et Djeruzalem.
Nåfontinne
Nåfontinne (la-minme: è-n Âfontêne, F. Arbrefontaine), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou 4990 Lierneu; limero diyalectolodjike: [B 3]; vî limero del posse: 6691
Timpli
Li timpli ou tinre del tiesse, c' est ene pårteye del tiesse, metowe divant l' oraye, et la ki l' cråne n' est waire sitocaesse.
U2
Les U2, c' esteut ene binde di tchanteus Irlande.
Timpli
Organes vijhéns
Ådvins do cråne, i timpli djond li lobe timpelrece do cervea
Ronde tåve (raploû)
Ene ronde tåve, c' est des djins metous teyoricmint åtoû d' ene ronde tåve, et ki djåzèt tchaeke a s' toû d' on metou sudjet.
Motlî
Les atåvlés cåzeus ont stî lomés «tåvleus» (tåvleuse u tåvelresse po ene kimere).
U2
Plakes
Categoreye:Bindes di tchanteus
Ronde tåve (raploû)
Egzimpe di disrôlmint d' ene ronde tåve
Ronde tåve sol sicrijhaedje e walon al fiesse ås lingaedjes walons 2017 (prumire ronde tåve pår e walon dispu ki l' monde est monde)
Sourdant
Categoreye:Atôtchance
Amanda Dechamps
Ele provént d' Wandjniye.
Ouve pol walon
C' esteut aprume ene teyåtreuse. Elle a djouwé avou les les Rvinants d' Wandjniye. Pu al fén del trope e 1987, ele irè avou les cis di Mlet, pu renonder li trope di Wandjniye.
Elle a-st eto askepyî des ovroes d' walon a l' escole di Wandjniye, po-z aprester les scolîs ås bates di djhaedjes di tecses e walon.
Ses tecses ont stî rashonnés dins on live avou l' tite «Dierinne aroke» k' a vudî djusse après s' moirt e 2003.
Dechamps Amanda Dechamps Amanda
Professeur Totlravi
TOTLRAVI n' èst nén Titorval èt sès istwêres ni duvu rén à Thiry. Ki do contrêre ! A ni nén confonde... minme si i gn'a ène pitite richonance dins l' vizâdje : l' dèssineû èst l'crèyateûs dès deûs pèrsonâdjes
Schuraedje etnike
Li schuraedje etnike, c' est l' metaedje e-n erote d' ene politike la k' on saye di fé ebaguer les djins ki n' sont nén d' ene metowe etneye, foû d' ene contrêye k' on vout wårder pol peupe k' î est mwaisse.
Dins l' pus laid des cas, li schuraedje etnike si mete e-n ouve på macsådaedje des djins (peupe-sipata).
Sourdant
Categoreye:Politike Categoreye:Peupes del Daegne Categoreye:Istwere
Fåsse
Ene fåsse (contråve di ene vraiye), c' est ene sacwè k' on-z a dit, scrît, evnd. et ki n' est nén vraiye.
E lodjike, ene sacwè n' pout aveur ki deus estats. Si c' est ene fåsse, ça vout dire ki ci n' est nén ene vraiye.
Categoreye:Lodjike
Taywane
Taywane (on djheut davance Formôze, oficirmint: Republike di Chine), c' est on dislaxhî payis d' Azeye.
Mwaissès dnêyes
Sitindêye: on pô moens ki 39.000 km2.
Mwaisse veye: Taypey
Redjime politike : Republike å pårlumint; c' est l' pårlumint ki relît l' prezidint.
Rilidjons : boudisse et tawoyisse
Djeyografeye
C' est ene grande iye metowe å lådje del Chine. Elle fwait pårteye do tchaplet d' iyes ki s' disfirlotchèt tot do long do Coûtchant di l' Azeye (come li Djapon).
Elle est côpêye sol longueur pa des hôts tienes (k' avegnnut a cåzu 4000 m). Å Levant, gn a ene lådje plinne avou des couteures (aprume do riz). Å Coûtchant, li montinne tome pus roedmint sol mer, a môde di falijhe. Li baxheur si porshût dins l' aiwe pa ene fonde fosse do Påjhûle Oceyan.
Istwere
Elle a stî ocupêye å cmince pa des Malès (end a co 200.000).
Po l' Istwere, elle a stî trovêye e 1590 pa on naivieu portuguès.
Les peuplåcions chiwesses n' î ebaguît k' e 17inme sieke.
E 1693, elle divna colneye del Mandchoureye.
E 1860, l' iye pola fé handele avou les payis d' Urope (traitî d' Tien-Tsine).
E 1894, c' est les Djaponès k' abrokèt dins l' iye, et l' anecser. Ele ni ridivna chinwesse k' e 1945, a cåze del dobleure ki l' Djapon ourit e l' deujhinme guere daegnrece.
E 1949, Tchang Kayi-Tchek, li tchîf des nåcionålisses chinwès, î trova on ratrait, cwand i fourit tchessî do continint pa les comunisses. Did la, el wårdaedje do no oficir di «Republike di Chine». Mins ele diva leyî s' sidje a l' ONU al Chine comunisse e 1971.
Sourdant
Categoreye:Payis Categoreye:Azeye Categoreye:Iyes
Foye
thumb|Foye di [[faw di troes coleurs, do waeyén-tins]] Ene foye, c' est on vert boket, tot plat, ki vént so li stipe d' ene plante u so les coxhes d' èn åbe.
Motlî
Totes les foyes eshonne, c' est l' fouyaedje.
Les foyes contnèt del clorofile. C' est eto par zeles ki l' plante respire.
Les foyes sont tnowes pa des niers ou nierveures.
Bråmint des åbes des froeds payis si disfouyèt e waeyén-tins. I sont tot disploumés di l' ivier, et rfouyî e bontins. Divant d' toumer, ele candjnut d' coleur.
Sôres di foyes
Bråmint des foyes sont raloyeyes al plante pa ene cawe. Mins gn a eto des foyes sins cawe, ki s' ewinnèt après l' bodje.
N a des foyes avou on boird continou, et des a discôpé boird. Metans dintêyes (tchårnale) ou
Gn a des lådjes, et des stroetes.
N a des poyowès foyes.
Gn a des foyes d' ene seule pîce et des foyes ås foyetes (foyes compôzêyes).
Sol coxhe ou l' montant, les foyes si metnut vizon vizu (frinne) ou ene après l' ôte, di tchaeke costé (ôternêyes).
Categoreye:Plantes Categoreye:Botanike
Les Rwès mådits
Les rwès mådits sont one shûte di lives sicrits på Maurice Druon eyet ki racontèt l’istwere di Filipe li Bea eyet de ses efants k’ årént sti mådits på Jacques de Mollay, tchîf des Templîs.
Boudisse
Li boudisse, c' est ene manire di moenner s' veye (on l' lome rilidjon u filozofeye) ki shût les acsegnmints då Bouda.
Li boudisse a don cmincî e l' Inde viè l' mitan do 6inme sieke dDjC.
Acsegnints då Bouda
C' est målåjhey do saveur çou kel Bouda istorike acsegna po do bon, ca les scrijhaedjes boudisses rimontèt a sacwants cints ans après l' moirt da Sidårta. Portant, tot rmetant a onk l' ôte les scrijhaedjes eyet les acsegnmints d' totes les scoles boudisses, on-z arive a rbasti l' cour di l' acsegnmint då Bouda. On-z î trouve:
Les cwatès grandès vraiyes: (1) li sofrance: elle est ene pårt do vicaedje, gn a nole vicåreye sins; (2) li raecene del sofrance: c' est l' meskinoxhance, eyet les senes del sofrance, c' est l' djeriaedje eyet l' atelmint; (3) li dfén del sofrance: i gn a moyén del fé fini; (4) li pazea ås ût brantches, k' i fåt shure po ça.
Li pazea a hût brantches, c' est do comprinde comifåt, do pinser comifåt, do djåzer comifåt, do fé comifåt, do wangnî s' crosse comifåt, do s' efoirci comifåt, d' aveur ene plinne consyince comifåt eyet do s' rashonner lu-minme comifåt.
L' atuze des oridjenes aloyeyes eshonne: ene sacwè n' egzistêye ki paski totes les ôtès sacwès egzistèt eto. Tos les fenominnes sont-st aloyîs eshonne come dins on haerna di cåzes eyet d' shûtes ki rascouve li passé, li prezint eyet l' avni. Come totes les sacwès sont-st aloyeyes eshonne eyet k' ele ni durèt nén po tofer, ele n' ont nole essince da zeles.
I n' fåt nén croere les scrijhaedjes mins fé lu-minme l' asprouve des acsegnmints. Les acsegnmints boudisses n' adschindèt nén d' on Bon Diè: i dvèt esse sintous tot compurdant çou k' c' est po do bon di l' esprit, et ça, nos l' savans fé tertos.
Rapoirt avou l' indouwisse
Li boudisse croet a sacwants creyances do bramanisse, li retchårnaedje. Eyet l' idêye ki li statut do coir ki vént dipind des bounès u målès keures k' ene sakî a fwait dins l' vicaedje di dvant.
Spårdaedje do boudisse
Categoreye:Rilidjons Categoreye:Filozofeye *
Li tchet ås botes (floriconte)
Li Tchet ås botes, c' est on floriconte kinoxhou el France ey e l' Itåleye el mitan do 16inme sieke.
Li pus vî riscrijheu cnoxhou, c' est èn Itålyin, Giovanni Francesco Straparola, dins on live ki vuda diviè 1550-1553, «Les plaijhantès nutes» («Le piacevoli notti»).
E francès, li pus cnoxhou riscrijhaedje, c' est l' ci da Tchåle Peråt e 1697.
E walon, il a stî redjårbé pa På-Hinri Thomsin dins l' live Contes do bon vî tins e 2004.
Li spoûle
Gn aveut-st on côp on pôve mônî ki n' aveut ki s' molén, èn ågne et on tchet. Il aveut troes fis. Divant do mori, i fjha les pårts. Li molén å pus vî des valets, l' ågne å deujhinme et l' racoulot åreut don l' tchet.
Li djonne fi esteut ki s' dilamintéve so s' sôr, cwand l' tchet (ki cåzéve, come dins tos les floricontes) lyi djha : " Ni vs fijhoz nou må d' tiesse, nosse mwaisse. Vos n' avoz k' a m' diner on saetch di grosse toele et m' fé fé ene pwaire di hôtès botes po poleur cori dins les broûlîs. Adon, vos n' rigretroz nén li pårt k' on vos a dné."
Et c' est insi ki l' tchet do vî mônî divna l' Tchet ås botes, et l' pus djonne des fis li signeur di Carabasse... ki va spozer l' feye do Rwè. Kimint nosse tchet a-t i adiercî s' côp ?
Avou s' saetch di grosse toele, i s' mete al tchesse di såvadjès robetes et d' pietris, et les aler ofri å rwè, å no di s' mwaisse, li signeur di Carabasse.
On djoû ki li rwè s' aléve pormoenner e carotche tot do long d' ene aiwe avou s' feye, li Tchet å botes kimanda a s' mwaisse di s' hiner e l' aiwe et di fé les cwanses di s' neyî. Li Tchet ås botes aresta l' carotche do rwè, et lyi conta ki des voleus avént ratindou l' signeur di Carabasse, haper ses mousmints et l' taper e l' aiwe.
Categoreye:Floricontes
Economeye
L' economeye, c' est l' syince ki studeye li djeu di formåcion del ritchesse et del pôvurté des djins, des societés, des payis.
C' est eto li rzultat des mouvmints d' béns, di siervices et d' manoyes dins on metou payis.
Motli
Li ci kel situdeye, c' est on u ene economisse.
Studiaedje teyorikes
Li macro-economeye situdeye les grands mouvmints d' çanses et d' martchandijhes inte les payis, les provinces, les veyes.
Li micro-economeye parpinse les mouvmints d' cwårs dins on metou manaedje, on viyaedje diné ou téle ou téle soce.
Li finance s' ocupe djusse do djeu des manoyes.
Marcå (prince-eveke)
Marcå, c' est l' kimon no diné e walon a Evrård del Måtche, e francès Erard de la Marck.
Economeye
Fonccionmint pratike
L' economeye capitalisse, c' est on sistinme economike la ki tot est fwait po ki les prôpietaires des eterprijhes wangnexhe li pus d' çanses possibe.
L' economeye socialisse u comunisse, c' est on sistinme la ki tertos doet bouter dins les eterprijhes di l' estat, et wangnî a pô près l' minme salåre.
Marcå (prince-eveke)
I ringna sol Principåté d' Lidje di 1505 a 1538.
Economeye
Fonccionmint pratike
L' economeye di soçnaedje, c' est on sistinme d' eterprijhes, sovint bråmint pus ptites, la ki l' wangne di cwårs n' est nén metou al copete di ttafwait, mins purade li bouneur des djins ki sont a l' ovraedje.
Marcå (prince-eveke)
Ouve
C' est lu ki bastixha li palå des Princes-Evekes.
Economeye
Teyoreyes economikes
L' economeye n' est nén ene syince egzake. Les economisses si raloyèt voltî a ene u l' ôte sicole:
Marcå (prince-eveke)
Shuvance
On lyi fjha on mozolêye dins l' catedråle Sint-Lambiet, distrût avou l' restant al revintreye lidjwesse.
Economeye
Teyoreyes economikes
*
Marcå (prince-eveke)
Dins les belès-letes e walon
On djåze insi di s' mozolêye dins l' Paskeye di Djhan Såpire:
Pî-notes
Categoreye:Princes-Evekes di Lidje
Cwåte poståle
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Tourisse Ene cwåte poståle, c' est ene cwåte di papî cwårtoné, a pô près 10 x 15 cm hôte et lådje, k' on evoye pal posse sins l' sititchî dins ene ewalpeure.
Dinltins, gn aveut des cwåtes poståles estandårds, mins asteure, on n' eploye pus waire ki les cwåtes poståles touristikes.
Gn a eto des cwåtes poståles avou des tecses po rire.
Cwåte postale estandård
So l' edroet, gn aveut l' plaece po l' adresse (a droete, å dzo), eyet pol cene di l' evoyeu (a hintche, å dzeu).
Li timbe esteut imprimé avou l' cwåte poståle (a droete, å dzeu).
Imprimreye
L' imprimreye, c' est l' tecnike li rprodujhaedje di lives d' ene manire mecanike.
Cwåte poståle
Cwåte postale estandård
Tot l' evier esteut wårdé po li scrijhaedje.
Cwåte poståle touristike
L' edroet, c' est ene bele foto, sovint d' on bea payizaedje u monumint d' on payis k' on vizite.
Imprimreye
C' est eto eyet l' måjhon la k' on-z imprime les lives, eyet l' cwårtî economike a vey avou cist ovraedje la.
Cwåte poståle
Cwåte poståle touristike
L' evier est metou po scrire : l' adresse do rçuveu, a droete, et on messaedje, a hintche.
Imprimreye
Divant Gutenberg
Divant Gutenberk, gn aveut ddja di l’ imprimaedje pa blok di letes, totsu bén el Chine k’ e l’ Urope. Gutenberg va diswalper cwate ponts do sistinme d’ imprimaedje, po l’ rinde capåbe di produre des contrumasses di lives so waire di tins, et avou on bon rzultat.
Cwåte poståle
Cwåte poståle touristike
I fåt plaker des timbes å dzeu et a droete.
Les viyès cwåtes postales des viyaedjes et veyes del Walonreye sont rcwerowes come del manoye di påpe pa sacwants ramasseus.
Imprimreye
Divant Gutenberg
L’ imprimaedje pa blok di letes esteut cnoxhou el Chine dispu al boune 868 (l’ anêye k’ on a rtrové li prumî live imprimé. Mins les letes divént esse schavêyes dins l’ bwès. On pleut produre bråmint d’ egzimplaires d’ on metou live, mins nén des peclêyes di lives.
Dispu l’ 15inme sieke, les Corêyins avént ddja on sistinme d’ imprimaedje avou des caracteres di fier. L' imprimreye a stî bråmint amidrêye pa Johannes Gutenberg (on dit sovint k' c' est lu k' l' a-st edvinté). Li prumî live foirt rilomé imprimé avou les usteyes da Gutenberg, ci fourit li Bibe da Gutenberg.
Amidraedjes da Gutenberg
Gn a cwate mwaisses ponts dins l’ imprimreye modiene :
Gutenberk amidra tchaeke di ces cwate ponts la, po-z aveur on rade produjhaedje di bråmint des lives di boune tinowe.
Après Gutenberg
L' imprimreye si va stramer tocosté. Les machines divnèt todi pus pouxhantes.
Ci n' est ki dins les anêyes 1990 ki les imprimeuses éndjolikes vont divni les seules eployeyes tatavå l' Daegne.
Diswalpaedje del civilizåcion
E 13inme sieke, les Chinwès estént bråmint pus avancîs ki les Uropeyins. L' Urope ni va divni li cinte do diswalpaedje del djin k' a pårti do 16inme sieke, et i shonne ki c' est gråce å spårdaedjes des lives ki n' esta possibe k' avou des toplin des imprimreyes tocosté.
Rifondaedje des langues
Sacwants lingaedjes ont polou esse rifondous avou l' arivêye di l' imprimreye. Dins ç' tchena la, on mete sovint l' almand, pal voye di l' eplaidaedje del Bibe dins çou ki s' va lomer hôt almand.
Maladeye
Ene vicante sacwè k' a ene maladeye, on dit k' elle est malåde. Po ene djin, si c' est djusse on cminçmint, on dit k' elle est fayeye, sakêye, cacame, halotche, k' ele cove åk.
Les maladeyes des djins sont studieyes pal medcene; les cenes des biesses pa l' årtisyince (syince des årtisses, medcene veterinaire); les cenes des plantes pal fitiyatreye.
Lambert de Ryckman
Lambert de Ryckman a skepyî e 1664 ey a morou e 1731.
Maladeye
Rindjmint des maladeyes
Gn a des maladeyes di skepiance et des ôtes k' on-z atrape.
Sindrome del grosse tiesse
Categoreye:Maladeyes des poyes Li sindrome del grosse tiesse, c' est ene maladeye des poyes (polets d' poytreye, poyes poneuses, poyes parintes) cåzêye på peumovirûsse des poyes et ene bactereye ki s' lome Haemophilus gallinarum.
Lambert de Ryckman
Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.
Maladeye
Rindjmint des maladeyes
Les maladeyes polèt aveur des cåzes difoûtrinnes u dvintrinnes. Dins les difoûtrinnès cåzes, on fwait sovint l' diferince inte les cenes vinant d' èn adjint fizike, tchimike u boyolodjike. Dins les adjints boyolodjikes, gn a les virûsses, les bactereyes, les protozowaires et les formagnants. Come on n' kinoxhe nén todi les cåzes, on pout totossu bén rindjî les maladeyes sorlon les organes la k' ele si rashiyèt.
Hårdêyes divintrinnes
*
Lambert de Ryckman
Di s' mestî, il esteut pårlî, et mimbe do Consey del Principåté.
Bovegne
Bovegne (e scrijha Feller: Bovègne, fr: Bouvignes-sur-Meuse u Bouvignes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Dinant e 1964.
Lambert de Ryckman
Ouve e walon
I dmeure kinoxhou come sicrijheu e walon, åyant scrît «Les aiwes di Tongue», on long arimé po rire des médyinnes rilomêyes miråculeuses dins les aiwes di Tongue (1700).
Portant i l' aveut eplaidî anonimmint.
Bovegne
thumb|eglijhe et tchestea
Lambert de Ryckman
Tecse des "Aiwes di Tongue" (rimetou e sistinme Feller)
Bovegne
Istwere
Dispu bele ådje, gn a yeu on tchestea so les cresses di Bovegne.
Lambert de Ryckman
de Ryckman
Tourkeye
Li Trouk (vî mot walon) ou Tourkeye (pus sovint prononcî Turkîye), c' est on payis a tchvå so l' Urope (po ene ene pitite coine) et l' Azeye (pol pus grand boket).
Bovegne
Istwere
E 1180, li conte do Hinnot, Bådwin V, essere Bovegne, ki n' riprezinte k' on gros viyaedje.
Tourkeye
Mwaisse veye : Ankara
Ôtès veyes : Istamboul
Bovegne
Istwere
Ça fwait k' les djins d' Bovegne divnèt les sfwaits des bordjoes d' Nameur.
Tourkeye
Manoye : live trouke.
Vijhnaedje
Ele a des frontires daegnreces avou :
Louis Lekeu
Louis Lekeu ou Louis-Joseph Lekeu a skepyî a Serè li 4 di setimbe 1878.
Bovegne
Istwere
Tote li Moyinådje å long, on va cnoxhe les margayes etur Bovegne eyet Dinant, cisse-ciale estant payis d' Lidje. Gn a on spot, k' e-st ene sovnance des margayes di ç' tins la: S' il est d' Bovegne, k' i vegne; s' il est d' Dinant, nos l' retchesrans!
Tourkeye
Djeyografeye
Ele bagne dins :
Louis Lekeu
C' esteut, foiravant, on scrijheu d' pîces di teyåte e walon. Mins il a eto scrît des arimés.
Bovegne
Istwere
Mins les margayes n' espaitchèt nén l' comiece inte les deus vijhéns, et les djins d' Bovegne si rsintèt foirt do crexhaedje del dinantreye. Li mestî des bateus d' keuve î est florixhant des trevéns då Tchårlukin.
Tourkeye
Sourdants
* Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Payis Categoreye:Moyén Levant
Louis Lekeu
Vicåreye
Il aveut pierdou ses parints a l' ådje di dijh ans. Et aler bouter el houyire. C' est la k' i lét les grands romancîs rûsses.
Il a rfuzé di scrire tins del guere di 40, mågré les hairiaedjes des ôtes waloneus.
Bovegne
Istwere
Mins les rascråwes kimincèt avou les gueres inte l' Espagne eyet l' France. E 1554, Bovegne est bouxheye djus pås sôdårds da Hinri II, li rwè d' France. Dispu don, li veye discrexhe todi dpus, et les bateus d' keuve schipèt-st evoye.
Nerén, Bovegne est co li dmorance d' on drossåd, et on gros bork avou deus martchîs, so tot l' tins d' l' Ancyin Redjime.
Louis Lekeu
Tinmes
I discrît li monde de houyires, la k' Maurice Piron li mostere come on racmôdeu des ovrîs des patrons, et aprume leus feyes, dit-st i.
Bovegne
Sicrijheu e walon
Jean Colot î dmeure.
Munujhreye
Motlî
Li ci ki fwait del fene ovraedje avou l' bwès, po des beas ptits meubes, des scrineas, evnd. si lome purade on scrinî.
Bovegne
Accint did la
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean Colot avou l' accint d' après Bovegne pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Munujhreye
Motlî
Li ci ki fwait purade les tcherpintes si lome "tcherpetî" ou "tcheptî".
Tos les lingaedjes ni fwaiynut nén ces diferinces la po les djins d' mestî ki travayèt l' bwès.
Louis Lekeu
Tinmes
Mins il a eto sayî di fé del syince-ficcion (L' amour l' an 2500).
Sourdants
Lequeux Lequeux
Munujhreye
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Mestîs do bwès *
Live Camille Gaspard
Li live Camille Gaspard, ki s' tite e francès, c' est Camille Gaspard, auteur wallon, c' est on live avou ene grande pårteye di l' ouve e walon da Camille Gaspard (apus ki l' teyåte). Eyet ene sipepieuse biyografeye do scrijheu.
Li live a stî eplaidî pa Jean-Philippe Legrand e 2007.
ISBN 978-2-96011989-0-4
Prezintaedje sol waibe di l' eplaideu
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Motlîs walons
Maurizio Micheli
Elle a skepyî li 3 d' fevrî 1947 a Livorno.
Ricnoxhance
Il a djouwé pol televuzion ey e teyåte avou Benedicta Boccoli, Sabrina Ferilli et Tullio Solenghi.
References
Micheli, Maurizio Micheli, Maurizio
Lute (Pont-a-Cele)
Lute ([FR] Luttre) est on pitit ban del comene di Pont-a-Cele, e Province do Hinnot.
1944
Walon
thumb|
Ôtès djins
Categoreye:Date
Kinchassa
Kinchassa (oficirmint Kinshasa; do tins do Congo bedje, Yopôlveye, e francès Léoplodville, e neyerlandès Leopoldstad), c' est l' mwaisse veye del Republike democratike do Congo (Congo-Kinchassa).
Il î vike dipus d' 10 miyons d' djins. S' î cåze-t on l' francès et tos les grands lingaedjes do payis (kicongo, lingala, kiswahili)
Tins d' codjowaedje
🇱🇰 tins (croejhete) On tins d' codjowaedje, c' est ene sôre di ridant, la k' on rindje les codjowas d' on metou viebe, a totes les djins, mins a on metou môde, on metou tins ey ene metowe vwès.
Kinchassa
Djeyografeye
Metowe sol mouze Congo, so hintche erive. Di l' ôte costé do fleuve, c' est Brazaveye, e Congo-Braza.
Categoreye:Congo-Kinchassa Categoreye:Mwaissès veyes
Tins d' codjowaedje
E walon, gn a des tins simpes, des erî-tins, et des dobes erî-tins.
Les erî-tins ou rpassés tins si fwaiynut avou les tins simpes do viebe "aveur", et l' pårticipe erirece do viebe.
Les dobes erî-tins ou rirpassés tins si fwaiynut avou les tins simpes do viebe "aveur", li pårticipe erirece do viebe "aveur" (yeu, rålmint "avou")  et l' pårticipe erirece do viebe.
Tåvleas d' codjowaedje
Gn a sacwants modeles di tåvleas d' codjowaedje d' on metou viebe.
Les pus complets sont dins :
Categoreye:Codjowaedjes * Categoreye:Croejhete
Grande Han
Grande Han, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu, el province do Lussimbork.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Spots et ratourneures d' après Moustî (live)
Les spots et ratourneures d' après Moustî (Spots èt ratoûrnûres), ki l' sortite e francès, c' est Proverbes et expressions typiques du wallon de Moustier-sur-Sambre (wallon central), c' est on live di spots sicrît pa Emile Gilliard et eplaidî e 2019 dins l' coleccion dins l' coleccion filolodjike (Lingva) di Micromania.
ISBN 978-2-930364-84-1
Egzimpes di spots
Mousti Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard
The Importance of Being Earnest
vignette|El fouye k' aveut advierti li prumî djouwaedje del pîce. The Importance of Being Earnest ([WA/Literå] L' Impôrtance d' esse Ernesse), c' est l' no d' ene pîce di teyåte. L' oteur, c' est Oscar Wilde. Elle aveut stî scrite eyet djouwêye po li prumî côp, e 1895.
Tite
L' addjectif dins l' tite, Earnest, c' est on mot inglès k' a l' minme son k' el pitit no (Ernest). Sorlon les motîs inglès-cåzant, « earnest » est uzé po cåzer d' ene sakî k' est mo serieuse.
Francès
Gn a totplin des tradujhaedjes d' èç pîce ci e francès. Li pus sovint, avou deus tites diferins : « L'Importance d'être Constant » eyet «Il est important d'être Aimé ».
Walon
The Importance of Being Earnest n' a djamåy stî ratourné e walon.
Persounaedjes
Les nos des persounaedjes padzo sont les nos oridjinås.
Betchete s-
Alofoûmes
Tot shuvant l' rîle des troes cossounes, li betchete s- si pout todi dissipotchî (si-) ou prinde ene divanceye voyale (es-)
François Bovesse
François Bovesse a skepyî li 10 di djun e 1890 et a morou li 1î di fevrî 1944) sipoté li Rwè des Chwès, fourit on politikî walon d' Nameur, k' a stî eto minisse del djustice, govierneu et grand disfindeu del Walonreye.
Betchete s-
Vicansté
Li rsaetchante foûme a stî tenawete eployeye dins des noûmots :
François Bovesse
Il a stî touwé e s' måjhone pazès recsisses li prumî d' fevrî 1944.
Betchete s-
Rishonnance avou l' francès
Li betchete walone s- respond al betchete francesse (gåmesse & tchampwesse) é- :
François Bovesse
C' est lu k' a metou so pî les prumirès Fiesses di Walonreye e 1923.
Betchete s-
Rishonnance avou l' francès
Sacwants mots avou l' betchete s- (dedja studyîs dins l' Wiccionaire)
François Bovesse
Il a scrît onk u deus bokets e walon.
Vicåreye
Sol tins del prumire guere daegnrece, i s' bate do costé d' Lidje, poy a Anvers eyet so l' Izer; il est acsû eyet viersé (fén 1914) a l' Oditorat militåre di Calais. Al fén del guere i s' mete come pårlî a Nameur.
Come minisse å govienmint bedje i va eto fé avancî les pôzucions do mouvmint walon: l' idêye di continouwer l' acoird militåre franco-bedje, rifuzaedje del lwè d' amnisteye eyet lûte siconte do mouvmint fachisse Rex. E 1937 i dvént govierneu del province di Nameur, eyet mete so ene lete a Paul-Emile Janson ses idêyes di discintrålijhaedje administratif et dner pus di pwès åzès provinces. I fourit tapé a l' ouxh di s' posse di govierneu påzès almands a l' ocupåcion (1940), eyet si rmete a-z ovrer come pårlî.
Il a stî touwé e s' måjhone pazès recsisses li prumî d' fevrî 1944.
Bovesse Bovesse Bovesse
Motî biyobibiografike des scrijheus e walon
Li motî biyobibiografike des scrijheus e walon di 1622 a 1950, ki l' tite, e francès, c' est Dictionnaire bio-bibliographique des Littérateurs d'expression wallonne, c' est on live sicrît pa Paul Coppe et Leyon Pirsoûle.
I n' a stî eplaidî k' après l' moirt da Pirsoul, a l' imprimreye Duculot a Djiblou, il a rexhou e 1951.
Contnou
I fwait 411 pådjes, il a 1325 intrêyes, et cite 25.000 tites di scrijhaedjes e walon ey eto picård di Walonreye. Çou ki ndè fwait li pus spès des sfwaits ovraedjes.
Come si no l' dit bén, i rprind les scrijheus e walon di 1622 a 1950. I dene po bråmint did zels leu date di skepiaedje. Seulmint, li date di moirt n' est nén todi la, soeye-t i ki l' djin vikéve co e 1950, soeye-t i ki, åyant cwité li monde des waloneus, n' aveut pus nole racsegne so s' vicaireye après.
Sintimint so les scrijheus
Les scrijheus loukèt pus sovint les beas costés des scrijheus (Joseph Faucon, Louis Lekeu), djusse å rvier di Maurice Piron ki, dins ses «Clairtés» a l' pene hagnante pus sovint k' a s' toû.
Mins pacô, li motî biyobibiografike Coppe-Pirsoul mostere eto les flåwtés di sacwants lives (loukîz l' årtike so Rita Lejeune).
Sicrijheus et scrijheuses
So 1325 årtikes do live, end a fok 7 ki c' est ene sicrijheuse.
Sourdant
* Categoreye:Lives sol walon
R (lingaedje éndjolike)
vignette|El logo do lingaedje. R, c' est l' no d' on lingaedje éndjolike k' est po rén ey a nolu.
Uzaedjes
R, c' est on lingaedje avou l' ci k' on pout askepyî des grafikes ubén des mapes. Avou ça, k' on pout tot ossu bén fé des anaIize statistike eyet toutchî ås dnêyes. Ci lingaedje ci est puvite uzé po des fé des studes di corpusse, el linwistike.
Critike
R est rwaitî tot-z estant åjhey a-z aprinde. Houte di çoula, on l' pout fé roter so les troes sistinmes principås : Linux, Mac OS eyet Windows.
Brontchite å virûsse des poyes
Li brontchite å virûsse, c' est ene maladeye des poyes ki l' cåze, c' est on virûsse ki dene po cmincî del brontchite.
Senes del maladeye
Cwand c' est des poyes di poli, on n' voerè nén grand tchoi.
Po les polets d' poytreye, ci serè ene des maladeyes avou do rôguia. Mins pår målåjhey a fé l' diferince avou les cenes escourceyes påzès micoplasses et minme des stoks di virûsse del fåsse pesse des poyes, nén trop rascråwants.
Les grossès pietes seront cwand cisse maladeye la acsût les poyes pounresses et les meres ås poyons. Adon, vos åroz bråmint moens d' oûs a ramasser. Ca gn årè toplin des leuzes. Avou ça ki les ramassåves oûs seront blancs, d' ene drole di cogne, et avou des graevleures dissu li schåfe. Gn årè eto des tinrès schåfes, ki spiyront dins l' acovoe.
Ça va bén prinde dipus d' cénk shijh samwinnes pol pounaedje ridivni normå. On-z årè pierdou ene caschonêye d' oûs.
<Gallery> File:Coube pounaedje brontchite-rapt.jpg|Coube di pounaedje File:Brontchite oûs1.jpg|Fayeyès tinrès schåfes, et blankixhmint des oûs File:Brontchite oûs2.jpg|Groumiotes di tchåsse après li schåfe des oûs File:Brontchite oûs3.jpg|Leuzes File:Brontchite oûs4.jpg|Candjmint del cogne des oûs et blankixhmint del schåfe </Gallery>
Categoreye:Maladeyes des poyes Categoreye:Sistinme respirrece
Niccolò Machiavelli
thumb|120px|left|Colas Machiavel, so ene pondeure da [[Santi di Tito]] Niccolò Machiavelli (e walon, Colas Machiavel), c' esteut on filozofe itålyin (3 d' may 1469 – 21 di djun 1527). C' est onk des pus grands persounaedjes del Rinexhance e l' Itåleye. Di 1494 a 1512, il a bouté come fonccionåre eyet ambassadeur pol republike di Florince. L' an 1512, li famile Medici, metowe a l' ouxh e 1494, a rivnou al tiesse di Florince, avou l' aidance do påpe. Li republike a stî distrûte. Machiavel a stî metou el gayole, bôreaté ey adon, deliberé.
Adon, i s' a metou a houte dins ses waibes et scrire ses lives, ki les pus cnoxhous sont:
Li prumî studeye kimint k' i fåt cdure èn Estat. Li deujhinme situdeye l' etcherpetaedje eyet les advantaedjes do sistinme republikin.
Fitiyatreye
Li fitiyatreye, c' est l' alomåcion corante, mins ene miete flotchrece, del fitopatolodjeye.
C' est l' syince ki studeye les maladeyes des plantes.
Niccolò Machiavelli
Sacwantès idêyes do "Prince"
thumb|300px|Mwaisse fråze do "Prince" ([[binde d' imådjes da José Schoovaerts parexhowe divins Li Rantoele l° 44, e l' ivier 2007-2008)]]
Ratournaedje di Machiavel e walon
Des bokets do "Prince" ont stî redjårbés a môde di binde d' imådjes avou on tecse walon pa José Schoovaerts e 2007, ey eplaidîs dins Li Rantoele.
Fitiyatreye
Médiaedje des maladeyes des plantes
Les maladeyes des plantes sont sovint traitêyes pa des prodûts fitiyatrikes. Mins gn a eto li lûte biyolodjike, k' a motoit dipus d' avni.
Niccolò Machiavelli
Hårdêye difoûtrinne
Binde d' imådjes do live "Li Prince" da Machiavel so Rabulèts.
Fitiyatreye
Médiaedje des maladeyes des plantes
*
Niccolò Machiavelli
Sourdants
<References/>
Machiavel
Aclevåve biesse
Ene aclevåve biesse, c' est ene biesse k' on pout aprovijhî eyet wårder dilé les djins po produre di l' amagnî u aidî a l' ovraedje u po amuzmint.
Motlî
On dit k' ene sakî ki tént des gades, des poyes, des vatches, c' est èn acleveu.
Ene biesse aclevêye est djhowe «doumiesse».
Prinde ene såvadje biesse et l' rinde aclevåve si dit «acmoide» u «aprovijhî».
Sourdant
Categoreye:Aclevaedje Categoreye:Biesses
Coleccion Pårlaedjes do Teroe
Li coleccion "Pårlaedjes do teroe" — ki s' no e francès, c' est "Paroles du Terroir" —, c' est ene coleccion d' lives e walon.
Mwaissès piceures
Mins gn a eto ladvins:
Elle k' a stî enondêye å Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 1982.
Les lives ni sont nén limerotés.
Tos les scrijheus e walon sont del Basse Årdene. Les scrijhaedjes notèt l' accint do viyaedje do scrijheu (Georges Meurisse, Maurice Georges, Joseph Bily, Joseph Docquier, Arthur Schmitz), ou dedja ene miete di tote ene contrêye (Joël Thiry). Gn a eto des lives sicrîts e rfondou walon (Lucyin Mahin : Eviè Nonne, Vera).
Arimés
Gn a sacwants ramexhnêyes d' arimés :
Sovnances otobiyografikes
Ele sont purade ecorinnêye so l' efance des scrijheus, nén so leu vicåreye di grande djins, dins l' veye modiene.
Eplaidaedjes do Muzêye do pårlaedje e l' Årdene
Copyapo
vignette|El veye avou on mont dirî. Copyapo ([ES] Copiapó), c' est ene veye do Tchili dins l' province do minme no.
Coleccion Pårlaedjes do Teroe
Parlaedjes do Teroe
Copyapo
Climat
I fwait cåzumint l' minme djinre di timperateure pindant tote l' anêye : etur 10 eyet 20 grés.
Sourdant
Categoreye:Tchili
Clé (usteye)
Ene clé, c' est ene usteye simpe po vistrer et disvistrer des scråwes u les tiesses di bolons.
Sôres di clés
Categoreye:Usteyes al mwin
El Razi
thumb|Pådje di s' live di medcene El Razi (e-n arabe : الرازی), c' esteut on docteur piersan do 10inme sieke.
Club Social y Deportivo Colo-Colo
Li Club Social y Deportivo Colo-Colo (Colo-Colo) c' est l' club di fotbale di Santiago, Tchili.
El Razi
Co asteure, dins les payis arabes, gn a bråmint des ospitås ki s' lomèt di s' no.
Categoreye:Rilomés muzulmans Categoreye:Rilomés medcéns
Operaedje des tetes ås vatches
Categoreye:Maladeyes des bovrins L' operaedje des tetes ås vatches, c' est ene operåcion ki s' fwait so les vatches cwand ele s' î ont coixhî. Ci n' est nén si råle ki ça. Ça pout esse tot potchant dins les fis d' ronxhes, tot s' coûtchant so on boket d' veule, u tot s' atrapant l' tete dizo l' onglete e s' rilevant.
Les coixheures å tetes polèt esse simpes (djusse li pea k' est côpêye) u parfondes (aler disk' å tchenå del tete).
Ele polèt esse noveles, u pus deus troes djoûs viyes, ki sont ddja ki s' rifwaiynut, avou ene sipesse crape dissu.
Pocwè rfé les coixheures ås tetes ?
Dins sacwants cas, c' est ene operåcion co assez åjheye, et ça pout schaper ene u deus tetes. Ôtmint, li vatche årè bråmint moens di valeur, et minme diveur aler a l' abatwer. Les coixheures k' avindèt l' tchenå del tete vont eto amoenner, sins fåte, del mamite, ki pôreut passer ås ôtes cwårtîs.
Fråne (discramiaedje)
Frinne (toponimeye)
Operaedje des tetes ås vatches
Edoirmaedje et tinaedje astok
On-z edoime li biesse avou del silazene (xylazin), al pus hôte des dôzes. Adon, on l' abate, si ene ni s' coûtche nén tote seule. Come di djusse, el fåt coûtchî sol costé la k' i frè pus åjhey a operer.
I fåt cmincî pa passer ene buzete modrece dins l' tchenå del tete po n' nén côper dvins (cwan i n' a nén stî atrapé).
Po les viyes coixheures avou ene crape dissu, i fåt bén screper tote li playe, disk' a tant k' ele rissoeye a vif. Adonpwis, rakeude avou on fén fi ki s' rimagne tot seu, et ene fene aweye. Les serceyès awiyeyes di fi poligluconike (a môde do Vicryl (c)) sont foirt ahessantes.
Sogne après l' operaedje
On-z årè sogne di n' nén leyî l' vea aler après l' tete et rmoudri l' playe.
Si l' vatche est novelmint velêye, i fårè sayî d' mode a tinzayeure, po n' nén kel biesse atrape del mamite.
Si l' vatche est po-z aler bénrade setche, on l' pout leyî sins mode, après aveur sititchî on tube di setchixhmint dins l' tete.
Alére
P. Andresen & F. Luhman, Traitement chirurgical conservatoire des plaies complexes de la peau, du trayon et du paremchyme de la mammelle., Veterinary Medical Review 2/1976, e francès dins Le Point vétérinaire, vol. 7, l° 32, måss et avri 1978.
Vierna
Li vierna (eto: li viernea, el viernake), c' est l' sistinme di moennaedje d' on batea.
C' est sovint ene rowe avou des pougneyes po l' fé tourner.
Categoreye:Bateas
Sint På
Categoreye:Rilomés scrijheus Categoreye:Peres di l' Eglijhe Categoreye:Crustinnisse
Sint På ou På d' Tarse a skepyî diviè l' an 4 (après Djezus-Cri), ey a morou viè l' an 64.
C' est l' ome k' a candjî li såme des pretchmints da Djezu-Cri, et spåde li novele rilidjon mon les nén-Djwifs (les "djintis", did la li lomaedje "l' Apoisse des djintis").
Eto, i s' ritrouve rindjî å l° 6 des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart (la k' Djezus est 3inme).
Vicåreye
I vna å monde e l' Ciliceye (asteure li Tourkeye), d' ene famile djwive, mins k' aveut l' nåcionålité rominne. Il a stî aclevé el rilidjon djwive, foirt sitraegnmint. Il a eto aprins l' mestî di toetlî (fijheu d' toeteas d' toeles).
Estant djonnea, il ala studyî a Djeruzalem el sicole da Rabbi Gamayel, on fel prof di rlidjon del doctrene des Farizins.
Come militant djwif, i va traker les crustins, waitîs come des eretikes. Sint Stiene a stî touwé a côps d' pires dvant ses ouys (i wårdéve les mousmints des touweus, ki s' avént disboté, peu k' il årént yeu stî spités d' sonk).
Forire
thumb|300px|Forire véyu dol Voye Nosse-Dame d'Haurt. thumb|300px|Voye di Nassogne a Forire, diviè 1910, coleur a l' aiwe da Marie-Claire Lefebure thumb|200px|Li gåre do tchmin d' fier di Forire. framed|right|Sicrijhaedje so Forire pa Louis Grandmont dins ene gazete do sindicat d' iniciative diviè 1985. Forire (fr: Forrières) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nassogne.
Sint På
Vicåreye
Portant, sol voye di Damasse, il ourit ene vuzion : Djezus-Cri ki lyi aparexheut et lyi dire : «På, På, pocwè m' trakez vs ?» A dater d' adon, i divna onk des pus grands pretcheus do crustinnisse.
Forire
No di des plaeces di Forire
thumb|300px|Les "Pires do diåle" a Forire, coleur a l' aiwe da Marie-Claire Lefebure
Djeyografeye
Forire est metowe inte li Fåmene (a Bijhe) et l' Årdene des ôtes costés. Elle est boirdêye pa cwate gros hourleas: li Porea, l' Horzea, li Fayijhea et Tchantî. Elle est trevåtcheye pa l' Aiwe-di-Lome ki s' î recråxhe di troes rixhots, li Ri Beni ki s' a fwait maker a Lesterni (djeu d' mot, a cåze do spotaedje des djins d' Lesterni: les Makés), li Brandoye ki s' a fwait souker a Ambli (djeu d' mot, a cåze do spotaedje des djins d' Ambli: les Boks) et l' Ri del Fosse ki vént des campagnes d' Ambli, do costé d' Harsin.
Istwere
Dinltins, gn aveut deus Forire: Sint Mårtén, do costé d' Wavreye et Notre-Dame do costé d' Ambli, avou, inte les deus, l' Aiwe-di-Lome. Li pont des Bates n' egzistéve nén. On passéve Lome a wé.
Li gåre a sti agrandeye après l' guere di 1914-1918, po tcherdjî ås sapéns.
Sint På
Vicåreye
I voyaedja tocosté el Pitite Azeye, el Grece, el Macedwene, el Sireye ey el Palestene. I s' adressive aprume ås cminåltés djwives, mins î fourit sovint rbouté, et manca d' esse touwé pus d' ene feye. Adon, il ourit ptchî di pretchî ås nén-Djwifs k' acceptît pus voltî si catrucimaedje (lomé li "boune novele").