cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Codjowaedje e neyerlandès
Tins
Les tins e neyerlandès rimnut avou les tins e walons, å contråve di l' inglès wice c' est pus målåjhey. Mins néren, les cognes des viebes (tot ci ki est cawete et tchik et tchak) sont pus djondant di l' inglès ki do walon. Li walon, sins conter les dobes erî-tins, a dijh-ût diferins tins, a l' apozite di neyerlandès, k' i gn' a soulmint dijh.
OTT
L' OTT (Onvoltooid Tegenwoordige Tijd ) est l' indicatif prezintrece, e neyerlandès. Zijn (Esse ; Sey) Po les erîlés viebes, li modele "werken" (vir tåvlea) toûne todi avou les ôtes rîlés viebes k' ont l' cawete "-en", djô bén cåzumint tos les viebes, ecsepté "zijn" (vir tåvlea padzeu) eyet "gaan" (vir el deujhinme tåvlea padri) avou tos ses djérivés. Li rîle dins l' shuvant tåvlea est li-minme, ki ci soeye avou les viebes dont leus bodjes s' finixhèt avou : -ch ; -f ; -k ; -p ; -s ; -t, come werken. Obén avou les ôtes viebes s' finixhant e-n "-en", come vragen. Mins nerén, i gn' egziste des disrîlés avou cist infinitif.
Cougn
Sourdants
Categoreye:Usteyes al mwin Categoreye:Boskiyonaedje
Codjowaedje e neyerlandès
OVT
L' OVT (Onvoltooid Verleden Tijd ) est l' indicatif erirece durant, e neyerlandès. Zijn (Esse ; Sey) Contråvmint al OTT (Indicatif prezintrece), i gn' egziste deus erîlés modeles :
- Werken (on viebe dont l' bodje s' finixhe avou : -ch ; -f ; -k ; -p ; -s ; -t). Roci, l' bodje di werken s' finixhe avou : -k
- Vragen (on viebe dont l' bodje s' finixhe nén avou : -ch ; -f ; -k ; -p ; -s ; -t). Roci, l' bodje di vragen s' finixhe avou : -g
VTT
Li VTT (Voltooid Tegenwoordige Tijd ) est l' indicatif ripassé prezint, e neyerlandès. El madjorité prind l' aidant viebe hebben (aveur ; awè), mins des ôtes prindèt l' aidant viebe zijn (esse ; sey) ey end egzistêye ene dierinne categoreye di viebes ki polnut s' codjower avou les deus. Li pout awè ene seure lodjike. På egzimpe, les viebes d' mouvmints : gaan (aler), lopen (coure obén mårtchî), rijden (kidure) et tchik et tchak, si codjownut avou l' viebe : zijn. Des viebes ki polnut s' codjower avou les deus aidants, s' codjownut avou l' onk e sacwants cas ey avou l' ôte dins des ôtes cas. '''Hebben (Aveur ; Awè), come aidant viebe. Rîlé viebe (-en), prumî modele'''
— Werken (Bouter) '''Zijn (Esse ; Sey), come aidant viebe. Rîlé viebe (-en), prumî modele'''
— Zaken (Låtchî)
VVT
Li VVT (Voltooid Verleden Tijd ) est l' indicatif ripassé erirece durant, e neyerlandès. Li VVT, come li VTT, uze des aidants viebes ki variynut sorlon les viebes. Li principe est l' minme, ecsepté k' l' aidant viebe est codjowé ål erirece. '''Hebben (Aveur ; Awè), come aidant viebe. Rîlé viebe (-en), prumî modele'''
— Werken (Bouter) '''Zijn (Esse ; Sey), come aidant viebe. Rîlé viebe (-en), prumî modele'''
— Zaken (Låtchî)
OTTT
L' OTTT, obén lomé eto : OTTkT (Onvoltooid tegenwoordige toekomende tijd ) est l' indicatif futurrece, e neyerlandès. Come li pus sovint e-n inglès, l' OTTT uze on aidant viebe k' est : zullen. On-z uze, kécfeye, eto on aidant viebe e walon : aler (et tchik et tchak). Zullen, roci, est codjowé ål indicatif prezintrece.
OVTT
L' OVTT, obén lomé eto : OVTkT (Onvoltooid verleden toekomende tijd ) est li condicioneu prezintrece, e neyerlandès. Come l' OTTT, l' OVTT uze eto l' aidant viebe, zullen. Mins nerén, ci dierin est codjowé ål erirece durant roci, al plaece d' el prezintrece.
VTTT
Li VTTT, obén lomé eto : VTTkT (Voltooid tegenwoordige toekomende tijd ) est l' indicatif ripassé futurrece, e neyerlandès.
VVTT
Li VVTT, obén lomé eto : VVTkT(Voltooid verleden toekomende tijd ) est li condicioneu erirece, e neyerlandès.
Prumire troke
Li prumire troke des disrîlés viebes est li pus grosse troke d' el djinre e neyerlandès. Come totes les ôtes trokes, li prumire a, å moens, ene fonetike rîle :  ..-/ɛɪ/-....-/e/-....-/e/- . I gn' egziste cwatre dzo-trokes :
Deujhinme troke
Li deujhinme troke des disrîlés ey erîlés viebes n' est nén li deujhinme pus grosse troke, mins bén li troejhinme. Contråvmint al prumire, li deujhinme a deus fonetikes rîles : '''. ../iː/...-.../oː/...-.../oː/  eyet  .../ʌʏ/...-.../oː/...-.../oː/ '''.
Troejhinme troke
Li troejhinme troke des disrîlés viebes n' est nén li troejhinme pus grosse troke, mis bén l' deujhinme. Contråvmint azès deus prumires trokes, elle a deus categoreyes di fonetikes rîles, naçales eyet likides.
Naziå
Les viebes naziås do troejhinme troke e neyerlandès, c' est les viebes k' ont des sons naziås. Ces sons cial sont troes cossoûnes. Houte di çoula, c' est les minmes ki les cis k' on-z uze e walon : [m] ; [n] eyet [ɲ]. Tot rwaitant ces viebes la, on pout co ricnoxhe deus dzo-categoreyes avou deus rîles fonetikes diferintes : -/ɪ/- .... -/ɔ/- .... -/ɔ/- u -/ɛ/- .... -/ɔ/- .... -/ɔ/-.
Cwatrinme troke
Li cwantrinme troke des disrîlés viebes a 147 viebes ki l' shuvnut. Come li prumire troke, elle a soulmint ene fonetike rîle :  .../eː/...-.../ɑ/...-.../aː/...-.../oː/... .
Cénkinme troke
Li cénkinme troke des disrîlés viebes a 179 viebes ki l' shuvnut. Ele rishonne foitmint al cwantrinme ey elle a soulmint ene fonetike rîle eto :  .../eː/...-.../ɑ/...-.../a/...-.../e/... .
Shijhinme troke
Li shijhinme troke des disrîlés viebes a 172 viebes ki l' shuvnut. Elle a disk' asteure, come les ôtes trokes ecsepté l' deujhinme eyet l' troejhinme, ene fonetike rîle :  .../a/...-.../u/...-.../a/... .
Setinme troke
Li setinme troke des disrîlés viebes est ene mitan come li cénkinme troke da Hendschel, obén come li troejhinme troke e francès, dj' ô bén k' i gn' a cwate categoreyes.
Doen
Li viebe neyerlandès, doen, est principålmint uzé po fé (kécfeye, li viebe fé est tradujhî på maken). Mins nerén, li viebe, doen, vout ossi dire mete åk dins ene sacwè :
Hangen
Li viebe neyerlandès, hangen, est principålmint uzé po les råjhons dzeu :
Lopen
Li viebe neyerlandès, lopen, est uzé cwand ene sacwè fôrme ene sôre di tchimwin
Ophangen
Li viebe neyerlandès, ophangen, est uzé cwand on djin pindat ene sacwè so åk. Li viebe, ophangen, est on spitron viebe :
Zitten
Li viebe neyerlandès, zitten, est principålmint uzé po les råjhons dzeu :
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Croejhete Categoreye:Codjowaedje Categoreye:Neyerlandès
Bocse pîs-pougns
Categoreye:Spôrts di toursixhaedje thumb|Femreyes ki fjhèt del [[bocse birmåne oudonbén del bocse taye]] On lome bocses pîs-pougns, dispoy les anêyes 1980, les spôrts di toursixhaedje k' on tape avou des wants d' bocse eyet ki s' passèt so on rigne (oudonbén so on tapis). Les bocseus eployèt, a l' asulon do reglumint, les tecnikes di djambes (côps d' pî eyet côps di djno), les tecnikes di bresse (côps d' pougn eyet côps d' keute) eyet les tecnikes di tapaedje djus.
Emey les mî cnoxhowès sôres, i gn a:
Hårdêyes difoûtrinnes
Kickboxing
30 di djanvî
Li 30 di djanvî, c' est li 30inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 335 djoûs (336 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses
Vey eto:
Anêyes 100
anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100 | anêyes 110 | anêyes 120
30 di djanvî
Fiesses
28 di djanvî - 29 di djanvî - 31 di djanvî - 1î d' fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
Anêyes 100
100 | 101 | 102 | 103 | 104 | 105 | 106 | 107 | 108 | 109
30 di djanvî
Fiesses
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Anêyes 100
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
30 di djanvî
Fiesses
Categoreye:Date
Fåsse ambrôze
Li fåsse ambrôze, c' est ene plante d' Amerike mîtrinne et nonnrece, mins k' a stî aclimatêye ôte pårt, metans dins les payis del Mîtrinne Mer.
Dysphania ambrosioides (davance : Chenopodium ambrosioides)
Discrijhaedje
Rishonne nén må a ene kixhåde, avou ses foyes ås dints, et si long vert flormint, avou des ptitès grinnes. Mins ele ni pike nén.
André-Mutien Léonard
I fjha tenawete des pretchmints e walon, et l' cåzer åjheymint.
Fåsse ambrôze
Discrijhaedje
Ele crexhe disk' a 1 mete vint hôte.
André-Mutien Léonard
Do costé del rilidjon catolike, il esteut ene miete wårdiveus. 150px|vignette|gauche
Fåsse ambrôze
Discrijhaedje
Ele a ene odeur ene miete flairante.
Come yebe ås maladeyes
Come yebe ås maladeyes, on pout prinde les foyes ou les flormints. On eploye 20 grames di plante souwêye po on lite d' aiwe. On fwait boure, et leyî rashir li té 10 munutes.
On l' eploye po-z espaitchî les gåz des boyeas, et come tchesse-vier.
On l' dit eto soverinne po totes sôres di mås, come les målès rveyeures (dismenorêyes), les matchureas, l' asse, li five fagnrece.
Come yerbêye
Ele sieve eto come yerbêye.
Flamenco
thumb|Ene danseuse di flamenco (pondeure da John Singer Sargent, 1856 - 1925) Li flamenco, c' est ene danse espagnole, la k' el danseuse u l' danseu clatche a daegne avou ses talons.
Mwaissès dnêyes
Les danseuses ont sovint des grandès cotes a volant.
Å cmince, c' esteut on tchant, sins instrumint (canta). Adonpwis, gn a yeu ene guitåre po-z acpagnter. Eyet les clatchmints d' mwins (tapa). Li danse (baila) n' a vnou k' après.
Les sourdants do flamenco, c' est l' Andalouzeye do tins des Arabes. Mins ça a l' air d' esse, aprume ene danse di djupsyins. Avou, dabôrd, des aclapances arabes, djwives et espagnoles.
Categoreye:Danse Categoreye:Tchansons
Araegne di djårdén
L' araegne di djårdén, c' est ene araegne ki dmeure voltî dins les cortis.
Araneus diadematus
Discrijhaedje
vignette Les pates-grawes sont-st ahesseyes di sacwants havets ki polnut stitchî do velin.
Si coir et ses pates sont poyous.
Elle a ût-z ouys.
Montniye-Tiyoû (pitit ban)
Montniye-Tiyoû, la-minme Mont'gnî (davance Mont'gnî-l'-Tigneus) u Montgneye-Tiyoû ([FR] Montigny-le-Tilleul), c' est on ptit ban del veye do minme no, el province do Hinnot.
Esther Baiwir
thumb|(2002) thumb|Prezintaedje del mape del Beldjike do [[djåzant atlasse éndjolike (Esther, li mwaisse adjinçneuse, est a droete)]] Esther Baiwir, c' est ene ricwereuse sol walon.
Araegne di djårdén
Discrijhaedje
Come totes les araegnes, li måye est pus ptit ki l’ frumele.
Li vinte da l’ fumele est pus gros ki l’ ci då måle.
Esther Baiwir
Di s' mestî, elle est assistante et rcwereuse a l' univiersité (å cmince a l' ULg, après a Lîle).
Araegne di djårdén
Vicaedje
L’ araegne atrape si-t amagnî so s’-t arincrin. Ele sititche do velin dins l’ coir des insekes k’ ele vout magnî. Pu ele glumeye po fé do filé d’ soye. I sieve a rafårduler l’ moxhe, li påwion, li wesse, les mochetes, li cok d' awousse, li damjhele, les picrons k’ ont tcheyou dins s' rijhea.
Esther Baiwir
Elle est mimbe et onk des doetoes del SLLW.
C' est li ptite-feye da Louis Nisen.
Araegne di djårdén
Sourdant
Categoreye:Araegnes
Esther Baiwir
Sacwants ovraedjes pol walon
Ele dit l' sinne dins l' fime di racsegnes da Zavî Istasse «Li langue åd dibout del linwe».
Dispu 2016, elle overe a l' Univiersité d' Lîle sol picård. E 2019, elle î adjinçna on sincieus raploû so l' réndjolijhaedje atlasse des lingaedjes galiromans.
Sindicat
On sindicat, c' est ene soce d' ovrîs ou d' eployîs, ou d' ôtès djins do minme mestî ki s' metnut eshonne po disfinde leus droets. Et kécfeye endè dmander des noveas.
Motlî
Onk (ene) ki moenne on sindicat, on l' lome sindicalisse.
Onk (ene) k' est afiyî a on sindicat, on dit k' il est sindiké.
Sicrijheus e walon k' estént sindicalisse
* Categoreye:Soces
Passeu d' aiwe (ome)
On passeu d' aiwe, c' est onk ki moenne ene naçale po fé passer ene aiwe a des djins ou des ledjirès martchandijhes.
End aveut toplin so Mouze. Å djoû d' ådjoûrdu, gn a pus k' onk, a Åssôrt.
Leu sint patron, c' esteut sint Djulén (did la, li no d' on pont d' Lidje).
Sourdants
Categoreye:Corantès aiwes Categoreye:Mestîs
Arondixhmint d' Maaseik
L' Arondixhmint d' Maaseik est èn arondixhmint administratif del province do Limbork.
Referinces eyet sourdants
*
Jerry Lewis
Jerry Lewis a skepyî li 16 di måss 1926 ey a morou li 20 d' octôbe 2017.
C' esteut èn acteur do cinema estazunyin. Ey eto on tchanteu e-n inglès.
Li cinsî et ses efants (fåve)
Modêye Lamborelle (Feller) (so Wikisourd)
89
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100
84 | 85 | 86 | 87 | 88 | 89 | 90 | 91 | 92 | 93 | 94
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Juliette Franquet
Juliette Franquet, c' esteut ene sicrijheuse e walon, sikepieye diviè 1900.
Elle a-st eplaidî ene ramexhnêye d' arimés : "Di plouve et d' solo". Sacwants di ces boket la ont stî eredjistrés, dit pal sicrijheuse, so ene cassete odio, prodûte på CRIWE, avou on responda di l' oteur.
Di s' mestî, elle esteut dame di scole.
Franquet
Sidje di Damasse di 1148
Li sidje di Damasse al deujhinme croejhåde, c' esteut li såme decidé pol deujhinme croejhåde å concile d' Åke. C' esteut e moes d' djulete e 1148.
I fjhît corwêye, et awè stî el croejhåde po des biokes (po des pronnes).
Disrôlmint
Les rwès crustins (Croejhîs et årmêye di Djeruzalem) arivît divant Damasse avou des colones di chamôs poirtant leus bagaedjes.
Les disfindeus del veye les vont ataker å lon, mins sins les poleur fé stater.
Li londi 26, a Bijhe, la des wachlires di cavlîs trouks, cûdes ey arabes k’ arivnut å scours des assidjîs. Pol londmwin, on anonce l’ arivêye di l’ årmêye d’ Alepe da Nordine Mawmoude, eyet l’ cene di Mossoul di s’ fré Saifeddine.
Lete da Moinouddine ås assidjants
I va evoyî deus letes diferinnes. Ene ås Croejhîs, l’ ôte ås princes catolikes di Palestene.
Almagne do Levant
L' Almagne do Levant esteut on payis d' Urope disk' a 1990, cwand ele s' aveut ribanêye avou l' Almagne do Coûtchant.
Sidje di Damasse di 1148
Lete da Moinouddine ås assidjants
Ås prumîs, i dit k’ i va dner l’ veye a Norddine.
Ås deujhinmes, i dit k’ el va dner a Sayfeddine, et k’ après, i lzî va rprinde leus principåtés.
Li boûkete emacralêye (arimé)
thumb Li boûkete emacralêye, c' est èn arimé da Georges Ista, k' a stî eplaidî e 1917.
Sidje di Damasse di 1148
Lete da Moinouddine ås assidjants
Norddine va eto abriber sacwants hôt-plaecîs des crustins por zels atourner Conråde a candjî d’ plaece, eyet ndaler å Levant d’ Damasse, tot passant dins les cortis, griblés d’ francs tireus.
Li boûkete emacralêye (arimé)
Cotoû et tinme
Li nute di Noyé, on n' pout nén magnî crås. Adon on fwait des bouketes.
Elzès fåt rtourner dins l' paile, come les ôtes vôtes.
Sidje di Damasse di 1148
Lete da Moinouddine ås assidjants
Gn a nén ddja yeu cwate djoûs d’ batreye divant l’ coraedje-evoye.
Li boûkete emacralêye (arimé)
Cotoû et tinme
Ene pitite båshele, Mardjene, dimande a s' mame di sayî d' fé çoula. Ele hene li boûkete e l' air et… li boûkete disparexhe. I fåt rimete çoula dins ene sinne ki s' passe e-n on manaedje do cmince do 20inme sieke, sins loumire.
Sidje di Damasse di 1148
Lete da Moinouddine ås assidjants
Les Almands ervont so Bizance, et did la viè leu payis.
Li boûkete emacralêye (arimé)
Cotoû et tinme
Wice esteut ele don ? On nel sårè k' al fén del sipoûle.
Sidje di Damasse di 1148
Lete da Moinouddine ås assidjants
Categoreye:Croejhådes Categoreye:Sireye
Li boûkete emacralêye (arimé)
Tecses
Li mwaisse modêye, sicrîte diviè 1910, diveut esse e-n on sistinme di dvant Feller, u e «Feller timprou».
Ene modêye e rfondou walon a stî eplaideye cial e 2016, pu esse relodjeye so Wikisourd e 2021.
Boukete Categoreye:Noyé
Condrûses
Lès Condrûses (do latin Condrusi) èstinn on peûpe bèlje (saqwantes dijenut Cèles, d'ôtes dijenut co Tiwès) wou ç' qui l' contrêye aureut stî à nonne di Moûse, pa d'lé l' grand bwès d'Ârdène, è ç' qu'on lome asteûre li Condroz èt qui l' nom vinreut d' zèls. Nos lès conichans surtout dins lès scrîjadjes da Djule Cézâr "Li guêre dès Gaules", wou ç' qu' i cause di zèls come dès Tiwès (doubin Djèrmwins).
Anêyes 110
1î sieke | 2inme sieke | 3inme sieke
anêyes 90 | anêyes 100 | anêyes 110 | anêyes 120 | anêyes 130
110 | 111 | 112 | 113 | 114 | 115 | 116 | 117 | 118 | 119
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Gustin, el lapén pexheu (live d' imådjes)
thumb Gustin, el lapén pexheu (Gustin, èl lapin pècheû), c' est on live d' imådjes sicrit et dessiné pa Robert Arcq.
Il a stî eplaidî e 2019 (après l' moirt do scrijheu-dessineu) dins ls Eplaidaedjes do Bourdon.
Miråkes dins les hameas (tecses)
thumb|coviete Miråkes dins les hameas (Miraukes dins les amias), c' est on live sicrît pa André Quevrain avou troes coûtès noveles et 60 powezeyes.
Gustin, el lapén pexheu (live d' imådjes)
ISBN 978-2-930364-86-5
Miråkes dins les hameas (tecses)
Les tecses sont redjårbés e francès vizon vizu (mins l' francès est a droete, li walon a hintche).
Gustin, el lapén pexheu (live d' imådjes)
Categoreye:Lives d' imådjes e walon
Miråkes dins les hameas (tecses)
Il a vudî e 2013.
Sourdants
Categoreye:Lives e walon
Eminem
Marshall Bruce Mathers II, di s' no d' sinne, Eminem a skepyî li 17 d' octôbe 1972.
C' est on rlomé tchanteu d' rap k' a eto djouwé dins des fimes
Eminem Eminem
Motî toponimike Jespers
Li motî toponimike Jespers, pus spepieuzmint, li Live da Jespers so les nos d' plaeces del Walonreye et d' Brussele, ki l' tite e francès, c' est Dictionnaire des noms de lieux en Wallonie et à Bruxelles, c' est on live avou tos les nos d' plaeces del Walonreye (et d' Brussele, bén esplikés. Il a stî adjinçné pa Jean-Jacques Jespers, ey eplaidî e 2005, avou on deujhinme eplaidaedje e 2011.
ISBN 2-87386-409-5
29 di djanvî
Li 29 di djanvî, c' est li 29inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 336 djoûs (337 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Joseph Plateau
Plateau Plateau
Pierre-Joseph Proudhon
Pierre-Joseph Proudhon esteut èn anårtchisse ey on politikî francès, i disfinda purade l' anårtchi-socialisse.
Article 214 (tchanson e francès)
Article 214, c' est ene tchanson e francès k' a stî scrîte e 1914 pa Marie-Jean-Baptiste-Henri Malfait.
29 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Joseph Plateau
I vna-st å monde li 14 d' octôbe 1801 et mori l' 15 di setimbe 1883. Si pa esteut l' pinte Antoine Plateau.
29 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
27 di djanvî - 28 di djanvî - 30 di djanvî - 31 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
Joseph Plateau
Joseph Plateau est ricnoxhou po-z aveur discovrou l' sinteze do mouvmint, eyet edvinter, e 1832, li "phénakistiscope", on disse avou des imådjes, k' e l' fijhant tourner, on voet on mouvmint. Ciste edvincion la a moenné å cinema.
29 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Article 214 (tchanson e francès)
Elle est mî cnoxhowe pa l' incipite do resploe «elle est toujours derrière».
L' air a rsiervou po fé ene håvlêye di tchansons, tantea k' on l' pout mete po on timbe.
Tchanson sol gripe chinwesse
Vola ene modêye pus lådje-eployåve
🇱🇰 Ôte modêye vaici
Pî-note
Categoreye:Tchansons e francès Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Redjårbaedjes e walon Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon
Barack Obama
thumb|150px|(e 2012) thumb|si elijhaedje (ene miete fotant po [[Djôr Bush fi, veyou pa José Schoovaerts (dessén) et Lucyin Mahin (tecse)]] Barack Obama (rashiou aprume al comene come Barack Hussein Obama II), c' est li 44inme prezidint des Estats Unis.
Elî e 2008, i govierna di 2009 a 2016. I vna après Djôr Bush fi. I serè shuvou pa Donald Trump.
Ci fourit l' prumî prezidint ki n' esteut nén pår on blanc.
Elijhaedje et relijhaedje
Il a stî relî på Pårti democrate pu elî e moes d' nôvimbe 2008.
Si elijhaedje a stî bistoké dins bråmint des payis foû des Estats-Unis, copurade après li veyaedje-evi des Amerikins di cåze del politike do prezidint di dvant, George W. Bush.
Il a rpassé åjheymint cwatre ans pus tård, po ene deujhinme termene.
Rilomés spitchs
E moes d' djulete 2009, å Caire, i fjha on spitch bén etcherpeté, et pår abalancî, po djåzer des rapoirts des Estats Unis avou les Muzulmans. Et ricnoxhe ki c' esteut les Estats Unis les cåzes do ståraedje do prumî redjime democratike e l' Iran.
Ouve
Ses idêyes ont stî bråmint espaitcheye pa les republikins, mwaisses del Tchambe, pa moumints. Mins purade pa les poûssances politike, come li lobi des åres, et l' ci pro-israyelî.
Il a cwand minme adiercî :
Motî toponimike Jespers
Sourdants
Li live est dandjreus bråmint rashiou sol Live Carnoy so les viyaedjes, les hamteas et les aiwes del Beldjike. Mins gn a eto toplin des intrêyes ki n' sont nén dins l' Carnoy (metans «Botrange» («Bôdrindje»).
Barack Obama
Ouve
Il a fwait berwete :
Motî toponimike Jespers
Contnou
Gn a l' etimolodjeye des viyaedjes, des hamteas, des aiwes, et di sacwants nos d' pus ptitès plaeces.
Barack Obama
Shuvance
Ès sigond, Joe Biden, divénrè li 46inme prezidint estazunyin a pårti do moes d' djanvî 2021.
Motî toponimike Jespers
Contnou
Gn a eto les racsegnes administratives et on racourti di l' istwere di tchaeke ancyin ptit ban del Walonreye.
Barack Obama
Alére
Lucyin Mahin : "Tot çk’ Obama n’ sårè ddja fé", divins divins Li Rantoele l° 48, ivier 2008-2009.
Categoreye:Prezidints des Estats Unis
Motî toponimike Jespers
Corwaitaedje
Jespers dene sovint on clair racourti di l' etimolodjeye, rashî so l' Carnoy, li Herbillon et ds ôtes sourdants, mins tot decidant cwand les ôtes sont so dotance, et dner sacwants etimolodjeyes possibes. Loukîz a "Pondrome", metans.
Sacwants mots do walon ki sont dins l' motî toponimike Jespers (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Toponimeye do walon
31 di djanvî
Li 31 di djanvî, c' est li 31inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 334 djoûs (335 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Alene
Ene alene, c' est ene usteye do coibjhî, do gorlî po fé des trôs dvins l' cur.
Categoreye:Usteyes
Wilse (aiwe)
thumb|a Bnontchamp Wilse u li Wilse u l' Aiwe di Wilse, c' est ene corante aiwe ki prind sourd a Bastogne, å condå d' deus ris, li Baxhnåle et l' Bovire.
Coraedje
thumb A Bastogne, ele si lome «li Gros Bî».
Ele court adon viè l' Levant dins ls waides di Bjhåri, pu inte Arzi et Bnontchamp. C' est la k' ele trevåtche li frontire lussimbordjwesse.
Ele passe a Wilse minme pu endè va viè Merkholtz, divant di s' maxhî a l' Aiwe di Seure a Dirbach.
Elle a corou so 42 kilometes.
Sourdants
Categoreye:Aiwes del Walonreye Categoreye:Aiwes del Grande Dutcheye Categoreye:Vås d' Mozale
Tchimijhe
Ene tchmijhe, c' est on mousmint do dzeu do coir, avou deus mantches, ki s' abotnêye padvant; dinltins, djusse ådzeu, asteure, so tote li longueur.
Produjhaedje des tchmijhes e 21e sieke
Ele sont fwaite dins des tchinnes di costuraedje, sovint dins des payis especiålijhîs dins l' confeccion, e l' Afrike bijhrece ou l' Azeye (Pakistan, Bangla Dech).
Pormoennance
Categoreye:Telefoneye Li pormoennance, dins les tecnolodjeyes des telefones axhlåves (et, dabôrd, les sûtifones), c' est l' åjhmince ki l' abouné (abounêye) a di wårder si raloyaedje cwand i (ele) si pormoenne foû payis.
Tchimijhe
Rilomêyès tchmijhes
Li cene da Zabele di Castile (k' aveut prometou di nel nén rsaetchî) a dné l' no d' ene cote di tchvå.
Categoreye:mousseures
Mîtrinne Afrike
Li Mîtrinne Afrike (on dit eto : Afrike cintråle), c' est les payis metous å fén mitan d' l' Afrike.
Eyet sovint eto : li Gabon, li Guinêye ecwatoriåle, l' Angola, li Rwanda, li Bouroundi, li Tchade.
Mins, come les cis del dierinne roye, gn a des ôtes payis ki sont des côps metou avou, et des côps foû del Mîtrinne Afrike.
Categoreye:Afrike *
Antoine Plateau
Antoine Plateau (1759 - 1815), c' esteut on pinte di Tournai.
Brå-dlé-Bastogne
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Antoine Plateau
Ouve
Il a arindjî et fé des pondeures dins l' Palå do Govierneu di La Haye.
Il est li popa da Joseph Plateau k' edvinta e 1832 li "fenatitiscope", ene edvincion k' a moenné å cinema.
Aviyixhmint (biyolodjeye)
Categoreye:Biyolodjeye
L' aviyixhmint, el biyolodjeye, c' est l' efet d' l' ådje so tote vicante sacwè.
Elle est studieye sincieuzmint, aprume po-z aswadjî les arnåjhes des viyès djins.
Mark Rutte
Mark Rutte est on politikî neyerlandès eyet ancyin minisse-prezidint (lomé eto prumî minisse el Beldjike) del Neyerlande, etur 2010 yet 2021, cwand ès govienmint a tcheyou. Ç' est on mimbe do VVD, on pårti politike d' cinte-droete.
NordPresse
NordPresse est ene gazete-a-rizêye, k' est eto ene parodeye d' SudPresse (ene troke d' gazetes coinreces, ossu lomé : Sudinfo). Èç gazete a stî skepyî e 2014, på Vincent Flibustier (no d' pene).
Sudjet
NordPresse n'aveut pont d' sudjet aprume cwand il aveut askepyî, mins minme si c' est on media bedje, NordPresse aconte di pus e pus a l' actouwalité francesse.
Harleme
Categoreye:Gazetes di Beldjike Categoreye:Gazetes-a-rizêye
Vîs djoûs
Les vîs djoûs (pus politicmint comifåt ki "viyesse"), c' est l' dierinne termene del veye.
L' aviyixhmint est eto studyî el biyolodjeye, po totes les vicantès sacwès : loukîz a aviyixhmint (biyolodjeye).
Motlî
Les cis (cenes) k' sont dins leus vîs djoûs si lomnut des "viyès djins", ou des "vîs", radoûcixhanmint, des troes-côps-vint. Après 80 ans, des "cwate-côps-vint".
Dinltins, èn djin d' 50 ans esteut ddja waiteye come ene viye djin. Asteure, sapinse li spot del gazete Tintin, on s' loucreut voltî come djonne disk' a 77 ans. Adon, les "vîs", c' est les cwate-côps-vint.
Sacwants piceures des vîs djoûs
Sacwants divnèt pus sûtis, pus påjhires.
Sacwants refantixhèt.
Dinltins, bråmint des viyès djins s' ocupént di leus ptits-efants, k' i nd estént sovint les pårén et mårene.
Dispu les anêyes 1970, el Walonreye, totes les viyès djins ont leu pinsion. I plèt pus åjheymint aveur on pasmint d' tins.
Mins, todi pus sovint, les viyès djins sont "plaeceyes" pa leus efants : dj' ô bén : metous e l' ospice.
Categoreye:Ådjes del veye *
Codjowaedje passer
Li codjowaedje di "passer" est on codjowaedje erîlé del prumire troke da Hendschel.
Eto, i s' va codjower come "bouter".
Mins nerén, sorlon les rîles di scrijhaedje do son S, dins dierinne cossoune do bodje, li SS, va ridivni on simpe S divant ene cossoune
Les minmès rîles di candjmint di scrijhaedje do son K si rtrovèt po les viebes del deujhinme troke, sol piceure di "tchessî".
Hårdêyes difoûtrinnes
Passer
Fåcon perlin
thumb|Fåcon perlin dressî Li fåcon perlin, c' est on fåcon k' est aclevé po tchessî (fåkinreye).
Falco peregrinus mins gn a sacwants dizo-indjes.
Famile : Fåcnidîs
Discrijhaedje
Si grijhe coleur pout esse pus claire u pus foncêye. Li vinte pus blanc u pus rossea, avou des coûtès grijhès båres roydicirreces.
Ses lådjès noerès moustatches sont bén veyåves sol blanc del goidje et des tchifes.
Les frumeles sont beacôp pus grandes ki les måyes.
Leu cawe est foirt coûte.
Les djonnes sont foncé-bruns so li dzeu; pus clair so li dzo avou on royaedje di sclimpe et nén on båraedje a roye di cir come les oujheas fwaits. Leu pea so les pates, sol tchifrin et åtoû des ouys des djonnes est bluwåsse, dabôrd k' elle est djaene so les grands oujheas.
Vicaedje
I vole on moumint tot batant des aiyes, on moumint tot dmorant el minme plaece.
I tchesse les pietris, såvadjes canårds, les toûtrales, les colons mansåds, les courzetes. Aclevé, i pout touwer des såvadjès robetes et des lives, mins n' elzès såreut poirter evoye. I les apice tot ploncant sor zels did lon.
I vike dins les plins sins bwès, mins avou des falijhes po-z î acover. Pacô, i pout nitchî dins les clotchîs. E l' ivier, i vént cobén li long del mer, minme sins falijhes.
Sipårdaedje et voyaedjes
thumb|350px| Mape di spårdaedje daegnrece djaene: acovaedje e l' esté vete : dimorant bleu : voyaedjeu e l' ivier clair bleu : passant
Categoreye:Moxhets
Caclindjî
Li caclindjî ou frambåjhî, c' est on ptit bouxhon (20 a 40 cm hôt). ki vént el Walonreye et dins les payis timperés froeds, et ki dene on magnåve bleu poes diviè l' moes d' awousse.
Vaccinum myrtillus
Biyolodjeye
Li biyolodjeye, c' est l' syince ki studeye totes les vicantès sacwès.
Sacwants coxhes del biyolodjeye
A tchvå sol biyolodjeye et l' tchimeye, gn a l' biyotchimeye
Categoreye:Syinces *
Marone
Ene marone u on pantalon u u ene coulote u on cou-d'-tchåsse, c' est ene mousseure ki catche li drî et les djambes.
Poirtaedje do pantalon
Les pantalons, ci n' esteut k' po les omes disca diviè 1950 (divant, c' esteut råle di vey ene comere e pantalon). Mins dins des manaedjes k-i-gn-aveut, c' esteut l' feme ki poirtéve li marone.
El kimince do 21e sieke, e l' Urope coûtchantrece, gn aveut ostant d' comeres ki metént des pantalons ki des cene ki poirtént co des cotes.
Pårteyes d' ene marone
Categoreye:mousseures
Willy Vanderschueren
Willy Vanderschueren (di s' plin no: H. Willy Vanderschueren; racourti eto, inte pareys a lu, a: VDS ), c' esteut on prof d' univ (ULg) di fizike.
Il a skepyî diviè 1938, ey a crexhou a Lidje.
Il esteut speciålijhî ezès mzuraedjes electrikes ey éndjolikes. Et divins les apareys di mzeure fwaits po çoula.
Biyografeye
I raconte insi si prumî voyaedje e l' Årdene, tins del guere di 40:
I s' a metou a studyî l' radon, et ses mzuraedjes dins les anêyes 1990.
Ouve pol walon
Il î cmince pa-z espliker k' i fåt d' tote foice eployî des noveas mots po djåzer do sudjet:
I va don calker å pus sovint les noûmots do francès:
Mins ossu foirdjî deus troes mots tot seu: «spicilaedje», «areyateur»…
Tchant des Gåmets
Li tchant des Gåmets, c' est ene tchanson ki les Gåmets tchantnut voltî, et ricnoxhe come leu-z ime "nåcionå".
Willy Vanderschueren
Sourdants et pî-notes
Vanderschueren Vanderschueren Vanderschueren
Tchant des Gåmets
Categoreye:Gåmès Categoreye:Gåme
Paul Siméon
Paul Siméon, c' esteut on scrijheu e gåmès natif di Floreveye.
I cnoxheut eto l' walon avou l' accint do Bork.
Ouve
I scrijheut avou ene ortografeye foirt fonetike, k' il aveut foirdjî lu-minme.
Ses tecses ont stî eplaidîs dins Coutcouloudjoû, Singulîs et dins l' Avni do Lussimbork.
Il a scrît so Hinri Crotchet et sol floriconte del catedråle d' Aviote.
Simeon
Grevesse
thumb|right|230px|Grevesses vignette|Grevesse mecsikinnes Li grevesse, c' est ene biesse sins cronzoxhs avou 10 pates, ki vike dins les doûcès aiwes (ris, rivires et basses).
Les grevesses ont dné s' no a l' ôre des grevissîs.
Vicansté
End aveut bråmint el Walonreye e cmince do 20inme sieke (Aiwe di Lesse, Simwès, Aiwe d' Oûte). C' esteut des grevesses ås rodjès pates.
Coujhnåjhe
Cwand les grevesses cujhèt, ele divnèt rodjes. C' est cåze di l' ocsidaedje do fier k' i gn a dins s' carapace. Li rodje provént d' l' eruni (ocside di fier).
Sacwants sôres di grevesses
Categoreye:Grevissîs
Tchawe-sori
Ene tchawe-sori (ossu, padecô, sori volante, ou tchet-sori), c' est ene biesse ås tetes ki vole.
Ôre: kiroptere
Discrijhaedje
Leus doets del mwin sont divnous foirt foirt longs. Et, come ås djins, c’ est li troejhinme doet k’ est l’ pus long.
Divant-bresse
Li dvant-bresse ou li dzo do bresse, c' est l' pårteye do bresse metowe inte li pougnet et l' keusse.
Tchawe-sori
Discrijhaedje
Leus djambes sont ptites et leus pîs sont metous å rvier: les talons padvant et les årteas avou des grawes padrî.
Divant-bresse
Ås biesses ås cwate pates
Å cwate-pates, il est metou al pate di dvant, djusse la k' ele vént foû do coir, inte li keute et li djno.
Tcherpinte
Ås djins, il est basti so les oxheas lomés «radiusse» et «cubitusse». Mins, ås biesses ås cwate pates, li cubitusse est djusse on brostion d' oxhea.
Tchawe-sori
Discrijhaedje
Ene tchawe-sori a ene tote fene pea d’ ene seule pîce ki l’ rafûrlêye tote etire. Li pea des aiyes est foû fene.
1968
Ôtès djins
Categoreye:Date
Divant-bresse
Tcherpinte
Gn a des grossès voennes ki pasnut sol costé påmrece do dzo do bresse. C' est la k' on fwait les prijhes di sonk.
Tchawe-sori
Cike djournutrece
Ele vike li djoû dins des trôs, pindowe li cou e hôt. Ele sont la edoirmowes, pindowes pas leus grawes, li tiesse al valêye, les aiyes riployeyes, resserêyes åtoû d’ leu coir.
Divant-bresse
Valeur essegnrece
Li dzo do bresse, dins sacwants lingaedjes, riprezinte li foice ou l' ovraedje.
Tchawe-sori
Cike djournutrece
Ele rexhe del nute et, estant cåzu aveule, ele si moenne avou come on radår. C' est des ultrasons k' on ôt don nén. Mins on lzès pout rschoûter avou des apareys especiås.
Éric Pacquart
Pacquard Eric Pacquart, c' est on scrijheu bedje ki vike co å djoû d' ouy. Il a vnou å monde a Mont e 1963; asteure i dmeure el France.
Divant-bresse
Sourdant
Categoreye:Antomeye
Éric Pacquart
Come sacwants ôtes sicrijheus bedjes (metans, Emile Verhaeren), il a stî oblidjî di scrire e francès po des råjhons economikes.
Tchawe-sori
Amagnî
E Braezi, i gn a deus ou troes indjes li suçnut li sonk des biesses, mins totes les ôtes magnnut des fruts, des pexhons, des insekes. Les nosses ni magnnut ki des insekes.
Éric Pacquart
Ès prumî roman, scrît el Beldjike cwand i boutéve co å tchmin d' fier, si lome "Block Système".
Tchawe-sori
Mopliyaedje
C’ est ene biesse ås tetes : ses djonnes skepeynut vicants et vont boere li laecea d’ leu mame.
A l’ ahan, ele si doevnut acopler et magnî po s’ fé del cråxhe po pleur passer l’ ivier e doirmant et tot ricmince 7 a 8 moes après.
Di l’ ivier, ele sont sovint dins les bômes wou çk’ i fwait frexh et la k’ i n’ djale nén. Elle î dimornut pindowes sins poujhî dins leus rezieves di cråxhe.
Au bontins, ele cominçnut a s’ dispierter et s’ evolnut po sayî di trover des tchabotes po djonnler. Ele s’ î rtrouvnut a 10, 20 disca 50.
La, les djonnes crexhnut troes moes dins l’ vinte di leu moman. On côp k’ i sont vnous å monde, li laecea di leu mame est télmint ritche k’ i nelzî fåt ki cwate samwinnes divant di poleur voler.
Telemoennance des tchawe-soris
Elle evoynut des sons k' ene djin n' såreut etinde, di 36 a 45 kiloherz. Po les orayes di djin, c’ est inte 20 herz et 20 kiloherz (cwand on-z-est djonne).
Di 10 criyaedjes al sigonde cwand l’ tchawe-sori ni fwait ki voler, ça va disca 40 à 60 cwand elle atake et porshuve des moxhetes !
Leu criyaedje arive su l’ aroke et erva aviè leus orayes, çou ki fwait ki, sins vey, les tchawes-soris candjnut d’ voye e-z « advinant » l’ aroke. E-n on schita d’ sigonde, ele polnut sawè si l’ aroke est grande, sitroete, si c’ est lon ou près, si c’ est vicant, si ça vole rade.
Les specialisses ont des ptites boesses electronikes ki candjnut les Herz di leus criyaedjes et insi, on les pout etinde tchessî.
el Walonreye
End a 23 sôres, metans:
foû del Walonreye
I gn a 951 sôres so tote li Daegne (fok ene trintinne di sôres e l' Urope.
Vo ndè la sacwantes pus rlomêyes ki ls ôtes.
Vicansté
Eles sont todi pus råles a cåze del mannixhance.
Pus waire di viyès måjhones (les måjhons d’ asteure n’ ont pupont d’  craeyes); pus  waire di ptitès cinses, di ståves, di gregnes, di gurnîs, cåzu pupont d’ håyes.
Doûcès creyances
Ele ont stî foirt sovint ametowes di esse li cåze di totes sôres di mås.
On djheut k’ ele s’ agripént dins les longs tchveas des comeres.
Les sôrcires metént sovint des ptits bokets d’ tchawe-sori dins li rcete di leus comaxheures.
On clawéve ene tchawe-sori so les ouxhs des gregnes po sayî di lzî fé sogne.
Fotos di tchawe-soris del Walonreye
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Biesses ås tetes * Categoreye:Raspepyîs årtikes
Hassan II do Marok
Hassan II do Marok a skepyî li 9 di djulete 1929 ey a morou li 23 d' djulete 1999.
Jeronimo
Jeronimo, c' est on tchanteu beldje eyet francès-cåzant ki vént d' Lidje.
Hassan II do Marok
C' esteut l' fi da Mohammed V eyet l' pa da Mohammed VI.
Categoreye:Marok Categoreye:Rwès et impreurs Categoreye:Rilomés Marokins Categoreye:Rwès et zultans do Marok
Jean Bury
Di s' mestî, il esteut graveu so keuve. I fjha del rezistance tins del guere di 14, mins i dva peter evoye el Holande, la k' i dhota.
Ouve pol walon
Dins ses scrijhaedjes il askepia bråmint d' noûmots, inte di zels, sapinse lu, zuvion.
Coridjrece
Ene coridjrece (on dit eto: ene ricoridjrece, on coridjoe), c' est on programe infôrmatike ki coridje les tecses dins on metou lingaedje.
Jean Bury
Ouve pol walon
Il amonta li soce di scrijheus La Wallonne e 1892, eyet manaedjî ene gazete e walon, l' Airdiè, ki parexha di 1892 disk' e 1894. Il aveut-st eto amonté des ôtes gazetes e walon : "Li lampion" eyet "Li spritche".
Coridjrece
Ricoridjreces do walon
Les prumirès coridjreces do rfondou walon ont stî diswalpêyes pa Pablo Sarachaga sol sistinme d' operance Linux diviè 2002. Docô après, Francis Baudoux les a radapté å sistinme d' operance Windows.
Vincent Flibustier
Vincent Flibustier (no d' pene), c' est l' askepieu del gazete-a-rizêye : NordPresse.
Coridjrece
Ricoridjreces do walon
Simon Stasse a eto bouté so ene ricoridjrece avou l' ortografeye di l' accint lidjwès e sistinme Feller, come dins si motî. C' est po çoula ki totes les cognes d' on mot, spotcheyes et nén spotcheyes, sont markêyes. Eto les femrins.
Jean Bury
Ouve pol walon
So ene vintinne d' anêyes, i scrijha ene céncwantinne di pîces di teyåte et ene dijhinne di ramexhnêyes d' arimés.
Vincent Flibustier
NordPresse
🇱🇰NordPresse
Coridjrece
Ricoridjreces do walon
Li coridjrece e rfondou a d' aprume eployî l' sistinme Ispell, poy GNU Aspell, et asteure les pus nouvès rcoridjreces sont rashîtes sol sistinme Hunspell.
Jean Bury
Hårdêye difoûtrinne
Bury Bury
Vincent Flibustier
Ôtes boutaedjes
Vincent Flibustier dene cours dins des scoles po aclever les efants, les djonneas eyet les mwaisses di scole ås medias. Pindant l' anêye 2020, il asprouve d' pårticiper a The Voice Belgique (ene emission d' muzike, sol les tchinnes di televuzion del RTBF).
Coridjrece
Ricoridjrece do rfondou walon
Categoreye:Sicrijhaedje Categoreye:Programes infôrmatikes
Viebe difåtiveus
On viebe difåtiveus, c' est on viebe ki n' si codjowe nén a tos les tins et totes les djins.
Sourdant
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Poytî
On poytî, ene poytresse, c' est ene djin ki tént des poyes.
Les poytîs industriyels polèt awè disk' a des cint meyes polets.
Categoreye:Mestîs Categoreye:Poytreye
Toetea (diyacritike)
Li toetea u tchapea, c' est on sene diyacritike, k' on mete so ene lete, et k' endè candje li valeur.
Så mozale
Li så mozale u så bossene, c' est ene så ki s' prezinte come èn åbe ås lådjès foyes.
Salix caprea
Toetea (diyacritike)
Sistinme Feller
Les minmes, avou li lete â
Så mozale
Categoreye:Åbes
Toetea (diyacritike)
Li tchapea e francès
Li tchapea di sacwants mots francès riprezinte pacô on S do tayon-bodje latén, ki s' a wårdé e walon, mins eto e-n inglès u e-n itålyin.
Categoreye:Diyacritikes
Duran Duran
Les Duran Duran c' esteut ene binde di tchanteus new wave inglès.
Plakes
Categoreye:Bindes di tchanteus
21 di decimbe
Li 21 di decimbe, c' est li 355inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 356inme po ls anêyes bizetes), avou fok 10 pitits djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Nestor Makhno
Nestor Makhno ([UK] Нестор Іванович Махно) esteut èn ånartchisse oucrinyin k' aveut, avou les Rodjes (les comunisses k' estént les ahiveus del URSS), kibatou conte li blanke armêye då tzar. Mins nerén, pus tård, etur 1920 eyet 1921, i va s' kibate conte li rodje armêye eto. Nestor Makhno est l' ahiveu del Makhnovtchina. centré|vignette|319x319px|Drapea del [[Makhnovtchina : "Moraedje po les innmis des libes bouteus"]]
Mustea
Gn a èn ôte pitit oxhea ki dischind avou lu, c' est l' aweye del djambe.
Nestor Makhno
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Anårtchisse
21 di decimbe
C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Airtchîs. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Gadots.
Mustea
Discrijhaedje
Li mustea s' prezinte come on oxhea triyingrece, avou ene cresse pa padvant: c' est l' schinon del djambe.
1967
Ôtès djins
Categoreye:Date
Mustea
Maladeyes do mustea
On s' coixhe sovint å mustea: li coixheure si lome ene muslire.
Categoreye:Antomeye
21 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
19 di decimbe - 20 d' decimbe - 22 d' decimbe - 23 d' decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
A l' åvrûle des gaeyîs (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon thumb|Coviete A l' åvrûle des gaeyîs (A l' auvrêre des gayîs), c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Emile-Joseph Piret ey eplaideye a Fosse e 1953.
Tchivene
El tchivene (li tchvene), c' est on pexhon des doûcès aiwes.
Li ptit si lome tchivinea.
Squalius cephalus
Discrijhaedje
Categoreye:Pexhons
Indje (biyolodjeye)
thumb|[[Rindjmint do vicant]] Ene indje u espece, el biyolodjeye, c' est ene sôre di biesse, di plante, di bactereye ki les individus si plèt rprodure inte di zels, et dner des djonnes u des ôtes individus djusse come zels.
Mwaissès dnêyes
Les indjes sont rindjeyes dins des djinres, zels-minmes trepåtchîs dins des familes. Li syince ki parpinse ces rindjaedjes la si lome li sistematike.
Lomaedje d' ene metowe indje
Dispu Linné, tchaeke indje poite on no e sincieus latén, avou deus mots, li prumî avou ene grande lete. Metans
Po des indjes foirt corantes, li no est kécfeye dobe :
Dizo-indjes
Les indjes polèt aveur des dzo-indjes, ki les individus sont ene miete diferins, mins ki s' polnut todi mopliyî avou l' ôte dizo-indje. Les dzo-indjes sont houkeyes pa on no ås troes bokets. Boutans :
Indjes et ecolodjeye
Cwand gn a bråmint des indjes e-n ene biyonaxhe, on dit k' i gn a del biyovaryisté.
Categoreye:Rindjmint do vicant
Jali
Jali est on tchanteu beldje yeyet rwandès ki tchante e francès. Asteure, i vike a Brussele.
Luigi Giuseppe Lasagna
Luigi Giuseppe Lasagna a skepyî a Montemagno li 4 di måss 1850 ey a morou a Juiz de Fora li 6 di nôvimbe 1895. C' esteut on curé itålyin salezyin k' a divnou eveke titulaire d' Oea li 10 di måss 1893 disk' a s' moirt.
I fourit apriyesté e 1873. Di 1876 a 1873, il a stî missionaire e l' Ourougway et pu e Braezi.
Il a metou so pô les ouves salezyinnes e Braezi et e-n Ourougway.
Il mora e 1895 a Juiz de Fora, dins èn accidint di tchmin d' fier cwand deus tréns del kipagneye Estrada de Ferro Central do Brasil s' ont sbeulé.
Cawete -isté
Li cawete -isté, c' est ene cawete, ene miete vicante, acawêye a èn addjectif et ki bastit on sustantif ki dene li cwålité di l' addjectif dit dins ene fråze di mouwance.
Motlî Djôr so des rapinsêyès etimolodjeyes di mots roumins
Li motlî Djôr so des rapinsêyès etimolodjeye di mots roumins, ki s' vraiy tite, c' est ''Étymologie roumaine revisitée. De la Rîmŭ ne tragemŭ'' (etimolodjeye rouminne ratuzêye. Nos tirans après Rome), c' est on motlî etimolodjike di mots do roumin, sicrît pa Djôr Staelens.
Cawete -isté
Etimolodjeye
Ele soude del cawete -sté cwand l' bodje finixh pa ene cossoune, po shuve li rîle des troes cossounes.
Motlî Djôr so des rapinsêyès etimolodjeyes di mots roumins
ISBN 9781084130487
Nicolas-Joseph Grisar
Nicolas-Joseph Grisar, c' est on scrijheu e walon, onk des prumîs pol payis d' Nameur.
Cawete -isté
Istwere
Des sfwaits mots si rtrouvnut dedja e vî walon:
Nicolas-Joseph Grisar
Di s' mestî, il esteut curé.
Motlî Djôr so des rapinsêyès etimolodjeyes di mots roumins
Dinêye etimolodjikes pol walon
Gn a ossu des atåvlaedjes d' ene novele etimolodjeye po 46 mots walons; houte di çoula, 72 ôtes côps, li live cåze do walon, po-z aspaler l' etimolodjeye d' on mot roumin.
Cawete -isté
Dins les noûmots
Li cawete a rsiervou po riwalnijhî des calcaedjes do francès avou l' cawete -ité, foû d' on cotoû d' mouwrece.
Nicolas-Joseph Grisar
Ouve
Il a scrît des hagnantès tchansons, bråmint disconte li redjime otrichyin pu francès.
Motlî Djôr so des rapinsêyès etimolodjeyes di mots roumins
Racourti e walon
Dins l' live, gn a on racourti e walon, ca c' est tot boutant pol walon ki li scrijheu a discovrou des motîs do burton avou des parintêyes des ôtes lingaedjes gayels.
Limerlé
Limerlé (la-minme e sistinme Feller, Limèrlé; F. Limerlé), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' rebanêye comene di Gouvi, e l' province do Lussimbork.
Motlî Djôr so des rapinsêyès etimolodjeyes di mots roumins
Sourdants
Categoreye:Roumin (lingaedje) Roumin
Limerlé
Hamteas
Viyaedjes administrativmint e ban d' Limerlé divant 1977:
1969
Walon
thumb|Coviete di "Skernaxhes"
Limerlé
Tuzance walone
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Cawete -isté
Acawaedje
Po foirdjî des noûmots avou l' cawete -isté, li bodje doet esse li femrin addjectif. Cwand l' femrin si fwait avou on halcrosse E, gn a nole rujhe:
Nerén s' i gn addja on halcrosse E a l' omrin: