cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Louis Lecomte
thumb|left|120px Louis Lecomte, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Cargnon e 1900 et k' a morou a Mont-so-Mårciene e 1971. I dmoréve a Tcheslinea.
Mwaissès dnêyes
Il a cmincî a scrire e walon diviè 1920 et s' a djoké e 1943.
Après aveur djouwé teyåte, i scrît lu-minme sacwants pîces; adon-pwis, des tchansons e walon (tchantêyes pa Raoul Dewigne), ene ramexhnêye d' arimés et cwate schorsêyes di noveles.
Come romantî, c' est onk des meyeus scrijheus des belès-letes e walon.
Marcel Fabry, l' adroveu di «Ramadjes», li rwaite come on scrijheu impressionisse.
Si feye Marcelle Lecomte a eto scrît e walon.
Sipepieuse biyografeye
I crexhe dins l' payis d' Tchålerwè, wice k' i boute come electrizyin.
E 1939, dandjreus k' i saya di fé måluzance di lu. Il schapa, mins è dmorer aveule. C' est çou k' i raconte — sins dire ki c' est lu — dins "Ramadjes", scrît e moes d' nôvimbe 1939.
Après l' guere di 40, il ala dmorer a Brussele, et s' î astaler come comierçant. Adon, i va scrire des tchansons e francès, dizo l' no d' pene di "Louis Gall". Il a bén toirtchî 120 tchansons po ls efants et 250 po les grandès djins. Ses compôzeus fourît Octave Grillard et Joseph Bachy. Ses tecses ont stî tchantés pa Georgette Plana et Rose Avril.
Sourdants
Lecomte Louis
Calciom
Li calciom, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalino-tereus, d' essegne atomike Ca, limero atomike 20 eyet masse atomike 40,078.
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Elemints tchimikes
Clavete
Li clavete, c' est on long fén oxhea sins miyôle, ki raloye li spale a l' oxhea del pwetrene (sternom).
Les biesses ås cwate pates n' ont nole clavete.
Maladeyes del clavete
categoreye:Antomeye
Facse
On facse, c' est ene usteye di buro, k' evoye et ki rçuve des imådjes (mins å pus sovint c' est des letes) pås fis do telefone. Li papî insi rçpu si lome eto on facse.
Evoyî on facse si dit facser; l' operåcion si lome facsaedje.
Dispu l' arivêye del Daegntoele ås waibes, les facses ont bråmint stî replaecîs pa les emiles.
On papî so les facses (so l' Aberteke)
Categoreye:Burotike
1447
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Åwe
åwe di poyî, magnant|thumb Ene åwe u ene oye, c' est èn oujhea del dizo-famile des åwinîs. Li måye si lome djår ou cok d' åwe; les poyons si lomnut oyon.
Sincieuzmint, li mot «åwe» pout esse loukî come èn emacralé mot, ca i rascove des sôres d' oujheas di diferins djinres.
åwidîs
En revenant de la belle Rochelle (tchanson e francès)
En revenant de la belle Rochelle, c' est ene viye tchanson e francès.
Ratournaedjes e walon
Li tecse a stî rmetou e walon pa Chantal Denis diviè 1998. <i> Tot m' pormoennant sol voye del citadele, Dj' a rescontré, troes spitantès båsheles
c' est nosse walon ki nos moenne et ki nos moenne c' est nosse walon ki nos moenne å lon
… et sins tchoezi, dj' a rabressî l' pus bele
… ele m' a dmandé "pocwè mi et nén zeles?"
… mes sours eto, ont leu cour ki gonfele
… dj' a respondou, paski c' est vos l' pus bele.</i>
Sourdant
Categoreye:Tchansons e francès Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Tchansons d' efant Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon
Tchermila (coujhene marokinne)
Contnou
On pout mete totès sôres d' ingredyints po-z aprester li tchermila.
Eployaedje
On l' pout cossemer so l' amagnî. Metans divant l' prezintaedje d' on polet, d' on pexhon so on plat.
Cwand on atchtêye des amagnîs abeye-abeye å botchî (brotchetes po cure å greyi), on pout mete do tchermila avou dins l' satchot.
E s' måjhon, on curè li "tchermila" tote seule, kécfeye avou li djezî et l' foete d' on polet, pu mete li såce dissu l' polet divant del prezinter a tåve.
On pout eto bôrer on pexhon avou (a môde di "farce").
Categoreye:Amagnîs marokins Categoreye:Såces
1731
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750
Ramadjes (noveles)
thumb|Coviete Ramadjes ("Ramâdjes", c' est on live avou deus noveles da Louis Lecomte, k' a vudî e 1942
1731
1726 | 1727 | 1728 | 1729 | 1730 | 1731 | 1732 | 1733 | 1734 | 1735 | 1736
Ramadjes (noveles)
Li prumire, "Patachon", c' est l' istwere d' on tchåfeu d' camion ki fwait l' tournêye di l' Årdene et raler sol payis d' Tchålerwè. I va toumer e pane di frin dins l' dischinde viè Astire...
Li deujhinme "Ramadjes", k' a dné l' tite å livret, sereut otobiyografike. C' est èn ome k' a volou fé måleur di s' lu et-z è dmorer aveule, k' est a l' ospitå et k' ôt les berdelaedjes des viziteus.
1731
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1731 do calindrî grigoryin.
Ramadjes (noveles)
Li live est enimådjî pa Octave Camus.
1731
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ramadjes (noveles)
Il a stî saetchî a 350 egzimplaires.
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Vitamene
thumb|Poyon avou les pates schåyeyes, d' on manke di vitamenes Ene vitamene, c' est ene sustance biyolodjike, nén prodûte på coir, k' aide bråmint a ene ou sacwantès metowès reyaccions biyotchimikes des djins et des biesses.
Les vitamenes ont stî cnoxhowes, å cmince, pa les maladeyes ki leu mancance provoke, come li scorbute ou l' beriberi.
Vitamenes dismantchåves dins l' ôle
* Categoreye:Droukes d' apoteke
Wespî
thumb Les wespîs ou: les djolis hapeus d' wesses, c' est des beas grands moxhons å ploumaedje carimadjoylé, k' apicèt des wesses tot volant.
Merops spp
Discrijhaedje
Leus penas sont foirt pondants, a môde di triyingue.
Leu cawe est mo longue.
Les måyes ont a pô près l' minmme ploumaedje ki les frumeles.
Li betch est longou, ene miete cron sol dibout.
Vicaedje
Les wespîs s' adjocnut voltîs al copete des bouxhons et so les fis d' telefone.
I volnut come les orondes, balter sacwants côps, pu planer. I polnut voler bråmint pus radmint po-z apicî ene proye: des wesses, des moxhes, u des ôtes insekes. Adonpwis, i rvegnnut so leu djoke, et disçôpecer leu proye divant del magnî.
I vicnut dins les campagnes avou des bouxhons plik plok, et pus voltî åd dilong des aiwes.
I fwaiynut leus nis tote ene volêye al minme plaece: i cåvelnut on trô, roye-di-cirmint, dins on hourlea, on falijhea di fråle tere et ponre tot å coron.
Sourdant
Categoreye:Oujheas Categoreye:Biesses foû del Walonreye
1î d' may
Li prumî d' may, c' est li 121inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 122inme po ls anêyes bizetes), avou 244 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
29 d' avri - 30 d' avri - 2 d' may - 3 d' may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Li Grande Ombwè
Li Grande Ombwè (e lussimbordjwès Oberwampach), c' est on viyaedje del Grande Dutcheye.
Lingaedje do payis : lussimbordjwès (mins l' Walonreye walon-cåzante n' est nén lon : a Bnontchamp et Madjrè).
Categoreye:Grande Dutcheye do Lussimbork
Lete H
thumb|250px|Grands et ptits H Li lete H, (grande lete “H”, pitite lete “h”), c' est 8inme lete eyet l' 6inme cossoune di l' alfabet latén.
E walon (rifondou et sistinme Feller, mins nén divant 1900), li lete H riprezinte todi l' son H vuzlé (/h/).
e rfondou walon
Les H do rfondou sont bråmint des H prumreces (hepe, håye), å pus sovint d' ene etimolodjeye tîxhone.
Ådvins des mots, sacwants H provnèt do ristopaedje d' on ahiket : brouheur / ahessî.
dins des betchfessîs scrijhas
Li lete H si rtrouve eto :
dins les walons coinreces
🇱🇰 halcrosse H Dins les accints do walon, on a on fondaedje do H tot vnant erî do walon do Levant. I pout aveur des pus flåwes prononçaedje (Basse Årdene), ene espaitchance do loyaedje (walon do Mitan), mins å coron (walon do Coûtchant), n' a pus ni prononçaedje n espaitchance å loyaedje.
e francès
🇱🇰 halcrosse H
e l' espagnol
Li H dins l' dobe lete HU sieve a scrire li son W dins sacwants nos d' plaeces (Huelva).
Categoreye:Alfabet latén Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Cossounes
Ayiti
L' Ayiti, c' est on dislaxhî payis des Carayibes. C' est l' mitan coûtchantrece d' ene iye, l' Espagnola, k' å Levant, c' est l' Republike Dominikinne. Mwaisse veye : Pôrt-å-Prince
Dimorants : (Ayicyins, Ayicinnnes)
Lingaedjes :
Istwere
C' est avår la ki Cristofe Colombe a disbarké e l' Amerike. Et sayî di fé bouter les Indyins, k' ont finålmint tertos morou. Adon, les colons ont-st amoenné des sclåves d' Afrike po fé l' ovraedje.
Elle a ddja stî dislaxheye e 1802. Mins elle a dvou atchter si indepindance al France da Napoleyon Bonapåre k' aveut dandjî d' bråmint des liårds po fé ses gueres.
Dispu li cmince do 20inme sieke, c' est cåzu tos dictateurs k' ont moenné la payis.
Politike
E moes d' måss 1908, li prezidint Nord Alexis aveut coulbuté li ci k' esteut prezidint dvant lu. E moes d' decimbe del minme anêye, i fourit disdjoké a s' toû pa l' djenerå Antoine Simon. Et s' fala-t i k' i s' såvaxhe so on batea francès po n' nén esse macsådé.
Après, les pus rlomés dictateurs seront :
Dispu 2010, li novea prezidint, Martelly saye di fé mî ki les cis di dvant.
Djeyolodjeye
thumb|Damadjes do tronnmint d' tere di 2010 a Jacmel Metowe so ene cingue di tronnmints d' tere. End a yeu on teribe li 12 di djanvî 2010, k' a fwait dipus d' 200.000 moirts (kécfeye moens), veyanmint kel mwaisse veye fourit acsûte, copurade les pôves coulots, avou les måjhons basteyes al varade.
Economeye
Onk des payis les pus pôves del Daegne.
Après ene
Ele vike bråmint avou l' aidance eternåcionåle. Inte di zels, ene SNR walone, l' ADESH, amontêye pa Bruno Picård, on tchanteu e walon.
Alére
Louis Baijot, "Cwand l' tere si rewoeye", Li Rantoele 54, esté 2010.
Categoreye:Carayibes *
1448
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Les aiwes di Tongue (arimé)
Les Aiwes di Tongue, c' est èn arimé sicrît pa Lambert de Ryckman e 17inme sieke (dabôrd, e scrijha di dvant Feller).
Il est rprins e scrijha Feller divins l' grosse antolodjeye Piron.
Sudjet
I moke les doûcès creyances so les viertus riwerreces des aiwes di Tongue.
Aiwes Categoreye:Doûcès creyances Categoreye:Medcene
Åwinîs
Les åwinîs, c' est ene dizo-famile des åwidîs, ki rashonne les åwes vraiyes (nén les cégnes, metans).
Categoreye:Familes des biesses Categoreye:Åwidîs
Soreye
Ene soreye, (on dit eto on soriaedje), c' est li plaece avou on bea waezon, po stinde les mousmints k' on va rfrexhi co on côp, po k' i soeyexhe bén blanc.
Mete des draps al soreye, c' est lzès mete al rimouye.
7 d' avri
Li 7 d' avri, c' est li 97inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 98inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 268 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Soreye
Li mot soreye est li svierba d' on viebe "soryî"; si soryî prinde l' air a l' ouxh, a l' esté.
7 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Soreye
C' est des mots k' on n' dijheut, disk' å 20inme sieke, k' el Hôte-Årdene.
7 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
5 d' avri - 6 d' avri - 8 d' avri - 9 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Tchålerwè Coûtchant (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Tchålerwè Coûtchant est ene ståcion del blouke di Tchålerwè då ledjir metro d' Tchålerwè, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu.
Dårmè Pidjes | Tchålerwè Coûtchant | Tchålerwè Vilete
Tchålerwè Beas-Årts | Tchålerwè Coûtchant | Tchålerwè Vilete
Betchfessî scrijha
On betchfessî scrijha u diyasistinme ortografike, c' est on scrijha ki rprezinte on son u on foninme k' est prononcî foirt diferin totavå les accints d' on lingaedje nén co rfondou.
Eto, ci son u ci foninme la, serè scrît di dpus d' ene manire si on s' sieve d' ene ortografeye fonetike.
Dins ene ortografeye ortografeye rifondowe, li son u l' foninme est todi scrît pareye.
Uzaedje
Les betchfessîs scrijhas sont-st eployîs purade dins les lingaedjes ki s' ont rfondou å 20inme sieke, et k' ont on grand dispårdaedje djeyografike di leus pårlers, et nole grande veye metowe å corin do payis. Gn a, metans, e walon, occitan, burton, pweturlin (c' est l' ortografeye a betchfessîs scrijhas do burton et do pweturlin k' a dné l' idêye d' eployî cisse tecnike la pol walon).
Istwere do diswalpaedje des betchfessîs scrijhas e rfondou walon
Les prumîs betchfessîs (såf oe, oi et sh) ont stî prezintés pa Laurent Hendschel å no del tåvlotêye rifondaedje di l' UCW å raploû d' Mårcinele di 1996, sins rescontrer d' l' adire emey les cis k' estént la.
Betchfessîs scrijhas et vî walon
Bråmint des betcfessîs scrijhas sont dedja diferincyîs e vî walon.
Sourdants
* Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Rifondaedje do walon Categoreye:Ortografeye do walon
Vexheye
Li vexheye, c' est ene boûsse metowe dins l' sistinme pixhrece des biesses ås tetes, po rashonner li xhlé ki vént des rnos, divant del fé rexhe e-n on côp, å pixhaedje.
Discrijhaedje
Li vexheye riçût l' exhlé do tchenå a l' exhlé (urtere). C' est èn organe ki s' pout rinfler.
Dins s' paroeze, gn a on rodje musse, ki va pressî sol contnou po vudî l' organe, å pixhaedje.
Po stoper l' boûsse, gn a on musse cecrece al tiesse di l' ecdût a l' exhlé.
Maladeyes del vexheye
Categoreye:Antomeye Categoreye:Sistinme pixhrece
Fleur do Ptit Djezus
Categoreye:Plantes Categoreye:Fleurs des tchamps Li fleur do Ptit Djezus, c' est ene plante des tchamps ki dene ene pitite fleur bleu clair.
Myosotis arvensis
Mins gn a dipus d' 50 sôres di fleurs do Ptit Djezus.
Ezès Belès Letes e walon
Tite d' ene ramexhnêye d' arimés da Adelin Lebrun (Les fleurs do Ptit Djezus).
Hanscroufe
Hanscroufe ou Pere Fwetård, c' est l' persounaedje ki vént avou l' Sint-Nicolai. C' est s' vårlet, djans.
C' est on noer di hoye.
I doet fé sogne ås efants po k' i soeyexhe sadjes po-z aveur toplin des boubounes et des djodjowes.
Dins l' province di Lidje, li Hanscroufe rishonne å Hans Trapp d' Alzace.
Dewe do foete
Li dewe do foete, c' est on plat vier sins aneas (trematode) ki vént dins l' foete des roemiant.
Gn a deus sôres:
Categoreye:Formagnance
Hanscroufe
Lomaedje dins des ôtes lingaedjes
On l' lome «Zwarte Piet» e neyerlandès, «Hansmuff» e l' almand ou ripouwaryin (do costé d' Neyåw et Cologne, todi) ; «Père Fouettard» e francès. alt=|centré|292x292px
Disparexhaedje da Hanscroufe
🇱🇰 Sint-Nicolai (fiesse) Hanscroufe riske di disparexhe, veyånmint k' il est ametou d' raecisse. Si noer vizaedje djeneré pål houye est, sorlon brånmint des djins neyerlandès-cåzants eyet les sociås media, do raenoeradje, ossu lomé e-n inglès "blackface". Li raenoeradje, ç' est cwand ene blanke djin s' gåyote l' vizaedje e noer.
Sourdant
Categoreye:Forveyowès djins Categoreye:Sint-Nicolai
Roumaneye
Li Roumaneye est on payis å Sud-Ess di l' Urope. Li no d' Romaneye, c' est paski les Romins s' î avént ddja astalé, do vî vî tins. Li Roumaneye a des frontires avou l' Oucrinne eyet li Republike del Moldaveye å Nôr-Ess, li Hongreye eyet li Serbeye a l' Ouwess eyet li Bulgareye a Nonne. Li Roumaneye a-st avou ene pitite coisse sol Noere Mer.
Djinre (croejhete)
Li djinre des mots, c' est on rmetaedje di sacwants sôres di mots (nos, pronos, addjectifs, årtike) å seke des biesses et des plantes, soeye-t i omrin, soeye-t i femrin.
Roumaneye
Istwere
Les daces ont stî batous pa l' Impire Romin e 106, çou ki cminça ene séreye d' evayixhaedjes del Roumaneye, mins nerén, d' åbutude les mwaisses leyèt ene lådje otonomeye.
El Moyinådje les Roumins vikèt dins troes principåtés diferinnes: li Walakeye, li Moldaveye eyet l' Zivenbork (ou Transilvaneye, e roumin Ardeal). Les deus prumires estént pa côps dizo l' viernance di l' Impire Otoman, mins avou ene divintrinne otonomeye, li troejhinme fijheut pårteye del Hongreye, ossu avou ene lådje otonomeye, poy di l' Otriche-Hongreye.
Li Roumaneye modiene a-st askepyî cwand les principåtés di Moldaveye eyet di Walakeye s' ont metou eshonne, e 1859, eyet divni èn estat dislaxhî e 1877. C' est çou k' on lome eto li Vî Rweyåme. Li payis s' agrandixha après li prumire guere daegnrece, cwand li Zivembork, li Boucovine eyet li Bessarabeye ont stî radjoutêyes.
Des bokets del Roumaneye ont stî incorporés a l' Union Sovietike e 1940, a pô près çou k' est asteure li Republike del Moldaveye, avou des ptits bokets dnés a l' Oucrinne.
Djinre (croejhete)
Les mots ki candjnut e djinre candjnut sovint ossu e nombe.
Li djinre e walon
E walon, sacwant sustantifs polèt aveur les deus djinres; on les lome : nos bikebok.
Roumaneye
Istwere
Vey eto: Djivêye des rwès del Roumaneye
Djinre (croejhete)
Li djinre e walon
Li djinre des mots e walon n' est nén si veyåve d' e francès, ca l' definixhant årtike est l' minme po les deus djinres ("li" u "el"). Portant, dins les accints do walon, li Basse Årdene a èn årtike femrin ("la").
Roumaneye
Politike
Li pouvwer ledjislatif c' est deus tchambes, li Senat, (Senat) avou 143 mimbes, eyet li Tchambe des Deputés (Camera Deputaţilor), avou 343 mimbes. Les mimbes des deus tchambes sont tchoezis dins des eleccions ki s' fijhèt tos les cwatre ans.
Djinre (croejhete)
Li djinre e walon
Li djinre des mots e walon est sovint l' minme k' e francès. Portant, gn a des foû-rîles.
Roumaneye
Politike
Li prezidint, tchîf di l' egzecutif, est ossu tchoezi pa vôtaedje populaire, tos les cénk ans (divant 2004 c' esteut tos les cwatre ans). Li prezidint lome on prumî minisse, ki va prezider li consey des minisses, liskés sont lomés på prumî minisse.
Djinre (croejhete)
Sacwants mots kel djinre e walon est diferin do francès
Å pus sovint, les mots foû-rîle sont omrins e francès et femrins e walon.
Roumaneye
Redjons
Li Roumaneye est pårteye e 41 distriks (judeţe), eyet ene municipålité, Bucaresse (Bucureşti), li mwaisse-veye do payis.
Djeyografeye
thumb|250px|left|Mape del Roumaneye, avou les veyes les pus impôrtantes Ene grande pårteye des frontires del Roumaneye avou l' Serbeye eyet l' Bulgareye est fwaite tot shuvant l' aiwe di Danube. L' aiwe di Danube est agolêye pal rivire Prout, ki fwait l' frontire avou l' Moldova.
Djinre (croejhete)
Sacwants mots kel djinre e walon est diferin do francès
Categoreye:Croejhete walone Categoreye:Croejhete
Roumaneye
Djeyografeye
Les montinnes des Carpates dominnut tote li pårteye coûtchantrece do payis, avou des hôteus di pus di 2.500 metes; li pus hôte montinne, li Moldoveanu, fwait 2.544 metes hôt.
Les veyes les pus impôrtantes sont Bucaresse (li mwaisse-veye), Braşov, Timişoara, Cluj-Napoca, Constanţa, Craiova, eyet Iaşi.
Economeye
Après l' vinaedje-djus do bloc sovietike ezès anêyes 1989-91, li Roumaneye aveut ene industreye avou des viyès usteyes, nén adaptêyes a çou kel payis aveut dandjî.
E fevrî 1997, li Roumaneye s' egadja dins on programe di refômes economikes, mins ces refômes ki likidèt des grands secteus di l' enerdjeye eyet l' agriculteure, ni s' fijhèt nén sins må. E 1999 l' economeye do payis aveut si troejhinme anêye di shûte di recession.
2002 eyet 2003 ont stî des bounès anêyes po l' economeye, avou ene crexhance di 4.5% l' an.
Li Roumaneye fourit priyeye e decimbe 1999 pa l' Union Uropeyinne po des negociåcions po s' fé mimbe. On pinse kel Roumaneye pôreut radjonde l' Union e 2007, avou l' Bulgareye.
Djins
Li lingaedje oficir est li roumin, on lingaedje roman. Li Roumaneye est li seu payis di l' Urope Levantrece wice k' on lingaedje roman est dominant.
Albindazole
L' albindazole, c' est ene drouke del famile des binzimidazoles disconte des viers k' on sieve ostant ås djins k' ås biesses di cinse.
Roumaneye
Djins
I gn a-st eto des impôrtantès minorités hongrwesse (d' après li rcinsmint di 2002, 6,6% del populåcion) eyet almandes, copurade el Transilvaneye, ki cåzèt hongrwès eyet lussimbordjwès. Les ôtes groupes sont fôrmés påzès djipsyins eyet des djins des payis åtoû. I gn a-st avou ene pitite minorité polonesse (dins les 10.000) ki vike e distrik di Suceava, ene minorité crowåte ki vike å Banate, ene turke ki vike el redjon di Dobrodjea, ey ene årmenyinne.
Albindazole
Dôzaedje ås djins
Come li prodût n' est waire epweznant, on dene å pus sovint ene seule dôze di 200 miligrames po les tot ptits efants (onk a deus ans) eyet 400 miligrames po les efants di pus d' deus ans et les grandès djins.
Roumaneye
Djins
Ene grosse pårt des Roumins sont des crustins ortodosses di l' Eglijhe Ortodosse Rouminne. I gn a-st eto des catolikes di rite bizantin (di l' eglijhe zivembordjwesse), des catolikes di rite romin (di l' eglijhe rominne), des protestants (eglijhes hongrwesses eyet tîxhones), copurade dins les redjons avou des djins d' oridjene hongrwesse, e l' ouwess do payis. Li spårdaedje do crustinnisse si fjha avou Sint André, k' a rabeni l' prumî eveke da Tomis (ouy Constanţa).
Georges Moustaki
Moustaki Georges Moustaki (Djôr Moustaki), c' esteut on tchanteu e francès, vinou å monde grek, li 3 d' may 1934.
Roumaneye
Djins
El Dobrodjea, li redjon k' est sol boird del Noere Mere, i gn a-st ene pitite minorité turke mozlimresse, çou ki dmeure do colnijhaedje otoman.
Georges Moustaki
Il a morou li 23 d' may 2013.
Roumaneye
Culteure
* Categoreye:Payis
Georges Moustaki
C' esteut on tchanteu-scrijheu-compôzeu.
Albindazole
Dôzaedje ås djins
Po les plats viers (vier solitaire), i fåt médyî troes djoûs e-n erote.
Jean-Joseph Fyon
Jean-Joseph Fyon fourit borguimwaisse di Vervî di 1750 a 1772. Adon-pwis, i passa dins l' opôzucion.
I dvént on cråne sujheu des idêyes del Revolucion francesse. Il esta di tos les grands raploûs d' revinteus, a Teu, Poleur, Spå et Lidje.
Eto, gn a mwints tchansons di ç' tins la ki l' lawdèt.
Fyon Fyon
1732
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750
Ectomete
Uzaedje
Come c' est metou sol foto, les ectometes sont uzés so des plakes-di-voye el Neyerlande, contråvmint al Beldjike wice k' les kilometes sont-st uzés, al plaece. Les ectometes sont-st ene mitan uzêye cwand on djåze d' ectåre. Èn ectåre, c'est èn ectomete cwåré (1hm x 1hm).
Sourdant
Categoreye:Muzeures dijhinnreces
1732
1727 | 1728 | 1729 | 1730 | 1731 | 1732 | 1733 | 1734 | 1735 | 1736 | 1737
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1732 do calindrî grigoryin.
1906
Ôtès djins
Categoreye:Date
Oû-Djåce
thumb|eplaeçmint del comene el province Oû-Djåce (fr: Orp-Jauche), c' est ene novele comene intité del Walonreye, ki n' egzistéve nén dvant, sikepieye li prumî d' djanvî 1977, på rashonnaedje di sacwants viyaedjes do vå d' Djåce, el province do Roman Payis.
thumb|160px|right|plake pol pormoennåde des [[Sarazins a Oû-Djåce]]
Ban d' Oû-Djåce
Categoreye:Comenes di Walonreye
Bate del Marlagne
Marlagne Li bate del Malagne, c' est ene bate di scrijhaedjes e walon, amontêye pa Rodjî Viroux et adjinçnêye pa les WASAB. Il est lomé do no d' ene aiwe d' avår la.
1450
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Motî d' Forire et Nåwinne
Li motî d' Forire eyet d' Nåwinne, c' est on diccionaire so les fis ki rote totossu bén dins l' sinse motî walon-francès ki francès-walon.
Il est rprins sol limero S36 dins l' Djivêye des motîs do walon.
Mwaissès racsegnes
Il a stî adjinçné pa Jean-Pol Grandmont tot-z alant ramexhner les mots eployîs pa Joseph Calozet dins ses cwate romans, ey eto tot splitchant sacwants ALW ås ponts "Ne 9" (Nåwinne) et "Ma 46" (Forire). A cåze do poizaedje djeyografike di ces deus viyaedjes la, li walon do motî est prezinté come èn emîtrin walon ki rshonne ene miete å walon do Payis d' Nameur, å ci del Basse-Årdene, et å ci do Payis d' Lidje.
Istwere
Il a stî metou so les fis e 2001, et recråxhî disk' e 2004. Il a stî rapontyî li dierin côp li 24 di decimbe 2004. Adon, gn aveut 12 775 intrêyes do walon eviè l' francès, eyet 12 790 intrêyes do francès eviè l' walon.
Il a siervou come prumî fond di dnêyes po fé sacwants franwals, et des programes di ratournaedje otomatike.
Li motî d' Forire et Nåwinne a stî tot etir eberweté 2383 côps so l' anêye 2004.
Contnou
Gn a des "vîs" noûmots, come «eredjistrer», mins sins leu famile (eredjistreu, eredjistrumint).
Hårdêyes difoûtrinnes
Forire Categoreye:Waibes e walon Categoreye:Motîs walons so les fis
Hé (toponimeye)
Ene hé (riscrît e francès d' Walonreye å pus sovint Heid, mins eto Haid), u ene hazale, c' est on (ptit) bwès avou des ptits åbes, so del pôve tere.
thumb|plake di Hé (Strintchamp) avou ene hé padrî
Ene hé est todi metowe so on tiene. Ça pout esse ene plaece avou des brouwires, did la li maxhaedje avou li flamind heide (brouwire).
Ene hé ni pout esse espwetêye ki come ene taeye.
Toshiro Mifune
thumb|left|275px|(1950)
Hé (toponimeye)
On rtrouve les mots "hé", "hazale" et leus ôtes parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Toshiro Mifune
Toshiro Mifune, c' est èn acteur di cinema k' a skepyî li 1î d' avri 1920 et k' a morou li 24 di decimbe 1997.
Hé (toponimeye)
Li mot "hé" a eto dné des nos d' famile del Walonreye
Toshiro Mifune
Il est rprins dins l' live "Rashomon" da Akira Kurosawa.
Hé (toponimeye)
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "hé", héjhete, "hazale", "hazete".
Les mots "hazale" "(h)azèle" et "hazete" ni shonnnut nén aveur a vey avou des toponimes ki vénrént do mot "hesse" (hasse).
Les nos d' plaeces avou "Hé" sont diferins des nos d' plaeces avou "håye", ki corespondnut a des bwès pus ptits, pus ritches e télfeye bén etertinous.
hazete, héjhete
Categoreye:Toponimeye
Boke
thumb|Riyeu boke grande å lådje Li boke ou boutche, c' est on trô ki s' drouve å mitan del tiesse et dner voye eviè li buzea d' avalaedje.
Li fond del boke si lome goidje. C' est la k' i gn a l' resconte avou l' air ki vént do nez ey aler viè l' tchenåle a l' air ki moenne åzès peumons.
Li boke des biesses si lome gueuye.
Contnou del boke
Categoreye:Antomeye
Denis Ducarme
Denis Ducarme, c' est on politikî francès-cåzant k' a nexhou e Watermål-et-Bosfoirt, e l' redjon di Brussele.
Cårire
I s' a ddja margayî avou on prezidint do MR, copuvite Georges-Louis Bouchez.
Dispu l' fén do moes d' awousse, il est do costé di Tchålerwè. I va si prezinter åzès votaedje po såyî di divni borguimwaisse d' èç veye la.
Famile
C' est l' fi da Daniel Ducarme k' esteut eto politikî å MR.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Politikîs
Betchfessî sch
thumb Li betchfessî SCH, c' est on betchfessî scrijha po rprezinter les cossounes ki s' prononçnut /h/ et /ch/ eyet /sk/, cwand l' prumî son vént do payis d' Lidje, li deujhinme do payis d' Nameur et del Basse Årdene, et l' troejhinme do payis d' Tchålerwè.
E rfondou walon, dins l' prononçaedje zero-cnoxheu, les mots avou l' betchfessî sch si polèt todi prononcî avou SK. Adon, i dvèt poleur awè tertos ene cogne avou ene divanceye voyale, po saveur respecter li rîle des troes cossounes.
Istwere do betchfessî å
Li scrijha a stî atåvlé pa Lucyin Mahin diviè 1994 po-z aconter les prononçaedjes SK di sacwants mots k' årént dvou esse rifondous avou radjouter a betchfessî xh.
Scole e videyo sol sudjet
Sourdants et pî-notes
SCH Categoreye:Sons et letes do walon
Télesphore Lambinon
Télesphore Lambinon (ki sinéve Télès′ Lambinon), c' est onk des cwate situdiants di l' atenêye di Nameur k' ont yeu l' idêye di mete so pî les Relîs namurwès.
Mins i n' a nén (u foirt waire) sicrît e walon.
Di s' mestî, il esteut mwaisse sôdård, et fini djenerå.
Onk di ses ovraedjes pol walon
I dveut prezinter ene cåzreye disconte l' alcolisse. Avou Lucien Maréchal, il aprestît totes des citåcions di scrijheus e walon.
Mins i meta eto dins si spitch des passaedje vantant l' bevaedje di gote:
Droldimint, i n' a nén stî barboté des profs k' el schoûtént.
Sourdant
Lambinon Lambinon
Serêye Påke
Li Serêye Påke, po les crustins, c' est l' dimegne après Påke.
Mwaissès piceures
C' est l' dierin djoû po "fé ses påkes". Dj' ô bén, s' aler cfesser et aler al comunion po les cis ki n' î vlént aler k' on côp l' an (li minimom po dmorer crustin). Après çoula, les påkes sont clôses, serêyes, dabôrd.
Li Serêye Påke est eto spotêye Påke des Mônîs u l' djoû des mônîs u dimegne des monnîs.
C' est a cåze di l' idêye ki les mônîs ni s' alént cfesser k' adon, pask' i rmetént disk' al dierinne broke di dveur avouwer tos les hapaedjes di farene k' il avént l' no di s' è rinde coupåbes.
"Blanke Påke" vént do latén "Dominica in albis", di cåze des blancs mousmints des catrucimîs k' alént esse batijhîs ci dimegne la. On dit cobén eto po l' Serêye Påke Dimegne des catrucimîs.
Li messe e latén di ç' djoû la kimincive avou les mots "Quasi modo geniti infantes" (come des efants djusse sikepyîs). Djustumint paski les grandès djins ki s' fijhént batijhîs estént rmetous, po leus petchîs, come des novea-nés.
Rilevåve Serêye Påke
El Beldjike, e 1960, on aveut batijhî mwints catrucimîs, et des grands efants, ci dimegne la. C' esteut tos des cis ki rivnént do Congo.
Pî-notes
<References/>
Categoreye:Crustinnisse Closes Pake
Rimouye
thumb Ene rimouye (on dit eto: soreye, soriaedje, curaedje), c' est, å cmince, ene plaece avou on bea waezon, metowe a costé del måjhone.
Vîs et noûs sinses
Mete li bouwêye al rimoye, c' est li stinde so ci yebe la, eyet l' rifrexhi avou on rmouyoe, po k' i soeyexhe bén blanc, pu les leyî rsouwer. On dit eto: mete al soreye, mete a rive.
Li tecnike a disparexhou diviè les anêyes 1960.
Pa stindaedje, dispu 1975, on va lomer eto rimouye les stindêyes di yebes k' i gn a åtoû des belès måjhones, et k' on rtaeye tos les moes.
Did la, ene rimouye, c' est eto li yebe d' on terén d' fotbal. Ça pout esse avou del yebe årtificiele.
Alére
Tuzaedje fotant so l' etertinaedje d' ene rimouye : «Cwand l' Bon Diu vout sawè cwè», ratourné pa Willy Marchal, 69; bontins 2014.
Categoreye:Ahesses des bastimints Categoreye:Yebe
Cok di brouwire
thumb|Cok di brouwire thumb |Tetrao urogallus urogallus thumb |Tetrao urogallus Li cok di brouwire pol måye et poye di brouwire pol frumele, c' est èn oujhea del famile des poyes ki vike voltî dins les hés et les fagnes, la k' gn a del brouwire.
El Walonreye, end aveut dins tote l' Årdene disk' al guere di 40. Mins cwand on-z a rplanté les fwès et les fagnes, il ont disparexhou. Asteure, end a co dins l' Rezieve del Hôte Fagne.
No e sincieus latén Tetrao urogallus
Disbanåvlaedje
Li disbanåvlaedje ou privatijhaedje, c' est cwand ene societé comerciåle k' esteut banåve (publike), ni l' est pus, et divni privêye.
Li disbanåvlaedje est l' contråve do nåcionålijhaedje.
Noersipene (fime d' imådjes)
thumb|coviete del plake otoprodûte thumb|cou-coviete Noersipene, c' est on persounaedje di binde d' imådjes askepyî pa José Schoovaerts dins les anêyes 1990.
Come fime d' imådjes, i est loukî come li prumî del sôre, fwait pår e walon.
Eplaidaedje et spårdaedje éndjolike
Il a stî rprins dins l' gazete éndjolike Raboulets, et eto sol waibe «scoles da Djihinne» so l' Aberteke.
E 2018, il a stî rmetou so Youtube.
Discrijhaedje
C' est ene sôre d' ome-nierson, avou des tchveas ki brikèt foû del tiesse come les niersons.
Rissiervaedje
thumb|Rissiervaedje come intiesse del Rantoele-gazete Li persounaedje a eto stî rsiervou come intiesse del Rantoele-gazete
Sourdant
Categoreye:Fimes d' imådjes Categoreye:Forveyowès djins Categoreye:Djåzantès biesses
Borlon
Borlon (e francès eto), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu.
Èn impôrtant monumint a Borlon, c' est l' eglijhe Notru-Dame, ki date do 13inme sieke.
Gurnåde (Espagne)
thumb|portrait prins di l' Alambra, avou l' veye padrî eyet l' Sierra Nevada dins l' fond Gurnåde (espagnol Granada, arabe غرناطة, RharnâTa), c' est ene veye d' Espagne, e l' Andalouzeye, k' a stî l' mwaisse veye d' on rweyåme arabe andalous, li dierin k' a rbouté li rconcwesse espagnole.
Sint Patrick (crustinne fiesse)
Li Sint Patrick est ene irlandesse fiesse ki si splosse tos les 17 di måss.
Bistocaedje
Les djins, sortot les Irlandès si moussnut e vete, mins davance les djins si mossnut e bleu. Des defilés sont sovint organizés pindant 'ç djournêye. Èç djoû est bistoké paski Sint Patrick avout assûné li Boune Parole e distrujhant les timpes davance.
1898
Ôtès djins
Categoreye:Date
Gurnåde (Espagne)
Djeyografeye
Al croejhlåde des voyes ki vont a Cordowe a Mourcia eyet d' Almeria a Madride.
Avey
L' Alambra.
Dins les belès-letes e walon
Gurnåde fourit discrîte pa Djôzef Mignolet divins s' roman e walon «Amour a l' Alambra».
Sourdants
Categoreye:Veyes d' Espagne Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne Categoreye:Andalouzeye
El Dochriye (Hamteas di Mårciene)
El Dochriye (la-minme : El Dochrîye, al Dochrîye dins ene fråze, F. La Docherie), c' est èn eshonnaedje di deus hamteas d' Mårciene : El Dochriye coûtchantrece ey El Dochriye levantrece.
Etimolodjeyes
On n' sait nén podbon l' oridjinne do no. Totfeye, i gn a mwintès abayeyes. L' ene d' inte di zels acdine k' el no vénreut do latén "Docere" ki vout dire "acsegnî". Cist etimolodjeye cial sereut raloyeye a on sûti ermite k' åreut viké dins li bwès rola. L' ôte atåvle purade k' el mot "Dochriye" vénreut do vî francès "Dochard", ki sereut "ene sakî poirtant do bwès".
Spotaedje des djins
Li lomaedje des djins drola, c' est « Les Dochårds ».
Edroet
El Dochriye si trove sol pindant do crestea k' est schåyeye pa Goyîssåt. Les pitits bans åtou d' El Dochriye sont : Dårmè (al Nonne-Levant), Djumet (al Bijhe), El Moncea-so-Sambe (å Coûtchant), El Rou-dlé-Tchålerwè (å Bijhe-Coûtchant), Lodlinsåt (å Levant) eyet les ôtès sadjus d' Mårciene (al Nonne).
L'edroet li pus hôt, c' est å dzeu di l' aite yet c' est a 185m ådzeu do livea del mer. C' est l' ene des sadjus li pus hôt del province do Hinnot, tot sinkant ene avuzion (sapinse åzès francès-cåzants : panorama) so Goutrou eyet Mont-dzeu-Mårciene.
Discrijhaedje
Èç hamtea cial, c' est on pôve dimeurrece hamtea. I gn a cåzumint ki dès måjhones, åré åtoû do canå ewou i gn a sacwantès oujhenes.
Aite
L' aite a stî adjinçneye etur 1872 eyet 1873. On lz a agrandi on prumî côp a l' atake do 20inme sieke ; pus, on deujhinme e 1997.
Bastimints rlidjeus
Elle ava stî atåvlêye e 1868. Ès no, c' est po Simon-Pire, mins eto po Pierre Parent, k' esta l' ome k' ava metou les liårds dins l' askepiance do bastimint. On-z el ava drovowe eyet li prumî titulaire canonike, ci fourit Victor Van Achter. Il ava dmoré titulaire disk' e 1878. Cwand elle ava stî drovowe, i nd aveut pont d' toû, pont di clotchî ey adon : pont di clotche. Ene dijhnêye après ès-n' ahivaedje, i gn ava ddja des tchabotes. C' est pocwè, on-z ava ataké å tribunå les soces d' Amercœur eyet d' Bayemont, e 1881. El calindje va durer disk' e 1892 ; dj' ô bén, ene afwaire d' onze anêyes. Totfeye, troes ans padvant l' fén di l' afwaire, el pårotche a monté po divni on vicariat. C' est l' vicaire Marcquebreucq k' a oyou l' sintince do tribunå di Tchålerwè conte les deus soces d' houyires a payî les rfijhaedjes. L' anêye shuvant l' sintince, l' eglijhe ava rçou ès toû avou s' clotchî eyet troes clotches. A l' atake, elles avît l' no d' leus mårenes avou leus sons muzikales. Tchårlote, ci fourit e mi-bémol, Mareye-Båre e fa eyet Gustene e sol. Elle si trove al Rowe Favette. Elle aveut stî, a stî on tins, manaedjêye pa ene kiminålté rlidjeuze. Totfeye, l' orfulinat a divnou layike e 1965, pus a divnou el Måjhone Sint-Djôzef. D' ayeur, elle est sovint lomêye come çoula. Ès sociå rôle a ledjirmint candjî. Tenawete, c' est todi des djonnes k' ont moens d' 18 ans ki vicnut rola. C' est ene des pus viyès institucions sociåles publikes d' El Dochriye. Cwek' sacwants candjmints sorlon les anêyes, l' orfulinat est todi dins les dujhances sociåles avou les djonnes dzerités. Cisse tchapelle la si trove al Rowe Émile Gantois. C' est l' deujhinme bastimint rlidjeu d' El Dochriye ey elle a stî consacrêye li 9 di nôvimbe 1936. C' est dins l' åté e pire k' i gn a les relikes des Sints martis Ciyin eyet Macsime. Asteure, c' est ene eglijhe ortodosse.
Corons
On-z î trove totplins des corons rola :
Mape
Fåt prinde asteme k' i gn a èn essera dins l' hamtea coûtchantrece. Come di djusse, on voet sol mape k' i gn a l' Coron des Cerijhîs ddins.<mapframe latitude="50.423257" longitude="4.404402" zoom="14" width="300" height="252" align="center" />
Rimarke
El grande anecdôte d' èç hamtea ci, c' est k' c' est l' seu hamtea di Mårciene a esse padzeu do Canå Brussele-Tchålerwè. C' est pocwè bråmint d' djins pinsnut, tot s' bruyant, k' El Dochriye est on pitit ban.
Istwere
Li skepiance d' El Dochriye rmonte disk' a 1840 po divni èn hamtea avou des dimorants timpesse ey actif. Canå Tchålerwè-Brussele passéve ddja rola, dispu 1832. C' est pindant ciste anêye la k' on-z a yeu come pordjet d' basti l' pont Beghin. Ci pont ci, c' ît po raloyî Gochliye eyet Mårciene. Mins nerén, a l' epoke, c' ît puvite « can Mårciene-Brussele ». Come di djusse, el fén do canå esteut å Fond Beghin. Li mot "Beghin" a divnou, l' no d' ene pårtêye d' El Dochriye.
Al Dochriye, gn aveut divinltins des houyires timpesse. Asteure, i n' dimane k' les teris :
On-z el lome eto li Teri Sint-Tchåle, u co insi : Teri Båyemont-Sint-Tchåle. I si trove al Nonne-Coûtchant do hamtea.
Fotos
Vocial des fotos del hamtea padzo, e-n esté 2021 :
Teyåte
Ene dramatike ès lome : Les tréteaux dochards.
Ôtès rlomêyès djins
Pindant l' ivier 1892, l' abén Léon Robert est lomé på Eveché po manaedjî el pårotche d' El Dochriye. Divinltins, cisse pårotche ci n' ava nén ene boune rlomêye. Houte di çoula, il a stî evoyî rola come pûnixhaedje, pask' i n' esta nén veyou tot n' estant nén po fé catolike dins s' pårotche di dvant. A l' epoke, il ava 34 ans. El cure fourit måhaitî. Totfeye, il aveut ès ritchesse. Il a rastindou l' bontins po fé des boutaedjes. Li scole catolike fourit tant dihåmonêye k' on-z ava dvou l' serer pindant dijh ans, l' tins des ovraedjes. Viè 1920, pus d' 900 scoleus ont stî pårti dans sacwantès scoles d' El Dochriye. Çk' ava kerlé ene guire d' escoles. C' esteut on grand ome avou on nouzome caractere. Il ava nexhou e 1858 ey esteut revoye e 1951. El rowe di l' aite a s' no, enute.
C' esteut on moenneu d' areyoplane k' ava nexhou e 1951, å Rou, yet k' est revoye e 1946, a Gander, el Canada. Il aveut dmoré dins l' rowe ki, ouy, a s' no.
Kimon transpoirt
Al Dochriye, gn a mwintès lenes di bus ki passnut rola : li 85, 86, 172 eyet li Midi-Docherie. Cisse dierinne lene la, c' est avou on ptit bus ki va dins les stroetès rowes d' èç hamtea ci.
Disk' å moes d' may 1982, gn aveut deus lenes di trams k' avént li minme trote avou des sinses diferins. Elles estént lomêyes : 85 eyet 86. C' esteut les Vicinås k' les fijhént mete e-n ovraedje.
Messe e walon
thumb|Live sol ratournaedje del messe e walon, a môde d' arimés, avou ene [[imprimateure di 1945]] Li messe e walon, c' est ene messe k' est djhowe e walon.
Roger Blondiaux
Ses tecses parexhnut dins les Cayés walons.
I scrît tot notant l' accint d' Biarin.
Vî-Lovén
Lovén u Lovagne, c' est ene veye di Flande, el Province do Braibant flamind. thumb|Måjhon-comene|alt=|gauche
Rilomêye
C' esteut la k' gn aveut l' UCL, dispu li 16inme sieke. Mins dispu 1975, li coxhe francès-cåzante di l' univiersité a bagué å Noû Lovén. Apus li l' fak di medcene, k' a ndalé a Woluwé-Sint-Lambiet.
C' est po ça k' el Walonreye, on dit cobén "li Vî Lovén" udon-bén "li Viye Lovagne".
N a co todi li KUL.
E lingaedje walon
Gn a ene ratourneure "vint d' Lovagne" ki vout dire ene froede bijhe.
Categoreye:Veyes di Flande
Bayamont
Bayamont (fr: Baillamont), c' est èn ancyinne comene del Walonreye, rebané avou Bive (mins k' aveut ddja stî rebanêye avou Wåjhî li 26 di djulete 1964, divant les grands rebanaedjes di 1977).
thumb|Eglijhe
Rilidjon
Li pårotche di Bayamont est dicåctêye a Sint Antoenne. Eto, c' est l' sint Antoenne li moenne li dicåce : c' est li dimegne après l' 13 di djun (on n' rimagne nén l' sint).
Istwere
Bayamont, c' est on boket del Wendeleicus Mansus, on fî diné på Ptit Pepin (Pépin le Bref) a Åbri (Alberik). Pus tård, ci Åbri la va divni abé di Ståvleu, et ridner ç' tere la a l' abeye di Ståvleu, ki va bénrade divni Principåté d' Lidje. Çou ki fwait k' on-z î djåze walon, et nén tchampnwès, come di l' ôte costé di Smwès (Mambe, Bôhan).
Li ban d' Bayamont a stî rebané avou Wåjhî li 26 di djulete 1964, pwis a passé (avou Wadjî) al comene di Bive tins des grands rebanaedjes di 1977.
thumb|al ronde dewe
Sicrijheu e walon
Bayamont est l' payis ki Louwis Baidjot a vnou å monde.
Sinte Madlinne
thumb|ene [[veulire k' el riprezinte, a Gobtindje]] Sinte Madlinne (ki c' est l' racourtixhaedje di sinte Mareye-Madlinne, e grek Μαρία ἡ Μαγδαληνή, Mareye li Magdalyinne ), c' est ene sinte fiesteye el Walonreye (li 22 d' djulete).
Bayamont
Accint walon d' Bayamont
categoreye:Toponimeye Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Sinte Madlinne
C' esteut ene des cmeres ki shuvént Djezus-Cri (lomêyes asteure «dicipresses»). On vout minme ki ç' åye sitî si cpagneye.
Come les ôtes persounaedjes di ces trevéns la, ele n' est nén acertinêye istoricmint.
Maxhaedje di troes persounaedjes
Li vraiye Mareye-Madlinne provneut do viyaedje di Magdala (did la si no, Mareye li Magdalyinne).
Citåcion e l' evandjîle
Elle est citêye sins dotance dins les Evandjîles come åyant shuvou li tchmin d' croes da Djezus disk' al fén.
thumb
Pu vni drovi s' tombe li dimegne di Påke:
Et vey Djezus raviké, et l' voleur djonde, mins ci-ci n' åreut nén vlou:
Fiestixhaedjes el Walonreye
Elle esteut l' patrone des lepreus a Måmdiy, Nivele, Nameur et å Rû.
Elle aveut eto deus tchapeles a Lidje (distrûtes pol djoû d' ouy).
A Viyé-l'-Veye, on l' priyive po les efants k' avént des plåyes.
Elle aveut eto des tchapeles a Tourene, Perwé, Torebay-Sint-Trond, Walin-Sint-På et Gobtindje.
Mins si pus rlomé siervaedje, c' est sins manke li Toû del Madlinne a Djumet-Hegne, ene des pus rlomêyès Måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze; les mårtcheus s' î lomnut les Madlinneus (Madlèneûs).
Ratourneures
tchoûler come ene madlinne, a cåze del kidujhance del feye di djoye k' a stî maxheye avou Mareye-Madlinne, come dit pus hôt.
Dins les belès-letes
Jules Tits sicrijha cisse priyire cial a l' ocåzion do strimaedje del rassonrêye tchapele Sinte-Madlinne a Gobtindje:
thumb <i> Sinte Mareye-Madlinne Infén, vo vs la rvinowe Dins vost ancyin dominne Fouxhoz î l' bénvnowe.
Po rarindjî vosse måjhon, On s' a metou tertos, Les ptits come les grands, Minme les femes et les efants.
Sinte Mareye-Madlinne, Vosse pitite tchapele, Nos vs l' avans volou vraiymint bele. Vos î seroz nosse sovrinne. Po vs rinde les oneurs Nos l' avans wårni d' fleurs.
Sinte Mareye-Madlinne, Di Gobtindje, protedjî les abitants; Soladjî leus poennes Sotnoz leus efants.
Protedjîz tos les pårotchîs Do cinte di Mélin; Les cis do Såt, Sotnoz les comifåt.
Di-n on nuk di vosse pitit doet, Ecoraedjîz les djins di Måjhone-do-Bwès. Ni rovyî sortot nén Les cis di Sclin-pré.
Infén, po tos les perlins Ki vos confiyront leus tourmints Elvez lzî leus tracas Saetchîz les foû d' imbaras. </i>
Sourdants
Madlinne Madlinne Madlinne
Yvon Laurent
thumb|e 2002, e s' måjhone thumb|e 2004, al fôre ås lives di Mson Yvon Laurent, (e walon Ivon Lorint), a skepyî a Rômedene li 17 di djanvî 1934. C' est on scrijheu e walon.