cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sipayisse
Les Spayisses el Walonreye et a Sdan
Etur Sidan et Tchårluveye-Måjhire, li frontire ere tinowe pa deus redjimints di Spayisses marokins, montés so leus ptits tchvås. Li vénrdi tote li vesprêye, on-z a veu passer ces sôdårds la ki ndalént a l' Ess, so Sint-Houbert, po rescontrer les Almands. Mins cwè årént i polou fé avou leus ptits tchvås conte des tanks?
Li semdi 11 di may, il avént l' ôre di rintrer e France. On ls a don veu rpasser, å mitan des civils ki s' såvént, zels, peu d' esse martirijhîs come e 1914, tins del guere 1914-1918.
I passéve a tot bout d' tchamp des ptits avions almands ki mitrayént les sôdårds on pô pattavå.
thumb|300px|left|Monumint å Spayisse k' a stî l' prumî moirt di l' årmêye francesse al guere di 1940 (voye Libin-Pwès)
Li semdi al nute, il estént tertos revoye. I n' è dmoréve pus onk sol payis cwand les Almands ont arivé l' dimegne å matén.
Çou k' on n' sepa k' bén pus tård, c' est kel mierkidi 15 di may, i n' dimoréve pus rén d' tos ces sôdårds la. Il avént rpassé Mouze li dimegne et li mårdi, i tnént on ptit viyaedje dirî Sdan, k' on lome: "La Horgne".
On lzî aveut dné l' ôre di s' baricåder dins l' viyaedje et ås alintoûs et di tot fé po-z arester les tanks ki les porshuvént. Il ont si bén fwait leu dvwer, k' i s' ont fwait touwer tertos, minme les deus coronels ki comandént les redjimints.
Li viyaedje del Horgne a divnou on muzêye al glwere des Spayisses. Po-z onorer leu memwere, tos les ans, å moes d' may, ene toitche est aloumêye å Bork et des djonnes coreus a pî si passèt l' blame d' onk a l' ôte djusk' al Horgne, e rfijhant li voye ki les Spayisses avént fwait e 1940.
Hubert Scius
Scius Hubert Scius fourit on diccionairî do walon do payis d' Måmdey, imprimeu di s' mestî. Il eplaidive ene gazete e francès, La semaine. E 1882, il a monté, avou Nicolas Pietkin, l' Årmonak walon del Samwinne. Mins il est purade kinoxhou po s' Nouveau dictionnaire wallon-français (1893).
Jacques Lefebvre
vignette|sitroete plake prodûte på CRIWE Jacques Lefebvre, c' est on tchanteu e walon k' a skepyî a Lidje li 6 d' awousse 1939 et k' a morou diviè 1997, d' on magnant må ki l' a acsû estant co djonne.
Il a stî on grand ranovleu del tchanson e walon.
Di s' prumî mestî, il esteut mecanicyin. Mins il a clapé l' ouxh sol beur po esse tchanteu d' mestî.
Cårire
I scrijheu bråmint d' ses tecses lu-minme. Si a-t i stî relî dins l' Antolodjeye Scrire (c' est l' seu tchanteu k' est dins l' cas). Sacwantes fråzes da sinne siervèt dins li splitchant motî.
Tinmes då Djåke Lefeve
Ses tchansons sont-st ene miete otobiyografikes. Metans, dins "les vîs råtchåds", i raconte k' i djheut ki les ancyins del Walonreye, avou leus "Vinoz Mareye" et cråmignons el fijhént assoti. Dins "Copleu", il esplike kimint k' il a cwité l' oujhene po divni "tchanteu comike".
Baconfwè (Tniveye)
Baconfwè est on hamtea di Tniveye.
L' etimolodjeye do no vént d' èn aplacaedje tîxhon "Bacon" (no d' djin) eyet "fwè" (fa, fagne). Vî scrijha: Basconfaing.
Shabot
thumb|des shabots simpes On shabot, c' est ene tchåsseure, pus viye ki les solés, fwait dins do "blanc bwès" u des "åbes ås shabots" : frinne, plaene, beyôle, evnd.
Motlî
Li ci ki les taeye, di s' mestî, c' est on shabotî.
Li shabotî boute so on banc d' shabotî, k' on lome eto coixhe.
Li prumî ovraedje po fé on shabot, c' est li sblåtchaedje.
Après vént l' creuzaedje, pu l' plaenaedje.
El Holande, cåzu tertos aveut des shabots a ses pîs.
Produjhaedje des shabots e l' Årdene
Gn aveut des viyaedjes ki n' fijhént k' ça, come Nåwinne u Li Nouve-veye-e-bwès.
Gn aveut les shabots d' femes, betchous å dbout, et les shabots d' ome arondis al betchete.
Dins les belès letes e walon
Les shabotîs sont dins l' tite do roman da Joseph Calozet «E payis des shabotîs». Li mwaisse persounaedje, Amand, va ovrer come shabotî al Nouve Veye-å-Bwès.
Ringuiaedje
Insi, li tere est pus prôpe a tcherwer pol dinrêye ki shût.
Shabot
Dins les belès letes e walon
C' est ç' viyaedje la k' est discrît dins «Des mestîs et des djins k' è vont» da Rodolphe Dedoyart.
Ringuiaedje
El Walonreye, on-z aléve sovint ringyî après des dinrêyes, e moes d' setimbe-octôbe.
Shabot
Sourdants
Categoreye:Tchåsseures Categoreye:Bwès (materio)
Binde d' imådjes e walon
Ene binde d' imådjes e walon, c' est ene binde d' imådjes, sicrîte po cmincî e francès, et ratournêye e walon, sovint bråmint après aveur moussî foû pol prumî côp.
Ringuiaedje
Li ringuiaedje est diferin do brijhaedje. Mins on eploye pacô les minmes ekipaedjes po les deus bouyes. Portant li picot pout siervi å brijhaedje, mins nén å ringuiaedje, ca i n' rimouwe nén l' tere.
Binde d' imådjes e walon
Gn a eto sacwantès BD k' ont-st askepyî direk e walon, mins nén e coleurs.
Li prumire binde d' imådje kinoxhowe lon et lådje e walon, ci fourit "Li vî Bleu" da Françwès Walthery. Avou les replaidaedjes, il a vudî a bén 80.000 egzimplaires. Il a eto rmostré a bråmint des djonnes del Walonreye ki l' walon, ça egsistéve co.
Li prumire BD k' a rexhou e rfondou walon, ci fourit Gaston Libiestreye N°10. Il a stî spårdou el Walonreye inte 5000 et 10.000 egzimplaires.
Bindes d' imådjes askepieyes e walon
Elle ont moussî foû dins des gazetes e walon, u eplaideyes sol
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Bindes d' imådjes *
Cawete -ea
Li cawete -ea, c' est ene raptitixhante cawete, ki provént del cawete latene -ellum.
Cåzu tos les mots avou l' betchfessî ea, c' est des cis avou l' cawete -ea.
Etimolodjeye
Ele provént del cawete latene -ellum, k' a divnou dins l' vî lingaedje d' oyi : -eal. C' est come ça k' elle a passé avou l' normand e l' inglès d' ouy:
Sacwants nos avént dedja l' minme bodje et l' minme cawete e latén:
Rilomés egzimpes
A Hu, mågré ki l'a accint do walon est bråmint a môde do walon do Levant, li cawete -ea si prononce a môde namurwesse ! -ia (/ja/). thumb|cawete -ea tot prononçant les cwate merveyes di Hu On djåze insi des cwate «merveyes di Hu», li «rondea», li «pontea», li «bassinea» et li «tchestea».
Divnance e walon, picård e francès
E picård, elle a divnou "-iô", sovint scrît "-iau", kécfeye "-ieau".
E francès, elle s' a scrît "-eau", mins s' a prononcî "-ô".
Femrin
Li cawete -ea, c' est ene cawete d' omrins nos; li femrin (cwand end a), c' est tipicmint avou -ale. Mins, so l' assaetchance do francès, po sacwants mots (novele, båshele, bele, payele), c' est l' cogne -ele k' a passé e rfondou.
Raparintaedje fwait so les mots avou l' cawete -ea
Li L etimolodjike rispite, la k' les parints si fjhèt sol cogne femrinne (vraiye ou forveyowe).
Mins gn a deus troes foû-rîles :
Dobès cawetes avou l' cawete -ea å coron
Gn a eto des dobès cawetes avou l' cawete -ea å coron :
Hårdêyes difoûtrinnes
Ea
Magnant må (årtisyince)
Pådje des magnants mås des aclevåvès biesses
Les aclevåvès biesses fijhèt des magnants mås totossu bén k' les djins.
Les biesses ki vicnut pus lontins (tchén, tchivå) mosterront purade des magnants mås ki les cenes k' on touwe po magnî (vatches, bedots, poyes).
Epikaedje di cinse
* Èn ekipaedje, po on cinsî, c' est ene sacwè po travayî dins les tchamps, k' est saetchî pa des tchvås (davance, kécfeye bén eto pa des boûs d' trait, des ågnes, des moulets, des tchamôs, evnd.) u on tracteur.
L' ekipaedje est diferin des usteyes et des machines, ki rotnut totes seules.
Cint-fouyeas
Li cint-fouyeas rote come ene passete. I n' leye passer eviè l' molete ki les pus féns bokets d' amagnîs, k' ont ddja stî cobroyîs el panse, et roemyîs.
Categoreye:Antomeye des biesses Categoreye:Roemiants
Shabotî
On shabotî, c' est èn ome di mestî ki fjheut des shabots.
Ovraedje des shabotîs
Les shabotîs alént baraker dins les bwès après såjhon. I ramoennént les shabots å bon tins, etchaplés. U adon tos les djoûs, cwand ç' n' esteut nén lon:
L' ovroe des shabotîs si loméve on botike.
Dins les shabotîs, gn aveut des cis k' avént des ovrîs especiålijhîs : les creuzeus et les plaeneus. Après, c' esteut sovint des femes ki fjhént les desséns sol shabot.
Sicrijheu e walon k' esteut shabotî
Olivier Roynet
19 di nôvimbe
Li 19 di nôvimbe, c' est li 323inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 324inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 42 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
17 di nôvimbe - 18 di nôvimbe - 20 d' nôvimbe - 21 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Linwe di cier
Categoreye:Fetchires thumb|Linwe di cier ezès bwès thumb|detay des foyes
Li linwe di cier est ene bele fetchire foirt ornumintåle, del famile des Aspleniaceae.
E sincieus latén: Asplenium scolopendrium (dins l' tins Phyllitis scolopendrium)
Å rvier di bråmint des fetchires, elle a les foyes etires et les grinnes sont rashonnêyes sol longueur, dizo les foyes, come on l' pout vey sol foto. Il est disfindou dels araetchî dins les bwès, po lzès rvinde ås martchands d' plantes.
Medcene
Li medcene, c' est l' syince ki studeye les maladeyes des djins.
Li medcene des biesses si lome l' "årtisyince" u "medcene veterinaire".
Medcenes diléreces
*
Magnant må
On magnant må (on dit eto on cancer, on crantche), c' est ene maladeye la k' sacwantès celules do coir candjnut, et alèt pus vite po s' mopliyî ki les linfocites moudreus po lzès distrure. Adon, ele vont rmagnî les tchås ki sont astok, pu ebaguer eviè des ôtes organes do coir.
Les magnants mås sont diferins des nocrês et les ptitès forcrexhances. Ces-lales ni magnnut nén les tissus djondant, et n' polnut nén colnijhî des organes å lon.
Les magnants mås atakèt ossu bén les djins k' les biesses.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "magnant må", alez s' vey e splitchant motî.
Médiaedje des magnants mås
Les magnants mås sont foirt rujhires a médyî.
Dinltins, les cancers åjheys a taeyî evoye, il estént médyî pal cérudjeye.
Dispu les anêyes 1980, on saye avou des droukes, k' on-z avale. C' est l' tchmioterapeye, u tchimio.
Categoreye:Medcene
Saive-dilé-Blegneye
Saive (Saive-dilé-Blegneye), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Blegneye, el province di Lidje. Po l' etimolodjeye, les vîs scrijhas, et les ôtès plaeces ki s' lomèt "Saive", riwaitîz dins l' esplicant motî.
Live Herbillon so les comenes del Walonreye
Categoreye:Toponimeye do walon Comenes thumb|Pådje del lete U do live so les comenes da Herbillon Li Live Herbillon so les comenes del Walonreye, kel no e francès c' est Le nom des communes de Wallonie, c' est on live sicrît pa Jules Herbillon, ki dene li no e walon (avou limero diyalectolodjike di l' ALW) eyet l' etimolodjeye des ancyins ptits bans del Walonreye. Gn a eto les 10 viyaedjes del Walonreye di France. I cmince pa ene djivêye des novelès rebanêyès comenes. Tchaeke no d' comene est shuvou d' on hagnon, foirt rascourti so les abayeyes etimolodjikes, tot shuvant (u disdijhant) A. Carnoy, Vincent, Guisseling, Bologne, Förtemann. Il a stî eplaidî e 1986 på Crédit Communal, el Collection Histoire, rîlêye in-8, l° 70. ISSN 0774-3122
Côde e Wiccionaire : TG3
21 di may
Li 21 di may, c' est li 141inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 142inme po ls anêyes bizetes), avou 224 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
19 di may - 20 d' may - 22 d' may - 23 d' may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Dialectes de Wallonie (rivuwe sol walon)
Categoreye:lives sol walon "Dialectes de Wallonie" (Diyalekes del Walonreye), c' est ene sincieuse rivuwe, eplaideye pa l' SLLW, k' a cmincî e 1972, et ki rexhe co tenawete å djoû d' ouy.
Ele sieve a fé cnoxhe les rcwerances sol walon des mimbes del societé, dins les dominnes di diyalectolodjeye del toponimeye et d' l' antroponimeye. Gn a yeu k' on côp on papî sol sociolinwince (e 1988). Ele ni fwait nén åtoû do linwe-ehåyaedje ni do rfondaedje. Tos les papîs sont scrîts e francès.
Li rvuwe pout eto studyî les ôtes lingaedjes d' oyi d' Beldjike (picård, gåmès), eyet li francès del Walonreye.
Hårdêye difoûtrinne
Tåve di tos les limeros del rivuwe
Radioterapeye
Li radioterapeye, c' est médyî on magnant må avou des rais X.
E lingaedje corant, on dit "aler ås reyons".
Les reyons ont cmincî a-z esse foirt eployîs diviè les anêyes 1950, po les cancers k' on n' pleut nén médyî del cérudjeye (côper evoye).
Mins les dôzes estént foites, et gn aveut bråmint des laids efets dlérins (les tchveas toumént, on-z esteut fayé kel diåle, evnd.)
A dater des anêyes 1980, li radioterapeye a bråmint stî replaeceye pal tchimioterapeye. Tolminme, on conte k' i gn a co ouy on pacyint so deus ki va ås reyons.
Categoreye:Médyince
Banslî
thumb|On banslî ki fwait ene resse avou des oizires On banslî (on dit eto on manderlî, on respuleu), c' est èn ome di mestî k' fwait des banses, des tchenas, des resses, u tot ovraedje di banselreye.
Categoreye:Vîs mestîs categoreye:Banselreye
29 di setimbe
Li 29 di setimbe, c' est li 272inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 273inme po ls anêyes bizetes), avou 93 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
27 di setimbe - 28 di setimbe - 30 di setimbe - 1î d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Jean-Jacques Gaziaux
thumb|Jean-Jacques Gaziaux, e 2004.Jean-Jacques Gaziaux a skepyî li 20 di nôvimbe 1942, a Djåçlete. Il a morou li 31 di djanvî 2022, a Tirlumont.
C' est on rcwereu sol walon d' Djåçlete et do payis d' Djodogne.
Il esteut mimbe del SLLW di 1986 disk' a s' moirt.
Jean Roba
Roba Jean Roba, (28 di djulete 1930 - 14 di djun 2006), c' esteut on dessineu d' bindes d' imådjes del sicole di Mårcinele.
Jean-Jacques Gaziaux
Di s' mestî, il esteut prof di sgondaire.
Ovraedje
Ses rcweraedjes, tos bokets d' ene grosse sipesse teze k' i disfinda å Noû-Lovin e 1982, sont-st eplaidîs dizo l' cogne d' on tecse e francès, avou des fråzes, des bokets d' fråzes u des mots e walon ådvins, ratournés zels-minmes e francès.
Jean Roba
C' est lu k' askepia les persounaedjes di "Boule et Bill". thumb|Caricateûre di Djozéwal faîte pa Roba dins lès annêyes 60
Jean-Jacques Gaziaux
Ovraedje
Come bouteu pol walon e s' payis il a xherbiné fer po fé avancî li soce Les Såverdeas d' après Djodogne. Il a eto adjinçné deus antolodjeyes des scrijheus do Roman Payis :
Di 2007 disk' a s' revoyance, il esteut mwaisse eplaideu del gazete e walon : Lë Sauvèrdia.
Avuzion
Come bråmint des ôte mimbes del SLLW soce la, i rwaite li walon come ene troke di diyalekes elaxhîs al civilizåcion des viyaedjes disk' e 1960, et ki dvreut disparexhe avou leye.
Jean-Jacques Gaziaux djåzéve bén walon e societé, mins s' nel fijheut i nén a tot côp bon avou les pareys a lu.
Eplaidaedjes
Gn a eto des gros papîs publiyîs dins "Dialectes de Wallonie"
Eyet dins les Inketes do Muzêye do Vicaedje des Walons:
Referince
Gaziaux Gaziaux
Tchade
Li Tchade est on pays d' Afrike, sovint metou divins l' Mîtrinne Afrike, mins ossu pacô avou l' Afrike coûtchantrece.
Cele-dilé-Wareme
Cele-dilé-Wareme (F. Celles-lez-Waremme), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Faime, el province do Lidje Po l' etimolodjeye, les vîs scrijhas eyet les ôtes viyaedjes ki s' lomèt "Cele", riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tchade
Politike
Sacwants prezidints :
Difoûtrinnès hårdêyes
* Categoreye:Payis Categoreye:Afrike coûtchantrece Categoreye:Mîtrinne Afrike
Cele-dilé-Wareme
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Yoran Embanner (eplaideu)
Yoran Embanner ("eplaidreyes Yoran"), c' est ene eplaidreye di lives e burton.
L' askepieu di l' eterprijhe, c' est Yoran Delacour.
Sacwants ovraedjes a vey avou l' walon
Il ont ratchté les abondroets so les "Gaston Lagaffe" et vudî on Gaston e burton e 2005.
Come ça s' aveut bén vindou, il a rataké e 2007 avou li ratournaedje dins 7 pitits lingaedjes, inte di zels, li walon (4000 egzimplaires), l' alzacyin (2500 eg.), savoyård (sôre di franco-provinçå) (1500 eg.), côsse (1500 eg.), basse (2000 eg.), occitan (4000 eg.).
E 2009, i vude :
Hårdêye difoûtrinne
Si waibe
Categoreye:Eplaideus d' lives e walon Categoreye:Burton Categoreye:Societés d' comiece
Ketchwa
Li ketchwa, c' est on lingaedje do payis di l' Amerike do Sud (Perou, Boliveye, Ecwateur). So les deus prumîs payis, les cåzeus do ketchwa sont vijhéns, et pacô maxhîs, avou les cis d' l' aymara.
Gn a co bråmint des djins ki djåznut ketchwa, mins i maxhèt todi dpus d' espagnol avou, et gn a waire di mouvmint po wårder li lingaedje peur, et l' fé rviker.
Li Nefe
thumb|L' eglijhe Li Nefe (no ki rvént pus sovint dizo l’ tourneure al Nefe ; F.  Laneffe), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Walcoû, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Ketchwa
Sourdants
<References/>
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Amerike nonnrece
Pronos tos et tertos
Categoreye:croejhete Les pronos "tos" et "tertos", "totes" et "tertotes", c' est des pronos nén definixhants ki replaeçnut li totålisté, sins ndè rsaetchî ene, des djins, des des biesses et eto des sacwès k' on ndè cåze.
Les pronos "tos" et "tertos" n' estént nén rsintous come sinonimes e 20inme sieke. Dins cåzu tote li Walonreye, c' est l' prono tertos (tertotes) k' esteut eployî, et tos, totes esteut rsintou come ene flotche.
L' eployaeje di "tos" et "totes" dins ces fråzes la åreut yeu stî djdjî ene fotche påzès soces di scrijheus.
Portant, el Hôte Årdene, ces fråzes la si plént eployî avou "tos".
On l' ritrouve eto dins les vîs Noyés walons, ki sacwants ont stî scrît dins ces cotoûs la.
E rfondou walon, li ricmandé uzaedje serè dandjreus li ci del pus lådje oyowe e 20 inme sieke (tertos), ca "tos" serè rwaitî come on francijha (copurade s' il est prononcî "toss", come e francès.
Vî uzaedje di "tertos"
E 17inme sieke, portant, "tertos" esteut eployî come nén definixhant prezintoe.
Insi dins l' paskeye do sidje di Wîne, on rleve :
On sfwait prono e vî lingaedje d' oyi
E vî lingaedje d' oyi ("vî francès"), gn a veut on sfwait prono : trestout. Mins l' uzaedje n' esteut nén l' minme. I s' pleut eployî eto e singulî, estô di "tot".
Bacterolodjeye
Li bacterolodjeye, c' est l' syince ki studeye les bactereyes.
28 di setimbe
Li 28 di setimbe, c' est li 271inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 272inme po ls anêyes bizetes), et k' i gn è dmeure co 94 po disk' al fén d' l' anêye.
Bacterolodjeye
Li bacterolodjeye, c' est on boket del microbiyolodjeye (avou l' virolodjeye).
Motlî
Li sincieus k' overe e l' bacterolodjeye, c' est on bacterolodjisse.
28 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
26 di setimbe - 27 di setimbe - 29 di setimbe - 30 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Bacterolodjeye
Motlî
L' addjectif si rapoirtant a cisse syince la: bacterolodjike.
28 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Plaijhante fén
Ene plaijhante fén (on a eto scrît on plaijhant toumaedje di toele; on l' dit cobén direk en inglès : on happy end), c' est cwand ki, al fén d' on roman, d' on fime, d' ene pîce di teyåte, totafwait toûne bén po l' hero u l' heroyene.
28 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Bacterolodjeye
Dominnes di siervaedje
Li bacterolodjeye sieve el medcene, e l' årtisyince, e l' agronomeye, e l' ecolodjeye, et co bråmint ôte pårt dins les syinces.
*
Plaijhante fén
Les floricontes ont todi ene plaijhante fén.
Bråmint des romantîs e walon, ey eto des scrijheus d' pîces di teyåte e walon ont ptchî d' emantchî des plaijhantès féns. Metans :
Amazir (lingaedje)
🇱🇰 «tifinar» thumb|live en amazir, avou les deus scrijhaedjes, tifinar et latén Li berbere u lingaedje amazir (<span style="font-family: Hapax Berbère, Code2000">ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ, tamazight, e-n amazir), c' est ene famile di lingaedjes djåzés dispu foirt lontins e l' Afrike bijhrece (Marok, Aldjereye, ene miete e Tunizeye, et å Sara Coûtchantrece), el Bijhe do Sara (Nidjer), ey ene miete ezès Iyes Canareyes.
Sicrijhaedje
L' amazir pout esse sicrît e l' alfabet latén, e l' alfabet arabe udonbén e tifinar.
egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
ôtes egzimpes do minme tecse: <span style="font-family: Hapax Berbère, Tifinaghe-Ircam Unicode, Code2000">ⵎⴷⴰⵏⴻⵏ, ⴰⴽⴽⴻⵏ ⵎⴰ ⵍⵍⴰⵏ ⵜⵜⵍⴰⵍⴻⵏ ⴷ ⵉⵍⴻⵍⵍⵉⵢⴻⵏ ⵎⵙⴰⵡⴰⵏ ⴷⵉ ⵍⵃⵡⴻⵔⵕⵎⴰ ⴷ ⵢⵉⵣⴻⵔⴼⴰⵏ ⵖⵓⵔ ⵙⴻⵏ ⵜⴰⵎⵙⴰⴽⵯⵉⵜ ⴷ ⵍⵄⵇⵓⴻⵍ ⵓ ⵢⴻⵙⵙⴻⴼⴽ ⴰⴷ ⵜⵉⵍⵉ ⵜⴻⴳⵎⴰⵜⵜ ⴳⴰⵔ ⴰⵙⴻⵏ. ⵍⵍⵉⵢ ⵎⴷⴰⵏⴻⵏ, ⴰⴽⴽⴻⵏ ⵎⴰ ⵍⵍⴰⵏ ⵜⵜⵍⴰⵍⴻⵏ ⴷ ⵉⵍⴻⵍⵍⵉⵢⴻⵏ ⵎⵙⴰⵡⴰⵏ ⴷⵉ ⵍⵃⵡⴻⵔⵕⵎⴰ ⴷ ⵢⵉⵣⴻⵔⴼⴰⵏ ⵖⵓⵔ ⵙⴻⵏ ⵜⴰⵎⵙⴰⴽⵯⵉⵜ ⴷ ⵍⵄⵇⵓⴻⵍ ⵓ ⵢⴻⵙⵙⴻⴼⴽ ⴰⴷ ⵜⵉⵍⵉ ⵜⴻⴳⵎⴰⵜⵜ ⴳⴰⵔ ⴰⵙⴻⵏ. .
Ehåyaedje do statut
L' Aldjereye eyet l' Marok ont askepyî des institucions po disfinde li lingaedje amazir:
L' IRCAM a rdiswalpé l' alfabet tifinar, po-z aveur moens di rujhes po noter les diferins accints u lingaedjes coinreces. Ci pordjet la est diswalpé cial divins l' årtike «Kimon amazir marokin»
Li lingaedje a candjî di statut (meyeuse ricnoxhance) e l' Aldjereye ey e Marok dins les anêyes 2000. I fourit ricnoxhou come lingaedje nåcionå dins l' novele mwaisse lwè do Marok e 2011.
Come lingaedje administratif, on cmince al vey dins les nos des ministeres, des scoles, so les plakes d' otostråde dispu les anêyes 2010.
Eredjistrumints
Gn a yeu sacwants eredjistrumints del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea». Vo ndè la onk eplaidî so les Cmons d' Wikipedia.
Des ôtes sont schoûtåves sol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la:
(sol Wiccionaire)
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Marok Categoreye:Aldjereye * *
Bactereye
Ene bactereye, c' est on gros microbe, fwait d' ene seule celule sins nawea, mins avou d' l' ADN eyet di l' ARN.
Les bactereyes classikes sont sovint pårteyes e bactereyes Gram + eyet bactereyes Gram -, sorlon k' ele apicèt u nén li tinteure di Gram.
Foû di ç' rindjmint la, gn a eto des foirt pititès bactereyes, k' on creyeut, davance, ki c' esteut des virûsses, les micoplasses eyet les riketseyes.
* Categoreye:Rindjmint do vicant
Cele-dilé-Dinant
Cele-dilé-Dinant (la-minme Céle, Cêle, F. Celles-lez-Dinant), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Houyet, el province di Nameur.
Li Vå-so-Seure
Li Vå-so-Seure (la-minme Vâ, fr: Vaux-sur-Sûre), c' est ene comene intité ki n' egzistéve nén dvant, askepieye pa rebanaedje di sacwants viyaedjes do vå d' Seure, el province do Lussimbork
Cele-dilé-Dinant
Istwere
C' est la k' les Almands ont stî l' pus lon a l' Ofinsive da Von Rundstedt. Leus tanks, des Tigues Rweyås, ki boevént bråmint, î ont toumé e pane d' essince.
Li Vå-so-Seure
thumb|eplaeçmint del comene
Cele-dilé-Dinant
Istwere
Disca 2017, i gn aveut a Cele on tchestea di stîle neyo-gotike, li Tchestea Miranda, mins il a stî distrût.
Alphonse Maréchal
Maréchal, Alphonse Alphonse Maréchal (e walon Fonse Marixhå), c' est on rcwereu sol walon. C' est lu l' prumî k' a croylé li pårtixhaedje del Beldjike romande et mostrer les limodjes do walon, eneviè li gåmès eyet li picård. C' esteut e 1926.
Cele-dilé-Dinant
Istwere
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Li Vå-so-Seure
Tuzance walone
Al difén d' l' anêye 2020, i s' a metou d' adrame ene soce lomêye «Fir di nosse bea walon» (Fîr di nosse bê walon), po fé awè a Vå-so-Seure li label «Nosse comene dit oyi».
Alphonse Maréchal
Li pårtixhaedje da Fonse Marixhå po dismarker l' walon des ôtes pitits lingaedjes a stî acertiné pa on linwincieus inglès, E.B. Atwood. Mins, ådvins do walon, ci-cial ni ricnoxhe ki deus grandès taetches di pårlers omodjinnes : li lidjwès eyet li namurwès (mins l' namurwès da Atwood ni si spåde nén sol province do Lussimbork, come sol pårtixhaedje da Maréchal). Inte li walon eyet les ôtes lingaedjes d' oyi, gn a des lådjès contrêyes wice ki l' cåzaedje candje pitchote a midjote.
Li Vå-so-Seure
Tuzance walone
Il ont ddja adiercî:
Alphonse Maréchal
Sourdants
<References/>
Li Vå-so-Seure
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Comenes di Walonreye
30 di fevrî
Fevrî n' est ki 28 ou 29 djoûs long; mins nerén, pa troes côps e l' istwere i gn a-st avou, dins des payis k' i gn a, on moes d' fevrî avou 30 djoûs.
Li Suwede (eyet li Finlande, k' adon endè fjheut pårteye) decida di passer do calindrî djulyin eviè l' calindrî grigoryin a pårti di 1700, tot simplumint e n' nén radjoutant les djoûs di pus des anêyes bizetes po les 40 ans shuvants. Do côp, 1700 n' a nén stî bizete el Suwede, mins nerén, 1704 eyet 1708 ont stî bizetes ambedeus, mågré l' plan. Çoula fjha ki l' calindrî suwedwès a stî on djoû trop lon pa rapoirt å calindrî djulyin mins co dijh djoûs pa drî l' calindrî grigoryin. Cisse confuzion a stî coridjedje e 1712 tot radjoutant deus djoûs bizetes, çou ki dna ciste anêye la ene date do 30 di fevrî (corespondant å 29 di fevrî do calindrî djulyin, ey å 11 di måss do calindrî grigoryin). Ci 30 di fevrî 1712 la a stî adon li 61inme djoû d' l' anêye, avou 306 djoûs dmorant disk' a l' fin d' ene anêye di 367 djoûs.
Li candjmint del Suwede viè l' calindrî grigoryin a stî fwait finålmint e 1753.
E 1929 l' Union Sovietike meta-st en alaedje on calindrî revolucionåre sovietike avou tos les moes di 30 djoûs, eyet les 5 ou 6 djoûs dmorant estant des djoûs d' condjî sins moes. Do côp, i gn ourit e 1930 ey 1931 on 30 di fevrî, mins e 1932 les moes ont stî rmetous dins leu longeu di dvant. Ces deus 30 di fevrî 1930 et 1931 la ont stî adon les 60inmes djoûs d' l' anêye, avou 305 djoûs dmorant disk' a l' fin d' l' anêye.
A noter eto kel moes d' fevrî aveut bén 30 djoûs les anêyes bizetes do calindrî djulyin d' oridjene, ça fwait 12 côps inte les anêyes 710 eyet 746 di Rome (-44 eyet -8 di noste ere). Mins nerén ci n' esteut nén on 30 di fevrî, la k' on n' loméve nén les djoûs do moes come asteure; on djheut li Pridie Calendas Martias. On pout vey eto ki, normålmint, i n' åreut dvou aveur ki 9 anêyes bizetes, et nén 12, so ces 36 ans la... Et c' est po rimerciyî l' impreur Ågusse, ki s' rinda conte di l' aroke, k' on dna si no a on moes (awousse) eyet l' passer di 30 a 31 djoûs; do côp, on rsaetcha on djoû å moes d' fevrî, ki n' fijha pus adon ki 29 djoûs el plaece di 30 les anêyes bizetes, eyet 28 el plaece di 29 les ôtes anêyes.
Vey eto:
28 di fevrî - 29 di fevrî - 1î d' måss - 2 d' måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Somzêye
thumb|L' eglijhe Somzêye (la-minme, Somzéye; F.  Somzée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye avou rebané avou Walcoû, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tuzance walone
Li scrijheu e walon Pol Bossart î dmeure.
Province do Oubangui Nonnrece
Li Province do Oubangui Nonnrece, c' est ene nouve province a coûtchantrece del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Gemena.
Elle a-st ene sitindêye di 51.648 km² po 2.744.345 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Oubangui Bijhrece, Mongala, eyet Ecwateur, eyet on frontire avou li Republike do Congo eyet Cintrafrike.
Li lingaedje del province est li lingala.
Påye di Fexhe
Ezès belès letes walones, on ndè djåze dins ene des paskeyes del Revolucion lidjwesse, sicrîte pa Marian d' Sint-Antoenne.
Disfondowe
Categoreye:Rifondaedje do walon Ene disfondowe, dins les tecnikes di rfondaedje do walon, c' est on scrijhaedje coinrece ki n' a nén stî prins po li rfondowe, ni come dobe rifondowe.
Disfondowes eyet mapes di l' A.L.W.
Les mapes di l' A.L.W. sont basteyes, pacô po mostrer l' sinonimeye, pacô po mostrer les disfondowes.
Mitolodjeye rominne
Årtikes so les dius et persounaedjes del mitolodjeye rominne:
Disfondowe
Sol Wiccionaire
Gn a sacwantès disfondowes foirt corantes ki sont prezintêyes sol Wiccionaire.
Loukîz a : Categoreye:Mots walons scrîts e Feller
Mitolodjeye rominne
Ôtes tolus et tolowes
*
Vraiye Eglijhe da Djezus
Li "Vraiye Eglijhe da Djezus" (e chinwès: 真耶穌教會) c' est ene dislaxheye Eglijhe k' a stî metowe so pî a Beijing e Chine e 1917. Elle a schetlé do coxhlaedje chinwès do protestantisse k' a skepyî e 20inme sieke. L' Eglijhe rivindike 1,5 miyons di creyants åd triviè l' monde. Teyolodjicmint elle shût l' pintcostisse, ene doctrene båzêe sol don do Sint-Esprit.
Les dijh mwaissès doctrenes:
Categoreye:Crustinnisse
Boumål
Plaeces ki s' lomèt Boumål:
Eviè Nonne (noveles)
thumb|Coviete d' "Eviè Nonne" Eviè Nonne, c' est l' tite d' ene ramexhnêye di noveles da Lucyin Mahin, eplaideyes dins l' coleccion «Paroles do Teroe» do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene, e 2006.
Li tite ni vout nén dire cial "aviè nonne", dins l' sinse di "sol côp d' midi, a l'eure del marinde", mins "tot ndalant eviè l' Sud". Paski nouv des dijh noveles si pasnut foû del Walonreye.
Contnou
Elle essinnèt tertotes des persounaedjes marokins u aldjeryins, mins, tenawete, gn a des Walons ki si vnèt stitchî dins les spoûles.
Li live est enimådjî pa des foirt nozêyès pondeures da Marie-Louise Mertz, k' a ddja bråmint bouté eshonne avou çou ki s' loméve co Musée de la parole au Pays de Bastogne.
L' adrovaedje a stî scrît pa Pierre Otjacques.
Totes les noveles sont ratournêyes e francès vizon vizu pa ene ekipe di tradujheus, ki c' est : René Georges, Jeanne-Marie Francis, Emile Pècheur, Willy Leroy, Olivier Esnault, André Demoulin, Jean-Pol Grandmont et Maddy Dorchymont
Divant d' ataker, on-z a droet a on pitit prezintaedje do rfondou walon.
Al fén do live, gn a on motlî de cmons nos, pu onk des nos prôpes, avou les nos etrindjirs. Gn a co sacwantès pådjes di croejhete.
Les scrijhaedjes e walon ont stî rispepyîs del ricoridjrece e rfondou UNIX/Linux adjinçnêye pa Pablo Saratxaga, et del ricoridjrece Microsoft-amiståve, amontêye a pårti del prumire pa Francis Baudoux.
Les ratournaedjes e francès ont stî carwaitîs pa Joël Thiry.
ISBN 2-930398-11-6
Corwaitaedje do live
da Joël Thiry, dins l' foyoû-rclame do live.
Corwaitaedje des enimådjeures
Come cial, li "broûleu", on crapåd d' 13 ans k' a passé l' aiwe come clandestin dins l' cofe d' on cår, et ki s' ritrouve tot seu e l' Andalouzeye.
Loukîz ké fel côp d' pene po rinde on ptit viyaedje d' Andalouzeye, avou Gurnåde eyet l' Sierra Nevada dins l' fond.
''Divins Li Rantoele l° 39.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Viyé
I gn a sacwantès plaeces ki s' lomèt Viyé:
Vey eto:
25 di setimbe
Li 25 di setimbe, c' est li 268inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 269inme po ls anêyes bizetes), avou 97 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
26 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
25 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
23 d' setimbe - 24 di setimbe - 26 di setimbe - 27 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
26 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
24 di setimbe - 25 di setimbe - 27 di setimbe - 28 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Boumål-so-Oûte
Boumål-so-Oûte (fr: Bomal-sur-Ourthe) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu.
I gn a des ôtès plaeces lomêyes Boumål.
Kim Clijsters
Kim Clijsters, c' est ene djouweuse di tenisse flamindje.
Elle a wangnî a prumî tournoe do grand Schlem a Flushing Meadow, e 2005. Elle a dvou sacwants côps djouwer disconte di l' ôte grande djouweuse di tenisse bedje des minmes trevéns, Justine Henin.
Clijsters Clijsters
Province do Oubangui Bijhrece
Li mwaisse-veye del province, c' est Gbadolite.
Elle a-st ene sitindêye di 56.644 km² po 1.482.476 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Bas Ouele, Mongala, eyet Oubangui Nonnrece, eyet on frontire avou li Cintrafrike.
Li lingaedje del province est li lingala.
Sintake do walon del Gléjhe (lives)
thumb|coviete Li Sintake do walon del Gléjhe, kel vraiy tite, e francès, c' est Syntaxe du parler wallon de La Gleize, c' est ene rîlêye di troes lives, sicrîts pa Louwis Rmåke, so l' adjinçaedje del fråze e walon.
Il est rahoukî dins l' Wiccionaire dizo l' côde CE2.
Fijhaedje do live
Li live a stî basti a cmincî des studias so l' accint del Gléjhe, tot alant rcweri a tot côp les uzaedjes a Lidje, sorlon li Motî da Haust.
Contnou
Les troes lives ont stî eplaidîs del Société d'Éditions "Les Belles Lettres" a Paris.
23 d' setimbe
Li 23 d' setimbe, c' est li 266inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 267inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 99 djoûs po-z ariver al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Sintake do walon del Gléjhe (lives)
Contnou
Li tome I a parexhou e 1952. I studeye les nos, les prezintoes, les pronos et les addjectifs.
23 d' setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
21 di setimbe - 22 d' setimbe - 24 di setimbe - 25 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Sintake do walon del Gléjhe (lives)
Contnou
Li tome II a rexhou e 1956.
Li tome III a vudî 1960.
23 d' setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Sintake do walon del Gléjhe (lives)
Scanaedje do prumî tôme
Sourdant
Categoreye:Lives sol walon
Tåvlotêye Rifondaedje del Rantoele
Categoreye:rifondaedje do walon Li Tåvlotêye "Rifondaedje" del Rantoele, c' est l' pougneye di Rantoelîs k' ont bouté pus spepieuzmint so li rfondou walon. Elle a stî enondêye naturelmint après li skepiaedje del Rantoele e 1996. Les prumîs raploûs s' ont fwait ås Gayoles di Djilî. Adon, gn aveut sacwants rfondeus del Rantoele k' estént eto al Comission Normalizåcion di l' UCW. Li tåvlotêye n' a pus waire bouté inte 1998 eyet 2000. Elle a stî renondêye e 2000, cwand Lorint Hendschel a escourci li djåspinreye Rifondaedje, ki dveut siervi d' årtchive po l' ovraedje. Li raploû d' ricminçaedje s' a passé a Rtene. Dispu don, ele rote avou deus raploûs so l' anêye. Les rfondeus si rapoûlèt å pus sovint a Transene. Les mwaisses rifondeus do walon estént tertos mimbes del tåvlotêye "Rifondaedje" del Rantoele.
Cåzaedjisse
On (ene) cåzaedjisse (on pôreut dire eto: on parolî, ene parolresse), c' est on scrijheu u ene sicrijheuse ki fwait les cåzaedjes d' ene tchanson.
Kékès bayeyes sol mestî
Li cåzaedjisse toutche ene pårteye des abondroets d' ene tchanson k' est tchantêye divant les djins, å posse, al tévé, evnd.
Les cåzaedjisses polèt askepyî des tecses zels-minmes e walon, u ratourner des paroles di des tchansons dins des ôtes lingaedjes, copurade li francès. Mins les parolîs d' mestî ni fwaiynut nén çoula voltî, ca adon, i n' toutchèt nén tant des çanses po leus abondroets
On cåzaedjisse pout esse on scrijheu di totès sôres di sacwè, aprume des arimés. Mins i pout esse eto onk ki n' fwait ki çoula.
Cwand c' est l' tchanteu lu-minme ki fwait les paroles di ses tchansons, et l' muzike, on l' lome on tchanteu compôzeu scrijheu.
Moncea-so-Sambe
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tuzance walone
Justin Cherton î skepia li 7 d' awousse 1878.
Nî (Roman Payis)
Nî (la-minme Ni, F. Nil-Saint-Vincent-Saint-Martin), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rifwait e 1812 avou les deus viyaedjes ki s’ lomént Nî-Sint-Vincént et Nî-Sint-Mårtén (la-minme : a Maurté<SUP>n</SUP>), rebané e 1977 avou Walin, el province do Roman Payis.
Djeyografeye
Nî est metou å miermitan del Beldjike. Gn a on monumint kel dit.
Sourdants
<References/>
Province do Lomami
thumb|200px|right|Province do Lomami Li Province do Lomami, c' est ene nouve province a nonne del Republike democratike do Congo.
Elle a-st ene sitindêye di 56.426 km² po 2.048.839 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Sankourou, Maniema, Tanganyika, Hôt Lomami, Loualaba, Louloua eyet Kasai Levantrece.
Li lingaedje del province est li Tchilouba.
Lomami
Batreye (toponimeye)
categoreye:toponimeye Li mot batreye, u des rlomêyès batreyes, ont leyî leu no ezès viyaedjes et veyes del Walonreye.
Douvént ?
Des côps (al Batreye), c' est l' sovnance d' ene batreye inte deus årmêyes.
C' est motoit bén des plaeces k' on-z î a touwé bråmint do djibî a ene tchesse, et lomêye insi po rire. Fåreut vey dins les vîs papîs si ces nos la egzistèt ddja divant l' anêye del batreye. "Malplaké", a Transene, est å mitan d' on bwès.
Po Belgråde, on sait ki c' est on cåbaret ki s' a lomé inla. Pu les måjhons di ttåtoû.
Les batreyes k' ont stî foirt shuvowes dins les gazetes come les cenes del guere di Crimêye ont bråmint pus diné des nos d' plaeces.
27 di setimbe
Li 27 di setimbe, c' est li 270inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 271inme po ls anêyes bizetes), avou 95 djoûs ki dmornut disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
25 di setimbe - 26 di setimbe - 28 di setimbe - 29 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Li ptite gazete (Måmdiy)
thumb|150px|Coviete do l° 30 (3inme limero dizo ç' lomaedje la) thumb|150px|Coviete di l' ancyinne gazete dizo cogne A4 (l° 4, fevrî 2001) Li ptite gazete di Måmdiy (Lu P'tite Gazète), c' est ene gazete e walon ki rexhe dispu 2007, eplaideye do Rweyål Club walon di Måmdiy. Ele mousse foû tos les troes moes.
Province do Hôt Lomami
Li Province do Hôt Lomami, c' est ene nouve province a nonne del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Kamina.
Li ptite gazete (Måmdiy)
Mwaissès piceures
C' est ene gazete a môde di fotocopeye, dizo cogne A5.
Province do Hôt Lomami
Elle a-st ene sitindêye di 108.204 km² po 1.295.457 dimanants.
Li ptite gazete (Måmdiy)
Mwaissès piceures
Li limerotaedje a cmincî a 28, tot-z acontant les limeros do "Bulletin de contact do Club walon" kel gazete a replaecî. Ci-cial aveut cmincî e 2000.
Province do Hôt Lomami
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Lomami, Tanganyika, Hôt-Katanga, eyet Loualaba.
Li lingaedje del province est li Suwahili.
Li ptite gazete (Måmdiy)
Contnou
Gn a ladvins :
Binamés ovreus
L' eplaideu responsåve, å cmince, ci fourit Walter Schröder.
Ptite gazete Mamdey Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Sint Min
Sint Min (F. Méen, Mein u Meveu, çou ki, e gayel, vout dire "montinne"), c' est on sint fiesti el Walonreye k' a skepyî e Payis d' Wale.
Siervaedje e l' Walonreye
Il est priyî å Broûli-d'-Peche po les ouys.
Mins, ôte pårt el Walonreye c' est purade po l' egzema, u l' rôze, k' on lome eto li må Sint-Min.
Må Sint-Min
Categoreye:Medcene
Li må Sint-Min respond al rôze u ås egzemas.
Micoplasse
On micoplasse (dinltins on djheut eto on PPLO, po Pleuro-Pneumoniae-Like-Organism), c' est on mo ptit microbe, sins paroeze, ki s' sait mopliyî tot seu, come les ôtès bactereyes mins ki pout eto moussî dins ene celule do coir (come les virûsses).
Les micoplasses ni mzurèt ki 200 a 500 nanometes, et, come il ont ene cogne ki candje tofer (poy k' i n' ont nole måjhire), on n' les såreut ddja vey å microscope optike. Les micoplasses ont stî discovris e 1898 pa Nocard et Roux. Les micoplasses cåzèt des maladeyes azès djins et azès biesses, k' on lome des micoplasmôzes. Il ont ptchî di s' aler edjîstrer dins l' peumon, les djonteures et l' aparey djenitå. C' est po ça ki les micoplasses des poyes polèt passer del covresse eviè les poyons. Les micoplasses polèt sorviker di 5 a 7 djoûs dins d' l' aiwe di pousse (conte, metans 14 djoûs po Pasteurella multocida).
Deus maladeyes ås micoplasses sont sol djivêye des cenes ki dvèt esse diclarêyes a l' O.I.E., c' est les micoplasmôzes a Mycoplasma galisepticum et Mycoplasma meleagridis. Ambedeus sont rprinjhes dins les directives uropeyinnes po les discandjes di poyes et poyons. Les micoplasses polèt esse acsûs pa sacwants antibiyotikes, come les macrolides, les tetraciclenes u les kinolones. Come di djusse, les antibiyotikes ki hiyèt li paroese des bactereyes, come les penicilenes, ni sievront a rén, poy ki les micolasses n' ont nole måjhire.
Sacwants micoplasses
Categoreye:Bacterolodjeye Categoreye:Rindjmint do vicant Categoreye:Bactereyes
Bévurcé
Bévurcé (fr: Bevercé), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Måmdey.
Hamteas et nos d' plaece di Bévurcé
Kékes dinêyes so les nos d' plaeces di Bévurcé
Istwere
thumb|Catchet do mayeur tind d' l' administråcion prûsyinne pu almande pu d' tranzicion (1919-1923) Li comene skepeye e 1963, å discôpaedje del comene di Måmdey.
Come les ôtes viyaedjes walons do Payis d' Måmdey, Bévurcé a stî raplaké å 3inme Reich e 1940 pa Hitler, et les djonneas egadjîs d' foice dins l' Wehrmacht.
Sourdant
Categoreye:Toponimeye
Djan d' Mådi (epopêye)
Djan d' Mådi, c' est ene epopêye sicrîte pa Albert Yande, k' a bén 1121 vers.
Tinme
Albert Yande a rashonné les fåves k' on racontéve sor lu.
Djouwaedje
Elle a stî metowe al sinne pol prumî côp li 4 di nôvimbe 2006 pa Jacques Herbet et djouwêye å Lochnô pa Bernard Daussin.
Bokets del pîce
Divant d’ l’ awè, les parints do Djan estént ddja vîs, et i n’ savént pont aveur d’ efant. I tûzèt ki c’ est on sôr k’ ene viye macrale lezî aveut tapé. On lzî conseye d’ aler trover les fêyes do bwès d’ Bonlieu. Ci n’ est nén sins må k’ il î arivèt. A on metou moumint, gn a ene fêye ki s’ mostere.
Cwand on sait l' novele, tote li Gåme creye des vivås.
Djan d’ Mådi n’ vout nén bouter avou s’ pa. Adon, si mononke li fwait moussî come gåre di bwès (foistî). Mins on bea djoû, la l’ bwès ki blame « tot evike ». C’ est ene comogne. Dabôrd, i lyi fåreut rpayî les djins do viyaedje k’ î plént aler mete leus biesses s tchamps et côper do tchåfaedje. Kimint fé ?
Mins on djoû, i lyi fåt des cwårs, et il vént po vinde ses pourceas.
Adon, i passe houte do bos, et i dvént violoneu.
Sourdants
Categoreye:Epopêyes Categoreye:Gåmès Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e gåmès
Almarza
Almarza, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Pénson
I nitèt dins dles tchabotes, et apicî les djetons dins les cortis.
On djonne di pénson si lome on taclin.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "pénson", alez s' vey e splitchant motî.
a l' après do xhuflaedje
Gn a trinte-shijh sôres di pénson, k' on ricnoxhe a leu xhuflaedje :
a l' après del dimorance
Gn a eto des sôres d' après wice k' i dmorèt, come li pénson des fagnes u fagnåd.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Oujheas Categoreye:Moxhons xhufleus
Mitolodjeye greke
Li mitolodjeye greke a stî bråmint rcopieye pal Mitolodjeye rominne.
Gérard Havelange
Ouve pol walon
I scrît des arimés dins l' Såverdea (ki sont cobén rprins på Coutcouloudjoû).
Relî dins les antolodjeyes des scrijheus do Roman Payis "Nos Campagnes" eyet "Vey Voltî".
Måss (planete)
48px|♂ Måss, pus coranmint, li planete Måss, c' est li cwatrinme planete do sistinme solrece, eyet li troejhinme li pus ptite après Pluton eyet Mierkeure.
Gérard Havelange
Ouve pol walon
I fwait eto do sculteu et do pondeu. C' est lu ki dessene les imådjes del rivuwe "Li Såverdea".
Måss (planete)
On l' a eto spoté li rodje planete, cåze di s' rodje coleur. C' est cisse coleur k' est l' cåze k' elle a stî lomêye après l' diu romin del guere.
<th bgcolor="#ffc0c0" colspan="2">Atmosfere Pression atmosferike 0,7-0,9 kPa CO2 95,32% Nitrodjinne 2,7% Årgon 1,6% Ocsidjinne 0,13% CO 0,07% Wapeur d' aiwe 0,03% Neyon
Gérard Havelange
Hårdêye difoûtrinne
Havelange
Måss (planete)
Kripton
Zenon
Ozone Traces