cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Grand feu
Les set feus d' Nameur
Eto les Namurwès aloumèt set grands feus so les hôteurs: onk a Boudje, onk a Bossîmé (hamtea d' Loyi), troes a Erpint, onk a Wépion et onk a Nameur, sol Citadele.
Vicansté di l' uzance do gand feu ås brandons
framed|Li grand feu ås brandons dimeure ene fiesse po totes les djins do viyaedje, come cial, a [[Transene, e 2004]]
Li grand feu, come bråmint des viyès uzances, aveut cåzu disparexhou dins les viyaedjes del Walonreye dins ls anêyes 1970. Li pratike a rprins dins les anêyes 1990, avou sacwants candjmints:
Les feus sint Djhan
Li feu sint Djhan u feu del Sint-Djhan, u fouwåd del Sint-Djhan, u feu sint Pire s' aloume al Sint-Djhan (24 di djun), u al Sint-Pire (29 di djun), dj' ô bén: å cminçmint d' l' esté, cwand les dinrêyes påtént.
El Picårdeye
C' esteut co foirt pratiké e payis picård disk' al guere di 1914-1918. Les inketes A.L.W. (1935-1955) end ont co rtrové sovnance a Bieclé, Pipé, Mont, Måjhire (Minziére), Tulin, Framriye, Watripont, El Pitit Linse, Timbour, Pêk, Molebåy, Kin, Antwon, Bådoû, Roucou, Arvin, Landeuse, Wiyire, Wame, Ramgneye et å Pasturaedje. Eto el Picårdeye di France, a Tourco et Ask. Les efants tchantént: (u l' contråve: Sint Djhan a tcheyou a l' yô / Sint Pire l' a ratrapé.) I tchantént ça:
El Walonreye
Li feu sint Djhan s' fijheut eto lanawaire ås aschates walon-picård, metans a Måtche-dilé-Scåssene, et a Lsene. Ôte pårt el Walonreye, ça s' pratikéve dins les anêyes 1800 et des: on nd a co des rmimbrance a Séntru, a Longveye, a Ocgniye, a Andene, a Få, a Yinene, a Liesse, a Ougrêye (diviè 1870) et a Imbour.
Ricinsmint
On rcinsmint, c' est l' contaedje des djins li vicnut e-n on metou payis.
Dins on rcinsmint, on prind eto totes sôres d' ôtès racsegnes sol vicaedje des djins, come li dmorance, li lingaedje, li rlidjon, et hay vos nd åroz.
Grand feu
El Walonreye
Bruno Picard tchante, dins ene tchanson: Ça vout dire ki ça s' fijheut ossu dins l' payis d' Årveye.
Ricinsmint
Istwere
Les rcinsmints si fjhént dedja do tins d' l' Impire romin. Onk des pus cnoxhou, c' est l' ci del Palestene did diviè l' an 1 la k' Djezus d' Nazarete a skepyî a Betleyem.
Grand feu
Foû del Beldjike
Les feus sint Djhan sont eto foirt pratikés e l' Espagne, ki ça toume avou li cminçmint des grandès vacances. El Catalogne, gn a 120.000 familes k' atchtèt des petårds po leus efants. E sacwantès plaeces, on låtche des toreas avå l' viyaedje et on lzès touwe. Gn a eto des cortedjes avou des adjeyants.
Ricinsmint
Ricinsmints bedjes et lingaedje walon
Les rcinsmints del Beldjike n' ont måy riprins li lingaedje d' atôtchance ordinaire des djins (walon, picård, gåmès, lussimbordjwès, flamind, limbordjwès, ripouwaryin …). Les seus lingaedjes k' estént rcinsés, c' esteut les lingaedjes oficirs (francès, neyerlandès u almands).
Categoreye:Administråcion Categoreye:Estatistikes
Grand feu
Li grand feu sint Mårtén
Li grand feu sint Mårtén u ewoeye del Sint-Mårtén, u li feu do sint Mårtén u li grand fouwåd sint Mårtén, c' est on grand feu k' on-z aloume a l' intrêye di l' ivier, al Sint-Mårtén (11 di nôvimbe), aprume dins l' payis d' Måmdey, po-z aveur bråmint des poeres et des pemes. Les efants tchantént: ucobén: Les dierins viyaedjes a-z aveur sovnance di ciste uzance la, å 19inme sieke: a Kmexhe, a Djalhé, a Bernister, a Faimonveye, a Ocgniye, a Djåçlete.
A Måmdey, les ewoeyes del Sint-Mårtén si fwaiynut co asteure, li 10 di nôvimbe al nute. Ey eto a Xhofrai, mins a ene ôte date.
Li grand feu Sint-Mårtén rishonne eto ås coujhnêyes di canadas ki les djins fjhént dins les tchamps après l' cwénze d' octôbe, cwand il alént ås vatches a rlame.
Minvergniye
Minvergniye (la-minme, Minvërgnie, fr. Mévergnies-lez-Lens), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Brudjlete
Grand feu
Sourdants
Categoreye:viyès uzances del Walonreye
Forbot (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje des mots "forbot" & "fåbork" el toponimeye del Walonreye
On rtrouve les mots "forbot" & "fåbork" dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Minvergniye
thumb|eglijhe
Forbot (toponimeye)
Li mot "forbot" est dandjreus li ^pus vî, veyanmint k' il est rwalonijhî pår. Il a dné on parint : Forbotî.
Minvergniye
Lingaedje do payis
C' est l' picård
Forbot (toponimeye)
Li mot "fåbork", waire riwalnijhî (faubour, fauboûr, fâbôr) a l' air pus novea. C' est dandjreus l' lomaedje k' a dvou esse diné pus coramint e 19inme sieke, avou l' crexhaedje des veyes di cåze di l' industreye. Adon, les ptits viyaedjes on fwait parey.
Philippe Antoine
Philippe Antoine a skepyî li 25 d' awousse 1946.
Il a eto scrît des powinmes, eyet tchanter e francès.
Ouve pol walon
thumb|(e 2020) Il a-st eplaidî, e 2009, li motî do Virwin, ecorinné so Viêpe.
Il a eto scrît l' cåzaedje di sacwantès tchansons po Mimile, inte di zeles, des ratournaedjes da Georges Brassens et da Jacques Brel.
Il a vudî on live e walon, Cactaedjes e cåbaret e 2018.
Ké viye k' on vike
thumb
Ci powinme la stî metou e muzike pa Vincent Delire et pår divni l' tite d' ene sitroete plake.
Li tchanson n' a nén rprins li dvant-dierin coplet.
Pôve macrale
Li tecse a stî toirtchî a pårti di documints istorikes so on procès d' macrale a Viêpe.
Tecse do cåzaedje (p. 4) (studyî ås scoles di Bive)
Tchanté pa Vincent Delire, so ene muzike da sinne (mins sins l' adrovaedje di l' eredjistrumint roci dzeu).
Gurnî d' sovnances
Li scrijheu vude si gurnî, et tchaeke tchinisse lyi rmimbere on moumint di s' vicåreye.
Tchanté pa Vincent Delire, so ene muzike da sinne.
Hårdêyes difoûtrinnes
Antoine Antoine Antoine
Blanc Bleu Walon
thumb|åmayes BBW å tchamp thumb|des [[agaesses so ene vatche BBW]] Li Blanc Bleu Walon u BBW (bébéwé), oficirmint Bleu Blanc Bedje ou BBB (bébébé), c' est ene raece di bovrins k' a stî relîte djeneticmint el Walonreye e 20inme sieke, po ndè fé li leccion des grossès biesses al tchå.
Mins les biesses di peure raece ni polnut pus veler tote seules, ca c' est tos veas cou-d'-polén. Fåt a tot côp botnirer (fé ene cezaryinne).
Cotes
Li cote cafloreye bleu, tipike del raece, ni pout nén esse relîte djeneticmint, ca c' est on djinne dôminé. Les djinnes peurs sont l' peur blanc (BB) et l' caflori noer (NN). Li bleu pwel vént di l' eterozigote «BN».
Ôtès piceures del raece
Rindmint d' botchreye : 65 a 70 åcint (les raeces ordinaires fijhèt tot bounmint 50 åcint).
Crexhance : les gayets, crexhous come tetåds, avnèt åjheymint ås 600 kilos a èn an.
Epoirtaedje foû payis
Li raece a stî adoptêye el Flande dispu l' mitan do vintinme sieke.
Après côp, a pårti des anêyes 1970, elle a stî espôrtêye tocosté. La k' gn aveut pont d' årtisses ou d' tecnicyins capåbes di fé les cezaryinnes, les acleveus aprindént a lzès fé zels-minmes.
Mins, po l' espôrt, on tchoezixh purade des gayets nén trop tournés. Insi, les veas croejhîs a 50 åcint passèt co åjheymint, si l' vatche a do passaedje po fé.
Pitit cactusse di corti al grande fleur d' on djoû
thumb El pitit cactusse di corti al grande fleur d' on djoû, c' est on ptit cactusse k' on ahive voltî dins des pots e l' måjhon, u ezès djårdéns dins les pus tchôds payis.
Echinopsis oxygona
Discrijhaedje
Gn a eto des sôres avou des rôzès fleurs. Et des sôres sins picas.
Vicaedje
Li fleur assaetche carapmint les insekes.
Categoreye:Cactusses Categoreye:Fleurs des cortis Categoreye:Plantes
Bådwin II d' Lô
Bådwin II d' Lô, c' esteut on conte di Lô ki divna Prince-eveke di Lidje après Notdjî.
Il î dmora 10 ans, di 1008 a 1018.
Vicåreye divant
Divant çoula, il aveut stî tchapurlin da l' Impreu Oton II pu Hinri II. C' est dandjreus po çoula ki ci-cial lyi dna li viyaedje di Djoupeye et eto des teres dins l' payis d' Hu.
Ringne
Mins, e 1012, i vout rafoirci les meurs do viyaedje d' Ougår. Lambiet, li cont di Lovén et d' Brussele s' endè måvele, et fwait l' guere ås Lidjwès, ki sont batous. Adon, i pierdèt Ougår et Djiblou.
Portant e 1014, i dvént mwaisse do mårkiza di Frantchimont.
Lô
Tcherete
thumb| Ene tcherete, c' est on rôlant éndjin ås deus rowes, saetchî pa des boûs, des tchvås, des tchéns, des djins po tcheryî totès sôres di ptitès sacwès.
Belvå-dlé-Han
Belvå-dlé-Han est on hamtea di Han, la wice ki l' Aiwe di Lesse mousse dins l' egolina d' Belvå.
Tcherete
Les rowes di bwès did dinltins ont stî replaeceyes pa des rowes di cawoutchou après l' deujhinme guere daegnrece.
Sôres di tcheretes
Categoreye:Viyès usteyes Categoreye:Tcheriaedjes Categoreye:Rôlants éndjins
Aspougneu d' tecse
Èn aspougneu d' tecse, c' est on programe infôrmatike k' arindje on tecse tapé so ene taprece d' èn ordinateur, pol poleur imprimer comifåt.
Ovraedjes d' èn aspougneu d' tecse
…
Sourdant
Categoreye:Programes infôrmatikes Categoreye:Imprimreye
Covaleda
Covaleda, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Coscurita
Coscurita, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Pontevedra
thumb|Pontevedra Pontevedra, c' est ene comene del Galice, e l' Espagne.
Categoreye:Galice Categoreye:Veyes d' Espagne Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne
Sérgio Santos
vignette|2012 Sérgio Dutra Santos, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 15 d' djanvî 1975 å Braezi.
George W. Bush
George W. Bush (flotchreçmint scrît Georges ; riwalnijhåve Djôr Bouch Djunior), c' esteut li 43inme prezidint des Estats Unis etur djanvî 2001 yet djanvî 2009. Ç' est l' fi da George H. W. Bush
Fredrik II do Sint Impire
Fredrik II do Sint Impire (eto : Frederik II d' Hohenstaufen, Derik II d' Hohenstaufen; e-n almand, Friedrich II; po les cronikeus arabes "el-enboror"), c' esteut on rwè d' Almagne, d' Itåleye, del Sicile et do Rweyåme crustin d' Djeruzalem.
George W. Bush
Categoreye:Prezidints des Estats Unis
Fredrik II do Sint Impire
C' esteut on rossea.
I skepia li 26 di decimbe 1194. I mora li 13 di decimbe 1250.
I crexha el Sicile. Et studyî les syinces et l' filozofeye.
I s' fijha coroner impreur do Sint Impire Romin Djermanike på Påpe dizo l' condicion k' il ireut evayi l' Edjipe e 1221 (et aspalé li croejhåde moennêye pa èn eveke, Pegåze. Veyant k' i tårdjive, li Påpe li discomunia e 1225.
Salazar
thumb|António de Oliveira Salazar thumb|right|Salazar
Salazar, c' est l' lomaedje corant da António de Oliveira Salazar (sikepyî li 28 d' avri 1889 et moirt li 27 di djulete 1970).
Fredrik II do Sint Impire
I djåzéve latén, grek, sicilyin, l' arabe, li normand, l' almand, et dandjreus eto l' ebreu.
Dins ses pasmints d' tins,gn aveut l' fåkinreye.
Si prindaedje di Djeruzalem
🇱🇰 «shijhinme Croejhåde» Frederik n' ala el Palestene k' e 1228, après aveur fwait camaeråde avou l' zultan d' Edjipe, Al-Kamel. I lyi rinda Djeruzalem sins batreye, a cåze di carculaedjes politikes.
Salazar
Mwaissès dnêyes
Salazar a stî li straegne mwaisse do Portugal di 1932 a 1968. Adon, i s' a rsaetchî del tiesse do payis, et mete èn ome di bos, Marcelo Caetano. Ci-cial a stî disdjoké al Revolucion des djalofrenes e 1974. Ci fourit l' fén do sistinme politike amonté pa Salazar, et lomé l' "Estado novo" (li noû estat).
Nûton
On nûton (on dit eto on sotea, pus coinreçmint on dûhon, on måssotea), c' est on ptit tolu, ene sôre di lûton ki vikéve dins des trôs d' rotche del Walonreye, et rinde des siervices ås djins.
Salazar
Mwaissès dnêyes
Droldimint assez, ene inkete d' ene tévé portuguesse e 2007 l' a relî li pus grand Portuguès d' tos les tins (divant Vasco d' Gama).
Fredrik II do Sint Impire
Si prindaedje di Djeruzalem
I fourit don li deujhinme a adiercî li såme des croejhådes (après Godfrwèd d' Bouyon, avou ça ki, lu, ni touwa nole djin so s' voye.
Salazar
Mwaissès dnêyes
Categoreye:Portugal Categoreye:Prezidints d' payis
Nûton
Bråmint des trôs d' rotches di Walonreye si lomnut "Trô des nûtons".
Fredrik II do Sint Impire
Si prindaedje di Djeruzalem
Il est discrît pa les Sibt Ben-Jawzi, on cronikeu arabe (cwand i vna a Djeruzalem) come on ptit rossea, sins tchveas, “ki n' våreut nén ddja on dirham s' i sereut vindou come esclåve”.
Sourdants
Categoreye:Rwès et impreurs Categoreye:Sint Impire Romin Djermanike Categoreye:Djins des croejhådes
Nûton
Discrijhaedje
Li grandeur d' on nûton n' est nén bén cnoxhowe. Ça ireut di 15 bons cintimetes (sins conter leu bounete) a 50 cm.
Siervices rindous azès djins
Po k' i rindexhe ces siervices la, i lzî fåt mete li sacwè a rfé divant leu trô, a l' anuti. Å matén, vos les vnoz rcweri, beazet noûs.
Fåve do bagaedje-evoye
🇱🇰 «Fåve do dierin nûton» Raconte pocwè k' gn a pupont d' nûtons. Les dierins ont stî tchessîs pal metchansté des djins.
Stindaedje
Les nûtons ont eto stî ricnoxhou dins les ptits omes do floriconte «Blanke-Nive et les set nûtons».
Dins les såvadjes nos di dmorants
Les Nûtons, c' est l' såvadje no des dmorants di Warmich (la-minme, les Lûtåns, les Nûtåns).
Categoreye:Fåves do vî vî tins Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Tolus
Rzeyza
Li rzeyza ou l' erzeyza (arabe marokin «رزيزة», pitit turban) ou rezzat el-qadi (turban do djudje), c' est ene påstedjreye marokinne fwaite di féns filés d' påsse.
Categoreye:Amagnîs marokins
Portugal
Li Portugal (minme sicrijhaedje e portuguès), c' est on payis d' Urope coûtchantrece, mimbe di l' Union Uropyinne
Il est metou tot a l' Ouwess do continint, so l' Oceyan Atlantike et avou fok ene frontire avou l' Sipagne, a l' Ess eyet å Nôr
Sitindowe : 91.632 km²
Dimanants : 10.300.000 (des Portuguès et des Portuguesses).
Nanene
Nanene (F. Naninne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur, el province di Nameur.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Portugal
Mwaisse-veye: Lisbone (Lisboa).
Nanene
Industreye
Gn aveut des fosses al diele
Portugal
Ôtès grandès veyes: Porto, Setúbal, Coimbra, Faro.
Nanene
Tuzance walone
Dramatike "Les Echos de Naninne" ki djowe e walon. Il ont stî al finåle del Cope do Rwè e 2008.
Sourdants
<References/>
Portugal
Li Portugal eyet l' ebagance
Dispu les anêyes 1990, c' est l' contråves mouvmint : li Portuguès rçût bråmint des abagants, des Payis d' Urope levantrece, eyet do Braezi.
Anêyes 1590
15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
Portugal
Istwere do Portugal
Li Portugal a stî al tiesse d' èn impire. Ladvins, gn a yeu, on moumint, les veyes d' Asfi et d' El Djadida, e l' Afrike bijhrece (Marok d' asteure).
Anêyes 1590
anêyes 1570 | anêyes 1580 | anêyes 1590 | anêyes 1600 | anêyes 1610
Portugal
Istwere do Portugal
Les payis d' asteure k' estént colneyes portuguesses : li Braezi, li Mozambike, li Guinêye Bissaw, les Iyes do Vert Cap, li Timor Levantrece, li veye di Macaw (el Chine.
Anêyes 1590
1590 | 1591 | 1592 | 1593 | 1594 | 1595 | 1596 | 1597 | 1598 | 1599
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Portugal
Istwere do Portugal
Cåzu totes les colnêyes portuguesses s' ont dislaxhî e 1975 après l' revolucion des djalofrenes.
Hårdêye difoûtrinne
* Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer
Bruno Rezende
vignette|2012 Bruno Rezende, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 2 d' djanvî 1986 å Braezi.
Izlande
C' est ene iye.
Mwaisse veye : Rékiavik
Lingaedje : izlandès, li pus vî des lingaedjes scandinåves, foirt près do ci des Vikignes.
Djeyografeye
Li tere di l' Izlande est volcanike. Onk des volcans ki fjha cåzer d' lu e 2010, ci fourit l' Eyjafjallajökull.
Les viyaedjes sont purade des hamteas, sins voyes, mins seulmint avou des barakes.
Economeye
Les foumantès aiwes dinèt l' enerdjeye (tchåfaedje & corant) a bråmint des måjhones.
L' agricoûteure
Avlevaedjes di berbis et di tchvås. Aprume li tchvå izlandès.
Rilidjon
Eglijhe d' Izlande (nåcionåle, luteryinne, avou des vekes).
Gn a ene eglijhe po tchaeke hamtea.
Avey
Basses di tchôde aiwe :
Alére
Categoreye:Payis Categoreye:Urope Categoreye:Urope bijhrece * Izlande
Xhaled
right Xhaled, (davance Khaled, fr. Khaled, ar. خالد), c' est on tchanteu d' ray aldjeryin ki dmeure e l' France.
Categoreye:Tchanteus e-n arabe Categoreye:Tchanteus e francès Categoreye:Rilomés Aldjeryins
Boledjî
On boledjî, ene boledjresse, c' est ene djin di, di s' mestî, fwait des pwins et des påstedjreyes po vinde.
Li mot a divnou on no d' famile, e l' Walonreye, et ôte pårt.
Boledjîs et scrijheus e walon
Bob Dechamps a cmincî d' ovrer come boledjî, divant di fé tchanteu e walon di s' mestî.
Li pa da Emile Petcheur esteut boledjî.
Categoreye:Mestîs Categoreye:Boledjreye-påstedjreye
Le Peuple (gazete)
Ideyolodjeye
Cisse gazete si vout liberalisse eyet conservatrece. Elle esteut foirt djondante å Pårti do Peupe, dj' ô bén k' èl prezidint d' èç pårti esteut l' minme ome k' èl prezidint del gazete.
A.L.W.
thumb|250px|Mape ALW po les lomaedjes do faw/hesse L' Atlasse des lingaedjes del Walonreye, u A.L.W. (prononcî ayelwé, e francès, Atlas linguistique de Wallonie), c' est èn atlasse ki mostere et esplike les prononçaedjes, diviè 1935, d' ene cåkêye di mots walons, picårds, gåmets et tchampnwès, et leus sinonimeyes.
Le Peuple (gazete)
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Medias Categoreye:Gazetes di Walonreye
A.L.W.
Po-z afroyî les bouteus so l' ALW, l' ekipe di l' Univ di Lidje a-st ossu eplaidî 3 Pitits Atlasses des Lingaedjes del Walonreye (PALW).
Atuzlaedje
C' est Djihan Haust k' a-st atuzlé l' inkete a pårti di 1920. I s' a-st astoké so l' A.L.F. et les rcweraedjes da Charles Bruneau po l' Årdene Francesse, et l' Nonne del Walonreye. Li responda est fwait di 2.100 fråzes e francès k' i fåt ratourner e lingaedje do payis (walon, picård, tchampnwès, gåmès). Ces fråzes la vont permete di trover les mots walons ki respondèt a 4.000 mots francès. Tchaeke comene d' adon, on lyi dna on limero diyalectolodjike. Li rcweraedje diveut esse fwait dins 298 viyaedjes, les mwaisses ponts di l' ALW.
Sipårdaedje des 298 mwaisses-ponts di l' ALW emey les lingaedjes del Walonreye
Ça fwait, tot conté tot rabatou :
Avançmint do boutaedje
I fåt a pô près ene samwinne po passer les 2100 kesses avou 2 u troes djins ki respondèt a tchaeke viyaedje. On les lome les respondeus, u temoens. Après, i fåt rcopyî les responses å prôpe so des foyous. Ça prind co 3 djoûs, si on rcopeye 700 kesses par djoû. Tot çoula, djusse po-z askepyî li fitchî ki dvrè esse sintetizé so des mapes. Djan Haust a cmincî les inketes e 1924. Il a sovint yeu d' l' aidance d' ene djin do payis, k' aveut ddja cmincî a responde di memwere, divant d' aler trover les temoens. E 1946, cwand l' Djihan Haust va mori, gn a 290 viyaedjes k' ont stî tot fwaits, cåzu tertos rimetous so foyous. Les shuveus do Haust riprindèt l' ovraedje et l' F.N.R.S. (Fond Nåcionå po les Sincieusès Rcwerances) paye des djins po ça. Li bouye des inketes est tote fwaite e 1959 (dj' ô bén, ça a fwait 25 ans d' boutaedje), avou 340 viyaedjes k' ont respondou. Ça fwait, tot conté tot rabatou 700.000 responses, avou cåzu 1.500.000 mots.
Prezintaedje des responses
Dins l' A.L.F., les mapes ni dnént fok les responses, metowes å dzeu do pont do viyaedje. Po l' A.L.W., Haust aveut ddja atåvlé on sistinme e 1927, po ene vintinne di mots et ratourneures. I fjheut on tåvlea avou les diferins sinonimes dinés po tchaeke mot. Li mape mostréve li stindêye la k' on djheut ces sinonimes la.
Li prezintaedje podbon a stî atuzlé pa Louis Remacle.
Po tchaeke sinonime, on esplike si etimolodjeye.
Asteme: l' ALW ni dene les cognes des mots ki come li dmandeu les a scrît, dj' ô bén, come li respondeu lezî a dit. Eto, pacô, vos avoz des spotcheyes (n'mwazèle), et pacô des dissipotcheyes (dimwazèle), prezintêyes come si ç' sereut deus diferinnès disfondowes.
Mapes ALW et rfondaedje
Louis Remacle aveut stî sûti assez po sovint rprezinter li pus lådje oyowe pa on rond. Ça fwait ki po bråmint des mots (sins sinonimeye) li rfondowe est bén veyåve. C' est pår li prononçaedje walon.
E 1987, Jean Germain a yeu l' idêye prinde 15 mapes di l' A.L.W. 1. po vey kimint fé po rfonde li walon. C' esteut les notules:
Eto s' pout on dire sins crankyî kel tecnike do rfondaedje do walon, enondêye pa Djan Djermwin, et diswalpêye pa Lorint Hendschel, ele vént tot droet des boutaedjes po l' A.L.W.
ALW ALW Categoreye:Diyalectolodjeye walone ALW ALW ALW
Georges Remi
Georges Remi, ki s' no d' pene, c' esteut Hergé, des prumirès letes di s' no (R) et ptit no (G), c' esteut on dessineu d' BD. Il a skepyî a Eterbek li 22 d' may 1907 - à l' pikète do djoû, 7 èt dimêye ki l' Dr Schovaers a mètu dissu lès papîs - d' on popa walon èt d' ène flaminde moman, ratinde li 9 di djun po ièsse batîjî et mori a Brussele li 3 d' måss 1983. Mins il a dmoré dipus d' 20 ans a Ferire.
Les royons d’ l’ uzance (tecses)
Les royons d’ l’ uzance (Lès royons d' l'ûsance), c' est on live ki rashonne des tecses foirdjîs a l' ovroe walon d' Djerpene, moenné pa Michel Robert (ki nd est ossu l' enimådjeu).
Georges Remi
I scrijheut ses bouyotes e francès.
Les royons d’ l’ uzance (tecses)
Il a stî edité pås eplaidreyes do Bourdon e 2019.
Georges Remi
Après Totor, s' prumî pèrsonaedje, il a askepyî avou des nos brusselwès : Kike et Flupke (des nos avou l' cawete flaminde -eke).
Les royons d’ l’ uzance (tecses)
Scrijheus publiyîs
Gn a ossu cwate tecses sicrîts tertos eshonne avou des mits dinés d' avance (pp 35-38).
Georges Remi
Mins après, i prind on no tipicmint walon po Tintin, li persounaedje ki frè si rlomêye lon et lådje.
Les royons d’ l’ uzance (tecses)
Scrijheus publiyîs
Royon
1887
Ôtès djins
Categoreye:Date
Georges Remi
Hergé a edvinté sacwants forveyous payis et-z î fé viker ses persounaedjes : Sildaveye, Bordureye, Molénsårt, evnd.
Botike
On botike, c' est ene plaece la k' on vind des martchandeyes.
Georges Remi
Djôr Rumi, Hergé, dabôrd, est sovint rwaitî come li pus grand dessineu d' BD d' tos les tins.
Botike
Sôres di botikes
...
Lidje (veye)
<br style="clear:both;" />
Botike
Sôres di botikes
Categoreye:Comiece
Lidje (veye)
Essegne di Lidje
thumb L' essegne riprezinte, e djaene so rodje, li peron, simbole des libertés del veye, avou les letes L et G a hintche et droete do peron, pa dzo i gn a cwate medayes riçûtes al guere di 1914-1918, et l' croes d' guere pol deujhinme, avou des påmes.
Grece
Li Grece, c' est on payis di l' Urope nonnrece, metowe sol Mîtrinne Mer, et mimbe di l' Union uropeyinne.
Lidje (veye)
Monumints
thumb|li Torè thumb|on [[plake-tot-seu del soce di studiants Régionale Liégeoise de Namur, ki rprind l' simbole do Peron et l' simbole do Torè]] Onk des simboles del veye di Lidje, foiravant po les studiants, c' est l' Torè. Si vraiy no, e francès, c' est Le Dompteur de taureau ; c' est ene posteure d' èn ome miernou et d' on torea. Tos ls ans, al « Sint-Torè », å moes d' mås, les studiants fwaiynut l' fiesse et metnut les roustons do torea e coleur.
Grece
Categoreye:Urope nonnrece Categoreye:Payis * Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer
Lidje (veye)
Tuzance walone
E 1927, li veye di Lidje a metou so pî on pris po les scrijheus e walon. A cmincî di 1977, li pris est rmetou pal rebanêye comene di Lidje.
Sacwants soces di waloneus a Lidje :
Hårdêye difoûtrinne
* Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye
Georges Remi
Tecnike di dessinaedje
Li trait ki fwait li bizete da Tintin, c' est l' minme kel ci des erî-fonds. Ça dene on dessén a môde di vitrå.
I fjheut poizer des djins èt s' riwêtî dins on mirwè, po-z aveur li boune djesse.
Ses aidants
Raymond Leblanc, s'n' èditeû, ki provneut d' Troncwè (Longliè).
Jacques Van Melkebeke a léjhou bråmint po documinter èt bouter à muchète po Hergé. C' esteut ene brave djin -pinte- nén pus foirt a droete k' nosse ome mins ki, li, n'a nén polu passer oute d' on ègayolaedje. On trouve dins on lîve da R. Leblanc l' comint ça s' a passé.
Edgard P. Jacobs, Bob Demoor, Greg, Leloup, Guy Dessicy...
Dins les studios da Hergé, i faleut esse bén moussî : costume et crawate. C' esteut la ene diferince avou les studios Dupuis a Mårcinele. K' ça n' l' èspêtchéve nén, come tos lès ôtes, di s'î pormwinrner è brès di tchimîze (voye foto dins l' lîve da Pierre Assouline)
Remi
Cidones
Cidones, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Impire romin
L' Impore romin, c' esta èn Estat dins l' Antikité. El vicance d' cist Estat cial ava comincî e -27 ey elle ava fini e 395. Come d' efet, e 395, l' impire s' ava kipårtî e deus. D' on costé, on-z ava l' Impire romin coûtchantrece eyet di l' ôte : l' Impire romin levantrece.
Impreus
vignette|Vocial a cwè rshonna [[Gaius Octavius|Augustus, k' esta eto l' prumî impreu di l' Impire romin.]] Vocial el lisse nén co complete des impreus di l' Impire.
Sacwantès djins, come Avidius Cassius e 175, avît sayî di fé shonnance come s' ils estît impreu. Èn ôte egzimpe, c' est l' ci da Pescennius Niger etur el moes d' djun 193 eyet 194 ; u core Clodius Albinus ki l' ava fwait etur el moes d' djun 193 eyet 197.
Corêyin
thumb|fråzes corantes e corêyin rimetowes e walon Li corêyin, c' est l' lingaedje oficir del Corêye nonnrece, mins eto del Corêye bijhrece.
Côde ISO: Ko
Famile
I sereut mimbe del famile ouraltayike po sacwants. Mins des cis k' i gn a el riwaitèt come on lingaedje a pårt.
Boton-d'-årdjint
Sorlon li Wiccionaire, on boton-d'-årdjint (kécfeye scrît sins les "-") est ubén ene plante del famile des ranonkes ubén del famile des stoelacêyes.
Corêyin
Rifondous
Li corêyin, come li norvedjin, a deus rfondous. Seulmint, si les deus rfondous do norvedjin sont djåzés dins on minme payis, el Norvedje, çoula n' est nén l' cas do corêyin.
Boton-d'-årdjint
Etimolodjeye yet definicions
🇱🇰| boton-d'-årdjint
Corêyin
Sourdants
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Corêye nonnrece Categoreye:Corêye bijhrece
Guido Görtzen
Guido Görtzen, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 9 di djanvî 1970 ås Bas Payis.
Méditations métaphysiques (lives)
Categoreye:Lives e francès Categoreye:Filozofeye
Les "Méditations métaphysiques" (ki l' tite a stî ratourné e walon "Tuzaedjes filozofikes" ), c' est on live di filozofeye sicrît e latén pa René Descartes ey eplaidîs e 1641.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Hosdin
Djeyografeye
Li viyaedje est trevåtchî del Mouhagne.
Istwere
Esteut aprume on fî do conte di Nameur (disk' å 14inme sieke). Adonpwis, i divna prôpieté di l' abeye di abeye Sint-Cornelisse-so-Inde (dilé Åxhe, e l' Almagne d' asteure, mins adon dins l' minme sint Impire Romin Djermanike).
Sint Ansele di Cantorbereye
Ansele di Cantorbereye ou d' Awosse (skepyî e 1033, † 21 d' avri 1109), a stî li pus grand årtchuveke di Cantorbereye, teyolodjin et filozofe neyoplatonisse, moenne et sint e l' Eglijhe anglicane ey e l' Eglijhe catolike. Po l' filozofeye, il a apontyî l' argumint ontolodjike, et po l' teyolodjeye li soteriyolodjeye (li syince teyolodjike ki djåze do schapaedje.
Hosdin
Istwere
Al fén do Vî Redjime, li libe baronreye di Hosdin esteut loukeye come ene franke tere d' Impire.
Sint Ansele di Cantorbereye
Si no vént do vî inglès Ans, "li Bon Diu"; helm, "bouclî", "proteccion".
Categoreye:Sints inglès
Hosdin
Tourisse
A emantchî tot ene oizirreye po mostrer l' ahivaedje des sås et l' ovraedje des oizires (viyaedje ås oizires).
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Belvå-Lignouveye
Belvå-Lignouveye (fr: Bellevaux-Ligneuville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, askepyî li 1î d' djanvî 1922, pu rebané avou Måmdey li 1î d' djanvî 1977.
thumb|Ene plake di voye mostrat li tchimwin po daler a [[Ronxhî.]]
Istwere
Li viye comene a stî foirdjeye après l' passaedje des Redîmés Payis al Beldjike (Påye di Versaye, 1919).
I s' a-st adji di mete eshonne Belvå avou les bokets di Lignouveye et di Pont-dlé-Lignouveye ki s' håynént sol gåtche erive di l' Ambleve, et k' estént rataetchîs a Rete. Inte di zels, les hamteas d' Elcoulémont et d' Lasninveye.
Mins li comene a stî ranecsêye pås Almands di 1940 a 1944.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Cigudosa
Cigudosa, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Demnate
thumb|Poite del veye thumb|Rond Pont divant l' intrêye del veye, vinant del plinne do Hawouz thumb|veyowe do hôt del voye d' Imi n Ifri
Administråcion
Å cmince, raloyeye a Marakech, pu a Klaa Sraghna, adonpwis a Azilal. Dabôrd, ele n' a måy yeu k' des brébådes des buddjets di diswalpaedjes des mwaissès veyes di province.
Djeyografeye
Metowe sol boird bijhe-levantrece do Mîtrin Hôt Atlasse. Dirî leye, li Mont Arli (ⵊⴱⵍ ⴰⵖⵔⵉ, jbel aghri) 1457 metes.
Raiwêye di l' Aiwe di Maacer ki prind sourd ene miete e-n amont d' Imi n Ifri.
Istwere
thumb|Djwifs di Demnate diviè 1910 Do 12inme å 19inme sieke, veye toûnrece do comiece inte li Marok des plinnes (Fez et Marakech) eyet l' Såra (pa des passåjhes po rdjonde Warzarate).
Goviernêye pa on neveu do Glawi, Omar el Glawi do tins del mambornance francesse.
Foite kiminålté djwive. Diviè 1949, å dierin rcinsmint francès, gn aveut 1681 djwifs, disconte aviè 5000 muzulmans et 17 Uropeyins.
Il ont tertos ebagué e-n Israyel å cminçmint des anêyes 1960.
Rilomés Demnatîs
H'mida Baddag (sicrijheu e francès, docteur et cérudjin di s' mestî).
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Veyes do Marok
Eglijhe anglicane
thumb|right|[[Messe anglicane a Icsele; c' est l'årtchuveke Rowan Williams ki pretche.]] L' Eglijhe anglicane est ene eglijhe crustinne istorike, catolike nén-rominne, a mitan-voye etur les catolikes et les protestants, li mwaisse-Eglijhe del Inglitere.
*
José Mujica
thumb|José Mujica (2009) José Alberto "Pepe" Mujica Cordano a skepyî li 20 di may 1935 a Montevideo es 40th president de Ourougway.
Georges Heusdain
Georges Heusdain, c' est on scrijheu e walon do Payis d' Lidje.
Heusdin
Ivan Miljković
vignette|2008 Ivan Miljković, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 13 di djanvî 1979 e Serbeye.
Revintreye ås djalofrenes
Li Revintreye ås djalofrenes (on dit cobén Revolucion des djalofrenes, e portuguès Revolução dos cravos), c' est ene doûce revintreye ki s' a passé å Portugal e moes d' avri 1974.
Mont Rate
Si copete est a 3825 metes.
Vijhnaedje
Dessinaedjes pirreces a pîs del cawe bijhe-levantrece, a 4 ou 5 kilometes del voye di Ayites Blal a Ayites Bou-oulli (Demnate-Ayites Bougmesse.
Revintreye ås djalofrenes
Li djalofrene aveut stî tchoezeye come essegne påzès revinteus.
Li Devôr
Li Devôr (la-minme, Lu Dèvôr, li pus sovint dins ene fråze, «å Devôr» ; neyerlandès Aardevoor, davance Aardevoorde, riscrît asteure Ardevoorde), c' esteut on hamtea metou mitan so Ezmåle, mitan so Élessene.
Revintreye ås djalofrenes
Li Revintreye ås djalofrenes a disdjoké Marcelo Caetano, li shuveu da Salazar, ki moennéve l' Estat come ci-cial, a môde di dictateure.
Li Devôr
Asteure, c' est onk des coulots do Grand Londe, e l' province do Braibant flamind.
Revintreye ås djalofrenes
C' est après l' Revintreye ås djalofrenes ki bråmint des colneyes portuguesses s' ont dislaxhî.
Li Devôr
Lingaedjes
Li walon n' a divnou lingaedje des djins do Devôr k' assez tård, minme pus tård ki po les ôtes viyaedjes d' Élessene (Sinte-Ane ey Élessene minme). Insi, e 1890, on scrijheu si plind do metaedje a rén do flamind å Devôr.
Revintreye ås djalofrenes
Categoreye:Revintreyes Categoreye:Portugal
Li Devôr
Transpoirts
Gn a èn aresse d' otobusse.
Tuzance walone
Li walon do Devôr a stî studyî pa Robert Vanorlé.
Sourdants
Devôr Devôr Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye
Spexhe (toponimeye)
Pådje do mots "spexhe" e l' toponimeye del Walonreye
On rtrouve li mot "spexhe" (plaece avou des bouxhons, k' il î fwait spès roter), et l' kimon addjectif «spesse», dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
dizo disfondowes «Spètche»
Li disfondowe «Spètche», c' est on forcoridjaedje di «Spèche»
Codjowaedje braire
Li codjowaedje di "braire" si rashid sol codjowaedje des viebes del 5inme troke.
Mwaissès piceures
On l' a prind come modele di viebes avou troes bodjes diferins :
Hårdêyes difoûtrinnes
Braire
Greve
Ene greve, c' est cwand des ovrîs dimorèt a djoke estô d' bouter, po ene råjhon ou ene ôte.
Mwaissès racsegnes
Li ci ki fwait greve si lome on grevisse. Li ci ki rfuze on "batisse" u on "djaene".
Divant d' fé greve, il est rekis ås sindicats di rmete on preyavis d' greve.
E 19inme sieke, les greves n' estént nén ricnoxhowes des patrons. Ele moennént sovint a des bardouxhas, et l' årmêye esteut houkêye.
C' est ces greves la k' ont fwait tuzer Marx et Engels, a-s askepyî l' Eternåcionåle socialisse.
C' est l' mouvmint des greves el Walonreye k' a fwait askepyî li POB, avou l' diclåraedje del Tchåte di Cargnon (1893).
El Walonreye, al fén do 19inme sieke
thumb|Fuziyåde di [[Rou-dlé-Tchålerwè]]
E Nôr del France
A Renaix, on grevisse a morou d' on côp d' bayonete dins s' vinte.
Dins les belès-letes e walon
Les greves del fén do 19inme sieke ni shonnnut nén awè stî foirt comintêyes dins l' payis d' Lidje, la k' les scrijheus e walon sont purade del bordjoezreye.
Årvierdimint, e Payis del Lovire, gn a des scrijheus e walon, sovint des ovrîs, ki screynut po les grevisses, come Afolphe Hoyaux.
Sourdants
Categoreye:Ovraedje Categoreye:Droet
Lete tifinare yaz
Li lete tifinare yad (ⵣ), c' est l' cene ki rprezinte li son Z ordinaire dins l' alfabet tifinar.
C' est eto li lete essegnrece del tuzance amazire, do moens e Marok ey e l' Aldjereye.
Djeus olimpikes d' esté di 1928
Les djeus olimpikes d' esté di 1928, c' est les nouvinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Misterdam e 1928.
C' est la ki po l' prumî côp on va vey li blame olimpike, ki n' est nén co poirtêye dins tos les payis pa des coreus.
Sourdants
<References/>
Djeus 1928
9
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes -10 | anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 9 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ucero
Ucero, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Rôlete (do djno)
Li rôlete (on dite eto : molete, platene, djouwete, moron) do djno, c' est èn oxhea sins miyôle ki djowe sol djonteure do djno.
Categoreye:Antomeye
Paris
Elle est cnoxhowe long et lådje pal Tour Eifel.
Les dmorants d' Paris si lomnut les Paridjots u Parizyins.
Paris eyet les djeus olimpikes
Paris a edjîstré les djeus olimpikes e 1900. Pu co on côp e 1924, cint anêyes padri Paris va core organizer les djeus olimpikes.
Paris et l' ebagance foû del Walonreye
Categoreye:Veyes di France Categoreye:Veyes et viyaedjes di France Categoreye:Mwaissès veyes
Mont Azourki
Li Mont Azourki (e-n amazir, ⵉⵖⵉⵍ ⴰⵣⵓⵔⴽⵉ, ighil azorki), c' est on mont del tchinne do Mîtrin Grand Atlasse, metou å nôr-ess del vå des Ayites Bougmesse, ey å sud-ess di Zawiyat Ahansal.
Si copete est 3690 metes hôte.
Discrijhaedje
Vetou del vå des Ayites Bougmesse, i s' prezinte come en grosse hokete ki monte erîlêymint a 30 digrés eviè Zawiya Ahansal, po rtchaire a 60 digrés.
Categoreye:Atlasse (hôts tienes)
Doûce aiwe
categoreye:Aiwes Ene doûce aiwe, c' est ene aiwe ki n' est nén salêye. Adon, n' est totes les stindêyes d' aiwe ki n' sont nén ni des mers ni des oceyan.
Floribert Deprêtre
Floribert Deprêtre, pus sovint Flori Deprêtre (si no d' pene, c' esteut Flori, mins ossu Spani u Bout'nè), c' est on scrijheu e walon, on diccionairî et on bouteu pol walon.
I skepia a Orû li 7 di setimbe 1871.
C' est lu k' askepia li Moxhon d' ônea (e 1912, avou Léopold Dupuis, Charles Malissart et Hubert Outlet). vignette On lyi doet eto l' Motî del Lovire (1942), k' il amonta avou Raoul Nopère.
Di s' mestî, il esteut coibjhî.
Lorenzo Bernardi
vignette|2012 Lorenzo Bernardi, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 11 di djanvî 1968 e-n Itåleye.
Floribert Deprêtre
Sourdants et pî-notes
Depretre Depretre Depretre
Fåves Lafontinne
thumb|Coviete do live des fåves da Lafontinne da Léon Bernus Les fåves Lafontinne (ki l' tite e francès, c' est Les fables de La Fontaine, c' est ene ramexhnêye di fåves (å pus sovint di djåzantès biesses) sicrîtes pa Jean de La Fontaine.
Ci live la a stî eplaidî et replaidî co traze côps. Eyet ratourné dins trinte-shijh lingaedjes.
Nateure
Dins les belès-letes e walon
Dins «Et l' nute s' a stindou», José Schoovaerts ratourna des beas bokets da Teyåd d' Tcherdin sol nateure:
Fåves Lafontinne
Ratournaedjes e walon
Les prumîs ratournaedjes e walon ont stî eplaidîs e 1844 a Lidje (ouve da Charles Duvivier de Streel) et a Nameur (pa Charles Wérotte.
Nateure
Sourdant
Categoreye:Ecolodjeye
Fåves Lafontinne
Ratournaedjes e walon
Après côp, gn a toplin des scrijheus e walon k' ont-st assayî l' cayet:
Ritenblouze
Li ritenblouze (/ʀitɛnbluːs/ po Rhytm and Blues), c' est ene sôre di muzike sikepieye dins les anêyes 1940.
Fåves Lafontinne
Ratournaedjes e picård
Li prumî ratourneu e picård, ci fourit Charles Letellier. Dins s' live «Essais de littérature montoise» (1843), gn a ût fåves Lafontinne.
Ritenblouze
On-z ôt on zûnant brut d' fond d' instrumints d' bouxhaedje, mins ki n' sipotche nén l' vuze do tchanteu (del tchanteuse).
Fåves Lafontinne
Sourdant
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e francès Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon Categoreye:Fåves di djåzantès biesses
Ritenblouze
Lomaedje
Rhytm and Blues fourit racourti e-n RnB, prononcî al walone : Ayrenbî. Pu po rire, sipoté e-n inglès «Iron-bee», (moxhe al låme di fier).
Tchanteu(se)s d' Ayrenbî
Mariah Carrey
Tamene
Tamene (fr: Tamines), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé li novele intité di Sambveye. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Sikiåte
On, ene sikiåte, c' est on docteur ou ene doctoresse especialisse des maladeyes del kidujhance.
Tamene
Istwere
A stî Payis d' Lidje divant d' endaler al Conteye di Nameur.
Sikiåte
Categoreye:Sikiåtreye Categoreye:Medcene Categoreye:Mestîs
Tamene
Tuzance walone
Sicrijheu e walon : José Schoovaerts, d' Aujau, î a fwait ene pårt di ses scoles, minme ki c' estéve avou Willy Lambillotte.
Ôtes rilomêyès djins
Willy Lambillotte, dessineu des "Tuniques bleues".
Sacwants mimbes del famile da Jijé (Joseph Gillain).
Difoûtrinne hårdêye
Ene pitite banslêye d' imådjes so Tamene
Jenny d'Inverno
Jenny d'Inverno a skepyî a Lidje li 28 di måss 1926. Elle î a morou li 25 di djun 2020.
C' esteut ene sicrijheuse e walon, aprume teyåtreuse k' eployive l' accint did la.
Ouve e walon
Elle a purade sicrît des pîces di teyåte, des redjårbaedjes di grands teyåtreus. Elle esteut po on teyåte avanciveus, come si camaeråde Eugène Petithan.
Dins li ptite coleccion di l' SLLW, elle a eplaidî ene ramexhnêye do powinme sol tite : «On noer vevî k' on lome amour»
Elle a eto scrît e francès dins Wallonnes, et des biyografeyes di des scrijheus walons (Georges Ista, Marcel Hicter).
Elle esteut al SLLW (dispu 1971). Elle î sina l' papî Ltchanteu disconte do rfondaedje et des noûmots (1996).
Ricnoxhance
Elle a scolé toplin des djouweus d' teyåte di tote li Walonreye, sacwants divnous des rlomés mwaisses del djowe, inte did zels, Jacques Barry. Et fé moussî do walon dins l' posse après Lidje.
Lomêye directoresse å Triyanon, li publik nel shuva målureuzmint nén dins ses programåcions di pîces di teyåte avanciveuses.
Alére
Baptiste Frankinet, notule po s' moirt, Wallonnes, 3/2020, pp 7-9.
Dinverno Dinverno
Volebal
Li volebale ou volebal ou volè, c' est on spôrt ki s' djowe deus ekipes di shijh djouweu(se)s ene conte l' ôte, avou on filet tinkyî deus metes hôt inte les deus.
Såme do djeu
Les djouweus divèt sayî di fé tchaire li balon al tere dins l' cwåré d' l' ôte ekipe, tot l' djondant djusse avou les mwins, a môde di piçaedje, et nén dpus k' troes côps divant del recassî di l' ôte costé.
Categoreye:Spôrts * Categoreye:Spôrts di bale
1888
Ôtès djins
Categoreye:Date
Divancetes el toponimeye
Pådje so les dvancetes e l' toponimeye do walon
Les dvancetes ont-st èn uzaedje bén a pårt el toponimeye do walon.
Divancete a
C' est l' pus corante.
Divancete e
Bråmint des nos d' plaece e walon s' anoncèt avou l' divancete «è»
Si l' mot atake pa ene voyale, c' est avou l' lete di beloyance N (ossu etimolodjike).
Divant on no d' plaece ki cmince pa Li (femrin), on prind «el» / e l’: e l' Ribiveye (po Li Rbiveye, la-minme: ol Rubîvèye).
Etroclêye divancete ezès
Ezès Monts
Etroclêye divancete sol
So les Taeyes
Motlî Djåcmin sol pexhe
Li Motlî Djåcmin sol pexhe, ki s' no e francès, c' est Vocabulaire wallon-français du pècheur, c' est on motlî sol pexhe ezès doûcès aiwes, rashonné pa Achille Jacquemin, ey eplaidî dins l' Bultén del Societé d' Langues e 1891.
C' est d' l' ortografeye di dvant l' sistinme Feller
Aiwe (djeyografeye)
Sôres d' aiwes e l' djeyografeye
Sorlon s' bodjaedje, on va fé l' diferince inte :
Motlî Djåcmin sol pexhe
Il est rprins sol limero [G135] dins l' djivêye des motîs do walon.
Aiwe (djeyografeye)
Sôres d' aiwes e l' djeyografeye
Categoreye:Aiwes Categoreye:Aiwe
Motlî Djåcmin sol pexhe
Contnou
I dene 300 a 400 mots a vey avou les pexhons del Walonreye eyet tot çou ki toûne åtoû (pexhaedje, magnaedje).
Il a stî ramexhner des intrêyes so E203 eyet G8. Des côps rprins avou des fråzes (a "awhai", metans).
Tajahuerce
Tajahuerce, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Motlî Djåcmin sol pexhe
Shuvance
Françwès Nyns a replaidî les mots d' après Lidje, rimetou e sistinme Feller avou des tecses sol pexhe, dins on sillabusse lomé Pexheu d' åbletes.
Tajahuerce
Categoreye:Castile et Leyone
Jean Lejeune (omonimeye)
<CENTER></CENTER>
Bibioteke Colas Pietkin
Pietkin thumb|Plake a l' intrêye Li Bibioteke Colas Pietkin ou Bibioteke el Tcheslêye (bibliotèke ol tchès'lé), ki s' no oficire, e francès, c' est Bibliothèque Nicolas Pietkin, c' est ene bibioteke avou toplin des lives e walon, k' est manaedjeye på Rweyål Club walon di Måmdey.
Elle est lomêye å no do scrijheu e walon Nicolas Pietkin.
Ele est å lådje li mierkidi, di 10 eures å matén å cwårt a nonne, et di deus eures di l' après-nonne å cwårt a cénk del vesprêye; oudonbén tot prindant radjoû.
Invintaire des lives del bibioteke
Giba
vignette|2010 Gilberto Amauri de Godoy Filho, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 23 d' djanvî 1976 å Braezi.
Rosteye
Ene rosteye, c' est ene pîce di pwin griyeye dins l' cofe del sitouve, u sol take, u dins on greye-pwin.
Djivêye des forveyous viyaedjes et veyes
🇱🇰 «forveyou payis» Ene djivêye des forveyous viyaedjes et veyes.
77
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 77 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Charles Staquet
Staquet
Charles Staquet, c' est on scrijheu e walon del Hesse.
Il esteut mimbe des Scrijheus do Cinte. Adon, ses tecses ont bråmint parexhou dins l' "Moxhon d' Ônea".
Hôte-Veye (Hamteas di Tchålerwè)
Edroet
<mapframe latitude="50.414589" longitude="4.446276" zoom="15" width="290" height="248" align="center" />
Spôrt
C' est dins ces hamteas la k' on ritrove li ståde di fotbale di l' Esportigne di Tchålerwè : li Ståde do Payis di Tchålerwè, spoté « Li Mambork ».
Toitche-linwe
On toitche-linwe c' est ene coûte fråze målåjheye a dire, paski des sons vijhéns rivnèt onk après l' ôte, mins motoit nén dins l' minme shuvaedje.
Dabôrd, c' est come si on vs toitchreut vosse linwe.
Edvintés toitche-linwe
Les scrijheus e walon ont pacô foirdjî des toitche-linwes po des tecses ou des tchansons.
Les Djiffs
Li rfrin del tchanson "li matoufè" des Djiffs
Les droles di lodjeus
Li tchanson "Toumas" des Droles di lodjeus.
Live di toitche-linwe e walon
N a-st on ptit live avou des toitche-linwe eplaidî do Muzêye do vicaedje des Walons e 2015.
e francès
Egzimpe di toitche-linwe e francès
e l' arabe marokin
Egzimpe di toitche-linwe e l' arabe marokin
e wess-flamind
🇱🇰 Wess-flamind
Sourdants
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Motyince do walon Categoreye:Amuzmints
Limbordjwès
Loukîz a Limbork & Limbôr
Live Herbillon so les nos d' plaece do payis d' Nameur
Li Live Herbillon so les nos d' plaece do payis d' Nameur, ki l' tite e francès, c' est Notes de toponymie namuroise, c' est on live ki rashonne les notes di toponimeye walone ki Jules Herbillon eplaida dins «Le Guetteur wallon» di 1968 a 1987.
Elles ont stî rmetowes a l' uni publiyeye et publiyeyes pa Jean Lechanteur dins l' coleccion «Bibioteke di fololodjeye et belès-letes walones» di l' SLLW, ki c' endè l' limero 8. Li live a rexhou e 2006.
ISSN 1782-4400.
Categoreye:Lives sol walon Categoreye:Toponimeye do walon
Omar Ben Xhattab
Omar Ben Xhattab, c' esteut l' deujhinme calife.
I dmoréve el Medene, dins ene simpe måjhone, et s' ripoizer dizo èn åbe, sins nou gåre di coir.
C' est lu k' a drovou les poites di Djeruzalem a l' årmêye muzulmande.
Wastene (dizert)
thumb Ene wastene, asteure, purade el dizert , li dzert , c' est ene grande sitindowe di tere sins waire di plouve, dins les tchôds payis.
Omar Ben Xhattab
Il esteut rlomé po s' grande djustice.
Wastene (dizert)
Sôres di dzerts
Å pus sovint, li tere d' on dzert, c' est do såvlon, ki pout esse evolé do vint. Et fé des tierneas d' såvlon (dunes di såvlon).
Mins ça pout esse ossu des montinnes di rotches sins plantes.