cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Flora dal Hoûlote (teyåte)
Plaeçaedje dins l' espåce et dins l' tins
On sint k' c' est on payis des boirds di Sambe, avou ene ritche plinne ås grossès plantiveusès cinses, et des tienes la k' les pus ptites djins ont basti. Adon, li payis d' Moustî. Come Celine vént a cariole trover Flora, on pout rmete li sinne dins l' Eter-deus-guere. Après l' guere di 40, les gros cinsîs si vont payî des otos.
Åbe
Po les boskiyons
Les åbes råyîs på vint (chablis) n' ont nén tant d' valixhance.
Flora dal Hoûlote (teyåte)
Rascourti
Gaspård, on gros cinsî do Trî Mareye, et Djuråd, li mônî vijhén, k' est parint avou lu et k' leus teres si djondnut, fijhèt martchî po maryî leus efants. Celine, li feye do molén, k' a ddja cwefé troes côps sinte Catrene (28 ans), et Djulén 24 ans, ki n' a måy hanté, mins ki trove drole k' on l' voye fé spozer si cuzene, ki lyi shonne si grande sour. Mins come c' est èn efant ki shoûte si pere... Dji n' a nén di « ki schoûte ses parints », paski l' cinsî Gaspård est ddja vef dispu ene tchoke. Et c' est on djan-comere, tantea ki l' mônî a ene miete peu po s' feye, avou ç' laid godi la k' on a spoté li Mårivnant.
Åbe
Po les boskiyons
* Abe Abe
Yebe Sint-Cwelin
Sourdant
Categoreye:Fleurs des tchamps Categoreye:Crouwås
Flora dal Hoûlote (teyåte)
Rascourti
Mins i lugne dispu kéke tins so ene djonnete do voyaedje, ki s' mere est rbouteuse. Adon, on l' dit eto macrale, et on l' a spoté l' Hoûlote. I lyi vôreut ofri ene bele bistoke por leye si houtdiner.
Mins arive ki, li djoû ki les deus peres bouxhèt l' martchî djus, Djulén rescontere Flora ki vént d' aler code des yebes ås maladeyes. I dviznut ene miete et ele lyi waite les lenes di s' mwin, divant di steper evoye.
Ça sint l' agnon, tot çoula, edon, vos ?
Årmonica
Èn årmonica ou acordeyon (on dit ossu piyano ås burtales, tiesse di tchvå, mete-céncwante), c' est èn instrumint d' muzike ki s' gonfele et ki s' rastrind, tot fjhant des notes k' on tchoezi avou ses doets, sol costé.
Arganî
🇱🇰 «ôle d' argane»
Binamêye Revolucion
Mwaissès piceures
Li captinne Ransonnet, avou ene pougneye di sôdårds, s' a rindou mwaisse del citadele on-z a fwait ene croes so les réglumints k' el Prince Eveke aveut ponou et ki bouxhént les mestîs djus.
Li prince-eveke a siné l' acoird, e s' tchestea di Hesta.
Li binamêye revolucion a stî shuvowe d' on prumî radjocaedje, del deujhinme revolucion, do deujhinme radjocaedje (1792).
Dins les Bas Payis otrichyins (li restant del Walonreye d' ouy), gn a yeu so les minmes trevéns li Revolucion Braibançone.
Sipepieuse cronolodjeye
thumb|Lidje e 1795 Li Revolucion lidjwesse esta on tins di rmowe-manaedje : e shijh anêyes, les Lidjwès potchît do redjime des Prince-evekes al republike francesse, tot passant pa ene Republike lidjwesse e pa sacwants radjocaedje do pouvwer do Prince-Eveke. Nos avans dandjî di rmete li cronolodjeye po bén comprinde les pondants et les djondants di l' istwere del Principåté d' Lidje ces anêyes la di grand coschoyaedje.
Deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte
thumb|kischirêye copeye e [[cope (lingaedje)|cope (a hintche)]] thumb|modêye e latén thumb|Ratournaedje e [[suwedwès]] Li deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte, c' est on boket do Noû Testamint.
Binamêye Revolucion
A schoûter
Cwatru-vint-nouv (sitroete plake) (G. Cabay & D. Droixhe, "Cwatru-vint-nouv", textes et chansons de la Révolution liégeoise)
Binameye Revolucion Binameye Revolucion * Categoreye:Revintreyes
Deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte
Come si no el dit bén, c' est ene lete d' apoisse sicrîte pa sint På avou Timoté et evoyeye ås noveas crustins d' Corinte, et di tot l' payis alintoû (l' Acayeye, asteure, li Grece). I lzî aveut ddja scrît ene prumire lete divant.
Bocser
Li tchén bocser u bocser, c' est on tchén d' vatche askepyî e l' Almagne nonnrece.
Discrijhaedje
C' est on tchén emîtrin, 50 a 60 cm hôt.
Gn a totès sôres di coleur di poys.
Il a ene grande lådje gueuye so ene tiesse sipotcheye. Cisse caire la fwait awè peu.
Si linwe est l' pus longue dins totes les sôres di tchéns
Deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte
Cotoû istorike
Les rapoirts di sint På avou les Corintwès si plèt espliker insi:
Flora dal Hoûlote (teyåte)
Sourdant
Categoreye:Pîces di teyåte e walon
Bocser
Discrijhaedje
Si schene est clintcheye viè l' erî.
Cwålités
C' est on stocaesse tchén, todi sol kîvive, ki disfind bén s' mwaisse.
Siervaedje
Å cmince, c' esteut on tchén d' cinse ki ratchessive les vatches.
Adon-pwis, on l' a tnou come tchén d' wåde po les måjhons u les djins.
Sieve eto come tchén d' police.
Djivêye des raeces di tchén
Sourdant
Categoreye:Raeces di tchéns
Arganî
thumb|Gros arganîs et des gades dilé
L' arganî (e cmon amazir marokin, «ⴰⵔⴳⴰⵏ», argan, /ar.ˈgæn/), c' est èn åbe ki n' vént ki dins ene contrêye do Marok, sol divanteure atlantike, d' on pô a Bijhe d' Essawira, et disk' a Taroudinne.
I dene on frut ki rshonne a ene olive, k' on lome l' argane.
Argania spinosa
Discrijhaedje
C' est on bea grand åbe, cwand on l' leye crexhe a si åjhe.
Les foyes sont ptites et stroetes.
Les fleurs sont rodjes.
Li frut est vete å cmince, pu i rodjixh tot mawrixhant.
Årmonica
Onk (ene) k' endè djowe so lome "acordeyoneu" ("acordeyoneuse") ou "djouweu(se) d' årmonica".
Maurice Vray
Maurice Vray a skepyî li 23 d' måss 1931 ey a morou li 11 di fevrî 2010.
Cote
Ene cote c' est on mousmint d' feume.
Motî
🇱🇰cote
Årmonica
Istwere
Dins l' tins, cåzu dins tos les viyaedjes, vos avîz on djouweu d' acordeyon tot presse a fé danser les djins.
Impreur
Èn impreur (po les Almands, on a dit purade on caizer), ene imperresse, c' est l' djin k' est al tiesse d' èn impire.
Maurice Vray
Il est cnoxhou aprume come diccionairî. C' est lu k' a scrît li Franwal di Cerfontinne.
Årmonica
Istwere
A Labiye (Åjhå)), vos avîz Boufiou, el cwefeu-cåbartî, mins eto l' feye do "rossea" Polomé !
Deujhinme lete sint På ås djins d' Corinte
Categoreye:Bibe Categoreye:Noû Testamint Categoreye:Letes d' apoisse
Maurice Vray
Il a eto scrît des tecses e walon dins l' Mouchon d'aunia.
Come bouteu pol walon, i meta so pî li soce "Les Foyants d' Cerfontinne.
Di s' mestî, il esteut medcén djeneralisse.
Vray Vray
Årmonica
Istwere
Inte 1901 et 1920, sacwants djouweus d' årmonica, aprume el Basse Sambe, s' acpagnént avou ene basse ås pîs. centré|vignette|Èn årmonica
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Instrumints d' muzike
Arganî
Eployaedje
Li frut est magnî voltî des gades, ki gripèt so l' åbe. Mins ele ni didjerèt nén li djaeye k' est ådvins. Ele li rtapèt foû avou l' roeme u avou les petales.
Impreur
Sourdant
*
Arganî
Eployaedje
Les gadlîs les rascodèt, et les vinde ås cmeres k' ont des moléns d' pire.
Vicansté d' l' indje
L' arganî esteut on mancî åbe, eco dins les anêyes 1980.
Mins dispu ki l' ôle d' argane a divnou foirt ricwerowe, on respectêye mî les bwès d' arganî k' egzistént dedja. Et ndè rplanter des noveas, so des tchamps di ptits cinsîs, po ki lzès disfindexhe disconte des berbis et des gades tins del crexhince. Po çoula, i rshuvnut l' aidance di soces nén recwårlantes ki lzî bayèt les plants.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Åbes Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Marok
Li moirt do cier (tchanson)
Dataedje
I n' est nén bén cnoxhou, mins ça divreut esse tot å cmince do 20inme sieke.
Rilomêye
Li tchanson esteut aprinjhe dins bråmint des scoles di Walonreye (et surmint ossu d' France) e 20inme sieke.
Redjårbaedjes e walon
On prumî redjårbaedje pa Arthur Schmitz a parexhou dins Coutcouloudjoû (anêyes 2010).
Li modêye da Djôzef Dokir a stî eplaideye so Wiki-sourd e 2021; li minme tecse a stî ene miete candjî po des rimaedjes dimorant e rfondou, ey eplaidî so papî dins l' Rantoele-gazete.
Sourdant
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Tchansons e francès Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon Categoreye:Redjårbaedjes
1491
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Djeus olimpikes d' esté di 1924
Les djeus olimpikes d' esté di 1924, c' est les ûtinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Paris e 1924.
1491
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Bokets tchoezis (prôzes)
thumb|Coviete Bokets tchoezis, c' est on live ki rashonne les pus beas scrijhaedjes e walon da Ernest Benoit
Belvå-dlé-Bouyon
Belvå (po discramyî : Belvå-dlé-Bouyon; la-minme Belvau, F: Bellevaux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bouyon.
Bokets tchoezis (prôzes)
Il a stî eplaidî e 2015 do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.
Belvå-dlé-Bouyon
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Bokets tchoezis (prôzes)
Come les ôtes lives di cisse coleccion la, li ratournaedje est francès est dné sol pådje di hintche. Li tite est translaté «''Miscellanées""».
Contnou
Categoreye:Lives e walon
Djeus olimpikes d' esté di 1924
C' est la k' on voet po l' prumî côp Johny Weismuller, ki dvénrè Tarzan, ki wangne li medaye d' ôr e natåcion.
Sourdants
<References/>
Djeus 1924
Nafría de Ucero
Nafría de Ucero, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
1881
Ôtès djins
Categoreye:Date
Djivêye des raeces di vatches
thumb|åmaye [[BBW (a Djamblene)]] thumb|bleuwe vatche d' ene viye raece ås longuès coines ([[Andalouzeye)]] thumb|[[Aberdine Angusse e l' Otriche]] thumb|Scôswesse ås longuès coines (a [[Leglijhe)]]
Djivêye des raeces di vatches
Gn a dpus d' 1000 raeces di bovrins ricnoxhowes totavå l' Daegne.
Mins les raeces å grand rindaedje (po produre del tchå u do laecea) sont ki replaeçnut les ptitès raeces do payis, on pû tocosté. Portant, ces biesses la estént mî adûtes a des biyonaxhes pus brouxhires.
Sicilyin (lingaedje)
Li sicilyin (lomé eto pacô tchitcholyin, c' est l' lingaedje do payis del Sicile.
I rsaetche bråmint d' l' itålyin, mins a wangnî dandjreus des apoirts des peupes k' ont passé dins l' iye (Normands, Arabes...).
Lu-minme a dné bråmint des mots å maltès.
Code iso: scn
Sourdant
Categoreye:Lingaedjes
Vitamene A
thumb|Fôrmule tchimike thumb|Tcherpinte dins l' espåce (palmitate) Li Vitamene A, u retinol, c' est ene vitamene dismantchåve dins l' ôle.
End a toplin dins l' ôle di foete di sacwants pexhons (ôle di foete di moruwe).
Li mancance di vitamene A si voet sol vuzion, sol pea, sol crexhince, so les oxheas, so les sistinmes di disfinse (waerantixhance ås maladeyes).
Vindåvès fômes
Dins les droukes di farmaceye, li vitamene A si trouve so l' fôme d' acetate (djaenisse poure) ou d' palmitate (djaene ôle).
Sourdants
Categoreye:Vitamenes
Brinne-el-Conte (veye)
Brinne [n.pl.], c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Braine-le-Comte, divnou intité
Dragan Đokanović
Dragan Đokanović a skepyî a Sarajevo li 20 d'avri 1958. C' est èn ome docteur et politikî serb. Il est prezidint do pårti democraçreye des fédéralistes (Bosneye).
Brinne-el-Conte (veye)
avou novea limero del posse 7090; limero diyalectolodjike: [S 19]; vî limero del posse: 7490.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Doirmante aiwe
Ene doirmante aiwe, c' est ene aiwe rashonnêye todi el minme plaece, ådvins des teres.
Sôres di doirmantès aiwes
Del pus ptite al pus grande, les doirmantès aiwes si lomnut:
Categoreye:Aiwes
Sifes, taburîs et hoûlåds (tecses)
thumb Sifes, taburîs et hoûlåds  (Sifes, tambourîs ey’ ûlôds), c' est on live di tecses e walon ratournée e francès, ey avou des esplikêyes e walon ratournêyes e francès, so totes les måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze.
Il a rexhou des eplaidreyes do Bourdon e 2022.
ISBN 978-2-931107-06-5
Lisse des scrijheus
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Prôze nén racontrece e walon
Bragård
Categoreye:Antroponimeye walone Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Dicåces On bragård (on djheut ossu on mwaisse djonnome), c' esteut on djonnome k' esteut lomé tchîf del djonnesse. C' esteut lu li mwaisse adjinçneu des fiesses tins d' ene dicåce (fiesse del pårotche).
Astok do bragård, gn aveut eto ene braguete, ki droveut l' bal avou l' bragård (ou l' tchîf des bragårds).
Ovraedjes
I lyi faleut mete so pî : les bals (si les cåbartîs nel fijhént nén). Adon, kécfeye, louwer ene guinguete et trover des violoneus (djouweu d' vierlete divant 1900), acordeyoneus (après 1900), u èn orkesse ki djouwéve eshonne. Motoit î enonder des danses di societé come li danse do ramon.
Oraye-di-live (crouwå)
thumb|Foye d' oraye-di-live
Bragård
Ovraedjes
Mins purade diveut i co mete so pî les tournêyes do mårdi del fiesse (danse del dorêye), et kécfeye les adjierçaedjes foclorikes come li tchesse å wixheu (Hôte Årdene), li pormoennåde del limotche (Basse Sambe).
Istwere
Les bragårds ont stî lomés pal djonnesse disk' al deujhnme mitan do 20inme sieke. Mins, po les gros viyaedjes, on-z aveut ddja on grope di bragårds, k' a divnou on comitî des fiesses (avou dzartaedje do mot). Li comitî a-st adjinçné des fiesses foû des dicåces oficires. Åzès dicåces, gn a pupont yeu d' pormoennådes foclorikes li londi ni l' mårdi, veyanmint k' les djonnes alént sovint bouter dins des aeurêyès ovraedjes.
A Transene, li dierin mwaisse djonnome a stî lomé diviè 1975.
Rilomêye do no
Li mot "bragård" a divnou on no d' famile del Walonreye.
Rilomés oirteus do no : Hinri Bragård.
Espejón
Espejón, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Warda
Categoreye:Tchanteus e-n arabe
Warda l' aldjeryinne (e-n arabe,وردة الجزائرية), c' esteut ene tchanteuse e-n arabe, sikepieye e l' Aljereye mins k' a bråmint dmoré e l' Edjipe, po si ovraedje.
Elle a skepyî li 22 di djulete 1940.
Elle a morou li 17 di may 2012.
Borguignon (lingaedje)
Li borguignon (e borguignon : le bregognon) c’ est on lingaedje del famiye dès lingaedjes d’oui k’ est cåzé e Borgogne e France.
Sacwants mots e borguignon
Categoreye:Lingaedjes
Momblona
Momblona, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
1698
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710
Đồng Hới
200px|right|thumb|Dong Hoi
1698
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1698 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Đồng Hới
Đồng Hới c' est l' mwaisse veye del province di Quảng Bình, å Vietnam.
Categoreye:Province di Quảng Bình
Henri Aerts
Henri Aerts, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî li 22 d' octôbe 1847, a Lidje. Il a morou li 15 di måss 1893.
Ovraedjes
Il a-st eplaidî des arimés eyet des tchansons dins Li Spirou. Avou ça k' il a fwait eto sacwantès pîces di teyåte.
Marcel Broodthaers
I vna-st å monde li 28 di djanvî 1924 a Brussele et mora li 28 di djanvî 1976 a Cologne.
Il a on scwere a s' no a Sint-Djîle (plaece Marcel Broodthaers), ey ene tombe a pårt e l' cimintire d' Icsele.
Ouves
Ses ouves sont-st ene miete come li pupe da Magrite: sakêymint biesses. C' est des mosses dins ene casrole (1965), des mosses pindowes avou des picetes a on poite-mantea, des oûs petés dins ene boesse di plastike, on boket d' hoye ewalpé dins del wate.
Portant, ces « ouves » la ont stî espôzêyes ås Rweyås Muzêyes d' Årt et d' Istwere di Brussele. Si s' ont ele vindou a tchirès pailêyes.
Sourdant
Broodthaers Broodthaers Broodthaers
Djassogne
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Nos d' famile del Walonreye Djassogne (la-minme : F. Jassogne), c' est on hamtea d' Croupet.
Il est cnoxhou pask' il a dné li no d' famile walon, "Djassogne".
Motlî Pire Djilet d' après Bouyon
thumb|Coviete Li motlî Pire Djilet d' après Bouyon, ki s' tite e francès, c' est "Le patois de Bouillon et de la Semois. Glossaire, c' est on motlî avou ene djivêye di mots walons (mins eto gåmès et tchampnwès) d' après Bouyon. Il ont stî rashonnés pa Pierre Gillet (Pire Djilet).
Il a moussî foû e 1967, e-n on live la k' il est shuvou d' ene pîce di teyåte, "Grand Louwis".
Sourdants et piceures
Li Pire Djile dit lu-minme k' il a ramexhné tos mots walons di des djins d' après Bouyon dispu 1945.
Rahoucaedje et eployaedje
Li motlî Pire Djilet va esse li soûmint do Motî d' Bouyon da Françwès Twisselmann, ki rcandjrè l' ortografeye et l' recråxhî beazebén.
Å moumint di l' enondaedje do DTW, c' esteut li seu motî walon francès pol Basse Årdene. Les disfondowes di Bouyon (rimetowes e sisinme Feller) î sont, po les mots raspepyîs dins l' DTW (les A & B, todi).
Categoreye:Motlîs walons
Mouhagne (viyaedje)
Mouhagne (fr: Mehaigne, so plaece Magne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye.
Mouhagne, c' est eto li no d' ene aiwe.
Istwere
Mouhagne et l' Moncea, c' est deus teres dal Conteye di Nameur dispu li 13inme sieke. C' est e 1211 kel fî d' Mouhagne fourit dné a Flipe, mårkis d' Nameur, pa Teyodorik di Walcoû, conte di Montagu. Li déme di l' eglijhe esteut li cwårt a l' abeye di Salzene, et li mitan a l' abeye di Malonne, çou k' amoenna des bretes inte les deus abés. Li molén di Rnîxhe fourit distrût e 15inme sieke. Mouhagne fourit avadji pal noere pesse (17inme sieke), et sacwantès cinses broûlêyes pås sôdårds Olandès (1645) et francès (1656-1654, 1658, 1668, 1674). Ça ricminça al guere di set ans, e l' ivier 1747-1748.
Economeye
Gn aveut troes grossès cinses e Mouhagne:
CRIWE (soce)
Li CRIWE (prononcî criwé), ki les prumirès letes volèt dire (Centre de Recherche et d'Information du Wallon à l'Ecole), c' est on cinte di documintåcion pol walon e scole del Province di Lidje. Il a stî lontins edjîstré a Bressou, et moenné pa Paul Lefin et pa Marcel Slangen (disk' al fén des anêyes 2000).
Mouhagne (viyaedje)
Economeye
Discrexhaedje del djin ki boute ezès cinses
CRIWE (soce)
Ovraedjes
Il a-st eplaidî sacants lives, et des documints odio (cassetes, plakes lazer).
Il a s' djîsse a Bressou, rowe Général De Gaulle, ene måjhon prustêye pal veye di Lidje.
Li CRIWE a-st eplaidî sacwants lives, inte did zels, Droles di biesses da Marcel Slangen.
Categoreye:Walon e scole Categoreye:Documintåcion Categoreye:Soces pol walon
Innuyere
Innuyére ((riwalnijhåve Hinnuyire), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Hennuyères, rebané avou 7090 Brinne ; limero diyalectolodjike: [S 20]; vî limero del posse: 7498
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye] Categoreye:Province do Hinnot
Anêyes 30
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50
30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 36 | 37 | 38 | 39
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Les tchimins sins dbouts (arimés)
Categoreye:Ramexhnêye d' arimés e walon Les tchmins sins dbouts (Les tchmins sans dbouts), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Félix Duval.
Gabriel Corin
Gabriel Corin, c' est on scrijheu e walon. Il a ddja stî eplaidî dins « èl bourdon ».
Les tchimins sins dbouts (arimés)
Elle a stî eplaideye e 1973, mins les powinmes, tertos datés, rimontèt a 1953, po les pus vîs.
Gabriel Corin
Referince
Corin
Les tchimins sins dbouts (arimés)
L' ouve a yeu le pris do Hinnot e 1972.
Egzimpe d' arimé
Li powinme ki shût riprind ene sôre di resploe.
Passeyisse
Li passeyisse, c' est l' zine di todi loukî dirî lu, dins s' passé, et nén padvant.
Bråmint des scrijheus walons ont stî et sont passeyisses.
Li passeyisse dins les belès letes e walon
Tchåle-Nicolai Simonon (1774-1847), li prumî grand scrijheu e walon, est ddja on passeyisse. Fåt nén dmander !
Tant k' a Louis Lagauche, el dit long et lådje dins s' live Prindoz vosse bordon:
El fén do 20inme sieke, bråmint des scrijheus vinous å monde sol kimince do sieke vont raconter leu vicåreye. Droldimint assez, il ahotnut sovint après l' deujhinme guere daegnrece, la ki l' monde di leu efance si va tot d' on côp coberôler.(Maurice Georges, El fi do schayteu; Robert André, Del pire di molén al pire d' åté.
Clintcha sconte-passeyisse mon sacwants waloneus
E 21inme sieke, sacwants scrijheus e walon saynut di conter des spoûles d' asteure, et nén toltins do vî tins.
Ci n' est k' ene manire di rmimbrer totès sinnes do passé come Calixte Culot dins on tecse di Raglenaedjes on pô pattavå, dedja eplaidî dins l' antolodjeye Sicrijheus d' Årdene (antolodjeye).
Les romans del coleccion Somme-Denis sont foirt d' asteure, ou d' on passé istorike, mins waire rigretant do djonne tins des scrijheus.
Lucyin Mahin, lu, asprova tofer di scrire des spoûles (romans, ramexhnêyes di novele) si passant foû payis et do trevéns des djoûs d' ouy.
Sourdants
Categoreye:Sicolodjeye Categoreye:Sicrijhaedjes e walon
L' Årdene foyowe (tecses)
C' est ene schôtlêye di tecses (des racontroûles et des arimés).
I vuda e 1944, di l' imprimreye Duchêne dås Libins.
I serè shuvou di L' Årdene ås côpons.
Studias do motlî
Il a siervou a fé on motlî walon-francès, avou l' rahouca "S27" sol djivêye des motîs. C' est Isabelle Léonard k' a rapexhî les målåjheys mots, et ndè fé on memwere di licince a l' UCL e 1986.
Copeye do motlî S27
Categoreye:Lives e walon
1882
Ôtès djins
Categoreye:Date
Sevile
Sevile u Seveye (castiyan Sevilla, /sé'bîya/, arabe إشبيلية /ichbi'liyya/, vî arabe andalou, dandjreus شبيلة chbîla ), c' est ene veye d' Espagne, e l' Andalouzeye.
Tikchbila (rime-rame di djeu e l' arabe marokin) (rime-rame d' efant e l' arabe marokin, vinant probåbe d' ene complinte des Morisses retchessîs d' Sevile.
Sourdants
Categoreye:Veyes d' Espagne Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne Categoreye:Andalouzeye
Boune nute Maroye boune nute mi feye (sketch)
Boune nute, Maroye, boune nute mi feye (mwaisse sicrijhaedje: Bonne nutte Marôïe bonne nutte mi feille ), c' est l' incipite d' on vî tecse diyalocté e walon did diviè 1650.
Elle est rprinjhe sol limero 287 dins l' clasmint Piron des vîs scrîts e walon.
Eplaidaedjes
C' est l' limero 5 do live «Dix pièces en vers sur les femmes et le mariage», eplaidî pa Jean Haust e 1941.
Mins divant çoula, il aveut stî eplaidî (dandjreus pa Ulysse Capitaine) dins l' BSLLW di 1868, mwaisse modêye ey ortografeye do 19inme sieke vizon-vizu.
Rititraedjes e francès
Haust mete come tite: «Dialogue entre Crantche-e-cwèr et un pauvre homme» (diyaloke inte Crantche-e-coir ey on pôve ome). Pus lon, il atåvele k' on l' pôreut titrer «Une scène de ménage».
Tinme
Les deus maryîs si lomnut «Piron» et «Maroye». Dins l' tite do copinaedje, li prumî est ossu lomé «baron» (sinse di l' ome d' ene feme), et li cmere est spotêye «Crantche-e-coir», ki s' pout comprinde k' elle est måle come on crantche u k' elle est mwinre, d' awè fwin, come ee djin k' a on dicweleye d'on magnant må.
L' ome rinteure sô, come c' est l' alaedje. Portant, il atôtche si feme pa des doûcès paroles :
Li cmere l' atowe insi:
Et lyi rprotchî d' esse on nawe ki n' fwait ki d' boere et d' foumer:
A ç' moumint la, l' ôte si måvele, mins n' a nén l' tins di s' rediver, ca i lyi fåt rnåder. Adon, i dmande a s' feme di lyi aler cweri di l' aiwe di caenele po l' rimete. Mins Maroye ni vout nén et ratake a lyi sohaitî k' i mourt la:
Scole prumaire
vignette|Ene escole e [[Tchålerwè (veye)|Tchålerwè.]] Li scole prumaire, ç' est l' scole ewou les efants vont foû d' leus shijh ans disk' a leus douze ans. Elle est etur el scole gårdyinne yet l' scole sigondaire. Les efants sont oblidjîs daler rola.
Boune nute Maroye boune nute mi feye (sketch)
Tinme
L' ome adon li manceye d' el bate s' ele n' î va nén, mins leye dimane la stampêye:
Adon arivèt les deus efants ki rclamèt a mindjî, ca i n' ont ni rciné ni sopé:
Mins l' pere, k' est ene miete rimetou, respond k' i n' a nén ene dresse a l' amagnî dins s' taxhe:
Ey adon, si mete a flaxhî so les troes ôtes, ki l' traitèt d' moudreu.
Sourdant
Loignes Lotchets
Cocote (coujhene)
Ene cocote, c' est ene grosse tchôdurnete di scroufier, la ki l' cujhaedje si fwait doûçmint et lontins.
Categoreye:Ahesses di coujhene
Matinêye
Li matinêye ou dvant-nonne, c' est l' moumint del djournêye ki va del pikete do djoû (ou puvite di l' åmatén, dins l' sinse do moumint k' on s' leve), disk' a Nonne.
Po ndè djåzer, on dit purade å matén ki "del matinêye" : a 10 å matén.
No d' famile walon ki vént d' on no d' mestî ou d' fonccion
* Categoreye:Mestîs Pådje des nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on no d' mestî ou d' fonccion.
N a ene peclêye di nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on d' mestî ou d' fonccion.
Mont Igdamen
thumb|costé bijhrece, veyou a pårti del voye a Ichoguene thumb|item est i, a pårti d' on toet thumb|item est i, a pårti del [[passåjhe des Ayites Imi]] Li Mont Igdamen (e-n amazir, ⵉⵖⵉⵍ ⵉⴳⵯⴷⴰⵎⵏ, ighil igʷdamen), c' est ene montinne del tchinne do Mîtrin Grand Atlasse, metowe a Nonne d' Tabane (Vå des Ayites Bougmesse).
Copete
Si copete est 3519 metes hôte.
Eplaeçmint
Pus a Nonne, c' est l' les Hôts tienes do Mgoun ki montèt a 4068 metes.
Å Levant, i s' porshût på Mont Wawelzate.
Inte les deus, gn a ene passåjhe: li passåjhe des Ayites Imi (li voye ki passe par la va d' Tabante a Klaa Mgouna). . Li tiene k' elle est schavêye didins si lome pacô «Mont del passåjhe des Ayites Imi» (ⵉⵖⵉⵍ ⵜⵉⵣⵉ ⴰⵢⵜ ⵉⵎⵉ, irhil tizi ayt imi).
Climat
Li nive dimeure lontins sol pindant bijhrece, k' on voet dins les pormoennådes di montinne a pårti des viyaedjes des Ayites Bougmesse.
Sourdants
Categoreye:Atlasse (hôts tienes)
Cargnon
Economeye
Rivnou par djin : 13,4 a 17,0 (meye uros) e 2003, çou k' est li pus pôve categoreye so 5.
Istwere
🇱🇰 Cargnon (viyaedje)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Ronkiêre
Ronkiêre (riwalnijhåve Ronkire), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Ronquières, rebané avou 7090 Brinne ; limero diyalectolodjike: [S 21]; vî limero del posse: 7198
Atene
thumb|L' Acropole, li pus rlomé des monumints d' Atene Atene (e grek Αθήνα, Athina), c' est l' mwaisse veye del Grece.
Ronkiêre
Avey
clintchî passaedje ås bilandes.
Atene
Atene esteut waiteye come li veye avou l' pus di sincieus et d' cotuzeus di l' Antikité. C' est po ça ki Lidje, do tins da Notdjî serè lomêye l' "Atene do Nôr".
Atene et les djeus olimpikes
Atene a-st edjîstré les djeus olimpikes di 1896 (les prumîs djeus olimpikes modienes). Pu co les djeus olimpikes estrordinaires di 1906. Elle a co ascoyî les djeus olimpikes d' esté di 2004, les prumîs do 21inme sieke.
Ronkiêre
Avey
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Pitit doet
Li ptit doet, c' est l' doet del mwin k' est l' pus ptit, et k' est metou difoûtrinnmint ( cwand l' mwin est a plat, påme so ene tåve). C' est l' seu doet ki pout moussî dins l' oraye.
Dins les biesses ås cwate pates, c' est onk des doets ki disparexhe, ou n' pus esse riprezinté ki pa ene pitite onglete sins oxhea, lomêye "gadot" (roemiants).
Dins les doetreces (rime-rame d' efants), i s' lome eto "pitit kerton", "pitit courtåd", evnd..
Role essegnrece
Ci sereut on cnoxheu di tot çou ki s' passe. Did la l' response «C' est mi ptit doet ki m' l' a dit» a èn efant ki vos dmande «kimint ass sepou çoula» ?
Dins les belès letes e walon
🇱🇰 boket da På Depas
Moyisse
vignette|Pondeure riprezintant Moyisse kimoennant les israyelites disk' e-n Israyel. Moyisse (kécfeye lomé : Moyize) esta on messaedjî del Tora (omonime del Bible amon les Djwifs).
1î sieke
anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40
anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90
Totes les anêyes do 21inme sieke
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Date
Hanu
Hanu (prononcî /ha.'nœ/, sicrît e sistinme Feller Haneu, dins l' vijhnaedje eto Hanou /ha.nu/; F. Hannut; neyerlandès Hannuit), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Anêyes 1660
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Hanu
Hårdêye divintrinne
Waibe del comene
Anêyes 1660
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Hanu
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
Anêyes 1660
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Joseph Albert
Joseph Albert, c' esteut on scrijheu walon-cåzant k' a skepyî li 16 di djun 1884. Totfeye, on n' conoxhe nén co ès date di moirt.
Rebollar
Rebollar, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Discomuniaedje
Categoreye:Catolicisse Li discomuniaedje, e li rlidjon catolike,c' est l' "fotaedje a l'ouxh" di l' Eglijhe d' on crustin (catolike) k' a fwait on grand petchî ou k' a fwait do toirt å catolicisse.
C' est les evekes k' ont l' droet di discomunyî.
Joseph Albert
Ovraedje
Joseph Albert a comincî a scrire des pîces di teyåte, e 1900.
Å matén
Maten On eploye li ratourneure å matén po fé l' diferince int les 12 eures di dvant nonne des doze eures d' après nonne.
Adon ça pout esse :
Persounaedje istorike
On persounaedje istorike, c' est ene djin k' a viké.
L' atuze di "persounaedje istorike" est sovint diferinceye del cene di persounaedje di roman dins les Belès letes.
Les persounaedjes historikes des romans polèt esse des rlomêyès djins ubén des djins k' ont viké polbon, mins ki n' seront bén cnoxhous ki pa ç' roman la.
Djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere
Categoreye:Istwere Categoreye:Rilomêyès djins
Crusnêye
Crusnêye, obén e Feller : Cruchnêye ([FR] Crisnée) est ene ribanêye comene dins 'l province di Lidje.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Stîle manouwelyin
Li stîle manouwelyin, c' est on stîle d' årtchitecteure diswalpé å Portugal e 16inme sieke do tins do rwè Manouwel 1î.
On l' voet bén al catedråle portuguesse d' Asfi.
Edward Snowden
Edward Snowden, (riwalnijhåve Douwård Snôden, k' a skepyî li 21 di djun 1983, c' est èn infôrmatikî amerikin k' a cossemé dipus d' 200.000 documints des siervices sicrets amerikins, k' il ovréve por zels on moumint.
Il a stî haeyi des Amerikins, mins préjhî di tos les payis k' estént espionés.
Alére
Désiré Malet, Les grandès orayes d' Obama, 68, ivier 2013-2014
Categoreye:Rilomés Estazunyins
Oufalijhe (veye)
Oufalijhe (la-minme e sistinme Feller, Oufalîje F. Houffalize), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, avou l' tite di veye, divnou intité.
thumb|priyeuré Sinte-Catrene
Istwere
Foirt distrûte a l' Ofinsive da Von Rouchtete
Sicrijheu e walon
Marcel Léonard
Copinreye
Ene copinreye, lomêye "Copinoufa" î a viké dins les anêyes 2010 (askepeyes pa André Lamborelle
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye
Nafraiteure (toponimeye)
Pådje so les nos des plaeces di Nafraiteure
Arondixhmint
Èn arondixhmint, e l' administråcion di bråmint des payis, c' est ene sitindêye administrative pus ptite ki l' province, mins pus grande ki l' canton, ou l' rebanêye comene, a l' assulon.
Nafraiteure (toponimeye)
Sourdants et pî-notes
Categoreye:toponimeye
Arondixhmint
E l' Beldjike
El Beldjike, l' arondixhmint, c' est l' pus près plaece k' i gn a on tribunå (di prumî schayon).
C' est ossu l' arondixhmint k' a sievou d' soûmint po fé les limeros diyalectolodjikes.
E l' Almagne
thumb|Bastimint administratif di l' arondixhmint prûsyin (Landratur) C' est a pô près li «Kreise» u «Landkreise», ki, do tins del Prûsse, Måmdey end esteut l' mwaisse veye d' onk. Li bastimint administratif, c' esteut l' «Landratour».
E sacwants ôtes payis
Li minme lomaedje d' on ctaeyaedje administratif egzistêye ossu dins l' payis shuvants (mins nén todi avou l' minme fonccion) : Belgique
Memwere di mwaistrijhe
On memwere di licince ou asteure memwere di mwaistrijhe, c' est on rcweraedje k' on fwait al fén di ses studes ordinaires d' univ, po-z aveur on diplome di licince, rilomé mwaistrijhe.
El Beldjike, c' esteut, davance après cwatre ans, asteure, c' est cénk.
Pus hôt ki l' memwere, on pout co fé ene teze.
Categoreye:Univiersités Categoreye:Sicrijhaedjes
1883
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Alentisque
Alentisque, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Batreye di Brinne-l'-Alou
Li batreye di Brinne-l'-Alou (la k' ça s' a passé) ou bataye di Waterlô (la k' les Inglès avént leu cwårtî djenerå, did la, tchoezi l' no po l' lomer), c' est l' dierinne batreye da Napoleyon Bonapåre, la k' i rçuva si deujhinme et dierinne dispoûslêye. Ele si passa les 16, 17 et 18 di djun 1815.
C' est ene des pus rlomêyès batreyes ki s' a passé sol teritwere di çou k' est asteure li Walonreye (avou l' cene di Bastogne, a l' Ofinsive da Von Rundstedt).
Pårticipåcions walones
Gn aveut des Walons des deus costés. Les Otrichyins avént co tos des oficîs k' avént cmincî sôdårds do tins des Bas Payis otrichyins (come li conte di Latour, ki les revinteus francès lyi avént broûlé s' tchestea). Les Francès avént tos les djonnes Walons ki s' avént egadjî dins l' grande årmêye da Bonapåre. Come Tchårlî-djambe-di-bwès, k' î pierda ene djambe. Ou l' persounaedje do Lidjwès egadjî.
Après l' batreye, end ava eto po-z aler ramasser l' ôr so les curêyes (come, metans, Jean-Henri Géna).
Rimimbrances
Victor Hugo a scrît on long arimé dsu.
Dins les belès-letes e walon
Julien Noël a scrît on powinme ki cåze d' on sôdård moirt a Brinne-l'-Alou et k' a divnou on spér. Les prumîs arimés do powinme, c' est (e-n ortografeye Feller) :
Sourdants
Brinne-l'-Alou
Les Djoyeus Lurons (dramatike)
Les Djoyeus Lurons, c' est ene dramatike e walon k' a skepyî e 1990 a Houtin-Sint-Simeyon.
Li trope a stî finalisse del Cope do Rwè e 2007.
Djoyeus
Cristiano Ronaldo
thumb
Cristiano Ronaldo, c' est on rlomé fotbalisse portugués k' a skepyî li 5 di fevrî 1985.
C' esteut onk des meyeus djouweus do tchampionat espagnol dins les anêyes 2010, avou Lionel Messi.
Ronaldo Ronaldo
Amagnî
Des côps, come po les sopes, c' est målåjhey di rindjî l' cayet inte amagnî et aboere.
Les amagnîs po les biesses sont studyîs a pårt.
Andrea Giani
vignette|2008 Andrea Giani, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 22 d' djanvî 1970 e Naples (e-n Itåleye).
Amagnî
Syinces et dominnes a vey avou ls amagnîs
*
Andrea Giani
Categoreye:Spôrts
Amagnî
Amagnîs walons
🇱🇰 Amagnîs et aboeres walons
Amagnîs di ds ôtes payis
🇱🇰 Amagnîs marokins
Anêyes 1640
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1620 | anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660
1640 | 1641 | 1642 | 1643 | 1644 | 1645 | 1646 | 1647 | 1648 | 1649
1509
Etrevéns
Les Portuguès colnijhèt Asfi (e Marok d' asteure). Il î dmorront disk' e 1541.
Dint (ås djins)
On dint po ene djin, c' est l' minme organe ki po les ôtès biesses.
Dinltins, les dints estént råyeyes pa des råyeus d' dints (ki contént sovint des mintes, tot djhant k' on n' åreut nén må).
Asteure, i sont sognîs pa des dintisses, ki vos plèt mete des fås dints.
Sourdant
Categoreye:Antomeye
Almajano
Almajano, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Arobasse
L' arobasse, c' est on sene di pontiaedje k' on resconte å pus sovint dins les adresses emile. vignette|L' arobasse avou l' fonte « Arial ». Dins sacwants rantoeles di soçnaedje, i gn a eto des arobasses a l' atake des nos d' uzeu. Par egzimpe, so Twitter, li no d' uzeu da José Schoovaerts, c' est @Rabulets1 et l' ci da Michel Francard, c' est @MichelFrancard.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Senes di pontiaedje Categoreye:Sicrijhaedje
Jacky Adam
Jacky Adam a scrît ene coleccion d' lives so les moléns di l' Aiwe d' Oûte.
Adam Adam
L' Aberteke (waibe)
L' Aberteke, c' est ene waibe e walon enondêye pa Lucyin Mahin e moes d' avri 1997.
Si adresse, c' est : http://aberteke.walon.org/.
Avou l’ Wikipedia e walon eyet l' Wiccionaire walon, c’ est ene des waibes les pus consecantes e walon, aprume po li rfondou.
Istwere
Å cmince, c' esteut des ptitès anonces ki parexhént tos les 8 djoûs.
Après, ele s' a todi pus ecråxhî, mins ele ni candjive pus si sovint.
A dater di 2000, Pablo Sarachaga a divnou li manaedjeu tecnike, et l' waibe a stî edjîstrêye sol dominne walon.org, e-n on sierveu k' a todi dmoré e payis d' Lidje.
Dispu 2007, gn aveut pus k' ene modêye tos les troes moes, mins elle est raponteye a fwait des noveas ovraedjes do waiburlin.
Dirî l' Aberteke, Lucyin Mahin a diswalpé tote ene bibioteke di tecses d' ene cåkêye di scrijheus.
Gn a eto totes les hårdêyes des videyos del tévé walon-cåzante, totes les scoles di Bive et les Rantoele-gazetes, aberwetåves.
Hårdêyes difoûtrinnes
Aberteke Aberteke
Trimlaedje
thumb|Trimlaedje å cazino Li trimlaedje ou biytaedje, c' est l' djouwaedje a des djeus po des liårds.
Egzimpes di trimlaedjes
Metans : des cwårdjeus, sacwants djeus d' dicåce (tirlibibi), les djeus d' cazino, les wadjeures so les coûsses di tchvås ou les matchs di fotbale.
Sacwants livreyes vidèt totes sôres di djeus d' lotreye. Gn a eto des vindeus pormoennant ki saynut d' vinde des biyets d' lotreye.
Les djeus d' trimlaedjes sont foirt corants so les fis.
Djudjmint des rlidjons sol trimlaedje
thumb|diferins tchîfs rilidjeus metingant disconte les cazinos a [[Taline, Estoneye (2007)]] Li trimlaedje est veyou evi des rlidjons, ca i rwene sovint les trimleus. Kibén did zels n' ont i nén trimlé tos leus béns evoye !
Dins les belès-letes e walon
Dins on tecse del coirnêye «Avå les voyes», På-Hinri Tomsin djåze do trimleu:
Sicrijheu e walon k' a bouté dins des djeus d' trimlaedje
Émile Robin a cmincî come croupî e cazino d' Nameur. Adonpwis, il a fwait l' minme mestî e l' Itåleye, pu e l' Libeye do tins do colnijhaedje itålyin.
Sourdants
Categoreye:Amuzmints Categoreye:Årdjint
Ecråxhe tchimike
Ene ecråxhe tchimike u ingrais tchimike, c' est on prodût tchimike ki les cinsîs semèt so leus teres, po replaecî l' ansene u les ecråxhes natureles (gwano) u industriyeles (scoreyes potassikes).
Istwere
Après l' guere di 40, tertos endè seméve.
Compôzucion
Onk k' els a tos les troes, on l' lome "ingrais complet".
Semaedje
Å cmince, on lzès seméve al mwin. Adonpwis, avou des semoes.
Sourdant
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Agricoûteure
Asfi
thumb|Deus adjeyantès djusses di potreye, metowes come essegne del veye Asfi (e-n amazir, «ⴰⵙⴼⵉ», asfi, e-n arabe, آسفي, asfi, e francès Safi, e portuguès Safim), c' est ene veye do Marok, metowe so l' Oceyan Atlantike.
Les cis d' Asfi si pôrént lomer e walon "Safiawîs" (e francès, les Safiots).
Istwere
Asfi a stî colnijheye dås Portuguès di 1509 a 1541. On î voet co asteure deus eglijhes, ene dins li stîle manouwelyin.
Economeye
Oujhene di rovraedje des fosfates.
Oujhenes di metaedje e consieves des sårdenes.
Pôrt di comiece (shoufe, prodûts des fosfates, frumint apoirté,
Potreyes classikes et d' asteure.
Ene miete di tourisse, mins bråmint moens ki les ôts veyes del coisse atlantike.
Avey
Li "tchestea d' mer" (li Castelo de mar des Portuguès), ancyin prijhon.
Li "tchestea d' tere" (Castelo de Terra des Portuguès), avou ses murayes la k' gn a co l' essegne do rwè Manouwel. Pu Ådvins des rampårds, li "måjhon des Zultans" (dar Soltant), divnou eyet on muzêye des potreyes. Eyet l' ancyin "buro arabe" do tins des Francès,
Li vuwe sol pôrt a pårti di "Ras el-lefaa" (li tiesse do sierpint).
Espôzucion di potreyes.
Rapoirtaedje sol pôrt d' Asfi
Peket
Li peket, c' est del gote fwaite avou do grin et des poes d' franc pectî.
C' est del blanke gote, foirt rilomêye e l' Walonreye.
Rilomêye do mot
Dins ene tchanson da Djåke Leféve, li sôlêye est spotêye «Mitchî Peket».
Dispu 2020, gn a ene emission avou do walon so l' RTBF ki s' lome «Stoum, peket et des rawetes».
Dins les anêyes 2010, gn aveut des fiesses la k' on n' beveut k' do peket, lomêyes «pecket party».
Categoreye:Amagnîs et aboeres walons Categoreye:Gotes
Arondixhmint d' Dinant
L' Arondixhmint d' Dinant, c' est èn arondixhmint administratif del province di Nameur.
Referinces eyet sourdants
* Dinant
1541
Etrevéns
Les Portuguès sont tchessîs evoye d' Asfi (e Marok d' asteure). Il î avént abroké e 1509.
Foyes di tchinne et fleurs di brouyire (tecses)
thumb|coviete Foyes di tchinne et fleurs di brouyire (Fâyes du Tchêne èt Fleûrs du Brouwîre), c' est ene ramexhnêye di tecses (arimés, tchansons et prôzes) da Alexis Bastin, eplaidîs a Vervî e 1950.
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés
Martin Charlier
Martin Charlier, obén d' es sobriket, Kiki l' Enocin, c' est on rlomé comike walon. Il est (ene mitan) walon-cåzant.
Cårire al televuzion
Martin Charlier pårticipe å Grand Cactus, k' est enen emission d' rizêye eyet a StudioFoot (wice i djouwe l' role da Kiki l' Enocin, on sopoirteu do Standård di Lidje). Les deus emissions sont sol La Deux (RTBF).
Scrijha ë
Li scrijha ë (E tréma), c' est on scrijha eployî dins des ortografeyes Feller ricandjeyes.
Il egzisteye eto e francès, mins po èn uzaedje pår diferin.
Feller-Soverdeas
Ci son la vént dins toplin des mots dins les accints do Roman Payis, veyanmint k' i rprezinte li spotchåve voyale d' avår la. I replaece ossu tos les i et tos les u des pårlers namurwès vijhéns.
On l' pout vey dins des tecses da Louis-Joseph_Courtois eplaidîs e 1972 dins Les Cayés walons.
On scrît insi dins l' gazete «Li Sauvèrdia».
Il a stî «oficiålijhî» dins l' Motî Alphonse Massaux, eplaidî pa Jean Lechanteur e 2013.
Ôtes Feller
Il a stî sayî di tenawete dins l' gazete Singuliers po noter li minme son, k' est ossu l' ci del sipotchåve voyale dins l' payis d' Bietris, et les ôtes u di l' Årdene nonnrece vijhene.
Motî Gilliard
Emile Gilliard eploye li minme sicrijha dins s' motî (2007) po on son pår diferin, li son ê rinflé. Nol ôte ki lu ni scrît insi.
e francès
Li scrijha a èn uzaedje diferin, espaitchant di loyî deus voyales e-n on minme son. Adon, li prononçaedje dipind do mot:
Tecses avou li scrijha ë so Wikisourd
Sourdants
E
Waitroûle (éndjolike)
Ene waitroûle, c' est l' pårteye d' ene copiutrece, d' on sûtifone, d' ene tévé la k' on voet l' imådje dinêye pa cist aparey la.
Motlî
Çou k' gn a so ene waitroûle éndjolike si lome waitroûlêye (aprume s' elle est rcopeye).
Sourdant
Categoreye:Infôrmatike
Les måvas byins (fime d' imådjes)
Racourti
C' est des biesses, mousseyes a djin, ki fwaiynut les hapeus d' boûsse. I volnut apicî li «Dåfén d' Ôr», ene riscompinse ki serè dnêye på professeur Michtrolof IV (ki c' est on pourcea d' montinne).
Po touwer l' tins divant di scroter l' pîce, tins del fiesse di rindaedje do pris, Monsieu Lleu (onk des baligands) fwait les potches di sacwants rwaitants. Mins, sins l' voleur, il aide on vî ome ki n' sait cwè fé po l' rimerciyî.
Pont d' tchance ! les mwais valets sont ramassés. Po s' fé bén vey des djudjes, i prometnut di s' amidrer, et di n' pus fé des målès keures. Mins ci n' est k' on toû d' rossea tchén po waitî di rzweper li «Dåfén d' Ôr» cwand i mousront foû del pote.
Sabaye s' il adierceyront leu côp, ci feye ci ?
Sourdant
Mwais valets
Les grands åbes (live d' imådjes)
Les grands åbes (Lès grands-åbes), c' est on live d' imådjes e walon, dessiné pa Stibane so on sinnario da Sarah V, ratourné e walon pa Paul-Henri Thomsin.
Tinme
C' est ene famile di spirou ki doevnut cwiter leu tchinne, dins l' grand bwès, a l' aschate d' on rixhea, pask' i gn a on monse (ene terasseuse) ki distrût tot avå vola. Å mitan d' l' ivier, totes, totes les biesses do grand bwès ont leyî la leus nis, leus tchabotes, leus terêyes, et cachî après one ôte plaece po s' î mete e l' coete. Ritrouvront i a s' lodjî ?
Disrôlmint del sipoûle
Li spoûle tchereye a môde d' erî-contaedje (flach-bak). C' est l' popa skiron ki raconte çou k' il a lomé "l' istwere des grands åbes" a s' fi ki s' si sait edoirmi.
Modêyes ezès walons coinreces
Il a stî riscrît dins sacwants accints do walon :
Ratournaedje e picård
Gn a eto ene modêye e picård di Tornè, ratournêye pa Bruno Delmotte.
Djudjmint tecnike
L' ovraedje tecnike est bon ådla. Li papî est mate, nén rglatixhant, avou on bea gramaedje, çou k' est plaijhant po ls efants.