cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
De Gaulle a Tcheyou (noveles)
thumb «De Gaulle a Tcheyou», ki l' vraiy tite, c' est «Luksambourg, mêsse di lu !» (Lussimbork, mwaisse di lu), c' est on live fwait avou shijh noveles basteyes so on nawea oblidjî, la k' el djenerå De Gaulle si prezinte dins on cåbaret d' Tcheyou.
Li live est eplaidî avou on ratournaedje e francès vizon vizu e clintcheyès letes, mins sol pådje di droete. Ça fwait : li walon si rtrouve sol pådje di hintche.
Il a rexhou e 2022.
Gn a pont d' limero ISBN.
Cotoû do scrijhaedje
I s' adjixheut d' ene bate di scrijhaedje metowe e-n alaedje po les 40 ans do Muzêye do pårlaedje e l' Årdene.
Li live contént les tecses des troes prumîs, et ossu di troes ôtes ki n' ont pont yeu d' pris, mins ki les tecses estént foirt dujhåves.
Alére
Prezintaedje pa Lucien Mahin dins l° 104, p. 15.
Sourdant et pî-note
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Héron (comene)
Héron  (e walon come e francès), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje. thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province Ban d' Héron
Economeye
Rivnou par djin : 20.100 a 21.600 € (2003), çou k' est l' deujhinme categoreye so 5.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Gilbert du Motier de La Fayette
Il a stî evoyî e l' Amerike po-z aidî les Amerikins a s' dislaxhî d' l' Inglutere.
Al Revolucion francesse, il a stepé evoye ezès Bas Payis otrichyins, mins il a stî ramassé a Rotchfoirt.
Istwere di s' ramassaedje a Rotchfoirt
Il arive a Rotchfoirt et lodje a l' "Otel do Pelican". Mins les Otchichyins estént djusse di l' ôte costé del voye, e tchestea d' Rotchfoirt. Adon, i l' ont vnou ramasser.
Cwand l' fel-marixhå otrichyin Moitelle, ki cmandéve a Nameur, a savou cwè po Lafayette, i lyi fjha dire kel prince Tchåle di Lorinne aléve vini a Brussele et l' vôreut bén vni trover po dvizer avou lu del sitouwåcion el France. Adon, Lafayette fourit emoenné a Lussimbork, et-z î esse reclôs.
Lafayette Lafayette
Cérudjeye rabelixhante
Li cérudjeye rabelixhante, c' est totes les operåcions d' cérudjeye ki n' ont nén come såme di médyî, mins di rabeazi l' coir, sorlon les môdes do moumint.
Anêyes 800
8inme sieke | 9inme sieke | 10inme sieke
Arondixhmint d' Hu
L' Arondixhmint d' Lidje est èn arondixhmint administratif del province di Lidje.
Referinces eyet sourdants
*
Pocvirûsse
Les pocvirûsses, c' est des virûsses ki dnèt des maladeyes avou des ploketes, ås djins et ås biesses.
Droete (politike)
Li droete, c' est ene des troes principåles plaeces sol politike tchikier avou li gåtche eyet l' cinte.
Pocvirûsse
C' est des virûsses å SDN (a l' ADN).
Poxviridae
Anêyes 800
800 | 801 | 802 | 803 | 804 | 805 | 806 | 807 | 808 | 809
Pocvirûsse
Sacwants pocvirûsses
Categoreye:Familes des virûsses Categoreye:Virûsses
Anêyes 800
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Olympic Club Tchålerwè Fårcene
Li Olympic Club Tchålerwè Fårcene est on club då fotbale do Walonreye, ki va djouwer è Divizion-1-Novice pindant 'l såjhon 2019-2020. Èç ekipe a stî askepyî è 1912. Èl ståde då club est è Montgneye-so-Sambe, èl ståde si lome "Ståde del Nouvveye". Les sopoirteus ey les djouweus sont lomés les "Dogues".
Staff
Sourdant, vir roci :
Gôl
N°1 - Jordan Tonnet
N°16 - Corentin Moriconi
N°18 - Alexis Bertrand
Båk
N°12 - Quantin Durieux
N°14 - Nicolas Meo
N°20 - Alessio Palmeri
N°21 - Raphaë Deville
N°26 - Zainoul Haidara
N°27 - Alfuhsein Diakhaby
Alf
N°4 - Issa Gorry
N°6 - Angel Bruyere
N°7 - Adnan Kalincik
N°8 - Mickaël Seoudi
N°19 - Lucas Giorlando
Dvant
N°5 - Roddy Kambala
N°9 - Ibrahim Some
N°11 - Jordan Henri
N°17 - Thierry Nendaka
N°24 - Yassine Boumediane
N°87 - Tian Luvuezo
Nén-Fotbalisse
Prezidint : Patrick Remy
Staff :
Patrick Dimbala (Deujhinme etrinneu)
Pierre Salme (Troejhinme etrinneu)
Istvan Dudas (Etrinneu des gôls)
Julien Drugmand (Preparåteu fizike)
Luc Matot ; Bruno De Bast (Ekipe medicå)
Årbalesse
thumb|Årbalesse almande do 16inme sieke Ene årbalesse, c' est ene åre did dinltins, fwaite d' èn air et d' on gros baston ki sotént l' trait (fletche), tins k' on lugne.
Scrijha â
Li scrijha "â", c' est ene dobe lete ki rprezinte li son A long (/aː/) dins sacwants accints do walon mins ki n' egzistêye pus e rfondou walon.
Årbalesse
Pîces di l' årbalesse
thumb|Ponte di fritche d' årbalesse ou "cwårea"
Categoreye:Åres Categoreye:Åres sins poure
Scrijha â
Les mots scrîts avou on "â" e sistinme Feller eyet dins les scrijhas di dvant Feller sont å pus sovint rortografyîs avou l' betchfessî å (ki s' pout cåzu todi prononcî ossu /aː/) e rfondou walon.
Valeur essegnrece do son â
Dins les payis metous djusse a l' aschate inte li prononçaedje avou /aː/ et l' ci avou /oː/ u /ɔː/ do betchfessî å, on dit voltî des fråzes rimpleyes di ç' son la po s' fote des djins ki l' prononcèt insi.
Metans, les Lidjwès s' mokèt des Serè les lomant «les Râyeûs d' ârmâs» u, tot rhazixhant l' clå: les «Râyeûs d' clâs d'vins lès-ârmâs» (Råyeus d' clås dvins les årmås).
Les cis d' Freu dijhèt des djins d' Moirci: «i metant l' tâle et montant sol châle avu on potiket d' frambâje» (i metèt l' tåve et montèt sol schåle avou on potiket d' frambåjhes).
Les ôrreyes del Castafiore (binde d' imådjes)
thumb|Ratournaedje da Christine Tombeur «Les ôrreyes del Castafiore», c' est l' seu albom Tintin ratourné e walon, dins cénk accints diferins.
Scrijha â
Valeur essegnrece do son â
Pa des côps, les calcaedjes do francès ki s' prononcèt purade avou «â» dinèt des djeus d' mots mî etindåves dins les payis avou «â».
Les ôrreyes del Castafiore (binde d' imådjes)
Li sinne si passe e-n on payizaedje come li ci del Walonreye.
Si on mete eshonne totes les modêyes, c' est l' deujhinme binde d' imådjes e walon li pus imprimêye après «Li vî bleu».
Ocgniye
thumb|100px|Dicåçtaedje des «Pindants»
Nameur
Orreyes
Alot
Èn alot d' sonk u briket d' sonk, c' est on ptit rodje boket di sonk aglumyî.
Sôres d' alots d' sonk
Li sonk si va aloter s' il est ådfoû, dins les forsonnaedjes, u cwand on sonne ene biesse d' abatwer, u cwand on coixhe ene djin u ene biesse.
S' i s' fwait dins ene potche di sonk, i s' va dismantchî après ene cwénzinne di djoûs.
Si l' alot skepeye dins ene voenne, on djåze di trombôze; dins ene artere, c' est èn infractusse.
Categoreye:Sonk
Conteye di Nameur
Li conteye di Nameur, c' esteut ene conteye do Sint Impire romin djermanike.
Ses pus grandès veyes, c' esteut Nameur, Tchålerwè, Djivet, Bovegne, Mariambork et Fleurusse.
Héron (viyaedje)
Héron (e walon come e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.
Bulgåre (lingaedje)
Li bulgåre, c' est on lingaedje eslåve djåzé el Bulgareye.
I s' sicrît e l' alfabet cirilike.
Héron (viyaedje)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Sourdants
<References/>
Bulgåre (lingaedje)
Rilomés Walons cåzant l' bulgåre
Rudy Demotte
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Bulgareye
Årtisses
Ôtes
Compositeû d' muzike, a skipèyî à Lîdje èviè 1330 è bouter dins l' Avignon po Aliénor di Comminges, vicomtesse di Turenne. Si fi, avou l' minme piti nom, vinu au monde viè 1370 èt moru è 1411, a fait l' minme mèstî.
Novelan amazir
Li novelan amazir, c' est l' prumî djoû di l' anêye do calindrî amazir, ki respond å 13 di djanvî.
Fiestixhaedje
Il est fiesti purade li shijhe di dvant, li 13 di djanvî, dabôrd, ki s' lome lome ⵉⴹ ⵏ ⵉⵏⵏⴰⵢⵔ (iD n innayr). C' est ene sôre di rewoeyon, mins sins ratinde meynute, come dins l' novelan crustin.
Dins sacwants coines do Marok, gn a des dujhances di muchyî on nawea d' date dins l' plat. Li ci u l' cene ki l' trouve årè del tchance tote l' anêye. Çou ki rshonne foirt ås dujhances del fiesse des Rwès, avou l' feve dins l' wastea.
Bocrê
On bocrê (on dit eto : on boton d' five, on boton d' sori), c' est on setch boton k' on-z atrape so les lepes, cwand on-z a del five u k' on-z est strindou.
Novelan amazir
Fiestixhaedje
Ôte pårt, on lait l' plat tote li nute sol plat toet, po-z awè come li foice des stoeles ki mousse didins.
Bocrê
Il est cåzé pa èn erpesvirûsse.
Novelan amazir
Sourdant
Categoreye:Monde amazir Categoreye:Novelan
Bocrê
Categoreye:Medcene Categoreye:Maladeyes del pea Categoreye:Virolodjeye
Djenrè
thumb|eglijhe Djenrè (fr. Jenneret), c' esteut on hamtea d' Binde, asteure on viyaedje do Grand Derbu.
C' esteut ddja on gros hamea, la k' gn aveut-st ene eglijhe.
Tuzance walone
Dramatike foirt rilomêye «Dj'ènnè rèye» k' esteut moennêye pa René Brialmont.
Pî-note
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Brudjlete (viyaedje)
Brudjlete, la-minme Brujlete (e sistinme Feller, Bruj'lète, [FR] Brugelette), c' est on viyaedje k' a l' minme no d' ès rebanêye comene, e province do Hinnot.
Xbox 360
Xbox | Xbox 360 | Xbox One
vignette|Logo del console. El Xbox 360, c' est l' no del deujhinme console di Microsoft. C' esteut ene console del setinme djeneråcion.
Istwere
Elle a stî anoncé a l' « Electronic Entertainment Expo », e 2005. Ci console ci a stî metou e vinte, el minme anêye.
On-z el a rsaetchî des vintes, onze ans après, e 2016.
Memwere Guérard so les moxhes al låme
Categoreye:Motlîs walons Categoreye:Aclevaedje des moxhes al låme
Li Memwere Guérard so les moxhes al låme, ki s' vraiy no, e francès, c' est L'apiculture dans le centre de la province de Luxembourg; vocabulaire français et dialectal, c' est on memwere so l' aclevaedje des moxhes al låme dins l' Basse Årdene eyet l' Gåme.
Ça fwait ki l' memwerisse a rlevé des mots do walon, do gåmès et do tchampnwès.
L' ovraedje a stî prezinté a l' UCL e 1975.
Il est rprins sol limero [S43] dins l' djivêye des motîs do walon.
Nodebåy
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Nodebåy (F. Nodebais), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bôvetchén, el province do Roman Payis.
Motlî di Ståvleu
Stavleu Categoreye:Motlîs walons
Li motlî di Ståvleu, ki s' tite e francès, c' est "Vocabulaire du dialecte de Stavelot", c' est on motî walon-francès (mins on ptit, did la l' alomåcion "motlî") scrît pa Jean Haust ey eplaidî a Vaillant-Carmanne a Lidje e 1904.
L' accint noté, c' est l' ci di Ståvleu.
Il est rprins sol limero [E13] dins l' djivêye des motîs do walon.
Pris Marcelle Martin
Il a stî metou so pî e 1999 po rinde bon dvwer a Marcelle Martin, k' aveut leyî des çanses po.
Li wangnante pîce est djouwêye al "fiesse Marcelle Martin".
Cinte (politike)
Li droete, c' est ene des troes principåles plaeces sol politike tchikier avou li gåtche eyet li droete.
Djapon
Impreur : Naruhito Prumî minisse : Fumio Kishida
Emacralaedje (plake di muzike)
Emacralaedje, c' est ene sitroete plake di tchansons e walon prodûte pal SNR «Li Rantoele» e 2002.
C' est l' seule plake di muzike ki s' livret est scrît e rfondou walon, veyanmint k' i gn a des tchanteus des cwate coines del Walonreye.
Contnou
Li plake est fwaite di tchansons di cwate tchanteus:
Categoreye:Plakes di muzike e walon Categoreye:Li Rantoele (soce et gazete)
Fiesse di bistocaedje
On bistocaedje u buskintaedje, c' est ene fiesse la k' on fiestixh ene djin k' a ses ans, u ene cope si aniversaire di mariaedje aprume des noices d' årdjint, d' ôr, u ds ôtes.
Claire Coulonval
Coulonval
Fiesse di bistocaedje
On pout eto buskinter k' a fwait ene sacwè d' clapant: rascode on pris, monter e gråde, evnd.
Claire Coulonval
Claire Coulonval, c' est ene sicrijheuse e walon do payis d' Tchålerwè.
Fiesse di bistocaedje
On bistoke eto al novelan.
Claire Coulonval
Ses tecses ont stî eplaidîs dins l' Bourdon.
Fiesse di bistocaedje
Dijhêyes di bistocaedje
E walon, gn a ene tournurete po bistoker ene sakî
Claire Coulonval
Elle end a fwait eto ene ramexhnêye a môde di sillabusse.
Fiesse di bistocaedje
Dijhêyes di bistocaedje
On radjoute cobén:
Claire Coulonval
Elle a bråmint scrît po les efants, et fé des plakes pol walon e scole.
Fiesse di bistocaedje
Disrôlmint d' on bistocaedje
Dins on bistocaedje, gn a sovint on spitch d' on bistokeu et l' response do bistoké.
Claire Coulonval
Elle est d' l' ALWAC.
Fiesse di bistocaedje
Disrôlmint d' on bistocaedje
Adonpwis, dins les payis crustins, on boet voltî on vere di gote, di vén (so pus voltî do tchampagne u do cide).
Rotchfoirt (veye)
Rotchfoirt (la-minme : Rotch'fwârt, F. Rochefort, davance Bhogne, prononcî Pogne, fr. Behogne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Nameur.
Fiesse di bistocaedje
Disrôlmint d' on bistocaedje
Gn eto sovint des gåte-li-fwin a rawyî.
Rotchfoirt (veye)
Djeyografeye
Rotchfoirt est raiwêye di Lome. Elle a vnou foû e moes d' djulete 2021, et totes les djins ki leu måjhons estént so les erives ont stî sinistrés (disca on mete d' aiwe dins les plaeces låvå).
Sistinme Feller-Fauconnier
Li sistinme Feller-Fauconnier, c' est ene variante do sistinme Feller askepieye pa Jean-Luc Fauconnier ey eplaideye dispu les anêyes 1990.
Mwaissès piceures
Li cawete di codjowaedje des infinitifs del prumire troke sont-st ortografyîs -ér (-er e Feller classike cwand ça s' prononce /e/, ey e Rfondou).
Les mots d' aplacaedje sont scrîts sins loyeure: rguigne djin (rguigne-djin), mousse vôye (mostere-voye).
Li son O long, respondant å betchfessî å est ortografyî ô.
Fiesse di bistocaedje
Disrôlmint d' on bistocaedje
Dins les payis muzulmans, on boet des limonådes et do té et magnî des ptitès biscûtes.
Rotchfoirt (veye)
Tuzance walone
🇱🇰 Rotchfoirt
Sistinme Feller-Fauconnier
Mwaissès piceures
Les mots respondant å betchfessî scrijha én sont scrîts avou «é».
Fiesse di bistocaedje
Categoreye:Fiesses
Sistinme Feller-Fauconnier
Mwaissès piceures
Li son K est scrît avou qu (po les mots ki si scrijhèt inla e francès).
Rotchfoirt (veye)
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Province do Nameur
Sistinme Feller-Fauconnier
Spårdaedje
Sacwants motîs do Coûtchant walon eplaidîs après 1990 n' ont nén rprins ci sistinme la (O90, O105).
Pî-notes
Categoreye:Ortografeye do walon Categoreye:Diyalectolodjeye
Ougrêye
Ougrêye (F. Ougrée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Serè, el province di Lidje.
Coulots a pårt
(rimetous avou Lidje e 1977)
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Sint Elwè
thumb Sint Elwè (ossu sint-z Elwè ou sint Eloy /sɛ̃tɛlõj/), c' est on sint fiesti e l' Walonreye (ey ôte pårt) li 1î d' decimbe.
I fwait pårteye des «sints des prumîs djoûs d' decimbe» avou sinte Båre et sint Nicolai.
Vicåreye
150px|left|thumb C' esteut èn eveke (a Noyon, asteure e l' France), k' aveut stî marixhå.
Eglijhes Sint-Elwè e l' Walonreye
End a bråmint dpus e l' Flande k' el Walonreye.
Dins les belès-letes e walon
Dins «Dj' a pierdou Carolene» da Émile Liétard, l' ome k' a pierdou s' feme el vout rtrover… pask' elle a si abiymint faxhî dins on drap d' mwin. Et k' i nd a dandjî «I m' fåt fiesti l' Sint-Elwè !».
Alére
On fiestit les sints (antolodjeye do Bourdon).
Elwe
Måjhon do Peupe
thumb|Tchanson "Pol måjhone do Peupe" thumb|prumire måjhon do peupe di Beldjike Ene Måjhon do Peupe (e lidjwès Mohone dè peûpe), c' est on bastimint la k' les ptitès djins, di clintcha socialisse, si polént rashonner.
Istwere
Li prumî mecanisse, c' esteut des djins ki s' metént eshonne po-z atchter des martchandeyes eshonne. Po çoula, i s' ont dvou bate disconte des patrons, paski dvant çoula, il estént oblidjîs d' atchter å magazin do patron.
Li prumire måjhon do peupe el Walonreye a stî amontêye a Djolimont e 1872. Adonpwis, divins bråmint des comenes del provinces di Lidje et do Hinnot. Aprume dins les viyaedjes et veyes la k' i gn av' des houyires des pirires u des ôtès cårires, des ovroes et des oujhenes di totes les sôres.
Après l' atchtaedje eshonne, les måjhons do peupe ont siervou a s' rashonner la wice kel patron n' elzès vénreut nén schoûter.
Cwand gn a yeu des wangnes al coperative, il ont fwait on cåbaret ki s' a lomé cafè do peupe u måjhone do peupe.
Ci n' est k' après l' Walonreye k' i n a yeu des måjhons do peupe el Bijhe di France.
Emile Vandervelde a recoraedjî li rdiswalpaedje après l' guere di 14. Tins del guere, n aveut pupont d' martchandeyes, les måjhons do peupe s' ont retroclé. Après l' guere, l' assoçnaedje des coperatives a dmoré dizo l' no di "Union coopérative", la ki totes les ptites coperatives ont-st apoirté leus avwers.
On magnive meyeu tins al Måjhon do peupe; ça fwait k' les catolikes ont-st amonté des coperatives catolikes, come l' "L'économie Populaire", le "Bien-être". Les cåbarets si lomît "Cekes catolikes".
Les dierinnès måjhons do peupe ont toumé djus dins les anêyes 1980, di cåze do candjmint do vicaedje (grands botikes, vweteures, totès amuzmints).
Ene pårteye do traeyin culturel des måjhon do peupe serè rprins pa les Aisses del Tuzance.
Sébastien Pocognoli
thumb|right|Sébastien Pocognoli Sébastien Pocognoli, sipoté Poco, a skepyî li 1î d' awousse 1987 à Serè. C' est on fotbalisse bedje. I djowe gåtche bak.
Cårire
Il a stî aprins å Standård, mins, a 15 ans, i s' egadja avou Genk, el Flande. Po 2007-2008, il a siné po Alkmaar, el Holande.
I djouwa avou les Espwers el Holande cwand i wangnît l' dimeye finåle di l' Euro 2007. La, i marca on gôl d' antolodjeye, ey esse lomé "ome del pårteye". C' est ç' gôl la ki permeta ås Espwers bedjes di esse relîs po les djeus olimpikes di Pekin, çou ki n' aveut pus arivé dispu 1927.
Ferire (viyaedje)
Ferire (e sistinme Feller, Fèrîre; fr: Ferrières), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, el province di Lidje, divnou intité.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Alberto Contador
Contador Contador
Soure-Sint-Djri
Soure-Sint-Djri ([FR] Solre-Saint-Géry) ubén e Feller « Soûr-Sint-Djri », c' est on pitit ban del comene di Biômont, e province do Hinnot.
Colibacilôze des poyes
Categoreye:Maladeyes des poyes Li colibacilôze des poyes, c' est ene ene colibacilôze; ene maladeye des poyes cåzêye pa on rascråwant colibacile).
Boloe do Diåle
thumb|On boloe do Diåle Li boloe do Diåle, c' est èn epweznant tchampion del famile des boletîs. Il est pacô lomé "tchapea d' macrale", mins ciste alomåcion la pout esse riwaiteye come èn emacralé mot.
Colibacilôze des poyes
Ele acsût purade les polets d' poytreye, et cåze des araedjeyès pietes ås pouytîs.
Boloe do Diåle
No e sincieus latén : Boletus satanas
C' est l' pus gros boloe ki crexhe e l' Urope.
Colibacilôze des poyes
Rascråwant stoks di colibacile
Les stoks di colibaciles ki cåzèt l' maladeye sont lomés : O1:K1, O2:K1 und O78:K80.
Mes ptits copleus (binde d' imådjes)
Mes ptits copleus (Mès p'tits copleûs), c' est èn albom di diferinnès bindes d' imådjes dessinêyes pa François Walthéry, avou des efants come mwaisses persounaedjes.
Colibacilôze des poyes
Cotoû d' arivaedje del maladeye
Li colibacile est ene bactereye cåzu normåle. Ele ni va divni rascråwante ki si les oujheas mostrèt ene tinristé ou l' ôte :
Boloe do Diåle
Sourdants & pî-notes
<References/>
Mes ptits copleus (binde d' imådjes)
Il a stî eplaidî e 2017 ås Noer Dessén.
Boloe do Diåle
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Micolodjeye Categoreye:Epweznants tchampions
Colibacilôze des poyes
Ådje
L' areyosaetchite est veyåve aprume so les polets di 5 a 12 samwinnes, avou ene copete di 6 a 9 samwinnes. Ki: asteure ki les polets sont vindous a 7 samwinnes, ces chifes la doevnut dandjreus esse ravancîs.
Mes ptits copleus (binde d' imådjes)
ISBN 978-2-87351-340-5
Colibacilôze des poyes
Damadjes
Å discopeçaedje, on trouvrè :
Médiaedje
Toplin d' antibiyotikes sont touwants pol colibacile : ampicilene, tetraciclenes, neyomicene, forfenicol, inroflocsacene, sulfamides avou trimetoprim. Li hik, c' est k' les poytîs et les årtisses end ont tant dné k' i gn a toplin d' antibiyo-edurance.
Mes ptits copleus (binde d' imådjes)
Copleu
Foite gåtche
Li foite gåtche est on eshonna d' ideyolodjeyes politikes ki sont tot a gåtche sol politike compasse e 2D.
Willy Félix
Willy Félix a skepyî a Åvlè e 1925.
I scrijha sacwants powinmes di grande cwålité.
Riprins dins li ptite antolodjeye Piron.
Felix
Schandeye (live d' imådjes)
Schandeye (Chandîye), c' est on live d' imådjes avou on gros spès cayé d' esplicaedjes, sicrît pa Joëlle Spierkel ey eplaidî e 2019. Les deus sont metous dins ene ewalpeure e plastike k' on voet houte.
Les desséns et l' epådjnaedje sont da Muguete Donnaiy eyet Ilheim Abdel-jalil.
Tos les bokets do live sont ratournés e francès.
Adjinçmint do live
Il est I s' prezinte come on grand lådje live d’ imådjes, raloyî pa on fi d’ årca caracolrece, po esse eployî a môde do camichibay.
Li tecse est scrît a l’ evier des imådjes, tantea ki l’ lijheu(se) a l’ tecse a l’ adroet d’ ses ouys, tins k’ i mostere les desséns ås rwaitants.
Li spoûle
Come dins les « Grands åbes », Djowele va basti si paskeye so des veyous-evi del societé. Po tni ç’ role la, gn a-t i rén d’ mî k’ des pûs ?
Eyet, – droldimint assez – on s’ va fé do må po ene cope di pious ki vnèt do ponre des lintes ådvins del bounete d’ ene sicolresse lomêye Lilia.
Come il ont bén tchôd, nos formagnants et leus covin, dissu l’ tiesse del maraye, rascovrou do tchôd bounet.
Oyi mins nén pus, cwand nosse ravachole di Lilia abroke e li scole, ele hene si bounete å diåle, dins ene coine del coû d’ recreyåcion.
Pådje do live, k' î est aberwetåve
Munute (discramiaedje)
Li mot « munute » pout vleur dire diferintès sacwès :
Waerixhea (toponimeye)
Categoreye:Toponimeye
On waerixhea ou waerixhet, c' est on cmon la k' les djins polént aler å tchamps avou leu vatches.
On rtrouve li mot waerixhea et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Marluzene
Marluzene, c'est ene fêye (bele macrale) ki rexhe on côp l' an, li nute del Sint-Djhan foû d' l' aiwe do Bok.
Les shijh nutes di dvant on l' ôt tchanter ene tchanson firt disbelixhante.
Modêye di Spontin
C' est l' feye do prumî signeur di Spontin, k' a toumé roede bleuwe sote d' on fi d' cinsî. Lu, i l' veyeut voltî eto mins i sinteut bén ki leu-z amour aléve amoenner bråmint des rascråwes.
Marluzene s' a leyî dcweli et l' dierin djoû, elle a toumé dins l' Bok. Mins elle a stî rascodowe pal royinne des Macrales.
Li djonne ome ki n' a måy veyou voltî, ki djondreut s' rôbe cwand ele rexhe al Sint-Djhan, årent on trezôr.
Modêye del Grande Dutchêye
Marluzene sereut l' båshele do rwè di Scôsse, ki l' mame esteut ene macrale. Si pa les tchessa evoye, leye et ses troes sours, et ele si vnît rascoyî dim on trô d' rotche, metou å maxhaedje di l' aiwe di Petrusse et di l' Alzete.
Sol rotche do Bok, la-djondant, gn aveut on tchestea ki touméve e blesse. Li tchesturlin, Sigfrwè, coixhî pa on singlé fourit médyî pa Marluzene et ses sours. Et s' amouraxhî del comere. Cisse-ciale vola bén maryî l' duk, mins s' meta-t ele des kesse et des messes: «Djurez m', binamé ome ki sol tins des anêyes ki nos pasrans nos deus, vos n' cwirroz måy a m' vs vey li semdi et a savou cwè rapoirt a çou ki dj' fwai ci djoû la.»
Li duk prometa.
Li cope fourit ureus et ava toplin des cårpeas.
Mins, 25 ans après, on semdi k' il esteut sô, Sigfrwè moussa dins l' tchambe di s' feme. Il ourit a schipe li tins d' vey, leye et ses troes sours, k' avént on coir avou ene cawe di sierpint.
A ç' moumint la, li tchestea tot etir moussa e tere et essevlixha l' Duk.
Sourdants
Categoreye:Fåves do vî vî tins
Toû d' France 2009
Categoreye:Ciclisse thumb|Mape del "Grande Crole" 2009 Li Toû d' France 2009, c' esteut l' 96inme toû d' France ciclisse. I s' a corou do 4 å 26 di djulete 2009, to cminçant a Monaco.
Fou d' France, il a passé el Swisse ey el Catalane.
Il a stî wangnî pa Alberto Contador.
Leyisse
On leyisse ou neyisse ou ene leyijhe, c' est ene plaece dins ene corante aiwe la ki l' aiwe a l' air di s' leyî so plaece, a cåze d' ene aroke, et fé tourner li schoume et les tchinisses ki sont ådzeu.
Toû d' France 2009
Disrôlmint
Dispu l’ depårt di Monaco, i gn a waire yeu d’ atakes des favoris.
Leyisse
Gn a sovint des leyisses dirî les pilasses d' on pont, u dizo èn iyea, u dilé l' hourêye.
Toû d' France 2009
Disrôlmint
Dins les estapes des Pirenêyes, l’ arivéye esteut trop lon des montagnes. Adon, gn aveut sovint des ratrapaedjes. C’ est insi k’ l’ Itålyin Nocentini a dmoré sacwants djoûs avou l’ djaene mayot dissu ses spales. Djusse ene pitite atake da Contador ki s’ a rtrové a deus sgondes padvant Lance Armstrong et c’ est ci-ci ki divneut moenneu.
Leyisse
Po les pexheus, c' est ene plaece la k' sacwants pexhons come l' åblete si tnèt voltî.
Toû d' France 2009
Disrôlmint
Dins l’ estape di Vitel a Colmar, rén d’ candjî : l’ ekipe Astana edjaléve el coûsse. L’ arivêye a Verbier après 207,5 kilometes diveut apoirter ene sacwè. Infén ene pitite atake da Contador. Padrî, les deus frés Schleck s’ ont bén batou eyet Armstrong s’ a rtrové a ene munute 35 sigondes.
Leyisse
Categoreye:Corantès aiwes
Toû d' France 2009
Disrôlmint
Å Grand Bornand, Contador esteut dins in fåtûl avou les deus frés. Mins l’ leddimwin, il a tolminme wangnî el conte-li-monte. I dmoreut l’ estape do semdi å Ventoux. Rola eto, Contador n’ a rén fwait d’ especiål. Il a shû Franck Schleck, mins n’ a nén atakè.
El restant n’ esteut pus k’ ene pormoennåde po l’ djaene mayot disk' a dsu les Tchamps Elizêyes.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Andwè
Andwè (fr. Andoy u Andoi), c' est on hamtea d' Wiyete.
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.
Istwere
Signorreye dislaxheye del cene di Wiyete e 1733.
Economeye
Gn aveut ene fosse al diele.
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Prétins arabe
thumb|120px|dessén d' èn Edjipsyin do 17 di fevrî 2011 Les revintreyes arabes di 2011, c' est des revintreyes ou des metingues di rclamaedje repetitifs k' i gn a yeu dins cåzu tos les payis arabes e 2011. Elle kimincît di l' ivier 2010-2011, mins on ls a loumé li prétins arabe. Portant, elle estént co lon d' esse houte di l' esté.
Elle ont stî enondêyes pal revolucion tunizyinne. Dabôrd, al fén des féns (ou purade å cmince do cmince), på broûlaedje di lu-minme da Mohamed Bouazizi.
Tré l' moes d' fevrî, sacwants politikîs des payis do Coûtchant dijhèt ddja ki les revintreyes arabes di 2011 sont on mouvmint politike ossu impôrtant ki l' toumaedje do meur di Berlin. Et kécfeye aveur les pinses di candjî leu politike eneviè l' monde arabe.
Cåzes
thumb|Des djonnes edjipsyins vinèt sotni les revinteus libyins di Benrazi (23 d' fevrî 2011)
Cåzes politikes
Les payis k' ont potchî les prumîs, c' est les cis avou on mierpårti, moenné på prezidint k' esteut la dispu des ans et des razans. Tos les opôzants, islamisses, comunisses, liberalisses, et rafiants des abondroets del djin avént stî reclôs (Tunizeye), schafyîs (Sireye, 1982) ou båynés.
Cåzes economikes
Les redjimes k' ont stî li pus coscheus, c' est la ki ene seule djin et s' famile et les gros colés do pårti unike avént fwait mwin basse so tote l' economeye.
Kidujhance des parints et soçons des moenneus
Li famile et les soçons des moenneus do payis (rwès ou "prezidints a veye") si codujhént sovint sins ratna dins l' societé. El Tunizeye, les bea-frés da Ben Ali ont cayî des djins a l' ouxh di leu måjhone po l' aveur da zels. E Marok, ene tante do rwè rexha avou on fizik do tribunå di Xhenifra et mancî ene pårlêyresse ki disfondeut des djins ki l' avént ametou vaila po ene afwaire di tchamps.
thumb|Banires a [[Sidi Smayil (Marok)|Sidi Smayil (Marok) po dmander des contes å mayeur]] thumb|Boerlaedjes di slogans
Rivindje po des macsådaedjes passés
E Sireye, li veye di Hana fourit cåzu distrûte et 20000 djins macsådêyes e 1982 på redjime da Hafid El Assad. Li rsovnance di ces margougnaedjes la a stî bén vicante tot åd dilong del revintreye siryinne po tchôkî les djins avå les voyes po metinguer, cabén k' i s' fijhént dischinde come des robetes.
Les banires
Li mwaisse manire di rclamer des djins, c' esteut di håyner des banires avou do scrijhaedje, å pus sovint e l' arabe, mins padecô eto e l' inglès u e francès.
Les criyaedjes
Les criyaedjes a môde di slogan estént apresté pa les moenneus, k' avént sovint des hôt-pårleus.
Sourdants
Categoreye:Revintreyes Categoreye:Monde arabe
Hiyinnes
thumb Les hiyinnes, c' est ene famile di biesses ås tetes magneuses di curêye (tchå d' biesse crevêye).
Discrijhaedje
Elle a ene bron-djaenåsse pea, tapinêye u roylêye di noer.
Si schene va tot baxhant foirt viè l' dirî.
Ele fwait on criyaedje ki rshonne a on stonant rire do gros des dints.
Spårdaedje
thumb Biesse d' Afrike, et do Mîtrin Levant, disk’ a l' Inde.
Eployaedje essegnrece et dins les doûcès creyances
Å Marok, on a les pinses ki l' cervea del hiyinne, si on l' dene a magnî a ene djin, ele va schoûter sins rnicter (li ci·cene ki lyi a fwait magnî).
Dins l' live del djungue, les hiyinnes sont metowes avou les metchantès biesses, innmeyes di Mowgli.
Categoreye:Biesses ås tetes Categoreye:Biesses foû del Walonreye
Gobtindje
Gobtindje (F. Gobertange), c' est on hamtea di Mélin.
thumb|Tchapele sinte Mareye-Madlinne
Rilidjon
Tchapele Sinte Mareye-Madlinne (fiesteye li 22 d' djulete).
Adon, li fiesse del pårotche, c' est li troejhinme dimegne di djulete.
Industreye
Kinoxhou pol pire di Gobtindje, ki leu provnance est racontêye divins l' floriconte des pires di Gobtindje.
Po n' pus esse dins l' imbaras avou leu-z aiwe, les taeyeus d' pire ni bevént pus k' del blanke gote!
Accint do walon
divancete «èvou», råle cogne di «avou»
Sicrijheus e walon
Jules Tits, ki scrît tenawete.
Categoreye:Hamteas del Walonreye
André Mus
thumb|(2021) André Mus, c' est on teyåtreu e walon (comedyin eyet scrijheu d' pîces di teyåte).
Il a skepyî a Djilî e 1954.
Il dmeure a Gourdene dispu l' fén des anêyes 1990.
Ouve pol walon
Dispu tot djonne (14, 15 ans), i scrijheut des ptits powinmes et des tchansons e walon.
E 1980, i cmince a djouwer teyåte dins l' dramatike «Les disciples de Chênier» a Djilî.
Pu tård, i va scrire troes pîces di teyåte e walon:
Mus Mus
Mes belès eures (tecses)
Categoreye:Lives e walon thumb|Coviete do live Mes belès eures (Mes bèlès eûres), c' est ene schorsêye di tecses da Andrée Sougnez, eplaidîs e 1978.
Gn a on pô d' totes sôres di scrijhaedjes :
Li live fwait 243 pådjes.
L' adrovaedje est scrît e walon di Rod(olphe) Grosjean, då "vî tchinne".
1960
Walonreye
Di ivier, des grandès greves vont fé trianer tote li Waloneye, ki ses ovrîs ont vinu a make metinguer dins les rowes di Brussele. Il estént disconte li "lwè unike". C' est bråmint a cåze di ces manifeståcions la ki les socialisses ont monté å govienmint dèl Beldjike et, mågré tot, fé passer li lwè ! Cite anêye là,lès djindarmes èstîne sovént à retinde lès ovrîs. Mins, po fé riculer lès manifèstacions is lzeû foncîne dissu à tchvau. thumb|Djindarmes à ratinde lès ovrîs
Ôtès djins
Categoreye:Date
Des åbes et des yebes d' åtoû des fagnes (live)
thumb Des åbes et des yebes d' åtoû des fagnes (Dès-âbes èt dès yèbes d'âtoû dès Fagnes), c' est on live ki discrît 76 plante k' on trouve e l' Hôte Fagne et dins les payis djondants.
Il est l' ouve da Alphonse Nicolet. Les 76 plantes sont-st enimådjeyes pa Arthur Wey.
Il a rexhou e 2006, eplaidî på Rweyå Club walon d' Måmdiy.
Corwaitaedje
Li prumî, c' est d' esse tot etir e walon, pår l' adrovaedje da Léon Moor, li dvanzouve do scrijheu, li cou-coviete avou l' biyografeye do scrijheu et do dessineu.
Adonpwis, i mete e walon totes les racsegnes k' on trouve e francès dins E9.
Al fén, li scrijheu, k' est eto on coreu d' fagne, mostere les plaeces la k' il a trové l' plante.
Djivêye des studieyès plantes
(…) (…)
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Prôze nén racontrece e walon Categoreye:Plantes
Croejhete do cmon amazir marokin
Pådje del croejhete di l' amazir
Dispårtixhaedje des mots
Li cmon amazir marokin ni si scrît nén a môde d' èn etroclant lingaedje (come sovint l' arabe marokin, u l' arabe po les pronos et les dvancetes).
Insi, les pronos sont scrîts tot seus.
Pareymint les diterminants d' apårtinance, metous padrî:
Årtike
Gn a nol årtike e l' amazir.
Li prumire lete «ⴰ» (a) des sustantifs omrins pôreut esse corwaiteye come èn årtike omrin atroclé. Sifwaitmint pol prumire lete «ⵜ» (t) des mots femrins.
Bråmint des sustantifs et nos prôpes calkés di l' arabe marokin si fwaiynut avou atroclaedje di l' årtike arabe marokin «ل» (l).
Mins avou les letes solreces (avou l' J ådvins, e l' arabe marokin), li calcaedje si fwait tot riprodujhant li dobe rimagneye cossoune.
Ricnoxhance do djinre
Li djinre des mots est co åjhey a-z adviner.
Les mots ki cminçnut pa ⴰ- (a-), ⵉ- (i-) et ⵓ- (o-) sont todi omrins.
Les mots k' atakèt pa on ⵜ- (t-) sont todi femrins.
Moxhes al låme (sôres)
I gn åreut dipus d' 20.000 sôres di moxhes al låme. Vo ndè ci sacwants
Croejhete do cmon amazir marokin
Ricnoxhance do djinre
Dins ç' mot la, come dins bråmint des sfwaits, on a on morfinme «t…t» (betchete t- et cawete -t.
Moxhes al låme (sôres)
Urope
Les raeces di moxhes di tchetoeres d' Urope sont schåyeyes pa les montinnes ki les djonneas ni savnut passer houte.
Croejhete do cmon amazir marokin
Ricnoxhance do djinre
Mins end a ki cminçnut pa t-, sins fini pa -t
Foû-rîle : ⵜⴰⵔⵡⴰ (tarwa, efants, dischindants, zwers)
Moxhes al låme (sôres)
Alére
Louis Baijot & Gaston Lucy "Les moxhes al låme do Congo", l° 59, erî-tins 2011.
Croejhete do cmon amazir marokin
Raptitixhants femrins
Li femrin pout mostrer on raptitixha:
Femrins unitreces
Bråmint des mots d' sacwès nén contåves (fruts, verdeures…) sont omrins singulî. Po mostrer ene seule unité di ces sacwès la, on sieve on femrin unitrece.
Nombe
Li pluriyal des omrins nos finit kimince sovint pa ⵉ- (i-) et fini foirt sovint pa -ⵏ (-ən). Mins gn a sacwants ôtes cas.
Å pluriyal, les sustantifs femrins wådnut leu betchete ⵜ- (t-) et finixhèt foirt sovint pa -ⵉⵏ (-in). Mins gn a sacwants ôtes cas.
Candjmint del voyale do prumî pî
I gn a cwate cas:
Infinitif
Egzimpes:
Po les viebes ki n' ont pont di cmandeu corant (voleur), on prind li codjowa do rwaitant di l' erirece, k' on nd a rsaetchî li betchete di codjowaedje ⵉ-.
Mins gn a des lives ki dnèt ossu li rwaitant di l' erirece lu-minme (metans, ci live cial, p. 142-143)
Rindjmint des viebes
On rindje les viebes sorlon li nombe di cossounes.
Codjowaedjes (avou pronos tonikes sudjets)
Vocial on tåvlea do codjowaedje do viebe ⵙⴽⵔ, avou les distaetchîs pronos d' djins (pronos tonikes).
Mots d' mostraedje
Les diterminants d' mostraedje sont metous padrî l' no.
Apårtinance
Les mots respondants ås prezintoes d' apårtinance do walon (mi tchén, vosse pa) sont les minmes ki des pronos d' djin tonikes metous après ene divancete (por mi, amon nozôtes).
I sont metous padrî li sustantif u l' divancete k' i displikèt.
Ebem-Emål
Ebem-Emål u Ébem-Émål (la-minme prononcî Ébeum-Émål u Inbèm, F. Ében-Émael, ny Eben-Emaal), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bassindje, asteure el province di Lidje, mins el Province do Limbork disk' e 1962. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî a "Ebem" eyet "Emål".
Croejhete do cmon amazir marokin
Adviebes
Come e walon, c' est ene classe croejhetrece foirt kimaxheye. N a des adviebes ki vnèt d' on no, come: ⴰⴼⵍⵍⴰ (li hôt => padzeu).
Ebem-Emål
Istwere
Li fôrt d' Eben-Emål, basti inte 1932 eyet 1935, diveut waeranti l' Beldjike disconte èn abrocaedje des Almands. Il esteut rwaitî come "impurdåve" pås oficîs bedjes.
Croejhete do cmon amazir marokin
Adviebes
Les adviebes di plaeçaedje: ⵖⵉⵏⵏ (rhinn) (laddé, vaila), ⵖⵉ (rhi) (cial, vaici)
Ebem-Emål
Istwere
I n' tina k' 36 eures, et les sôdårds si rinde li 11 di may 1940.
Croejhete do cmon amazir marokin
Divancetes
Gn a bråmint des dvancetes, ki candjnut foirt d' ene contrêye a l' ôte.
Live di croejhete IRCAM
Sourdants
Categoreye:Lingaedje amazir Categoreye:Croejhete *
Couyet
Couyet (F. Couillet), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot
Nestor Outer
Nestor Outer, c' esteut on scrijheu e gåmès.
I skepia li 2 d' avri 1865 a Vierton, et î mora li 30 d' avri 1930.
Violinne (teyåte)
Violinne (Violène), c' est ene pîce di teyåte e walon, di troes akes, sicrîte pa André Mus.
Nestor Outer
Di s' mestî, il esteut årtisse pondeu.
Walipicård del Bote do Hinnot
Li walipicård del Bote do Hinnot, c' est ene troke di pårlers del Bote do Hinnot, et del contrêye del France djusse astok, målåjheys a rindjî come walon u come picård.
Nestor Outer
Sourdant
Categoreye:Sicrijheus e gåmès
Violinne (teyåte)
Sôre di pîce
C' est ene pîce avanciveuse (ele kimince dins l' såle, ele si djowe a môde di flachbak), ki s' passe al kimince do 19inme sieke, ey avou ene plaijhante fén.
Racontaedje del pîce
Categoreye:Pîces di teyåte e walon
Grande Notru-Dame
C' est onk des cwate djamas, po les catolikes. Les ortodosses et les protestants nel fiestixhèt nén.
Walipicård del Bote do Hinnot
Sacwants piceures
🇱🇰 Coussour: lingaedje do payis Li cawete -iau picåde, bén ricnoxhåve, li freut mete come picård.
Mins gn a toplin des traits nén picård, come li wårdaedje des S tipicmint walons (strannè), et do son dj.
Grande Notru-Dame
Dujhances et fiestixhaedjes
El Walonreye, divinltins, on poirtéve a l' eglijhe des pos d' avoenne raloyîs avou ene coriete; il estént benis do priyesse. On pindeut li beneye avoenne après ene viene sol gurnî.
Walipicård del Bote do Hinnot
Sacwants piceures
On mot gatebok tipike: tchapiau (betchete walone et cawete picåde)
Li spotchåve voyale est picåde (é). Ele si rtrouve eto dins toplin des mots respondant al voyale walone “è”
Grande Notru-Dame
Dujhances et fiestixhaedjes
A des ôtes plaeces, on benixheut on bôrea d' plantes, li beni bôrea, beneye toitche.
Walipicård del Bote do Hinnot
Sacwants piceures
Egzimpes:
Prezince, come e walon, des viebes del deujhinme sôre: saccadgîe (sacadjî); agritchîe (agritchî) + stîe (stî) Li cawete -î des sustantifs est hanzinante: vo vié papî (vo / vosse vî papî)
Grande Notru-Dame
Dujhances et fiestixhaedjes
Disk' å djoû d' ouy, n a-st ene grande fiesse a Lidje, a Djudla-Mouze. Ele est houte li leddimwin, avou l' etermint da Matî l' Oxhea.
Walipicård del Bote do Hinnot
Sacwants piceures
Rishonnances avou l’ Coûtchant walon
Grande Notru-Dame
Sourdants del fiesse
Å deujhinme sieke gn a yeu on scrijhaedje, li boigne evandjîle sorlon Djåke, ki djha ki Djôzef li Scrinî aléve viè Betleyem avou ses efants et l’ Aviedje Mareye so èn ågne. Et ki, cwand i fourît « a troes meyes hazêyes di Betleyem », Mareye dimanda po s’ ripoizer ene miete a l’ aiwî. Et k’ po fini, c’ est la k’ elle a metou Djezus å monde, divins ene bôme k’ i gn aveut la.
Walipicård del Bote do Hinnot
Sacwants piceures
Rishonnances avou l’ walipicård del Lovire:
Grande Notru-Dame
Sourdants del fiesse
Ça fwait ki, avou l’ tins, les crustins ki vnént fé l’ voye po rmimbrer l’ Timpe di Djeruzalem, s’ ont metou a rmimbrer purade li « rpoizaedje » di l’ Aviedje Mareye, li « timpe do Bon Diu ». Et l’ djoû a stî l’ 15 d’ awousse, veyanmint k’ i n’ sepént pus cårculer les djoûs d’ après l’ calindrî lunrece (ki clawéve le djoû do perlinaedje des Djwifs pol distrujhaedje do timpe). Li plaece s’ a rlomé Bir el-Qadismou (« li sint pousse »). Ons esteut e 417.
Walipicård del Bote do Hinnot
Sacwants piceures
Rishonnances avou l’ gåmès:
Motlî picård:
Grande Notru-Dame
Sourdants del fiesse
« qadismou » (sacré) a stî rcomprins e grek come « catisma » (ashida, sidje), ey ons a basti ene glijhete do rpoizaedje di Mareye e l’ an 455. Li rpoizaedje a stî rcomprins po esse li moraedje di l’ Aviedje. Mins des ôtès djins ont sondjî ki s’ fosse di l' Aviedje esteut a Djeruzalem, ewou k’ il alént deus djoûs pus timpe, li 13 d’ awousse. Co des ôtes ont dit ki l’ tombe di l’ Aviedje esteut a Efeze. Pitchote a midjote, ons a basti des gléxhes di l’ Aviedje pattavå, avou tchaeke ene date di dicåçtaedje diferinne, ki divneut li grande fiesse sinte Mareye.
Walipicård del Bote do Hinnot
Aschates walon-picård
Grande Notru-Dame
Sourdants del fiesse
C' est l’ impreur Morice k' a decidé ki l' fiesse-djoû sereut po tertos li 15 d' awousse.
Prouve
Les årtikes sol prouve (et l' ratournaedje do mot dins les ôtes lingaedjes) dipindèt do dominne : ...
Walipicård del Bote do Hinnot
Sourdants
Categoreye:Aschates walon-picård
Grande Notru-Dame
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Fiesses Categoreye:Catolicisse Categoreye:Aviedje Mareye
Prouve (djustice)
Categoreye:Djustice
Li prouve, el djustice, c' et tot çou ki pout dmostrer k' èn ametou est coupåbe.
El djustice modiene, c' est l' ameteu ki doet apoirter l' prouve.
Politike compasse
Li politike compasse est èn adjinçna ki riprezinte les politikes pårtis. I gn' egziste sacwantès sôres d' politike compasse.
Schite
Li schite (ås djins, ås biesses ås tetes, ås oujheas), c' est l' distcheyaedje di crotes bråmint pus likides ki çou k' ele divrént esse.
Motlî
Ås djins, on balzene po-z eployî l' mot «schite», risintou come ene miete måhonteus. On dirè purade: vavite / vazevite, varade, corante, gripe ås boyeas, trûtche, vûdmint, drîdinne.
Tîfusse
Li tîfusse, c' est ene troke di maladeyes des djins ki dinnut des foitès fives ey on spitaedje-foû?
Divinltins, fé mori bråmint des malådes.
Li cåze, c' est ene pitite bactereye del sôre des riketseyes.
A costé do tîfusse vraiy, gn a eto les fives come li tîfusse.
Minêyolodjince
Come les riketseyes divèt viker ådvins d' ene celule, ele ni dmorèt nén après les sacwès djondowes do malåde.
Li tins d' covaedje, c' est ene a 3 samwinnes.
Senes del maladeye
Ça cmince pa ene foite five, des frumjhons, des mås d' tiesse.
Cénk a nouv djoûs pus tård, gn a on spitaedje-foû tipike ki cmince so les coisses et si stind eviè les mimbes. Pu so tot l' coir (mins nén sovint sol tiesse ni les tanceas.
Adonpwis, li maladeye acsût l' cervea (menindjecefalite). Li malåde est avå les tchamps et rcrind l' loumire. Sins médiaedje, i va mori.
Porto Rico
Porto Rico (en espagnol Puerto Rico), c' est ene iye des Carayibes, k' est asteure dizo mambornance amerikinne.
Mins gn a eto on pårti ki vout l' dislaxhaedje do payis,li PIP.
Categoreye:Payis Categoreye:Mîtrinne Amerike
1369
Philippe le Hardi, duc di Borgogne s' marîye avou Marguerite de Male.
A Champmol dilé Dijon è l' France, il î fait bati (finîye è 1388) ène Chartreuse pa dès walons :
Categoreye:Date
Serene
L' serene èst l' instrumint k' ifaut po bate li crinme do lacia èt fé l' bûre.thumb|Serene di mwinnâdje
34
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 9|25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50
29 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 36 | 37 | 38 | 39
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 34 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Georges Pompidou
thumb|Georges Pompidou Georges Jean Raymond Pompidou a skepyî li 5 di djulete 1911 a Montboudif. Il a morou li 2 d' avri 1974 a Paris.
Il fourit prezidint del France.
C' esteut on shuveu da Charles de Gaulle.