cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
France
Istwere del France
Après, i divnît les mwaisse del Walonreye (et rashonner li Principåté d' Lidje et les estats walons k' estént Bas Payis otrichyins). C' est çou k' on lome li Redjime francès.
Moxhon d' toet
Kidujhance
I s' bate voltî avou ses frés por lu awè l' meyeute pårt.
France
Istwere del France
Do côp après, c' est Napoleyon Bonapåre ki prind l' povwer. Bråmint des Walons si vont egadjî dins si årmêye. I serè vinké pol dierin côp al Batreye di Walerlô.
Pus tård e 19inme sieke, gn årè Napoleyon III ki va fé l' guere di Crimêye pu l' guere di 1870.
Sol tournant do 19inme et l' vintinme sieke, on djåzrè mo di l' Afwaire Dreyfus.
Li France fourit ene des prumirès pouxhances a esse emacralêye dins l' Prumire pu l' Deujhinme guere daegnrece.
C' est onk des Estats askepieus do Traité d' Rome (1957).
Rilomés Walons k' on dmoré lontins el France
* Categoreye:Payis
1556
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Moxhon d' toet
Kidujhance
I candje di plaece tot zouplant a ptits côps.
Nourixhince
Les moxhons d' toet si nourixhèt purade di grinnes, come après l' awousse.
Dilé les måjhons, i rcwerèt eto les restants d' nouriteure leyîs pa les djins (pwin).
I magnèt eto voltî les ptits insekes. mins ossu di totes sôres di viers, di halenes et di ptits cropantès biesses.
I magnèt insi des fruts, del djonne salåde, u del tournêye k' est co bén tinre, et des ôtes botons d' plante.
Mopliyaedje
Li moxhon d' toet bastit s' ni e moes d' måss, purade dins l' trô d' on bastimint (trô d' mani, craeye d' on meur, gotire, evnd.), a pårti di strin, di ploumions et di ptits bokets di stofe.
I lyi pout ariver d' ocuper l' nid d' ene aronde, pa des côps e dislodjant cissee-ciale.
Li frumele pond di 3 a 8 oûs, covés pa les deus parints ene cwénzinne di djoûs å lon. 20 djoûs après leu disclôyaedje, les djonnes polèt sôrti do nid, çou ki dene l' ocåzion ås parints di nicher on deujhinme côp. On moxhon d' toet pout viker djusk' a ene dijhinne d' anêyes.
Veye sociåle
I vikèt e bindes et n' voyaedjèt nén.
I s' aprotchèt voltî des dmorances des djins.
Waerantixhaedje et distrujhaedje
Sorlon les payis et les contrêyes, li moxhon d' toet est soeye-t i waeranti, soeye-t i loukî come on måfjhant, a cåze di ses distrujhaedjes dins les culteures, aprume les dinrêyes d' awousse.
Vicansté
Les populåcions d' moxhons d' toet discrexhnut ene miete totavå l' Urope, a cåze
Tite
Li no do moxhon d' toet a eto siervou po batijhî ene rivuwe e walon, «Li Soverdea».
Spotaedje
Les Moxhons d' toet, c' est eto li spotaedje des djins d' Djamblene (hamtea d' Viyé-so-Lesse).
1910
thumb|Live e walon eplaidî e 1910
Ôtès djins
Categoreye:Date
Vad, Braşov
200px|thumb|right|[[Eglijhe (bastimint)|Eglijhe, Vad, 2009]] Vad est on ptit viyaedje roumin, e distrik d' Braşov, nén lon erî di l' aiwe di Olt.
Vad, Braşov
Carbone
Li carbone (do latén carbo, carbonis, "tcherbon") c' est èn elemint tchimike del troke des nén metås, d' essegne atomike C, limero atomike 6 eyet masse atomike 12,0107.
On l' trouve dizo sacwantès fômes dins l' nateure a l' estat combiné et k' on trouve ossu dins tos les coirs vicants; c' est l' elemint essinciel do tcherbon.
I gn a deus sôres di carbone cristalijhî, li diyamant eyet l' grafite.
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Elemints tchimikes
Taoiseach
È l' Irlande, li Taoiseach (mot do lingaedje irlandès, prononcî a pô près "tîchå(xh)") est l' mwaisse do govienmint u prumî minisse.
Léon Bukens
Léon Bukens a skepyî e 1930.
Taoiseach
Li Taoiseach est lomé på prezidint. I doet esse sotnou pa ene madjorité do Dáil Éireann (pårlumint irlandès).
Léon Bukens
C' est on scrijheu e walon do payis d' Lidje.
Philippe Maudoux
Philippe Maudoux (sikepyî e 1914 et moirt e 2004) a scrît des belès ptitès noveles, avou on motlî foirt ricwerou, dins les Cahiers Wallons. I scrijha eto des arimés. I note l' accint di Mtet.
Léon Bukens
Ouve e walon
Il a scrît dins Nosse Lingaedje, a pårti d' 2000, del prôze et del powezeye. I notéve l' accint d' après Lidje.
Philippe Maudoux
Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire».
Léon Bukens
Ouve e walon
Il a redjårbé on live da Arsène Soreil, Sovnis d' on gamén di nos Årdenes, parexhou e 2009.
Philippe Maudoux
Hårdêye difoûtrinne
Pådje da Flipe Maudoux
Léon Bukens
Hårdêye difoûtrinne
Bukens
Tekchbila (rime-rame di djeu e l' arabe marokin)
Tekchbila u Tekchbila tiyouliyoula, c' est on rime-rame d' efant e l' arabe marokin k' est tchanté so ene air monotone, pa deus efants ki tournèt so zels-minmes, tot si tnant pa les bresses.
Esplikêyes
Les deus prumîs vers ni sont nén comprindåves e l' arabe marokin d' asteure, mins tot l' restant bén.
Sourdants
Categoreye:Arabe marokin Categoreye:Andalouzeye Categoreye:Islam
7 di djun
Li 7 di djun c' est li 158inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 159inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 207 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
5 di djun - 6 di djun - 8 di djun - 9 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Miertchamp
Miertchamp (francès Mierchamps), c' est on hamtea d' Baissint, asteure on viyaedje del rebanêye comene del Rotche.
Istwere
C' esteut ene pårt d' ene signeurreye rilevant do ban d' Orto, et ki comprindeut les cminåltés di Miertchamp, Rontchamp / Rontchampea et Vecmont.
Sourdant
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Viyaedjes di Walonreye
Pålindje
Pålindje (la-minme : Paulindje, F. Palange u Palenge), c' esteut on hamtea d' Seton, asteure on viyaedje do grand Derbu.
Inguî
Inguî (fr: Enghien, nl: Edingen), c' est ene comene del Walonreye, el province do Hinnot.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Pålindje
Istwere administrative
Elle est rmetowe avou Borlon e 1823. Pu, avou Seton li 25 di may 1900.
Rilidjon
Eglijhe Notru-Dame del Vizitåcion
Inguî
Istwere
Inguî fourit l' prumire baroneye del Conteye di Hinnot; elle esteut e pårtaedje avou Antoenne di Bourbon, duk di Vendôme, roy di Navare. Louwis 1î di Bourbon, prince di Condé, si ptit fré endè prinda l' no eyet rlomer l' signeurreye di Nogent-le-Rotrou, dins l' Perche, el France, ki divna-st adon Enghien le Français. Did la li tite di «duk d' Inguî».
Pålindje
Tuzance walone
Edouard Seret î a vnou å monde.
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Viyaedjes del Walonreye
Mierkeure (elemint)
Li mierkeure, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike Hg, li limero atomike 80, et l' pwès atomike 200,59.
Categoreye:Elemints tchimikes Categoreye:Pezants metås
Pårlumint
On pårlumint, c' est ene assimblêye di djins relîs do peupe e-n etir, ou d' ene pårteye des djins, k' ont des droets a pårt po çoula.
Onk, ene k' est insi relî(te) si lome pårlumintî, pårlumintresse. On dit eto deputé, deputêye; on mimbe del Hôte Tchambe est lomé senateu, senatresse.
C' est eto l' bastimint la k' ces djins la si rapoûlèt.
Sôres di pårlumint
Pårlumint a ene tchambe : sovint dins des frankès contrêyes d' on dislaxhî payis : Walonreye, Catalogne.
Pårlumint ås deus tchambes : li Tchambe (tchambe ordinaire) et l' Senat (hôte tchambe, tchambe des milôrds) : bråmint des payis : Beldjike, France, Grande Burtaegne, Marok, Estats Unis.
1911
Rilomés Walons et waloneus
Categoreye:Date
Pårlumint
Vizite do Pårlumint walon
Categoreye:Politike Categoreye:Administråcion Categoreye:Bastimints
Les viyaedjes di Loncin et d' Awan (tchanson)
I doet esse tchanté so l' "l' air des brocales", mins on n' kinoxhe pus ciste air la.
On vout ki l' tchanson åye sitî scrîte pa M. Hénault.
Li tecse est rindjî å l° 119 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "La France au village".
Il est rprins å l° 15 dins "Cwatru-vint-nouv" (plake Droixhe-Cabay so les tchansons del Binamêye revolucion), mins sins esse tchanté.
Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Binamêye revolucion
Djenveye (Djé-Sint-Rmey)
Djenveye (fr: Genville), c' est on hamtea di Djé-Sint-Rmey.
L' etimolodjeye do no vént do walon djusrinne veye (veye metowe pus bas).
Tandjî
Tandjî (amazir ⵜⵉⵏ ⵉⴳⴳⵉ, tin iggi; latén Tingis, arabe طَنْجَة, ṭanja, arabe marokin طنْجة, ṭenja = 6enja, espagnol Tánger, portuguès Tânger, inglès Tangier, francès Tanger, itålyin Tangeri), c' est ene veye do Marok, sol ponte bijhe-coûtchantrece do payis, sol sitroeteure di Djibraltar.
Djenveye (Djé-Sint-Rmey)
Gn a eto èn ôte "Djenveye", dilé Djenveye (Moirci).
Istwere
Li dierin signeur di Mont-dzeu-Mårciene fourit de Cartier, on scrijheu e walon.
Tandjî
Peuplåcion
Li veye lodje 670.000 djins.
No des dmorants: Tandjawîs (arabe marokin طنْجاوي, Tenjawi).
Istwere
Li veye åreut stî askepeye på fi da Ercule, et lomêye come si mame.
Cwand les Espagnols ont colnijhî l' Bijhe do Marok, å cmince do 19inme sieke, elle a divnou ene zone eternåcionåle.
C' est po çoula ki, e 1953, li rwè Mawoumet V do Marok î va aler fé on spitch ki dmande noer so blanc l' indepindance (li Payis esteut adon dizo mambornance francesse ey espagnole).
Economeye
Pôrt di comiece disk' a 2014, la k' il a divnou djusse on pôrt di pexhe, et po sacwants bateas abeye (lene Tandjî-Tarifa).
Tourisse
Li trô d' Ercule, a 15 kilometes.
Categoreye:Veyes do Marok Categoreye:Vîs payis
Dins les fleurs do ptit Djezus (arimés)
Categoreye:Ramexhnêye d' arimés e walon thumb|Coviete Dins les fleurs do ptit Djezus (Dins les fleûrs do ptit Jézus), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon da Adelin Lebrun.
Inguî (viyaedje)
Inguî (fr: Enghien, nl: Edingen), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, k' a divnou intité do minme no, tins des grands rebanaedjes.
Trigonometreye
El trigonometreye (do vî grec τρίγωνος trígonos, « k' a-st a vey avou on triyingue », et μέτρον métron, « muzeure »), c' est on dominne des matematikes ki studeye les rapoirts k' i gn a inte les ingues et les distances divins les triyingues.
Inguî (viyaedje)
Li viyaedje a dné l' no d' famile Dinguî.
Trigonometreye
Definixha
« El situde des prôpietés des triyingues, des fonccions del trigonometreye eyet di leus aplicaedjes. »
Fonccions del trigonometreye
[[Imådje:Trigonometry triangle.svg|vignette|340x340px|So 'ç dessén d' on triyingue. :
Dins les fleurs do ptit Djezus (arimés)
Li live, eplaidî dizo cogne 31 x 24 cm, a vudî e 1942.
Trigonometreye
Fonccions del trigonometreye
a = o
b = a
Walin-el-Wisconsene
Djeyografeye
Li viyaedje est metou al croejhlåde del voye di Walin (Walhain Road) et del mwaisse voye del Wisconsene (Wisconsin Highway) a deus miles (3 kilometes) å Coûtchant del corinveye di Lussimbork.
Il est metou a 44,545 digré d' latitude Nôr eyet 87,754 di londjitude Ouwess.
Li hôteur ådzeu del mer, c' est 239 metes.
Rilidjon
Pårotche Sint-Amand dispu 1875.
Sourdant
Categoreye:Walons del Wisconsene Categoreye:Veyes et viyaedjes des Estats Unis
Pris Nobel
Li Pris Nobel, c' est ene riscompinse eternåcionåle, dinêye tos ls ans a des djins u des soces k' ont fwait on grand bén a l' umanité, dins sacwants dominnes.
Clorofile
Categoreye:Plantes Categoreye:Biyotchimeye Li clorofile (do grek xhlôros, "vete", et fullon, "foye"), c' est ene sustance organike complecse ki dene leu vete coleur åzès bokets des plantes et ki fwait l' fotossinteze (produjhaedje d' ocsidjinne a pårti do gaz carbonike eyet del loumire do solea).
Pris Nobel
Mwaissès dnêyes
I s' rind e l' Suwede, li patreye da Nobel.
Il egzistêynut dispu 1901.
Clorofile
Li prumire etape dins l' fotossinteze c' est cwand l' loumire k' arive est abzorbêye pal clorofile, çou ki va iyonijhî les pigmints d' clorofile, fijhant insi d' l' enerdjeye tchimike, dizo l' cogne d' ATP (adenozene trifosfate), eyet, po fini, candjî l' diyocside di carbone eyet l' aiwe e carbohidrates eyet ocsidjinne.
Pris Nobel
Ôtes rilomés rascodeus
Nobel Nobel
Clorofile
Li clorofile abzorbêye pus d' enerdjeye dins les wachlires rodjes et bleuwes do speke electromagnetike, eyet les vetès wachlires sont les moens abzorbêyes, c' est çoula ki fwait k' c' est l' vete coleur ki nos veyans.
Sitructeure tchimike
Li clorofile c' est des pigmints (ou cromoproteyenes) di clorene, k' a-st ene tcherpinte rashonant al cene des pigmints di porfirene, ki s' trovèt dins les rodjès grobures do sonk. Å mitan d' l' anea d' clorene, i gn a-st èn iyon d' magnezium. Et sacwantès tchinnes di costé, sovint avou ene longowe tchinne di fitole (èn alcol). C' est pask' i gn a bråmint di dobès loyeures ki l' abzôrbaedje di l' enerdjeye del loumire si pout fé.
Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu
Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu ([IT/Oridjinå] Il buono, li brutto, il cattivo), c' est on fime di coboy a môde itålyinne (wester-espagueti) fwaits pa des Itålyins, des Spagnols eyet des Wess-almands.
Clorofile
Sitructeure tchimike
L' iyon d' magnezium est foû-consecant, et cwand i n' a waire di magnezium dins tere, les plantes ont des foyes avou moens di clorofile ki çou k' i fåreut, les nouvès foyes sot vert-pâle ou minme djaenes. Des lantes sifwaitmint malådes on dit k' ele sofrixhèt di clorôze.
Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu
Ratournaedjes
Li tite oridjinå, k' est e-n itålyin, a stî må ratourné.
Clorofile
Sitructeure tchimike
Les tchinnes di costé del clorene polèt candjî, çoula fwait kel sipeke d' abzôrbaedje del loumire candje avou, eyet defini sacwantès sôres di clorofile diferinnes, d' après leu structeure tchimike. Dins l' nateure on ritrouve les sôres shuvantes:
Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu
Istwere
L' istwere mete e l' sinne troes djins ki saynut d' trover on trezôr muchî e-n ene aite : Sad Hill.
Gråfayi (toponimeye)
Pådje so les nos des plaeces di Gråfayi
Li Bon, el Calfake eyet l' Mamborneu
Referinces
Categoreye:Cinema itålyin
Clorofile
Prouve di l' impôrtance del clorofile
On pout fé ene esperyince simpe po mostrer k' i gn a mezåjhe del clorofile pol fotossinteze si poleur fé. Po çoula, on prind l' foye d' ene plante a cabolêyès foyes (les bokets del foye ki sont blancs n' ont nén d' clorofile) eyet ddjerer l' amidon del foye. Après çoula, on mete kékès eures dizo l' loumire et dins ene solucion iyodêye, eyet on voet aparexhe ene coleur noere seulmint la kel foye esteut vete, dj' ô bén la k' elle aveut del clorofile.
Sapén alpin
Li sapén alpin, c' est ene sôre di sapén ki n' vént k' dins les Ales ey ene miete dins les Carpates.
Pinus cembra
Sapén alpin ey istwere des peupes
Les sapéns alpins des Carpates årént stî amoennés pås peupes des Ales amoennés pa les Romins el Daceye (Roumaneye d' asteure).
Walonreye Nén-doumiesse
Li Walonreye Nén-doumiesse ([FR] Wallonie Insoumise) est on francès-cåzant eyet pårti e Walonreye. Il est rwaitî come on gåtche pårti, veyanmint ki disfindat l' ideyolodjeye då socio-ecolodjisse.
Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå
Li Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå — sovint pus courtinnmint, li Djåzant Atlasse, ucobén: li Dvizant Atlasse —, ki s' no e francès, c' est Atlas sonore des langues régionales de France, c' est ene waibe la k' on a metou dipus d' cint céncwante ponts del France et des payis totåtoû (inte di zels li Beldjike, Walonreye et Flande).
Walonreye Nén-doumiesse
Istwere
Cisse pårti aveut askepyî e 2017. Il est foirt djondant del La France Insoumise, on francès politike pårti. Cisse pårti aveut ossu, pindant cist anêye, disfindou l' dislaxhaedje catalan.
Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå
thumb|Prezintaedje a Lîle (2019)
Po tchaeke pont, on pout ôre et lére li fåve d' Ezope, «li bijhe et l' solea.»
Amontaedje
Li waibe a stî amontêye pa Philippe Boula de Mareüil a pårti di respondas mon des temoens diyalectolodjikes, mins eto mon des rcåzeus.
Li pordjet esteut ecwårlé på Cinte Nåcionå francès po les Rcweraedjes sincieus (CNRS).
Walonreye Nén-doumiesse
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Politike bedje
Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå
Amontaedje
Les dnêyes sont dizo libe licince al såme nén comerciåle (Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License).
Succès do pordjet
Li waibe a yeu dipus d' 400.000 viziteus dispu l' esté 2017 disk' å moes d' avri 2018.
E moes d' may 2019, end aveut yeu 600.000.
Louwijhaedje
Les ponts walons sont purades metous sol mape del Walonreye. End a eto sol mape del France, sacwants el Walonreye et onk el Walonreye di France, a Vireu-Molén (ki pout esse metou avou l' walon do Mitan): li walon n' est nén bén assuré, avou puzieurs passaedjes e francès.
Walon do Levant
Pol walon do Levant, on a:
Walon do Mitan
thumb|Saye d' eredjistrumint do prumî pont namurwès Pol walon do Mitan, gn a:
Walon do Coûtchant
Tant k' å walon do Coûtchant, on î a polou eredjistrer:
Walon d' Nonne
Li Basse Årdene a bén stî rasgotêye:
Rifondants walons eyet rfondou
Sacwants tecses ont stî atuzlés dins on rfondant walon u pår e rfondou.
Bijhe-Coûtchant
Li Bijhe-Coûtchant u nôr-wess c' est on costé del Daegne metou inte Bijhe eyet l' Coûtchant.
Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå
Rifondants walons eyet rfondou
Des ôtes tecses atuzlés dins des walons coinreces, mins la k' gn aveut deus djins sol minme comene, ont stî ortografyîs e rfondou dizo l' deujhinme onglet «rifondou walon».
Clorofile
Prouve di l' impôrtance del clorofile
Ene deujhine esperyince peremete di vey li clorofile dins les foyes, et vey çou k' ene foye sins clorofile ravizreut. Po çoula i gn a mezåjhe: d' ene castolr, di picetes, d' on vere, d' on bol di tiene aiwe, d' alcol a froyî, et d' ene foye bén vete (c' est mî d' prinde en foye d' èn åbe a foyes). On cmince pa boure l' aiwe dins l' casrole. I n' fåt nén trop d' aiwe, djusse on fond d' casrole c' est bon. On distind l' feu eyet mete li foye trimper kékès segondes (30 a 60 segondes å pus). On rissaetche li foye foû d' l' aiwe, avou les picetes, eyet l' mete dins l' vere. Rascovri l' foye d' alcol a froyî et leyî rpoizer ene eure, li vere e bang mareye dins l' bol di tiene aiwe.
Dôsse
categoreye:medcene Ene dôsse, c'est ene rodje infleure ki fwait må, di cåze d' ene hagneure d' on tayon, d' on cuzén, d' ene wesse, d' ene araegne.
Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå
Ponts picårds
Gn a 5 ponts picårds, onk el Walonreye, a Doû, sicrît et foirt bén dit pa Roland Thibeau.
Dôsse
Li mot "dôsse" a eto des ôtes sinses.
Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå
Lussimbordjwès d' Walonreye
Gn a on pont po Bhô, eredjistré e moes d' måss 2019. Mins drola, li lussimbordjwès nén ricnoxhou come té pa ses cåzeus, ki deynut cåzer plate.
Adon, gn ava cwate ponts dins l' Payis d' Årlon e moes d' avri 2019.
Ponts gåmès
N a-st on ratournaedje e gåmès d' Vierton a stî eredjistré pa Jean-Luc Geoffroy.
Adonpwis, onk d' Etåle et onk di Marbuhan.
Uzaedje dilérece
Po les mots ki rivnèt del minme façon dins l' fåve, on pout adon dressî des mapes atlassikes mot pa mot, come dins les atlasses linwistikes classikes. Avou ça ki on-z ôt l' mot prononcî cwand on clitche sol pont.
Sourdants
Categoreye:Waibes e walon Categoreye:Diyalectolodjeye Categoreye:France Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon
Gråfayi (toponimeye)
Prés
Aplacaedje tîxhons avou pré
fontinne
Nos d' plaece avou «fontinne»
Sourdants
Categoreye:toponimeye
Seton (viyaedje)
Seton (Sèton F. Septon), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu, el province do Lussimbork.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Viyaedjes del Walonreye
Indji (viyaedje)
Indji (F. Engis), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.
Sapén alpin
Sapén alpin ey istwere des peupes
Li no gayel di cist åbe la, c' est «giembro» ki vout dire «d' ivier» et k' a dné l' no latén d' l' åbe (Pinus cembra), veyanmint ki les ancyins Apurlins djåzént gayel.
Indji (viyaedje)
thumb|Eglijhe modiene
Joseph Willem
Joseph Willem, skepyî a Djoupeye li 12 d' awousse 1840 et morou a Tchinnêye li 26 djulete 1914, esteut on sicrijheu e walon.
Sapén alpin
Sourdants
Categoreye:Åbes sapinreces Categoreye:Plantes foû del Walonreye
Rustea
On rustea, c' est ene simpe usteye po ramasser des plantes u ôtès sacwès spårdous al tere, sins s' abaxhî.
Motlî
Passer l' rustea si dit «rusteler».
Sôres di rusteas
Categoreye:Usteyes al mwin
Bijhe-Coûtchant
Categoreye:Djeyografeye
Joseph Willem
Ouves
Po ses ovraedjes, loukîz à l' bibioteke Wikisourd e francès : Joseph Willem.
Sint-Djôzef (Hamtea di Djilî)
Sint-Djôzef ([FR] Gilly Saint-Joseph), c' est l' no d' on hamtea di l' ancyin ptit ban d' Djilî (Tchålerwè).
Djeyografeye
<mapframe latitude="50.415519" longitude="4.485662" zoom="15" width="535" height="394" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 4.4138238431332875,         50.43418435317207        ]      }    }  ] }
Indji (viyaedje)
Mwaissès dnêyes
Li viyaedje a dné on no d' famile: Dindji.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
Li viyaedje est cité pol prumî côp e 1033. Li signorreye esteut pårteye e deus fîs : onk del coû di Hermåle-dizo-Hu, onk del coû d' Lidje. Les signeurs estént des "Di Warfuzêye" dispu l' 12inme sieke. Mins ene des mitans a stî vindowe et rvindowe, si bén k' gn aveut sovint deus signeurs.
Gn aveu ene basse djustice ki rlevéve des scabins d' Lidje.
Industreyes
E 14inme sieke, on-z î saetche a l' alon.
E 19inme sieke, on drouve des cårires di castinne. I s' amonte eto des brictreyes.
C' est adon ki les oujhenes del Societé sins No d' Djin cnoxhou "Nouvelle Montagne" drovèt. I saetchèt å minrê d' zénk et d' plomb. E 1947, il ocupént 448 djins, ey e 1980, 700 djins.
Sourdants
<References/>
Lucien Maubeuge
Lucien Maubeuge a skepyî a Inmna li 8 d' avri 1878.
Il a scrît des arimés, inte di zels po des tchansons e walon. Il a eto toirtchî sacwants pîces di teyåte. Come toplin des ôtes sicrijheus hesbignons, i scrijheut e lidjwès, et nén avou l' accint del Hesbaye.
I rascoda po tote si ouve li Pris del Veye di Lidje e 1929.
Di s' mestî, il a bouté ås houyires di Marihåye, a Serè.
Powezeye
Ramexhnêyes d' arimés
Sourdants et pî-notes
Maubeuge Maubeuge
Guilinguî
Guilinguî (fr: Ghislenghien), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ate.
Industreyes
C' est la k' est metou l' zonigne d' Ate. Li 30 di djulete 2004, gn ourit on nouzome feu di cåze d' on chîlaedje foû d' on gros adujhoe d' gaz, ki va d' Zébrudje al Bijhe di France. L' accidint a fwait 18 moirts, bråmint des pompîs, et des miyons d' uros d' damadje.
Codjowaedje tourner
Categoreye:codjowaedjes Li codjowaedje di tourner, c' est onk des codjowaedjes del prumire troke, avou on R dins l' troke di deus cossounes å coron.
Li R va tchaire (come po "wårder"), mins esse replaecî pa on toetea :
Pal djeu des troes bodjes, on pout dire ki ci viebe la rote come wårder. Dins l' Wiccionaire, ces viebes la sont rashonnés avou les cis ki s' codjownut come "wårder"
Sillabusse des ereurs
Categoreye:Catolicisse Li sillabusse des ereurs (e latén Syllabus Errorum, "tåve des flotches"), c' est ene sillabusse do Påpe Piye IX ki critike totès sôres dins l' societé modiene, k' a vudî li 8 di decimbe 1864.
Sillabusse (notes)
Categoreye:Univiersités Categoreye:Lives
On sillabusse, c' est des notes di cours d' univ riloyeyes al cole u avou ene riloyeure di plastik.
1912
Ôtès djins
Categoreye:Date
Marceau Remson
Marceau Remson esteut on walon eyet francès-cåzant politikî socialisse.
Schåle di Mercalli
Li schåle di Mercalli, c' est ene schåle ki mzeure li foice des seyisses. Ele va di I a XII.
Gn a eto ene ôte sôre di mzuraedje des seyisses: li schåle di Richter.
Grés del schåle di Mercalli
I	C' est on n' sint rén.
II	Kékes djins å rpois plèt sinte on pô åk, copurade al copete des bildignes
III	Bråmint sintèt åk dins les måjhons et les lampes balancèt ; mins rén a l' ouxh ;
IV	Gn a co dpus ki sintèt åk et les vites, les plats et les assîtes bodjèt.
V	Les djins edoirmous s' rewoeyèt, les ouxhs clatchèt, les åbes balancèt, les ptits cayets bodjèt d' plaece
VI	Tolmonde sint åk ; i fwait drole martchî ; les cådes si dispindèt et l' plafonaedje si find.
VII	Les djins ont do må a dmorer stampés ; les otos s' moennèt må et les brikes kiminçèt a disvaler
VIII	Les tchåfeus ont co pus d' må a piloter, les måjhons sins beacôp d' soûmint bodjèt foirt, les ôtes, moens, mins les coxhes des åbes si coixhèt
IX	Gn a des gros damadjes a totes les måjhons ; les måjhons sins soûmint candjèt d' plaece ; li tere si crevåde ; les adujhoes d' aiwe schirèt
XI	Gn a pus grand tchoi ki tént, ni måjhons, ni rotes, ni ponts ; li tere ride et i gn e des rabolas
XII	Dabôrd totafwait est distrût ; li tere infelele et i pout toumer des grands pans d' rotche.
Categoreye:Djeyofizike
Lete yak (tifinar)
thumb Li lete tifinare yak (ⴽ), c' est l' cene ki rprezinte li son K dins l' alfabet tifinar.
Poirteure
thumb|Pôzucion a 26 ey a 40 samwinnes Li poirteure u poirtêye (on dit eto li ratindance u l' rawårdance, c' est tote li termene k' ene kimere est e pôzucion, ça vout dire k' ele ratind èn efant.
Lete yak (tifinar)
Ele rishonne bén al lete K dins l' alfabet latén.
Prononçaedje e l' amazir marokin
Li grande pårteye des payis amazir-cåzants do Marok el prononçnut come e walon (/k/).
Poirteure
Motlî
Po ene feme, on dit eto : "ratinde famile", "esse grosse", "esse ecinte" et "esse ôtrumint". C' est tos mots do livea sociålmint comifåt.
Lete yak (tifinar)
Prononçaedje e l' amazir marokin
Metans dins: ⵜⵉⴽⵉⴹⴰ (/tikidˁa/, caroubî):
Poirteure
Motlî
Po l' motlî mocrece, gn a, metans : aveur li balon, esse zimboum, aveur sitî al trimblene, aveur toumé so on clå eruni, evnd.
Lete yak (tifinar)
Prononçaedje e l' amazir marokin
Mins sacwants contrêyes, come li vå des Ayites Bougmesse, el prononçnut ixhlåté. Li minme mot s' ôt insi (/tiçidˁa/):
Pî-note
K
Poirteure
Motlî
Sol fén, on dit ele ratind po dabôrd. Cwand les nouv moes sont houte, on dit elle est a s' tins.
Mwaissès piceures
Li poirtêye deure nouv moes (di 37 a 42 samwinnes). Ele kimince cwénze djoûs divant li date kel comere ni si rvoet nén. Come di djusse, li ratindance finixh li djoû kel djin s' acoûtche.
Cwand ene comére kimince a ratinde, elle djéreye. Ele pout eto toumer flåwe.
Li poirtêye pout durer moens ki nouv moes. Si c' est po èn efant ki n' såreut viker (2inme å 7inme moes), mins k' on pout ddja bén ricnoxhe, on dit "piede si efant" u "aveur ene piete". Si l' efant vike (8inme et nouvinme moes), on dit : elle a acoûtchî divant s' tins. Ces cas la si lomnut «fåssès poirteures»
Ene comere pout esse e pôzucion dispu s' laidådje disk' a si rtoû d' ådje.
Pwès del comere ki ratind
Come di djusse, ene comere ki ratind prind do pwès. Gn a cwate sôres : Ene comere k' a 60 kilos divant d' ratinde frè åjheymint 80 kilo cwand ç' serè po dabôr.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Djinecolodjeye
Spôre
On spôre (no ki vént do grec Spora vlant dire "simince") est on ptit coir riproducteur, a ene ou sacwantès celules, ki pout dner veye a on novea specimen, sins mezåjhe di fecondåcion. Li spôrulåcion est li no dné a l' accion di låtchî des spôres pol riprodujhaedje.
Les especes vicantes si rprodujhant pa spôres sont les tchampions, les mosseas, les fetchires eyet des sfwaitès plantes, eyet sacwantès especes di protozowaires (k' on lome les spôrozowaires).
Schåle di Richter
Li schåle di Richter, c' est ene schåle ki mzeure li foice des seyisses. Ele va di 3.5 a 8.
Tcherå (toponimeye)
Pådje do mot "tcherå", ses aplacaedjes et ses parints, el toponimeye del Walonreye
Schåle di Richter
Gn a eto ene ôte sôre di mzuraedje des seyisses: li schåle di Mercalli.
Derbu (veye)
Derbu (F. Durbuy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
Tcherå (toponimeye)
On rtrouve li mot tcherå dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Schåle di Richter
Grés del schåle di Richter
< 3,5		On n' sint rén, mins les sismografes ont eredjistré l' kischoyaedje
Tcherå (toponimeye)
C' est on racourti di "tcheråve voye", voye la k' les tchårs polént passer. Did la li djinre femrin : "rowe del tcherå".
Schåle di Richter
Grés del schåle di Richter
Di 3,5 a 5,4 	On sint l' cahossaedje, mins i gn a pont d' damadjes
Di 5,4 a 6	Les bons bastimints rezistèt, les ôtes, bråmint moense
Tcherå (toponimeye)
Tchairire
Categoreye:toponimeye
Derbu (veye)
C' esteut l' pus ptite veye del Waloneye, ey ele l' est co asteure.
Plonk
Li plonk ou l' ploum ou plomb, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike Pb, li limero atomike 82, et l' pwès atomike 207,2.
Derbu (veye)
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye
Plonk
Categoreye:Elemints tchimikes Categoreye:Pezants metås
West Coast Rappigne
Li West Coast Rappigne est ene sôre d' rappigne estazunyin k' est loyî al coisse coûtchantrece, sortoit loyî al Californeye.
Label
Categoreye:Muzike
Schåle di Richter
Grés del schåle di Richter
Di 7 a 7,9	C' est on mwaisse tronnmint d' tere ki s' pout stinde assez lon
Pa dzeu 8	C' est on nouzome seyisse, ki s' va rsinte so des cints d' kilometes.
Categoreye:Djeyofizike
Eugène Monseur
Eugène Monseur a skepyî a Lidje li 17 di setimbe 1860 ey morou a Brussele li 6 di decimbe 1912. C' esteut on sicrijheu, on filoloke ey on professeu d' université.
Tchinne (åbe)
thumb|L' ombion d' on tchinne
On tchinne, c' est èn åbe avou on deur bwès, ene coschirêye eschoice, et des foyes avou des crolés boirds. Li frut est lomé gland, et tént après les coxhes pa ene sôre di cabounete k' on lome "pupe".
Quercus spp.
thumb|foyes eyet gland di Quercus robur
Li mot "tchinne" lu-minme sieve eto dins sacwants nos d' plaeces.
Motlî
Sacwants tchinnes ont ene schoice ki pout esse rissaetcheye, sins fé crever l' åbe : li tchinne-lidje.
Tchinnes foû-ordinaires
Gn a des tchinnes dins les åbes foû-ordinaire del Walonreye.
Categoreye:Åbes
Ponte el mer
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Mers et oceyans Ene ponte el mer ou cap, c' est ene ponte di tere ki si stitche dins ene mer ou èn oceyan.
Lete K
Categoreye:Alfabet latén Li lete k (grande lete “K”, pitite lete “k”), c' est ene des cenes ki rprezintèt l' son K dins l' alfabet latén.
Les ôtes letes ki polnut rpezinter ci son la, avou, c' est les letes C et Q.
Mots walons ki cminçnut pal lete K
Bon vénrdi
Li bon vénrdi (on dit eto: peneus vénrdi u djoû bon dvénr u djoû bons dveres u vénrdi d' Påke u vénrdi sint), c' est li vénrdi di dvant Påke.
Rimimbrances rilidjeuses
Po les crustins, i rmimbere li passion eyet l' moirt da Djezus-Cri sol croes. Ci djoû la, les clotches ni sounnut pus ås eglijhes. Dinltins, c' esteut des åcoletes k' alént tourner les viyaedjes avou on tarata po houkî les djins ås ofices, aprume li tchmin del croes.
Å peneus vénrdi, on rprezinte voltî on djowe del passion.
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Påke
Li Nåye
Li Nåye (pus sovint, dins ene fråze al Nåye, F. Lanaye, Nl Ternaaien), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vizé
Lucien Colson
Lucien Colson, ç' esta on grand scrijheu walon-cåzant då 19inme sieke ; k' ava nexhou e 1877, e-n Hesta, yet k' ava morou e 1929.
Djivêye des payis, d' après leu stindêye
Les payis mårkés avou ene sitoele sont les pus grands di leu continint; les cis mårkés avou ene croes sont les pus ptits di leu continint.
Stindêye
Alphonse Tilkin
Alphonse Tilkin (di ses nos d' pene Bablame, Tatî, Maimèpaye), c' esta on scrijheu e walon do Payis d' Lidje.
Il a nexhou li 4 d' awousse 1859, e-n Anse.
I mora li 27 di may 1918, a Lidje.
Il est rprins dins l' Djivêye des grands scrijheus e walon.
Tilkin
Tchitchoûle ås lådjès foyes
Categoreye:plantes Categoreye:Fagnes Li tchitchoûle ås lådjès foyes, c' est ene tchitchoûle, 40 a 80 cm hôte, ki vént purade sol Gåme (Fouche, Vance, après Viertan, inte Tintnî et Belfontinne, après Rûle).
Les foyes sont bén veyåves, al copete do bodje. Gn a sacwants ploumas so tchaeke montant.
Mins li tchitchoûle ås lådjès foyes n’ a nén dandjî d’ ostant d’ aiwe ki si cuzene ås stroetès foyes. C’ est po ça k’ on l’ pout trover dins les frexhs bwès, come do costé d’ Rotchfoirt (so castinne) mins eto a Såcere, Bouyon, Åbî, Suni, Corbion et l’ Broûli (so schayisse).
Schinlaedje
Li schinlaedje, c' est li fjhaedje di schinons a pårti d' côres (baguetes di côrî.
Adonpwis, avou les schinons, on fjheut des tchenas des mandes et des coirbeyes, tos ovraedjes di banselreye.
Codaedje des côres
Les schinleus alént å bwès e l' erî-såjhon po code des côres ou schinlires. C' est des baguetes di côrî, belzè droetes, ni trop djonnes ni trop viyes ; dijhans des rdjets di 2 a 4 ans. I fåt aler ås côres cwand les noejhes sont sweres (djaenes-brunes) et schayetes (k' ele si drovèt d' zeles-minmes et toumer).
Hazixhaedje
On meteut les fas d' schinlires al gregne po les leyî hazi (souwer tot doûçmint), por zeles divni bén coriantes. Elle î dvént dmorer troes a cwate samwinnes.
Schinlaedje
Cwand on-z a yeu l' prumî schinon, on atake li deujhinme pu les ôtes (4 ou cénk, todi).
Descrijhaedje des schinons
On schinon est 8 a 10 milimetes lådje et troes cwate metes long. Gn a des beas, sins nuk, del minme sipexheur, et des cis k' ont moussî dins l' bwès ou ndè sôrti (sovint des trop djonnès côres, ou des côrîs d' fagne). C' est po ça k' i les faleut rewaler tot raezant les pus spès.
Sourdants
Categoreye:Viyès tecnikes
Univiers
L' Univiers, c' est tot çou k' egzistêye, li Tere et ço k' i gn a did ttåtoû, des meyes et des meyes d' anêyès-loumire lon.
Viyesse di l' univiers
Les mzeures des astrofizicyins si rdjondèt todi dpus. I serént d' acoird po dire ki l' univiers est 13 et dmey miyårds d' anêyes vî. C' est a ç' moumint la k' i gn åreut yeu li «Grand cpetaedje». On n' sait rén sawè di çou k' pôreut awè dvant.
Dins les creyances rilidjeuses abramreces, l' univiers a stî fwait på Bon Diu (lomé eto Grand Askepieu), çou k' est raconté dins l' Djineze, et rprins dins l' Alcoran.
Kinoxhances soûmintreces
Sacwants pårteyes di l' univiers ont-st on no walon: li Tere, li Stoele do Bierdjî, Måss, Mierkeure, Nûtone et les ôtès planetes.
Des stoeles: li Stoele di Bijhe (Pôcet et l' Croes d' Nonne, et totes les stoeles k' on voet e-n on telescope, ene claire nuteye do moes d' awousse.
Les stoelreyes :li Rustea, li Poye et ses Poyons, li Tchår Pôcet (li Grand Tchår), li Ptit Tchår, li Fiermint et l' Îpe, li Voye Sint Djåke. Eyet co les stoelreyes k' ont dné leu no a ene planete
Spepieuse compôzucion
L' univiers, ci n' est nén fok del matire.
Dispu 1995, les astrofizicyins ont brutyî kel matire (les atômes ki fjhèt les stoeles, les stoeles al cawe, les volantès pires, et les stoeles ki schitnut), tot çoula, di dj', ci n' est k' ene tchitcheye: 5 åcint d' l' univiers.
Dilé ci "blanke matire" la, dj' ô bén: li cene k' evoye del loumire, et k' on voet so les telescopes u les fotos des spoutniks, gn a eto:
Å cmince, les sincieus estént so dotance divant ces trovas la. Mins, e 2004, gn ava troes corwaitaedjes, nén aloyîs, ki mostrît ki deus tîces (2/3) di l' univiers, c' est del Noere Exhowe Dirîtrinne.
Nost univiers
Greye tchitchoûle
Ele est pus ptite ki les ôtes (30 a 50 cm hôte). Come les ôtes dobès tchitchoûles, gn a deus u k' c' est troes ploumas so tchaeke bodje.
8 di djun
Li 8 di djun c' est li 159inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 160inme po ls anêyes bizetes), avou co 206 djoûs po dfiner l' anêye.
Greye tchitchoûle
End a a Hachi, a Vance et dins l’ Laglande.
No e sincieus latén : Eriophorum gracile
8 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
6 di djun - 7 di djun - 9 di djun - 10 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Modisse
C' est eto ene feme ki boute dins èn ovroe ås tchapeas d' feme.
Dins les belès-letes e walon
Dins l' rîlêye «Zande et Twenete», Hinri Matterne discrît li passaedje da twenete å botike d' on modisse. Li spoûle si lome «Li novea tchapea».
Categoreye:Vîs mestîs Categoreye:Mousseures
Adrovaedje
L' adrovaedje, dins on live, c' est l' prumî boket, ene u kékes pådje, ki shût li pådje di tite divintrinne.
Il est sovint scrît pa ene ôte djin, pus cnoxhowe ki l' sicrijheu·se, l' adroveu·se. Mins i pout esse eto scrît di l' oteur, adon purade po espliker les pondants et les djondants di s' live.
Si li mwaisse sicrijheu·se vout scrire li sinne, adon k' gn a dedja èn adroveu, i·ele li mete après, et l' lomer divant-z-ouve.
Egzimpes d' adrovaedje
Categoreye:Imprimreye Categoreye:Atôtchance
Diyocside di carbone
thumb|right|200px|Diyocside di carbone Li diyocside di carbone (on dot eto: gaz carbonike ou anidride carbonike), c' est on gåz, di formule tchimike CO2, ki vént do metaedje-eshonne do carbone avou l' ocsidjinne.
Mwaissès piceures
C' est on gåz ki n' a pont d' coleur, k' est pus pezant k' l' air (d = 1,52), ki pout divni likide pa pression et ki n' broûle nén.
Co a pus basse timperateure, i pout prinde et divni del nive carbonike.
Produjhaedje
Li gaz carbonike est prodût på broûlaedje do tcherbon et di tos les prodûts del petrole, li travayaedje (fermintåcion) des likides et l' respiraedje des djins, des biesses et des plantes.
Role e l' ecolodjeye
Li CO2 est l' prumî des resserants gåz.
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Gåz
Sicole di walon d' Nameur
thumb|Scoleus divant on cours thumb|Scolîs et shuveus a ene djournêye «ouxhs å lådje» thumb|diplome Li scole di walon d' Nameur, c' est ene sicole di walon po efants et grandès djins.
Istwere
Kiminceye diviè 1995, come ocupaedje des Relîs namurwès, do tins del prezidince Lucyin Somme.
Cwand Lucyin Somme cwite come prezidint des Relîs, ele si rlome «sicole di walon Lucien Somme». C' est adon ki l' ekipe moennante, - Chantal Denis et Pol Englebert, eplaidnut ene waibe, sovint raponteye.
E 2019, ciste ekipe la decide di leyî ouve, et li scole ripasse dins les mwins des Relîs namurwès (avou Anne-marie François, di l' ancyinne ekipe, Christine Decock, Jean Hamblenne, eyet Joëlle Spierkel). Mins e 2020 & 2021, gn a yeu dipus d' acsegnmint éndjolike ki do tot-estant-la, di cåze del minêye di cronvirûsse.
Liveas
On pout rdobler l' troejhinme livea ostant k' on vout.
Djeu del caracole ki vleut fé l' tchet : djeu askepyî e l' sicole.
Libe Univiersité francès-cåzante di Brussele
L' ULB e cåzant spepieuzmint, c' est l' pårteye di l' ancyinne LUB, la k' les cours sont dnés fok e francès.
Sicole di walon d' Nameur
Nameur Categoreye:Nameur
Libe Univiersité francès-cåzante di Brussele
Li Libe Univiersité d' Brussele avént cmincî a dner eto des cours en neyerlandès dispu 1935. E 1969, totes les faks neyerlandès-cåzantes vont schetler evoye, et fé l' VUB.
Li pirlodje di diyalectolodjeye walone a stî tnowe pa Albert Henry, pu Jacques Pohl, pu Pierre Ruelle, pu Daniel Droixhe Elle a bråmint bouté sol toponimeye do walon. E 2007, a rén près d' aveur sitî schovêye evoye, ele fourit rlomêye "pirlodje di diyalectolodjeye romane" et dnêye a Mr Barbieri.
Rilomêyes djins k' ont passé pa l' ULB
(après 1969)
Brussele Categoreye:Brussele
Tequixquiac
Dimorants : Tequixquenses.
Lingaedje oficire : espagnol, pus spepieuzmint lomé castiyan.
Lingaedjes diléreces : náhuatl, otomí.
Ondî
thumb|200px|dins ene djesse po dire di s' taire L' ondî ou ôlî ou erî-doet, c' est l' doet del mwin li deujhinme pal grandeur, metou inte li pôce et l' grand doet.
Uzaedje
left|100px|thumb|l' erî-doet est stitchî dins l' oraye d' on [[congue d' Urope]] Sieve a mostrer l' ene sacwè. On pout vey evi cisse djesse la, tot djhant «èn nén mostrer do doet !»
Sieve di sene d' atôtchance po dire a on soçon di n' nén cåzer d' ene metowe sacwè k' ambedeus savnut bén, mins ôtes nén.
Ecwivalances dins les biesses
Dins les biesses ås cwate pates, i n' est pus la ki come des ptitès ongletes (les "gadots") dins les roemiants. End a nén dins les tchvås.
Dins les rimas d' efants
Dins les doetreces (rime-rame d' efants), i s' lome "Londî" (pa atroclaedje di l' årtike, "Lôlî", "Lourdî", Djulin (a Lidje), "Laridet" (l' arî-dèt).
Jean-Marie Klinkenberg
thumb|100px|e 1991 Jean-Marie Klinkenberg a vnou å monde a Vervî li 8 octôbe 1944.
Marote malårdiveuse
marote d' hagnî dins ses ongues|thumb Ene marote malårdiveuse u malårdieuse (on dit eto, ene miete po rire, on tok ), c' est ene djesse k' on rfwait tofer sins î tuzer, di cåze di des noerès idêyes ki rvegnnut tofer.
Ci djesse la pout fé baxhî l' angoxhe cåzêye pa ces noerès idêyes la.
Egzimpes
Si laver tofer les mwins, disca î passer ene eure par djoû.
Hagnî ses mwins.
Si letchî les lepes
Wårder tos les vîs rahisses, sins rén taper evoye.
Ås biesses
Les tchéns si polèt fé des grinnleusès plåyes tot s' letchant tofer al minme plaece (sovint ås dibout des pates).
Sourdant
Categoreye:Sicolodjeye Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince
Jean-Marie Klinkenberg
C' est on linwincieus et filolodjisse, professeur a l'Univiersité d' Lidje.
Ouve
Il a scrît avou so l'istwere des belès letes et li francès d’Beldjike.
E 2009, dins l' rivuwe «Télépro», i dclåra li rfondaedje do walon «on coraedjeus ovraedje».
Sourdant
Klinkenberg Klinkenberg Klinkenberg
Ondî
Dins les rimas d' efants
Dins les sfwaits rimas e l' arabe marokin on l' lome «لحّس لڭصعة» (raletcheu d' tåye, come li spot des dmorants di Djmele, «Raletcheus d' paile»), paski c' est avou ç' doet la, riployî, ki s' deujhinme dognon raezene les pailes, po raspepyî les dierins rleyons plakés ddins.
Protozowaire
On protozowaire c' est on vicant organisse ki n' a k' ene seule celule, eucariote, ototrofe ou eterotrofe. Il ont å dvins del celule tos les organites celulaires, pa côps eto des valvules di pulsaedje (1 ou 2) et des organes fotosinsibes.
Ondî
Pî-note
Categoreye:Antomeye
Protozowaire
I bodjèt avou des flayales, des cis, ou des seudopodes (come les amibes).
Les protozowaires sont sovint veyous come èn ebrantchmint do ringne des biesses.
Les protozowaires sont diferins des microbes, et des tchampions.
Categoreye:Rindjmint do vicant
Batreye des cwate vints
Disrôlmint di l' awaitaedje
Les djins d' on metou viyaedje si rashonnént al vesprêye so on tiene dilé.
I rivnént e leu måjhon del nute. Mins leus djins doirmént. I n' dijhént l' novele ki l' londmwin.
Vola ene sinne vikêye dins l' eter-deus-gueres. A Noere-Fontinne, les omes do viyaedje, moussîs avou des canadyinnes et des canotes ås rabats, avént monté so les Minires, po vey ké vint aléve shofler ç' djoû la.
Spårdaedje del creyance
On l' kinoxhe so les viyaedjes des Basse Simwès, ostant do costé walon ki do costé tchampnwès, sol France et sol Walonreye.
Dins les belès letes e walon
C' est ci spoûle la k' est racontêye pa Jean-François Brackman dins s' novele «Li tiene al Brijhe».
Li batreye di cwate vints diferins a stî rcomprins a on sinse imådjrece, po-z espliker les inflouwinces ki les payis d' Afrike avént, po fé l' tite do roman e walon da Lucyin Mahin «Li batreye des cwate vints»
Sourdants
Categoreye:Meteyo Categoreye:Doûcès creyances Categoreye:Vint
Afwaire des djeus di Spå
Categoreye:Afwaires Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon L' Afwaire des djeus di Spå, c' est ene margaye inte des bordjoes di Spå (li pårti Bovy-Levoz) eyet li procureu do Prince-Eveke di Lidje, Fréron, k' aveut fwait clôre des såles di djeu.