cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sint Mamer
Rilomêye el Walonreye
On l' kinoxhe co paski li froedeur et les tårdowès djalêyes di may kiminçnut co sovint li 11 di may.
Molecule
li diswalpêye essegne
Ele mostere les loyéns inte les atômes.
Sint Mamer
Rilomêye el Walonreye
Mamer Glaece
Molecule
li tcherpinte dins li spåce
C' est l' emantchaedje di boles di diferinnès coleurs, ki mostere eto les inglêyes inte les atômes.
Li vicåreye di Simon et Linåd (live d' imådjes)
thumb thumb|So ene posteure a Altenbek, e l' Almagne Li vicåreye di Simon et Linåd, c' est on live d' imådjes sicrît pa Willhelm Busch, ki dessina eto les imådjes.
Croye (di scole)
Istwere
C' esteut l' seu moyén di scrire so les noers tåvleas. Les croyes avént li dzavintaedje di fé bråmint del poussire, k' anichtéve les mousmints. Did la li moussaedje des scolîs (et des mwaisses avou des dvantrins po waerantis leus abiymints.
Molecule
li tcherpinte dins li spåce
Categoreye:Tchimeye
Croye (di scole)
Istwere
Dispu l' fén do 20inme sieke, gn a todi dpus di blancs tåvleas k' on scrît dsu avou des markeus.
Categoreye:Acsegnmint
Distriks del Roumaneye
Categoreye:Roumaneye
Li Roumaneye est pårteye e 41 distriks, pus ene municipålité: Bucaresse (Bucureşti). On pårtixhaedje e redjons a stî propôzé et srè motoit adopté e 2005. centré|cadre|Mape des distriks del Roumaneye, les redjons sont mostrêyes e diferinnès coleurs. Djivêye des distriks (relîs alfabeticmint):
Ludivine Dedonder
Ludivine Dedonder, c' est ene walone eyet francès-cåzante politicresse. Elle est kinoxhowe po-z awè stî el Minisse del Djustice pindant l' herleme Conings.
Distriks del Roumaneye
Istwere
Li pårtixhaedje del Roumaneye e distriks (judeţ, e roumin) est atestêye dins des documints do 15inme sieke. Å 19inme sieke les distriks ont stî arindjî shuvant l' modele des dipårtumints francès.
Après li deujhinme guere daegnrece, li pårti comunisse candja l' pårtixhaedje do payis tot shuvant l' modele rûsse (e raiyons), mins çoula fourit rcandjî come davance e 1968.
E 1981 les ancyins distriks d' Ilfov eyet Ialomiţa on stî rarindjîs po-z askepyî les noveas distriks di Giurgiu, Călăraşi, Ialomiţa eyet Ilfov. A noter ki disk' a 1995 Ilfov n' esteut nén on distrik da sinne mins dipindeut di Bucaresse, li mwaisse-veye do payis.
Li vicåreye di Simon et Linåd (live d' imådjes)
Li mwaisse tite, c' est Max und Moritz, Eine Bubengeschichte in sieben Streichen.
Plaeçmint dins l' istwere des lives d' imådjes
Il est waitî come onk des ovraedjes k' anonce les binde d' imådjes. Copurade ki l' Amerikin Rudolf Dircks les a seurmint prins come sourdant di si ouve "the Katzenjammer Kids", ki les prumirès plantches parexhît dins li New York Journal e 1897.
Cronolodjeye
thumb|Coviete do deujhinme ratournaedje e walon Li live a stî ratourné e walon pol prumî côp pa Jean Levaux, et rexhe e livret e 1889, dizo l' tite : «Vicåreye di Simon et Linåd metowe e lidjwès» («Li vicarèie di Simon èt Lina mèttowe ès ligwèt».
E 21e sieke, gn è rava ene rîlêye di ratournaedjes, li prumî pa Jean-Luc Fauconnier (avou l' accint d' Tcheslet) sol tite "Miyin eyet Meurice, set kéntes des arnagats" (Miyin èyèt Môrice, sèt quétes dès-arnagats), ey eplaidî e 2011 ås eplaidreyes Titenfaß (ISBN 978-3-937467-99-3). Adonpwis, å minme eplaideu, a rexhou ene ôte modêye, mins avou l' accint d' Nametche, di Bernard Louis. Pu onk da Jean Lechanteur, avou l' accint lidjwès.
Ratournaedje Levaux
C' est tos ûtpîtaedjes.
Ratournaedje Fauconnier
Les arimés da Jean-Luc Fauconnier, c' est do setpîtaedje, estô do ûtpîtaedje do mwaisse live. Li ratourneu trouve çoula pus vicant, mî assoçnåve a l' arnåjhté des deus ptits ravacholes di Miyin et Meurice.
Prumire kénte
thumb|Prumire kénte thumb|Deujhinme kénte Miyin et Morice end ont ås poyes del viye Djetrou. I vont-st emantchî deus coides après cwate bokets d' pwin, k' i croejhlèt. Li cok, ki s' rafeye del ripaxhe, houke les poyes k' avorèt radmint, et s' vornut so l' amagnî. Cwè s' va-t i bén passer ? Kaum hat dies der Hahn gesehen, Fängt er auch schon an zu krähen: Kikeriki! Kikikerikih!! - Tak tak tak! - da kommen sie. Ratournaedje ''
Troejhinme paskeye
Les garnissaires vont vni soyî l' plantche do ptit pont ki trevåtche li ri ki passe djusse divant s' måjhone. Pu l' fé araedjî tot l' traitant did lon, por lu vni sol pont.
Cwatrinme kénte
thumb|Monsieu Lapete
Sourdants
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Lives e-n almand Categoreye:Lives d' imådjes Categoreye:Lives d' imådjes e walon‎
LibreOffice Base
LibreOffice Base, c' est li programe éndjolike po-z askepyî des soûmints di dnêyes avou LibreOffice.
Piceures
Tot come les ôtes programes di LibreOffice, LibreOffice Base est po rén. Po l' sawè fé roter a cint å cint, i fåt aberweter Java so s' copiutrece. Avou ça, k' i fåt rwaitî al varyisté k' on-z aberwete. Dj' ô bén, vir ci c' est l' varyisté 32 ubén 64 bites.
Hårdêye difoûtrinne
Pådje d' el kiminålté do programe sicrîte e francès.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Infôrmatike Categoreye:Programes infôrmatikes
Xhleumont
Categoreye:Hamteas del Walonreye Xhleumont (la-minme : a H'leûmont, rålmint, dirî cossoune, Xhileumont), c' est on hamtea d' Batice.
Rilomé a cåze del fabrike d' ecråxhes tchimikes "Bataille".
Carlo de Benedetti
De Benedetti De Benedetti Carlo de Benedetti, c' est on ome d' afwaires itålyin k' a skepyî li 14 di nôvimbe 1934.
Prezintoe d' mostraedje
thumb On prezintoe d' mostraedje u ene prezintrece di mostraedje, c' est on prezintoe ki rintere dins les mots d' mostraedje.
Carlo de Benedetti
Il aveut fwait des studes d' indjenieur, did la si såvadje no, l' Ingegnere.
Prezintoe d' mostraedje
Uzaedje des prezintoes d' mostraedje
Les prezintoes d' mostraedje vont å pus sovint avou èn adviebe metou padrî l' no k' est mostré.
Carlo de Benedetti
Il aveut ddja divnou patron del societé di s' pa a 34 ans. Pu, e 1976, i passe amon Fiat direk come directeur. Mins i s' dispetrone avou les Agnelli (les boss di Fiat). Adon, avou ses wangnes a Fiat, i ratchteye li societé Olivetti, on fjheu d' machines a scrire ki va bénrade divni éndjolî.
C' est come patron d' Olivetti ki, li 17 di djanvî 1988, i va enonder ene OPA so l' Societé Djeneråle di Beldjike. Po li ptit monde des boursicoteus bedjes, c' est come si l' atonwere åreut yeu toumé sol Boûsse di Brussele.
Mins i fwait berwete. Ca al fén des féns, c' est on blanc cavlî, Suez ki metrè l' mwin sol "Djeneråle". A cmincî d' adon, come s' il åreut stî tchôkî, tot lyi toûne li cou.
Prezintoe d' mostraedje
Uzaedje des prezintoes d' mostraedje
L' uzaedje sins adviebe (corant e walon do Levant e 20inme sieke, mins djamåy ôte pårt) est accepté dins le scrît lingaedje, aprume dins les powezeyes. Ciste uzance la a divnou pus corante e 21inme sieke, pa rfrancijhaedje des scrîts e walon.
Carlo de Benedetti
I si rsaetchrè des traeyins e 2009.
Prezintoe d' mostraedje
Uzaedje des prezintoes d' mostraedje
L' adviebe assoçné si pout plaecî al fene fén des troke do sustantif.
On s' passe di l' adviebe dins kékes ratourneures calkêyes do francès:
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Yinene
Yinene (e scrijha Feller Yinène F. Winenne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biarin, el province di Nameur.
thumb
Accint walon
Li cawete di codjowaedje des rwaitants di l' indicatif prezintrece, c' est -ont.
Sicrijhaedje e walon
Li roman da Michel Piette, «Les djins des frontires» s' î passe po ene pårteye.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Mardjo (tchanson)
Mardjo (Mârjot sol mwaisse foyou, e scrijha di dvant Feller), c' est ene tchanson da François Loriaux.
2009
Etrevéns a vey avou l' walon
thumb|Coviete do "[[Motî Yoran Embanner walon"]]
Mardjo (tchanson)
Elle a stî sovint rtchantêye pa Bob Dechamps.
2009
Ôtès djins
Categoreye:Date
Scweron
Categoreye:Dinrêyes
Mardjo (tchanson)
Elle a stî rmetowe e scrijha Feller dins l' tchansnî «Tchantans Françwès» (2000).
Scweron
Li scweron, k' on lome co bén oidje d' ivier, c' est ene sôre di oidje ås shijh rindjeyes di sminces (li påte est ronde).
Mardjo (tchanson)
Tchantaedje
Bob Dechamps prononce "Mâryo", dandjreus paski l' mwaisse sicrijhaedje, di dvant Feller esteut "Mârjo", et ki l' lete J a stî prinjhe po l' son yod.
Scweron
Hordeum vulgare hexastichum
Mardjo (tchanson)
Tchantaedje
Scweron
Rindjmint sincieus
Li scweron aveut stî metou pa Carl von Linné come ene espece a pårt, dizo l' no e sincieus latén di Hordeum hexastichon, mins enute on l' louke come ene dizo-indje del comene oidje (Hordeum vulgare).
Mardjo (tchanson)
Categoreye:Tchansons e walon
Scweron
Istwere
Li scweron esteut, dins l' Antikité, li sôre di oidje li pus cultivêye; on nd a rtrové des påtes dins les tombales des farawons d' Edjipe.
Dinêyes sol dinrêye
On eploye li scweron copurade po dner a magnî åzès biesses, soeye-t i dizo l' cogne di grinnes, soeye-t i come farene (maxhî avou ds ôtes alimints, come complemint), soeye-t i come fôraedje (adon li plante est fåtcheye divant k' les grinnes ni soeyexhe totafwait maweures).
On pout eto eployî les grinnes come ingredyint dins les bressenes, copurade po les bires a hôt fermintaedje; mins c' est moens eployî kel oidje di printins.
Pire Schoovaerds
Schoovaerds Pire Pire Schoevaerdts (ou co Schoevaerts), c' esteut on pondeu, passé mwaisse e 1731.
Il esteut l' fi da Matî Schoovaerds et (ptète) l' ratayon da José Schoovaerts.
Nîmegue
Nîmegue (e neyerlandès, Nijmegen, e walon, on prononce erîlêymint Nîmèk), c' est veye des Bas-Payis, el Guele, so l' Aiwe di Wål, avou 159 556 dimorants.
Pire Schoovaerds
Ouves
Onk di sès portèts da Tchåle VI di France esteut co a Furnes è 1883) èt s’ marier à Paris, avou l’ veûve da Djan-Batisse Slodtz (on ôte dauboreû 1699-1759), tot pwârtant l’ tite di Tchivalî di Valcour. Da li, a l’ Ostèl di Vile di Furnes, on pout co vîre li portèt da Françwès Prumî, popa da l’ Impreû Djozèf, ki pwate lès insignes dèl Twèzon d’ Aur.
Nîmegue
C' est l' Påye di Nîmegue ki dna al France les viyaedjes walons del Bote di Djivet.
Vier-gayet
On vier-gayet u ene loumrote u ene loumrete u on vier-lujhant, c' est on ptit vier di moxhe ki rlût dins l' noer.
Sourdant
Categoreye:Insekes
Michèle Guillaume
Michèle Guillaume, c' est ene sicrijheuse e walon do payis d' Lidje.
Ele eplaide ses tecses dins l' gazete e walon «Nosse lingaedje».
Sustantivaedje
Categoreye:Linwince Li sustantivaedje, c' est l' eployaedje d' ene ratourneure ou d' on mot k' a ene ôte fonccion d' croejhete come sustantif (ou pus sovint ene sustantivire.
Sacwants mots d' sustantivaedje walons (dedja studyîs e Wiccionaire)
Trén (rôlant éndjin)
On trén, c' est on rôlant éndjin po tcheryî des djins u des martchandeyes d' ene plaece a l' ôte, ki va so des rays di fier (li tchmin d' fier u voye di fier).
Mwaissès dnêyes
On trin est fwait d' ene machine di trén, li prumire boket, metou al tiesse do trén, et ki saetche les tcheriots lomés vagons.
Li trén s' arestêye dins des gåres u eståcions.
Sôres di tréns
Les prumîs tréns alént al wapeur. Adonpwis, gn a yeu les tréns ås moteur diezel, pu les tréns electrikes.
Dispu les anêyes 2000, gn a todi dpus di trén al grande vitesse (TGV).
Gn a des tréns ås voyaedjeus et des tréns d' martchandeyes.
Dins les veyes touristikes, gn a eto des ptits tréns.
Come djouwets
Les tréns ont divnou esto des djouwets.
Dins les belès letes e walon
Gn a ene tchanson u deus des Composs Binde so les tréns.
Categoreye:Rôlants éndjins Categoreye:Tchimin d' fier
5 di decimbe
Li 5 di decimbe, c' est li 339inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 340inme po ls anêyes bizetes), et k' i gn a pus ki 26 djoûs ki dmorèt divant l' novelan.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
3 d' decimbe - 4 di decimbe - 6 di decimbe - 7 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Tchabot
Li tchabot u tchacåd, c' est on ptit plat pexhon avou des grands pwels ås mashales. Et ene grosse tiesse.
Il est foirt corant dins les aiwes del Walonreye.
Mins gn a eto des ôtès sôres di tchabots.
Uzaedjes
I pout siervi d' amoice po les trûtes.
Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes
Cawete -ingue
Li cawete -ingue, c' est ene cawete di calcaedje di sacwants mots di l' inglès u do neyerlandès :
Etimolodjeye
Li cawete -ingue provént del cawete inglesse -ing.
Etimolodjicmint, c' est l' minme sourdant kel cawete -indje des nos d' plaeces k' est bråmint pus viye, et kel cawete -igne di calcaedje ki, leye, est ene miete pus djonne.
Sacwants sustantifs avou l' cawete -ingue (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Ingue
1554
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Tontons Macoute
Categoreye:Ayiti Categoreye:Terorisse d' estat Les Tontons Macoute, c' esteut ene sôre di police privêye metowe so på so fotche pa François Duvalier après k' on åye sayî d' l' assaziner li 29 di djulete 1958. Si fi, Jean-Claude Duvalier les va wårder.
1554
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Tontons Macoute
Come i n' estént nén payîs, i passént leu tins a touwer u a mancî les djins por zels viker so blancs poes.
1554
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Tontons Macoute
Dins les belès-letes e walon
Dins ene des noveles di «Moude a rvinde» ki s' passe el republike dominikinne, li scrijheu, Lucyin Mahin mådjene k' il ont rtrové d' l' ovraedje ladrî come touweus å paymint.
1554
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Moutara III do Rwanda
Moutoura III do Rwanda (29 di djun 1912-28 di djulete 1959), c' esteut li dvant-dierin mwami do Rwanda.
I l' esta do 12 di nôvimbe 1931 (a 19 ans) disk' a s' moirt.
C' est l' prumî rwè do Rwanda k' a stî batijhî dizo l' no d' bateme di Charles Léon Pierre Rudahigwa.
Montêye sol trône
Les otorités coloniåles bedjes ont disdjoké s' pa, et l' mete a 19 ans sol trône, po mî controler l' payis.
Il a morou djusse après awè stî sognî d' on medcén bedje. On-z oya brutyî ki c' esteut èn epweznaedje, sene ki l' Beldjike abandnéve les Toutsis.
Sourdants
Categoreye:Rwanda Categoreye:Rwanda-Ouroundi
Poevron
Capsicum annuum (sacwants coûtivas, ås fruts pus rinflés, ki n' pikèt nén el boke; les cis ki pikèt si lomèt del rodje pike ki, molowe, dene li paprica).
Discrijhaedje
C' est ene plante emîtrinne, 40-50 cm hôte.
Li frut del plante, c' est çoula k' on rascod. I pout esse vete (å pus sovint), mins eto djaene ou rodje.
Coûtivaedje
Categoreye:Verdeures
Sissideu
Categoreye:Mazindjîs
Djaponès (lingaedje)
Li djaponès, c' est l' lingaedje oficire do Djapon.
Sissideu
Li sissideu ou grosse mazindje, c' est ene mazindje ki n' voyaedje nén, li pus grosse des cenes k' on voet el Waloneye.
Parus major
Djaponès (lingaedje)
I s' sicreye avou èn alfabet bén da sinne.
I s' sicrît e l' hiragana, katakana et kanji.
Sissideu
Discrijhaedje
Si tiesse est noere avou des blankès tchifes.
Djaponès (lingaedje)
C' est l' mwaisse lingaedje po les haycous.
Sissideu
Discrijhaedje
Si djaene vinte est côpé e deus d' ene noere roye ki va del goidje al cawe.
Si dos est verdåsse.
Djaponès (lingaedje)
Sicrijhaedje djaponès
center
21 d' awousse
Li 21 d' awousse, c' est li 233inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 234inme po ls anêyes bizetes), avou co 132 djoûs po-z ariver al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Sissideu
Criyaedje
Did la, si no e walon. Padecô ricomprins "(Hozanna) fi dè Dieu"&nbsp
On dit k' ça rshonne å crînaedje d' ene lime.
21 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
19 d' awousse - 20 d' awousse - 22 d' awousse - 23 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
Sissideu
Vicaedje
Dins les bwès, les bongårs, les cortis, les olivires.
21 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Sissideu
Vicaedje
Ele pout ataker des flåwes oujheas et lezî finde li cråne po lzî magnî l' miyôle.
Sipårdaedje
Tote l' Urope, l' Afrike bijhrece, li Moyén-Levant, et lon dins l' Azeye.
21 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Revintreye des Grignous
Li revintreye des Grignous, c’ est ene revintreye disconte li prince-eveke ki s’ a passé el principåté d’ Lidje e 1646.
Cotoû politike
Gn deus pårtis politikes adon a Lidje : les Tchirous, ki tnèt avou l’ prince-eveke (pårti « rweyalisse »), et les Grignous ki tnèt purade pol peupe (pårti « democrate »).
Li prince-eveke Nand d’ Bavire replaece si parint Nesse di Bavire.
Dedja, e 1636, les Grignous avént sayî di s’ revinter, et ça aveut fwait do bardouxha.
Revintreye di 1946
Dins on vôtaedje, les Grignous årént frawtiner. Li borguimwaisse did zels k’ aveut stî lomé est priyî a dinner på conte di Warfuzêye pu est assaziné. Warfuzêye est apicî pås djins et khatchî a bokets.
C' est l' revintreye. Li prince-eveke court evoye a Vizé.
On adjinçnêye des noveas vôtaedjes, ki les Grignous wangnèt.
So ces etrevéns la, li prince-eveke aveut dmandé l' aidance di l' impreur k' evoya des tropes almandes por lu rprinde si trône.
Rilomêye del revintreye
Divant çoula, li cmon mot "tchirou" loméve djusse li gris hosse-cou. Les Tchirous fourît lomé insi a cåze di leu noer mousmint, ki les fjhîz rshonner a l' oujhea.
Après l' revintreye, li cmon mot va prinde totes sôres d' ôte sinses, po lomer des spotchaedjes di fruts (aprume avou ene noere coleur), come li sirôpe.
Ele va eto lomer totes sôres di djins nén veyous voltî.
Li mot "Grignous" serè prins pa des bandiys ki s' catchént dins les bwès do costé del Grande Louwete el fén do 19inme sieke.
Sourdants
Categoreye:Principåté d' Lidje Categoreye:Istwere del Walonreye
Province di Holande Bijhrece
Li Province di Holande bijhrece, c' est ene province des Bas Payis.
Èç mwaisse veye, c' est Haarlem.
Mins gn a deus ôtes veyes, Misterdam ey Alkmaar,ki sont pus grosses ki Haarlem.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Bas Payis
Tchirou (discramiaedje)
Categoreye:Raspepyîs årtikes
31 d' awousse
i 31 d' awousse, c' est li 243inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 244inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 122 djoûs po disca l' fén d' l' anêye.
Walon
Jean Haust enonde l' idêye di l' Atlasse des lingaedjes del Walonreye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
29 d' awousse - 30 d' awousse - 1î d' setimbe - 2 d' setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Kinolone
Les kinolones, c' est ene famile d' antibiyotikes, ki ses molecules sont purade ovrûles disconte les bactereyes Gram-.
Sôres di kinolones
Categoreye:Familes d' antibiyotikes
Sint Pancrace
Sint Pancrace, c' est l' deujhinme des sints d' glaece.
Il esteut fiesti li 12 di may, mins il a stî rsaetchî avou l' Concile Vatican II.
Vicåreye
Sint Pancrace, c' esteut l' neveu da sint Dnixh; il åreut morou eviè 304, a l' ådje di 14 ans.
Rilomêye el Walonreye
On l' kinoxhe co paski, come li deujhinme des sints d' glaece, i fwait sovint froed li djoû di s' fiesse.
Grivlindje
Grivlindje, (e-n almand, Grüfflingen), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye , rebané avou Bur-Reulande.
Lingaedje do payis
Diyaleke del troke do francike del Mozale, djusse lomé "plate" (patwès) pa ses cåzants.
Djeyografeye
Metou sol voye ki vént d' Sint-Vit et dischinde so Lussimbork; mins gn a ene croejhlåde po raler so Gouvi.
Sourdant
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike
No pôve gade est crevêye (tchanson)
No pôve gade est crevêye (No pauve gatte est crèvéye sol mwaisse foyou, e scrijha di dvant Feller), pus cnoxhowe come Djozefene est crevêye (Josèfine est crevéye), c' est ene tchanson e walon da François Loriaux.
Elle a stî sovint rtchantêye pa Bob Dechamps, et pa des tchanteus anonimes dins les ocåzions d' fiesses di famile, minme foû do payis d' Tchålerwè.
Elle a stî rmetowe e scrijha Feller dins l' tchansnî «Tchantans Françwès» (2000).
Tecse e rfondou
Pî-note
Categoreye:Tchansons e walon
Couscousse
Li couscousse, c' est èn amagnî fwait avou del simouye bolowe dins ene grande djusse di blanc fier ou d' aluminiom, li couscoussire.
Les verdeures eyet l' tchå sont parbolowes dins li dzeu di l' ahesse.
Compôzucion
Les verdeures les pus corantes sont : les raecene, les peturons (citrouyes), li blanc cabu, les poes d' souke, les naveas, les crompires (couscousse dit "ås setès verdeures"). Sins rovyî les poevrons pol gosse.
Li tchå est å pus sovint del cene di boû.
Aprestaedje do couscousse
Dins l' tchôdron (li dzo) del couscoussire, fé rivni l' tchå avou des agnons, des tomates, do poeve, do sé, do djédjimbe, des yerbêyes, do do fås safran, di l' ôle ey ene miete di foirt boure. Leyî fricassî on cwårt d' eure. Radjouter 3 a 5 lites d' aiwe. Cwand l' aiwe boût, mete les naveas, ey on pô après les raecenes.
Adon, dins l' meye-trôs (li dzeu) del couscoussire, mete li smouye a cure al wapeur. Cwand elle a bén tchåfé, li rsaetchî et l' rafroedi, li saler, cwand elle est bén souwêye, mete di l' ôle et li rmete a parboure on deujhinme côp. C' est adon k' on radjoute, li peturon et les poevrons et si on nd a do cabu ou des longues cawoûtes, avou les ôtes verdeures ki cujhèt ådzo. Après on moumint, on rsaetche co on côp l' couscousse, et l' rafroedit. Pu l' rimete a cure on troejhinme côp. Deus eures après li cminçmint, li couscousse est presse.
Morfolodjeye (linwince)
Li morfolodjeye, c' est l' coxhe del linwince, ki parpinse li manire ki les mots sont-st aboctés.
Couscousse
Aprestaedje do couscousse
On mete li couscousse sol taile, mete les bokets d' tchå dissu, pu "frexhi", dj' ô bén mete les verdeures et l' såce, mins nén dtrop. On wåde ene djatlêye di såce po si sacwants è volnut radjouter divant zels. Ca po fé des boletes, i n' fåt nén k' ça soeye ni trop setch, ni trop crou (on pô come li moirtî).
Morfolodjeye (linwince)
Li morpholodjeye fwait pårteye del croejhete avou l' emantchåjhe u sintake ki studeye li rapoirt des mots inte di zels, po-z emantchî ene fråze.
Couscousse
Sôres di couscousse
On l' pout fé avou del tchå di grosse biesse come del ci d' bedot, ou d' polet. On l' pout minme bén fé avou sacwants pexhons (qors).
Morfolodjeye (linwince)
Categoreye:Linwince
Couscousse
Sôres di couscousse
A costé do couscousse ordinaire ås verdeures, gn a l' couscousse ås corintenes. Ci-la, on cût l' tchå, les corintenes, les poes d' souke et tos les ôtes ingredyints (agnons, yerbêyes, spéces) dins ene casrole a pårt. Cwand l' couscousse est presse, on l' mete dins l' taile, mete li tchå dsu, pu vudî l' såce avou les corintenes et les poes d' souke dissu.
Li couscousse al tiesse di bedot, ki les Marokins aprestèt voltî li londi del fiesse di l' ofrixhaedje.
Magnaedje
Å Marok, divins l' tins, on magnive l' couscousse al mwin, tot prustixhant des boletes avou ses doets, et les mete e s' boke avou ene djesse de tchicnåde. Asteure, bråmint des djins, foiravant dins les veyes, el magnnut avou des coyîs, mins todi tertos eshonne dins ene grande taile.
Foû payis arabes, on l' sieve tcheconk si pårt dins des assîtes.
Categoreye:Amagnîs marokins Categoreye:Amagnîs
James Ensor
James Ensor (13 d' avri 1860 – 19 di nôvimbe 1949), c' esteut on pondeu bedje
I skepia a Brussele d' on pere inglès et d' ene mere flaminde.
Il a dmoré cåzu tote si veye a Ostinde, la k' i s' foteut voltî des bordjoes k' î vnént al mer.
Avançmint di si årt
Il a cmincî pa del pondeure reyalisse. Mins ça n' a nén duré.
A cmincî di 1886, i va ponde des sbarantès toeles, sovint avou des djins ki poirtèt des fås-vizaedjes. C' est l' mouvmint des sorreyalisses.
Mins, di ces trevéns la, les djins fourît tchokés pa ses tåvleas. Ci n' est k' diviè 1895 ki li rwaita do publik so l' ouve da Ensor va candjî.
Ensor Ensor Ensor
Conteye di Lô
thumb|Mape des payis ki vont fé l' Beldjike, e 13inme sieke Li conteye di Lô, c' est est onk des ût payis do 13inme sieke k' aléve diner des bokets a çou k' a divnou l' Walonreye. Come li Conteye del Braibant eyet l' Dutcheye do Limbork, li Conteye di Lô aveut eto bråmint des teres e çou k' aléve divni l' Flande.
Dins l' contêye di Lô, gn a les viyaedjes di Lô et Grand-Lô.
Mwaisse veye
Li mwaisse veye del Conteye di Lô est Hasse.
Istwere
Divant 1480, li conteye va passer al Principåté d' Lidje. Pus tård, ces teres la vont divni a pô près li Province do Limbork bedje, mins les viyaedjes walons del Hesbaye (Rozou-Crinnwik, Bierlô, Grinnveye, Oreye, Lin-so-Djer, Tisse, Hacoû) vont dmorer u rivni dizo moennance del Province di Lidje.
On vout ki ça soeye des contes di Lô k' åyénxhe amoenné so Lidje, pu so tote li Walonreye, l' ahivaedje del boûkete, k' a-st on no did låvå (beukweit).
Etimolodjeye
Li ptit mot "lô" (on vî vî mot e walon) provént do tîxhon lauha ki vout dire "bwès". Mins ça a stî stindou å sinse "clairisse", pu "hé a brouyire". Li mot si rtrouve dins bråmint des viyaedjes di Flande: Lo e l' arondixmint d' Dismude, li bwès d' Lo, dé Lovén, k' a dné li no des viyaedjes astok: Kessel-Lo, Korbeek-Lo, Langelo, Bovenlo, Lo-Christi et Lo-ten-Hule e l' arondixmint d' Gant. El Walonreye, on l' ritrouve dins l' no des viyaedjes di Bierlô, et Pondlô. Inte les deus, gn a li foirt rilomé "Waterlô".
Li "Z" k' i gn a e mot francès Looz et ni "N" do mot flamind Borgloon est on sene do pluriyal (Carnoy, 1948). Dabôrd, li sinse est "ezès bwès". E walon, li scrijha "ooz" a stî rcoprin come li betchfessô "ô", come dins Trooz , li vî scrijha po "Trô".
Vey eto
Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Moyinådje Lo *
Paul Coppe
Paul Coppe, di s' plin no Paul Albert Eugène, c' esteut on rcwereu so l' foclore del Walonreye, et so les scrijheus e walon.
Il aveut vnou å monde li 30 di setimbe 1885 a Perwé.
Di s' mestî, il esteut pårlî.
Sicrijhaedjes
Il a bråmint scrît dins les gazetes et les rvuwes sins mete si no.
Il a studyî l' foclore di Grand-Rozire tot rascodant les mots walons do payis.
Il a scrît ene biyografeye so Louis Courtois.
I scrijheut ossu dins Raf!, ene gazete des Walons do Congo bedje. Il î aveut prezinté Pierre Wuille.
Si tchîf d' ouve dimane si «Motî biyobibiografike des scrijheus e walon».
Sourdants
Coppe Coppe
Motî francès-borén
Li motî francès-borén, ki s' vraiy no, c' est Dictionnaire français-borain (avou sortite Le trésor lexical du Borinage, c' est on motî francès picård borén sicrît pa Georges Larcin ey k' a vudî e 2021 ås eplaidreyes MicRomania.
Il est rprins avou l' rahouca FPiB1 dins l' Wiccionaire.
Prezintaedje
Jean-Marie Kajdansky, Wallonnes 1/2021 p. 7-10.
francès-borén
Kiwi (oujhea)
Li kiwi est ene sôre d' oujhea ki n' vole nén ki vike el Nouve Zelande. Avou des foirt pititès aiyes ki n' lyi permetèt nén d' voler, ey on longou betch, mins pont d' cawe, il est a pô près del grandeu d' ene poye (55 cm po 2 a 3 kg), çou k' endè fwait les pus ptits oujheas ratites vicants. I sont-st aparintés åzès (asteure disparexhous) mowas.
Cafè (abwesson)
Li cafè, c' est ene abwesson divnowe foirt corante dispu les anêyes 1750. vignette|One jate di cafè Ele est fwaite tot passant del bolante aiwe so des grinnes di cafeyî molowes.
Kiwi (oujhea)
<th align="center" bgcolor="pink">Especes Brun kiwi, A. australis
Cafè (abwesson)
D'èwou ç' qui vint l' cafè
One fauve raconte qu'ènawêre, on bièrdjî d'Étiopîye, on lomé Kaldi, aureut discouviè l' prumî l' cafè come moyin di s' sinte rèwèyî. Il aureut vèyu sès gades si cotaper d' pus qui d' pratique après qu'èlle aurinn' mindjî saquants frûts d' cafèyî. Adonpwis, nosse bièrdjî aureut paurtajé cite syince-là avou lès moslimîs d'avaur-là qui, zèls-minme, aurinn' yeû l'idéye di mète rachîre lès frûts dins l' bolante aîwe.
Po l' vraî, lès syincieûs d'Istwêre ont d'djà lès preûves qui l' cafè come tchôde abwêre èsteut d'djà bèvu è l'Étiopîye dispû l' préyistwêre. I-z-î ont dismostré, durant dès fouyadjes, qui lès frûts d' cafèyî èstinn' sièrvu po d' l'abwêre mins po d' l'amonucion èto. Dès studes su lès difèrinnès-indjes di cafèyîs mostèrenut qui l' pu vî cafèyî su l' dagn (Coffea Arabica) vint d'Étiopîye. Pu rècta è ç' qu'on lome asteûre li province di Kaffa.
Kiwi (oujhea)
Grand cabolé kiwi, A. hastii
Cafè (abwesson)
Do ponant j'qu'è l'Urope
vignette|Dès grins d' cafè rostis Li cafè s'a stramé d'l'Étiopîye j'qu'è l'Arabîye grâce aus pèlèrins moslimîs qui ralinn' à Mèque. di d'là, i s'a cosèmé au quate corons do cauziyon. C'èst l'Impire otman, timps d' Soliman' li Grand (1494-1566), qui fr'è qui l' culture di cafèyî va crèche come nin deûs. Lès-Otmans vont fé dès fèls progrès su l'atraîtiadje dèl plante èt l' brûladje di sès grins. Brâmint dès maujos d' cafè vont douviè pa t't-avau l'impire, afîye non sins pont d' tracas, ca l' cafè èsteut d'djà vèyu pa saqwantes come contraîre aus régues dè l'Islam.
Kiwi (oujhea)
Pitit cabolé kiwi, A. owenii
Cafè (abwesson)
Do ponant j'qu'è l'Urope
È l'Urope, lès grins d' cafè arivenut d'l'Italîye au 17e siéke su lès batias italyins, qui fyinn' afaîre avou l' ponant. One fauve vout qu'on satchot boguî d' grins d' cafè aureut stî lèyi pa lès sôdârds otmans aus-adjèts d' Constantinope après qu'il ont yeû fini l' bataye di 1453 mins c'èst dès craques. I s' sitrame co avau l' bote èt r'monter l' continint, tot passant mon l' Pâpe qui, à prume, inme ostant calindjî ç' novèl abwêre vinant d' djins qui n' sont nin crustins. Li cafè continuwe à r'monter l'Urope alant j'qu'è l' Grande Brètagne, wou ç' qui lès cabarèts c'mincenut à l' vinde au mitan do 17e siéke.
Kiwi (oujhea)
Divant l' arivêye des umins ezès anêyes 1300, li Nouve Zelande n' aveut nole biesse-ås-tetes, eyet totes les nitches ecolodjikes ki, ôte pårt, sont d' åbutude ocupêyes pa des biesses come des tchvås, des leus, des soris, evnd., l' estént pa des oujheas.
Cafè (abwesson)
Motlî
🇱🇰 cafè
Kiwi (oujhea)
Les kiwis ont ene foirt måle vuwe, mins on odorat foirt diswalpé, gråces a leus narenes, ki sont åd dibout di leu longou betch. I dmorèt muchyîs tins del djournêye, po-z aler cweri a l' anuti di cwè magnî; des halenes d' insekes k' i trovèt-st al tere gråces a leu odorat. I polèt ossu pa des côps magnî des fruts et des ptits pexhons ou amfibyins.
Cafè (abwesson)
Motlî
Categoreye:Aboeres
Kiwi (oujhea)
Leus aiyes sont si télmint atrofieyes k' on n' les voet cåzu nén, pa dzo leu plomaedje rishonnant a des poys. Adon kels oujhea ont, d' åbutude, des oxheas vudes på dvins, po-z esse pus ledjirs po pleur voler; les kiwis end ont des rimplis, a môde des biesses-ås-tetes.
Les kiwis vikèt-st e cope, so ene trintinne d' anêyes å long. Li frumele est pus grosse ki l' måye, ey ele pond des oûs ki fjhèt-st a pô près 20% di s' prôpe pwès. Proporcionelmint pa rapoirt al mere, c' est l' pus gros oû å monde. C' est l' måye ki cove les oûs, so 70 a 80 djoûs.
I gn a troes especes diferinnes, ene di zeles avou deus dzo-speces:
Imådje di naturalisse do Apteryx australis
Li kiwi a divnou l' essegne del Nouve Zelande, et li spotaedje di ses dmorants; eto on frut a stî lomé kiwi cåze del rishonnance di s' pea avou l' poyaedje des kiwis.
Professeur
On professeur ou pus coûtmint, on prof (ene professeure, ene prof), c' est ene djin ki dene cours a l' univ u dins ene grande sicole (hôte sicole, après l' sigondaire).
On lome eto «prof» ene djin k' acsegne dins li sgondaire.
Ossu li ci u l' cene ki dene des cours foû des scoles oficires, come des cours di walon.
Profs di sgondaire
On djheut purade dinltins "prof d' umanités".
Sacwants profs di walon (après djournêye)
Categoreye:Mestîs Categoreye:Acsegnmint
Picub
thumb On picub u botleuse, c' est ene machine di cinse po ramasser do four u do strin k' a stî metou a hougnes, et ndè fé des balots u boteas.
Motlî
L' operåcion si lome li picubaedje (viebe «picuber»).
Istwere
Les picubs n' ont cmincî k' avou les tracteurs. Adon, dins l' Bon Payis (Hesbaye…), dandjreus après l' guere di 40.
E l' Årdene, dins les anêyes 1960, tos les cinsîs ont cmincî a picuber, estô di rmete li four a vrak.
Po les strins, cwand gn a yeu des mexhneuses-bateuses, k' ont fwait les hougnes otomaticmint.
Rujhes do picubaedje
Li loyeur pout må aler. Adon ene des coides ni s' loye nén, et l' balot vele u schire. On ramasse li four u li strin k' est stramé, et l' rimete sol hougne a botler.
Sôres di picubs
Les prumîs, a basse dinsité, fijhént des boteas di 8 a 10 kilos; pu gn a yeu des pus pressants, avou des balots k'ont divnou standårds d' ene cwénzinne di kilos. C' est co des pareys ki les ptits cinsîs d' Afrike bijhrece u les acleveus di tchvå pol plaijhi (e l' Walonreye) ont ptchî dins les anêyes 2020, pask' i sont tchaspougnåves sins si sketer l' schene do dos.
Pus tård ont vnou les ronds balots (rowes di strin), mins li machene k' elzès fjheut si loméve purade ene eboleuse.
Sourdants
Categoreye:Fenåjhe et awousse Categoreye:Machines di cinse
Cawete -idî
Idi Categoreye:Familes des biesses Li cawete -idî, c' est ene sincieuse cawete fwaite po ratourner les nos d' familes des biesses, fwaits avou l' cawete latene -idae.
Li son do coron do mot est l' minme kel ci del cawete -î.
Ces noûmots la ont stî foirdjîs dispu 1993, dins Ene båke so les bwès d' l' Årdene
On nd a raskepyî des noveas a pårti di 2005, po l' eciclopedeye Wikipedia e walon (Pordjet biesses).
Sourdants & pî-notes
<References/>
Pårti Socialisse di Lûte
Li Pårti Socialisse di Lûte ([FR] Parti Socialiste de Lutte — [NL] Linkse Socialistische Partij) est on pårti k' est ovrant cåzumint tertos e Beldjike. ll n' est nén foirt peuprece ki ci soeye e Walonreye, a Brussele, u co el Flande. Il est rwaitî sovint come on pårti di foite gåtche, veyanmint ki disfind ene ideyolodjeye comunisse båzêye so les cis da Leyon Trotski eyet da Karl Marx.
Istwere
Li Gåtche anticapitalisse aveut askepyî e 1971, mins 'ç pårti aveut egzisté so d' ôte nos :
André Fagnard
André Fagnard, c' esteut on tchanteu e walon.
Il a eto stî mayeur di Rbek.
Fagnard, André
6 di decimbe
Li 6 di decimbe, c' est li 340inme djoû di l' anêye do calindrî grigoryin (li 341inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' dimane pus ki 25 pitits djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Li bijhe et l' solea (fåve do vî vî tins)
thumb thumb thumb Li bijhe et l' solea u li vint eyet l' solo, c' est ene fåve do vî vî tins k' a stî scrîte pol prumî côp pa Ezope.
C' est l' fåve limero 298 do rindjmint des fåves da Aarne et Thompson.
Shuvance
Elle a stî relîte on gros sieke pal Soce Fonetike Eternåcionåle po-z enimådjî toplin des lingaedjes totavå l’ Daegne.
Tinme
I voeynut èn ome ki rote so on tchmin, ravôtyî dins ene sôre di caban (on paltot sins mantches). Vocial leu wadjeure: li ci ki parvénrè a dismoussî l' voyaedjeu, c' est lu / leye k' årè l' plouma.
Li bijhe shofele tant k' ele pout, mins, a fwait ki l' ome est discatchî på shofla, a fwait k' i rhaetche si mantea après lu, tantea ki l' bijhe fwait berwete.
Li solea n' a k' a lure di ses pus foirts po ki l' roteu, ki cmince a souwer sonkenaiwe, rissaetche si mousmint. Çou ki dene li victwere a l' asse do djoû.
Acsegnmint
C' est ene fåve ki mostere k' i n' fåt nén todi ataker a foice po-z ariver a ses såmes. I fåt motoit tuzer a-z adiercî s' côp d' ene manire dilérece.
On pôreut eto rmete li fåve å spot walon ki dit: c' est l' pus malén k' atrape l' ôte.
Ene ôte manire di dire li moråle:
Ratournaedjes e francès
On pinse docô al modêye da Jean de Lafontaine, ki l' tite, c' est «Phoebus et Borée».
Li fåve aveut stî rprins dins les Fåves da Leyon Bernus avou come tite «L' Vint eiét l' Solia».
🇱🇰 Mwaisse modêye Bernus (so Wikisourd)
Ratournaedjes e walon do Djåzant Atlasse
Ces-ci ont stî fwaits a pårti d' on court tecse e francès (120 mots) avou l' såme d' esse eredjistrés po-z esse oyåves et lijhåves sol «Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå».
modêyes e walon rashiowes so on tecse sicrît avou l' accint do Mitan
thumb
modêyes e walon rashiowes so on tecse sicrît avou l' accint del Basse Årdene
C' est don èn accint do walon d' Nonne.
modêyes e walon rashiowes so on tecse sicrît avou èn accint do payis d' Lidje
C' est don èn accint do walon do Levant.
Ci prumî tecse cial est edjîstré a Lidje minme.
Ci-vola, avou l' accint d' Serè
Ey avou l' accint del Viye Såm
modêyes e walon rashiowes so on tecse sicrît avou èn accint do payis d' Tchålerwè
C' est don èn accint do walon do Coûtchant.
Ôte modêye acmaxheye
Fwait pa ene cope, li feme vinant d' après Vervî, l' ome del Basse Årdene mins k' a bouté dins l' Coûtchant walon.
On ratournaedje e-n amazir
Sourdants
Bijhe
Nûlêye
thumb|Nûlêye Ene nûlêye (on dit eto : on nouwaedje, ene nouwêye), c' est ene masse d' aiwe pompêye el mer et k' est epoirtêye dins l' cir, et fé ene grijhe u blantche masse ki mucheye li solea, et al fén si dismantchî et divni del plouve (ou del nive, ou des gurzeas).
blankès nûlêyes hôt metowes
C' est des cirusses ou des stratusses
Pitite mazindje
thumb| Li ptite mazindje, c' est li pus greye des mazindjes.
Ele ni dmeure ki di l' ivier el Waloneye (do moes d' octôbe å moes d' fevrî).
Periparus ater (davance: Parus ater)
Discrijhaaedje
Elle a ene noere calote, et dabôrd, si hanete est blanke, come si vinte. Mins gn a des dzozindjes k' ont do djaene dins l' blanc (hibernicus, Irlande) u ki les blankès plomes sont cråndimint djaenes (ledouci, Afrike bijhrece) ou brunes (cypriotes Tchipe).
Criyaedje
Come li sissideu, mins pus awiyant.
Vicaedje
Dimeure voltî dins les sapinires mins vént eto dins parks et les cortis.
Categoreye:Oujheas
1553
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Schaesses
thumb|Facteur so des schaesses å Payis d' Buch (Landes francesses) Des schaesses u des eschaesses, c' est des grandès longuès pîces di bwès, avou on fortchon, on strî u ene clawêye plakete po mete si pî après. On prind les bwès dizo s' bresse, come des crosses, et roter avou. On saye insi d' esse pus hôt, po passer l' aiwe, metans, u d' aler pus rade.
Motlî
Li ci ki rote so des schaesses, di s' mestî si lome on schaesseu u on schaessî.
Li plaece k' on mete li mwin po l' tini, c' est l' manote.
Uzance des eschaesses
Les djins ki viként l' long des aiwes avént todi des schaesses po roter avå les voyes tins des grossès aiwes.
Sacwants sôdårds end avént, et les bierdjîs avou, po-z aler pus rade.
Les schaesseus d' Nameur
thumb|Monumint ås schaesseus a Nameur A Nameur, dispu l' 11inme sieke, on rote a schaesses. Dispu å moens li 16inme sieke, gn a on spôrt "nåcionå" namurwès, ki s' djowe sol Plaece d' Åres, divant les grands priyîs, et k' c' est deus ekipes di schaesseus ki lûtnut ene siconte di l' ôte. C' est les bates di schaesseus d' Nameur.
Bate di schaesseus a Nameur e 1774
Li 31 di may 1774, l' årtchiduk Miyin d' Otriche, li fré da l' Impreu Djôzef II, vént a Nameur, et, por lu, on-z emantche ene grande bate di schaesseus. On-z a rashonné on meye di schaesseus. I gn a deus camps : les «Melans», k’ ont des schaesses noeres èt djaenes et ki vnèt foû del viye veye (li cene di 1400), et les Avresses, k’ ont des schaesses rodjes et blankes, et ki vnèt foû del novele veye et des forbots.
I s’ vont bate dipus d’ deûs eûres au long. C’ est les Avresses ki vont wangnî.
One pîce d' èn ake sol bate do 31 di may 1774
Deus acteurs francès, Klairwal et d’Armand, ont stî asblawis del beaté del bate. I decidnut tos les deus do scrire ene pîce di teyåte po rinde bon dvwer ås schaesseus. Li cene da Klairwal serè djouwêye e teyâte di Nameur li 9 di djun. Ladvins, gn a on boket d' cåzaedje e walon.
Bate divant Napoleyon e 1803
Napoleyon Bonapåre decide di viziter l' Beldjike, divnowe province francesse, cwand il esteut prumî Consul, di l' esté 1803.
A Nameur, on l' riçût come Miyin d' Otriche.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Viyès tecnikes Categoreye:Amuzmints
Cint haycous (live)
ISSN 1782-4427.
Pî-notes
Categoreye:Haycous e walon Haycous
Wål
L' Aiwe di Wål, e neyerlandès Waal, est ene des mwaissès aiwes ki l' Aiwe di Rin s' pårtixhe; ele court 82 kilometes so les mîtrins Bas Payis divant d' s' adjonde a Mouze près d' Woudrichem po fé l' aiwe di Boven Merwede.
Li no d' Wål, ki do tins des Romins esteut Vacalis, Vahalis ou Valis, pus taard Vahal, est on mot d' etimolodjeye tîxhone, ki vént des catoûs d' l' aiwe (wôh = e cogne di havet).
Ponts d' tchimin d' fier:
thumb|left|Imådje pa spoutnik do schåyaedje inte l' Aiwe di Rin eyet d' Wål, li cmince di l' Aiwe di Wål est e vete coleur.
E 18inme sieke, on-z a fwait deus canås, li ci d' Bijlands (e bleu clair so l' imådje), eyet l' ci d' Pannerdens (e bleu foncé) k' on displaecî l' schåyaedje Rin/Wål di sacwants kilometes, å cmince do canå d' Pannerdens. Les ancyins léts d' l' Aiwe di Rin (e rodje vif) et di Wål (e vete clair, åtoû del veye) ont stî souwés, ça fwait ki l' boket inte l' ancyin schåyaedje, eyet l' comince do canå d' Pannerden, k' esteut dins l' tins on boket d' Wål, a passé a-z esse on boket d' l' Aiwe di Rin.
Wal
7 di decimbe
Li 7 di decimbe, c' est li 341inme djoû di l' anêye do calindrî grigoryin (li 342inme po ls anêyes bizetes), avou 24 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
5 di decimbe - 6 di decimbe - 8 di decimbe - 9 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Åvé (discramiaedje)
🇱🇰 Åve (discramiaedje)
Anêyes 1330
13inme sieke | 14inme sieke | 15inme sieke
anêyes 1310 | anêyes 1320 | anêyes 1330 | anêyes 1340 | anêyes 1350
23 d' awousse
Li 23 d' awousse, c' est li 235inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 236inme po ls anêyes bizetes). Gn a co 130 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Liyons. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Aviedjes.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
21 d' awousse - 22 d' awousse - 24 d' awousse - 25 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Li spér del cinse (arimé)
Li spér del cinse (Lu spire do l'cinse), c' est on long arimé da Paul Villers, eplaidî dins l' BSLLW e 1889.
Shuvance
A bén siervou a Louwis Rmåke po si studia sol les betchfessîs xh, jh et sch el Hôte Årdene.
Redjårbaedje
Il a stî redjårbé e 2017 come pîce di teyåte di marionetes (dizo titraedje: Lu spîr dol cinse).
Mwaisse modêye
Sint-Nicolai
Tecses e walon sol Sint-Nicolai
*
Dîne
Ene dîne, c' est ene indje d' aclevåves oujheas d' poytreye.
Meleagris
Théodore Chapelier
Théodore Chapelier (riwalnijhåve Tchedôr Tchaplî), di s' plin no Pierre-Jean-Théodore, c' esteut on scrijheu e walon.
Dîne
Faizinidîs
Bidjîlêye
Bidjîlêye (fr: Bergilers) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Oreye.
Mazindje al houpete
Li mazindje al houpete u houplêye mazindje u toplêye mazindje, c' est ene dimorante mazindje k' a ene tapinêye houpete, noere et blanke.
Dîne
Motî
Li poye si lome poye d' Inne et l' cok on cok d' Inne u dindon.
Théodore Chapelier
I skepia a Vervî li 23 d' setimbe 1857 et î mori li 28 di djanvî 1905.
Mazindje al houpete
Discrijhaedje
Ele n' a pont d' blankès roye so les aiyes. Gn a k' leye come pitit moxhon, el Walonreye a-y aveur ene houpete.
Dîne
Motî
Les djonnes, des poyons d' Inne.