cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Averowesse
Ses idêyes
I va esse metou a l' indecse del Sorbone, metans, pask' i djheut ki les accions des djins morént avou zels. Li riscompinse po s' boune kidujhance ou l' penitince po des målès keures, on l' a ddja cial sol tere. Ciste idêye la est contråve al cene do dierin djudjmint do crustinnisse et do decidaedje do Bon Diu al moirt di l' islam.
Sourdant
Categoreye:Rilomés muzulmans Categoreye:Rilomés filozofes Categoreye:Sicrijheus e-n arabe
Tribal Mustachol
Tribal Mustachol (nexhou e 1944 eyet revoyi dispoy 1984), d' ès veur no "André Capitaine" c' esteut on tchanteu lidjwès eyet francès-cåzant des anêyes 1970, foirt peuprece po si tchanson : À la moutuelle. Come d' efet, ci tchanson cial dimane percé a contruviesse.
Discografeye
El lisse vént d' roci :
Ramdam
Dispoy el dijhnêye 2000, li tchanson, A La moutouelle, est asteure rwaiteye tot-z estant xenofobe, veyånmint k' el tecse est conte les itålyins vicant el Beldjike. Ene ôte k' est eto rwaiteye po-z esse zenofobe, c' est Ma flamande (mais, je l'aime). Totfeye, al epoke bråmint des djins el Walonreye avént des afwaires conte les Itålyins. Sorlon Pierre Petit (professeur al LUB), Tribal Mustachol aveut trepådjné les Itålyins avou des interactions publiques de routine.
Lewis Hamilton
Lewis Hamilton, c' est on coreu e-n oto d' coûsse inglès.
Il a skepyî li 7 di djanvî 1985.
Djonnesse
El coreu aveut stî elevé dins on ptit apårtumint. Des parints dispårtis. Il aveut sovint doirmou dins on fåtûle pask’ ès pa èn saveut louwer on cwårtî avou deus tchambes.
Dedja adon, i repoirtéve les coûsses des diferinnès categoreyes. C’ est Ron Dennis, el patron des Mac Laren, ki decida on djoû di shure les coûsses do gamén d’ a poenne ût ans. Après l’ cartigne, ça a stî l’ monoplaece.
Sourdants
Hamilton Hamilton
Croejhlåde di voyes
Categoreye:Voyes et tchmins Ene croejhlåde di voyes (on dit eto : ene croejhåde, ene croes, ene croejhêye, on cwate-bresses) ,, c' est ene plaece la ki deus voyes si rcôpèt. Adon, gn a å pus sovint cwate tchimins k' endè vont di cisse plaece la.
Ene croejhlåde di ptitès voyes si dit "on croejhea.
Li croejhaedje di deus otostrådes si dit on candjisse ou discandjoe.
Oupåye
Oupâye (la-minme Oupâye, F. Huppaye), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ramieye, el province do Roman Payis.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Les Houpåytîs veyous des Djåçletîs
Les Houpaytîs sont pus firs ki les Djåçletîs. I s' prindèt ddja po ene pitite veye.
I n aveut bråmint des fiesses, des soces di muzike, des grands concerts. On djheut :
Economeye
Cårire k' eployive disk' a 100 ovrîs.
Sourdants
<References/>
2019
Fiesse ås lingaedjes walons
Li fiesse ås lingaedjes walons si finixha li 18 di may å Muzêye do vicaedje des Walons a Lidje.
Li bate di noûmots esteut sol les sintimints et les addjectifs absitroets.
Teyåte e walon
Creyåcion: Poyete a tofer råjhon (da Nicole Goffart)
Emissions e walon
Fén di l' «emission tévé Walons nous» et d' l' «emission radio Viva Walonie».
Tcherdon Notru-Dame
Li tcherdon Notru-Dame ou tcherdon Nosse-Dame ou laecea Sinte-Mareye, c' est on grand hôt tcherdon avou des måvès fleurs, sins plomion.
2019
politike
Ås vôtaedjes do moes d' may pol Walonreye, c' est co les socialisses k' arivnut les prumîs, mins les comunisses radoblèt leus députés cénk shijh côps. Li govienmint est metou so pî e moes d' octôbe, avou Elio Di Rupo come novea prezidint.
Tcherdon Notru-Dame
C' est ene yebe ås maladeyes.
2019
Etrevéns a vey avou l' Beldjike
Ås vôtaedjes do moes d' may, les "vîs pårtis" pierdèt tertos des plaeces. Montèt pår: les pårtis ecolos, des deus costés po payis et les ci do Vlaams Blok (foite droete flaminde) et les PTB (comunisses bedjes, mins principålmint prezint è Walonreye). Ci serè Mouze et les vås po govierner l' payis avou on sfwait talmaxhaedje.
Tcherdon Notru-Dame
Silybum marianum (Cardinus marianus)
2019
Ôtes etrevéns
Pus long cloyaedje des administråcions estazunyinnes di l' istwere.
Tcherdon Notru-Dame
Sitoelacêyes
2019
Ôtes etrevéns
Gn a yeu ossu des sfwaits rotaedjes a Honconk.
Tcherdon Notru-Dame
Discrijhaedje
Grand tcherdon ki pout crexhe dipus d' deux mete hôt.
Crexhe dins les waerixheas, li long des voyes, so les hourêyes.
2019
Ôtes etrevéns
E l' Aldjereye ey e Soudan, i parvénront a disdjoker li prezidint (Bouteflica et Omar El Bechir, onk di tchaeke costé). E Liban ey e l' Irak, di fé candjî ene miete li govienmint. Mins les noveas govienmints ravizèt les vîs (motoit nén e Soudan). Les rotaedjes si porshuvront å cmince di 2020, mins seront statés pal minêye daegnrece del gripe chinwesse.
Tcherdon Notru-Dame
Vicaedje
Florit e moes d' djulete et awousse, el Walonreye, todi.
2019
Ôtes etrevéns
Li Venezouwela a passé on long boket d' l' anêye avou deus prezidints, Nicolas Maduro, li shuveu da Hugo Chavez, sotnou pa l' årmêye eyet Gaido, ricnoxhou pa les Estats Unis et l' Urope.
Tcherdon Notru-Dame
Come yebe ås maladeyes
Come yebe ås maladeyes on pout prinde les grinnes, les foyes, les raecenes.
2019
Ôtes etrevéns
Li Sireye eyet l' Libeye ont passé l' anêye dins des gueres divintrinnes.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Tcherdon Notru-Dame
Come yebe ås maladeyes
C' est èn amer-sitombiant (colagoke), amer-essûnant (coleretike), tinsionrmontant, rikinkant.
Come aperitif, on mete 30 gr di foyes et raecinêyes dins on lite di rodje vén bolant. Pu coler l' maxhaedje. On l' pout prinde eto po les brokes et pol må d' voyaedje.
Amagnî des biesses
Magnî des ågnes et des chamos e l' Afrike bijhrece.
Sourdants
Categoreye:Plantes Categoreye:Tcherdons Categoreye:Sitoelacêyes
Colnijhaedje
Li colnijhaedje u colonialisse, c' est on sistinme di moennance d' on payis pa èn ôte, ki l' a-st evayi.
Les colnijheus vont eto candjî l' colneye, po ndè rsaetchî co dpus d' ritchesses. Dins ci ovraedje la, i polèt rclamer k' i djouwèt on role di diswalpaedje.
Li colnijhaedje difene li djoû do dislaxhaedje. Li colnijhî payis divént on dislaxhî payis
Istwere do colonialisse
Li colnijhaedje egzistéve dedja do trevén del Viye Grece et dins l' Impire romin.
Inte li 16inme s. et l' prumire guere daegnrece, c' est les payis d' Urope k' ont colnijhî les cwate ôtes continints.
E l' Azeye, e 20inme s., li Djapon (el Mandchoureye) eyet l' Chine (å Tibet) ont stî des colnijheus.
Categoreye:Istwere *
Speate
thumb|Dessinaedjes di påtes di speate, d' on live di 1885
Li speate ou blé (blè), c' est ene dinrêye d' ivier, kel grin est covrou (li payete eva avou l' grin cwand il est batou; gn è dmeure nole traece di påte so li strin).
Lote
Li lote, c' est l' pus grand des bascolidîs, ki vike dins les doûcès aiwes.
Les djonnes si lomèt "lotreas".
Speate
Coûteure del sipeate
thumb|påtes di speate, co vetes On l' seme voltî e l' Årdene, e l' Almagne, el Swisse. Mins, e 1977, g è dmoréve pus ki 25 ectåres di speate dins l' Province do Lussimbork. Did la li foice ki fjha li tchambe d' agricoûteure pol renonder, avou des novelès varyistés.
Lote
Lutra lutra
Discrijhaedje
Ele peze di 8 a 12 kilos.
Speate
Coûteure del sipeate
Dinltins, les varyîstés estént fwaits po les pôvès teres, ça n' dinéve nén bråmint dpus ki 1500 kilos a l' ectåre. Asteure, on ndè fwait eto dins l' bon payis.
Lote
Discrijhaedje
Les frumeles muzurèt 1 mete di long (avou l' cawe), et les måyes 1 mete 25.
Li lote a ene brune coleur so s' dos, mins est blanke sol goidje (blanke bavrete), et sol vinte.
Speate
Coûteure del sipeate
Li speate crexhe pus voltî so on vî triyot.
Lote
Discrijhaedje
Elle a des peas inte les doets.
Speate
Sôres di speate
Gn a deus sôres di speate : del blanke et del brune.
Lote
Discrijhaedje
Ses orayes sont totes pitites.
Sipårdaedje
El Walonreye, diviè 1940, totavå l’ Årdene, inte di zeles dins l’ Aiwe di Lesse. End aveut eto dins et dins l' Viere (a Straimont) dins les anêyes 1960.
Speate
Schoyaedje di l' espeate
Tot l' passant inte deus meules ki n' s' aduzèt nén, on parvént a scheure li smince foû des bales. Li smince si lome li xho.
Lote
Sipårdaedje
Asteure, end a pupont, apus ki, kécfeye dins l’ l' Park naturel del Hôte Seure..
E l’ Afrike bijhrece, end a co (metans dins l’ rezieve di Sidi Bou Raba e Marok).
Speate
Po fé do pwin
On fwait do bon pwin avou. Mins del påsse avou rén k' del sipeate si prustixh må. Elle n' est nén macasse assez. Po fé do pwin, on eploye purade ene farene a 70 åcint di speate. Les boledjîs pôrént mete 50 åcint et co l' vinde come "pwin di speate".
Lote
Vicaedje
Li lote ni rexhe å pus sovint ki del nute. Ele pout roter dipus d' 20 km so ene nuteye. Ele vike tote seule, ey elle est foirt waeraxhe. Cwand ele nedje, ele fwait do 6 a l' eure.
Speate
Po nouri les biesses
On sogne voltî les djonnès biesses al sipeate. Elle est ritches e minrås, et foirt åjheye a didjerer po les åmeas et åmayes ki vnèt d' esse sipanis. Ele les fwait roemyî, pask' elle est picante. Li speate dene on bon poy åzès biesses.
Lote
Vicaedje
Ele magne des pexhons, mins eto des ptitès biesses.
Tchesse et waerantixhaedje
Disk' e li lote esteut tchesseye pask' on djheut k' ele magnive bråmint des pexhons. On l' apicive avou des ceps. Si fôreure esteut eployeye po fé des tchapeas et des manteas.
Speate
Po nouri les biesses
Po nouri les åmeas, on pout diner del sipeate et do four (70 åcint d' raigra), u del luzere et del sipeate.
Lote
Tchesse et waerantixhaedje
Dispu 1963, el Beldjike, todi, c' est ene waeranteye biesse.
Eployaedje e-n e l’ ecolodjeye
Ele ni vike ki s’ i gn a des pexhons assez. Po çoula, i fåt k’ les aiwes polnuxhe esse rimontêyes disk’ ås froyires.
Speate
Floriconte del provnance del sipeate
Sinte Ermulene åreut stî evoyeye pa Sinte Wådrou a e l' Otriche po trover on frumint ki n' edjaléve nén. Ele end åreut ramoenné a Sint-Houbert. Did la, les Årdinwès s' årént adût a l' ahiver.
Lote
Ricweraedje so les lotes
Gn a des rcwereus walons sol vicaedje des lotes, l’ ULg todi.
Sourdants
Categoreye:Bascolidîs
Lessive
thumb|l' eglijhe Lessive (minme sicrijhaedje e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Rotchfoirt, el province di Nameur.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
No di des plaeces di Lessive
thumb|Plake del rowe des Schaessîs
Economeye
thumb|Les antenes L' antene di telecomunicåcions di Lessive, avou on cinte di tecnolodjeye.
1533
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Salaedje del tchå
Li salaedje del tchå, c' est li radjoutaedje di gros sé al frisse tchå, po l' wårder.
4 di decimbe
Li 4 di decimbe, c' est li 338inme djoû di l' anêye do calindrî grigoryin (li 339inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 27 djoûs disk' å coron d' l' anêye.
Salaedje del tchå
On pout eto trimper li boket d' tchå dins l' såmwere, divins on saloe.
1533
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Iaşi (distrik roumin)
Iaşi est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Moldaveye.
Mérida, Venezwela
Mérida (espagnol: Santiago de los Caballeros de Mérida) c' est un veye del Venezwela.
4 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Salaedje del tchå
Li salêye tchå pout eto esse souwêye.
4 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
2 d' decimbe - 3 d' decimbe - 5 di decimbe - 6 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Salaedje del tchå
Categoreye:Mangonreye Categoreye:Tchå
1533
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Famile (biyolodjeye)
thumb|right|[[Rindjmint do vicant]] Ene famile, el biyolodjeye, c' est ene rabindlêye di djinres di plantes, di biesses, di bactereyes, di protozowaires ki s' rishonnnut co assez bén.
Les familes sont rindjeyes divins des ôres.
Sol Wikipedia e walon, les nos des familes sont metous e pluriyal.
Sacwants familes
Categoreye:Rindjmint do vicant
1533
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
4 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Cele-e-Hinnot
Cele-e-Hinnot u Cele-dilé-Tornè, obén e Feller : Chièle ([FR] Celles ; Celles-en-Hainaut ; Celles-lez-Tournai // [PCD] Chèl ; Chièl) est ene ribanêye comene del province do Hinnot.
e-Hinnot
Çoula rime soulmint k' èç comene est dins 'l province do Hinnot. On-z a radjouté "e-Hinnot" pask' i gn' a d' ôtes comenes avou "Cele" e leus nos (vir 'l redireccion viè 'l årtike do Wiccionaire, padzeu).
Guy Tirtiaux
thumb|e 2021 thumb|å weken ås lives a [[Rdû, Påke 2023]] Guy Tirtiaux, c' est on bouteu pol walon ki dmeure a Okir.
Willhelm Busch
Willhelm Busch (skepyî li 15 d' avri 1832, moirt li 9 di djanvî 1908), c' esteut on fjheu d' arimés et on dessineu almand.
Iaşi (distrik roumin)
Veyes do distrik di Iaşi
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Iasi
Willhelm Busch
Si mwaisse ouve est kécfeye «Max und Moritz», k' a stî ratourné e walon dizo sacwants tites «Li vicåreye di Simon et Linåd», «Miyin eyet Morice», «Djîle et Toumas».
Busch Busch
Cilinde (djeyometreye)
On cilinde, e l' djeyometreye, c' est on volume fwait so on rond come soûmint, tot montant si perimete erîlêymint, disca ene metowe hôteur.
Carculaedje sol cilinde
Li volume do cilinde, c' est li båze côp (x) li hôteur (H).
Guy Tirtiaux
I provént d' Sinsin.
Cilinde (djeyometreye)
Carculaedje sol cilinde
Si on a l' rai do ceke di båze, r:
Guy Tirtiaux
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.
Boubåy
Boubåy (e Feller, Boûbåye, F. Bombaye, neyerlandès Bolbeek, limbordjwès Baolbik), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dålem.
Guy Tirtiaux
Ouve pol walon
Il est redjixheu di deus di deus dramatikes.
Il dene des scoles di walon dins les scoles primaires del comene di Clavir.
E 2023, il a metou po pî, avou l' gazete «L'Avenir» des ptitès videyetes «Apprenez le wallon en moins de 2».
Tirtiaux Tirtiaux
Boubåy
thumb|Tchapele et måjhon
Cilinde (djeyometreye)
Carculaedje sol cilinde
Categoreye:Djeyometreye
Iaşi
thumb|250px|right|Iași Iași (prononcî yachi) est ene veye (eyet on distrik) å nôress del Roumaneye, dins l' redjon istorike del Moldaveye, avou 348.000 dmorants (2002).
Roûle
Roûle, c' est ene corante aiwe ki vént del Fagne, dirî Bôdrindje, et dischinde so Mondjoye, pu rdjonde Mouze a Roûlmonde.
Iaşi
Li veye di Iași est bagneye pa l' rivire Bahlui, ene aiwe k' egolene dins l' aiwe di Prout.
Boubåy
Djeyografeye
Viyaedje do payis d' Heve.
Han-Nålene
Han-Nålene (so plaece A-Naulène, fr: Ham-sur-Heure-Nalinnes), c' est ene comene-intité di Walonreye, el province do Hinnot, sikepieye li prumî d' djanvî 1977, på rashonnaedje di Han-so-Eure, Nålene et sacwants ôtes viyaedjes.
Roûle
Coraedje
Les sourdants d' Roûle sont so Zôrbrôte. C' est Ces deus ris la si rdjondnut dizo on long tiene lomé Hotea Simon (Hotê Simon)
Eter-eslåve
thumb|Li drapea d' l' eter-eslåve L' eter-eslåve (medžuslovjansky), c' est on lingaedje, k' a stî atuzlé årtificielmint po fé pus åjhey l' etercomprindaedje inte les cåzeus de diferins lingaedjes eslåves. Li soûmint di l' eter-eslåve c 'est li croejhete di l' ancyin eslåve d' eglijhe, mins li modêye modiene a stî askepyî e 2017 avou l' fuzyion de deus pordjets, li « slovianski » (diswalpé på rashideu neyerlandès, Jan Van Steenbergen) et li « novoslověnsky » (diswalpé på programeu tcheke, Vojtech Merunka). I s' sicrît e l' alfabet latén et e l' alfabet cirilike.
Iaşi
On cåze del veye pol prumî côp e 1408, dins on documint do Prince (Voyvode) Alexandru cel Bun (Alegzande li Bon).
Boubåy
Djeyografeye
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Eter-eslåve
Enute i gn a kékès 7.000 cåzeus di l' eter-eslåve. Après l' esperanto, c' est l' pus djåzé des lingaedjes eternåcionås årtifiels.
Roûle
Coraedje
Adonpwis, li vå d' Roûle si rastrind. C' est l' Trô del nouve abeye, avou des rwenes di çou k' åreut stî on moustî des Rodjes moennes. Li nouve abeye est purade li cene di Reichenstein
Tiniveye (viyaedje)
Tiniveye (å pus sovint : a Tniveye, la-minme "a Tnîvèye", Fr. Tenneville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.
Iaşi
C' est a Iași k' on trouve li pus viye univiersité rouminne, metowe so pî på prince Alexandru Ioan Cuza e 1860. Enute, li veye a cénk univiersités. Iași est rwaiteye come li cour culturel do Vî Rweyåme (dj' ô bén, li Moldaveye eyet li Walakeye, li båze do prumî estat roumin).
Miyôle nierveuse
Li miyôle nierveuse, c' est tos les texhous nierveus ki sont eshonne, dj' ô bén, nén stramés dins des ôtes texhous.
Iaşi
Iasi
Miyôle nierveuse
Plaeçmint dins l' coir
C' est l' ecefale eyet l' miyôle schinrrece.
Eter-eslåve
Egzimpe di tecse
Prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin:
Tiniveye (viyaedje)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Eter-eslåve
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Lingaedjes
So les spales do novea djoû (powezeyes)
Su lès spales do novia djoû (So les spales do novea djoû), c' est on ptit live avou nouv powezeyes da Émile Gilliard.
Il a stî saetchî a 6000 egzimplaires, çou k' est onk des pus grands tiraedje po on live e walon.
ISBN 978-2-930964-75-1
Contnou
C' est del powezeye al libe: sins rimes, mins avou on pîtaedje ki dene on tipetape a pårt å powinme.
Tongwès
lingaedjes > ostronezyins > ostronezyin ponantrece > polinezyin > tongyin
Han-Nålene
Gn a eto des ôtès plaeces lomêyes Han.
Lîssin
Lîssin (fr: Lincent, nl: Lijsem), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Lidje.
Miyôle nierveuse
grijhe miyôle
Li grijhe miyôle est metowe ådfoû dins l' cervea et l' cervulet. Ådvins dins l' miyôle del sicrene. Elle est fwaite do coir des nierones (celules nierveuses).
So les spales do novea djoû (powezeyes)
Contnou
Les bokets n’ ont pont d’ tite.
Les powinmes e walon sont-st eplaidîs avou on redjårbaedje e francès (da l' oteur lu-minme) metou vizon vizu. Ci tecse francès la est scrît eto a môde powetike. Dj' ô bén : ci n' est nén on ratournaedje mot po mot do tecse e walon. Ça fwait k' å pî del pådje do francès, gn a co kékes målåjheys mots di resplikés.
Eplaidaedjes
Il a stî eplaidî e moes d' octôbe 2022 pal Siervice des Lingaedjes do Payis del Federåcion Walonreye-Brussele, k' a stî cweri ces powinmes la dins l' ramexhnêye À ipe, Cheuyants côps d'ouy d'Apocalipe.
Han-Nålene
thumb|Li Tchestea d' [[Han-so-Eure.|centré]]
So les spales do novea djoû (powezeyes)
Eplaidaedjes
C' est l' tot prumî live e walon k' a rexhou dins l' grande coleccion « Fureur de Lire » (Araedjisté d' lére).
Han-Nålene
Tuzance walone
Sicrijheus et rcwereus sol walon:
Miyôle nierveuse
blanke miyôle
Li blanke miyôle est metowe ådvins dins l' cervea et l' cervulet. Ådfoû dins l' agnon hanetrece et divins li screne. Elle est fwaite des fis vinant des des nierones (aessiones) et î alant (dindrites).
Tongwès
Li tongwès ou tongyin, c' est on lingaedje polinezyin djåzé ezès iyes Tonga, wice k' il est li lingaedje nåcionå et lingaedje oficir, pa 100.000 cåzeus.
Miyôle nierveuse
blanke miyôle
Categoreye:Antomeye Categoreye:Texholodjeye
Tongwès
C' est on lingaedje VSO.
Tchinidîs
thumb|Passêye do tchén (1) eneviè l' cene do rnåd (2) Les tchinidîs, c' est les biesses ås tetes del famile do tchén.
Lîssin
thumb|eplaeçmint del comene dins l' province
Tiniveye (viyaedje)
Rilidjon
Nouve eglijhe k' a replaecî l' viye distrûte a l' Ofinsive da Von Rundstedt.
Rome (discramiaedje)
Dins des aplacaedjes
Tongwès
Li tongyin est onk des lingaedjes del coxhe polinezyinne des lingaedjes ostronezyins, avou li hawayin, li samowès eyet li tahicyin.
So les spales do novea djoû (powezeyes)
Eplaidaedjes
Les powinmes do live ont stî eredjistrés pa Jean Delfosse (pol walon) et Jacqueline Gilles (pol francès). On les pout schoûter sol waibe «Objectif plumes» dal Federåcion Walonreye-Brussele ou so ene waibe des «Midis de la poésie».
Lambert Lemaire
Lambert Lemaire (di s' plin ptit no : Lambert-Jean-Joseph), c' esteut on scrijheu di pîces di teyåte e walon. Inte di zeles, des operetes. Mins eto di tchansons et arimés.
Roûle
Sourdants
Categoreye:Aiwes del Walonreye Categoreye:Aiwes d' Almagne Categoreye:Aiwes des Bas Payis
So les spales do novea djoû (powezeyes)
Corwaitaedje
Sapinse Joseph Bodson, les powinmes dins ç' pitit live la rshonnnut les cis da Charles Péguy et Jean Guillaume.
Lambert Lemaire
I skepia a Mélin-e-Payis-d'-Heve li 26 di may 1907.
Tongwès
Côde ISO: to
Lambert Lemaire
I fourit prezidint del soce "Les auteurs wallons" a pårti di 1955 et disk' a 1972 ou pus tård.
Tongwès
egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Lambert Lemaire
I scrijha eto dins l' gazete e walon «li pompe ås ramons».
Tongwès
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Tonga
Tchinidîs
Sacwants tchinidîs
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "tchinidî", alez s' vey e splitchant motî.
Lîssin
Ban d' Lîssin
thumb| li voye do TGV (2004)
Oidje
thumb|påte nén co maweure Li oidje, c' est ene dinrêye di måss, a deus rindjeyes di sminces (eto, li påte est plate), avou des grands picas (båbes), ataetcheyes å grin (et nén al påte, come pol swele).
Lîssin
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Sourdants
Categoreye:Comenes di Walonreye
André Franquin
Franquin
thumb|Frankin meteuve on ptit "S" (rodje fritche) å dzo des plantches po les idêyes ki [[José Schoovaerts lyi aveut dné]] André Franquin a skepyî li 3 d' djanvî 1924 ey a morou li 5 di djanvî 1997.
Lite
On lite, c' est l' mwaisse unité di contnance do sistinme metrike.
Oidje
Hordeum vulgare
Lite
Eståvlaedje
Li lite a stî tchoezi insi: c' est l' contnou d' on cube di 10 cintimete so 10 cintimete so 10 cintimete (10 cm3).
Oidje
fenaesses
André Franquin
C' est on bédéyisse del sicole di Mårcinele, k' a askepyî "Spirou" et "Gaston".
Tchinidîs
Sacwants tchinidîs
Categoreye:Familes des biesses
Oidje
Motlî
Li oidje d' ivier poite li no di «scweron».
Maladeyes
Come les ôtèes dinrêyes, ele pout esse enindjeye pa des emîsseures (sovint del sôre Rhynchosporium).
Categoreye:Dinrêyes Categoreye:Fenaesses
André Franquin
Li scrijheu e walon José Schoovaerts a bouté avou lu, et lyi dner sacwants idêyes.
Lambert Lemaire
Ouve e walon
Il a ataké a scrire e walon e 1926.
19 d' awousse
Li 19 d' awousse, c' est li 231inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 232inme po ls anêyes bizetes), avou 134 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Lambert Lemaire
Sourdants
Lemaire Lemaire
19 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
17 d' awousse - 18 d' awousse - 20 d' awousse - 21 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Lite
cintilite
On cintilite, c' est l' cintinme d' on lite.
Li cintilite n' est nén l' cécé (cintimete cube) ki n' våt k' on mililite.
Categoreye:Unités di mzuraedje
Payis d' Heve
Li Payis d' Heve, c' est ene contrêye naturele del Walonreye, metowe el province di lidje, a Bijhe di l' Årdene.
Twin
Twin (fr: Thuin), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité.
Payis d' Heve
Discrijhaedje
C' est on vert payis avou des hamteas et des viyaedjes tapés al volêye, des cis so ene copete et des ôtes retrôclés divins on ptit fond.
I n a ossu deus ptitès veyes: Åbe et Les Batices.
Il est raiwé di l' Aiwe di Berwinne.
Istwere
Inte 1960 et 1970, ene otovoye a côpé l' payis e deus.
Les cinsîs ont stou payîs po råyî les åbes ås fruts.
Lingaedjes
Dins les studias so walon d' avår la, gn a l' Motlî Belleflamme so les waides do Payis d' Heve.
Dins les belès-letes e walon
Dins les belès-letes e walon, on ndè cåze sovint, veyanmint ki ç' n' est nén lon erî d' Lidje et d' Vervî, deus veyes la k' gn a yeu toplin des scrijheus e walon.
Metans, dins on boket di Prindoz vosse bordon da Louis Lagauche:
Sourdants
Categoreye:Bokets del Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Boûkete (plante)
Li boûkete, c' est ene poligonacêye k' on ahive po ses grinnes.
Fagopyrum esculentum (dinltins, ele si loméve Polygonum fagopyrum).
Sôres di boûkete
Gn a eto des ôtès sôres di boûkete:
Coûteure
On seme li boûkete e moes d' may et djun, 40 a 50 kilo di sminces a l' ectåre. C' est ene foirt voltrûle dinrêye, k' arive raddimint a grinnes, diviè l' moes d' awousse, setimbe.
Li boûkete florixh å moes d' awousse. Gn a ene dijhêye ki dit, a Waime k' i n' fåt nén k' alome å moes d' awousse ca i n' è dinreut rén.
Gn a k' a l' boûkete bén dner èn an so set po rpayî l' cinsî d' ses poennes, dijheut on divins l' tins e l' Årdene.Li boûkete a stî coûtivêye el Walonreye disk' å cmince do 20inme sieke. End aveut co 4.000 ectåres adon, mins li stindêye s' aveut ratchitchî a 150 ectåres e 1960.
Gn a co ene dimande di farene di boûkete; on payis come li France end a apoirté 10.000 tones e 1988. . On l' ahive dins li dmeye-bole bijhrece.
Li boûkete si plait bén ezès pôvès teres, minme dins les froedès plaeces del Hôte Årdene, sol payis d' Måmdey et ezès Redîmés payis. Ele ni dmande waire d' ecråxhes.
On mônî d' Tcherin, Marcel Cornet, respondant a Jacky Adam, esplike :
Fijhaedje di vôtes
🇱🇰 «boûkete (påstedjreye)» Avou l' farene di boûkete, on fwait ene sôre di vôte, k' on lome des groumetes, des berdeles, u biesmint: des boûketes.
Rafôraedje des biesses
Po sognî les biesses, on les pout rafôrer avou del waide di boûkete, mins i n' è fåt nén dner dtrop, ca adon, les vatches atrapèt do fotosinsiûlijhaedje. Tote li blanke pea va tourner a crapes, pu s' discoler a grossès takes di cur.
Sognaedje avou l' grin
Li grin pout esse diné direk ås poyes et, molou, ås pourceas et ås veas.
Les latons d' boûkete sont foirt ritches e blandoû (proteyenes), cåzu 30 åcint. On ndè pout mete disk' å tîce des farenes po les pourceas u les åmeas al laxhe.
No del boûkete ezès ôtes lingaedjes
En inglès (buckwheat), flamind (beukweit) et almand (buchweizen), li no vout dire hesse-frumint (faw-frumint), pask' el grin rishonne ene fayene, li frut do faw. C' est ç' no la k' a moussî e walon. On vout k' ça fouxhe on conte di Lô, e payis Flamind k' ågaxhe sipårdou l' boûkete el Principåté d' Lidje et ezès djondants payis. .
Li no latén ratuze å faw (fago) et å fotosinsiûlijhaedje des vatches kel magnèt (pyrum).
Sourdants
Boukete Boukete Boukete
Nombe d' Avogadro
I våt 6,022140857(74)×1023 (pa môle).
On Sånî a pårt (roman)
On Sånî a pårt (On Sauni à paurt), c' est on roman e walon da Djåke Desmet, eplaidî avou l' accint d' Mélin e 2011. Rashiou e rfondou pa Pablo Sarachaga, Jean Cayron et Lucyin Mahin, ey eplaidî dins l' coleccion Coleccion Belès Letes del Rantoele e 2013.
I raconte li vicåreye d' onk di Sårt-Mélin, on Sånî, dabôrd.
Li modêye e rfondou est eplaideye avou on ratournaedje e francès vizon vizu fwait pa José Schoovaerts, ey enimådjeye pa ene veulire fwaite pa Fabienne Desmet.
ISBN 978-2-9601383-0-6
Racourti
Jilbert, c' est on påpåd ki vént å monde avou l' maladeye bleuwe. Les docteurs dijhnut ki c' est èn oujhea pol tchet. Dabôrd, tote si veye durante, li mame va awè sogne (peu) k' i vike nén.
On l' va vey crexhe å Sårt-Mélin, aler al sicole des macherseurs a Mélin. Pu al sicole do mwaisse, la k' i dvént moenneu d' atelêye, todi khigne khagne avou les Måjhnîs et les Gobtindjîs.
Todi crexhe et dveur baker so Djodogne, amon les frés. Dedja on beguén po Mareye, ene pitite Flamindje di Scluze.
Mins vola-st avnowe li guere di 40. L' egzôde. Ki va divni nosse Jilbert ?
Adrovaedje
Adrovaedje da Jean Cayron
Po cisse modêye ci, nos avans sayî di shure li pus fidelmint ki possibe li scrijhaedje di l’ oteur, di respecter si croejhete eyet si stîle sins tot rpasser dins ene molinete ki l’ åreut rmetou dins on walon standård sins gosse et sins coleur.
Boket foû do live
Bij uw, Luisteren naar het refrein van de vervlogen tijd. Uw laatste verhaal horen vertellen. ''(Schoûter li rfrin / Do tins ; / Vos etinde raconter l’ dierinne.)
Bij uw, Mijn herineringen herbeleven, Met uw ogen ze herbekijken. Laat me klein voelen. ''(Rispåmer mes sovnances adlé vos, / Les raclairi a vosse lune, / Fé l’ racoulot.)
Maar wanneer ik mijn ogen weer heb willen openen, En uw haarlokken strelen, Was u er niet meer ! ''(Mins cwand dj’ a volou schåyî mes loumrotes / Et djonde sacwants filés d’ vos tchveas, / Vos n’ estîz pus la.)
Deus prumîs tchaptrês
Sani
Julie Servotte
Julie Servotte, c' est ene diccionairresse do walon, k' a rarindjî les foyous da Louis Verhulst po-z eplaidî li Motî d' Årsumont.
Di s' mestî, elle est prof di francès.
Servotte
Splawnaedje del hantche ås tchéns
thumb|Siplawnaedje des deus hantches al radio thumb|Fondaedje des tchås del coxhe d' on tchén avou do splawnaedje del hantche dispu deus ans Li splawnaedje del hantche, el splawnaedje del hantche, c' est ene maladeye di nexhance des tchéns, et k' est foirt corante.
C' est les tchéns d' bierdjî ki sont les pus acsûts, aprume les bierdjîs almands.
Li djonteure del hantche si va splawner. Dj' ô bén k' el glumiante coûtche di rôlaedje del tiesse di l' oxhea del coxhe dins l' pote del hantche si va dmougnî.
Alez s' vey sol Wiccionaire po des linwincieusès racsegnes so les mots "siplawnaedje" et "tete".
Senes del maladeye
Ele ni cmince a s' vey, clinicmint, ki diviè l' ådje di deus troes ans.
Li tchén va cmincî pa xhaler d' on costé. Adon, les tchås del coxhe vont fonde. Si c' est des deus costés, li tchén pout dmorer al tere, sins s' saveur lever. Aprume si l' hantche, di cåze del maladeye, s' a dispotlé.
Mins, tot s' leyant djus, et n' pus bråmint roter, li djonteure va si rfé, ene miete, avou do novea oxhea ki crexhe di ttåtoû. C' est çou k' on lome ene seudartrôze.
Médiaedje
Po les pratikes k' ont des cwårs assez, les årtisses ki pratikèt dins les tchéns polèt emantchî ene hantche artificiele, come ås djins.
Espaitchance del maladeye
Al radio, on pout ddja vey cisse maladeye la ås tchinots d' 6 moes. Adon, dins les aclevaedjes, on les espaitche di potchî les lexhes. C' est come ça k' on s' pout fé cwite del maladeyes dins les tchéns d' sôre.
Zolodjeye
Li zolodjeye, c' est l' syince ki studeye les biesses.
Splawnaedje del hantche ås tchéns
Espaitchance del maladeye
Dins aclevaedjes di l' årmêye u del police, on les rsaetche evoye.
Zolodjeye
Clasmint des biesses
Li vî clasmint des biesses les pårtixheut inte biesses ås cronzoxhs et biesses sins cronzoxhs, mins cisse deujhinme trope la est trop diferinne ene di l' ôte. On l' a abandné dins les spepieus acsegnmints. Mins ele vént co bén a pont po-z ataker li mostraedje des sôres di biesses ås djonnes sicolîs
Categoreye:Syinces *
Rilomés Lidjwès
* Categoreye:Principåté d' Lidje Pådje des rlomêyès djins del Principåté d' Lidje (i dvèt aveur sikepyî divant 1795)
Splawnaedje del hantche ås tchéns
Espaitchance del maladeye
Categoreye:Maladeyes des tchéns
Maladeye Marek
Categoreye:Maladeyes des poyes Li maladeye Marek, c' est ene maladeye des poyes, la k' ele xhalèt, todi dpus, pus toumer paralizêyes d' ene u deus pates. Des côps, c' est onk u deus penas ki s' leyèt djus. Ubén l' hatrea ki s' toide. Li pôzucion l' pus tipike, c' est cwand ene pate est stindowe divant l' poyete, et l' ôte padrî.
L' cåze, c' est èn erpesvirûsse ki provoke l' amoussaedje di blankès globules divins les niers difoûtrins. On l' pout vey åjheymint, a l' ouy, sol nier siyatike. Mins gn a eto des ôtes organes ki polèt esse acsûts, inte di zels li poupåd des ouys.
Si les poyons sont-st epestiferés li prumî djoû (çou ki shonne esse sovint l' cåze), les senes ni vont aparexhe ki viè l' troejhinme u cwatrinme samwinne. Mins, on trouve les pus laids cas dins les poyetes d' aclevaedje diviè l' 8inme, 9inme samwinne.
Djinre (biyolodjeye)
thumb|[[Rindjmint do vicant]] On djinre, el biyolodjeye, c' est ene rabindlêye d' indjes di plantes, di biesses, di bactereyes, di protozowaires k' ont tertos l' minme prumî no.
Anêyes 270
2inme sieke | 3inme sieke | 4inme sieke
anêyes 250 | anêyes 260 | anêyes 270 | anêyes 280 | anêyes 290
Djinre (biyolodjeye)
Egzimpes di djinres
Categoreye:Rindjmint do vicant
Anêyes 270
270 | 271 | 272 | 273 | 274 | 275 | 276 | 277 | 278 | 279
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Seur (tchimeye)
On seur ou acide, c' est on coir tchimike ki låtche des iyons H<SUP>+</SUP> tot åtoû d' lu.
Li contråve, c' est ene båze.
Seur et pH
On dismantcha d' seur åré todi on pH (muzura d' seurté) ådzou d' 7.
Sacwants rlomés seurs
Categoreye:Tchimeye
Giya Kancheli
Giya Kancheli (გია ყანჩელი e djeyordjyin), k' a skepyî li 10 d' awousse 1935 ey a morou li 2 d' octobe 2019, c' esteut on compozeû d' muzike. Ès pere esteut muzicyin.
Émile Stiernet
Émile Stiernet, c' esteut on scrijheu d' pîces di teyåte e walon.
Après s' moirt, si feme, Yvonne Stiernet, a rprins l' gorea, et s' mete a scrire pol teyåte, leye avou.
A des vegnes
L' A des vegnes, c' est ene sôre d' a ki vént dins les vegnes.
Émile Stiernet
Sacwants pîces da sinne
Stiernet Emile
A des vegnes
Allium vineale
Categoreye:Plantes
Videyete
Ene videyete, c' est ene foirt coûte videyo so on miersipepieus sudjet.
Videyetes e walon
E 2022, a cmincî ene rîlêye di videyetes e walon, montêyes pa Guy Tirtiaux avou l' L' Avni, et lomêyes « Apprenez le wallon en moins de 2 ».
Videyetes da Guy Tirtiaux avou «L'Avni» «Aprinde li walon so deus munutes»
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Daegntoele
Venezwela
Li Venezwuela, c' est on payis d' Amerike nonnrece.
Mwaisse veye : Caracas.
Ôtès grandès veys :
On-z î djåze espagnol.
Categoreye:Payis * Categoreye:Amerike nonnrece
Cåzeu å posse
thumb|[[Jean Bauduin a 900.000 Walons (2008)]] thumb|Jean Goffart, a «Radio Quartz» On cåzeu å posse, ene cåzeuse dins l' posse (on dit ossu on u ene radiowisse ), on spiker, ene espicrene, c' est ene djin ki cåze dins ene tchinne di radio.
Sourdant
Categoreye:Mestîs Categoreye:Radio
Båze (tchimeye)
Ene båze, c' est an coir tchimike k' a ene fonccion OH-.
Li contråve, c' est on seur ou acide.
Båze et pH
Ene båze a todi on pH ådzeu d' 7.
Sacwants båzes
Categoreye:Tchimeye
Nicolas Lequarré
Nicolas Lequarré a vnou å monde a Roumzêye li 20 d' octôbe 1833 ey a morou a Rtene li 24 di djun 1914.
I fourit prezidint del SLLW di 1896 dandjreus disca s' moirt e 1914.
Di s' mesti esteut professeur d' istwere et djeyografeye.
Ouve e walon
I scrijha des papîs di prôze nén racontrece. Li pus cnoxhou, c' est onk so les manoyes å vî payis d' Lidje.
I saya d' eployî l' walon come lingaedje d' atôtchance e l' SLLW, mins sins î parvini.
Herleme Jozef Chovanec
L' herleme Jozef Chovanec est ene herleme wice on slovake a stî touwé på des policîs, e 2018 el areyoport d' Tchålerwè.
Alaedje
On ome, Jozef Chovanec, aveut stî dins l' prijhon di l' areyoport d' Tchålerwè padri awè fwait ene psykôze. Il åreut stî victime di margougnaedje policî. Ene policire aveut fwait ene hitleryinne (lever s' mwin come Adolf Hitler), çoula a stî fimé e 2018, mins li fime a seulmint rexhou e-n awousse 2020.
Coucou (oujhea)
Li coucou ordinaire u gris coucou, c' est on voyaedjant oujhea ki rarive el Walonreye li prumire mitan do moes d' avri, et l' dire tot criyant «coucou! coucou!»
Cuculus canorus
Mins gn a des ôtes sôres do coucou.
Discrijhaedje
I mzeure 30 cintimetes et peze 100 grames.
Cwand il est a djok, ses aiyes pindèt (et n' nén esse riployêyes so s' dos.
Si ploumaedje est roylé sol vinte et mayté sol dos. Gn a waire di diferince inte li måye eyet l' frumele.
Po s' mete a djok, il agrawe li pîce tot l' apiçant deus grawes padrî et deus grawes padvant.
Vicaedje
I tchante do moes d' avri å moes d' djun. Cwand i creye «coucou», i hosse si tiesse, et alårdjit s' cawe. C' est lu ki s' tait l' prumî.
Li frumele a èn oû presse a-z esse pondou e s' cou. Elle awaite on ni d' on metou oujhea (nén totes les sôres). Ele bacoule foû èn oû del covêye, et mete li sinne e s' plaece. Elle è pout ponde ene boune dijhinne dins des nos diferins.
Li djonne coucou disclôt divant ses "frés d' covaedje", eyet tiper foû do ni les oûs presse a disclôre, ou les ôtes djonnes.
Li djonne coucou est nouri pa ses parints adoptants.
Spårdaedje et voyaedjance
I vént acover (u fé acover les ôtes) e l' Urope et l' Azeye (grosse mitan bijhrece), ey eto dins les montinnes d' Afrike bijhrece. Il arive todi li minme djoû, a cénk djoûs près. Et minme s' abate so les minmes åbes; pår so les minmès coxhes.
Tins del mwaijhe såjhon di l' Urope, i revole evoye disk' e l' Afrike nonnrece la k' i fwait a pô près l' minme tins k' e l' Urope di l' esté. Ça fwait on voyaedje di 9000 kilometes; i n' vole ki del nute, et tot seu d' oujhea.
Dins les belès-letes e walon
On rescontere des "persounaedjes coucou" dins deus romans d' djåzantès biesses
Categoreye:Oujheas
Tiniveye
Li Grande Tiniveye u: li Grand Tniveye (la-minme Tnîvèye, Fr. Tenneville), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
thumb|Eplaeçmint dins l' province
Sourdants
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Apocalipe
L' Apocalipe, c' est on scrijhaedje da Sint Djhan l' Evandjilî.
Jean-Baptiste Bastien
Jean-Baptiste Bastien a skepyî a Heuzî li 27 di nôvimbe 1851. C' esteut on scrijheu e walon d' arimés et d' tchansons.
Po ses scrijhaedjes, i foirdja on diccionaire di rimes di 16.000 mots.
Apocalipe
I discrît li fén do monde.
C' est onk des lives sacrés des crustins, metou dins l' Noû Testamint.
Lijhaedje
On lét voltî des bokets d' l' Apocalipe:
Jean-Baptiste Bastien
Il a stî relî dins l' antolodjeye di Vervî. Eto, Jean Wisimus riprindrè voltî des fråzes di ses scrijhaedjes dins l' Motî d' Vervî.
Apocalipe
Syince
L' ôrlodje di l' apocalipe, c' est ene sôre d' unité d' muzeure. C' est po sawè si l' djintrinnté est djondant di l' apocalipe u nén.
Jean-Baptiste Bastien
Di s' mestî, il esteut prof di dessén.
Apocalipe
Sourdants
Categoreye:Sicrijhaedjes e vî grek Categoreye:Noû Testamint Categoreye:Crustinnisse
Jean-Baptiste Bastien
Sourdants
Bastien
1544
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Coprin noer d' intche
Categoreye:Micolodjeye Li Coprin noer d' intche est on tchampion.
Li Vå-d'-Xhavane
Li Vå-d'-Xhavane (la-minme : "Lu vâ" ou "Lu vâ d' Hyavane", dins ene fråze : "e l' vâ" ou "e l' Vâ d' Hyavane", Fr. "Vaux-Chavanne"), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Manhé.
Sourdants
<References/>
Léon Gengoux
Léon Gengoux (e walon Leyon Djangou), c' est on scrijheu e walon k' a cmincî a eplaidî des tecses di prôze dins l' Chwès diviè 2005 eyet disk' å stataedje del gazete e 2016.
Corwaitaedje
Ses scrijhaedjes, c' est des rapoitroûles sol vicaedje a Bouxhonveye inte les deus gueres avou bråmint des mots walons tipikes. Sovint a môde di portrait d' ene mierdjin. Gn a eto des arinnoes, ki rprodujhnut li cåzaedje des djins d' adon.
Damadje ki les fråzes ni sont nén bén côpêyes.
Hårdêyes difoûtrinnes
Gengoux Gengoux
Amanite towe-moxhe
L' amanite towe-moxhe (on lome eto "tchapea d' macrale", mins ci mot la est emacralé), c' est èn epweznant tchampion del famile des amanites ki vént dins les bwès.
Si tchapea si stind et s' agrandi avou l' ådje. Et fé vormint tuzer a on tchapea come les macrales avént.
Discrijhaedje
C' est on tchampion avou on tchapea 20 cm lådje, di rodje coleur. Mins i pout tourner a l' orandje, et minme å djaene e divnant pus vî. Come dit pus hôt, li tchapea s' alårdjixh et s' racroler tot divnant vî.
Sol tchapea, gn a des toplin di blankès taetches, ki c' est des peas plakêyes après l' tiesse do tchimpion. Asteme ! l’ åbusson pout aveur sitî rlavé del plouve, et les blankès peas evoye.
Les lames sont libes, blankes a djaene citron.
Li rinfelmint do pî (bule) mostere des ptits gris bokets d' vwele ki s' disfirlotchèt.
Il a ene blanke tchå, ene miete orandjêye dizo l' pelete do tchapea.
Il a ene douce odeur eyet on bon gosse.
Biyonaxhes
I vént al tere dins les bwès, ttossu bén dins les sapinires, ki les bwès d' åbes ås foyes, aprume so des surès teres.
I crexhe di l' esté disk' al fén di l' erire-såjhon.
Epwezonmint
C' est èn epwezoné tchampion, a cåze des foitès dôzes di totès sôres di pwezons inte di zels li muscarene. Did la si no e sincieus latén Amanita muscaria.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Micolodjeye Categoreye:Epweznants tchampions
Pårticion d' muzike
thumb|300px|Pårticion di "[[Harbouya (tchanson)|Harbouya"]] Ene pårticion d' muzike, c' est on papî la k' on-z a scrît les notes d' on boket d' muzike.
Mwaissès dnêyes
Ele sieve po les muzicyins ki djouwèt l' air, u po on tchanteu saveur l' air d' ene tchanson.
Po les tchansons, les paroles sont sovint scrîte dizo l' pårticion.
Les viyès tchansons k' on n' a ki l' cåzaedje et nén l' pårticion, on n' les såreut pus tchanter. Metans e walon, les tchansons del Binamêye Revolucion, u "Depårt pol Californeye" da Flipe Lagrange.
Les pårticions sont scrîtes so des poirtêyes, la k' on mete des rondès notes. Portant, po les muzikes d' eglijhe (tchant grigoryin), les notes estént cwårêyes.
Categoreye:Tchansons Categoreye:Muzike
Principåté d' Chimai
Chimai Chimai Chimai Li principåté d' Chimai, c' esteut ene principåté k' a skepyî foû del signorrere do minme no li 9 d' avri 1486.
Djeyografeye
Li principåté d' Chimai aveut ene frontire avou l' principåté d' Lidje. Ki passéve pa Presgå (Lidje) et Gonri (2 princpåtés).
Villanueva de la Jara
thumb|left|250px
Salaedje des voyes
Categoreye:Voyes et tchmins
Li salaedje des voyes, c' est li stramaedje si sé so les voyes po n' nén k' elle edjalénxhe, di l' ivier, et s' des plakes di waerglaece.
El Walonreye, on eploye dispu bele ådje do cloreure di calciom k' est on dlé-prodût del fabricåcion del sôde cåstike.
Å pî des plopes (sovnances)
Å pî des plopes (Au pîd dès plopes), c' est ene ramexhnêye di sovnances da Joseph Selvais, do tins k' i dmoréve a Umtene.
Li live a rexhou e li ptite coleccion del SLLW (l° 44) e 2021.
I sont shuvous d' on motlî di 17 pådjes.
Istwere des tecses
Les tecses avént ddja passé dins les Cayés walons.
Sôres di tecses
Pacô, c' est des ptitès noveles, avou do suspinse (come «Li rouwale des leus»).
Pacô, c' est des peurès sovnances (come «Viyès voyes»).
Dinêyes eciclopedikes
On î trouve sacwants nos d' plaece d' Umtene.
Categoreye:Lives di sovnances e walon
20 d' awousse
Li 20 d' awousse, c' est li 232inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 233inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 133 djoûs divant l' fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
18 d' awousse - 19 d' awousse - 21 d' awousse - 22 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Achoufe
Achoufe (F. Achouffe), c' est on hamtea d' Mont-dlé-Oufalijhe (do costé nonnrece do ri d' Mårténmolén), et d' Wibrin (do costé coûtchantrece do ri d' Mårténmolén).
Tchessaedje do vexhoe
Categoreye:foclore del Walonreye Li tchessaedje do vexhoe, c' est ene viye uzance del Walonreye disparexhowe diviè 1930.
Achoufe
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene pitite eglijhe, do costé d' Wibrin.
Tchessaedje do vexhoe
C' esteut ene sôre di heye.
Achoufe
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Tchessaedje do vexhoe
E sacwantès plaeces, ça si fjheut li mårdi d' Påke. A Måmdey, c' esteut li mårdi do cwarmea.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "vexhoe", alez s' vey e splitchant motî.
11 di may
Li 11 di may, c' est li 131inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 132inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 234 djoûs disk' al fén d' l' anêye.
El Walonreye, c' est l' prumî djoû des sints d' glaece.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
On î fiestixheut sint Mamer, li prumî des sints d' glaece.
Vey eto:
9 di may - 10 di may - 12 di may - 13 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Sint Mamer
Sint Mamer, c' est l' prumî des sints d' glaece.
Il esteut fiesti li 11 di may, mins il a stî rsaetchî do calindrî des sints å Concile Vatican II.
Croye (di scole)
thumb|boesse di croyes di coleur Ene croye, c' esteut on ptit baston d' croye po scrire so on noer tåvlea.
Molecule
Ene molecule, c' est èn ashonna di deus ou sacwants atômes.
Sint Mamer
Vicåreye
Sint Mamer esteut årtchuveke di Viene-el-France. I mora diviè 474.
Molecule
C' est l' pus ptit boket k' on pout pårti on coir tchimike, sins candjî ses prôpietés.
Croye (di scole)
On scrijhaedje al croye si xhoube avou on froteu al croye.
Molecule
l' essegne brouxhire
C' est li no des atômes et leu nombe