cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Colera des poyes
Diyagnostik
On dmandrè å laboratwere di rcweri les pastureles, aprume dins l' peritoenne (purade ki dins les gorletes, la k' i trinne totes sôre di microbes des mannestés ordinaires d' ene poytreye, aprume ki les crevêyès biesses sont ramassêyes, sitindowes so l' ansene).
Categoreye:Maladeyes des poyes
Jean Dumont
Jean Dumont (pus spepieuzmint, Jean G. Dumont; e walon, scrît pa lu-minme, Djhan Dumont), c' esteut on scrijheu e walon, k' a ratourné l' Evandjîle sint Djhan.
thumb
I dmoréve a Warmonfosse (Harzé), mins s' kinoxheut i puvite l' accint walon di Comblin-å-Pont.
Di s' mestî, il esteut pasteur protestant.
Il a eto scrît des pretchmints e francès.
Ouve pol walon
Il a-st eplaidî on livret di 38 pådjes (houte di 6 pådjes di coviete nén limerotêyes), avou l' Evandjîle sint Djhan rimetowe e walon (1992).
Ci dveut esse li prumî boket d' on grand pordjet di translataedje di tote li Bibe e walon, mins ki n' shonne nén awè stî adiercî.
Il î eploye ene ortografeye a pårt, foû do sistinme Feller.
Sourdant
Dumont, Jean Dumont, Jean
Ferdinand de Saussure
Ferdinand de Saussure esteut on rîlomé linwicieus. Il est rwaitî come estant 'l ahiveu del modiene linwistike. C' esteut on linwicieus då corant do structuralisse.
"Cours de linguistique générale"
Li Cours de linguistique générale ([WA] Luçon di djenerale linwistike) est on live k' a vudî e 1916, dj' ô bén troes ans padri 'l moraedje di Saussure. Èç ovraedje a stî vudî på ses studiants.
Opôzucion "Signifiant-Signifié"
Li Signifiant ([WA] Rimant) est 'l acoustike imaedje, dj' ô bén 'l cogne då mo. Metans : li mo tchivå. Li Signifiant d' èç mo sereut 'l fonetike : [ʧi.'vɔ]. Mins nerén, po les lingaedjes des senes, li Signifiant sereut les mouvmints des mwins eyet des doets.
Li Signifié ([WA] Rimé) est ene atuze. Todi metans : li mot tchivå. Li Signifié d' èç mo sereut ci k' on s' imådjine e 's tiesse cwand on èç mo.
Opôzucion "Langue-Parole"
Li Langue ([WA/Literå] Lingaedje ; [WA/Nén-Literå] Linwistike sistinme) est on sistinme k' est kimon a ene kiminålté djåzant èç lingaedje. Li Langue est rwaitî come estant 'l atuzêye, l' eshonna des rîles.
Li Parole ([WA/Literå] Parole ; [WA/Nén-Literå] Uzaedje do linwistike sistinme) est 'l uzaedje do linwistike sistime, ça vout dire ki c' est comint les djins djåznut : s' is des fåtes u nén, etcetera.
Opôzucion "Synchronie-Diachronie"
Li Synchronie est 'l corwaitaedje d' on lingaedje u d' ene miete do lingaedje a on moumint diné.
Li Diachronie est 'l corwaitaedje d' on lingaedje u d' ene miete do lingaedje pindant on trevén.
U.R.S.S.
L' URSS (Union des Republikes Socialisses Sovietikes), c' est on vî payis k' a skepyî e 1922 après l' revintreye bolchuvike el Rûsseye.
Elle esteut moennêye på pårti comunisse.
Elle a stî dishonnêye e 1991.
Inte li fén del guere di 40 et s' disrashonnaedje e 1991, c' esteut onk des pus pouxhants payis sol Daegne.
Istwere
E 1939, l' URSS sene avou l' Almagne da Hitler li pake Molotof-Ribentrope. Mins e 1942, l' etinte est sketêye pa l' abrocaedje des Almand e l' Rûsseye. C' est l' front rûsse, la k' les Walons del Brigåde SS Walonreye s' iront fé touwer. Li Rodje Årmêye va pitchote a midjote wangnî todi pus å Coûtchant, disca ariver dins Berlin et trover Hitler ki vneut d' fé l' fén d' lu-minme. Li campagne a oisté l' veye a des meyes di sôdårds, copurade les Sovietikes.
Categoreye:Vîs payis * Categoreye:Urope levantrece Categoreye:Azeye
Tinrhir
thumb Tinrhir (e cmon amazir marokin, ⵜⵉⵏⵖⵉⵔ /tinɣir/, dins li scrijhaedje oficir e letes latenes, Tinghir, mins ossu pacô Tineghir ), c' est ene pitite veye do Marok, metowe sol pîmont nonnrece do Grand Atlasse.
Lingaedje do payis
On djåze co foirt l' amazir, k' est ddja ene cogne passaedjrece inte li chleu et l' tamazir do Mîtrin Atlasse.
Avey
Les goidjes do Todra, ene miete pus a Bijhe, sol voye d' Imilchil.
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Fåbite
Ene fåbite u fåvete, c' est ene sôre di ptit moxhon ki xhufele bén, mins k' i gn a sacwants sôres, aprume del famile des fåbidîs (djinre Sylvia), mins nén seulmint.
xhinaedje di brut
Xhinaedje do xhufla del fåbite : Fi di Diu ! fi di Diu ! bele betcheye bele betcheye !
Sourdants
Categoreye:Oujheas
Bon Diu
thumb|Adjinçna mostrant li minme nateure di l' atuze k' est dirî diferins mots po lomer l' Bon Diu. thumb|Riprezintåcion imådjrece (sitraegne vî ome) nén acceptåve des djwifs et des muzulmans. Li Bon Diu (ou Bon Diè, pus rålmint Diu u co Diè), po les crustins, les djwifs, les muzulmans (et ds ôtes pitites rilidjons å Bon Diu), c' est on tolu k' est ådzeu d' tot, k' a askepyî totafwait, et ki decide di tot çou ki s' passe el Daegne ey e cir.
On scrît s' no avou ene grande lete dins les lingaedjes rashious e-n alfabet latén.
Motlî et atuzlêyes des djins
Les scrijhaedjes e walon ont stî fwaits aprume pa des crustins. Li manire di lomer li tolu dzeutrin do monoteyisse, c' esteut "li Bon Diu". Did la li mwaisse lomaedje di cist årtike cial.
Les teyolodjins pretchèt ki l' Bon Diu di tos les creyants monoteyisses, c' est l' minme tolu.
Portant, foû del rilidjon crustinne, on wåde pacô li no k' i gn a dins l' mwaisse lingaedje del rilidjon, dabôrd : Ala (mot arabe) cwand on djåze di l' islam et Yavé (mot ebreu) po les djwifs.
Mins lomer diferinnmint li Diu unike pout leyî a pinser k' i gn a on "bon" et on "metchant" diè (li Bon, li ci des crustins, li metchant, li ci des djwifs, ki les vneut pûni di pus sovint k' a s' toû).
On ôt eto dire — pår pa des djins k' ont fwait des hôtès scoles — ki l' Bon Diu des crustins et "Ala", li ci des muzulmans, serént deus tolus diferins, e concurince po fé des pratikes, tchaeke po si rlidjon. On pout responde ki l' mot "Ala" vout biesmint dire "li Diu" (li definixhant årtile sinifeye k' end a pont d' ôte). Ciste alomåcion la, "Ala" est siervowe sifwaitmint pa les crustins arabe-cåzants, ki pa les muzulmans. Portant, e sacwants payis muzulmans (Malaizeye) on disfind d' eployî li mot "Ala" foû d' l' Islam.
Riprezintåcions do Bon Diu
Dins les troes rlidjons monoteyisses, gn a k' les crustins k' ont l' droet di rprezinter l' Bon Diu pa ene imådje di djin.
Les Djwifs li rprezintèt pa les letes YHWH (Yavé), çou ki vout dire "li cia k' est".
Les muzulmans pa الله, çou ki vout dire "li diè".
Nateure do Bon Diu
Li Bon Diu est on seu tolu po les muzulmans et les djwifs, mins est fwait di troes "djins" po les crustins (Trinité).
Categoreye:Rilidjons * Categoreye:Tolus
8 di fevrî
Li 8 di fevrî, c' est li 39inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure co 326 djoûs (327 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses
6 di fevrî - 7 di fevrî - 9 di fevrî - 10 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Tamazir do Mîtrin Atlasse
Li tamazir do Mîtrin Atlasse ou pus simpmint tamazir, c' est on lingaedje amazir do Mitan do Marok, dins l' Mîtrin Atlasse, mins eto les payis Zayane et Zemmour (Xhemissete, Tiflete). A Bijhe, i va disk' a Taza.
Politike linwistike marokinne
El politike linwistike d' asteure å Marok, li tamazir do Mîtrin Atlasse est scrît avou des caracteres tifinars. Dins l' acsegnmint di l' amazir, i n' est nén schåyî des ôtes lingaedjes amazirs do Marok, li techelheyt eyet l' rifin.
Uzances des Wiccionaires
Li Wiccionaire walon shût l' minme atuze; les mots tamazirs do Mîtrin Atlasse ni sont nén metous a pårt des ôtes. Mins i sont notés come tamazirs do Mîtrin Atlasse dins l' hagnon "Spårdaedje". C' est insi k' on les pout aveur so ene categoreye tote seule. Come les ôtes mots amazirs, i sont ralfabetijhîs e caracteres laténs et, pacô, e caracteres arabes.
Sol Wiccionaire inglès, les mots tamazirs do Mîtrin Atlasse sont scrîts e tifinar. I sont loukîs come on lingaedje a pårt, diferin do lingaedje echleu.
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Monde amazir Categoreye:Lingaedje amazir
1667
Etrevéns
Ragrandixhaedje do bastimint k' est, asteure, li Pårlumint walon.
Mwin
thumb Li mwin, c' est l' dibout do bresse d' ene djin, après l' pougnet, ki comprind li påme (tancea) et les cénk doets.
Maladeyes et måfôrmaedje des mwins
Categoreye:Antomeye
Emacralé no d' viyaedje
categoreye:toponimeye Èn emacralé no d' viyaedje, c' est on no k' i gn a sacwants viyaedjes el Walonreye ki s' lomèt inla. I les fåt dismacraler tot dnant èn ôte detay, kécfeye li minme kel ci k' i gn a e francès.
Gn a eto bråmint des viyaedjes ki s' lomnut come des aiwes.
Belvå
Loukîz a Belvå
Brinne
vey Brinne
Corbiyon
Loukîz a Corbiyon
Glin
Loukîz a : Glin
Gråce
Loukîz a : Gråce
Hour
(loukîz eto a : Our)
Lere, Liesse
do vî vî mot lere, lu-minme do tîxhon hlaeri (fagneus bwès).
Mont
vey Mont (ôtès plaeces)
Mwinni et Mayni
🇱🇰 Mwinni et Mayni (discramiaedje)
Our
Loukîz eto a : Viyaedjes et aiwes
Rozire
🇱🇰 «Rozire (discramiaedje)»
Sårt
Loukîz al pådje toponimike do mot "sårt" po tos les omonimes.
Tchampion et Tchimpion
vey Tchampion / Tchimpion
Warnin & Wernant
(emacralé a cåze do ratournaedje e francès Warnant)
1578
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Nute-infineye
Li nute-infineye est ene nute wice nos n' polans nén vir l' Solea pindant tote el djournêye. Çoula s' kidure e-n ivier, dj' ô bén åtou di decimbe so les cognes les pus bijhreces del Daegne, insi k' åtou di djun so les cognes les pus nonnreces.
1578
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Nute-infineye
Niût
Niût-infineye ; niût-infini.
Nuteye yet nutêye
Nuteye-infineye ; nutêye-infineye.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Meteyo
1578
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Cirnaiviaedje
* Li cirnaiviaedje, c' est l' naiviaedje e cir avou des fuzêyes, des spoutniks u des cirnaivetes.
Madjrè
Madjrè, c' est on hamtea d' Wårdin.
Sipotaedje: Les Schaefions.
Rilidjon
Eglijhe Sint Mårtén.
Staline
Djôzef Staline (pacô riwalnijhî Djôzef Stalene, e rûsse, Иосиф Виссарионович Сталин), c' esteut l' tchîf di l' URSS tins del guere di 40.
Madjrè
Istwere
Tere dinêye på duk di Lussimbork a on lomé Johan de Lamborel Djihan d' Lamborea, (Lamboray), on sôdår diviè 1480.
Noere oraye di tchet
Li noere oraye di tchet est, come si blanke couzene, on tchampion foirt corant del famile des elvelacêyes.
Discrijhaedje
Tchampion (3-10 cm) fôrmé d' on gris-foncé a noer tchapea, avou ene fôme di sele ou ene conformåcion pus ou moens cafougneye ou lobêye, avou on gris pî k' a des parfondès royes so tote si hôteur. Li tchå est tene, ridjide, elastike et sins odeur. I vént al tere ossu bén dins les clairs et frexhs bwès a foyes (pus rålmint dins les sapéns) li long des pazeas, ki dins l' yebe, les håyes et les hourleas des pateures. On l' trouve di l' fén del bele-såjhon djusk' a l' fén d' l' årire-såjhon.
Staline
I skepia li 18 di decimbe 1878 et mora li 5 di måss 1953.
Madjrè
Economeye
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Noere oraye di tchet
Eployaedje
C' est on tchampion k' on pout mougnî (tocsike cru) apres aveur pris l' précôcion di l' bén cure et di taper å diåle l' aiwe k' a siervou a l' cure.
Staline
Sacwants d' ses faitindjes
I meta so pî on redjime dictatoriå, tot codånant tos ses opôzants al prijhon ou ås måjhons di rdresmint.
C'est lu ki va siner li Påye di Yalta avou Roosevelt yet Churchil.
Noere oraye di tchet
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Categoreye:Micolodjeye
Staline
Rilomêye
Foû del Rûsseye, on l' mete come on waeraxhe dictateur k' a touwé des meye di djins.
Li pan do Bon Diu (powezeye)
thumb|Coviete do replaidaedje di 1991 Li pan do Bon Diu, c' est on long powinme da Henri Simon.
Staline
Dins les Belès Letes e walon
On cåze di ses måfjhances avou les Tatårs di Crimêye dins l' roman e walon Vera da Lucyin Mahin.
Li pan do Bon Diu (powezeye)
Il a stî replaidî e 1991 avou «Li moirt di l' åbe».
Staline
Dins les Belès Letes e walon
On critike doûçmint si sistinme administratif dins l' pîce da Valintin Catayef «Dji vou vey Mioussef».
Li pan do Bon Diu (powezeye)
Tinme
I va shuve li vicaedje do frumint, disk' a divni do pwin.
Staline
Dins les Belès Letes e walon
Categoreye:Rilomés Sovietikes Categoreye:Tchîfs d' estat Categoreye:URSS
Li pan do Bon Diu (powezeye)
Boket di l' arimé
Pan Pan
9 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
7 di fevrî - 8 di fevrî - 10 di fevrî - 11 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Arinnoe
Èn arinnoe, c' est on boket d' fråze, bén distaetcheye des ôtes trokes di mots dins l' cåzaedje, et ki shonne arinner li djin k' on djåze avou leye. On l' rotrovrè don aprume dins les fråzes di dmande et di sclameure.
Èn arinnoe pout esse fwait d' on seu mot, on mot-arinnoe (ki n' a pont d' ôte sôre di croejhete). Sovint, c' est on mot-arinnoe, shuvou d' on prono d' atôtchance (vos, twè, ti, ti-minme), d' on sustantif (cwålité di l' arinnêye djin), ou d' on no prôpe (pitit no del djin).
Arinnoes et môde vocatif
Les arinnoes sont kécfeye les dmanants des môdes d' arinnaedje (vocatif) dins des lingaedjes come li latén et l' gayel, la k' c' esteut des dclinåjhons a pårt.
Arinnoes et senes di pontiaedje
On mete voltî on coma inte tos les mots d' èn arinnoe.
Istwere di l' atuze
L' atuze a stî atåvlêye li dvant-z-ouve do tôme I d' «Ene båke so les bwès d' l' Årdene» dizo l' noûmot «aduzoû» («aduzoe»).
Après çoula, on a yeu ptchî del basti sol viebe «arinner», pus a vey avou l' atôtchance ki so «aduzer», pus fizike.
Alére
Lucyin Mahin Ene båke so les bwès d' l' Årdene p. 26 (les adusoûs).
Categoreye:Motyince do walon Categoreye:Lingaedjes
Djivêye des ptits scrijheus e walon
Pådje ki rashonne les scrijheus e walon ki, å pus sovint, n' ont pont fwait d' lives, mins k' ont scrît dins des rvowes u des antolodjeyes coinreces.
End a eto sacwant(e)s ki sont la pask' on trouve des fråzes da zels dins l' esplicant motî do walon.
Gn a cial eto sacwants grands scrijheus e francès, ki n' ont scrît ki sacwants tecses e walon, come Apollinaire u Arthur Masson.
Po les grands scrijheus, alez s' vey li pådje des grands scrijheus.
Loukîz eto : sicrijheus e francès d' Walonreye.
Sicrijheus "nén come les ôtes"
*1
Cristian Pavón
Cristian Pavón, c' est on rlomé fotbalisse årdjintin k' a skepyî li 21 di djanvî 1996.
Mogi Bayat
Cårire
L' an 2003, il est lomé directeur do Sportigne di Tchålerwè ki s' mononke, Abbas Bayat va ratchter. I rmete les Gades ås royes d' assene les fé ariver dins les plaiyofs sacwants anêyes e-n erote.
Cristian Pavón
Pavón Pavón
Mogi Bayat
Cårire
I cwite li Sportigne e 2010 po divni on rlomé adjint d' djouweu.
Mins li 10 do moes d’ octôbe 2018, il est ametou avou ene pantêye d' ôtes djins del fotbale dins on herleme fotbalistike lomé «fotbelgate».
Sourdant
Categoreye:Fotbale Bayat Mogi Bayat Mogi
Gazete e walon
thumb|[[Cocorico (gazete)|Cocorico, ene des dierinnès askepieyes des gazetes e walon (2007)]] thumb|li l° 33 del [[Rantoele-gazete]] Ene gazete e walon, c' est ene gazete u èn apasseu ki si scrît e walon (avou ene miete di francès divins sacwantes).
Istwere des gazetes e walon
Inte 1883 et 1914, gn ava pus ki 50 gazetes e walon ki skepyît e l' Walonreye. Cénk did zeles vont continouwer dins l' eter-deus-gueres. Et onk di zels, El Moxhon d' Ônea, egzistêye co e 21inme sieke.
Sol prumî tîce do 20inme sieke, n aveut sacwantès vraiyès gazetes tot e walon, li parexhént totes les samwinnes («Li Clabot», «El tonea d' Tchålerwè», «Li Mårmite», «El Cok d' Awousse», «Li ban-cloke»).
N aveut ladvins des fåves, des belès letes, des couyonådes. Elle avént on franc succès. Li «Tonea d' Tchålerwè», metans, a saetchî disk' a 35.000 egzimplaires. C' esteut des gazetes foirt populaires, fwaite po rire e-z aveur bon. Divant 1910, ces rvowes la estént scrîtes sins sistinme ortografike. Elle ont tourné a cou d' poyon kécfeye a cåze do «serieus redaccionel» k' a stî coyonké a l' arivêye do sistinme Feller. Ene seule a passé inte les gotes: El Moxhon d' Ônea.
A pårti di 1937 (Les Cayés walons), on-z a veyou aspiter des rvowes e walon, avou bråmint dpus d' belès letes, et tertotes sicrîtes e Feller. Adon, ele ni rexhént pus k' tos les moes. Ont-st insi askepyî : El Bourdon (1948), Li Noer Boton (1969). Totes ces rvuwes la n' ont måy passé les 1000 egzimplaires evoyîs.
Dins les anêyes 1990, on-z a veyou skepyî ene dijhinne di novelès gazetes e walon : «Nosse Lingaedje» (1991), «Djåzans walon» (1992), «Singulîs» (1994), «Coutcouloudjoû» eyet «l' Chwès» (1995), «Li Rantoele» et l' «Academîye des Foyants»" (1996), «Walo+ gazete» (1999), «Intrez don» (2000). C' esteut soeye-t i des moetîs, soeye-t i des troemoetîs. Dins sacwantes di ces novelès rivowes la, on-z a veyou des vraiys årtikes di gazete, et pus fok des belès letes. Dins des rvowes come «Li Rantoele» u «Li Chwès», c' est cåzu tote prôze nén racontrece.
Li dierinne sikepieye des gazeetes e walon, c' est «Cocorico» (2007) ki rexhe a 4500 egzimplaires (mins gn dpus d' francès ki d' walon ådvins).
Gazetes ki vudnut co asteure
thumb|l° 46 do "Bourdon" (1953)
Viyès gazetes
thumb|on limero di 1922 do Clabot thumb|l° 17 (esté 2003) di "Walo+ gazete"
Sourdant
* Categoreye:Gazetes di Walonreye Categoreye:Sicrijhaedjes e walon
Bondjoû mårene (tchanson)
thumb|350px|Pårticions avou les paroles e sistinme Feller "Bondjoû mårene" u "Bondjoû, mårene, et boune santé", c' est on Noyé walon.
Come vî scrijhaedje e walon, il est rprins sol limero 377 di l' Invintåre da Piron.
Contnou
Gn a 18 coplets.
Bråmint des coplets mostrèt çou k' les djins di ç' tins la avént dandjî po viker: ravitaymint, mins eto tchåfaedje et mousmints.
Li 17inme coplet, ki c' est l' Aviedje ki djåze, est scrît e francès dins cåzu totes les modêyes. Il est rmetou e walon sol tecse eplaidî e 2020 e rfondou so Wikisourd.
Tecse
Categoreye:Noyé Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Viyès tchansons e walon Categoreye:Tchansons d' Noyé Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Pådjes loyant a des documints odios e walon
Buzet
Buzet (pr. Bûzè, F. Buzet), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Pont-a-Cele, el province do Hinnot.
Etimolodjeye
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Émile Zola
thumb|120px|left|(si portrait) Émile Zola, c' esteut on scrijheu francès, ki s' pa esteut Itålyin. Il a skepyî li 2 d' avri 1840 ey a morou li 29 di setimbe 1902.
Il a discrît l' mizere des pritès djins dins d' Paris (metans, dins s' roman “Germinal”. Tantea ki, cwand on cåze di des sitouwåcion ki les djins vicnut dins les broûs et lodjî dins des barakes, et bouter fer po on salåre di rén, on dit "c' est do Zola".
Il a eto etervinou dins l' Afwaire Dreyfus pa ene lete evoyeye å Prezidint, et kel tite, c' est “J'accuse”. I serè condåné po çoula.
Zola Zola Zola
Marius Staquet
Marius Staquet, c' esteut on teyåtreu e picård, k' a fwait s' cårire a Moucron.
Il a skepyî a Sint-På (dilé L' Lovire) li 2 d' octôbe 1920.
Il a morou li 31 d' awousse 1985.
Studes et cmince di s' cårire
Il a studyî l' muzike ås conservatweres di Mont et d' Brussele et fé des prumîs pris.
Adon, i scrît des operetes, come sicrijheu-compôzeu (e walipicård).
E 1951, i vént dmorer a Moucron, et continowe a djouwer teyåte.
A Moucron
E 1963, Moucron eyet Comine sont raloyîs al province do Hinnot, et Staquet tuze k' i fåt mete so pî ene dramatike e picård. Mins lu n' saveut cåzer picård ! C' est adon k' i rescontere po «picårdeu», André Demeyère. Va ndè nexhe ene soce, li «Théâtre wallon mouscronnois», avou Marius come sicrijheu, André come ratourneu e picård, et li feme Staquet, Viviane, come essinneuse.
Adon, ci fourit 27 pîces et rvuwes k' el trope va-st amonter. Elle est sotnowe pa l' RTBF k' endè va prinde 18 captåcions.
Les pîces fourît sovint rimetowes e walon, et djouwêyes tocosté.
Ricnoxhance
L' aisse del tuzance di Moucron poite si no, come li dramatike, ki s' lome «Compagnie Marius Staquet».
Si ouve serè porshuvowe pa Christian Derycke, avou l' minme succès a Moucron, et tocosté e l' Walonreye.
Sourdant
Staquet Staquet Staquet
Rodje Croes
Discramiaedje des mots "Rodje Croes" et "rodje-croes"
Olivier Vandecasteele
Biyografeye
Olivier Vandecasteele a skepyî li 19 di djanvî 1981. Cist ome ci a viké a Tornè, tins d' ès-n' efance. Il a stî a scole pindant ses sgondaires å Coledje Notru-Dame di Tornè. Il a studyî, come estudiant d' univiersité, a l' Univiersité Sint-Louwis pindant troes ans, adon-après il a stî ene anêye a l' Univiersité d' Montevallo (åzès Estats Unis), pus a l' Univiersité Catolike do Noû Lovén po s' mastere ey a l' Univiersité Catolike do Vî Lovén eto.
Adon, cist ome ci a comincî a bouté dispu, å moens, l' anêye 2006. Il a bouté come ovreu pol djintrinnté po des soces djintrinntaires, copuvite e-n Afghanistan, e Mali eyet dins l' redjon do Sawel. Houte di çoula, il a ossu bouté tot-z estant « Country Director » po sacwantès soces djintrinntaires e-n Iran.
Il a stî egayolé e-n Iran, do 24 di fevrî 2022 disk' å 26 di may 2023 après 455 djoûs e prijhon.
Ovraedje
Ådzeu d' ça, Olivier Vandecasteele a ddja scrît, avou des ôtes oteurs, des lives dandjreus so les djins d' Afghanistan åzès opiacés. Co todi avou on copleu, il a eto fé eplaidî on live ki dvizént do scolaedje ås aploûs d' èç payis la k' ont abagué e-n Iran.
Apiçaedje
Après awè bouté po « Relief International » ey après awè ovré po sacwantès soces di djintrinnté e-n Iran pindant cénk ans, Olivier Vandecasteele erale el Beldjike. I n' voleut nén vraiymint î eraler. El råjhon, c' est ki n' a nén trové on djob dinsi drola. Vla k' i rva e-n Iran å moes d' fevrî 2022 po riprinde kékès afwaires. C' est la k' on l' a apicî, deus-troes djoûs pus tård, a Téhéran. Les otorités iranyinnes l' amete di båcreye, di blankixhaedje di liårds eyet di contrubande di manoye.
Gayole
vignette|Li gayole ewou çk' Olivier Vandecasteele si trove, asteure. Olivier Vandecasteele si trove al gayole d' Evine, a Téhéran. El vicance låvå est målåjheye po lu. I n' a pont d' meube, pont d' lét, mins i gn a del loumire ki lume todi dins s' gayole. Avou ça, k' il est mierseu. I mindje granddimint des canadas, des lintiles yet do suke. Å moes di djulete 2022, kécfeye ene dimeye-anêye après awè stî metou e prijhon, ès famile eyet ses soçons ont yeu des noveles di lu k' on seu côp. Cwè k' is l' ont pu atotchî on novea côp dispoy, metans å moens on côp å moes d' måss 2023.
Istwere do payis
Dispu l' revintaedje islamike ki s' a passé e 1979, i gn a bråmint d' metingues eyet d' conteståcions. C' est sovint siplincté violanmint. Al copete do mårtchî, el redjime dvént co pus deur avou les penitinces eternåcionåles. E 2022, el moirt da Mahsa Amini a-z aloumé totplin des noveas metingues. El redjime d' èç payis la est foitmint e groûlaedje. Adon, les otorités uznut voltî des otadjes come åre diplomatike conte li Monde coûtchantrece, foiravant les payis d' Urope eyet les Estats Unis d' Amerike.
Famile eyet soçons
Dispu k' Olivier Vandecasteele est e gayole, ès famile eyet ses soçons vont pattavå el Waloneye po rascode des signateures sol peticion d' Amnesty International.
Circût d' Francortchamp
Li Circût d' Francortchamp (lomé eto les zigzags di Spå), c' est on circût po les coûsses d' otos et d' motos, k' est metou so l' ancyin ptit ban d' Francortchamp. Il est purade kinoxhou på Grand Pris d' Beldjike d' otos d' coûsse eyet pol coûsse d' edurance des 24 eures di Spå, mins i gn a totes sôres di coûsse ki s' î fjhèt.
Olivier Vandecasteele
Famile eyet soçons
Li 16 di decimbe 2022, Amnesty International a-z askepyî ene peticion po-z aveur cist ome la evoye. El lete di peticion a stî evoyeye å Tchif do povwer del djustice d' Iran.
Circût d' Francortchamp
Discrijhaedje
C' est on circût pol vitesse (on pout griper disk' a 300 km/h), avou des tienes; il est ossu rlomé pask' on boket do circût pout esse bén setch, dismetant k' i ploût so èn ôte, çou ki fwait k' les moenneus des vweteures divèt adapter leu moennaedje inte les bokets setchs et les bokets ki sont frexhs et ridants.
Olivier Vandecasteele
Famile eyet soçons
Li 12 di djanvî 2023, on-z a metou ene båtche sol befrwè di Tornè. C' est l' veye d' ewou çk' i vént.
Côr di tchesse
Categoreye:Instrumints d' muzike
Li vî côr di tchesse, c' est on keuve fwait d' ene trompete erôlêye deus troes côps so leye-minme.
C' est èn instumint ki les tchesseus eployént po traker l' djibî, ou si houkî inte di zels.
Li vî côr di tchesse a stî amidré po divni li côr d' årmonreye, eployeye dins les årmoneyes di fiesses di tchesseus, metans pol fiesti sint Houbert.
Alére
Emile Pècheur, Ene soce di côrs di tchesse å Bork, 69, bontins 2014.
Olivier Vandecasteele
Tuzance
L' årtisse pinte, Denis Meyers, a dessiné ene freske po rinde bon dvwer, al måjhon-comene di Nameur. Al copete do mårtchî, des accions d' sopoirtaedjes ont stî metous so pî dins des grandès scoles eyet dins des univiersités.
Circût d' Francortchamp
Discrijhaedje
Li pus cnoxhou boket c' est l' "Gritchete" u "Roedion", sol trevåtchaedje del vå del Rodje Aiwe, c' est on boket målåjhey po les moenneus d' vweteures, la k' c' est sacwants tournants ki s' shuvèt did foirt près. thumb|right|250px|
Rilomêye
I gn a bråmint des moenneus et des rwaitants k' veyèt voltî l' circût.
Des cis k' i gn a l' cwålifièt come li circût l’_pus bea del Daegne. On ndè pout citer sacwantes : Kimi Räikkönen, Robert Kubica, Rubens Barrichello, Jenson Button, Fernando Alonso, Lewis Hamilton, Heikki Kovalinen et bén seur Michael Schumacher, li moenneu k’ a l’ pus grand nombe di victweres a Francortchamps avou shijh succès.
Istwere do Circût d' Francortchamp
Li circût stî fwait e 1921 pa Jules de Thier et Henri Langlois Van Ophem. El traecî d’ adon di 14,981 km aveut l’ fôme d’ on triyingue åtoû des veyes et viyaedjes di Francortchamp, Måmdey eyet Ståvleu. Il esteut fwait dins des tchmins publikes drovous a l’ circulåcion do tins k’ i gn aveut pont d’ coûsses.
E 1921, gn a ddja yeu ene coûsse di motos et e 1922 ene coûsse d' edurance po des otos ordinaires.
E 1924, ci serè l' prumî Grand Pris po les oto d' coûsse di Fôrmule F (24 eures).
E 1925, c' est a Francortchamp k' i gn è va aveur li Grand Pris d' Urope.
E 1939, on fjha on novea circût di 14.120 metes avou l' fameus « roedion d’ el Rodje Aiwe ». La, el viraedje e-n « U » a stî replaecî pa on tournant pus stroet et pus rapide k’ est dvinou el rilomé « tournant del gripete ».
E 1983, li novea catoû a stî ramoenné a 7 km (7.004 metes) di longueur so on traecî bråmint moens riskeus. Il est rapide eyet vålné, come tote l' Årdene, åresse. I rprind ene pårteye di l’ ancyin. Les bolides polnut dispasser les 320 km pa eure.
E 2007, après sacwants anêyes sins Grand Pris, gn ourit troes candjmints :
Sourdants
<References/>
Categoreye:Coûsses d' otos Categoreye:Province di Lidje
Wache electromagnetike
Ene wache electromagnetike, c' est ene wache enondêye fizicmint tot tchåfant, todi pus roed, ene noere sacwè.
Les waches k' endè vont rexhe, åront ene wachlire todi pus ptite.
Sôres di waches electromagnetikes
Gn è soudrè do noer coir, ene après l' ôte :
Categoreye:Fizike
Tricolome odant l' savon
Categoreye:Micolodjeye Li tricolome odant l' savon est on tchampion ki pout aveur bråmint di diferinnès coleurs. On l' trouve e ptits tropeas dins tos les bwès.
Discrijhaedje
Li tchampion a on tchapea di coleur verdåsse, djaenåsse ou brunåsse avou l' mitan sovint pus sombe. Finès blankès lameles avou on riflet di coleur verdåsse, foirt espacêyes. Sitipe (8-15x1,5 cm) ene miete vintrou ou e fôme di fuzea, di tinte pus pâle ki l' tchapea et ene miete rôzé so l' bas di si stocaesse rond pî. Sipesse blanke tchå ki rôzi doûçmint a l' air, avou ene foite odeur di savon divnant pus tård iyodêye et ene saveur ledjirmint poevrêye. I vént so tos les teréns di l' bele a l' årire-såjhon.
Eployaedje
On n' li mougne nén a cåze di s' gosse foirt pårticulî.
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Li ptite gayole (discramiaedje)
thumb|Sitroete plake Julos Beaucarne
Memwere so l' aclevaedje après Tcherin
L' accint walon studyî, c' est l' ci d' Tcherin. Les mots sont rashious e sistinme Feller. Les etimolodjeyes des målåjheys mots î sont studieyes, sovint avou rahouca eviè l' Motî etimolodjike da von Wartburg.
Cist ovraedje la est rprins sol limero S28 dins l' djivêye des motîs do walon.
Tcherin
Ibn Batouta
thumb|right|Ibn Batouta Ben Batouta (en arabe : ابن بطوطة, Ibn Batouta, di s' no etir Abou Abdallah Mohammed ibn Abdallah al-Rawatî al-Tanjî ibn Batouta), ci fourit on grand voyaedjeu berbere marokin, sikepyî e 1304 a Tandjî et moirt diviè 1368.
C' est minme onk des pus grands voyaedjeus dispu kel monde est monde. Il a minme fwait dipus d' kilometes ki Madjellan (a l' avirance 120.000 km). Il a stî so troes continints: l' Afrike, l' Azeye, l' Urope.
Les voyaedjes da Ben Batouta
Il a pårtou d' Tandjî (asteure e Marok), pu passer pa Tlemcen (asteure e l' Aldjereye), Tripoli, på Caire et pa Damasse (Sireye) la k' a dmoré èn an. Après, il a fwait li perlinaedje al Meke, pu eraler a Bagdet et Damasse. Adonpwis, on l' ritrova e Yemen, pu el Turkeye, e l' Ouzbekistan, e l' Inde, la k' va dmorer ût ans amon on rwè d' Inde. Did la, i serè-st evoyî dins les Iyes Maldives, pu a Soumatra, pu el Chine. Al fén di s' veye, i va rivnou å Marok, tot rpassant pal Meke.
Ouve da Ben Batouta
Il a mostré ås Arabes et ås Uropeyins kimint k' les Aziyatikes viként. Ben Batouta esteut on cortizan (sicrijheu di platchtaedjes po les rwès), mins il esteut sovint evoyî come ambassadeur. Pa ses scrijhaedjes, on-z aprind a cnoxhe dipus d' meye diferints persounaedjes istorikes, et eto dipus d' meye diferinnès plaeces. I dene dedja les kilometraedjes, çou ki va aidî les djeyografes des siekes d' après. Metans: il est l' prumî a-z avirer a pô près d' accion li distance Marok-Mali, u di Bagdet al Meke. I nos va eto apoirter on spès motî so totes les sacwès ki rintrèt dins l' vicaedje d' ene cåkêye di peupes di ces trevéns la.
Kinoxhances del vicåreye da Ibn Batouta
Les scrijheus arabes di s' tins ont bråmint djåzé d' lu, inte di zels, Abou Aynem, Ben Xhaldoun eyet Ibn Juzay, di Gurnåde. Il a stî racsegnî ås Uropeyins aprume pås scrijheus almands del deujhinme mitan do 19inme sieke. Li prumî live a stî «Les flåwixhants voyaedjes da Ibn Batouta» parexhou e 1854. Å djoû d' ouy, il est bén studyî på rcwereu marokin Abdelaq Tazi.
Categoreye:Voyaedjeus et esploreus Categoreye:Rilomés Muzulmans Categoreye:Marok
Cuzene Mareye (tchanson)
"Cuzene Mareye" u "Vouss vini cuzene Mareye ?", c' est on Noyé walon.
Dins si Invintåre des vîs tecses e walon, Maurice Piron nel mete nén dins les cis ki sont seurmint pus vî ki 1800.
Categoreye:Noyé Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Viyès tchansons e walon Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon
Olivier Vandecasteele
Hårdêye difoûtrinne
Si cévé so ene rantoele di soçnaedje d' ovraedje.
Referinces eyet sourdants
Des bokets vegnnut do ratournaedje di l' årtike e francès.
Termite
Spårdaedje
End a bråmint e Congo-Kinchassa.
Dins les scrijhaedjes e walon
On ndè djåze eto, sinsieuzmint, dins l' live Li saga do radon.
Sourdant
Categoreye:Insekes Categoreye:Biesses foû del Walonreye
26 di måss
Li 26 di måss, c' est li 85inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 86inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 280 djoûs disk' al fén d' l' anêye.
Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
Sikepiaedje do POB a "Cargnon", ca il î fwait pus påjhûle k' a Mont, la k' on berdouxha inte des grevisses eyet les gåres civikes aveut fwait 7 moirts l' anêye di dvant. I ndè rexhe li Tchåte di Cargnon.
Rilomés Walons et waloneus
1893: Gabrielle Bernard
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
24 di måss - 25 di måss - 27 di måss - 28 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Mwaiye
(pus sovint scrît mé u mê)
Hårdêye (Daegntoele)
Ene hårdêye (on dit eto : on loyén, èn iperloyén), c' est, sol Daegntoele, ene adresse, po potchî d' ene waibe a l' ôte.
Bråmint des hårdêyes kiminçnut pa http://www. E walon, "www" si lét "wéwéwé".
Categoreye:Daegntoele
Motî del Fagne et del Tieraxhe
thumb|Coviete do live Li Motî del Fagne et del Tieraxhe, ki s' vraiy no e francès, c' est Dictionnaire illustré et encyclopédique des patois de Fagne et de Thiérache, c' est on motî walon francès ki rprind les mots walons rilevés avou l' accint do payis del Fagne et del Tieraxhe.
Il a stî adjinçné pa Pierre Defagne.
I fourit eplaidî do Ceke d' istwere redjonåle di Presgå e 1984.
Il est rprins sol limero [O100] dins l' djivêye des motîs do walon.
Contnou
A costé des mots et d' leu sinse e francès, gn a eto sovint des longuès fråzes, di l' oteur lu-minme.
Ey eto des desséns eciclopedikes, po-z enimådjî toplin des mots. Il ont stî toirtchîs på scrijheu lu-minme.
Categoreye:Motîs walons
Sindrome d' ayenåcion parintrece
Li sindrome d' ayenåcion parintrece ou di tapaedje a l' abat d' on parint ou di spanixhaedje d' on parint pa l' efant, c' est cwand èn efant d' on manaedje ki va a schîfesse, ou d' ene cope k' a divoircî espaitche a onk des parints del vey voltî, a cåze d' on tapaedje a l' abat do rbouté parint (ou parint tapé a l' abat) pa l' ôte (li stombiant ou mescoyant parint).
Istwere di l' atuze
Ciste atuze la a stî atåvlêye dins on sincieus papî eplaidî e 1985 pa Richard Gardner, et rashiou so ene troke di senes sicolodjikes k' il aveut corwaitî å cmince des anêyes 1980.
Adonpwis, gn a yeu bråmint d' sorbataedje so cisse teyoreye la, et les noerès cotes ni sont nén po l' ricnoxhe come on pont acontåve dins les dossîs d' divoirçaedje. Li Wikipedia inglès prezinte l' idêye dizo on laid djoû (tot l' adrovaedje mostere les astocas come cwè les tribunås n' acceptît nén l' atuze. Li Wikipedia francès prezinte l' atuze leye-minme, sins si rtourner des rujhes des Bijhe-Amerikins avou si acceptance el djustice.
li stombiant parint
Mins li cdujhance a eto on médiant costé : li hagnûlté permete å stombiant parint di n' nén tchaire (e ç' moumint la) el neurasteneye. I pôrè eto aveur dipus d' avantaedjes dins l' pårtixhaedje des béns å tribunå, ca li rbouté parint î serè sins exhowe.
li rbouté parint
I serè tot disgurdi dins si vicaedje di tos les djoûs. Bråmint moens seur di lu. Årè des rujhes po rtrover en novele djin po viker eshonne.
Serè pus nierveus a l' ovraedje; roveyrè des impôrtantès sacwès. S' il est a s' boûsse, pôrè piede mo des pratikes. Dins ene schålance administrative, si margayrè avou ses dzeutrins et dzotrins.
Sourdants
Categoreye:Sicolodjeye Categoreye:Mariaedje Categoreye:Famile
Djoupeye-so-Oûte
Istwere
Djoupeye-so-Oûte a stî comene (avou Warizi) di 1818 a 1823.
Djolimont (discramiaedje)
Gn a des ôtes plaeces ki s' lomèt Djolimont, dizo l' ortografeye francesse Jolymont'' e l' France, mins eto e l' Ostraleye.
Djoupeye-so-Oûte
SOurdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Noer trô (astronomeye)
On noer trô, c' est on coir ciryin ki n' evoye pont d' loumire, mins k' assaetche tot çou ki passe dins l' cotoû.
Dimostraedje
Come i n' evoyèt nole loumire, on n' les pout nén vey.
On les pout discovri pask' i gn a des stoeles ki tournikèt totåtoû a grande raddisté. Gn a ossu des gåz ki s' fwaiynut aspirer dvins, k' evoynut des rais x cwand i sont-st « epanslés ».
Distance del Daegne
Li pus près sereut « seulmint » a 1000 anêyes-loumire di nozôtes.
Dins les belès-letes e walon
Li fime d’ imådjes «Les mintreyes da Monsieu Moulot», kimince pa ene paskeye ki Monsieu Moulot raconte ås ôtès biesses e cåbaret, come cwè i cirnaivyive et conter les stoeles, cwand il aprepia d’ on noer trô, et mete des gåz po schaper foû di si assaetchance ‒ çou k’ est sinsieuzmint impossibe, ca, po çoula fé, i fåreut aler pus rade kel loumire.
Mins Monsieu Moulot, ki n' est nén a ene coye près, s' eschape do dandjî, et co prinde li tins d' advierti li stoelreye del Gade por leye èn nén toumer dvins.
Sourdant
Categoreye:Astronomeye
Virûsse
On virûsse, c' est ene foirt pitite vicante sacwè, ki n' såreut viker lu tot seu, mins doet moussî dins ene celule po s' mopliyî.
Les virûsses polèt cåzer des maladeyes ås djins, ås biesses, ås plantes et minme ås bactereyes.
Sacwants virûsse ont di l' ADN, des ôtes di l' ARN.
Categoreye:Ringne do vicant *
Sterpi-Bracgnere
Sterpi-Bracgnere, obén e Feller : Stèrpi-Brakgnère ([FR] Strépy-Bracquegnies), est on pitit ban d' El Lovire, e Province do Hinnot.
Tuzance
Gn a, dins ç' pitit ban rola, des soces ki bistocnut l' cwarmea. Ça trevén al mitan do moes d' måss. E 2022, il a stî rlomé pask' ene sakî a spotchî å moens 32 djins avou s'-n' oto, inte di yeusses 6 ont morou.
Charles Dupret
Charles Dupret, c' esteut on walon eyet francès-cåzant politikî di Tchålerwè. Il esteut medcén d' ès mestî.
Sourdants
Dupret, Charles
Murasaki Shikibu
thumb| Murasaki Shikibu, c' est on scrijheu e japonès.
Il a skepyî a Kyoto li 978, ey a morou li 1014 ou 1025.
Categoreye:Rilomés scrijheus
Fåcon amazir
thumb|onk di deus ans, ki magne Li fåcon amazir, c' est on ptit fåcon, aclevåve.
Falco peregrinus pelegrinoides
Bole (astronomeye)
thumb|ene bole ciryinne (a hintche) ki c' est li [[Stoele do bierdjî]] thumb|les boles ciryinnes sont sovint rprezintêyes avou des aneas Ene bole, pus spepieuzmint: ene bole ciryinne u ene planete, cwand c' est k' on dvize d' astronomeye, c' est on coir ciryin ki toûne e-n ene orbite åtoû d' ene sitoele.
Fåcon amazir
Discrijhaedje
Li måye (tîçlet) est pus ptit k' el frumele, come po les ôtes fåcnidîs. Li frumele do fåcon amazir a l' minme grandeur ki l' måye do fåcon perlin.
Spårdaedje
Vike dins les falijhes so les coisses atlantikes do Marok, et dins les Iyes Canareyes. On l' ritrove dins tote l' Afrike bijhrece ey e Moyén Levant.
Bole (astronomeye)
Esplikêyes
Ene planete est pezante ou macasse assez po-z esse arondeye pa s' prôpe gravité. Mins ele ni l' est nén assez po k' i gn åye ene fuzion terminawelrinne dins s' planete.
Fåcon amazir
Vicansté
On pinséve ki l' sôre esteut dcwelante. Mins des corwaitaedjes dins les Canareyes ont mostré ki les peuplåcions alént rcrexhant.
Bole (astronomeye)
Esplikêyes
Les boles ciryinnes ont spoujhî foû d' leu vijhnåve tos les ôtes coirs k' årént polou zels-minmes divni ene planete.
Fåcon amazir
Aclevaedje
On l' acleve pol fåkinreye.
Bole (astronomeye)
Esplikêyes
A pårt les stoeles, c' est les pus gros coirs ciryins.
Planetes do sistinme solrece
Dins nosse sistinme solrece, i gn a ût boles sorlon li definixha di l' Union astronomike eternåcionåle:
eyet motoit Salaceye (Salacia).
Coirs ciryins aloyîs
Bråmint des boles ont des lunes ki toûrnèt åtoû. A feyes, les lunes sont pus grosses ki des boles k' i gn a.
Sacwants planetes ont eto des aneas. E nosse sistinme solrece, i s' adjixh di Djupiter et Satûne.
Planetes foû do sistinme solrece
On-z a trové, pol djoû d' ouy, di pus d' deus cints boles ki tournèt åtoû di stoeles ôtes kel solea.
Dins les boles, i gn a les boles gåzreces, grandes avou ene basse sortinance, eyet les boles rotchiveuses, come li Tere, ki sont pus ptites. I gn a eto les boles nintes, co pus ptites, ki polèt esse di rotche ou rascovrowes di glaece.
E l' asterlodjeye
🇱🇰 planete (asterlodjeye) Les planete fijhèt pårteye des sistimnes solreces eyet, avou les lunes, ele polèt esse des waibiaedjes pol veye. Do côp, on studeye les boles po comprinde li tcherpinte di l' univiers eyet li diswalpaedje del veye, et po cweri après del veye so des ôtès boles ki l' nosse. D' èn ôte costé, les boles ki sont veyåves e cir del Tere ont tofer tourné les tuzances, les rlidjons eyet les filozofeyes di totes les civilizåcions.
Eco enute, metans, des djins k' i gn a creyèt kel dalaedje des boles toûne leu vicaedje, ca bén k' les sincieus n' soeyexhe nén d' acoird.
Sourdant
Categoreye:Astronomeye
El tchant d' no cok (emission)
El tchant d' no cok (El tchant d’no coq), c' est ene emission e walon adjinçnêye pa Jean Goffart so Radio Quartz a Sombrefe. Elle egzistêye dispoy li moes d' nôvimbe 2002.
Ele deure deus eures, li dimegne di l' åmatén, etur ût eyet dijh eure.
Organizaedje
Sovint, gn a beacôp des tchansons. C' est totès tchansons e walon, di totes les coines, et di tos les trevéns. End a eto e picård ey e francès (mins di di tchanteus ki tchantèt eto e walon).
Di tenawete, i preye on waloneu, et lyi dmander des kesses et des messes.
C' est l' prumire emission e walon k' a stî oyåve sol Daegntoele.
Radio
Elle est schoûtåve so 93,9 FM (åtou d' Sombrefe).
Sourdants
Tchant
L' otel est rimpli (teyåte)
L' otel est rimpli, c' est ene pîce di teyåte sicrîte e francès avou l' tite «Pension complète» pa Pierre Chesnot.
Prezintaedje
Pire Monseu, c' est on fhjeu d' fimes ki dmeure a Paris. I vént tourner sol Coisse d' Azur. I lodje a l' otel Mimoza, dit-st i todi a s' feme, k' est foirt djalote. Oyi mins nén pus gn a pont d' otel Mimoza. I vént rtrover s' mayon, Magali, ki si ome, Tchåle-Hinri, boute come kimandant d' somarén, et ndaler e mission po des moes et des ramoes.
Mins on bea côp, vo n' la-t i nén ki Cicile Monseu a håsse di vni dmorer ene cope di djoûs dins cist otel la, ki si ome lyi vante tant. Sabaye kimint çki Pire Monseu si va saetchî foû di spexheur.
Modêye Philippe Decroo
I redjårbêye pår li pîce ey el rimete el Walonreye. Les Swisses divnèt des Brusselwès, metans. Minme monsieu Monseu candje di mestî.
Modêye Willy Leroy
I respectêye li mwaisse pîce, avou les minmès plaeces, et pår li manoye d' adon (vîs francs francès). Les Swisses djåzèt e-n on tchantant francès.
Prumî ake (djouwé pal Dramatike walone di Veskeveye)
otel otel
Waernu
Li waernu u les canicules, c' est ene termene k' il î fwait stof, e l' esté.
Gn a yeu on teribe waernu e l' Urope coûtchantrece e 2003.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "waernu" et "canicule".
Colfontinne
Colfontinne, obén e Feller : Colfontène ([FR] Colfontaine ; [PCD] Colfontinne), est ene ribanêye comene del province do Hinnot.
Concert
thumb|Pitit concert, al fén del [[minêye di gripe chinwesse (2022)]] On concert, c' est l' djouwaedje di muzike pa onk u puzieurs tchanteus u tchanteuses, divant des djins.
Categoreye:Muzike
Daegntoele ås waibes
Li Daegntoele ås waibes u W.W.W. (World Wide Web), u tot coûtmint li Daegntoele u li Toele, c' est l' aplicåcion li pus cnoxhowe di l' Etrernete.
C' est ene cåkêye di waibes, ki vos ploz trover avou on betchteu, et relére tot cachant so ene ricwirrece.
Les foroms éndjolikes sont ene ôte aplicåcion del Daegntoele ås waibes.
Dispu 1996, gn a todi dpus di waibes e walon.
''Alez s' vey e splitchant motî po des racsegnes linwistikes sol mot "Daegntoele".
Istwere
C’ est èn indjenieur do CERN, Tim Berners-Lee k’ end a yeu l’ idêye e 1989, po dispåde des documints inte les cacheus di l’ atomike, sitramés dins 50 payis.
Li deujhinme ciberrôbaleu d’ l’ istwere, ci fourit si copleu, Robert Cailliau, on Bedje.
Sourdants & pî-notes
<References/>
*
Colodion
categoreye:tchimeye li colodion, c' est on maxhåd d' alcol et d' eter avou des ptits bokets d' wate.
On s' sieve do colodion e cerudjeye po fé on pansmint ki plake a ene plåye, a ene kernaxhe.