cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Esplicant motî do walon
Anonçaedje do pordjet et tchuzes tecnikes
Cwand Pablo Saratxaga, on Walon vnou d' ôte pårt, kiminça a voleur aprinde li lingaedje do payis i s' trova bén rade divant l' målåjhisté di trover on bon diccionaire (a ç' moumint la, li diccionaire do pårler d' Lidje — ki c' est la k' Pablo Saratxaga dimane — da Haust esteut spoujhî dispoy lontins, et n' sereut replaidî ki sacwantès anêyes après; dj' ô bén, on nel trovéve nén åjheymint dins les livreyes). Il aprinda gråces al croejhete do walon da Hendschel, eyet åzès waibes sicrîtes pal soce Li Rantoele, k' i ndè dvénrè mimbe, eyet eployî normålmint li rfondou walon po scrire li lingaedje.
Mins Pablo Saratxaga esteut ossu infôrmatikî d' mestî et copurade ovréve avou les libes programes ey esse afaiti a cisse filozofeye di rinde libe les ovraedjes ki dvrént siervi a tertos; ci n' esteut nén l' prumî côp, li croejhete da Lorint Hendschel esteut ddja dizo licince libe (li GFDL).
Tot çoula, les idêyes des licinces libes, li mezåjhe po on diccionaire modiene eyet di tot l' walon, li mezåjhe d' on motî e rfondou walon, eyet li volté ki l' walon soeye on lingaedje come èn ôte; on fwait ki Pablo djha åzès mimbes del Rantoele ki ça sereut clapant d' aveur on sfwait diccionaire, onk ki sereut pol walon çou ki l' Larousse est po l' francès, mins ki soeye libe eyet lijhåve pa tertos, eyet lijhåve a pårti do prumî djoû. Ciste idêye fourit anonceye eyet aspoyeye oficirmint pal soce a si mwaisse-raploû do 25 di måss 2000, ey anonceye al radio a l' emission 900.000 walons d' Nameur li 7 d' avri del minme anêye pa Pablo Saratxaga eyet Lucyin Mahin, ki dvénrè li mwaisse-amonteu do pordjet.
Prumirès intrêyes
On côp l' pordjet anoncî lon et lådje, i fala bén cmincî, Lucyin Mahin evoya les prumîs mots eyet i fourît metous so les fis. Å tot cmince (i n' dimeure pont d' årtichive di ç' tins la) ça tnéve so ene simpe pådje, avou ene pougneye d' intrêyes assez simpes, et des courts discrijhaedjes.
C' est a ç' moumint la ki l' motî prinda l' cogne k' il a asteure:
I fourit decidé eto di mete come racsegnes nén seulmint li sôre gramaticåle do mot ([o.n.], [addj.],...) mins eto si tchamp d' eployaedje (mot d' cinsî, mot d' houyeu,...) eyet si livea d' lingaedje (mot d' tos les djoûs, lingaedje formel, grossir,...).
Bén rade il a falou passer a deus, troes, cwate et pus di pådjes web; avou ene crexhince moyene di 150-200 novelès intrêyes tchaeke moes.
crexhince, et wikipedia
Å cmince li motî est lodjî so l' éndjole da sinne da Pablo Saratxaga, e s' måjhone; mins les pådjes HTML divnèt di pus a pus pezantes a fwait ki l' motî s' ecråxhe. I gn a-st avou des modêyes so papî do motî, ene 60aine d' ezgimplaires ont stî vindous, e l' anêye 2002, mins après on moumint, li cviersaedje del cogne HTML po l' imprimaedje divna trop pezante et on n' pola pus fé des modêyes papî (et di pus, ele divnént foirt sipesses, et do côp, ene miete tchires avou). I fala cmincî a tuzer a on candjmint d' cogne pol diccionaire.
C' est viè ces trevéns la k' les amonteus do diccionaire ont dischovrou l' pordjet wikipedia; eyet l' idêye di fé ene modêye e walon a-st aspité. Dispoy li cmince do wikipedia e walon, on-z a metou des intrêyes di l' esplicant motî adlé les intrêyes eciclopedikes, ça permete di profiter di tos les avantaedjes tecnikes; li såme est asteure di tot rcopyî sol båze di dnêye wikipedia.
L' ovraedje so l' esplicant motî si fwait direk sol wiki, c' est on grand candjmint, la k' ça permete d' ovrer directumint so les intrêyes, åjheymint, sins dveur ratinde, adon k' avou les modêyes HTML i faleut ratinde ki l' manaedjeu del waibe copiaxhe les intrêyes al mwin, çou ki fjheut des rtårds di 3 ou 4 moes pa côps.
C' est todi Lucyin Mahin ki fwait l' gros d' l' ovraedje eyet apoirter ses cnoxhances linwistikes; mins i gn a yeu eto des intrêyes fwaites pa d' ôtes djins, eyet, come li diccionaire est libe, tot l' minme kî pout pårticiper eyet apoirter ses cnoxhances po l' ecråxhî. Eto, come l' esplicant motî eploye li nouzome ovraedje do DTW, on pout dire eto ki les mwaisse-ovrîs do DTW, Thierry Dumont eyet Lorint Hendschel sont, pa redjiblaedje, des etcherpeteus di l' esplicant motî.
Totes les intrêyes
Å moes d' nôvimbe 2004 i gn aveut a pô près 8.000 intrêyes (li 2/3 co dizo l' viye cogne so http://moti.walon.org/ 1/3 ddja sol sierveu wikipedia).
Djivêye di totes les letes
Categoreye:Motîs walons
Frés Dardenne
vignette|Les frés Dardenne e-n Itåleye. Luc et Jean-Pierre Dardenne, c' est deus frés, skepyîs el Walonreye, k' ont prodût sacwants fimes e leu payis, copurade a Lidje.
Li Jean-Pierre a vnou å monde a Indji li 21 d' avri 1951. Et l' Luc ås Awires li 10 di måss 1954. Il ont yeu deus côps li påme d' ôr (prumî pris) å fiestival di Cane, e 1999 avou "Rosetta", ey e 2005 avou "L'enfant" (l' efant). Leus fimes sont fwait e francès.
Hårdêye difoûtrinne
Dardenne Dardenne
Boyeas
Les boyeas c' est ene longue buze, tote racafougneye, ki va do stoumak a l' anusse.
C' est la ki l' amagnî (et l' aboere) est ctaeyî a ptits féns bokets, ki passèt dins l' sonk.
Pårteyes des boyeas
Dins les biesses ås tetes et les oujheas, todi, les boyeas sont pårtis insi:
Fonccions des boyeas
Li prumî ovraedje des boyeas, c' est d' prinde les nourixhmints di l' amagnî, pol fé dins l' sonk, pu dins l' foete. Et d' distcherdjî evoye çou ki n' sieve nén, dins les distcheyaedjes.
Les bactereyes do gros boyea pôrént eto awè on role dins l' ovraedje del tiesse (atuze do «deujhinme cervea»).
Maladeyes des boyeas
Les senes di ces maladeyes la
Uzaedjes des boyeas
El cråxhreye les boyeas siervèt a fé des tripes, des androuyes, do hatchisse, des såcisses et såcissons.
Ås magneus d' tchås, les boyeas, magnîs avou leu contnou, c' est leu mwaisse sourdant di vitamenes B.
Categoreye:Antomeye
Louis Sonveaux
Il avnou å monde a Nameur li 1î d' fevrî e 1852, et a morou li 18 di nôvimbe e 1895.
Djer (aiwe)
thumb|Djer a [[Måstrek.]] L' aiwe di Djer (fr: le Geer, nl: Jeker) est ene aiwe del Walonreye eyet d' Flande, ki prind sourd etur Li Bôlin eyet Sint-Servå-Lin (ambedeus rebanés avou Hanut et 1977), passe e viyaedje di Djer, poy ki court so Wareme, Tongue (e Flande), et s' va egoliner e Mouze riwaitant Måstrek. L' aiwe di Djer est trevåtcheye do Tchenå Albert å livea del Montinne Sint-Pire.
Etimolodjeye
Li no d' l' aiwe vént do gayel Yakara, claire aiwe, çou ki dna e latén Jecora (li neyerlandès Jeker wåde co li son "k" do vî no)
Istwere
C' est dins l' vå d' Djer (a pô près wice k' i gn a asteure Bassindje) k' Ambiyorisse, li Mwaisse des Eburons a fotou ene dobleure a deus ledjons (6000 sôdårds) da Cezår, moennêyes pazès tribuns Sabius et Cotta. Cisse dispoûslêye la fourit l' pus consecante ki les romins ont yeu tins del Guere des Gåles.
Categoreye:Aiwes del Walonreye
Ambleve (viyaedje)
Ambleve (dins les comenes vijhènes e sistinme Feller, Amblève /ãblɛf/; e-n almand, et oficirmint el Beldjike Amel; fr. Amblève ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
Djeyografeye
C' est la k' l' aiwe d' Ambleve prind sourd.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Ôtepe
Ôtepe (Ôtèpe, F. Oteppe), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Beurdene, el province di Lidje.
thumb|eglijhe thumb|Ancyinne foidje divnowe cåbaret
Istwere
Fijheut dandjreus pårteye del contêye di Mouhå.
Dipindeut del coû d' djustice di Wonze
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Julien Colson
Julien Colson, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî a Nameur li 31 d' awousse e 1797, et k' a morou li 27 di fevrî e 1864.
I scrijha purade des arimés. I ls eplaida e-n ene ramexhnêye e 1862, dizo l' tite "Chansons patoises".
Corwaitaedje di ses ouves
Ses ouves ni sont nén todi bén pîtêyes, ni arimêyes comifåt. Mins Julien Colson cwirt sovint des beas mots.
Il a ossu boune sogne di reployî des vîs mots walons.
Tinmes
I paskeye voltî so des etrevéns ki s' passént di ç' tins la, come li "five des årmonreyes" (cwand tchaeke viyaedje vleut aveur si muzike.)
Hårdêye difoûtrinne
Colson
Urovuzion
L' Urovuzion, c' est ene bate di tchansons inte les payis d' Urope, avou eto Israyel.
Tchaeke payis evoye on rprezintant.
Kékès dnêyes
Divinltins, li tchanteu evoyî pa on metou payis diveut tchanter dins onk des lingaedjes oficirs do payis. Après, li lingaedje a stî libe; ça fwait ki cåzu tos les tchanteus s' ont metou a tchanter e-n inglès. Mins n a-st ossu des ci (cenes) k' ont moussî el bate avou ene tchanson e-n on mancî lingaedje.
Isidore Colin
Isidore Colin, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyi li 11 d' awousse 1813, ey a morou li 27 di djun 1872.
Urovuzion
Alére
Categoreye:Tchansons Categoreye:Urope
Isidore Colin
Il a stî relî dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.
Djåzans walon (gazete)
thumb|coviete del rivuwe e 2006 Djåzans walon, c' esteut ene gazete e walon k' aveut skepyî e 1992, et k' a mori e 2013.
Mwaissès dnêyes
C' esteut on troes-moetî. Les cwate limeros s' lomént: «Påke» (Påkes), «Esté» (Osté), «Fiesses» (Fièsses), et «Noyé».
Li mwaisse sicrijheu del rivuwe, c' esteut Marcel Slangen.
Li rvuwe esteut scrîte e Feller avou l' accint di Lidje. Mins pacô, gn a yeu des scrijhaedjes e «walon d'ôte på».
Li rvuwe esteut aspalêye del Province di Lidje, ki fwait si rclame å cou del rivuwe e walon.
Contnou
Gn aveut purade, divins, del prôze nén racontrece. Tenawete eto, n a des belès letes.
Al fén, on-z aveut sovint ene luçon d' walon, sicrîte e walon. Cisse coirnêye la si loméve «Li ptit mot do professeur Etike».
Hårdêye divintrinne
Categoreye:gazetes e walon
Louis Guillaume
C' esteut on Namurwès k' a vnou å monde li 14 di djun e 1812, et a morou li 26 di djanvî e 1893.
Noere Aiwe
Li Noere Aiwe (fr: l'Eau Noire) est ene aiwe del Walonreye.
Coraedje
Ele prind sourd dins les bwès d' Chimai, passe a Couvén et Ptegniye; låvå, dins les «grotes di l' adujhoe», l' aiwe si pårtixhe e deus brantches, ene pa dzo tere et l' ôte a l' air libe.
Li brantche pa dzo tere raparexhe a Nîme eyet radjonde å pî d' l' eglijhe l' ôte brantche k' a dmoré a l' air libe. Sacwants kilometes pus lon, ene miete divant Doûpe, li Noere Aiwe si va maxhî al Blanke Aiwe eyet, adon, s' rilomer Virwin.
Li no di noere aiwe c' cåze ki l' aiwe, est bén claire la k' ele vént direk des bwès, eneviè l' Blanke aiwe, ki l' aiwe est brouyeye pa des croyixheusès broûs.
Categoreye:Aiwes del Walonreye
BSLLW
thumb|Bultén di 1885 Li BSLLW, dins l' cåzaedje di tos les djoûs Bultén del Societé d' Lidje, c' est l' dierin sike do bultén del SLLW, ene rivuwe ki s' a lomé aprume Bulletin de la Société liégeoise de Littérature wallonne, adonpwis (diviè 1900) Bulletin de la Société de Littérature wallonne (BSLW), ey al fén Bulletin de la Société de Langue et Littérature wallonnes.
Mwaissès dnêyes
Gn a 76 tomes k' ont vudî inte 1861 eyet 1975.
Li limerotaedje a candjî al fén do 19inme sieke, çou ki fwait k' c' est pacô målåjhey do shuve. Des anêyes k' i gn a, gn aveut eto deus lives (contés dins l' minme tome) sol minme anêye.
Gn aveut ttossu bén la dvins des scrijhaedjes e walon (sovint les cis prumés ås bates del Soce), ki des motîs et motlîs, ey eto des linwincieusès rcwerances, sicrîtes e francès.
Sacwants rlomés scrijhaedjes k' ont parexhou dins les BSLLW
thumb|Prumire pådje do papî Grignard so l' accint do Coûtchant walon (eplaidî dins l' tome 50)
Categoreye:gazetes e walon Categoreye:lives sol walon
Lete almande ß
Elle est co veyåve so les plakes di rowe el Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike, sicrîtes avou (Straße)
Categoreye:Alfabet latén Categoreye:Almand (lingaedje)
Ôrnô
Orno thumb|Mape mostrant l' coraedje d' Ôrnô Ôrnô (F. Orneau), c' est ene aiwe ki prind sourd a Djiblou. Ele passe på Grand-Mayni, padzos Côroe-l'-Tchestea et Bossire, på Mazi, Ôno (viyaedje ki poite si no, c' est la k' ele trevåtche l' otostråde di Walonreye padzos li Pont d' Ôno), et Djmepe-so-Sambe. Elle egolene dins Sambe a Han-so-Sambe.
Masbor (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje so les nos des plaeces di Masbor
Ôrnô
Ses pus gros aplourants sont l' Arton et l' Ligne.
Masbor (toponimeye)
Sourdant
Live da ... so Masbor
Albert Rousseau
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.
Di s' mestî, il esteut facteur a Fleuru.
Ouve pol walon
A Fleuru, i rescontra Henri Petrez k' el poûssa a scrire e walon.
Come si mwaisse, i scrijha des fåve et des ôtes arimés, ttossu bén dins l' lingaedje di Grand-Lé, ki dins l' ci d' Fleuru.
Il a moussî ås Relîs Namurwès e 1962. Avou sès soçons, meta li soce des Romans Scrijheus dsu les rayes e 1969.
Alphonse Godenne
Il a skepyî a Djambe li 8 di djun e 1819, et a morou li 4 di decimbe e 1870.
Maton
Des matons, ça pout esse :
Seure
thumb|a Wizamba thumb|a Måtlindje Seure (el walon del Hôte Seure, Sûre, e F. la Sûre, e lussimbordjwès D'Sauer, en almand Sauer), c' est ene aiwe, 173 km longue, ki court so troes payis : li Beldjike (Walonreye), li Grande Dutcheye et l' Almagne.
Mwaissès dnêyes
Les vås d' Seure si stindnut so 4.259 km².
L' aiwe a dné s' no al rebanêye comene di Vå-so-Seure.
Seure (la-minme, Sûre), c' est eto on hamtea d' Nive.
El Walonreye
L' aiwe prind sourd al Cinse di Blankipont, a Vå-dlé-Rozire, 505 metes hôt. Adon, ele court sol viyaedje do minme no (Seure), on hamtea di l' ancyin ptit ban d' Nive. (Asteure, tos ces viyaedjes la sont rebanés e l' intité d' Vå-so-Seure).
El Grande Dutcheye
Ele passe a Echternak.
E l' Almagne
Ele si va egoliner e Mozale.
Aiwes k' agolinèt e Seure
Categoreye:Aiwes del Walonreye Categoreye:Aiwes del Grande Dutcheye Categoreye:Aiwes d' Almagne Categoreye:Vås d' Mozale
Pokes et djårnons (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon thumb|Coviete Pokes et djårnons (Poques èt djârnons), c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Willy Bal.
Li coviete fourit dessinêye pa Ben Genaux.
Li live vuda e 1957.
Kitaeyaedje do live
Les powinmes sont etroclés e cwate tinmes :
Arimé foû del schorsêye
Polipôre del beyôle
Li polipôre del beyôle, c' est on polipôre foirt corant ki n' vént k' so les beyôles k' ont stî coixheyes ou ki sont malådes u flåwes.
Discrijhaedje
C' est on tchampion k' a l' cogne d' ene drompeure ki vénreut foû di l' eschoice ou d' ene crompire. Il est rascovrou d' ene fene brunåsse pelete. Cwand i crexhe, on n' direut on spès tchapea, 6 a 20 cm lådje, ki rshonne a on rno. Adon, i lyi vént on fås pî e-n erî; li boird s' arondit, s' aspexhit, et fé on bourlet å dzo. Il a ene tinre blanke tchå ki s' adurit rade, et divni come do boutchon.
Eployaedje
C' est on tchampion k' on n' magne nén, poy k' il est come do lidje.
Dins l' timps on s' endè sierveut po rawijhî les lames di raezoe al båbe.
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Masblete
Categoreye:aiwes del Walonreye
Masblete, c' est ene aiwe ki passe a Masbor, et s' î maxhî a Lome.
Ses boirds sont-st a hourêyes.
Ome å havet
thumb|(dessinaedje da Benoît Lallemand)
L' Ome å havet (on dit eto l' ome å hé, l' ome å cro, li Pépé Crotchet), c' est on crodjambot ki dmeure dins les aiwes, les pousses, evnd., et k' apice les efants ki vnèt trinner djondant.
Discrijhaedje di l' Ome å havet
Sourdant: Paul Siméon. Sourdant: Emile Pècheur. Sourdant: Lucien Mahin. Sourdant: Omer Marchal. Sourdant: Émile Gilliard.
Nos avou l' mot havet
On lzès trouve purade dins l' Eter-Sambe-et-Mouze et al Fåmene.
Nos avou l' mot "hé"
e Roman Payis et el Hesbaye.
Nos avou l' mot crotchet
Bråmint el Basse-Årdene, mins eto ôte pårt.
Hårdêye difoûtrinne
Ene novele ki toûne åtoû do Pépé Crotchet
Sourdants
Categoreye:Fåves do vî vî tins del Walonreye Categoreye:Crodjambots
Wayindje
Categoreye:Hamteas del Walonreye Wayindje (F. Wahenge), c' est on hamtea d' Scluze.
Tuzance walone
Gna a on bwès, k' on-z è cåze dins sacwants scrijhaedjes da Jacques Desmet (Moûde a Wayindje, On Sånî a pårt).
Coleur
Li coleur d' ene sacwè k' on rwaite, c' est l' sinsåsion kel cervea rçût a pårti des ouys, ki provént del wachlire del loumire ki rispite foû di ç' sacwè la. Les sôres di coleurs vont do rodje (avou l' pus grande longueur di wachlire, å violé (avou li pus ptite), et on les pout vey totes, par ôre, dins l' airdiè.
Les tons
(metous do pus foncé å pus clair) thumb|vert-di-gris, li coleur di l' erunixha d' keuve thumb|rôze påpåd, c' est l' coleur del pea des ptits efants thumb|li messe: cwate piretes, cwate bårbetes et ene rossete pea
vatches
thumb|les troes poyaedjes del raece BBB : cabolé noer, cabolé bleu, blanc
Pea
thumb|morete pea
Mousmints
Lomaedjes des mousmints di sacwantès coleurs :
Essegnreçté des coleurs
thumb|left|Djowe del passion : après l' ravicaedje da Djezus, les costumes et les djeus d' loumires mostrèt pus sovint li blanke coleur
Sourdants
Categoreye:Fizike * Categoreye:Ouy
Joseph Suars
Il est rprins dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.
Jules Metten
Jules Metten a skepyî a Nameur li 1 di fevrî e 1828, ey a morou li 8 di måss e 1903.
Joseph Suars
Il esteut cwabjî di s' mestî.
Li cotchessî
Onk di ses tchansons les pus cnoxhowes, c' est sins manke, «Li cotchessî».
Jules Metten
C' esteut on scrijheu e walon, riprins dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.
Joseph Suars
Li cotchessî
Ele si tchante sol muzike da Louis-Aimé Maillart po l' operå "Gastibelza" ou "li sot d' Tolede".
Jules Metten
Metten
Walcoû
Li Grand Walcoû (fr: Walcourt), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Nameur.
Batire-hôt
categoreye:bastimints thumb|Batire-hôt: li poite eyet l' rampe Ene batire-hôt, c' est ene gregne basteye ådzeu do ståve, dins les cinses metowes so on tiene, et k' on-z î mousse pa padrî di plin pî: End a sacwantes e l' Årdene. L' advintaedje, c' est kel prumî lét d' djåbes u d' boteas, on l' hene al tere. On wangne, al boune, deus metes di tapaedje å hôt a tchaeke djåbe. Inte li batire-hôt et li ståve k' est ådzo, gn a on tape-cou. thumb|Li dvanteure d' ene cinse avou ene batire-hôt: les djaenès båres mostrèt la ki, di l' ôte costé do meur, gn a l' cou del gregne
Indjén d' guere
*
Batire-hôt
Li plantchî.
Li plantchî d' ene batire-hôt esteut fwait d' bwès, å cmince. Å mitan, djusse dizo l' plaece kel tchår va moussî, gn aveut on gros sômî d' bwès, 70 cm sipès, k' aléve do meur di dvant å meur di drî. I pårtixheut li ståve e deus. Des pus ptits sômîs rashiyént dsu, pus des båreas d' tchinne so les sômîs. Al fén, on clawéve des grossès spessès plantches so les tchvirons. I faleut k' ça soye bén sgur po les tchvås. Après, on-z a cmincî a basti e deur. On fjheut on plafond d' brikes, pacô a môde di vôssetes, inte des pôtreles di fier. Ådzeu, on rtchapéve avou ene coûtche di beton, 5 a 10 cm sipès.
L' intrêye
Li sistinme li pus simpe : moussî d' plin pî pa padrî. Po ça, i fåt kel terén soeye mo e tiene. On pout fé ene rampe avou des teres, po-z intrer. Ça pout esse eto padvant l' måjhone, s' i l' terin n' est nén clintchî. Mins i n' fåt nén k' ça monte trop roed, ca les tchvås n' î årént yeu seu assaetchî les grossès tcherêyes. Si cisse rampe la ascoxhe on vude, on l' lome purade on pont. La padzo, on pout rassonrer ene rabôre, u des rans d' cushets, ucobén ene cåve. Si l' toet est trop bas po rmoussî dvins avou des tcherêyes, i faleut fé ene tchapele dins l' toet.
Noûmot en arabe marokin
categoreye:rifondaedje et linwe-ehåyaedje categoreye:lingaedjes Les noûmots di l' arabe marokin, c' est des mots foirdjîs po lomer des novelès sacwès u des noveas sistinmes, e l' arabe marokin.
Indjén d' guere
Les indjéns d' guere ont bråmint candjî dispu les trevéns preyistorikes, disk' å djoû d' ouy. ''Ene pîre dimère ène pîre, l' cayau a dimèré cayau, l' anoyeû c' èst k' asteûre c' è-st-à côps d' fuzik k' on î rèspond !
Batire-hôt
Istwere des batires-hôt
On n' a cmincî a basti des batires-hôt ki diviè 1820, a cmincî på payis d' Bastogne eyet l' Tchestea. C' est dandjreus des Walons k' avént voyadjî dins les payis d' tienes di l' Urope avou les gueres da Napoleyon k' ont ramoenné l' plan e l' Årdene. Ene batire-hôt dinéve del valeur a ene cinse, paski ça spårgnive bråmint des foices. Avou l' arivêye des shofleuses (diviè 1960) et des monte-tchedje (diviè 1970), ça a valou moens les poennes di rcandjî tote li cinse po rfé des batires-hôt. On nd a pupont fwait après 1975.
Walcoû
thumb|Eplaeçmint Walcoû
Noûmot en arabe marokin
L' askepiaedje di noûmots est foirt sipitant, et li spårdaedje si fwait totavå l' payis, på cåzaedje, et pås fimes et fouyton tévé, ey eto pås tchansons et sketches. I provnèt di diferins sourdants
arabijhaedje des calcaedjes
Les calcaedjes sont sovint arabijhîs assez ki po shuve li croejhete arabe come les dvintrins pluriyals (rouweda, rouwa'id : des rowes), et les codjowaedjes po les viebes (kan charji, dji tchedje).
Gn a eto des aparintaedjes : intritî (pinsioné).
Sacwants mots francès s' calkêynut avou l' atroclaedje di l' årtike.
Calcaedjes do francès et linwe-ehåyaedje
Sacwants calcaedjes sont disconsyîs pås intelectuwels arabes, avou succès : taqawoud estô di intrit (pinsion); siyyara estô d' tomobil (oto, vweteure).
Les calcaedjes foirt "kipités" (chifroun, soulima) sont rwaitîs come "payizans" pås djins des veyes.
Walcoû
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént d' èn aplacaedje tîxhon Walon + corti (corti, cinse do Walon).
Çoula s' voet bén dins les vîs scrijhas: villa Walecortensis (1026), Walcort (1049).
Accint
Li pårler d' Walcoû shût l' accint do Coûtchant walon, foiravant come a Tchålerwè.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Batire-hôt
Sipårdaedje djeyografike.
Gn a yeu des batires-hôt k' e l' Årdene lussimbordjwesse, di Mont-l'-ban a Bijhe disk' a Bouyon-Åbî a Nonne; di Libin å Coûtchant, disk' a Anliè å Levant. End a yeu eto sacwants al Bijhe del Gåme (Habai). E sacwants viyaedje, gn aveut pus cåzu k' des batires-hôt. Diviè 1965, end aveut 24 a Amberlou (so 38 gregnes) 20 a Longuiè, mins fok ene a Transene. El France, on rtrouve des batires-hôt dins les payis d' tienes : Limouzin, Djura, Åvegne.
Ébertindje
Ébertindje (oficirmint el Walonreye, ey e-n almand, Eibertingen), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ambleve, el province di Lidje.
Vijhnaedje
viyaedje djondant l' comene di Waime, avou ene rowe ki s' lome «Weismeser Straße» (voye di Waime).
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Vireu
Vireu (pron. Vîreu, F. Vireux), c' est deus viyaedjes del Walonreye di France :
Gn a k' on seu limero diyalectolodjike da Bruneau: Br 10
Categoreye:Veyes et viyaedjes di France
Abdelaziz Al Rantissi
Vicåreye
I divna l' tchîf do mouvmint e 2004 divant d' esse assaziné på govienmint d' Israyel.
Abdelaziz Al Rantissi vna-st å monde li 23 d' octôbe 1947, e viyaedje di Yebna, metou etur Djafa eyet Ashkelon, asteure pårteye d' Israyel, tins do protectorat britanike el contrêye, dins ene famile di nouv frés eyet deus sours. E 1948, l' askepiaedje di l' Estat d' Israyel oblidje oblidje bråmint d' palestinîs a cwiter leus viyaedjes; c' est insi k' Al Rantissi, adon on påpåd d' shijh moes s' eva avou s' famile pol binde di Gaza, dins l' camp d' refudjîs d' Xhan Younisse.
E 1965, i finixhe ses umanités eyet va studyî l' medcene pediatrike a l' univiersité d' Alegzandreye, e l' Edjipe.
I rvént el binde di Gaza e 1972 eyet cmince a-z ovrer come medcén a l' ospitå Nasser di Xhan Younisse, eyet dvént mimbe di sacwantès soces medicåles del binde di Gaza, come li Soce Medicåle Arabe di Gaza eyet li Societé do Rodje Crexhant Palestinî. Il ovra-st eto come professeu dins l' faculté d' medcene di l' univiersité islamike di Gaza a pårti d' 1978, date d' askepiaedje di l' univiersité. E 1983 Al Rantissi a stî tapé a l' ouxh di l' ospitå Nasser pa l' årmêye d' ocupåcion israyelyinne, pask' i rfuzéve di payi ses tayes a Israyel. Il a stî aresté sacwants côps.
Al Rantissi si maria eyet ourit sdeus valets et cwate båsheles.
E 1987 il askepia, avou ds ôtes mimbes des Frés Moslimîs del binde di Gaza, li Mouvmint del Rezistance Islamike (Hamasse). E 1988 i fourit egayolé po deus ans et dmey cåze di ses activités siconte di l' ocupåcion, eyet co po èn an e 1990.
Li 17 di decimbe 1992 i fourit emey 400 activisses banis pa l' årmêye israyelyinne, eyet tapé d' l' ôte costé del frontire avou l' Liban; cwand i rintra l' årmêye d' ocupåcion l' aresta do côp eyet l' codåna al prijhon disk' a 1997.
On côp rlåtchî, Al Rantissi ridivna onk des moenneus do Hamasse.
I n' fourit nén aresté fok des israyelîs; eto l' Otorité Palestinyinne l' aresta e 1999.
I passa nouv ans e prijhon å totå. e 1997 il a stî dins l' minme celule k' Ahmed Yassin.
Li 10 di djun 2003, i sorvica a ene saye del touwer, la k' l' årmêye israyelyinne evoya des missiles so s' vweteure.
Li 24 di måss 2004, après l' assazinat di Cheixh Yassine, li tchîf do Hamasse el binde di Gaza, Al Rantissi divna l' novea Kimandeu Djenerå do mouvmint, divant d' esse touwé a s' toû li 17 d' avri pa ene atake d' elicoptere israyelyinne ki zingla eto deus ôtès djins.
Li no di s' successeu come tchîf do Hamasse a stî wårdé scret po-z espaitchî k' i n' soeye eto assaziné på govientmint israyelyin.
Rantissi
Motî d' Andene
Li Motî d' Andene (ki l' no e francès do rtapaedje, c' est Le parler d'Andenne: édition critique du lexique du docteur A.Melin), c' est on motî walon-francès fwait a cmincî des mots mexhnés dins l' payis d' Andene pa Auguste Mélin.
L' eplaidaedje come memwere da Fabienne Sciot date di 1986.
Il est rprins sol limero [C57] dins l' djivêye des motîs do walon.
Istwere do fitchî
Li fitchî a stî ofrou a Jean Haust e 1926. Ci-cial l' a splitchî, ey î rmete toplin des rcoridjaedjes.
Adonpwis, avou les ôtes lives di s' bibioteke, il a stî dné a Élisée Legros, pu rmetou al Bibioteke des Pårlers del Walonreye.
Tos ces papîscrîts la ont stî raspepyîs pa Fabienne Sciot, k' end a fwait on memwere di licince e 1986 a l' Univ di Lidje.
Les spots estént metous ådvins do foyou d' onk des mots. Il ont stî rashonnés pa Bernard Louis k' els a eplaidî dins l' Chwès e 2006.
Contnou
N a des mots sol Lete H, come hôw, honte, hope. Çoucial, årvier des ôtes motîs do walon do Mitan, çou ki mostere ki l' H prumrece est bén oyåve après Andene, do moens dins sacwants viyaedjes ki l' Gusse Melin î aveut des pratikes.
Andene
Crodjambot
On crodjambot ou crocmitinne, c' est on forveyou tolu (motoit ene djin, motoit ene biesse), edvintêye po fé sogne ås efants.
Sourdants
Categoreye:Fåves do vî vî tins Categoreye:fåves do vî vî tins del Walonreye Categoreye:Forveyowès djins *
Sint Nicolai dins les rujhes (live d' imådjes)
Sint Nicolai dins les rujhes (Sint Nicolas dins les rûjes), c' est on live d' imådjes fwait so on tecse da Felix Timmermans et des desséns da Else Wenz-Viëtor, eplaidî pa les Edicions Titenfass.
Li mwaisse tecse si lome De nood van Sinterklaas (li mezåjhe di Sint Nicolai).
Il a stî ratourné e walon pa Jean-Luc Fauconnier e 2017.
ISBN 978-3-946190-57-8
Racourti
C' est l' nute do 5 decimbe. Sint Nicolai dischind do cir po fé s' tournêye dins ene pitite veye k' on n' dit nén s' no. Tertos doime. Tertos ? Neni, gn a cwate djins ki sont co so pî: li woeyeu d' nute, li powete, ey ene pitite glawene lomêye Cicîle.
Djåçlete
Djåçlete (la-minme Djauçlète, F. Jauchelette), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djodogne, el province do Roman Payis.
Sint Nicolai dins les rujhes (live d' imådjes)
Racourti
Elle est seure ki l' grand sint lyi va passer on gros batea d' tchocolåt ki l' påstedjrece Trinete Cabounete n' a seu vinde.
Sabaye s' elle årè s' vire?
Djåçlete
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Sint Nicolai dins les rujhes (live d' imådjes)
Ôtes ratournaedjes
Il a eto stî rmetou e picård pa Rose-Marie François.
Djåçlete
Djeyografeye
Djåçlete est raiwêye del Djåce
Tuzance walone
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Sint Nicolai dins les rujhes (live d' imådjes)
Ôtes ratournaedjes
Mins les eplaidreyes Titenfass l' ont seur eto ratourné dins toplin des ôtes lingaedjes.
Categoreye:Lives d' imådjes e walon Categoreye:Lives e picård
Ecolodjeye
L' ecolodjeye, c' est l' syince ki studeye les eterloyéns des vicantès sacwès k' i gn a sol Daegne, inte di zeles ey avou l' monde nén vicant k' i gn a totåtoû.
Sipepieuse esplikêye
L' ecolodjeye louke kimint k' les vicantès sacwès (eyet li nombe tchaeke di zeles) sont spårdowes e-n ene metowe plaece.
Houte di çoula, ele situdeye les loyéns inte li monde vicant (biocenôze) eyet l' monde fizike, nén vicant (biotope). Les deus eshonne fijhèt l' ecosistinme.
L' ecolodjeye situdeye don les floûs d' enerdjeye eyet d' matire ki tournèt pattavå l' ecosistinme.
Come atuze politike
Li mot ecolodjeye est ossu eployî po lomer on mouvmint politike ki s' bate pol waerantixhaedje di l' evironmint eyet li diswalpaedje londuråve (sins distrure l' evironmint).
Jules Mandos
Riprins dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.
Ecolodjeye
Come atuze politike
Ådjourdu on cåze sovint d' ecolodjeye po tot c' ki toûne åtoû d' l' evironmint.
Jules Mandos
Di s' mestî, il esteut fierblantî.
Ecolodjeye
Sacwants hagnons Wiki a vey avou l' ecolodjeye
* Categoreye:Syinces
Jules Mandos
Ouve pol walon
C' est onk des askepieus del soce Moncrabeau.
Il a scrît kékes arimés e walon, a môde di monolokes.
Hårdêyes difoûtrinnes
Mandos
Jacques Morayns
Morayns thumb|left|100px|diviè 1965 Jacques Morayns, c' est l' no d' pene da Adolphe Gonda, k' a skepyî ås Cahotes, a Horion-Hozémont, li 3 d' måss 1914. C' esteut on scrijheu d' arimés et d' prôze-powezeye e walon. Il a eto scrît sawantès pîces di teyåte.
Il a eto fwait, avou Jules Lempereur, on motî walon francès, on franwal, ene croejhete et on live di codjowaedjes di l' accint lidjwès.
Morayns fijheut ossu bén avou les soces di Lidje ki les cenes di Nameur (Relîs Namurwès), ki d' Tchålerwè ALWAC.
Il a rascodou toplin des pris ås bates di scrijhaedje des oteurs walons et do Cavea Lidjwès. Ses pîces di teyåte ont stî sovint djouwêyes å Triyanon. End a k' on stî redjårbêyes pol radio.
Djåke Morayns sicrijheut voltî ses dicåçtaedjes e walon.
Il est rprins dins l' Antolodjeye "Fleurs diyalectåles" (1975) et dins l' Antolodjeye Scrire.
E 1980 «La Wallonne» eplaida-st ene ramexhnêye di sacwants di ses scrijhaedjes dizo l' tite “Clignetes ås stoeles”.
Di s' mestî, il esteut scrijheu e francès. Il a fwait dipus d' deus cints romans dins l' lingaedje da Voltaire.
Sacwantès ouves da Djåke Morayns.
thumb|Dicåçtaedje do ptit live "les aroyes do cir"
Teyåte
Sacwantès pîces di teyåte sicrîtes pa Djåke Morayns
Scolyince
Li scolyince ou pedagodjeye, c' est l' syince ki mostere les piceures po bén scoler les efants (u les ôtes sicolîs).
Motlî
L' addjectif, c' est «scolincieus» u «pedagodjike».
Ahesses di scolyince
Categoreye:Acsegnmint Categoreye:Syinces uminnes
Ome ås rodjes dints
L' Ome ås rodjes dints, c' est on crodjambot k' a des grands rodjes dints. On n' såreut dire si les dints sont rodjes pask' i sonnèt d' ådvins, u avou l' sonk des efants k' il a apicî et magnî. On cåze di lu purade dins l' payis d' Vervî et Spå.
Tos les nos di l' Ome ås rodjes dints
Ome as rodjes dints Categoreye:Crodjambots
Lingaedje oficir
C' est eto l' prumire langue dins les scoles.
C' est sovint (mins nén todi) scrît noer so blanc divins l' mwaisse lwè.
Gn è pout aveur dipus d' on lingaedje oficir dins l' minme payis, metous dins des coines diferinnes, u so tote li stindêye di l' estat. S' i dvèt esse cåzés ambedeus ezès minmès plaeces, u pa les minmès djins, on djåze adon di bilingwisse.
Rilomés Bedjes
Bedjes * Pådje po les djins k' ont stî rlomés come Bedjes, k' i soeyénxhe Walon(e)s, Flamind(e)s, purade ki come aloyeyes a ene des redjons do payis.
Lingaedje oficir
Les lingaedjes ki vicnut dilé l' lingaedje oficir sont lomé les lingaedjes dilérins. I sont å pus sovint dismeprijhîs. Pacô, djusse pal voye des dujhances sociåles. Pacô, di cåze d' ene politike linwistike k' elzès spotche, come eneviè l' walon, di 1910 a 1970. On-z est adon en èn adjinçna linwistike k' on lome li diglosseye. Mins le lingaedjes dilérins polnut eto aveur eto sacwants droets, come les cis ricnoxhous del Tchåte uropeyinne des lingaedjes dilérins.
Rilomés Bedjes
Li sitouwåcion speciåle des Brusselwès et des Limbordjwès nos a fwait drovi eto des pådjes so les rlomés Brusselwès et les rlomés Limbordjwès. vignette|Bedjes
Lingaedje oficir
Lingaedje oficir et mwaisse lwè
Emey les payis la kel lingaedje oficir n' est nén clawé divins l' mwaisse lwè, n a les Estats Unis. Mins sacwants estats èndè polèt aveur tchoezi onk.
Rilomés Bedjes
Co a classer
(kécfeye a rmete emey les rlomés Flaminds u Walons)
Lingaedje oficir
Lingaedje oficir et mwaisse lwè
Tant k' l' Eritrêye, li Suwede u li Rweyåme Uni, i n' ont pont d' lingaedje oficir.
Jean-Charles Benoît
Jean-Charles Benoît (e walon : Djihan-Tchåle Benoet, Djan-Châle Bènwèt) a skepyî li 12 di setimbe 1707, et mori li 12 di djanvî 1784.
Lingaedje oficir
Lingaedje oficir et lingaedje des djins
Li lingaedje oficir pout esse foirt dilé l' ci di bråmint des djins di ç' payis la. Par egzimpe : li francès el France d' asteure, el Walonreye, e Kebek, a Ayiti, l' arabe classike ezès payis arabes.
Jean-Charles Benoît
C' esteut onk des primîs scrijheus e walon. Il esteut spoté "Sordjant Benoet" (Sèrjant Bènwèt).
Il est rprins dins l' antolodjeye des powetes namurwès et dins l' grosse antolodjeye da Piron.
Lingaedje oficir
Lingaedje oficir et lingaedje des djins
Mins i pout esse eto pår etrindjir ås lingaedjes do payis. Boutans li francès e Senegal, el Flande e 19inme sieke, el Walonreye prûssyinne, l' espagnol ezès payis ki dviznut kechwa et aymara el Boliveye ey e Perou, l' amazir dins les coines kel cåzèt co e Marok e l' Aldjereye.
Jean-Charles Benoît
Di s' mestî, il esteut sordjant d' veye a Nameur.
Lingaedje oficir
Lingaedje oficir et lingaedje des djins
Categoreye:Droet Categoreye:Administråcion Categoreye:Politike linwistike
Jean-Charles Benoît
Ouve pol walon
Il est cnoxhou aprume po ene tchanson so les houzårs, k' est onk des prumîs scrijhaedjes di belès letes do Payis d' Nameur. Mins on nd a rtrové des ôtes, remantcheyes di sovnances des djins pa Jérôme Pimpurniaux e 1837 :
Rilomés Flaminds
* Pådjes po les rlomés Flaminds
Jean-Charles Benoît
Ouve pol walon
Après 1837, on-z a rtrové on ptit cayé do 18inme sieke avou 6 ôtès tchansons.
Rilomés Flaminds
Dj' ô bén : les djins ki sont raloyîs al Flande d' enute, pa leu skepiance u leu dmorance.
Jean-Charles Benoît
Ouve pol walon
Li boket "Les houzårs" a stî studyî dins l' memwere di licince da Suzanne Simon (UCL, 1967). C' est ç' modêye la k' est publiyeye dins l' cours di Literateure da Willy Bal (UCL, Leuven, 1974).
Si biyografeye
Jérôme Pimpurniaux cåze di s' vicåreye dins l' 15inme di ses Légendes Namuroises (1837). Benoît sôrtixheut d’ ene pôve coulote, paret i. Mins, e 1754, il a moussî dins l' bordjoezreye namurwesse. Dandjreus est ç' d’ adon k’ il a divnou sordjant d' veye, ca faleut esse on bordjoes po bouter dins l’ administråcion del veye.
I n’ aveut pont fwait di scoles mins il aveut bråmint d' l’idêye et del babeye po-z adjinçner des comikes et hagnantès tchansons. I lzès scrijheut todi padzo èn ôrmea. I les djheut a on poirteu ås saetchs k' elzès riscrijheut. Adon, ci-ci endaléve avou ene tåve et s’ astamper so s' pirlodje a totes les coines des rowes. I rapoûléve les djins et lzî tchanter li dierinne ouve då Sordjant.
Corwaitaedje di ses tchansons
Jérôme Primpurniaux elzès trouve ene miete grossires, mins i n' î a nén bodjî.
I s' sieve eto do Nén Durant Indicatif Erirece (tenawete avou ene cawete di codjowaedje -i (Dji trovi, dji fi), tenawete avou -a (i m' hertcha)
Insi, tot djouwant avou troes tins (li passé compôzé, l' imparfait et l' passé simpe), i rind s' racontaedje bråmint pus vicant, avou des sons pus varyîs.
Hårdêye difoûtrinne
Li tecse del tchanson "Les houzårs" (e rfondou, so l' Aberteke)
Sourdants
Benoit Benoit
Heyes (nute des Rwès)
Les heyes c' est l' toû do viyaedje fwait, dinltins, pa des efants, li 5 di djanvî al nute. C' est l' djoû di dvant les Rwès u nute des Rwès. On djheut ki les efants alént heyî.
Dins les veyes, les efants fijhént purade li toû des botikes.
E sacwantès plaeces, les efants alént heyî li djoû del novelan.
Ôtès heyes
A sacwants plaeces, les heyes si fjhént a èn ôte moumint, al novelan, pol grand feu, pol schiråde.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Vîs alaedjes Categoreye:Foclore del Walonreye
Calcaedje
On calcaedje, c' est :
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "calcaedje", alez s' vey e splitchant motî.
Nervyins
Les Nervyins (Nervii e latén) fourît ene des pus pouxhantès tribus del Confederåcion beldjike ki viként å Levant di l' Aiwe d' Escô dins l' mîtrinne Belgae do tins des Romins.
Leu tuzance esteut foirt sitraegne. Il avént tchoezi di n' nén boere des alcolijheyès abwessons, ni di profiter nerén des ôtes plaijhis, ca i pinsént k' leu-z esprit dveut tofer dimaner clair po-z esse coraedjeus.
Les scrijhaedjes ki nos avans rapoirtèt k' i n' avént nole classe di martchands ou vindeus, çou ki leye pinser k' i n' avént pont d' manoye eyet k' il estént motoit nén foirt ritches ou avancîs.
Aidîs dås Atrebates eyet Viromandwins et co d' bråmint ds ôtès tribus djermanikes, il ont cåzu batou Djule Cezår e -57 (batreye di Sambe).
Après cisse batreye la, bråmint des tribus del Belgae s' ont rindou, mins nén les Nervyins. I n' ont nén accepté l' påye di Rome; i n' ont pont evoyî d' ambassadeurs nerén. Il ont continouwé a-z ataker les convoyes rominnes.
Cezår adjinçna-st on plan k' acontéve bén ki les Nervyins n' avént pont d' cavalreye. Et, come d' efet, il adierça s' côp.
Après leu dzindjnaedje pås Romins, il ont dmandé po èn årmistice.
Les scrijhaedjes rapoirtèt kel sitouwåcion esteut tele ki leu-z årmêye di 60.000 n' esteut pus k' di 500, eyet leus 600 moenneus n' estént pus k' troes.
Dandjreus k' Cezår lezî dna l' påye k' i dmandént, eyet dire a leus vjhéns di n' les nén ataker.
Boloe odant l' ramonasse
Categoreye:Micolodjeye L' boloe odant l' ramonasse est on pitit tchampion foirt comun ki vént dins totes les sôres di bwès et d' teréns.
Nervyins
Totes les cnoxhowès dnêyes so les Nervyins vinèt do scrijhaedje “Li Guere des Gåles” pa Djule Cezår. Dabôrd, ça s' pôreut bén ki sacwantès sacwès soeyexhe ene miete candjeyes po bouter al tcherete des Romins. Mins, onk dins l' ôte, çou k' est raconté dins "Li Guere des Gåles" a stî aveuri pa des ôtes sourdants.
Boloe odant l' ramonasse
Discrijhaedje
Tchampion avou on tchapea (1 a 8 cm) e fôme di ptite clotche avou on boton å mitan, di coleur rôze-lila passant pa li violé, li gris-violé ou seulmint li gris-pâle, avou des lames gris-blanc a rflets lila, foirt espacêyes, arondeyes sol pî (adnêyes), on blanc pî (5-8x0,3 cm) roed, fråjhûle et fistuleus, tot nou et lujhant. Si tchå est foirt tene et mole. Il a ene foite odeur di ramonasse et ene saveur âke.
Nervyins
Les "Nervyins", c' est eto l' no del dramatike di Préle, la k' on vout kel Batreye di Sambe s' åye passé.
Boloe odant l' ramonasse
Eployaedje
C' est on tchampion ledjirmint tocsike ki pout provoker des troubes didjestifs loyîs a des troubes psicopatikes (i contént des derivés d' indole).
Scluze (viyaedje)
Sclûze (F. L'Écluse, ny. Sluizen), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bôvetchén, e l' province do Roman Payis.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Cwareme (viyaedje)
Disk' e 1963 il a stî raloyî al province do Limbork.
Li viyaedje di Cwareme a eto dné on no d' famile, inte did zeles li famile Cwareme-Lô, anobleye el Moyinådje.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
thumb|Li tchestea des Cwareme
Istwere
El Moyinådje, signorreye dåzès comtes di Lô, ki passe adon ås prince-evekes di Lidje.
thumb|158px|Plake di coulot a Cwareme (no d' plaece e flamind)
Lingaedjes
Les djins cåzént flamind disk' eviè 1770. Eto, les nos des coulots sont cåzu tertos e flamind.
Economeye
Viyaedje di cinsîs, mins li gåre di trin, basteye diviè 1880, a leyî dmoré la des ovrîs ki fjhèt l' navete so Brussele u so Lidje.
Virwin
categoreye:aiwes del Walonreye Categoreye:Walonreye di France thumb|Vå d' Virwin, veyowe did so li dzeu d' Vireu thumb|Mape del Calistinne avou Virwin, li Blanke Aiwe et l' Noere Aiwe
Virwin (fr: le Viroin), c' est ene aiwe del Walonreye ki cmince dilé Doûpe do maxhaedje, 150 metes hôt, del Noere Aiwe ki vént d' Nîme, et del Blanke Aiwe ki vént d' Chimai et Mariambork.
A Tregne, i passe li frontire francesse, et, cwand il a yeu tot crawyî dins les hans, s' aler egoliner e Mouze a Vireu-Molén, el Walonreye di France, 110 metes hôt.
Virwin, come li Blanke Aiwe, continowe si tchmwin dins l' Calistinne.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, alez s' vey e splitchant motî.
Balåsse
Balåsse ( so plaece Balausse, F. Balâtre), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djmepe-so-Sambe.
Djeyografeye
Li cinte do viyaedje est a l' copete d' on tiene å dzeu del Ligne, ene corante aiwe ki vént di Lignè et s' eva djonde l' Ôrnô, et do Ri di Grand-Vå.
Li viyaedje est acolé à Sint-Mårtén.
Djeyolojeye
Dins li Bos Belin, a bijhe-coûtchant do vilaedje, les castinnes fwaiynut des trôs, des fondreyes des setchès vås et totes sôtes di castinnixheusès fômes.
Nûtons
Å ban gn a ene pitite bôme å pî d' ene rotche. Les djins do viyaedje dijhnut k' i gn a des nûtons ki vicnut vaila. Si vos avoz ene bouye a fé, vos lzî ploz dimander. Gn a k' a poirter l' ovraedje padvant l' bôme. Å matén shuvant, ci serè houte. Mins ni rovyîz nén di dner ene pitite sacwè a magnî ås nûtons. Ou adon i vos frént sacwantès mwaijhès fårces.
A vey
Li cinse-tchestea
Ofinsive da Von Rundstedt
Mwaissès dnêyes
Elle a cmincî li nute do 15 å 16 di decimbe 1944 et esse fwaite li 27 di djanvî 1945. Les årmêyes almandes avént ene dijhinne di batayons, avou toplin des tanks, mins les sôdårds, c' esteut bråmint des mo djonnès djins, nén co scolés pol guere.
L' atacaedje si dveut fé roedebale, po profiter do mwais tins k' espaitchive ås areyoplanes amerikins di bombarder les tanks. I faleut sayî di prinde Brussele et Anverse divant 10 djoûs.
L’ atake des Almands
vignette|300px|droite|Les atacaedjes des Almands el Walonreye do 16 å 20 di decimbe 1944
Lançmint d’ l’ Ofinsive
Li 15 di decimbe, li front esteut cåzu sol frontire inte l’ Almagne et l’ Grande-Dutcheye (a Nonne). A Bijhe, les Aloyîs avént ddja passé l’ frontire inte l’ Almagne eyet l’ Beldjike, houte des Redîmés Payis. So les cénk prumîs djoûs d' l’ Ofinsive, les Almands alént rprinde tote li pårtêye bijhrece del Grande-Dutcheye, et del Province do Lussimbork. Les djins djhént : "Les tropes amerikinnes sont-st al diloujhe. Les Almands ont moussî dvins come divins ene live di boure."
Les divizions almandes k’ ont-st abroké sol Walonreye
Li 16 di decimbe gn aveut 17 divizions almandes k' ont-st abroké el Walonreye. Sacwantes did zeles, di Bijhe a Nonne.
Les unités speciåles po dner on côp di spale.
Li macsådaedje di Bawgné
Li 17 di decimbe, li Brigåde Peiper abroke el Beldjike. A 7 eures å matén, i prindèt l' depot d' essince a Bolindje, et s' rischaper ene miete. A 12 e 30, Peiper apice, a Bawgné (hamtea d' Bévurcé) on cint d' piyotes amerikins del 285inme divizion d' årtilreye, ki vént do dischinde so Sint-Vit. I les rashonnèt so ene waide. A on metou moumint, gn a èn oficî SS ki tire so on docteur k' esteut padvant, et so s' vijhén. Après, tos les Almands, sins ôre, saetchnut so les prijhnîs, et les touwèt come des biesses. Mins gn a des cis ki schapèt, et minme ratraper leu divizion. Les S.S. del Brigåde Peiper ont stî djudjîs après l' guere å "Procès do Macsådaedje di Måmdey".
Maitrank
Li maitrank, c' est ene ricete d' abwesson a l' alcol do payis d' Li maitrank, c' est ene ricete do payis d' Årlon, ki les djins d' avår la fijhèt cåzu tertos e leu måjhon.
Ofinsive da Von Rundstedt
L' abrocaedje del Brigåde Peiper
Peiper amoussa e Ståvleu li 18 di decimbe mins les Amerikins (30inme divizion) k' î estént ni les leyît nén fé. Adon, li gros del Brigåde Peiper a continouwé s' voye viè Troes-Ponts, la k' i dvént passer l' Ambleve. Mins les Amerikins, tot "avançant do cou", avént fwait potchî l' pont. Peiper porshuva s' voye sol droete erive di l' Ambleve, eviè l' Gléjhe, pu Stoumont. Co on côp, les Amerikins (82inme divizion para) avént fwait sôtler l' pont. So ç' tins la, les Amerikins avént rprin Ståvleu (li 19 di decimbe). Peiper rivna al Gléjhe, et rawårder des racfoirts almands. Mins gn a rén ki vna. Eto, li 23 d' decimbe, li brigåde Peipêr si rsaetcha evoye dirî les lenes do front, et leyî la tote li tancreye hatche et matche.