cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sint På
Vicåreye
Al fén d' ses voyaedjes, i rivna a Djeruzalem, al Céncweme, diviè l' an 60. Mins la, i fourit ramassé pås Romins et rclamés pås Djwifs, k' avént djuré d' el touwer. I dmanda lu-minme d' esse djudjî e-n apel a Rome. Après on long voyaedje la ki l' batea fornaivia so Male, il ariva a Rome. On l' leya e sorwoeyeye dimorance deus ans å lon, la k' i pleut rçure les djins et lzès catrucimer. Tote si veye, disk' adon, est bén racontêye dins les Ouves des Apoisses.
Al fén, i fourit touwé, do costé d' Rome, diviè l' an 64, mins on n' sait nén trop kimint et pa kî.
Inflouwince da sint På sol crustinnisse
Li nouzome inflouwince da sint På sol rilidjon crustinne, c' est a cåze di :
Outchår
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Flande Categoreye:Veyes et viyaedjes di Flande Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye
Payis d' Tchålerwè (discramiaedje)
Categoreye:Tchålerwè
On rire, on sorire, ene låme (tecses)
Categoreye:Lives e walon thumb|Coviete On rire, on sorire, ene låme, c' est ene schôtlêye di tecses sicrîts pa Robert Mathieu ey eplaidîs på scrijheu e 1987.
L' adrovaedje est da Maurice Chapelle.
Gn a 204 pådjes, avou sacwants desséns, ki c' est nén marké d' kî.
Valintin Katayev
Valintin Petrovitch Katayev (riscrît ossu Catayef; e rûsse : Валентин Петрович Катаев), c' est on scrijheu k' a skepyî li 28 di djanvî 1897 et k' a morou li 12 d' avri 1986.
Il a scrît des romans, des noveles et des pîces di teyåte.
Djudjmint d' ses scrijhaedjes
I s' riskêye a critiker li pezansté di l' administåcion sovietike, mins a môde di comedeye, come divins «Dji vou vir Mioussev». Ses persounaedjes sont si univiersels ki cisse pîce la a stî rimetowe sacwants côps e walon.
Katayev Katayev Katayev
Hougnete
Ene hougnete (on dit eto : on coujhea, on houtea, on moulea, on pietchron), c' est on moncea d' four fwait so l' tchamp po co souwer on pô divant d' esse regregnî.
Istwere
On a fwait des hougnetes di tos tins.
Après l' guere di 14, on a cmincî a fé des gades: on tcherdjive li four so on tchessi d' troes pikets, tinous på dzeu, avou troes pietches inte di zels, metowes a 50 cm di tere. Come çoula, li four n' esteut nén a tere. ,
On a pupont fwait d' cojheas li djoû k' on a picubé.
Sourdants
Categoreye:Fenåjhe et awousse
Contes del Hôte Årdene (live)
thumb
Robert Mathieu (1922)
Robert Mathieu, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Mårcinele li 4 di måss 1922.
Contes del Hôte Årdene (live)
Contes del Hôte Årdene, ki l' tite est e francès Contes de la Haute-Ardenne, c' est on live sicrît pa Albert Lenfant eplaidî e 1980.
Sistinme ortografike
thumb|sistinme fonetike Lenfant Il est scrît e-n Alfabet Fonetike Eternåcionå; c' est motoit li seu live e walon k' a stî scrît di cisse manire la.
Robert Mathieu (1922)
Il aveut moussî a l' ALWAC e 1967.
Contes del Hôte Årdene (live)
Contnou
C' est des racontroûles, mins ki serént ossu voltî des etnotecses.
Robert Mathieu (1922)
Il a scrît des tchansons e walon.
Contes del Hôte Årdene (live)
Contnou
Elzès plaece a Djernetchamp (Nåfontinne), on hamtea k' i discrît å cmince do live.
Robert Mathieu (1922)
Riprins dins l' antolodjeye Fleurs littéraires dialectales de Wallonie (1970).
Contes del Hôte Årdene (live)
Sourdant
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Årdene Categoreye:Alfabet fonetike eternåcionå
Robert Mathieu (1922)
Mathieu, Robert (1912)
Coirdea d' botroûle
Coirdea d' boûtroule stantchî avou ene picete|thumb Li coirdea d' botroûle, c' est èn organe do fetusse, a môde di coirdea, k' el raloye å placinta del mame, et ki mousse dins l' coir al botroûle.
L' efouwaedje do coirdea d' botroûle si lome botroûlite.
Contnou do coirdea d' botroûle
N a ladvins:
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Ostetrike
Li societé des longuès pupes di tere (tchanson)
Societe Li societé des longuès pupes di tere, c' est ene viye tchanson e walon.
Elle a stî rtrovêye addé les Walons del Wisconsene. Adon, elle egzistéve surmint e 19inme sieke.
Budapesse
Budapesse, c' est l' mwaisse veye del Hongreye.
Djeyografeye
Metowe sol Danube.
Sourdants
Categoreye:Mwaissès veyes
Tonea
thumb|Des vîs toneas d' bwès thumb|Des toneas d' bire d' asteure On tonea, c' est on rond hena, fwait avou des clapes di bwès et des cekes, po-z î tni del bire, do wiski, di l' ôle, evnd.
Motlî
Les toneas classikes avént 200 lites.
On ptit tonea si lome on bari.
On tonea rsoyî e deus, et ki sieve di tene si loméve on schadrea.
Les toneas d' bwès estént fwait pa des tonlîs. On rlomé tonlî ki scrijheut e walon : Pire-Djôzef Dosimont.
On trawéve li tonea po ndè vudî l' bire, tot-z î metant ene tassale.
Après l' bwès, on-z a fwait des toneas avou des metås, pol bire, metans.
Les toneas d' fier di 200 lites ont divnou ene mezeure pol petrole.
Usteyes des tonlîs
Categoreye:Munujhreye Categoreye:Henas
Colesterol
Li colesterol, c' est ene molecule biyolodjike avou on nawea binzene.
Il est parint avou l' cortizone et l' vitamene K.
Colesterol dins l' sonk et crås sonk
Li colesterol e sonk a stî loukî come on mzura do crås sonk dins l' deujhinme mitan do 20inme sieke.
Categoreye:Biyotchimeye
Splawin
Li splawin u splawon, c' est ene maladeye del djonteure do djeret ås tchvås, k' est foirt målåjheye a médyî.
Senes del maladeye
Nosse biesse va xhaler cwand ele kimince a roter, mins ça lyi va passer cwand ele serè schandeye. C' est çou k' on lome on "xhalaedje a froed".
Ki : dins des cas foirt avancîs, li clepaedje si pout refoircî a tchôd.
Categoreye:Maladeyes des tchvås
Ene sacrêye pitite arsouye (roman)
Arsouye
thumb|(coviete) Ene sacrêye pitite arsouye (One sâcréye pitite ârsouye), c' est on roman e walon scrît pa Chantal Denis, et k' a vudî e 2010.
Rascourti
Catrene a dvou rprinde l' eterprijhe di s' pa k' elle esteut co tote djonne.
Po fé plaijhi a si ome, ele lyi "atchete" èn efant, tot bouxhant l' martchî djus ki c' est l' pa ki s' end ocupreut. Ca fé rizete a on gnognot des eures å long, ci n' est nén des mantches po ses bresses (p. 13).
Ça fwait k' nosse Kantin est aclevé tot lyi leyant fé ses cwate voltés... Et divni bénrade ene sacrêye pitite arsouye...
Sint-Djîle-dilé-Brussele
Sint-Djîle-dilé-Brussele (F Saint-Gilles-lez-Bruxelles, Ny Sint-Gillis-op-Brussel, Lt Municipium Sancti Ægydii Obbruxelæ), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, asteure ene comene, ki fwait pårteye del Ridjon d' Brussele.
Divins les vîs scrijhaedjes, «op Brussel» esteut ortografyî «Obbrussel».
thumb|Vijhnåve di l' Eglijhe Sint Biernåd eviè 1960
Tuzance walone
Gn aveut bråmint des Walons ki dmorént a Sint-Djîle.
Joseph Xhenemont, on scrijheu e walon î a vnou å monde li 11 di fevrî 1886.
Categoreye:Brussele
Luberciye
Luberciye, obén e Feller : Lubèrcîye ([FR] Liberchies), est on pitit ban del comene di Pont-a-Cele, e Province do Hinnot.
Misterdam
Misterdam ([NL] Amsterdam), c' est l' mwaisse veye des Bas Payis.
Djeyografeye
Elle est metowe dins l' province d' Holande Bijhrece. Mins nerén Misterdam n' est nén l' mwaisse veye d' èç province la.
Prezidint d' payis
On prezidint d' payis, ene prezidinte di payis, c' est ene djin k' est metowe al tiesse d' on metou dislaxhî payis ki rote come republike.
Povwer d' on prezidint (d' ene prezidinte)
I (ele) pout esse li vraiy(e) tchîf (tchîftinne) d' estat (ki c' est å pus sovint insi, matans e l' France, ås Estats Unis, e l' Aldjereye, e Venezwela), oudonbén aveur on role pus dlérin (come e l' Almagne, ou e-n Israyel).
*
Pôrçulinne
Del pôrçulinne, c' est on materio po fé totes sôres di belès schielreyes, foirt tchires et mo cazuweles.
Motlî
On lome del minme façon tos les cayets k' on fwait avou. Il estént vindous dins des botikes di pôrçulinne.
Imådjreçmint, li pôrçulinne est si fråjhûle k' elle a dné l' ratourneure «mariaedje å sacramint d' pôrçulinne» po on mariaedje nén e l' eglijhe.
Fijhaedje
Il est fwait a pårti d' ene sôre d' årzeye a pårt.
Dins les belès-letes e walon
On djåze di pavmints d' meur e pôrçulinne dins l' roman da Djôzef Mignolet, «L' amour a l' Alambra».
Sourdants
Categoreye:Materios Categoreye:Ahesses di manaedje
Tchession d' Hu
Li tchession d' Hu (e francès : fort de Huy), c' est on tchession ki s' trouve el veye di Hu e Walonreye. Ci tchession s' trouve so one gonxhire ki cayteye li Mouze. Ci tchession fout basti e 1818 sol plaece eyou ki s' troveve li tchestea d' Hu.
Philippe Dubois (pondeu)
thumb|Philippe Dubois, Lineart 2008
Philippe Dubois, c' est on pondeu walon, skepyî a Lobe li 4 di nôvimbe 1958.
Il sene ses ouves « Phébus ».
Cårire
Il a cmincî l’ pondeure a 30 ans. Il a espôzé ses prumirès pinteures figurreces e moes d’ octôbe 1980 å « Sålon Nåcionå Bedje » del SNCB. Il î a rçû li prumî pris do publik avou ene toele ki rprezintéve on batea ås vweles.
Di 1989 à 1990, il a stî mwints côps a Misterdam po studyî les ouves da Vincent Van Gogh. Si a-t i fwait bråmint des copeyes des toeles do grand mwaisse holandès.
Li pondeure da Philippe Dubois ès va adon tourner viè l’ årt absitroet ».
C’ est e moes d' decimbe 1998 k’ il a espôzé des pondeures absitroetes po l’ prumî côp e « Musée de la Porte » a Tubize.
Philippe Dubois a viké 35 ans å long dins l’ pitit viyaedje di Fontinne-Våmont divant d’ s’ astaler a Brussele.
Espôzucions avou leus hårdêyes
les deus hagnons shuvants sont co a rwalnijhî ene miete
Difoûtrinnès hårdêyes
Dubois Dubois Dubois
Tchambe (k' on bouxhe)
Categoreye:Esplôzifs Categoreye:Fiesses Ene tchambe, c’ est on pot d’ fonte, 15 cm so 15 cm hôt, k’ on bôre (mins nén dtrop) avou del poure divins et bouxhî al tere pol fé peter avou on brut d’ esplôzion.
Francortchamp
Francortchamp (F. Francorchamps), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Ståvleu.
Tchambe (k' on bouxhe)
Après l’ guere, on nd a fwait bråmint avou des doyes d’ obus rissoyeyes
Francortchamp
Tourisse
C' est a Francortchamp k' i gn a les zigzags do Circût d' Francortchamp, la k' les otos d' coûsse di Fôrmule 1 corèt li Grand Pris d' Beldjike.
categoreye:Toponimeye Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Tchambe (k' on bouxhe)
On bouxhive les tchambes dins les mariaedjes, cwand l’ cope rexheut del måjhon. C’ esteut des djins do viyaedje ki vnént fé cist ovraedje la. Mins gn aveut eto des bouxheus d’ tchambe di leu mestî.
On ndè bouxhe co å djoû d’ ouy li 15 d’ awousse a Lidje.
On nd a eto bouxhî dins les manifs (come li cene des ovrîs d’ Voswaguene e 2001-2002).
10 di djun
Li 10 di djun c' est li 161inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 162inme po ls anêyes bizetes), avou 204 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
8 di djun - 9 di djun - 11 di djun - 12 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
Emmanuel André
Emmanuel André, c' est on syincieu bedje, il s' est fé kinoxhou pindant l' cominxhmint del crise do cronivirusse.
10 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Emmanuel André
Cårire
Emmanuel André est on ricwereu sol microbiyolodjeye al UZ Leuven.
10 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Emmanuel André
Crise do cronivirusse
Il aveut aidî l' govienmint bedje pol disrecloymint eyet l' askepiance d' on sistinme di "testing and tracing".
Ombrire
Ene ombrire ou ombe ou ombion, c' est ene noere plaece dessinêye pa on coir k' ene loumire (sovint l' cene do solea tape dissu).
Categoreye:Fizike
Michel Azaïs
Michel Azaïs, di s' vraiy no Michel Pire, c' est on tchanteu e walon (ey e francès) do payis d' Lidje.
I rascoda li pris del Federåcion Walonreye-Brussele 2010 avou li stroete plake «C' est cial ki ça s' passe».
Azais Azais
Sidårniyon d' timpesse
On sdårniyon d' timpesse, eto lomé tornade, c' est on sdårniyon d' vints foû foirts ki polnut touwer on ome eyet disfwaire one måjhon.
Dins des sôres di romances (live)
Dins des sôres di romances, c' est on mexhon d' arimés da Lorint Hendschel eplaidî amon l' editeu Tétras Lyre l' an 2020, dins l' rîlêye lomêye «De Wallonie».
Les powinmes sont scrîts e rfondou walon.
Contnou
Li live rashonne des bokets saetchîs foû di sacwants ôtes mexhons d' arimés:
Egzimpes
<i> Po pretchî l' ewaermint, Dji m' frè cacaye, Dji m' frè yoyo, Dji m' frè cayô Ezès grandès aiwêyes Ki nourixhèt les niers di vosse divintrin vude. Cwand c' est k' dji di «aiwêyes», C' est les cenes di vosse sonk. Cwand c' est k' dji cåze di niers, C' est les cis ki s' tinkièt A môde di coide di viole e vosse badrike. Et cwand dji di «cacaye», Et cwand dji di «yoyo», C' est l' cayô ki stoprè vos grossès cråssès voennes. Ciste årgudinne, Dji vôreu k' nos l' tchantréns Po pretchî l' ewaermint Eshonne tertos Disca tant k' on soeye sôs Li djoû k' dji srè cacaye, Li djoû k' dji srè yoyo, Li djoû k' dji toûnrè a cayô.</i>
Prezintaedje sol waibe di l' eplaideu
Sourdant
Categoreye:Powezeye e walon Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés Categoreye:Lives sicrîts e rfondou walon
Die Zeit (gazete almande)
Il a skepyî e 1946.
Categoreye:Gazetes d' Almagne Categoreye:Gazetes e-n almand
Hougne
Categoreye:Fenåjhe et awousse
Rahougnaedje
Å cmince, on rahougnive å rustea.
Pu ont vnou les machines rahougneuses, saetcheyes pa les tchvås pu på tracteut come li pirouwete.
Dominne publik (ouves dizo abondroets)
thumb|100px|essegne do dominne publik (sins valixhance e l' djustice) On djåze di dominne publik po les abondroets d' oteur cwand ces-ci disparexhnut pår, et k' tolminme kî si pout siervi d' ene metowe ouve d' årtisse, come ça lyi plait.
Categoreye:Droet Categoreye:Årts
Belgische Unie - Union Belge
Li Belgische Unie - Union Belge ([WA] Union Bedje), c' est on pårti nén-foirt peuprece k' est ovrant pattavå e Beldjike. Il disfind ene Beldjike uneye yet l' famile royåle. Il est rwaitî tot-z estant on pårti d' cinte.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike
Dallas (såce)
Li dallas, c' est ene såce k' a stî edvintêye al mitan del dijhnêye 2010.
Istwere
Si cisse såce ci a stî edvintêye e 2014, elle esteut ddja cnoxhowe ût ans dvant. Come di djusse, c' esteut l' no d' ene såce d' on fime : Dikkenek.
Fôrmules
Gn a des fôrmules diferintes pol såce Dallas. Mins nerén, sacwantès dinrêyes dmeurnut les minmes :
Folk
Li muzike folk est ene muzike tradicionèle populère k'a sti moderniseye. C'est on inglicisme k'est arrivé è 1960 è françès, d'l'inglès "folk-song" "tchanson populère tradicionèle". On pout dire "Tchanteû d'folk". Adj. "Des groupes folks". Dins les groupes folks amerikins d'asteure, on pout trover Josh Ritter.
L' amour a l' Alambra (roman)
L' amour a l' Alambra (L'Amoûr à l'Alambra), c' est on roman istorike e walon sicrît pa Djôzef Mignolet e 1964.
Istwere do papîscrît
Il a stî wårdé pal famile do scrijheu. Pu prusté po scanaedje al Bibioteke des Lingaedjes del Walonreye e 2021. Adonpwis, li scanaedje a polou esse riwaitî po-z esse ritapé so l' Aberteke e 2022.
Plaçaedje dins l' espåce et dins l' tins
Li sinne si passe e l' Andalouzeye arabe, tins do ringne da Youssef prumî, k' endè l' mwaisse persounaedje omrin. Youssef prumî d' Gurnåde monta sol trône e 1333 et mora assaziné e 1354. Li sinne si passe après l' batreye di Salado (1340) k' on è djåze dins l' tecse. Metans don l' roman inte 1340 eyet 1354. Les sinnes si pasnut a Gurnåde, foiravant e l' Alambra. Pu a Almeria, eyet inte les deus veyes, dins l' Siera nevada.
Li mwaisse persounaedje femrin, c' est ene bowemyinne, Zoreyya. Sorlon li scrijheu, elle esteut dins les prumîs djupsyins k' avént-st abagué e l' Espagne.
World War Z (fime)
Categoreye:Fimes di syince-ficcion World War Z (k' on pôreut ratourner Dierinne guere daegnrece), c' est on fime di syince-ficcion k' a vudî e 2013.
L' amour a l' Alambra (roman)
Racourti
Li rwè Youssef I d' Gurnåde a rescontré ene djonne Bowemyinne, Zoreyya, pus bele ki l' djoû. I l' a priyî e l' Alambra por leye divni s' favorite. Ele provént des payis del Noere Mer ey a rôbalé tote l' Urope avou ses parints, ki sont moirts asteure, wangnant s' crosse tot dansant les danses des djupsyins.
World War Z (fime)
C' est les fwaitindjes da Brad Pitt, ki va rischeure si cmere et s’-t efant, tot pitant so les rîles, a moråjhe tchaeke dijh munutes, et po fini i schape tot l’ monde. Et gn a eto des moirts-vicants a flouxhe.
L' amour a l' Alambra (roman)
Racourti
Mins l' efant (elle est co tote djonne) s' anoye ladrî, ki c' est come ene prijhon d' ôr.
Al fén do cwareme, come tos ls ans, gn a ene grande fiesse å palå. Vo n' la-t i nén k' Zoreyya si leve et danser dvant tertos. Li rwè end est tot côrcî et l' reclôt dins s' boudwer, sins l' aler vey des djoûs et des radjoûs.
I finixh pa lyi pardoner et lyi dmande di l' acpagnter a Almeria po passer l' esté al mer, dilé l' emir Abderamane. Mins a ene fiesse dinêye pa l' emir, la k' gn a ene trope di bowemyin ki vnèt danser divant les priyîs, Zoreyya ni s' sait ratni, et monte sol sinne po danser avou zels. Al fén del danse, li såle clatche des mwins a tot spiyî, mins li rwè Youssef end est malåde. I dit a s' boy, Ali Boulouf : «Dimwin, ele doet mori».
Wårdaedje do suspinse
Al fén do setinme tchaptrê, Zoreyya est codånêye a moirt po-z awè dansé on deujhinme côp divant tertos, al fiesse di l' emir Abderrahmane, a Almeria, la k' i sont e «vacances d' esté». Mins Ali Boulouf, li droet bresse da Youssef, el voet skifter evoye a tchvå, après l' shijhe.
E mitan do nouvinme tchaptrê, Zoreyya djeure di n' pus rmete les pîs a l' Alambra. Li viye djupsyinne ki l' a rascoyî respond: «Ni djeure nén, mi efant ! Siermint d' amour et siermint d' sôlêye sont del minme famile.»
Dinêyes eciclopedikes
So:
Boket do live
**************
Sourdant
Alambra Alambra Alambra
Rifôrme di l' Estat Bedje
L' Estat Bedje a, disk' enute, kinoxhou shijh rifôrmes di l' Estat. L' adierça d' ces rifôrmes est d' fé del Beldjike èn Estat federå decintralizé (al plaece d' èn Estat unitaire decintralizé come li Neyerlande) eyet dvizé e troes redjons yet troes kiminåltés. vignette|Li [[Lambermont, ç' est l' måjhon då prumî, ubén del prumire, minisse bedje.]]
El bos d' l' Esperance (arimés)
El bos d' l' Esperance (èl bos d' l'Èspèrance), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Christian Thonet k' a rexhou e 2016 dins l' coleccion Odace.
I note l' accint d' après l' Lovire.
Les arimés sont ratournés e francès vizon vizu.
Li live a yeu li deujhinme pris al bate di scrijhaedjes del Lovire e 2014.
ISBN 978-2-917453-62-9
Prezintaedje
Gn a ene tiestire di deus vers. Adonpwis on tite. Et pu, li powinme di 12 vers.
Mårcinele
Mårcinele (la-monme, Mârcinèle, F. Marcinelle), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Sourdants
<References/>
Cérudjeye veterinaire
categoreye:Årtisyince Categoreye:Cérudjeye
thumb|Èn årtisse ki fwait ene botnire (Walonreye, 2003) Li cérudjeye veterinaire, c' est del cérudjeye ki s' fwait so les biesses. Cåzu tos les årtisses praticyins a leu boûsse operèt zels-minme les aclevåvès biesses.
Soyeuse
Ene soyeuse, c' est on rime-rame d' efant k' on tchante tot ployant eyet tinkyî les djambes da èn efant k' est metou d' coûtchî, ene djambe estant tinkieye sol tins k' l' ôte est rployeye, eyet todi pus roed.
Sacwantès soyeuses
Categoreye:Rime-rames d' efant
Bouroundi
Mwaisse Veye : Boudjoumboura (Bujumbura).
Sitouwåcion
Metou ene miete k' Ecwateur inte 2° eyet 4° d’ latitude Sud, çou ki vout dîre a pô près etur 225 km et 450 km pus bas k’ ene lene ki passe d’ Ess e-n Ouwess å bea mitan d’ l’ Afrike
Monzevås
C' est on payis d’ montagnes eyou ça monte et ça dischind a continouwer.
A pårt Boudjoumboura eyet l’ plinne coistrece di l’ Imbo so l’ boird del laetche Tanganica, on est todi å dzeu d’ 1500 metes di hôt, des côps minme a pus d’ 2000 mètes. La il î fwait froed mågré k’ on est e-n Afrike eyet toprès d’ l’ Ecwateur.
Vos dirîz k’ el « parfond Bouroundi » (sapinse ås Francès…) c’ est come el crosse d’ on gros pwin k’ a levé e fjhant des wagues. On pwin k’ åreut stî cût dins ene platene å hôts boirds et k’ après, on l' åreut leyî tchaire inte el laetche Tanganica, el Rouzizi (el ri pawou l’ laetche Kivou ès vude dins l’ laetche Tanganica) eyet l’ Acaniarou (el ri ki fwait limite avou l’ Rwanda divant di s' endaler divierser dins l’ laetche Victoria).
Avene
thumb|right|l' eglijhe Sint-Mårtén d' Avene
Bouroundi
Monzevås
Tossu lon k’ on rwaite, i gn a k’ des « tienes ».
Colnijhaedje
Colnijhî aprume des Almands, i fourit dné e mambornance al Beldjike al Påye di Versaye (1919). Ele li wårda disk' å dislaxhaedje li 1î d' djulete 1962.
Anêyes del mambornance bedje (1922-1962)
🇱🇰 Rwanda-Ouroundi
Prumirès anêyes di dislaxhance
Les Toutsis dimornut les mwaisses do payis disk’ aviè 2000.
Demografeye
Gn aveut 1.900.000 djins e 1952, eyet 11.178.921 e 2015.
Santé publike
Gn a bråmint do sida.
Alere
André Chauvaux, Li Bouroundi,  73, esté 2015.
<!-- ''Patatras... lès fis dès Tutsi qui s’avint sauvè an.n-Uganda an 1959 sont d’pus an pus mau vûs pa lès-Ugandais. Come Habyarimana n’ veut nin lès vîr èrvèni, i vont mwin.ner ‘ne opèracion militêre an 1990 pou fonci l’uch... mais v’la qu’ lès Françès voleneut au sècoûrs dè l’armêye Rwandaise qui n’ vaut nin ripète... èyèt c’èst l’dèbandâde...
''Lès payis d’ l’ « Organisation de l’Unité Africaine » vont waiti d’arindji lès bidons pou pèrmète aus TUTSI d’Uganda d’ èrvèni dins leû payis èyèt d’pus (mais ça s’ra l’ pus dûr...) d’ « organiser le partage du pouvoir ». Ca, c’ét èn-ocha qui s’mèteut d’ trèviès dins l’ goyi dès dirigeants HUTU du Rwanda èt d’ leûs coûrtisants... Habyarimana risqueut gros an.n-acsèptant... I djeut wêy audjôrdu...i frêneut l’ land’mwin...
''Tèrmètant on s’organise pou bârer l’ route a cès Tutsi la... èy’ on s’èquipe ! A GOMA (au Zaïre) èy’ a BUJUMBURA (au Burundi), c’è-st-in balèt d’aviyons dès mwès durant pou amwin.ner dès tones èyèt dès tones dè machètes, d’ armes èt d’ municions pou l’armêye rwandaise (èyèt lès Interhamwe èt lès miliciens...) !
''An 1994, scrans d’ratinde, v’la qu’ lès TUTSI d’ Uganda r’vèneneut aveu dès troupes bin prèparêyes... L’armêye rwandaise nè peut pus compter tout d’ chute su lès Françès... Pou gangni du timps, Habyarimana s’è va a ARUSHA (an Tanzanie) pou convinque l’OUA dè s’bone fwè... mais s’n’ aviyon è-st-abatu au momint qu’i rinte a Kigali. C’a stî l’ signal du massacre...èyèt l’ boutch’rîye va durer trwès mwès... 1.000.000 d’môrts stindus su lès vòyes, dins lès-èscoles èt lès-èglîjes... 10 paracommandos bèljes sont massacrès au camp militêre dè Kigali... d’zous lès-îs du Gènèral canadien d’ l’ ONU qui passeut pâr la dins s’vwètûre... D’vos fé « cadau » dès dètâys...
''Eyèt l ‘ pus dûr a c’te-eûre pou lès « survivants » c’èst d’yèsse come roubliyis, tèrmètant qu’ lès « boutchîs » sont rlachis èt font l’ fiêr d’vant leûs victimes...
''Avéz d’ja vû in tchin qui brayeut après-z-awè stran.nè ‘ne poûye ? Cès djints la n’ont pont d’ èrgrèt... on leûs-aveut stitchi dins l’ tièsse qu’ lès Tutsi c’ét come dès cancrelats... D’ai l’idêye qu’i-z-ont toudi ça dins l’ tièsse !-->
Sourdants
Categoreye:Mîtrinne Afrike *
Ouves da Simone del Golete (arimés)
Ouves da Simone del Golete, c' est ene ramexhnêye d' arimés da Simone Leroy parexhowe e 1976, come limero speciå des Cayés walons.
On pout etinde Simone Leroy dire li prumî powinme do live, Pâtêr, al difén d' ene emission Télétourisme (RTBF) k' a stî eredjistrêye e 1983.
Sacwants des powinmes do live (so l' Aberteke)
Sourdants
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Enzivå
Enzivå (dins ene fråze, ossu : a Nzivå) (e scrijha Feller (è)n'zîvå; F. Ensival), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vervî, el province di Lidje.
Djeyografeye
Raiwêye pal Vesse
Nupedia
vignette|Logo då waibe. Nupedia esteut ene libe eciclopedeye askepyî på Jimmy Wales (onk des deus askepieus d' Wikipedia), li 9 di måss 2000. Li diferince etur les deus libes eciclopedeyes est ki tolmonde pout contribouwer so Wikipedia, ç' ki n' esteut nén l' cas d' Nupedia, wice soulmint des sincieus polnut scrire dzeu. Ci waibe a disparexhou li 26 di setimbe 2003.
Fåcnidîs
Les fåcnidîs, c' est l' famile des fåcons.
E sincieus latén : Falconidae
Discrijhaedje
Les fåcnidîs, c' est des moxhets k' ont des pondantès aiyes.
Beacôp did zels sont-st aclevåves, et eployîs el fåkinreye.
Vicaedje
Årvier des ôtes moxhets, les fåcnidîs, come sovint les oujheas d' nute magneus d' tchå :
Sourdants
Categoreye:Moxhets Categoreye:Familes des biesses
87
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 87 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Discrenlaedje
Categoreye:fijhaedje d' imådjes Li discrenlaedje (anti-aliasing en inglès), c' est ene tecnike po rinde li cotoû des letes u des imådjes pus doûs, nén a môde d' acrin.
Li discrelaedje est eployî dins li fjhaedje d' imådjes.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "discrenlaedje", alez s' vey e splitchant motî.
Guere d' Irak
Li guere d' Irak, c' est ene guere k' a oficîremint cmincî li 20 di maus' 2003, pa l' abrocaedje des Amerikins et leus Aloyîs (bråmint les Inglès) e l' Irak, adon moenné pa Saddam Housseyn.
Elle a staté li ....
Mwaissès piceures
Li cåze di ciste accion la, sorlon G.W. Bush, li prezidint des USA d' adon, c' esteut ki l' Irak aveut des åres di mierdistrujhaedje et des åres tchimikes.
Marcel Evrard
Marcel Evrard, c' esteut on scrijheu e walon ki provneut d' Mamjhoû (Marbé).
Guere d' Irak
Mwaissès piceures
Li guere classike d' abrocaedje n' a nén duré lonmint. Bagdet a toumé li ... Pu Saddam Housseyn a stî apicî da li ...
Marcel Evrard
Ouve e walon
Il esteut dins les askepieus do Noer Boton; c' est minme lu k' a trové l' tite di ç' gazete la.
Pî-notes
Evrard, Marcel
Guere d' Irak
Mwaissès piceures
Mins après, totès sôres di tropes di rezistants, d' Irak et d' ådfoû (sovint rwaitîs come des combatants po Al Qayida) ont moenné ene gueriya disconte les Amerikins et l' årmêye oficire irakyinne ki s' bateut avoy zels.
Termetant, il askepia ene guere civile inte les Irakyins, aprume les Chiyites (sipotchîs do tins da Saddam) et les Sunites (ki cmandént l' payis davance).
E moes d' may 2008, on contéve dipus d' 4000 touwés dins les sôdårds amerikins, et des dijhinnes di meyes dins les Irakyins, sôdårds, rezistants et civils. Sins conter les pietes etrindjires (Inglès, Itålyins, combatants arabes d' El Qayida, eployîs des societés d' såvrité, evnd.)
Li guere d' Irak åreut costé å Stats Unis dipus d' 3000 miyårds di dolårs (disk' å moes d' avri 2008).
Li Beldjike et les ôtes payis d' Urope eyet l' guere d' Irak
Li Beldjike a todi stî disconte l' evoyaedje di tropes e l' Irak. E 2003, li govienmint da Guy Verhofstad, la k' c' esteut Louis Michel minisse des Afwaires etrindjires, a minme metou des xhames el voye des Amerikins cwand i volît trevåtchî l' Beldjike avou do materiel militaire da zels k' esteut e l' Almagne, et l' evoyî e l' Irak. Å livea uropeyin, i tnént avou les payis disconte del guere, come li France (dizo l' moennance da Jacques Chirac) eyet l' Almagne (da Stöber).
Årvierdimint, les Espagnols, les Itålyins, les Portuguès, les Polonès les Roumins et co ds ôtes, ont-st evoyî des sôdårds si bate avou ls Amerikins e l' Irak.
Hårdêyes difoûtrinnes
(so l' Aberteke)
Vivele
Vivele, oubén e Feller : Vîvèle ([FR] Viesville), c' est èn ancyin pitit ban del comene di Pont-a-Cele, e l' Province do Hinnot.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Kirguizistan
Li Kirguizistan, oudonbén li Kirguiztan, kécfeye lomé li Kirguizeye, d' ès veur no li Republike kirguize eto, est on payis d' Azeye ey ene ancyinne RSS.
Bôdrindje
Bôdrindje (F. Botrange, almand Bodrange), c' est on hamtea del Rubiveye.
Il est cnoxhou pa s' tour, et pår lomé "al tour" (la-minme al tôr, F. signal de Botrange). Mins gn a eto ene sitindêye ki fwait bén on km2 åtoû del tour ki s' lome so Bôdrindje, dizo Bôdrindje.
Djeyografeye
🇱🇰 «Tour di Bôdrindje» Li bute Baltia, 7 metes hôte, monte a 700 m ådzeu do livea del mer. Adon, Bôdrindje avind les 693 metes; c' est l' pus hôt pont del Walonreye, et pår del Beldjike.
Istwere
thumb|Bône des troes vîs payis So Bôdrindje, gn a ene bône ki mostere li resconte di 3 vîs payis :
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Beldjike Categoreye:Walonreye
Tins fouzeure
* vignette|Tins fouzeure. Li tins fouzeure (on scrît eto tins foû-z-eures, on pout eto dire libe tins), c' est l' tins k' on-z a da sinne, po fé çk' on vout, foû des eures d' ovraedje ubén di l' escole.
Gn a ladvins les shijhes, les wekenes et les condjîs.
A ces moumints la, on pout bouter a on pasmint d' tins.
On pout eto fé do spôrt u do tourisse.
Po les pinsionés, s' i vlèt, tot leu tins pout esse "fouzeure".
Istwere
El tins fouzeure a stî bén veyou amon les greks do Vî tins. Elle aveut stî eto bén veyowe pa les crustins disk' al fén do Moyinådje.
Al dilongue do 20inme sieke, les djins ont yeu todi dpus d' libe tins.
Salsa
Li salsa, c' est ene muzike fwaite come ene såce di tchanson latinamerikinne avou do rok.
C' est eto l' tire di danse ki va avou cisse muzike la.
Elle est rashiowe so ene sôre di muzike di Couba k' on lome li mambo.
Li pus cnoxhowe salsa e walon, c' est, sins manke, "El mambo del loke a rlocter, ki cmince avou on djeu d' mot "sale, ça" / salsa :
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Muzike
El mambo del loke a rlocter (tchanson)
Elle est tchantêye pa William Dunker. Li rite, c' est del salsa. Dis la li djeu d' mot del prumire fråze :
Elle a rexhou sol plake "Ey adon".
Alére
André Gauditiaubois : "Avå li ptite istwere del tchanson e walon, tot shuvant ene loke a rlocter eyet l’ mwaisse rilocteu", Li Rantoele l° 51, erî-såjhon 2009.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Vint d' Schoice (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon Vint d' Schoice (Vint d' chwache), c' est ene ramexhnêye di haycous, sicrîts pa Georges Smal, eplaideye e 1953 (limero a pårt des Cayés walons, valant po les moes d' djanvî et fevrî.
C' est l' prumî eplaidaedje do scrijheu, k' el va fé mussî a djonds pîs dins l' «Parnasse» del «Djermêye 48».
Contnou
Ene cwarantinne di courts powinmes (såf deus: «On m' a dit, Angoxhe» eyet «Les voyes»).
Corwaitaedje
da Maurice Piron, divins La vie wallonne 4/1954, p. 294-297.
88
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100
83 | 84 | 85 | 86 | 87 | 88 | 89 | 90 | 91 | 92 | 93
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 88 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Al fosse al diele (roman)
Al fosse al diele, c' est on roman e walon sicrît pa Hinri Matterne et k' a rexhou e 2006.
C' est on roman etnografike ki, inte li spoûle romantrece, nos splike les pondants et les djondants di l' ovraedje d' ene fosse al diele.
Gn on motlî d' cénk pådjes metou å coron do live.
Aidance
Po les ca et les ma tecnikes, Hinri Matterne a yeu l' aidance da Ferdinand Marlet, on fén cnoxheu des fosses d' Andwè et d' Nanene.
Cotaeyaedje do live
Fosse
Colesterol e sonk
Li colesterol e sonk, c' est l' livea do colesterol divins l' sonk.
Ci chife la a stî loukî come on mzura do crås sonk dins l' deujhinme mitan do 20inme sieke.
Valixhances
On dnéve les chifes shuvants el deujhinme mitan do 20inme sieke
Categoreye:Medcene Categoreye:Biyotchimeye
Henri-Joseph Raxhon
Henri-Joseph Raxhon, c' est on scrijheu e walon k' a vnou å monde a Enzivå li 10 di djanvî 1843. Il a morou a Heuzî li 2 d' djanvî 1908.
I scrijheut tos arimés.
Riprins dins l' Antolodjeye di Vervî.
Des fråzes da sinne sont rmetowes dins l' Motî d' Vervî.
Di s' mestî, il esteut prôpietaire d' ene filateure di linne a Vervî. Mins i vinda si oujhene et divna rintî.
Ouve
Sacwants d' ses scrijhaedjes fourît eplaidîs dins ene ramexhnêye d' arimés "Portraits, tåvleas, glawes et lawes k' a moussî foû e 1900.
Crås sonk
Li crås sonk, c’ est ene atuze di docteur come cwè, cwand on va fé ene prijhe di sonk, et k’ on a do colesterol dins l’ sonk k’ est trop hôt, c’ est k’ on magne trop crås.
Henri-Joseph Raxhon
Corwaitaedje di si ouve e walon
Tos ses scrijhaedjes e walon ont come tinme li vicåreye di tos les djoûs d' on bordjoe. Pormoennådes, fiesses, corwaitaedje des djins åtoû d' lu, response sibarante.
Lune
Elle lût del nute, loumêye do Solea, dizo diferinnès aparances, ki rivnèt pareymint tos les 27, 28 djoûs.
C' est l' veye do monde (roman)
Categoreye:Romans e walon thumb|Coviete do live C' est l' veye do monde (<SMALL>C'èst l' vîye do monde</SMALL>), c' est on roman da Lucyin Somme, eplaidî e 2008 dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon.
Lune
Cwårtîs del lune
🇱🇰 Cwårtîs del Lune
Bates del lune et do solea
Cwand l' Lune passe divant l' Solea, do djoû, on dit k' i s' batèt eshonne : ça fwait ene eclipe.
Li Lune dins l' mådjinaedje des djins
Li Lune intere dins bråmint des fåves do vî vî tins.
Dins l' deure lune, on voet èn ome, k' on lome Bazin u Burnot.
C' est l' veye do monde (roman)
Les persounaedjes sont foirt "al pådje". Djan, li mwaisse persounaedje, est fijheu d' reclames po ene adjince di pub.
Et ç' si feme, Lina, ki l' a bôré do dzeu des montêyes, po k' i tchaiye al valêye, avou deus bresses siketés, et sins pus saveur cåzer ? Vacobén k' el tiesse est todi boune. Mins kimint lzî fé saveur ? Aprume a Carole, li ptite rossete infirmire k' a l' air di prinde tant asteme a lu.
Lune
Li Lune dins l' mådjinaedje des djins
Li lune esteut onk des mwaisses sudjets des scrijhaedjes romantikes. Did la, les lomaedjes e walon : "Bele" et "Beaté".
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Astronomeye *
Pucele (plante)
Categoreye:Plantes
Henri-Joseph Raxhon
Corwaitaedje di si ouve e walon
Pont d' tuzaedje filozofike ou politike.
Pucele (plante)
Li pucele (on dit eto : ..., ...), c' est ene plante avou des blankès fleurs, k' aparexhe li prumire après l' ivier dins les climats come li ci del Walonreye.
Galanthus nivalis
Mins gn a des ôtès sôres di puceles.
Li pucele come essegne
Elle est mostrêye dins l' essegne do viyaedje di Dobrin, e l' Tchekeye.
Josh Ritter
Josh Ritter (skepyî li 21 d'octôbe 1976) est on tchanteu-compôzeu èt guitårisse amerikin. Il a, åtoû di lu, li Josh Ritter & The Royal City Band, on orkessee rock and roll amerikin. E 2006, Josh Ritter a sti cité comme onk des "100 pus grands tchanteûs-compôzeus vikant" pâr li Paste magazine. Ritter a on stile muzikal amerikin èt a mwints côps sti comparé rimetou à Bob Dylan, Bruce Springsteen èt Leonard Cohen.
Josh Ritter a skepyî à Moscow, Idaho, e 1976, di deûs parints neurologues. Djonne ome, après awè etindou di Johnny Cash èt Bob Dylan li tchanson "Girl from the North Country" d'ses parints, il a sayî di scrîre des tchansons so on luth ki si pere aveut fé, divant di lèyî li luth po atchter si prumîre guitåre à K-Mart. Ritter a sti à l'Oberlin College po studî les neuroscyinces mins s'est reoriyinté pus tård viès l'"histware amerikine å d'truviès del muzike folk narrative". A 21 ans, Josh enrègistre si prumî album "Josh Ritter" å studio d'enrègistremint do campus. Après awè riçou si diplome, Josh va enn' Escôsse al School of Scottish Folk Studies po chij moes. Josh ratorne enn' Idaho po sacwants moes, divant d'daler à Providence, Rhode Island, pu à Somervile, Massachusetts, eyou k'il årè des ptits jobs èt djouwe so des libès scènes.
Crås sonk
Et cwand on magne trop crås (dj’ ô bén : des amagnîs avou del crås seurs bôrés), on a bråmint dpus d’ tchances d’ atraper des maladeyes di cour et des ecdûts.
Les docteurs vos scrijhèt adon ene drouke po fé baxhî l’ colesterol dins l’ sonk, del famile des statenes.
Corwaitaedje di l’ atuze do crås sonk
Li colesterol, ci n’ est nén les cråxhes di l’ amagnî ki passèt dins l’ sonk. Cesses-la, c’ est les cråssès proteyenes. C’ est zeles, k’ on pôreut dire ki rindèt l’ sonk crås.
Ces crås blandoûs la sont foirt grosses ; ele so polèt astoker dins les ptitès voennes, et stoper l’ arivêye do sonk dins l’ texhou k’ est raiwé par zeles. Et c’ est l’ infractusse.
Asteure, est çki l’ colesterol dins l’ sonk mostere bén li sôre d’ amagnî k’ on magne. Et fé baxhî ci-la, est çki c’ est fé baxhî l’ risse d’ atraper des racros å cour ou dins les voennes (metans èn accidint ås ecdûts do cervea)
Henri-Joseph Raxhon
Sourdants
Raxhon
Crås sonk
Efets dléreces des statenes
Li colesterol, c’ est ene molecule biyolodjike ki rshonne a bråmint des ôtes prodûts do coir (metans : li cortizone, ou l’ vitamene K). Les prodûts k’ abaxhèt l’ colesterol espaitchèt eto li produjhaedje di sacwants ôtes prodûts come li cowinzime K3, on controcsidant. Ces prodûts la (les controcsidants) espaitchèt l’ aviyixhmint des celules. Leu manke va dner pus åjheymint des roumatisses.
Ricete po n' nén atraper l’ crås sonk
I gn a k’ a :
Categoreye:Medcene Categoreye:Sonk Categoreye:Biyochimeye
Wiski
Li wiski, c' est ene sôre di djaene gote, fabrikêye aprume e Scôsse, fwaite avou do oidje, et k' a meuri dins des toneas d' tchinne.
Fråne-dilé-Gochliye
Fråne-dilé-Gochliye, (la-minme, Fraune F. Frasnes-lez-Gosselies), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes do cotoû po divni li novele intité des Bons Viyés, el province do Hinnot.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Ribetchfessaedje di letes
On rbetchfessaedje di lete (u metateze), c' est cwand deus letes (avou å pus sovint li lete R) candjnut d' plaece dins on mot, eneviè li bodje etimolodjike, u on mot del minme famile.
On djåze eto sovint di rbetchfessaedje tot rmetant les mots walons ås sfwaits mots e francès :
Måstraik
Måstraik, lomé kécfeye eto « Li Traik » ([NL] Maastricht), c' est l' mwaisse veye del province do Limbork, el Neyerlande.
Ribetchfessaedje di letes
Ribetchfessaedje årgår di sfwaits mots e francès
Categoreye:Linwince Categoreye:Sons et letes do walon
Måstraik
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Bas Payis Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye
Grand blanc fåcon do Nôr
Facon Facon Li grand blanc fåcon do Nôr, c' est l' pus grand di tos les fåcons.
Il est cåzu tot blanc sol vinte, et des côps sol dos. Mins i pout esse eto pus gris.
Årvier do fåcon perlin, i n' a pont d' grijhès moustaetches.
Falco rusticolus
Famile : Fåcnidîs
Spårdaedje
E l' Urope, i dmorèt sol Norvedje, l' Izlande, li Growenlande.
I vnèt passer l' ivier el Suwede, el Finlande et al Bijhe del Rûsseye.
Discrijhaedje
Li frumele est bén pus grande ki l' tîçlet.
Furfô
thumb|left|125px|Furfô, l' eglijhe. thumb|right|250px|Furfô, vî cinse.
Furfô (fr: Furfooz), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dinant, el province di Nameur.
Rezieve naturele di Furfô
Fotos del rezieve naturele di Furfô.
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Betchfessî xh
thumb|Tåvlea scolrece do betchfessî xh et ses disfondowes thumb|Les mots avou on rodje "xh" sont dins des fråzes do [[Tchant des Walons.]] Li betchfessî xh, c' est li scrijha XH eployî come betchfessî scrijha po des mots ki sont prononcîs avou ch so Nameur, Tchålerwè eyet l' Basse Årdene mins avou on shoflé H après Lidje, çou ki lzî dene on prononçaedje tipike e s' payis la, riwaitî come ene piceure idintitaire do walon.
Li betchfessî XH est l' pus cnoxhou des betchfessîs, li ci k' on håynêye li pus voltî po-z espliker ci sistinme di scrijhaedje la.
Po les Lidjwès, li prononçaedje do betchfessî XH est l' minme ki l' ci des betchfessîs JH eyet SCH.
Egzimpes
L' egzimpe k' on rvént todi dsu, c' est :
Portant, al fén des mots, li betchfessî xh si prononce voltî come on ixh-låte; i pout minme rider po divni on son F :
Betchfessî XH et sistinme des cossounes
Li betchfessî XH riprezinte todi ene deure cossoune. Eto, les voyales metowes padvant ni sont nén ralongueyes a tot côp bon.
Nos d' plaeces
Li scrijha XH ki rprezinte li betchfessî XH si rtrouve dins bråmint des nos d' plaeces del Walonreye : Xhindlesse, Xhindmåle, Xhizogne, Xhofrai, Xheneumont.
Uzaedje do scrijha XH come betchfessî
Ci fourit li cwatrinme betchfessî scrijha, après ea, å, ô). Il a stî accepté do côp pal Tåvlotêye rifondaedje del Rantoele. Et passer sins må sins rujhes å Raploû d' Tchålerwè sol rifondaedje (1996). Portant les wårdiveus lyi rprotchît padrî di scrire li lete X, adon ki cisse lete la n' egzistéve nén dins l' sistinme Feller.
Hårdêyes difoûtrinnes
XH Categoreye:Sons et letes do walon Xh
24 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
22 d' djanvî - 23 d' djanvî - 25 di djanvî - 26 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
25 di djanvî
Li 25 di djanvî, c' est li 25inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; gn a co 340 djoûs (341 po ls anêyes bizetes) po-z avni al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
23 d' djanvî - 24 di djanvî - 26 di djanvî - 27 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Fadêye
Ene fadêye (on dit eto: ene tåte, ene tårtene), c' est èn amagnî fwait d' deus pîces di pwin, avou ene sacwè inte les deus.
Mins on pout ossu ni mete k' ene pîce, ou ene biscote (dimeyès fadêyes).
Dins les belès-letes e walon
Categoreye:Amagnîs
Escôsse
thumb|Payizaedje di Scôsse Li Scôsse u l' Escôsse, c' est l' pårteye bijhrece do Rweyåme Uni.
Ça a stî tot on tins on dislaxhî payis. Co asteure, les Scôswès (u Scotchs) si waitnut come ene nåcion. Ci statut la est oficire dins l' fotbal et aprume dins l' rugbi (tournoe des cénk u shijh nåcions).
Mwaisse veye : Edimbork
Lingaedjes :
Djeyografeye
Å Bijhe, n a-st ene såvadje contrêye, foirt touristike, les Hôts Payis (Highlands).
Economeye
Mwaisses fijheus d' wiski.
Rilidjon
Les Scotchs sont protestants e l' pus grande pårteye; mins gn a eto des evecresses (inglikins). Li Scosse a on tchantaedje tipike po psåmter, ki ravize les tchantaedjes corsikins ey etiopyins.
Hårdêyes difoûtrinnes
On scrijhaedje so les Hôts Payis di Scôsse (so l' Aberteke)
Tchantaedje di psåmes på Scotchs (so YouTube)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Grande Burtaegne Categoreye:Cåzu-payis
Trésor de la Langue Française Informatisé
Li Trésor de la Langue Française Informatisé, c' est on motî francès-cåzant sol waibe, eplaidî på l' Institut National de la Langue Française e 1990.
Cawete -eu acawêye a on no
Li cawete -eu acawêye a on no ou cawete -eu 2, c' est ene vicante cawete, mins nén foirt produjheuse k' on pout stitchî so sacwants mots po fé l' no d' ene djin k' a on mestî ou ene ocupåcion a vey avou l' bodje. Foiravant les djouweus d' sacwants instrumints d' muzike
Djouweu d' instrumints d' muzike
Po les djouweus d' instrumints d' muzike, on trouve sovint on no avou l' cawete -eu po mostrer ki l' djouweu n' est nén vormint èn ome di mestî.
Femrin
Li cawete -eu a on femrin avou l' cawete -euse (mins nén avou l' cawete -resse).
Noûmots
Bråmint des mots avou l' cawete -eu 2 ont stî des noveas mots a on metou trevén d' l' istwere. Il ont skepyî naturelmint (acordeyoneu, petroleu, waloneu, machineu)
Les dierins ont stî askepyîs pa les rfondeus (pipsakeu, åbsoneu).
Sacwants sustantifs avou l' cawete -eu acawêye a on viebe (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Eu
Tumion
Tumion ([FR] Thiméon), c' est on ptit ban del comene di Pont-a-Cele, e Province do Hinnot.
Disrashonnaedje del Yougoslaveye
Li Disrashonnaedje del Yougoslaveye va di 1991 a 2008.
C' est l' viye Republike federåle socialisse di Yougoslavie ki s' pårtixh a shijh dislaxhîs payis ey on ptit cåzu-payis.
Cronolodjeye
Li disrashonnaedje atake e 1991-1992, cwand cwate des shijh republikes federåles (Sloveneye, Crowasseye, Bosneye et Hezgurlinne.
E minme trevéns, gn a des sôdårds di l' ONU ki sont metous el Bosneye ey e Cossovo, ene province otonome del Serbeye.