cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yvon Laurent
Di s' mestî, il esteut dins l' acsegnmint speciå (sicoles po les efants nén come les ôtes).
A costé di ses scrijhaedjes e walon, il a eto scrît des lives e francès.
Il est eto on pondeu, et on mwaisse tchanteu dins les tchantreyes.
Ouve e walon
Ses scrijhaedjes sont des sovnances, des arimés (pår des cis po ls efants) et del prôze nén racontrece.
Els a-st eplaidî dins l' Bourdon (sovnances), dins les Noveles des WASAB (arimés), et dins l' Rantoele (prôze nén racontrece).
Il a dmoré a Welin pu a Mson.
Hårdêye difoûtrinne
Laurent
1733
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Désiré Martin
Il a skepyî a Nameur li 11 di fevrî e 1878. c' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.
1733
anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750
Désiré Martin
Sacwants d' ses tecses ont parexhou dins Les Cayés walons.
1733
1728 | 1729 | 1730 | 1731 | 1732 | 1733 | 1734 | 1735 | 1736 | 1737 | 1738
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1733 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Boure
Li boure, c' est l' cråxhe k' i gn a dins l' laecea.
Discrijhaedje
Li boure est djaene cwand les vatches sont e waidaedje. E l' ivier, s' i gn a pupont d' yebe dins l' fôraedje, i dvént blanc.
Produjhaedje do boure
I fåt bate li laecea, k' a ddja ene miete ripoizé (deus troes djoûs) po-z aveur do boure.
Il esteut sovint prezinté e brikes d' ene live.
Valeur nourixhrece
Li boure esteut loukî come èn alimint d' grande valeur. Tuzez å spot come "promete dipus d' boure ki d' froumadje". Li coujhnaedje å boure a todi stî waitî come on lucse.
Li boure a stî disvalorijhî diviè les anêyes 1970, a cåze di s' grande contnance e seurs di cåxhe bôrés, adon ki sereut ene cåze des maladeyes do cour et des ecdûts do sonk.
Li mwais eployaedje des ôles (tchåfêyes trop foirt) a rindou des galons å boure dins les anêyes 2010.
Categoreye:Amagnîs Categoreye:Cråxhes Categoreye:Laecea
Piereuse
Categoreye:Lidje Li cwårtî d’ Piereuse a Lidje prind padrî l' Palås des Princes-Evekes et monte sol Citadele.
Divè l’ an 1000, Notdjî a rloyî les eglijhes di Lidje etur zeles pa ene grande fortificåcion.
Po trover les pires, i n’ a yeu k’ a drovi ene cårire djusse dins l’ cwårtî ki nos ocupe enute.
Guy de Maupassant
Guy de Maupassant, c' esteut on scrijheu francès (ki scrît e francès).
Il a skepyî li 5 d' awousse 1850 ey a morou li 6 di djulete 1893.
Ouve
So dijh d' tins, i scrijha 300 noveles et ût romans.
Maupassant Maupassant
Bulgareye
L' aiwe di Danube fwait l' frontire inte li Bulgareye eyet l' Roumaneye.
Istwere
Les Bulgåres, on peupe di nindje turke di l' Azeye cintråle, s' ont vnou maxhî avou les dmorants slåves viè l' fén do 7inme sieke eyet askepyî l' prumî Estat bulgåre e 681.
Dins les siekes shuvants, li Bulgareye a stî e margaye avou l' Impire Bizantin åd fwait di leu plaece dins les Balkans, mins al fén do 14inme sieke li payis a passé dzo mambornance di l' Impire Otoman.
Li Bulgareye ridivna-st indepindinte e 1878, come ene principåté otonome, et fourit rclamêye on royåme plinnmint indepindint e 1908. Di 1912 a 1913 li Bulgareye ourit-st a vey avou l' Guere des Balkans, ene shûte di conflits avou ses vijhéns, ki fjha candjî l' sitindêye do payis sacwants côps. Tins del prumire guere daegnrece et pus tård del deujhinme guere daegnrece, li Bulgareye si bata do costé des pierdants.
Li Bulgareye touma dzo mambornance di l' Union sovietike après l' deujhinme guere daegnrece eyet divni ene Republike Populaire e 1946. Li moennance comunisse finixha-st e 1990, cwand l' Bulgareye rifjha des vôtaedjes multi-pårtis.
E 2003 li payis si meta do costé des Estats Unis ey evoyî des sôdårds pol guere siconte di l' Irak. E 2004 elle radjonda l' OTAN, eyet vôreut radjonde l' Union Uropeyinne po 2007.
Politike
Li prezidint del Bulgareye est tchoezi pa des eleccions direkes po ene termene di 5 anêyes, eyet l' droet di s' riprezinter po on deujhinme mandat. Li prezidint est li tchîf di l' Estat eyet li cmandeu e tchîf di l' årmêye. C' est eto li tchîf do Consey Consultatif pol Såvrité Nåcionåle, eyet, mågré k' i n' pout nén prinde l' iniciative pol fijhaedje des lwès, i pout tofer ritourner on propôzaedje di lwè po pus di discutaedje, mins nerén li pårlumint pout passer houte do veto do prezidint avou on vôtaedje al madjorité simpe.
Li pårlumint unicamerå, lomé l' Assimblêye Nåcionåle (Народно събрание, Narodno sabranie), a 240 deputés ki sont tchoezis po cwatre ans pa vôtaedje populaire. Les vôtaedjes sont po des pårtis ou des cowalicions di candidats, avou des djivêyes di vôtaedje diferinnes dins tchaeke des nouv pårtixhaedjes administratifs. On pårti ou ene cowalicion doet aveur on minimom di 4% d' vôtaedjes po-z aveur des sidjes å pårlumint. Li pårlumint vôte les lwès, decide do budjet, do calindrî des eleccions prezidinciåles, tchoezixh et dismete li prumî minisse eyet ls ôtes minisses, fwait les declaråcions d' guere, decide do disployaedje di sôdårds åd foû do payis, eyet l' ratifiaedje des acoirds eyet påyes eternåcionås.
Redjons
Imådje:NUTS BG Level 1 and 2.png Redjons di Bulgareye
Dispoy 1999 li Bulgareye est pårteye e 28 redjons (области, oblasti; singulî област, oblast), après aveur sitî pårti e 9 provinces dispoy 1987. Totes les redjons sont lomêyes d' après leu mwaisse-veye, avou l' mwaisse-veye do payis ki fwait ene redjon da sinne (София-град, Sofiya-grad, Sofia-veye):
Imådje:Bu-map.jpg
Mape del Bulgareye
Djeyografeye
Li Bulgareye comprind les redjons classikes di Trace, Mizeye eyet Macedône. Li sud-ouwess do payis a bråmint des monts, avou li pus hôt mont des Balkans, li Mont Moussala, 2.925 metes hôt. Li coirdea d' Monts des Balkans trevåtche li payis do levant å coûtchant, å Nôr del fåmeuse Vå d' Rozov. Å sud-ess do payis, c' est des tienes et des vås, åd dilong del Noere Mer a l' ess, eyet åd dilong del mwaisse aiwe di Bulgareye, l' aiwe di Danube (lomé Дунав, Dounav e bulgåre) a Bijhe. Des ôtès grandès aiwes sont l' aiwe di Strouma eyet l' Aiwe di Maritsa å Sud.
Li climat del Bulgareye est inte-deus, avou des iviers froeds et frexhs, et des estés mediteraneyins tchôds et setchs.
Les Balkans si lomèt inla do no del tchinne di monts lomêye Balkan (Балкан) ou co Stara Planina (Стара планина), ki trevåtche li cinte del Bulgareye disk' a l' pårteye levantrece del Serbeye.
Economeye
L' economeye del Bulgareye a bråmint sofrou après 1989 eyet l' piete do martchî sovietike, ki l' economeye bulgåre end esteut foirt aloyeye.
Li livea d' vicaedje tcheya di 40%, mins rivna-st å livea di dvant 1990 viè l' fén d' 2003.
Djins
D' après l' ricinsmint di 2001, li populåcion c' est bråmint des bulgåres (83,9%), avou deus minorités importantes, di Trouks (9,4%) eyet di Djipsyins (4,7%). Les 2% ki dmorént si rpårtixhèt inte des Årmenyins, Rûsses, Roumins, Oucrinnyins, Greks eyet Djwifs. 84,8% del populåcion do payis cåze li bulgåre, on lingaedje del famile des lingaedjes eslåves, k' est l' seu lingaedje oficir, mins ds ôtes lingaedjes sont cåzés, pa les djins des diferinnes minorités.
Ene grosse pårt des Bulgåres (83,9%) sont rashious comes mimbes di l' Eglijhe Ortodosse bulgåre. Les ôtès rlidjons sont l' Islam (12,1%), les catolikes romins (1,7%), li djudayisse (0,8%), eyet ds ôtes (1,6%)
Muzike
thumb|Anna-Maria Ravnopolska-Dean
Difoûtrinnès hårdêyes
*
Ikhef n Irhir
thumb Ikhef n Irhir u Ikhf n Irhir (e techelheyt ⵉⵅⴼ ⵏ ⵉⵖⵉⵔ, iɣas, /iχf.ni.ɣir/ ), c' est on viyaedje do vå des Ayites Bougmesse.
Djeyografeye
Sol voye ki monte eviè l' Mont Azourki, il est metou inte Iskettafen eyet Talmoudinte.
Economeye
Coperative di carpetes.
Bernard Wesphael
Bernard Wesphael, c' est on politikî d' gôtche ki vént d' Wareme, e province di Lidje
Herleme
E 2013, Véronique Pirotton, ès feme del epoke aveut stî rtroveye revoyêye e-n otel e-n Ostinde. Il aveut stî ametou po awè acsegnî s' feme, mins il a stî acwité e 2016.
Atouwance
L' atouwance, c' est cwand on arinne ene sakî e lyi djhant ti, dabôrd k' e walon, on s' atôtche tot s' dijhant "vos".
L' atouwance radoûceye, c' est cwand on lyi cåze tot lyi djhant twè.
Djeyografeye di l' atouwance.
Les gropes di djins k' eployént ces noveas pronos la polént l' fé rivni a on livea pus bas, dins sacwants payis. Metans t(i)-minme est rsintou come doûcineus e Roman Payis, mins foirt måhonteus e Payis d' Tchålerwès.
Les noveas pronos n' ont måy sitî eployî e l' Årdene nonnrece (Payis d' Bietris et di Smwès), et e l' Årdene levantrece (Payis d' Måmdiy), des coines todi pus wårdiveuses k' els ôtes po les candjmint do pårler walon. Eto, on n' a drola ki deus liveas d' atôtchance: li djhaedje di vos, et l' atouwance. Gn a eto tanawete on viyaedje insi å mitan des ôtes e Roman Payis (Ocgniye), e Payis d' Lidje (Tîleu), di Vervî (Limbôr), di Djivet (Arniye). On ricnoxhe les djins d' ces payis la åjheymint; on lzî dit, po s' fote: "A t' es d' Måmdiy, ti ! A t' es d' Bietris, ti ! "
Dipus d' racsegnes so l' atouwance.
Categoreye:Lingaedje walon
Waasmunster
Waasmunster (çou ki vout dire e walon Moustî-ezès-broûs ), c' est ene rebanêye comene del Flande levantrece.
Ezès belès-letes e walon
C' est l' prumire plaece ki l' sôdård del guere di 1914-1918 do roman «Letes di guere d' on piyote» sicrît did la a ses djins dins. Si batayon î åreut dmoré do 8 di setimbe å 19 d' octôbe 1914.
Pî-note
Categoreye:Flande Categoreye:Province di Flande levantrece
Lesse (viyaedje)
Lesse (si scrît et s' prononce parey e francès, mins e sistinme Feller, c' est Lèsse), c' est on hamtea di Rdû, asteure onk des viyaedjes do Grand Libin.
thumb
Rilidjon
I gn a pont d' eglijhe, mins ene tchapele dicåçtêye teyoricmint a Notru-Dame di Walcoû, mins k' on lome «tchapele Sint-Monon».
Lomaedje et spotaedje des djins
Sipotaedje : les Vessoûs; les Miclets.
Nos di des plaeces di Lesse
thumb|ås deus aiwes thumb|plake po l' vî hamtea d' Molhan
Djeyografeye
Gn a k' ene voye tarmakêye po-z î avni, ki raloye Ridû a Maissin.
On pout aler direk a Transene pa des voyes di bwès.
Tot londjant l' Aiwe di Lesse, on arive å Pont des Barbouyons, la k' on rdjond li bele voye di Rdû a Dåvdisse.
Istwere
Al revintreye francesse, gn aveut on curé nén djureu si catcha dins on trô d' rotche dins les bwès inte Lesse et Transene. On voet co on M k' il a gravé dins l' pire.
On pordjet di nouzome båraedje so l' aiwe di Lesse diveut neyî tot l' viyaedje, dins les anêyes 1970. Li pordjet fourit abandné.
Alére
Omer Marchal, Lesse, un village qui ne voulait pas mourir.
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Betchete a- di rindaedje
A 4inme troke Li betchete a- di rindaedje ou betchete a des viebes del 4inme troke, c' est ene betchete a- ki s' abetchtêye a des viebes del 4inme troke fwaits so des addjectifs, ki vlèt dire "rinde pus + addj."
Jacky Lodomez
thumb|100px|left|(e 2018) thumb|(e 2015) Jacky Lodomez, c' est on scrijheu e walon do Rweyå Club walon di Måmdey, la k' on l' lome Fré Lourson.
1440
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Roman
On roman, c' est on live, avou on scrijhaedje di prôze, long assez (metans, al boune, 50 pådjes), ki raconte ene sipoûle avou des djins ki n' ont dandjreus nén egzisté podbon (u ki sont prezintés insi).
Eto, li roman est foirt diferin des ôtes sicrijhaedjes di proze racontrece: les ptits romans (pus courts), les fåves, les sovnances.
Gn a nén co tant yeu di romans e walon, eneviè les eplaidaedjes e lingaedje da Defrecheux, di ramexhnêyes d' arimés.
Motlî
On scrijheu d' romans, on l' lome on «romantî» u «romancî»; ens sicrijheuse di romans, ene «romantresse».
1440
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Jacky Lodomez
Ouve
C' est eto onk des pus schoûtés temoens pol pordjet Franwal di Måmdey.
Roman
Motlî
Les romantîs scrijhèt eto sovint des ptits romans.
Jacky Lodomez
Ouve
Ses tecses parexhît divins l' vî sprâwe et dins li ptite gazete di Måmdey.
Trouk (lingaedje)
Li trouk, c' est l' lingaedje oficir del Tourkeye.
Roman
Motlî
Sacwants romans finixhèt pa ene «plaijhante fén» (happy end). Des ôtes, nén.
Trouk (lingaedje)
Il est scrît e-n alfabet latén, mins avou toplin des letes avou des faflotes. Inte di zeles, li C cedile ki s' prononce come li son TCH.
Acoûtchmint
Motlî
On dit del comere k' ele s' acoûtche, u k' elle est e payelé.
Betchete a- di rindaedje
Po sacwants, gn a minme pont di cogne simpe (avou a-)
Jacky Lodomez
Ouve
I meta l' dierin fiyon al pîce di teyåte di l' istwere di Måmdiy «Di håre a hote» da Manfred Siquet.
Cour å lådje (arimés)
C' est del powezeye imådjrece.
Betchete a- di rindaedje
Ces viebes la ont pacô des doblons, la k' ene betchete si- si vént stitchî inte li a- / ra- eyet l' bodje :
Trouk (lingaedje)
Côde ISO: tr
Cour å lådje (arimés)
Il a vudî e 2011 ås eplaidaedjes do Moxhon d' Ônea.
Jacky Lodomez
Ouve
Avou Marie-Claire Buchholz, i pårticipa å Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' pattavå (ratournaedje et eredjistrumint del fåve del bijhe et do solo (2020).
Cour å lådje (arimés)
Prumî powinme
Essorçuleuse ki cache a m' emaraxhî dvins ses noerès ronxhes
Cåzu-betchfessî
On  cåzu-betchfessî, c' est ene lete ki rote come on betchfessî scrijha, sins nd aveur li no. Ça pout esse eto on foninme ki s'mostere tofer dizo l' minme discandje di lets et k' åreut polou divni on vraiy betchfessî, mins k' a stî rfondou å cas pa cas.
Émile Gilliard
Émile Gilliard (e walon, on prononçreut purade Mile Jiyârd u Mimile Djiyård), c' esteut on scrijheu et on rcwereu sol walon k' a skepyî a Malône li 12 d' avri 1928. Il a morou a Lidje li 23 d' måss 2023.
Sbetchaedje (linwince)
Li sbetchaedje, el linwince, c'est l' rissaetchaedje do betch d' on mot, po-z askepyî on novea mot (naturelmint ou pal voye d' on linwe-ehåyaedje).
Jacky Lodomez
Alére
Marc Etienne, D' on vizaedje a l' ôte (li ci da Jacky Lodomez), divins : Li ptite gazete l° 39, decimbe 2009.
Cour å lådje (arimés)
Prumî powinme
po schaper å brôlî des dolreusès kessions dimorêyes a trî.
1734
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750
1899
Ôtès djins
Categoreye:Date
Pris Émile Lempereur
C' est on pris k' a stî emantchî gråce å label Nosse comene dit OYI.
Sbetchaedje (linwince)
C' est l' contråve do scawaedje.
Pitits nos
C' est co corant assez po les ptits nos walons: Albert, Robert, => Bert ; Artur => Tur;
Joseph André (1878)
Joseph André, c' esteut on scrijheu e walon do payis d' Lidje, ki sinéve cobén «Mounî».
Jean-Jacques Andrien
Andrien Andrien
Cåzu-betchfessî
Egzimpes
<FONT COLOR="#ff0000"><B>é</B></FONT> riprezinte ene discandje é <=> <FONT COLOR="#0000ff"><B> i / î </B></FONT> dins sacwants mots come :
Jean-Jacques Andrien
Il a eto prodût li fime "Li djoké påpåd" (الراگد) fwait pa Yasmine Kassari.
Il a stî onk des prumîs a siner l' Manifesse pol culteure walone.
Sbetchaedje (linwince)
Pitits nos
Li boket ki dmeure divént voltî on dodobe mot :
Letes di guere d' on piyote (roman)
thumb Letes di guere d' on piyote (Kriegslètes d'on piyote), c' est on roman scrît pa Pierre Lazard ey eplaidî come limero a pårt des Cayés Walons e 2018.
Joseph André (1878)
I skepia a Vivgni li 21 di djun 1878.
Ouve e walon
Il esteut mimbe do Cåvea lidjwès, mins publiyive eto dins l' gazete «Li Ptit Lidjwès».
Il a scrît toplin pol teyåte e walon (loukîz l' djivêye so s' pådje Wikisourd).
Jacky Lodomez
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye par lu avou l' accint d' après Måmdiy pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la
Motî Dasnoy
Li Motî Dasnoy, ki s' no e francès c' est Dictionnaire wallon-français à l'usage des habitants de la Province di Luxembourg et des contrées voisines, on motî walon-francès sicrît pa Jean-Baptiste Dasnoy ey eplaidî e 1856.
Maladeye ås crexhioûles froumadjreces
Li Maladeye ås crexhioûles froumadjreces u linfadeneye froumadjrece u clawite froumadjrece u maladeye ås froeds clås prindåves ås bedots c' est ene maladeye des berbis la k' elzî aspite toplin di ptits clås, ki rshonnèt a des crexhioûless.
Anêyes 60
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Sbetchaedje (linwince)
Mots walons skepyîs pa sbetchaedje (dedja studyîs dins l' Wiccionaire)
Sourdant
Categoreye:Linwince
Joseph André (1878)
André, Joseph (1878)
Cåzu-betchfessî
Egzimpes
Li lete shonne todi esse, udon dins l' dierin pî (ey adon ridivni «i» dins l' parintaedje), udon dins l' prumî pî (préjhî, cérudjin, sézaneye), ey adon, esse nén candjåve.
Letes di guere d' on piyote (roman)
Mwaissès piceures
Li live est foirdjî a môde di letes racontant les paskeyes et les tuzaedjes d’ on piyote di l' årmêye bedje, Telesfôre di mon l’ Pete a s' mame et s' mårene (grand-mere) dimorêyes, zeles, sol boird di Mouze. Et ki n’ lyi såront responde, cobén, veyanmint ki les sôdårds di catoize sont resserés todi pus scawêymint dins on boket d’ tere del Flande coûtchantrece.
Anêyes 60
anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80
60 | 61 | 62 | 63 | 64 | 65 | 66 | 67 | 68 | 69
Jacky Lodomez
Lodomez
Tchespire
Tchespire (fr: Chassepierre) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Floravile.
Acoûtchmint
Motlî
L' acoûtchmint kimince pa des poûssants mås. On dit : "ele kimince ses mås", pu : "elle est dins les mås". I rprindèt totes les eures. Li payelé, adon, si frè après les 6 eures (po ene ki s' acoûtche pol prumî côp).
Tchanson d' Noyé
thumb|Des efants ki tchantnut des tchansons d' Noyé Ene tchanson d' Noyé (on dit eto ene heye, c' est ene tchanson k' on tchante sol cotoû d' Noyé, aprume tins del messe e meynute.
Letes di guere d' on piyote (roman)
Plaeçmint dins l' espåce et dins l' tins
Li roman shût istoricmint et djeyograficmint li prumire anêye del guere 14-18. I cmince li 8 di setimbe 1914 et finit li 15 di djulete 1915.
Boloe bén moussî
Li boloe bén moussîc' est on magnåve tchampion k' on rescontere todi ås pîs des melezes.
Émile Gilliard
C' est onk des scrijheus k' a l' pus scrît e walon.
Tchespire
thumb|Tchespire veyou do dzeu, e l' ivier
No di des plaeces di Tchespire
thumb|Tchespire veyou di Smwès, e bontins
Cåzu-betchfessî
Discandje di voyale å mitan do mot
Come des ôtès voyales, li cåzu-betchfessî "é" va esse ricandjî på son <FONT COLOR="#ff0000"><B>î</B></FONT> cwand i s' va rtrover å mitan des mots.
Tchespire
Djeyografeye
thumb|Li prumire Coisse lorinne a Tchespire Li viyaedje di Tchespire est raiwé pa Smwès.
Alain Baume
Ses tecses parexhnut dins les Cayés walons.
Acoûtchmint
Motlî
Li cmere ki s' a-st acoûtcheye si lome li payelinne.
Po les biesses, on djåze purade di djonnlaedje.
Pris Émile Lempereur
E 2023, i gn aveut cénk djins dins l' djuri : Joseph Bodson, Jean-Luc Fauconnier, Annie Rak, Michel Robert et l' comedyin François Vilain.
Toû-Sinte-Croe
Li Toû-Sinte-Croe (la minme: Toû-Sinte-Cwè), c' e-st ene marche come i gn' a branmint el Walonreye, dins l' Eter-Sambe-et-Mouze, minme si çtele-ci e-st ene miete pus hôt ki Sambe.
Boloe bén moussî
Discrijhaedje
Pî (6-10 X 1-2 cm) cilindrike di coleur blanc-crinme divnant brun-rossea poirtant èn anea blanc-crinme.
Il a ene djaene sipesse tchå ki s' tént bén å cmince et pu ki dvént vite mole.
Il a ene odeur ki fwait sondjî ås foyes di djeraniom k' ont stî cafougneyes.
20 di may
Li 20 di may, c' est li 140inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 141inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 225 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Émile Gilliard
Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron, antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.
Tchespire
Djeyografeye
A Nonne, gn a l' fén del prumire coisse lorinne.
Émile Gilliard
Come sicrijheu
thumb|diviè 1970 thumb|A ene shijhe [[Li Coirneu (soce)|do Coirneu, a Hu, e 2002]] thumb|e 2003 thumb|e 2009 I cmince foirt matén a-z eplaidî des ramexhnêyes di powinmes, inte di zeles: «Chimagrawes» (1955), «Påters po tote ene sôre di djins» (1959), «Veas d' måss» (1961), «Roukes di tere» (1966), «Li dierinne såjhon» (1976), «Silicose valley» (1989) et «Vicaedje» (1992).
Maladeye ås crexhioûles froumadjreces
Cåzaedje
Elle est cåzêye pa ene bactereye lomêye Corynebacterium pseudotuberculosis u Corynebacterium ovis.
Crawate
Ene crawate (on dit eto regate), c' est ene ahesse di gåyotaedje, å pus sovint des omes.
1440
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Acoûtchmint
Les poûssants mås
Les poûssants mås, c' est des mås d' vinte (on dit eto: colikes ou trintchêyes) ki vegnnut do strindaedje del matrice del comere ki ratind po dabôrd, djusse divant s' payelé.
Pris Émile Lempereur
Sourdants
Categoreye:pris et bates e lingaedje walon
Acoûtchmint
Les poûssants mås
Gn a les ptits mås et les grands mås. Cwand elle les a, on dit kel comere est dins ses mås.
Les ptits mås comnçnut sacwants eures divant. Li payelinne sint l' efant ki rmowe, ki ça lyi saetche dins les rins. Les ptits mås ricminçnut totes les eures.
Émile Gilliard
Come sicrijheu
Ci n' est k' so l' tård k' i s' asprouve al prôze, dins ene airance classike so l' vicaedje dins les ptits viyaedjes walons «Rodjimont, paskeyes di todi» (1992).
Maladeye ås crexhioûles froumadjreces
Minêyolodjince
Li maladeye est corante si les berbis paxhèt dins des payis avou bråmint des spenes. Mins co pus sovint, li må est spårdou so tot l' coir på tondaedje. Les foixhes trawnut èn abcès, et ristitchèt l' microbe tot la k' i dgretnut l' pea.
Letes di guere d' on piyote (roman)
Plaeçmint dins l' espåce et dins l' tins
Tos les viyaedjes –et afeye des hamteas – di Flande ki nosse piyote, Telesfôre d' emon l' Pete, î passe sont scrîts avou l' ortografeye did la:
Tchanson d' Noyé
Categoreye:Tchansons rlidjeuses Categoreye:Tchants crustins Categoreye:Noyé Categoreye:Tchansons *
Motî Dasnoy
Il est rprins sol limero S100 dins l' djivêye des motîs do walon.
1440
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Boloe bén moussî
Discrijhaedje
I vént al tere dins les bwès micses todi ås pî des melezes (ki l' tchampion vike e simbioze avou, c' est on tchampion micorizike) di l' esté a l' erî-såjhon.
Trouk (lingaedje)
Rifondaedje
Les rfondeus do trouk alît rcweri des vîs vîs mots dins les ôtes lingaedjes del troke do trouk (azeri, troucminne, tatår, evnd.)
20 di may
C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Toreas. Les cis ki vénront å monde après meynute seront des Djermales.
Maladeye ås crexhioûles froumadjreces
Sene des maladeye
Les clås polèt aspiter so tot l' coir, les plaeces avou del linne et les cene sins.
Émile Gilliard
Come sicrijheu
Todi avou des ptits romans, dins «On vî fizik eruni» (1997), i passe foû payis (e Tchekeye) u dins on monde des grandès veyes sins no. Po dire li veur, Mile Gilliard aveut ddja fwait ene saye di rmete e walon ene sipoûle ki s' passe foû d' Walonreye (dins l' Nonne di France), cwand i scrijha «So les tienes», on ratournaedje di «Collines» da Jean Giono.
Sifwaitmint dins «Del Ruwane å Bwès Djilèt» (2000), «Des djins a pårt» (2001) eyet «Les djoûs racourtixhnut» (2002).
Diåle
thumb Li Diåle (ou Satan, Noer Tatiche u Pitit Zidôre), c' est, dins les rlidjons crustinne, islamike et djwive, li grand rprezintant do må, eneviè l' Bon Diu unike, riprezintant do bén.
Cåzu-betchfessî
Cåzu-betchfessî LH
Li dobe lete LH aparexhe dins les vîs scrijhas, diviè 1250 (Paalhe/Pailhe, Boëlhe), po rinde on ridaedje L <=> Y.
Diåle
Riprezintåcions et fonccions do Diåle
thumb Dins li Djneze, il aparexhe sol cogne d' on sierpint.
Letes di guere d' on piyote (roman)
Corwaitaedje
Li live pout esse cråndimint metou come roman e walon, ça k’ i gn a la tos les ingredyints rekis dins ene ficcion.
Diåle
Riprezintåcions et fonccions do Diåle
Après, dins l' Vî Testamint, c' est purade on siervant do Bon Diu evoyî po-z esprouver les djins.
Anêyes 60
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Toû-Sinte-Croe
Voye
Li toû est 26 kilometes long. I vént d' Marbé eyet passe pa Vilé, Tiyî, Mamjoû eyet Wagnlêye, divant d' eraler a Marbé.
Sara (Bibe)
thumb|avou Abråm Sara (eco: Saray u Såra ), c' esteut l' prumire feme da Abråm ey adon li mame da Izåk.
Acoûtchmint
Les poûssants mås
Les grands mås arivnut deus a shijh eures après. C' est pus londjin cwand c' est pol prumî efant. On dit ki l' comere est dvins ses mås. Li poûssaedje est bråmint pus erîlé. I rvént totes les troes munutes. Adon, li paylé ni va nén tårdjî.
Maladeye ås crexhioûles froumadjreces
Sene des maladeye
Si on trawe les clås, i gnè rexhe ene matire come do froumadje.
Émile Gilliard
Come sicrijheu
E 2013, il eplaide on long arimé so l' aviyixhmint dins l' pitite coleccion del SLLW, «Wayimaedje».
Tchespire
Tuzance walone
Motî do gåmès d' Tchespire, pa Jules Massonet (Lexique du patois gaumais de Chassepierre)
Letes di guere d' on piyote (roman)
Corwaitaedje
Po cmincî, des batreyes avou do sonk ki stritche, et des tåvleas degnes d’ on fime di sbarance. Come cist Almand la k’ a l’ vizaedje tot mesbridjî et ki, aveulêymint, s’ avance do contråve costé aviè les lenes des Bedjes. U l’ captinne k’ a yeu ene bombe so s’ casse k’ on a dvou soyî po lyi rsaetchî del tiesse et ki boerlêye tofer come on dmey-doûs «Nach Berlin».
Cåzu-betchfessî
Cåzu-betchfessî LH
Il åreut polou divni on betchfessî "LH" dins toele, tchandele, iye, aiye, cavale.
Roman
Li roman eyet l' politike
Sacwants romans ont candjî des sacwès dins l’ politike. Insi, on dit sovint ki l’ roman «Li cahoute da Mononke Tom» da Harriet Beecher Stowe a pus fwait po fé espaitchî li sclavaedje ezès Stats Unis ki l’ elijhaedje da Abraham Lincoln.
Boloe bén moussî
Eployaedje
C' est tchampion k' on pout mougnî mais i n' a pont d' tinowe et pont d' sawoura.
Sara (Bibe)
Mariaedje ey ebagaedje a Canayan
Come di djusse, ele va-z esse prezintêye dins li Djneze:
Trouk (lingaedje)
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Lingaedjes
Crawate
Discrijhaedje del crawate d' ome classike
C' est ene binde di stofe, pacô d' soye, ki fwait l' toû do hatrea, si nukî padvant (c' est l' flotchire ou nuk di crawate), pu vni pinde, tot s' alårdjixhant å mitan del tchimijhe. Ele finixh sovint e ponte.
Diåle
Riprezintåcions et fonccions do Diåle
Li no d' Lucifer (sitoele di l' aireur) ni vént ki dins l' live d' Izayî (14:12).
Émile Gilliard
Come sicrijheu
L' an 2021 veya replaidî ses arimés A schipe. Sacwants did zels fourît co redités a grand tiraedje e 2022 dizo l' tite «So les spales do novea djoû».
E 2022, i va rexhe si dierin live, avou tos tecses, del prôze-powezeye, so s' feme ki vént d' mori. Li tite, c' est li spot s' feme, estant djonne feye, «Zouprale».
Tchespire
Avey
Categoreye:Gåme Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Letes di guere d' on piyote (roman)
Corwaitaedje
Avou ça k' i gn a ene istwere d’ amour e plin front d’ l’ Izer. Nosse Telesfôre va awè on côp d’ cote d’ ene sognante holandesse. Leye, resserêye el Flande amon ses grands-parints, el sogne li prumî côp k’ il est djosté. Houte di çoula, si cmandant, on nôbe namurwès (de Bassompierre) lyi dene des permissions po-z aler vey si mayon foûzeure dins l’ cinse di ses tayons. Telesfôre va minme raconter si prumire nute d’ amour a s’ mame eyet s’ nenene. C’ est vaici k’ on voet bén ki c’ est on roman, et nén on rcopiaedje d’ on djournå di sôdård di l’ Izer. Di ç’ tins la, on n’ åreut nén moti d’ ene sifwaite furdinne. Pår nén a ses prôpès djins.
Émile Gilliard
Come ricwereu et diccionairî
Mins li tchîf d' ouve di ses rcwerances, ci fourit li gros spès motî walon-francès ki vuda e 2008 (rahouca dins l' djivêye des motîs do walon: C106).
Letes di guere d' on piyote (roman)
Dinêyes eciclopedikes
Li discrijhaedje di l’ atake des Almands avou les stofants gåz est do livea d’ on cours d’ univ di tocsico.
Émile Gilliard
Come ricwereu et diccionairî
I serè shuvou pa ene rawete e 2012 (rahouca C107).
Maladeye ås crexhioûles froumadjreces
Sene des maladeye
Li microbe pout voyaedjî dins l' sonk, et s' edjîstrer dins èn organe divintrin come li peumon.
Motî d' Bouyon
thumb|coviete del 2inme edicion Li motî d' Bouyon, ki s' vraiy no, c' est "L'patois d'Bouyon", c' est on motî walon-francès adjinçné pa François Twiesselmann.
1734
1729 | 1730 | 1731 | 1732 | 1733 | 1734 | 1735 | 1736 | 1737 | 1738 | 1739
Motî d' Bouyon
L' accint noté, c' est l' ci d' Bouyon, ene sôre di walon d' Nonne, mins avou des piceures do tchampnwès et do gåmès. Ca Bouyon est metou djusse a l'aschate des troes lingaedjes.
Diåle
Riprezintåcions et fonccions do Diåle
Dins l' Evandjîle, on cåze pol prumî côp d' on Grand Diåle (Lucifer, Belzebute, Satan) et di ses nûtes di diålotins, ki vnèt fé araedjî les djins.
Letes di guere d' on piyote (roman)
Dinêyes eciclopedikes
On nd aprind ossu so les éndjins eployîs dins cisse guere la. Des pus brouxhires (on velo del kipagneye ciclisse ki peze 30 kilos, les bayonetes ki s’ dismantchèt cwand ele n’ ont nén bén stî assudjeteyes) ås pus modienes di ces trevéns la (les fizêyes ki fwaiynut lampe, les hinoes d’ menes (Minenwerfer) di l’ årtireye almande, les Viyatiks, areyoplanes di rkinoxhance).
Florent Mathieu
Florent Mathieu, c' esteut-st on scrijheu e walon. Il a skepyî a Vonêche li 30 d' octôbe e 1860, et a morou a Charleville li 11 d' avri e 1925.
Toû-Sinte-Croe
Voye
Il eva d' l' eglijhe di Marbé a 4 eures å matén, apres ene messe, passe pa Vilé, Tiyî eyet Wagnlêye, eyu ski tcheke curé prind li rlike del Sinte-Croe, po rivni po grand-messe d' 11 eures a Marbé.
Zéphir Menin
Il a skepyî a Bonsin li 4 di djun e 1866. c' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.
20 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Evoye, Abråm (powinmes)
Evoye, Abråm (Èvôye, Abrâm. Sortir du patriarcat avec le premier patriarche ? ), c' est on rcoy di powezeyes sicrît pa Joseph Dewez.
1997
Ôtès djins
Categoreye:Date
Maladeye ås crexhioûles froumadjreces
Sene des maladeye
Les clås dvintrins ni cåznut ki rålmint des sintomes.
Damadjes ås organes divintrins
Å cweraedje des tchås a l' abatwer, i s' prezintnut come des masses di matire froumadjrece, avou des cekes ådvins. Djondant, gn a des efouwés texhous.
Crawate
Istwere
Les Crowates portént sovint on noret d' hatrea. Pa stindaedje di sinse, li mot mousse dins les lingaedjes d' Urope, dandjreus avou ene novele môde di mete ci gåyotaedje la e s' cô. Les prumîs ricoirdaedjes walons datèt di 1673, dins les invintåres des notåres lidjwès.
1734
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1734 do calindrî grigoryin.
Boloe bén moussî
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Toû-Sinte-Croe
Istwere
Li rapoitroule dit k' on signeur di Marbé, k' on lomeut Djirå, aveut stî al croezåde eyet ramoineut avou li ene rilike foirt precieuse: on boket del vraiye eyet sinte croe do Criss.
Roman
Sôres di romans
Li roman policî a stî enondé e 19inme sieke pa Edgar Poe.
Cåzu-betchfessî
Cåzu-betchfessî LH
Il a stî rprins dins l' sistinme ortografike Djôr.
Crawate
Istwere
Li mot «regate» vént di l' itålyin, et n' a-st avnou e walon k' e 19e sieke.
Sara (Bibe)
Voyaedje e l' Edjipe
thumb|Les Edjipsyins el vinèt vey, po s' beaté thumb|addé l' Farawon, k' el vout spozer
Émile Gilliard
Riscompinses
Il a rascodou troes côps li Pris del Federåcion Walonreye-Brussele : e 1996 po si ramexhnêye di noveles «On vî fizik eruni», e 2005 po si ramexhnêye d' arimés «Bokets pol dierinne shijhe» ey e 2008 po s' motî walon-francès.
Acoûtchmint
Les poûssants mås
Li payelinne va piede ses aiwes. C' est k' adon l' efant bôre po sôrti. C' est a ç' moumint la kel payelinne a l' pus må. Ele hane, et djemi. Ele pout flåwi.
Evoye, Abråm (powinmes)
Il a vudî e 2023 dins l' coleccion « Di Walonreye » di Tétras Lyre.
Toû-Sinte-Croe
Istwere
Mins la k' i tchét malåde sol voye, eyet ni nén esse seur do rivnu vikant a Marbé. I dmande adon a s' fré, k' esteut signeur di Sombrefe, li viyaedje d' a costé, di ramoiner li rlike a Marbé.
Diåle
Riprezintåcions et fonccions do Diåle
Do tins des prumîs crustins, on rprezinta l' diåle come èn ome avou des bokets d' coir di biesse, aprume des coines, des shabot et foiravant ene cawe.
Crawate
Sinifiance sociåle
Les politikîs et traeyincieus des payis do Coûtchant ont prins l' pli di poirter ene crawate dispu al boune li 17inme sieke. Pa xhinaedje del môde uropeyinne, avou on costume, elle a divnou li mousmint des «gros-colés» dins cåzu l' monde etir.
Cåzu-betchfessî
Lete W come cåzu-betchfessî
Dins des mots come waxhea, påwion, evnd, li W si pout prononcî W u V.
Li lete H come cåzu-betchfessî
Cwand ele ristope on hiket, li H pout esse riwaitî come on cåzu betchfessî, pask' i s' pout prononcî H u Y (et kécfeye W) : ahessî, ahiver, tahon.
Alain Baume
I scrît tot notant l' accint d' après Nameur.
Motî d' Bouyon
Il est rprins sol limero [S25] dins l' djivêye des motîs do walon.
Acoûtchmint
Les poûssants mås
I n' fåt nén k' ele poûsse cwand gn a nén co do passaedje assez.. Mins cwand li tiesse di l' efant est dins l' passaedje, li saedje-dame dit al payelinne di respirer on grand côp, pu d' bouter.
1734
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Diåle poite-saetch
On diåle (poite-saetch), c' est ene pitite berwete po tcheryî des saetchêyes di dinrêyes.
Såvlon
Li såvlon u såbe, c' est ene sôre di tere fwaite di tos ptits féns grins.
Crawate
Sinifiance sociåle
Sacwants unifômes di scole, aprume e l' Inglutere et dins les payis k' elle a colnijhî, sont avou ene crawate.
A l' univiersité, e 20inme sieke, les valets s' sintént oblidjîs di mete ene crawate po passer les egzamins orås.
Sol Daegne etire, les politikîs ki volèt mostrer k' i n' shuvèt nén les Coûtchantrecîs come des ptits tchéns si moussèt sovint sins crawate (Mao Tsétoung, Evo Morales)
Émile Gilliard
Corwaitaedje des scrîts da Emile Gilliard
Li lingaedje da Émile Gilliard est foirt ritche et, sapinse Tiri Dumont, i screye e lidjwès avou l' accint d' Moustî, inte Nameur e Tchålerwè.
Motî d' Bouyon
ISBN 0776-72-18
Roman
Sôres di romans
Li roman d’ espionaedje, c’ est ene miete on policî radjouté a on roman d’ avinteures.
Motî d' Bouyon
Piceures
Li motî d' Bouyon riprind les mots do Motlî Pire Djilet d' après Bouyon. I ndè rcandje ene miete l' ortografeye (bråmint disfafloter), mins tolminme sins prinde li sistinme Feller. Metans "pauquette" ("paûquètte" dins li motlî Pire Djilet).
Po le son /ə/, il eploye li scrijha ë.
Les scrijhas ni shuvnut nén todi li sistinme Feller; metans po «soile» (e Feller, ci sereut scrît swale). Ces scrijhas la sont assaetchîs pa les cis des motîs tchampnwès di Sdan.
Houte di çoula, li diccionairî scrît les mots shuvants avou H (adon k' end ont nouk e walon): abiyî (habîr); ouxh (hëche), ouxhî (hëchî); ouxhî (hûssier); yebiasse (hérbiasse); eure (heûre); ôrlodje (hôrlodje); ôrlodjî (hôrlodjî).
Diåle
Riprezintåcions et fonccions do Diåle
Li Diåle n' est prezinté come innmi d' l' Eglijhe ki al tote fén del Mîtrinne Ådje. Ci candjmint la si passe e minme tins ki l' procès d' macralreye.
Crawate
Sinifiance sociåle
E l' Urope, èn pont mete di crawate dins les grandès ocåzions mostere k' on n' est nén d' acoird avou les mwaissès idêyes di l' eståvlixhmint do payis. Cisse dujhance la a divnou pus corante a pårti des anêyes 1970.
V51 (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés thumb|Imådje did dirî l' coviete divintrinne "V51", c' est ene ramexhnêye d' arimés da David André sol monde di l' éndjolike, les waibe-bloks, les rantoeles di soçnaedje, evnd.
Såvlon
Poujhaedje do såvlon
Il est poûjhî dins des såvnires u trôs d' såbe, k' ont leyî des nos d' plaeces el Walonreye. Eto sol boird di mer ou dins l' lét des corantès aiwes.
V51 (arimés)
Li live a vudî e 2012 dins l' rîlêye Micromania.
Émile Gilliard
Corwaitaedje des scrîts da Emile Gilliard
Émile Gilliard est on scrijheu ttossu bén di prôze ki di powezeye, k' a stî primé sacwants côps. Dispu lontins Relî Namurwès eyet mimbe del Societé d' Lidje (S.L.L.W.), k' il î a stî prezidint eviè 1996.
V51 (arimés)
Les desséns sont da Philippe Decressac.
ISBN 978-2-930364-57-5
Maladeye ås crexhioûles froumadjreces
Damadjes ås organes divintrins
Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades
Diåle
Li diåle dins les fåves do vî vî tins
Li diåle aparexhe dins topli des fåves do vî vî tins. Kékes egzimpes:
Ratourneures avou l' mot "diåle"
🇱🇰 Wikt:diåle/ratourneures
20 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
18 di may - 19 di may - 21 di may - 22 d' may - les 366 djoûs d' l' anêye
Evoye, Abråm (powinmes)
Les powinmes e walon d' Liernu sont-st eplaidîs avou on redjårbaedje e francès.
Crawate
Moussaedje nén classike
Des cmeres ou des djonnès feyes polèt poirter l' crawate, pacô dins èn unifôme di scole ou di l' årmêye.
On endè mete pår ås ptits tchéns.
Cåzu-betchfessî
Li lete H come cåzu-betchfessî
Dins l' minme uzaedje, c' est padecô Y k' est ritnou : crayea, ecrayî.
Toû-Sinte-Croe
Istwere
Si fré li dit k' oyi, mins on côp rivnou a Sombrefe, i rmougne si parole eyet doner li rlike a l' eglijhe di Sombrefe.
Letes di guere d' on piyote (roman)
Dinêyes eciclopedikes
Et pol cougnet, aprinde del sinonimeye e neyerlandès po dire «anweye», et li spårdaedje des sinonimes « aal » et « paling ».
Émile Gilliard
Corwaitaedje des scrîts da Emile Gilliard
Mins, après çoula, i n' a pus waire cwité les boirds del Basse Sambe, ey edvinté li forveyou viyaedje di Rodjimont po-z î plaecî toplin d' ses romans et noveles (Les djoûs racourtixhnut, On vî fizik eruni, Ene schandeye po les cis do Rabot, li Trô Fô Djåke, Noste Arcadeye da nozôtes, So les trîs des Goletes, Diviè l' an cwarante).
Diåle poite-saetch
Avou waire di foice, on pout tcherdjî et poirter åjheymint des gros saetchs, ey eto des ôtès pezantès tchedjes.
Diåle
Sourdants
Categoreye:Rilidjons Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Islam Categoreye:Djudayisse Categoreye:Tolus Categoreye:Monoteyisse
Acoûtchmint
Les poûssants mås
Mins, dispu les anêyes 1970, ele pout fé ene pikeure dins trô des cronzoxhs po n' rén sinte.
Crawate
Tecse fotant sol poirt del crawate
Evoye, Abråm (powinmes)
Contnou
Li live conte l' istwere di Abråm, divant k' i fouxhe li påtriyåtche del Bibe.
Mierdo
Mierdo (e sistinme Feller, Mièrdo; F. Merdorp, nl. Meerdorp), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hanu, el province di Lidje.
Toû-Sinte-Croe
Istwere
So ç' tins la, li signeur di Marbé si rfwait eyet rintere a Marbé. Mågré tot ç' k' i fwait, nén moyén di rawè li rlike, li curé d' Sombrefe, ni dja l' signeur, n' èl voulnut nén.
Li djou del porcession, la k' les deus viyaedjes si rescontret al limite des deus bans.
Louis Loiseau
Louis Loiseau (riwalnijhåve Louwis Loujhea) a skepyî a Mougnlêye li 3 d' may e 1858, ey a morou a Icsele li 23 d' avri e 1923.
Toû-Sinte-Croe
Istwere
Adon, c' est l' miråke: li curé d' Sombrefe, ki tént li rlike, nel sét pus rtini eyet çtele-ci såtele dins les mwins do curé d' Marbé.
Bounru-dlé-Libråmont
Categoreye:Hamteas del Walonreye Bounru-dlé-Libråmont (la-minme, Bon'ru, Fr. Bonnerue), c' est on hamtea d' Moirci.
Toû-Sinte-Croe
Li Djirå
Li Toû-Sinte-Croe e-st acpagnté dispôy dipus di 400 ans pa des årtchîs. Ces-ci fiet pårteye del Confrêreye di Sint-Sebastyin. Li dimegne divant l' toû, i s' rapoulet dins on pachi a Marbé po sawè liké d' inte di zels årè l' oneur di waiti a li rlike li dimegne d' apres. Po decider, i metnut on fås oujhea, k' on lome li "djirå", al copete d' on grand mastea, eyet comincî a sayi del fé tcher avou leus fleches. Li prumî k' el fwait tchér divént li rwè eyet a l' droet di waiti di pres a li rlike. Cwand on dvént rwè troes annêyes d' asto, on dvént impreur.
20 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Louis Loiseau
Di s' mestî, il esteut martchand a Brussele.
Ouve e walon
C' esteut-st on scrijheu d' tchanson et arimés e walon. Il uzéve pacô do no d' pene "Jean Flâneur". Inte soçons, il esteut spoté "Gros Moxhon".
Si pus rlomêye tchanson, riprinjhe dins les plakes disk' å djoû d' ouy, c' est, sins manke "Li cariyon d' Sint-Åbwin. Il a ossu scrît Li vix clotchi d'Saint Djean mettue à musique pa F. Lhoneut.
Il a bouté ey esse directeur deus ans al Mårmite.
E 1942, Robert Boxus ripubliya eshonne li shôtlêye d' arimés Fleurs di Mouze k' avént stî eplaidîs dins l' gazete "L' Arsouye" après l' guere di 14, et scrîts e 1913 & 1914.
Bounru-dlé-Libråmont
I nel fåt nén maxhî avou Bounru-dlé-Oufalijhe.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Bounru", alez s' vey e splitchant motî.
Såvlon
Sôres di såvlon
…
Roman
Sôres di romans
Li roman-fouyton : cwand ene avinteure s’ arestêye, ene ôte racmince, avou èn ôte persounaedje.
Cåzu-betchfessî
Alére
Cazu-betchfessi
Motî d' Bouyon
Piceures
Bouyon
Chester Bennington
Chester Bennington, c' esteut on tchanteu ki saveut djouwer do clavî eyet d' guitåre eto. Chester Bennington a nexhou li 20 di måss 1976 ey est revoye li 20 di djulete 2017.
Acoûtchmint
Les poûssants mås
Cwand li comere ki ratind famile va pide si efant, ou po on påpåd ki vént divant s' tins, les poûssants mås sont bråmint pus flåwes. On-z a oyou mwints côps des femes ki racontént k' elle sitént åk ki presséve, aler sol pot, et s' acoûtchî inla, soeye-t i d' èn efant moirt-né soeye-t i d' on vicant efant di 7 moes.
Émile Gilliard
Corwaitaedje des scrîts da Emile Gilliard
Sapinse l' Union Culturele Walone, c' esteut onk di nos meyeus powetes et fijheus d' prôze walons.
Roman
Sôres di romans
L’ egadjî roman u roman a teze.
Letes di guere d' on piyote (roman)
Pî-note
Categoreye:Romans e walon Categoreye:Romans istorikes e walon Categoreye:Guere di 1914-1918
Roman
Sôres di romans
Li roman ås sacwants djinres.
Rilomés romantîs
Emey les rlomés romantîs e lingaedje walon, i fåt citer : Dieudonné Salme, Félicien Barry, Georges Alexis, Auguste Laloux, Joseph Calozet, Chantal Denis, Lucien Somme, Lorint Hendschel, Lucyin Mahin et Jean-Pierre Dumont. Emey les romantîs walons ki scrijhnut e francès, on rténrè Georges Simenon, Amélie Notomb et Philippe Bastin.
Såvlon
Uzaedjes do såvlon
I sieve bråmint ås maçons po les moirtîs. Divant di s' è siervi, el fåt raidjî.
Mierdo
thumb|eglijhe
Émile Gilliard
Conte li rifondaedje
Dins l' fime di racsegnes da Zavî Istasse «Li langue åd dibout del linwe (fime)», c' est lu ki s' fwait poite-parole del SLLW po-z ataker l' ovraedje des rfondeus.
Alain Baume
Ouves
Il a scrît des fåves ratournnêyes des cene di Djoha (Naserreddin Hodja).
Evoye, Abråm (powinmes)
Contnou
C' est tos passaedjes del Djineze, comintêye tot-z atôtchant afrontêymint.
Picron
Les picrons (on dit eto : cozins, zinzins, plukete, maringwin ), c' est des ptits insekes ås deus aiyes, ki vicnut pus voltî tot l' long des aiwes, et ki hagnèt les biesses et les djins, po sucî leu sonk.
Såvlon
Uzaedjes do såvlon
Li crustal est fwait di 61 åcint d' såvlon et 25 åcint d' plonk et des ôtes tchimicreyes.
Louis Loiseau
Ortografeye
Loiseau scrît dins ene ortografeye di dvant l' sistinme Feller. Mins cisse-ciale est padecô pus près do rfondou ki l' Feller: C' est kécfeye li lijhaedje di Louwis Loujhea dins si mwaisse ortografeye (k' i n' vola nén k' on candje dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès, k' a moenné Jean-Pierre Hiernaux a-z atåvler les betchfessîs oi et oe diviè 1987.
Mierdo
Dins les belès-letes e walon
On è djåze sovint dins les scrijhaedjes da André Mottet
Sindrome adenocoli des djonnes colons
Li sindrome adenocoli des djonnes colons (e-n inglès young bird sickness), c' est ene maladeye k' acsût les djonnes colons, aprume diviè l' ådje d' èn an.
Evoye, Abråm (powinmes)
Contnou
C' est on live ene miete feminisse.
Picron
thumb|On picron k' est ki hagne ene djin
Evoye, Abråm (powinmes)
Tinme
Sapinse Baptiste Frankinet, ci live la, c' est on maxhaedje di roman a môde di letes, di powezeye et d' assaye. Por lu, c' est on live k' est foirt di nosse tins. Nén seulmint po l' disfinse del plaece des comeres dins l' societé. Mins eto paski, so l' cou-coviete, l' eplaideu rimimbere ene vraiye, kécfeye nén cnoxhowe assez : Abråm, c' est l' pere des creyants monoteyisses, djwifs, crustins et muzulmans.
20 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Bwesson
Li bwesson (l' alcolisse ), c' est l' bevaedje acdinancieus d' aboeres avou d' l' alcol divins.
Motlî
L' alcol est lomé pus coranmint: del gote u do peket.
1430
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Såvlon
Uzaedjes do såvlon
Les efants djouwnut voltî dins l' såvlon. C' est po ça k' on ls ahesse avou des batchs å såvlon (dins les cortis u les plinnes di djeu).
Sara (Bibe)
Li Bon Diu promete èn efant a Abråm d' el Sara
thumb|Prometaedje d' èn efant al viye Sara
Evoye, Abråm (powinmes)
Corwaitaedje do walon
Lucyin Mahin djudje li walon al leccion. Aprume les ratourneures po dire des sintimints u des eteradjixhmint inte persounaedjes.
Picron
I rascråwèt ene cåkêye di maladeyes azès djins come azès biesses.
End a todi dpus sol Daegne, copurade dins les grandès veyes. I s' mopliynut dins les batchs ås mannestés, les pots ås fleurs, evnd.
Sindrome adenocoli des djonnes colons
Cåzes
Les mwaijhès condicions d' idjinne et l' ecassaedje des oujheas (dins les tchenas d' voyaedje) va aidî li colibacile a s' vini stitchî dins les texhous des malådes, et pår alaidi l' tåvlea clinike.
Bwesson
Motlî
Li ci u l' cene ki s' acdene al bwesson est lomé ene sôlêye u on beveu / ene beveuse. Gn a mwints rabaxhants sinonimes do mot.
1430
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Sindrome adenocoli des djonnes colons
Cåzes
On djåze eto d' on circovirûsse, di protozowaires (Hexamita) et co ds ôtes bactereyes.
Bwesson
Pol medcene
C' est ene acdinance, målåjheye a sognî. Po çoula, i gn a des médyinnes scontalcolikes.
Såvlon
Passêyes
Li såvlon lait les passêyes di biesses (et d' djin).
Louis Loiseau
Hårdêyes difoûtrinnes
Loiseau
Evoye, Abråm (powinmes)
Corwaitaedje do walon
L' ortografeye, a soûmint Feller-Léonard, shût on coirpusse erî-rfwait so l’ accint d' Liernu. Portant, li scrijheu n’ a måy cåzé walon estant ptit. Ni minme oyou ses parints l’ djåzer. Nén ddja ene miere djin l’ atôtchî e walon. Mins, dit-st i lu, « dji l’ a dins l’ oraye, la k’ il a moussî cwand dji rexheu dins l’ grande coû del cinse, et-z ôre les vårlets et les vijhéns el divizer inte di zels » (p. 11).
1430
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Diåle poite-saetch
Categoreye:Tcheriaedjes
Tchålerwè Tirou (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Tchålerwè Sambe | Tchålerwè Tirou | Tchålerwè Park
Sara (Bibe)
Passaedjes k' on cåze di leye dins l' lete Sint På ås Galates
🇱🇰 Lete_sint_På_ås_Galates/III (so Wikisourd).
Sindrome adenocoli des djonnes colons
Senes del maladeye
I morèt dins les 3 a 7 djoûs. I polnut eto rweri.
1430
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Evoye, Abråm (powinmes)
Corwaitaedje do walon
Po rtrover ci accint la, Djôzef Dewez a lî sacwants ôtes sicrijheu did la (come Jules Sabaux). Il a stî trover ene djin k' aveut fwait des rcwerances so l' walon d' avår la. Pacô, il ala-st acertiner li cogne di sacwants mots, tot splitchant les ALW, avou l' aidance da Bernard Louis.
Émile Gilliard
Divudindje
Po lu, i fådreut acsegnî l' walon a l' escole, tot prindant asteme åzès varyistés coinreces. I l' fådreut fé, å moens, al fén des primaires, mins eto come des luçons k' on pout tchoezî tins des sgondaires, u co dins les scoles po-z adultes.