cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Måss (planete)
Måss si surface
Måss a tofer faciné les djins. Si rodje et waeraxhe rivnance esteut misterieuse et intrigante. Måss ni fwait k' on cwårt del surface di nosse bole eyet seulmin on dijhinme di s' masse (mins nerén). Måss a des calotes di glaece polaire, fwaites d' aiwe eyet di diyocside di carbone edjalés.
Motî del Hesbaye
thumb|Coviete do motî Li motî del Hesbaye (Dictionnaire wallon de Liège et de Hesbaye), c' est on motî do walon k' a stî eplaidî pa Eugène Dethier e 1994.
Måss (planete)
Måss si surface
On moirt volcan, li Mont Olimpe, est, avou ses 27 km hôt, li pus hôte montinne del planete et di tot l' sistinme solrece.
Motî del Hesbaye
Li pårteye walon-francès est rprinjhe sol limero [E213] dins l' djivêye des motîs do walon.
Måss (planete)
Måss si surface
L' atmosfere di Måss est foirt tene: li pression al surface est di seulmint 7,5 milibårs (a mete a costé des 1.013 milibårs sol Daegn).
Motî del Hesbaye
Li franwal est rahoukî sol limero [FE213], aprume po l' boutaedje e Wiccionaire.
Måss (planete)
Måss si surface
Elle est a 95% di diyocside di carbone, 3% d' azote, 1,6% d' argon eyet seulmint des traeces d' ocsidjinne}} et d' [[aiwe.
Motî del Hesbaye
Kitaeyaedje
I cmince pa ene pårteye francès-walon (p. 21-169). Li motî walon-francès lu-minme va del pådje 173 al pådje 473.
Måss (planete)
Les lunes di Måss
Måss a deus ptitès lunes, Fobos eyet Deymos, di cogne bizåre, probåbe ki c' est des asteroyides assaetchîs pal planete.
Motî del Hesbaye
Respondeus
Li motî a stî fwait avou des temons di
Måss (planete)
Les lunes di Måss
Ele sont en orbite åtoû del planete, avou tofer li minme costé ki rlouke viè Måss. Come l' orbite åtoû d' Måss da Fobos est pus rapide kel rotåcion del planete so leye-minme, les foices d' atraccion fjhèt avni, londjinmint mins surmint, li lune Fobos viè l' planete Måss. On djoû Fobos finirè pa toumer sol surface da Måss. Dismetant ki po Deymos, k' est bén pus lon, si orbite crexhe pigote a midjote.
Motî del Hesbaye
Fråzes
Les fråzes da Dehier sont des fråzes rilevêyes di lu, et nén des redjårbaedjes di des fråzes d' on motî eplaidî dvant, come gn a bråmint a cmincî do Motî da Forir eviè l' Motî da Haust, pu l' Motî d' Bastogne et l' Motî da Stasse.
Tinaedje di biesses a nourixhon
Categoreye:droet cinsî Categoreye:vîs alaedjes Categoreye:aclevaedje Tini di biesses a nourixhon, c' est les mete a èn ôte cinsî k' elzès va nouri, et les wangnes seront pårteyes. C' esteut on vî sistinme di regulåcion do nombe di biesses d' après les capacités d' tchaeke acleveu.
Måss (planete)
Måss et les mårsyins
Måss a-st ene grande plaece dins l' imadjinåre dåzès djins, ca on a lontins creyou k' i gn aveut del veye. On l' pinzéve pask' on veyeut des longowès royes sol surface del planete, ki shonnént esse artificires; eyet des candjmints di lujhance di redjons k' i gn a, ki fjhèt pinser a del vedjetåcion candjant d' coleur avou les såjhons. Çoula askepia bråmint des istweres å dfait di mårsyins.
Motî del Hesbaye
Fråzes
Les fråzes da Dethier mostrèt kécfeye des uzaedjes ki n'estént nén clairs, et vnèt bén a pont po les ovreus so l' esplicant motî.
Tinaedje di biesses a nourixhon
Li ci ki les tént, on dit k' elzès prind a nourixhon.
L' ôte, on dit k' elzès mete a nourixhon.
Les biesses k' on prind, c' est å pus sovint des vatches, u des spanis veas. Li ci ki les prind, c' est k' il a do four u des tchamps d' trop; ubén des efants ki plèt aler wårder les vatches dins des cmons.
Li sistinme poitéve des diferins nos, d' après si durêye eyet l' såjhon  :
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "nourixhon", "mire" "waide", "four" et "trecins".
Pårtixhaedje des wangnes
Dins l' metaedje a mire, li ci ki sognive li vatche aveut l' laecea, eyet l' mitan do vea.
El Walonreye
El Walonreye, on trouve des passêyes di ç' sistinme la dins les vîs papîs:
Li mot est rprins dins l' Motî do Coûtchant walon, çou ki vout dire ki ç' contrat la esteut co pratiké å cminçmint do 20inme sieke.
Li mot "a mire" est ramexhné pa Aubry (fén do 18inme sieke) dins s' motlî, et pa Gaston Lucy (kiminçmint do 20inme sieke) dins l' sinne.
Foû payis
E Marok, li contrat k' on lome ras el mal (tcheté) rishonne å metaedje a trecins. Onk k' a des cwårs (li "tcheté-cwårs") atchete ene vatche (li "tcheté tcheté") a on pôve cinsî, ki l' irè fé paxhe dins des cmons, u so ses djouxhires. Li vatche dimane da l' atchteu, et les veas sont pårtis e deus. Li tneu del vatche el pout mode et aveur li laecea.
E Rwanda, divant l' candjmint d' redjime e 1962, les vatches estént dås gros mwaisses Toutsis, et i les metént a waide a des pus pôves toutsis, et padecô a des Houtous. Li sistinme a stî bén espliké pa Lucyin Mahin dins Li batreye des cwate vints.
Måss (planete)
Måss et les mårsyins
On sait asteure ki les longowès royes n' egzistèt nén, ou dins kékès cas c' est des souwés passaedjes d' aiwe. Les candjmints d' coleur sont metous a des timpesses di poûssire et d' såvion.
Batreye di Ðiện Biên Phủ
Li batreye di Ðiện Biên Phủ (prononcîz Dien Bien Fou), c' est l' dierinne batreye, k' a duré cåzu deus moes, del prumire guere d' Indochine; do 13 di måss å 7 di may 1954, dins l' Tonkin Sovrin (Hôt Tonkin). L' årmêye francesse, kimandêye på djenerå Navarre, a stî rtaenêye pås sôdårds vietnamyins do djenerå Võ Nguyên Giáp. Adon, les Francès ont leyî å raeze li colnijhaedje di l' Indochine.
Dien Bien Phu Categoreye:Vietnam
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Sacwantès sondes ont stî evoyeyes po-z esplorer li surface di Måss, avou kékès succès mins bråmint k' ont fwait berwete. A té pont k' on-z a djåzé, mitant mocreçmint, di triyangue des Bermudes inte nosse Daegn eyet Måss.
Po bén comprinde l' istwere des sondes evoyeyes, i fåt saveur ki les fortchetes d' evoyaedje si shuvèt tos les deus ans a pô près (li periode sinodike del planete).
Ezès moes di måss et d' octôbe 1960 les sovietikes evoyît deus sondes pasreces, mins ele n' arivît nén cwiter l' Daegn.
E 1962 troes ôtes sondes sovietikes fjhît berwete -- deus k' ont dmanou sol orbite del Tere, et li troejhinme ki pierda ses comunicåcions avou l' Daegn tins k' ele esteut en erote. E 1964 i gn ourit co ene saye ki fjha pareymint berwete.
Escavetche
C' est ene ricete espagnole.
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Les Mariner 3 eyet Mariner 4 ont stî dessinés po fé les prumîs passaedjes près d' Måss. Mariner 3 fourit-st enondé li 5 di nôvimbe 1964, mins l' covieke del fuzêye ni s' a nén drovou, li sonde n' a do côp nén polou l' cwiter po s' aprepyî d' Måss.
Escavetche
El Walonreye, c' est ene sipeciålté do payis d' Chimai.
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Troes samwinnes après, li 28 di nôvimbe 1964, c' li Mariner 4 k' est enondé po on voyaedje di ût moes viè l' rodje planete.
Escavetche
Li mot "scavetche" (omrin e walon, et eployî e francès d' Walonreye), a eto des ôtes sinses.
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Mariner 4 passa dlé Måss li 14 di djulete 1965, nos dnant les prumirès fotos di près d' ene ôte planete. Les imådjes, fijhant on longou ecassetlaedje, mostrèt crateres ravizant les cis da nosse beaté.
Motî del Hesbaye
Etimolodjeyes
I saye sovint d' fé des raprotchmints avou des mots d' l' almand, k' il a-st aprins estant prijhnî tins del guere di 1940-1945. Il a eto èn aidant e l' Almagne, Amian Werner di Grevenbroich.
Pris del Federåcion Walonreye-Brussele
thumb|ceremoneye di rindaedje do pris teyåte 2021 Li pris del Federåcion Walonreye-Brussele, c' est ene bate avou on dobe pris di 2500 € tos ls ans, rindou pal Federåcion Walonreye-Brussele.
Ele riscompinse ene ouve e walon, mins eto e picård u dins èn ôte lingaedje do payis ricnoxhou pal kiminålté (gåmès, tchampnwès et flamind d' Brussele).
Motî del Hesbaye
Etimolodjeyes
Pacô, po des mots nén foirt vîs, si idêye est kécfeye sûteye, come po crissôte.
Pris del Federåcion Walonreye-Brussele
Sôres di pris
Tos les ans, dispu 2017, gn a ossu on pris po on prumî scrijhaedje (on boket di cwate ou cénk pådjes).
Motî del Hesbaye
Sacwants ponts tecnikes do franwal
Il a bén waiti ki les mots et ratourneures do francès soeyénxhe do djoû d' ouy. I s' a fwait aidî pa des Francès po çoula : les copes Helaers di Nouvion-le-Comte et Kerstenne di Toulon.
Nåwinne
thumb|L’ eglijhe di Nåwinne thumb|On live da Djôr Petcheur so Nåwinne Nåwinne (F. Awenne) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Houbert.
Betchfessî én
Li betchfessî ÉN, c' est on betchfessî scrijha eployî po des mots ki sont prononcîs avou in so Lidje et Nameur, mins avou é<SUP>n</SUP> (naziålijhî é) après Tchålerwè, çou ki lzî dene on prononçaedje tipike e s' payis la, riwaitî come ene piceure idintitaire do walon.
Afrike
L' Afrike, c' est on continint metou a Nonnedi l' Urope. I nd est metou erî pal Mîtrinne Mer.
Betchfessî én
Li betchfessî én si pout vey pacô al tiesse d' on mot (éndjole), mins il est pus sovint å coron (cawete -én).
Nåwinne
Tuzance walone
Viyaedje da Joseph Calozet, ki ses cwate romans si pasnut a Nåwinne.
Afrike
Å Nôr-Ess, i tént avou l' Azeye al hôteur do cåziyea do Sinayî. Adon i dmeure foirt près d' leye, k' est djusse di l' ôte costé del Rodje Mer.
Dimorants
Les djins d' Afrike sont lomés "Afrikins" et "Afrikinnes". Les cis d' Bijhe sont di stok semitike, brons d' pea. Les cis d' Nonne sont pus noers di pea.
Jacques Barry
Jacques Barry a skepyî li 25 di nôvimbe 1931.
Afrike
Payis d' Afrike
Afrike bijhrce:
Betchfessî én
Ôtes prononçaedjes
Li betchfessî ÉN a eto des ôtes prononçaedjes, metans 'ègn' el Hesbaye. Did la, des fråzes mocreces po fé "prononcî drole" les djins ki n' ont nén l' minme accint k' vos:
Jacques Barry
Cårire å teyåte
E 1973, i divna mwaisse del djowe del minme dramatike. Ey eto dins des ôtes viyaedjes et veyes : Nivele, Bure, Brinne-Tchestea.
Pris del Federåcion Walonreye-Brussele
Sôres di pris
Les pris n' ont nén stî rmetou e 1997 et e 1999.
Betchfessî én
Prononçaedje in
Tot l' corin del Walonreye (Nameur, Lidje, Dinant, Sint-Houbert, Bastogne) prononce in (sicrît e Feller bin, rin, nin, tchin, i vint).
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Sacwants di zels shonnént aveur del waerglaece tins del froedeure do matén mårcyin.
Pris del Federåcion Walonreye-Brussele
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Pris et bates e lingaedje walon
Motî del Hesbaye
Corwaitaedje do Motî del Hesbaye
L' adrovaedje di 13 pådje esplike li manire k' Eugène Dethier a bouté, tot rcwerant des "vraiys" respondeus. Eto, c' est on motî k' apoite télcô des mots nén rilevés pa Haust, come hertchinne.
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Sol trevén d' enondaedje shuvant, li programe Mariner a sofrou co l' piete d' ene pwaire di sondes. Mariner 9 a-st intré comifåt dins l' orbite di Måss, après ki ci ptite sour di Mariner 8 åye fwait berwete.
Motî del Hesbaye
Corwaitaedje do Motî del Hesbaye
Mins, dins l' Gn a eto bråmint des sacwè ki n' sievnut nén l' ovraedje ni li scrijheu, et k' ont stî rilevés pa Marcel Slangen dins on corwaitaedje publiyî dins Djåzans walon.
Betchfessî én
Prononçaedje én
Li payis d' Tchålerwè (disca Moustî), mins eto li Hesbaye namurwesse (dj' ô bén: dedja dijh cwénze kilometes a Bijhe di Nameur), li Roman Payis, i prononcèt é<SUP>n</SUP> (sicrît e Feller bén, rén, nén, tchén, i vént).
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Cwand Mariner 9 a-st arivé so Måss, lu et co deus spoutnikes sovietikes, ont trové k' i gn aveut ene nouzome timpesse di såvion sol planete.
Motî del Hesbaye
Vindince
Li live esteut vindou pa li scrijheu.
Betchfessî én
Prononçaedje é
Sacwants viyaedjes plik plok (Tcheslet, Spå, Ôvîfa), eyet l' Payis d' Heve, i prononcèt é (sicrît e Feller bé, ré, né, tché, i vét.
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Cwand l' timpesse s' a yeu rapåjhî assez ki po pleur saetchî des portraits del surface, les fotos k' ont stî adon fwaites ont stî ene grande ascoxheye pa rapoirt ås ôtes missions.
Motî del Hesbaye
Vindince
Li stok a dvou esse ratchté påzès boukinisses.
Betchfessî én
Prononçaedje ègn
Ci prononçaedje la est rålmint veyåve dins les tecses e Feller, ca il est rsintou come «retrôclé» pa les oteurs hesbignons, ki polèt scrire åjheymint e lidjwès standård.
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
E 1976 deus sondes Viking ont intré en orbite åtoû d' Måss, et tchaekene låtchî on module d' esploraedje k' ont-st ateri sins rujhe. Ces missions ont-st avoyî les prumirès fotos e coleur, eyet bråmint di novelès informåcions syintifikes.
Afrike
Payis d' Afrike
Mîtrinne Afrike:
Betchfessî én
Crombès rimes
Li rfondaedje des arimés va dner sovint des mås d' tiesse, cwand gn a on mot avou l' betchfessî ÉN å coron.
Jacques Barry
Cårire å teyåte
Dispu 1984, il a ratourné e walon toplin des pîces di teyåte, po lzès fé djouwer pal dramatike "L' avni" di Gochliye.
Motî del Hesbaye
Vindince
Hesbaye Hesbaye
Jacques Barry
Cårire å teyåte
Di s' pene rexha ene comedeye e deus akes : Côp d' circût.
[Limero del gazete "Cotcorico" avou on rpoirtaedje so ses 50 ans d' teyåte e walon]
Barry Barry
Nolay
Nolay, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Betchfessî én
Kimint si scrijhèt les mots avou l' betchfessî ÉN dins les ôtes lingaedjes laténs ?
Cåzu tos les mots avou l' francès IEN si scrijhèt avou l' betcfessî én. Foû-rîles: En espagnol et en itålien, on rtrouve eto des mots avou IEN ki respondnut a des mots avou l' betchfessî ÉN e walon.
Nos d' plaeces
Li betchfessî ÉN va aparexhe dins sacwants nos d' plaeces, ki si scrijhnut asteure avou on IN u IEN.
Asteme, bråmint des nos d' viyaedjes ki si scrijhèt e francès avou EN respondèt a on son IN e walon (et nén å betchfessî ÉN).
Disk' al prumire mitan do 20inme sieke, la k' J. Feller va fé admete d' eployî seulmint "in" pol son in, c' esteut li scrijhaedje "en" li pus corant (Grandgagnage l' eploye tofer dins si diccionaire)
Diyalectalijhaedje do betchfessî ÉN
A pårti des dates cial ådzeu po Nandrin, Inguî, Weddjî, Guilinguî, on voet bén ki, diviè 1200, ces mots la estént bén des sons IN. Les cmons nos "rén, bén, tchén" estént ddja dandjreus prononcîs come asteure a pårti di 1200-1300. Eto, a pårti di 1400, les scrijheus d' vîs papîs, ki cmincèt a cnoxhe li francès, forcoridjnut avou -IEN les nos d' djins et d' plaeces ki s' dijhèt come li prononçaedje di "rén, bén, tchén" dins leu payis. Eto, on pout dater li stramaedje des accints do betchfessî ÉN a divant 1400.
Uzaedje do scrijha én come betchfessî
Li betchfessî ÉN a stî atåvlé pa Laurent Hendschel pol rifondaedje do walon e 1994. L' idêye esteut di rprezinter on son tipike do walon. C' esteut li cénkinme betchfessî (après å, ô, xh, jh, et ea). Il a stî accepté pås rfondeus del Rantoele, dizo ene cogne disfaflotêye (en: ben, ren, nen, tchen, i vent). Il a stî rfafloté e 1995 po s' raprotchî do scrijhas Feller dedja eployî ene sawice. C' est insi k' il a passé å Raploû d' Tchålerwè sol rifondaedje (1996).
Kimint saveur s' i fåt rfonde avou on betchfessî ÉN ?
Sacwants mots sont ene miete målåjheys a rfonde, copurade les mots k' ont on son "-in" e coron. I s' polnut etinde e sacwantès plaeces avou "-én" (u "-ègn" el Hesbaye, metans). Li meyeu moyén est d' aler vey dins l' Motî d' Tchålerwè. Les mots ki sont la dizo mwaisse disfondowe -IN ni dvèt nén esse rifondous avou avou "én". On pout eto aler vey e Motî d' Nivele. Les mots avou l' betchfessî ÉN s' î trouvnut dizo ene disfondowe avou -î.
Sovint, cwand on trouve li scrijha AIN e francès, u e vî walon, c' est l' son IN, si on trouve li scrijha IEN, et kécfeye EIN e francès u dins les vîs papîs, c' est sovint rfondou avou l' betchfessî ÉN.
Afrike
Payis d' Afrike
Afrike nonnrece:
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Les sondes sovietikes do programe d' esploraedje di Måss avént sayî sacwants côps d' ateri dvant çoula, mins n' avént nén yeu ostant d' succès ki les cenes do programe Mariner.
Måtche di l' Eter-Sambe-et-Mouze
thumb|Djerpene, monumint ås mårtcheus d' l' Eter-Sambe-et-Mouze. Les måtches di l' Eter-Sambe-et-Mouze (avår la, sovint prononcî: mârche di l' Intrè-Sambe-èt-Mouze), c' est des måtches foclorikes (rotaedje di costumés djins ) ki s' fijhèt dins bråmint di veyes et viyaedjes di l' Eter-Sambe-et-Mouze do moes d' may å moes d' octôbe.
Afrike
Payis d' Afrike
* Categoreye:Continints
Måtche di l' Eter-Sambe-et-Mouze
Mwaissès dnêyes
thumb|Twin, zouwaves ki saetchèt ene tchakêye di côps d' fizik Cisse uzance la s' a diswalpé divié li 16inme sieke, a pårti d' ene porcession dicåçtêyes a on sint (ene sinte). Les pelrins estént todi aconcoistés d' ene pitite trope di djins e-n åres.
Asteure, tos les roteus sont moussîs avou des costumes des prumîs et troejhinme impires.
Sacwantès måtches si fwaiynut tos ls ans, et des ôtes tos les 7 ans (måtche Sint-Foyin a Fosse).
Disfindaedjes
Elle ont stî disfindowes do tins do Redjime francès.
Betchfessî én
Mapes ALW a studyî
Les mapes ALW shuvantes mosternut li spårdaedje des disfondowes do betchfessî én. Cesses-ciales, come seu foninme håyné dins les cognes coinreces. Dins des ôtes, on rtrouve bråmint des disfondowes do betchfessî, mins gn des ôtès piceures do mot ki s' î vegnnut maxhî:
Dårmè
Dårmè, obén e Feller : Dârmè u core Darmet (vir el prumire imådje del seccion : fotografeye), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot.
Måtche di l' Eter-Sambe-et-Mouze
Disfindaedjes
Elle ont ristî disfindowes e 2020 di cåze del minêye di gripe chinwesse.
Sourdant
Categoreye:Foclore del Walonreye
Dårmè
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tuzance walone
Li scrijheu e walon et cåzaedjisse André Gauditiaubois î a skepyî.
Li Vå-addé-Rozire
Li Vå-dlé-Rozire (on dit eto: Li Vå-addé-Rozire, la-minme Vâ-addé-Rozière, Fr. Vaux-lez-Rosières), asteure, pus courtinnmint, Rozire (fr. Rosières), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes del vå d' Seure po fé li novele intité do Vå-so-Seure, e l' province do Lussimbork.
Betchfessî én
Sourdant
EN Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Diyalectolodjeye walone Categoreye:Raspepyîs årtikes
Li Vå-addé-Rozire
thumb|Li mwaisse rowe et l' eglijhe
Dårmè
Tuzance walone
Li tchanteuse e walon Claudine Mahy î dmoréve.
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Li cir-waxhea Mars Pathfinder, k' aterixha so Måss li 4 di djulete 1997, aveut avou lu ene pitite vweteure teleguidêye, lomêye Sojournour, ki voyaedja sacwants metes åtoû do site d' aterixhaedje, esplorant les condicions, et purdant sacwants bokets d' rotches avårla.
El Royo
El Royo, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Sovet
Sovet (Fr. Sovet), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Cînè, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
El Royo
Categoreye:Castile et Leyone
Sovet
Djeyografeye
Gn a la on grand pont pol passaedje di l' otostråde E411.
Botnire (årtisyince)
thumb Ene botnire (on dit eto: on botniraedje, ene cezaryinne), c' est ene operåcion veterinrece po saetchî li skepion d' ene aclevåve frumele, k' est a s' tins, foû del matrice tot crinnant li paroeze do vinte.
Sovet
Tuzance walone
Li rcwereu sol walon Jean Germain î dmeure.
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Après çoula, i gn ourit li Mars Global Surveyor.
Manse Wandelayik (tchåte)
Li Wandelaicus mansus, c' est ene grande cinse d' èn ome k' on loméve Wandelaïc et ki dveut viker do tins da Pepin l' Peuket.
Li Vå-addé-Rozire
Plake di rowes e walon
Dispu 2022, gn a ene grosse cwénzinne di plakes di rowes e walon, metowe dins l' cåde do label «Nosse comene diy oyi». Ele sont scrîtes e sistinme Feller avou l' accint do payis.
Dårmè
Rilîdjon
Dårmè est lomé insi a cåze d' Sint-Remi. Dispoy 2005, etur fén d' setimbe ey atake octôbe, i gn' a 'l ducasse Sint-Remi. Di pus, Sint-Remi est ossi l' no d' el novele eglijhe (vir fotografeye, dzeu) : centré|420x420px
Li Vå-addé-Rozire
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Botnire (årtisyince)
Motlî
Li mot «botnire», c' est on noûmot di stindaedje k' a skepyî tot seu diviè les anêyes 1960. A ç' moumint la, on racozeut voltî l' pea avou des agrapes, çou ki dnéve al kernaxhe li cogne d' ene botnire d' abit.
Manse Wandelayik (tchåte)
Kinoxhance del manse
On cnoxhe ci tecse la gråce a l' Abé Roland, k' a scrît «Orchimont et ses fiefs» (Orcîmont et ses fîs).
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Cisse mission la fourit li prumire mission a succès viè l' rodje planete so deus decådes, enondêye li 7 di nôvimbe 1996, eyet si mete en orbite li 12 di setimbe 1997.
Botnire (årtisyince)
Sourdants
Categoreye:Årtisyince Categoreye:Ostetrike
Yanguas
Categoreye:Castile et Leyone
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Après ene anêye et dmeye a-z adjuster si orbite, ele kiminça li mapaedje di Måss e 1999. Li corwaitaedje del planete esteut fwait d'&nbp;ene orbite cåzu polaire a basse hôteu, sol tins d' ene anêye mårsyinne etire, dj' ô bén cåzu deus anêye sol Tere.
Manse Wandelayik (tchåte)
Kinoxhance del manse
Ci cinse la si trovéve e pagus d' Årdene k' on loméve Palatiolus (enute: Palijhoû), eter Bive et Nayômé (Aldamega).
Alberik, abé di Ståvleu, î rataetchive li cinse ki li Rwè Pepin lyi aveut dné, po les djins d' Graide è profiter; a tchedje por zels di fé dire des messes.
Li tchåte riprind bråmint des nos d' bwès et d' tchamps k' on rtrouve co enute, après 13 siekes. Ces teréns la (les Graideles, enute) ont stî lontins après, on sudjet d' margaye eter l' eglijhe di Graide et l' cene di Wåjhî.
Categoreye:Istwere del Walonreye
Måss (planete)
L' esploraedje di Måss
Cisse prumire mission la a stî fineye li 31 di djanvî 2001, eyet li sonde est asteure dins ene fåze d' ôtes missions.
Li mission studia ttafwaitmint l' surface di Måss, si atmosfere eyet si dvins, eyet rtourna di pus di dnêyes sol planete ki totes les ôtes missions viè Måss eshonne.
thumb|Foto saetcheye pal camera 1 do Viking Lander 1 (clitchîz po vey pus d' esplikêyes so ciste imådje).
Emey les mwaissès trovåjhes syintifikes ki fourît fwaites, li Global Surveyor prinda des imådjes di crevådes eyet d' floûs d' brijheures ki lairént a tuzer k' i gn åreut des sourdants d' aiwe likide, sol surface del planete ou djusse pa dzo. Les mzuraedjes fwaits å magnetomete mostrèt ki l' tchamp magnetike del planete n' est nén djeneré globålmint dins l' cour del planete, mins k' il est locålijhî dins sacantès redjons del crosse. Des novelès dnêyes sol timperateure eyet des pus près imådjes del lune mårsyinne Fobos mostrèt ki s' surface est fwaite di disk' a on mete hôt di poûssire, cåze des impaks di meteyorites so des miyons d' anêyes. Les dnêyes di l' altimete lazer del sonde on dné åzès sincieus les prumirès vuwes e 3-D del calote di glaece do pole nôr di Måss.
Des discovraedjes des sondes fwaits å spectromete a rais gama eyet a neutrons, ont mostré k' i gn a des lådjès cwantités d' aiwe dizo l' cogne di glaece dins les troes prumîs metes del surface di Måss e l' emisfere Nôr. Li sonde uropeyinne Mars Express enondêye do Cosmodrome di Baykonour li 2 d' djun 2003 ey arivé e djavî 2004, a confirmé l' prezince di glaece d' aiwe dins l' emisfere Sud; mins i n' a nén stî possibe di cominuker avou l' veyicule d' esploraedje del sonde uropeyinne, k' a stî declaré pierdou po d' bon e fevrî 2004. E 2003 li NASA a ossu evoyî des veyicules d' esploraedje MER-A ("Spirit") eyet MER-B ("Opportunity"), arivés ambedeus so Måss e djanvî 2004 eyet ont evoyî bråmint des dnêyes et des imådjes
Lucien Maréchal
Lucyin Maréchal (riwalnijhåve Lucyin Marixhå) a skepyî a Sint-Serwai li 24 di djulete 1892 et mori e 1964. C' est onk des cwate askepieus des Relîs Namurwès, e 1909. Ci serè lu l' prumî penleu del soce. S' î va- t i dmorer disk' a ses vîs djoûs.
Måss (planete)
Totes sôres
Li distance li pus coûte inte Måss eyet l' Tere est d' a pô près 78.390.000 kilometes.
Lucien Maréchal
Ouve pol walon
Il aveut ddja studyî li motlî des monnîs (avou s' fré På) et scrire timpesse dins La vie wallonne, Le Guetteur wallon eyet les Cayés Walons.
Måss (planete)
egurniyaedje di dnêyes sol planete Måss.
Lucien Maréchal
Ouve pol walon
Si mwaisse ouve, todi assoçné a s' fré, ci serè l' Antolodjeye des powetes walons namurwès ki rexhe e 1930.
Po çou ki rwaite ses prôpes sicrijhaedjes e walon, gn a troes ramexhnêyes d' arimés : Djonneas ; A l' ospitå eyet Tot al doûce (1965)
Il a eto scrît on roman Monsieu li rçuveu (1952), la k' i mete bråmint des sovnis di s' mestî come rçuveu des contribucions.
Ås Relîs, il esteut po des scrijhaedjes walons simpes et comprindåves pa tertos. Eto, i serè ene miete e bisbrouye avou les djonnes fijheus d' arimés foirt powetikes ki vont ariver ås Relîs dins les anêyes 1950, come Georges Smal, Jean Guillaume eyet Emile Gilliard.
Hårdêyes difoûtrinnes
Marechal, Lucien Marechal, Lucien Marechal, Lucien
Kitridiomicete
Les Kitridiomicetes, ou Kititrides constitouwèt ene des cwate grandès dvizions do ringne des Fungi, ôtrumint dit des tchampions. Li no fwait referince å kitridiom (do grec chytridion volant dire pitit pot), li structeure reclôyant les spôres. Dins les classifiaedjes di dvant, les kitrides (såf les noveas ôres des Neocallimasticales et des Spizellomycetales) estént metous dins l' classe des Ficomicetes, apårtinant zels-minmes al dizo-dvizion des Micsomicofita. Dins on pus vî et pus pitit acoird, li terme de kitrides fijheut seulmint referince a l' ôre des kitridiyales.
Les Kitrides sont considerêyes pal filodjeneye come li pus viye fôme des tchampions, ki les troes ôtes divizions ndè vnèt. Ene grosse pårt sont acwatikes, prezints surtout dins les doûcès aiwes. I sont saprofites ou parazites, distrujhant li kitene et l' keratene. Leus diferinnès especes ont stî rdispårteyes e cénk ôres (vey li tåvlea). Onk di leus ponts e comon c' est d' aveur des spôres a ene flayale. Li tale ni foime nén on vraiy miceliom. Des especes k' i gn a n' ont k' ene celule.
Kékès especes di kitrides sont kinoxhowes po-z ocazioner l' moirt des rinnes e blocant leus ôrganes respiratweres (fenominne ricnoxhuo dispoy 1998, en Ostraleye et å Panama). Des ôtes si plèt ataker å mayisse ou al luzere.
Marie-Anne Libert
Libert thumb|Plake a Måmdey a s' memwere Marie-Anne Libert (e walon, Mayane Libert), c' est ene botanisse di Måmdey, k' a skepyî e 1782, et k' a morou e 1865.
Ele vina-st å monde e 1782, a Måmdey, dins ene famile di bordjoes avou bråmint d' efants. Foirt timpe sûteye, ele si mete a-z aprinde les matematikes; mins c' est si amour del nateure ki la frè cnoxhe lon et lådje.
Ele si pormoenne sovint dins l' campagne åtoû d' Måmdey ey el Fagne, tot ramassant des plantes et des pires, eyet rwaitî dins les lives sincieus po sayî d' idintifyî çou k' ele ramexhnêye. Come e ç' tins la bråmint des lives sincieus sont scrît-st e latén ele aprinda ç' lingaedje la po poleur fé si ovraedje.
Ele situdia bråmint les tchampions, les likens, les fetchires et les mossireas, k' estént adon classifiyîs come criptogames, si bén k' ele va scrire on live sol sudjet, Plantae Cryptogamicae (les plantes criptogamikes) ki l' va fé cnoxhe dins l' monde des sincieus botanisses. Ci live la esteut foirt consecant, la k' ele idintifia eyet classifyî pol prumî côp pus d' ene plante di l' Årdene.
Elle a dné s' no ås indjes di plantes sont lomêyes e si oneur, Libertia spp et Libertellia spp.
I gn a-st ene soce nén recwårlante a Måmdey lomêye e si oneur, li "Ceke Marie-Anne Libert", ki mete so pî des måtches dins les bwès, eyet fwait on bultén so des sudjets a vey avou l' nateure.
Province do Cassay
Li Province do Kasai (riwalnijhåve province do Cassay), c' est ene nouve province a nonne del Republike democratike do Congo.
Djeyografeye
Elle a-st ene sitindêye di 95.631 km² po 3.199.891 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces del Tshuapa, Sankourou, Louloua, Kwango, Kwilou, eyet Mai-Ndombe, eyet on frontire avou Angola.
Lingaedjes
Li lingaedje del province, c' est l' tchilouba.
Rilomêyès djins did la
Patrice Loumoumba î skepia li 2 d' djulete 1925.
Kasai
Aite
El Walonreye, on-z etertént les çmintires bråmint pol Tossint et l' djoû des åmes.
Davance, on-z î aléve eto après l' messe des moirts, li londi del dicåce.
Les mots "aite" et "çmintire" si rtrovèt dins sacwantès plaeces del Walonreye."
cimintires crustinnes
Dins les aites des crustins, gn a sovint des tombes avou des croes. Pacô, c' est des croes totes seules. Les djins k' ont des parints vont fé les tombes a tinzayeure. Pol moens, al Tossint. Dispu les anêyes 2000, les tombes des djins ki n' ont pupont d' parints sont etertinowes pa des ovrîs del comene.
Les tombes sont tertoes å pus beles, et mostrèt li ritchesse del famile. A costé des simpès tombes gn a eto des cavos. Insi, on pout eterer sacwants djins ene so l' ôte.
Dins les aites militaires, totes les croes sont les minmes. Gn a eto des cmonès fosses, la k' on-z a eteré des sôdårs ki n' estént nén ricnoxhåves.
cimintires muzulmandes
thumb|cimintire a [[Sidi Smaïl (Marok)]] Les çmintires muzulmandes, å Marok, todi, ni sont nén rnetyîs. Les tombes sont des simpès pires avou on scrijhaedje dissu. Ele sont foirt sitroetes : nén dpus d' on dmey mete, et a pô près tertotes les minmes. On n' etere nén deus djins al minme plaece.
Categoreye:Moirt
Fåve do vî vî tins del Walonreye
* * Ene fåve do vô vî tins rapoirtêye el Walonreye, c' est ene sipoûle ki les djins des viyaedjes di Walonreye î croyént fer disk' al mitan do 20inme sieke, et raconter al shijhe.
Fåtcheuse
Ene fåtcheuse, c' est ene machine po fåtchî (on dit eto : soyî) å four u ås dinrêyes, al fenåjhe u a l' awousse. Divant çoula, on soyive al mwin, avou des fåjheles, pu al seye, pu al få.
Li prumire fåtcheuse, ç' a stî l' raezete k' on loméve eto machine a fåtchî u, pus tård, pitite machine. Dins les plaeces les pus målåjheyes, ezès prés, par egzimpe, on fåtchive co al mwin disk' aviè 1960. Po des dinrêyes, les fåtcheuses ont stî aeplaeceyes pa les loyeuses ki fåtchént et mete e djåbes. Pu pa les mexhneuses-bateuses, ki batèt l' grin do côp k' il est fåtchî.
Po les fours, les raezete fourit replaeceye pal båre côpeuse u båre fåtcheuse agritcheye å tracteur. Pu pa les rotatives. Cwand on-z a ataker avou les silos, li fåtchaedje esteut fwait pa l' essileuse, ki broyive li waide do côp après.
Fåtchaedje al raezete
thumb|raezete, li prumire pitite machine ki n' fijheut ki d' fåtchî Ene raezete esteut saetcheye pa onk u deus tchvås. Dabôrd, divant d' fåtchî al raezete, i faleut fé les voyes al få.
Cwand la raezete av' fwait deus, troes bates, on rtournéve li prumire avou l' rustea po pleur fåtchî l' toû d' åtoû.
Si l' tins esteut å setch, i gn av' wai d' problinmes. Mins cwand l' tins esteut al plouve et k' i gn av' des formoujhes, la tere plakéve inter les dints et pu on bôréve tos les dijh, cwinze metes !
On rivneut co bén å mitan d' l' après-nonne po rawijhî ene lame. Il arivéve k' on casse li biele, on dint, des seccions ou des rivets.
La raezete a on tchvå purdeut 1,07 m di lådje, tandis ki la cisse a deus purdeut 1,37 m.
Po les beas foures di trimblene, on meteut l' tonea padri l' båre del raezete po fé des djougås k' on loyive unikmint al tiesse.
On-z a vindou on pô des raezetes avou on moteur ogziliaire Bemard (A.E.B.I.) et des ôtes avou deus lames. Vola ene rîlêye di markes di raezetes ki s' ont trové sol martchî : Mac Cormick, Deering, Osborne, Skurup, Knotec, Puzenat, Lanz, Hagedorn, Båtz, Aktiv, Fahr, Fella, Dolle, Massey Harris, Albion, Triumph, Hercules Viking, Ideal New. .
al raezete
Bråmint des cinsîs ont co fåtchî avou la raezete padrî l' tracteur, mins ça n' aléve nén tot seu.
avou les båres fåtcheuses
Les båres fåtcheuses u båres côpeuses, c' est des båres avou des lames ås dints, come sol raezete, minqs k' on-z atele so on tracteur.
Les båres fåtcheuses corantes el Walonreye estént : Busatis, Mortl, J.F., Stokey et Schmit, Mac Cormick, Rasspe, Kuhn, Fella, Bamfords, Vicon, New Holland, Welger, Zweegers.
les rotatives
Li revolucion dins les fåtcheuses, ç' a î bén seur les "rotatives" ås tabeurs ou ås assîtes.
Cisse machine la, rén n' l' arestêye: ni formoujhes, ni pires, ni l' flaxhî, rén!
Rahoucas
<References/>
fatcheuse fatcheuse
Rifondeu
Categoreye:rifondaedje et linwe-ehåyaedje On rfondeu, c' est ene djin ki boute sol rifondaedje d' ene langue.
Teyåte e walon
Li teyåte e walon a todi yeu on fel succès el Walonreye. C' est ene des voyes ki leya co ôre do walon a bråmint des djonnès djins, après 1970, cwand les cåzeus e walon nel oizît pus foirt djåzer divant les djins.
E 2006, gn ava 900.000 riwaitant(es) di pîces di teyåte e walon, foû k' po les dramatikes afiyeyes a l' UCW.
Môdes e 20inme sieke
vignette|droite|Alice Legrain, 1925 Diviè 1930, gn a on mouvmint di nåjhisté des rwaitants do teyåte e walon. On vout po candjî mete do francès emey li pîce walone. Ça a fwait do herleme a Lidje.
Å Triyanon, gn a yeu ene saye di fé do teyåte d' avant-gåre, avou Jenny d'Inverno al tiesse do bazår. Li maxhot n' a nén prins, et les rwaitants brognî les spectåkes. On a rivnou a do teyåte po rire.
Hårdêyes difoûtrinnes
* Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Teyåte
Li Coirneu (soce)
Coirneu thumb|left|120px|posteure do Coirneu sol Bassinea a Hu Li Coirneu (ki si scrît, la-minme Li Cwèrneû), c' est ene soce culturele di Hu, askepieye e 1946 pa Géo Warzée eyet Joseph Durbuy.
I prindît come essegne li posteure d' on coirneu k' i gn a sol Bassinea a Hu.
Li soce s' ocupe di Beas-Årts et di Belès Letes, francesses et walones.
Dispu les anêyes 2000, bråmint escourci pa J.P. Dumont, li Coirneu adjinçnêye des Shijhes walones et eredjistrer les pretcheus so videyos.
Dispu 2001, il a eto renondé on pris di scrijhaedje e walon.
Orcîmont
Orcîmont (F. Orchimont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vresse. Metou å dzeu do tchestea, lu-minme dominant ene sitroete valêye, li viaedje est a coete d' on hôt platea.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, loukîz e splitchant motî.
Li CH d' Orcîmont e francès Orchimont provént do picårdijhaedje des nos d' plaece.
Istwere
Li foitresse d' Orcîmont date do X° s. et li prumî signeur åreut stî on Godfroid, signeur di Djedene, k' on rataetche voltî al famile di Chiny. Li signoreye d' Orcîmont a yeu lontins ene grande influwance so l' istwere di tote li contrêye. Li tchestea d' Orcîmont, ataké pa ene årmêye francesse di Louis XIV, ås ôres des djenerås De Chatillon et de Brézet, a stî pris et broûlé li 11 di may 1635. Ci fourit adon on sieke di måleur k' a veu peri del pesse et d' maladeyes pus di 7 djins so 10.
Mågré tos les displis ki les signeurs ont yeu a-z edurer, li stok di cisse famile la a todi dmoré sol payis, et î est co todi, avou ene brantche ki vike co a Bive.
Province del Louloua
Li Province del Louloua, c' est ene nouve province a nonne del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Kananga.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Sankourou, Kasai Levantrece, Lomami, Loualaba, eyet Kasai, eyet on frontire avou Angola.
Li lingaedje del province est li Tchilouba.
Virêye
thumb|mot passé e francès d' Walonreye Ene virêye u  ou ene håye, c' est ene taeye k' est dnêye come manêye ås djins d' ene comene.
Manaedjmint des virêyes
Li pårt di virêye sieve po fé s' pårt di bwès li prumire anêye. Li deujhinme ele pout esse sårtêye anêye et on-z î va fåtchî å rgon Li troejhinme anêye, on-z î pleut soyaedje ås djniesses, ca elle avént rdjeté.
categoreye:Foistreye
Esterhazy (Canada)
Categoreye:Canada Esterhazy (ki s' loméve, å cmince, Kaposvar), c' est ene veye del Sascatchewane, å Canada.
C' est des maçons d' Djeve, amoennés pa Jules-Joseph Pirot (k' î esteut priyesse) e 1907, k' î ont basti l' eglijhe.
On-z î djåzéve 17 langues.
Djule-Djôzef Pirot î a morou et î est eteré.
Sourdants
<References/>
Revolucion et consyince (teyåte)
Revolucion et consyince, c' est ene egadjêye pîce (et ene egadjante pîce) e 3 akes da Richard Joelants, k' a wangnî li pris Marcelle Martin e 2004. Elle a stî rdjowêye å Triyanon e 2005. Ele djåze do cminçmint do rclamaedje des ovrîs et leu consyintijhaedje e 19inme sieke. Ele kimince pal tchanson da Djåke Brel "Jaurès". Al fén do prumî ake, les ovrîs tchantnut L' Eternåcionåle tot levant l' pougn. Gn a yeu des criticaedjes come cwè cisse pîce la esteut trop egadjeye politicmint. Mins c' esteut la ene des såmes do scrijheu.
Categoreye:Pîces di teyåte e walon
Sindrome del vatche djus
Categoreye:maladeyes des bovrins thumb|Sindrome del vatche djus : li biesse est consyinte, et sayî di s' rilever. Li sindrome del vatche djus, c' est ene rascråwe ki cpice les vatches grandès dneuses, bén sogneyes, djusse après l' velaedje. Nosse vatche ni s' sait rilever, cobén k' on lyi a metou, deus côps en erote, des basters di calciom po médyî l' touma des velêyes, al boune dôze. Les cåzes del maladeye ni sont nén bén claires. On tuze ki les vatches ont polou s' fé do må dins les tchås ådvins des coxhes, tot saeyant di s' rilever après l' médiaedje di l' ipocalcemeye. Des ôtes årtisses dijhnut ki c' est on manke di fosfôre. On trouve cobén on baxhaedje do livea d' potassiom e sonk (hipokaliemeye), mins c' est kécfeye bén di cåze des coixheures åzès musses des coxhes. Li sindrome del vatche djus ni doet nén esse maxhî avou l' pômagne des vatches avanceye plinnes, ki pout ariver eto après l' velaedje.
Espaitchance.
thumb|coide inte les deus pates di drî, pol vatche èn nén si schåyî On bon sistinme po les toumêyès vatches èn si nén schåyî tot s' rilevant, c' est d' elzî loyî les deus pates do drî avou ene coide, avou 80 cm di laxhe.
Istwere del maladeye.
Li må n' a stî ricnoxhou ki dviè ls anêyes 1950. C' est adon k' les vatches laeçreces ont cmincî a esse poûssêyes ådla Li prumî studia a stî fwait pa Sellers et ses aidants, et anoncî e 1955 å 92inme raploû del Soce des Årtisses Amerikins (Procedings of the 92nd annual general meeting of the American Veterinary Medical Association, 1955, 35). Après, li maladeye a stî ricnoxhowe et studieye di B.L. Johnson ås Estats-Unis (Journal of American Veterinary Medical Association, 1967, tome 151, pådje 1681), di Jonsson et Pehrson el Suwede (Zentrallblatt für Veterinärmedizin, 1969, tome 16A, 757), di Bjorsell el Norwedje (Acta veterinaria scandinavica, 1977, tome 10, pådje 36) et d' Fenwick e l' Åstraleye (Australian Veterinary Practitionner, 1977, tome 7, pådje 47).
Flaxhaedje des dinrêyes
Li flaxhaedje des grins u l' avadjaedje des dinrêyes u l' ploncaedje des dveres, c' est cwand les dinrêyes d' awousse (ou do hôt four) si coûtchèt dins les tchamps, divant l' awousse.
Limero del posse
On limero del posse, c' est on limero k' on mete so les adresses des letes ete des colis, divant li no do viyaedje u del veye, po-z aveur pus åjhey dins l' triyaedje des letes dins les cintes del posse.
Flaxhaedje des dinrêyes
Cåzes do flaxhaedje
Li flaxhaedje est dvu å strin k' est trop tinre, k' a crexhou trop vite pask' il a yu trop d' nitrates, û k' a stî ataké al pate pås criptogames (oyidiom, fuzariôze, pîtin, evnd.) ki l' ont atinri.
Limero del posse
Les limeros del posse el Walonreye
Les prumîs limeros del posse ont stî dnés e 1969. C' est des limeros avou cwate chifes. Totes les ancyinnès comenes d' adon end on yeu onk.
Flaxhaedje des dinrêyes
Cåzes do flaxhaedje
S' i vént des grossès plouves avou bråmint do vint, les grins kimincèt pa s' aspoyî et kécfeye flaxhî disk' a tere.
Limero del posse
Les limeros del posse el Walonreye
Ås grands rebanaedjes, li prumî d' djanvî 1977, a-st avou des noveas limeros po bråmint des comenes, sovint l' minme po tote li comene (mins nén todi). Les limeros del province di Nameur kiminçnut pa 5, les cis del province di Lidje pa 4. Les cis del province do Lussimbork et do Hinnot pa 6. Les cis do Roman Payis pa 1.
Flaxhaedje des dinrêyes
Cåzes do flaxhaedje
Si l' plouve continowe et ki l' tins est crås, les nichtés vont creche, ey etertini l' crouweur å raeze di tere et les grins vont cmincî a djermer. On dit k' i "djermèt so pî".
Limero del posse
Les limeros del posse el Walonreye
Les ôtes redjons del Beldjike Flande, Brussele ont yeu les minmes candjmints administratifs.
Codjowaedje lére
a rmete avou codjowaedje braire
Flaxhaedje des dinrêyes
Cåzes do flaxhaedje
Do tins des prumirès raezetes et loyeuses, si les dinrêyes estént trop flaxheyes, on lzès fåtchive al få.
Sourdant
Categoreye:Fenåjhe et awousse Categoreye:Dinrêyes
Codjowaedje lére
Li codjowaedje di lére, c' est on codjowaedje des viebes del cénkinme troke, avou les bodjes loyîs pås rîles di candjmint d' voyale é => i
Li bodje A est lijh- (nos lijhans)
Li bodje B est lé- (dji lé, ti lés, i lét); mins pa dvant "r" (dj' ô bén, e futurrece eyet condicioneu) i dvént lî- (dji lirè, dji lireu)
Li bodje C est léjh- (ki dj' léjhe, i léjhnut)
Li pårticipe erirece est dobe :
Li codjowaedje di "plaire" rishonne å ci di "lére", mins gn a pont d' candjmint d' voyale etur les bodje.
Hårdêye difoûtrinne
Codjowaedje di "lére" e rfondou ey ezès walons coinreces
Lere
Province do Bas Ouele
Li mwaisse-veye del province, c' est Bouta.
Elle a-st ene sitindêye di 148.331 km² po 1.093.845 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Hôt Ouele, Tshuapa, Mongala, eyet Oubangui Bijhrece, eyet on frontire avou li Cintrafrike.
Li lingaedje del province est li lingala eyet li suwahili.
Yebe di troye
thumb|250px|Dessinaedje d' ene yebe di troye Li yebe di troye (on dit eto: li spigne), c' est ene plante, assez råle el Walonreye, mins corante ezès waidaedjes di montinnes (did la si no e francès fno des Ales).
Meum athamanticum
Ombrelires
Discrijhaedje
Ele florixh d' ene bele blanke fleur avou des rglatixhances djaenes u måves.
Li plante leye-minme, mins co dpus les raecinêyes ki trimpèt el gote, ça ode ene miete come ene troye.
Come yebe ås maladeyes
On s' sieve di ses raecenes po les maladeyes (må d' vinte).
A l' erire-såjhon, i fåt disterer et côper les raecinêyes. On grete d' on costé d' ene tokêye po n' prinde k' ene pårt des raecenes. C' est des grossès rayires d' on bon dmey cintimete.
I fåt adon bén rnetyî les rcinêyes, e lzès frotant comifåt avou ene pitite broushe. Cwand elle sont bén prôpes, on les ctaeye a bokets, 2 a 3 cintimetes longs. On les mete trimper dins on bocå, k' on-z î vude del blanke gote a 40°. Po ene pougneye di raecinêyes, on mete on cwårt di lite di gote.
On leye todi les raecinêyes dins l' gote. Ele purdèt adon ene pus foncêye coleur. Ça s' wåde ad vitam eternam.
Cwand on-z a må l' vinte, u k' on a les trintchêyes, on boet on tchiket d' ene trake, mins nén dpus. C' est seur, et ça gostêye on pô l' troye. Adon, li må est covite evoye.
Come wårniteure des tombes
On va cweri ene u deus tokêyes d' yebe di troye pol riplanter sol tombe. Li plante florixh en on bea blanc paraplouve, avou do mayta djaene u incarnåt.
Po kel plante rissôrtixhe bén, on meteut del tere di fåde (bén noere) disso l' tombe.
Sacwantès plaeces el Walonreye la k' gn a del yebe di troye
C' est a rilever ki deus des plaeces la k' gn a cisse plante la si lomèt a pô près parey (Fraiti et Fraiteure). Li Fraiti, c' est on tiene metou nén lon erî del Viere, ene aiwe ki s' va maxhî a Smwès. C' est l' seule plaece k' i gn a del sipigne (et k' on sait bén) so Basse-Årdene (300 a 400 metes hôt). Les cwate ôtes viyaedjes sont sol Hôte-Årdene, 500 a 600 metes hôt.
Floriconte
Les floricontes sont rindjîs dins les fåves do vî vî tins dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thompson.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Belès-letes Categoreye:Efance *
Codjowaedje tcheryî
Li codjowaedje di "tcheryî" riprezinte li codjowaedje des viebes del troejhinme troke.
I rshonne å codjowaedje tchicter del prumire troke, mins avou les cawetes di codjowaedje del deujhinme & troejhinme troke.
Hårdêyes difoûtrinnes
Tcheryi
Gåle
Li Gåle, c' esteut, dins l' Antikité, li stindêye di teres metowes inte li Rin, les Ales, et les Pirenêyes. Ele esteut peuplêye pa des peupes celes, ki djåzént gålwès, et pratiker ene rilidjon da zels.
Les bokets del Gåle
Ene pårteye do teritwere des Gålwès esteut ddja romin divant l' arivêye da Djule Cezår: Li restant fourit apicî pa Djule Cezår e 53 divant Djezu-Cri. Dins s' live "Li guere des Gåles", el pårtixha e troes bokets:
Invintåre des pus vîs tecses e walon (live)
L' invintåre des pus vîs tecses e walon, kel tite e francès, c' est : "Inventaire de la littérature wallonne des origines (vers 1600) à la fin du XVIIIe siècle", c' est on live sol walon sicrît pa Maurice Piron et k' a vudî del Livreye Paul Gothier, a Lidje e 1962.
Gn a la les 403 tites des tecses e walon ritrovés, tot etire u a bokets, dispu diviè 1600 disk' e 1800. Gn a eto dins l' live sacwants tecses e picård ey e gåmès.
Les tecses sont rindjîs e shijh seccions. Pu, dins tchaeke seccion, les tecses sont rindjîs cronolodjicmint.
Eplaidaedjes trocreces
Sacwants d' ces tecses la ont stî replaidîs eshonne, pa tinmes:
Radjoutaedjes après Piron
🇱🇰 Li conferince di Limbôr, live eplaidî pa Jean Lechanteur eyet Camille Meessen (2018)
Tecses dedja rcopyîs so Wikisourd
Categoreye:Lives sol walon *
Peul
Discramiaedje :
Province do Hôt Ouele
thumb|200px|right|Province do Bas Ouele Li Province do Bas Ouele, c' est ene nouve province a bijhrece del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Isiro.
Elle a-st ene sitindêye di 89.863 km² po 1.920.867 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Itouri, Tshuapa, eyet Bas Ouele, eyet on frontire avou li Soudan.
Li lingaedje del province est li suwahili.
Hôt-Ouele