cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Do tcherbon dins les flates (novele)
thumb|Sorcoviete Do tcherbon dins les flates (<SMALL>Dou tchèrbon dins lès flates</SMALL>), c' est on ptit roman sicolodjike, sicrît e 1934, mins fok eplaidî e 1999, dins l' Coleccion do Bourdon.
L' enimådjaedje est da Gustave Marchoul.
Rascourti
C' est ene sipoûle la k' i n' si passe rén.
C' est l' apriyesse d' on mwaisse di scole k' a crexhou dins on gros viyaedje industriyel (imådje do tcherbon). Ci progressisse ("anartchisse") la est evoyî fé scole dins on viyaedje di cinsîs (imådje des flates).
Tcherbon
Påye d' Angleur
Li Påye d' Angleur, c' est ene påye acoirdêye e 1313 påzès nobes ås djins des Mestîs d' Lidje, et lzî dner li mitan do Consey cominå.
Paye d' Angleur Categoreye:Principåté d' Lidje
Wiyåme 1î d' Orandje
thumb|Wiyåme prumî Wiyåme 1î d' Orandje (sipoté l' Orandje), c' estrut on rwè d' Holande, k' aveut skepyî li 24 d' awousse 1772 et k' a morou li 12 di decimbe 1843.
Rapoirts avou l' Beldjike
Il î vleut diswalper li comiece eyet les syinces. Il ahiva tros univiersités d' estat: l' Univiersité d' Lidje, li cene di Lovén (ki dvénrè l' UCL, catolike) et l' cene di Gant (li dmorrè l' Univiersité d' Gand), todi d' estat.
Mins si politike linwistike ni plaijha nén ås Walons. Adon, i s' revintît, avou les Flaminds ki veyént evi li moennance holandesse protestante. Ci fourit l' revintreye di 1830.
Fén araedjî k' on åye lomé Yopôl 1î come rwè, i ratake li Beldjike e 1831 (Campagne des dijh djoûs). I wangne totes les batreyes, mins rescoule di sogne di l' avanceye d' ene årmêye francesse vinowe å scours des Bedjes.
Pu siner l' Påye ås vint-cwate hagnons (1839). Loukîz a: Ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike.
Categoreye:Bas Payis Categoreye:Rwès et impreurs Categoreye:Istwere del Beldjike
Kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike
Categoreye:Istwere del Beldjike Li kesse do trône do rwè Yopôl III (on dit eto "Afaire rweyåle), c' est on herleme-herlame k' i gn ourit el Beldjike e 1950, la k' on n' voleut nén ki li rwè Yopôl III rimonte sol trône. Il aveut stî djudjî trop camaeråde avou Hitler tins del guere di 40. Et pask' il aveut rmaryî Liliane Baels, ene djin k' esteut eto foirt a droete.
Gn a yeu cwate moirts tins d' on metingue a Gråce-Bierleu, li 30 di djulete 1950 : des djindåres avént saetchî so les metingueus, et troes did zels, et on cwatrinme pormoenneu, fourît ahessîs djus.
Les Bedjes estént foirt pårtaedjîs sol kesse do Rwè Yopôl III. Les PSC disfindént li Rwè. Les socialisses estént conte.
Cwand l' disdut a stî houte, gn a yeu come on tabou d' endè djåzer, disk' å cmince do 21inme sieke. On djheut "On n' distere nén les viyès vatches".
Schôtlêye di tecses e walon
Categoreye:lives e walon thumb|250px|"Les crostions, ene schôtlêye di vîs contes lidjwès Ene schôtlêye di tecses e walon, c' est ene ramexhnêye di tecses, e cogne di live, avou des scrijhaedjes d' on minme sicrijheu, mins di diferinnès sôres.
Scrirece
Ene sicrirece (on dit eto : ene imprimante), c' est ene machine raloyeye a ene copiutrece et ki mete les fitchîs so papî.
Istwere
Les scrireces ont-st avnou sol martchî do grand publik å cminçmint des anêeys 1990. Mins elle estént co foirt tchires.
Ci n' est k' diviè 1995 ki les pris ont baxhî, et esse atchtåve pa tolminme kî k' aveut ene éndjole e s' måjhone.
Bråmint des ovraedjes d' imprimreye sont asteure fwaite avou des éndjoles et des scrireces dins les buros et les måjhones.
Sôres di scrireces
Categoreye:Infôrmatike Categoreye:Burotike Categoreye:Ahesses electrikes di manaedje
Al grande brantche do vî tchinne (teyåte)
thumb|Afitche pol creyåcion del pîce å Triyanon a Lidje li 10 di nôvimbe 2007 Al grande brantche do vî tchinne (<SMALL>Al grande brantche dè vî tchinne</SMALL>), c' est ene pîce di teyåte e walon ki mete el sinne li metingue di Gråce-Bierleu do 30 di djulete 1950, e rapoirt avou l' kesse do trône do rwè Yopôl III (la k' gn aveut yeu cwate touwés).
Li scrijheu, c' est Thierry De Winter.
Li tecse rascoda li pris des pîces di teyåte e walon del Province di Lidje e 2006.
Li pîce fourit creyeye å Triyanon li 10 di nôvimbe 2007.
Rascourti et passaedjes
Li sinne si passe a Gråce-Bierleu li djoû do fameus metingue.
Louwiza, ene Flaminde, rweyalisse come di djusse, tént cåbaret avou s' feye, Djihene (Jeanne). Cisse-ciale est roede bleuwe sote di Douwård, on sindicalisse, disconte del rivnowe do rwè. Les deus hanteus si rescontrèt "al grande coxhe do vî tchinne".
Après l' metingue, et l' anonce des moirts, c' est Colas, li fjheu d' paskeyes do viyaedje ki vént tchanter, so l' air di Leyîz m' plorer :
Ladsu, Douwård endè va foû payis. Et Djihene, al diloujhe, si va pinde "al grande coxhe do vî tchinne".
Vo rla Colas ki rvént, mins ki gruzene "Li Braibançone. Mins on lyi côpe li xhuflet.
Adon Colas etone l' ime ... et les ôtes avou. Ça cmince come on gruzinmint, pus todi pus foirt.
Sourdants
Categoreye:Pîces di teyåte e walon
23 d' may
Li 23 d' may, c' est li 143inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 144inme po ls anêyes bizetes); did la al fén d' l' anêye, i gn a co 222 djoûs.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
21 di may - 22 d' may - 24 di may - 25 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Alou
Èn alou (e F. alleu, do francike alôd, latén allodium) c' esteut, el moyinådje, èn eritaedje ki n' esteut nén sometou åzès dvwers eviè on signeur.
Did la, èn alou c' est ene tere k' est e prôpieté complete, eneviè on fî, k' on rçût d' on signeur, ou d' ene prôpieté k' on louwe (k' on ndè paye li cinse) a on signeur.
Pa stindaedje, on a eto lomé alou, on boket d' teritwere ki dipindeut d' on tchestea, mins k' ere raclôs dins l' bén d' ene ôte tchestulreye. Ça vout dire ki l' ci ki n' vleut nén schoûter les lwès et les edits di si djuridiccion pleut aler s' î mete a coete et n' nén esse porshû. Insi, a Poitchrece-e-l'-Årdene, gn aveut ene coine do viyaedje ki dipindeut d' Bouyon, adon ki l' restant do viyaedje dipandeut del Dutcheye do Lussimbork. Gn a co a l' eure d' enute ene djin k' a wårdé li sobriket di "Djan d' l' Aluwe".
Categoreye:Moyinådje
Zigomicete
Les Zigomicetes constitouwèt ene des cwate divizions des tchampions actuwelmint ricnoxhowes. Di taye li pus sovint microscopike, c' est des tchampions a spôres ki n' ont pont di flayales, et ki les celules èn sont nén separêyes pa des clwezons, leu tale estant keunocitike ou sifoné. I dvèt leu no a leu mode di mopliyaedje, ki s' fwait pa issogameye avou fôrmåcion di zigospôres (do grek zugos = cope). On distingue troes grands ôres di Zigomicetes:
30 d' avri
Li 30 d' avri, c' est li 120inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 121inme po ls anêyes bizetes), avou 245 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
28 d' avri - 29 d' avri - 1î d' may - 2 d' may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Live di sovnances
On live di sovnances, c' est on live avou des scrijhaedjes e prôze, la kel sicrijheu raconte çou k' il a cnoxhou, so on ptit boket di s' veye. Mins c' est sovint tot dnant des racsegnes so des etrevéns istorikes ki s' ont passé e minme tins.
Montagu-e-Limbork
Montagu-e-Limbork (on djheut eto: Montneye-li-Tîxhe, oficirmint e neyerlandès Montenaken, divinltins Montenaeken), c' est èn ancyin ptit ban d' Flande, rebané avou Gingelom.
Molignêye
Moligneye L' aiwe di Molignêye (F. Molignée) c' est ene pitite aiwe di Walonreye ki s' tape dins Mouze a Antêye.
Live di sovnances
Mwaissès dnêyes
Pacô, i n' fwait k' di riscrire les sovnances d' ene ôte djin (Les Memweres d' on Namurwès sol vî Nameur, Åtoû d' l' aistrêye do tins di m' grand-mere).
Montagu-e-Limbork
Li viyaedje si trouve astok do payis walon, dins l' arondixhmint d' Hasse, province do Limbork, astok do viyaedje walon d' Crås-Inmna.
Molignêye
Molignêye n' a nén vormint on sourdant, mins purade sacwants, tos åtoû di Ståve, a kékes 200 metes di hôteur; totes ces ptits ris si radjondèt po fé l' aiwe di Molignêye.
Live di sovnances
Mwaissès dnêyes
Les minmes sovnances pôrént esse arindjeyes en on ptit roman, mins adon, l' oteur doet fé come si ci n' sereut nén lu k' a viké ces moumints la. Portant, gn a des lives di sovnances ki ravizèt des romans, come “Mi ptit viyaedje des ans å long” da Auguste Laloux.
Montagu-e-Limbork
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Live di sovnances
Mwaissès dnêyes
Li live di sovnances est diferin di l' otobiyografeye, pask' i n' cåze ki d' on ptit moumint del veye do scrijheu.
Molignêye
L' aiwe n' est lomêye Molignêye k' a pårti d' Furnå, la ki l' ri Notru-Dame radjond l' aiwe di Floye.
Montagu-e-Limbork
Istwere di Montagu-e-Limbork.
Li viyaedje esteut da l' abeye Vå-Nosse Dame d' Antè.
Live di sovnances
Mwaissès dnêyes
Li live di sovnances est diferin, avou, do djournå, ki n' fwait ki d' discrire les parfonds sintimints del djin kel sicrît, u k' on vout ki l' åye escrît.
Molignêye
Li ri Notru-Dame a rçuvou pus timpe les aiwes di Terwagne. Et l' aiwe di Floye est insi lomêye a pårti di Biemrêye, mins dvant çoula on l' lome ri di Ståve (wice k' i passe). Li ri di Ståve riçujhe les aiwes do ri des Scluzeas, eyet do ri do Pré des Wés, ci dierin a lu-minme riçuvou les aiwes do ri do Seuli, eyet do ri del Fontinne åzès Clotches.
Montagu-e-Limbork
Istwere di Montagu-e-Limbork.
Categoreye:Province do Limbork (Beldjike)
Molignêye
On côp totes ces aiwes agolêyes eshonne, eyet l' aiwe prindant l' no di Molignêye, ele continouw ene miete so Nonne, viè Ermeton-so-Bier wice k' ele riçût l' aiwe di Behoude. Poy Molignêye court viè l' Levant, et passer pa Maredret, Maredsou, Sôzoye, et Li Mårtea (hamtea d' Falayin). Did la, l' aiwe prind viè l' Nôress, tot fjhant des toûs et catoûs; riçure les aiwes di Flavion a hôteur des rwenes di Montaigue, poy passer pa Salet, Hôt-l'-Wastea, Warnin et al fén ariver a Anhêye, wice k' ele si tape dins Mouze.
Råbosse
Ene råbosse, c' est èn amagnî walon k' on fwait avou ene peme etire, pelêye u nén, k' on-z a rsaetchî li toursion, cûte å for dins del påsse.
Live di sovnances
Sovnances Sovnances
Råbosse
On l' pout discrire eto come ene sôre di dmeye tåte ployeye e deus avou ene peme å mitan.
Li Minreye (Timister)
Li Minreye (la-minme : Lu Min'rèye, al Min'rèye, F. Minerie), c' esteut on hamtea d' Timister. Asteure, c' est on viyaedje del comene di Timister-Clairmont.
Råbosse
categoreye:Amagnîs et aboeres walons
Li Minreye (Timister)
Rilidjon
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe. Il a divnou pårotche e 1837.
Industreyes
On-z î a saetchî al hoye timpesse e 19inme sieke. Did la, si no di minreye (houyire).
Sourdants
Minreye Minreye
Ringne (biyolodjeye)
Categoreye:Rindjmint do vicant On ringne c' est ene grande divizion dins l' classifiaedje di tot çou k' est vicant.
Istorike
Å 3inme sieke divant Djezus-Cri, Teyofrasse a fwait ene djivêye d' a pô près 500 especes dins ses deus mwaisses ovraedjes: Historia de Plantis (L' Istwere des plantes) et De Causis Plantarum (Des cåzes des plantes). Bén k' i s' soeye copurade interessé ås plantes po des råjhons medicåles, il a stî amoenné a les classer pa categoreyes d' après leu moyén di s' mopliyî.
Å prumî sieke après Djezus-Cri, Diyoscoride a discrît dins ses Materia Medica pus di 600 plantes diferinnes. Ci live la a stî epladî et replaidî so près d' meye ans.
Disk' å cmince do 20inme sieke li rigne do vicant esteut pårti e deus mondes, li monde des biesses (animalia) et li monde des plantes (plantae).
Cwand on dischovra les prumîs esses a ene celule, il ont tot simplumint stî pårtis inte les deus ringnes kinoxhous adon; les cis ki polèt bodjî (lomés adon protozowaires) metous come biesses, dismetant k' les algues et les bactereyes estént metowes come plantes. Mins nerén, end ava k' ont stî metous des deus costés, come l' algue Euglena, ki pout bodjî. Ça fwait k' Ernst Haeckel atåvla on troejhinme ringne, li ci des protisses (protista), mins i n' a waire sitî shuvou å cmince.
Cwand on dischovra ki les bactereyes ont ene sitructeure celulaire pår diferinne des ôtes organisses vicants (les bactereyes sont procariotes purade ki eucariotes); Copeland atåvla on ringne po zeles. Å cmince ci novea ringne la fourit lomé Mychota mins pus tård on eploya l' no d' Monera ou Bacteria. Cisse diferince la prova esse si consecante, k' on s' afaitixha a pårti les vicantès sacwès e deus grands ringnes ou impires, les procariotes et les eucariotes.
Pus tård, Robert Whittaker radjouta on ringne da zels po les tchampions (Fungi), eyet atåvla e 1959 on pårtaedje des vicants e cénk ringnes; ci pårtaedje la divna foirt populaire, eyet, avou pa des côps des ptits amidraedjes, c' est co çou k' est l' pus eployî asteure, et fjha l' båze po les noveas sistinme di pårtaedje e sacwants ringnes. Li soûmint di ç' pårtaedje la c' est l' manire di s' nouri: les Plantae (plantes) sont des organisses a sacwantès celules ototrofes, les Animalia (biesses) des organisses a sacwantès celules eterotrofes, eyet les Fungi (tchampions) des organisses a sacwantès celules saprotrofes ki tot åyant èn adjinçmint ki rshonne åzès plantes, n' ont pont d' clorofile et s' nourixhèt a pårti d' matires organikes (come les biesses). Les deus ringnes ki dmorèt, Protista eyet Monera, c' est les organisses a ene celule et les colnêyes di celules simpes.
Sacwants ôtes noveas ringnes po les eucariotes ont stî propôzés eto, mins l' pupårt ont stî rade prouvés come mwais, dischindous come ebrantchmint ou classes, ou co abandnés.
E 1990, Woese riclama k' les eubactereyes, les arkeyobactereyes, et les eucariotes, riprezintèt troes mwaissès royes di dischindance, eyet lzî dna l' rang d' dominnes, les rlomant Bacteria, Archaea, eyet Eucarya. Ci sistinme a troes dominnes la a rçuvou bråmint des critikes, mins il djenerålmint replaecî l' vî sistinme di deus empires (eucariotes et procariotes) come manire d' mete les diferins ringnes eshonne.
Evolucion des sistinmes di classifiaedje des ringnes
Faizan ordinaire
Li faizan ordinaire u cmon faizan, c' est èn oujhea del famile ås faizans, di l' ôre des pareys åzès poyes (glinacîs).
Phasianus colchicus.
Discrijhaedje
Les cmons faizans ont des longowès cawes, li frumele est di brune coleur dismetant ki l' måye a des plomes coleur keuve, li col blanc avou l' tiesse vete eyet ene taeche di pea rodje blincant åtoû des ouys.
Spårdaedje
Les cmons faizans estént oridjinåres di l' Azeye, mins il ont stî introdûts dins ds ôtes redjons del Daegn. I vikèt dins les waides et les bwès.
Timister-Clairmont
Timister-Clairmont (la-minme Timistêr-Clérmô F. Thimister-Clermont), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Industreyes
Zonigne di Timister (ås Plenesses).
Tuzance walone
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Basside
E micolodjeye, on lome basside li celule riproductresse des tchampions bassidiomicetes, å pus sovint del cogne d' on clå. Les spôres purdant veye a l' copete d' ene basside, et ki si dislaxhront adon di zeles, si lomèt bassidiospôres. I gn a djenerålmint cwate espôres pa basside. Li tot metou eshonne di ces bassides la fwait çou k' on lome li bassidiyome (ou bassidiocarpe).
Grâce
Cwè vloz :
Microsoft
Microsoft, c' est ene societé d' comiece ki vént des programes po les copiutreces.
thumb|Li måjhon Microsoft e l' Almagne
Il est cnoxhou long et lådje di cåze di s' sistinme d' operance "Windows", ki fwait roter 90 åcint des copiutreces di måjhon so Daegn etire. C' est l' sistinme d' operance "Windows" k' a spårdou li tecnike des purneas.
On-z a rprotchî a Microsoft di n' nén dner li scret di s' sistinme d' operance, ey insi espaitchî les programeus a leu boûsse d' etcherpeter des programes ki vont avou "Windows".
Li margaye di Microsoft et l' Comission uropeyinne
Dispu 2004, li Comission Uropeyinne est e margaye avou Microsoft, pask’ i spotchèt tos les ôtes fijheus d' sistinmes d' operance eyet d' programes.
Microsoft ni paye todi nén. Et, pitchote a midjote, å 12 di djulete 2006, li desse avind les 280 miyons d’ uros.
Li 17 di setimbe 2007, li Coû d’ Lussimbork rind s’ djudjmint, tot dnant tos les toirts a Microsoft.
Li 22 d’ octôbe 2007, Microsoft anonce k’ i n’ irè nén en apel.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Societés d' comiece Categoreye:Infôrmatike
Pålmî
On pålmî, c' est on grand åbe des tchôds payis, k' a on bodje sins coxhe, et totes ses foyes (lomêyes eto penas) å dzeu, del famile des Arecaceae.
Les fruts sont metous djusse ådzo des foyes.
Maladeyes des pålmîs
Categoreye:Plantes foû del Walonreye Palmi Categoreye:Plantes diyoyikes
Pwel di bactereye
thumb|Pwels di bactereye On pwel di bactereye (u : poy di bactereye), c' est des cawetes come des fis, metous å dfoû des bactereyes gram moens.
Sacwants antibiyotikes (come li seur ocsolinike) espaitchnut les poys des bactereyes di s' aplaker so les celules do lodjeu.
categoreye:Bacterolodjeye categoreye:Bactereyes
Ramexhnêye d' arimés
🇱🇰 Ramexhnêye d' arimés e walon.
thumb|Egzimpe d' ene ramexhnêye d' arimés ([[Sovnance (arimés)|Sovnance Jules Vigneron) lijhåves a pårti del pådje 19 do scanaedje]] Ene ramexhnêye d' arimés (on dit eto ene schorseye d' arimés, on mexhon d' arimés, ene schôtlêye di powinmes, on cwåtron d' powinmes, on rcoy do powezeyes), c' est on live avou tos arimés, do minme sicrijheu.
Mwaissès dnêyes
Ça pout esse del "vraiye" powezeye, mins eto des fåves di djåzantès biesses, et minme des simpès arimés po rire.
E walon, c' esteut li mwaisse eplaidaedje, lon divant les romans, tot åd dilong do 20inme sieke. End a bråmint moens dispu 1990.
Å cminçmint do 21inme sieke, li saetchaedje d' ene ramexhnêye d' arimés est bråmint pus tene kel ci d' on live normå. Minme po les fjheus d' rimeas e francès, ci n' est pacô ki di 100 a 200 egzimplaires. Po les livrîs, c' est ene sacwè d' foirt målåjhey a vinde.
Hårdêye divintrinne
* Categoreye:Powezeye Categoreye:Lives
2 d' may
Li 2 d' may, c' est li 122inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 123inme po ls anêyes bizetes), avou 243 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
30 d' avri - 1î d' may - 3 d' may - 4 di may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Novele
Cwè vloz ?
15 di nôvimbe
Li 15 di nôvimbe, c' est li 319inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 320inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' dimeure pus k' 46 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
13 di nôvimbe - 14 di nôvimbe - 16 di nôvimbe - 17 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Bierzet
thumb|eglijhe Bierzet  (F. Bierset), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Gråce-Hologne, el province di Lidje. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
No di des plaeces di Bierzet
a Wazedje
Economeye
Areyopoirt, bråmint po les martchandeyes, mins eto po les vols tcharters.
Mins ça tchesse bråmint des djins evoye do viyaedje.
Categoreye:Province di Lidje Categoreye:Ban di Walonreye
Coleccion d' lives e walon
Ene coleccion d' lives e walon, c' est ene rîlêye di lives, ki parexhnut a tinzayeure, eplaidîs pal minme soce, et sovint del minme cogne.
Sacwantès coleccions d' lives e walon
Categoreye:Lives e walon *
Tombe (toponimeye)
On rtrouve les mots tombe, tomboe et tombale dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Ces plaeces la ont todi a vey avou des eteraedjes di djins divant l' arivêye do crustinnisse.
tombale
Li Tombale, al Tombale
tomboe
Categoreye:Toponimeye do walon Categoreye:Moirt
Verloû
thumb|eglijhe Verloû  (F. Velroux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Grâce-Hologne, el province di Lidje. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Mwelon
thumb|sacwants mwelons On mwelon, c' est come ene brike di moirtî pressé, sovint vude ådvins, k' on s' sieve dins l' bastimint. I sont fwait foirt biesmint dins ene fôme, tot-z î colant do moirtî. Les mwelons ont cmincî a replaecî les brikes et les pires e mwintès plaeces el Walonreye el deujhinme mitan do 20inme sieke, pask' il estént meyeumartchî. Minme si on wåde les meurs difoûtrins e pire, on fwait les inte-deus e mwelons. On pout eto fé des dobes meurs, ene onk di brikes ådfoû, et onk di mwelons ådvins. Les mwelons sont eto on mwaisse materiô des bidonveyes e Tîce-Monde.
Les classes di rezistance sont:
I gn a eto des mwelons fwaits di tere cûte, ou co di fessaedje, mins i sont bråmint pus råles.
Les mwelons sont metous les onks so les ôtes, eyet aclapés avou ene fene coûtche di moirtî d' a pô près 1,5cm.
Li grandeu des mwelons c' est å pus sovint 20cm hôt, 50cm longs, avou ene sipexheur ki pout varyî, les pus corantes estant 5cm, 10cm, 15cm et 20cm.
Categoreye:Bastimints
Gråce-Bierleu
Gråce-Bierleu (la-minme Grâce-Bièrleû, F. Grâce-Berleur), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Hologne-ås-Pires po fé l' prumire comene di Gråce-Hologne, pu avou troes ôtes viyaedjes po fé l' rebanêye comene di Gråce-Hologne, el province di Lidje. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî a Gråce ey a Bierleu.
Ôtès plaeces
thumb|"Les Trîxheas"
Grand Pris del Tchanson e walon
Categoreye:tchansons e walon Li Grand Pris del Tchanson e walon, c' est ene bate di tchansons e walon, k' i gn a yeu did diviè 1980 a dviè 1998.
Gråce-Bierleu
Istwere
Tins d' l' Afwaire Rweyåle, gn ava la, 30 di djulete 1950, on metingue, et les djindåres saetchît å fizik so les metinguîs. I touwît cwate djins : Cerepana (on Polonès), Houbrechts, Vervaeren, troes metinguîs, et Thomas èn ome ki passéve avår la.
Grand Pris del Tchanson e walon
Il a stî replaecî pal fiesse del tchanson e walon.
Gråce-Bierleu
Istwere
Gn a on monumint ki rapinse ces touwaedjes la.
Grand Pris del Tchanson e walon
Sacwants grands waloneus ont cmincî leu "veye publike pol walon" a cisse bate la : Lorint Hendschel, Dominique Heymans, André Gauditiaubois.
Copiutrece
thumb|right|350px|Li waitroûle d' ene copiutrece ki cåze walon Ene copiutrece (on dit eto : èn ordinateur; dins l' lingaedje corant : ene éndjole), c' est ene machene k' overe so d' l' infôrmåcion (ça pout esse po des cårculaedjes, so des tecses, des imådjes ou do son, ou co d' ôtes).
Pîces
Sovint ene copiutrece a-st ene taprece ey ene waitroûle po l' eployaedje, mins ça pout eto esse etirmint otomatijhî sins nole intervincion di djins, ou co esse manaedjeye då lon, åd triviè d' ene rantoele infôrmatike.
Motlî
Ene copiutrece rote avou des programes infôrmatikes. Zels-minme divèt esse edjårbés po responde å sistinme d' etcherpetaedje del deure plake (li cour del machine) et k' on lome sistinme d' operance.
Po fé bråmint des ovraedjes, ene copiutrece a dandjî d' ôtès machines ki sont raloyeyes après. Tot ç' sint-fruskin la si lome l' éndjolreye.
Istwere
Dispu les anêyes 1980, gn a vnou sol martchî des bråmint pus ptitès copiutreces, ki les djins ont cmincî a-z atchter por zels mete e leu måjhone : c' est les copiutreces di måjhone.
Adon, on les a raloyî al Daegntoele avou des modems adjondous ås fis do telefone. C' est ciste avancêye la k' a permetou li tele-ovraedje. A pårti di 1996, gn a yeu des waibes e walon.
A dater des anêyes 2000, minme les ptits "grete-papî" s' ont eto polou atchter des copiutreces axhlåves k' i plèt prinde dizo l' bresse po nd aler bouter avou, u rivni ovrer el måjhone, dins èn areyoplane, a l' otel, evnd. Pu vna l' djermêye des sûtifones, e minme tins ki les éndjolete.
Hårdêyes difoûtrinnes
*
Cawete -î
Li cawete -î et ses femrins -resse et (pus rålmint -ire) polèt siervi :
Dins les noûmots, i polnut siervi :
Etimolidjeye
Li cawete omrinne -î vént del cawete latene -arius.
Mins li femrin -resse ni rmonte nén å latén. Il a dandjreus skepyî sol cogne del cawete -resse dobe femrinne del cawete -euse.
Tchuze
E rfondou, on-z a ptchî di relire eto li cawete -resse. C' est l' seule k' on rtrouve dins les noûmots. Mins li cawete -ire dimane po les mots avou ene dobe cossoune å coron (po n' nén aveur troes cossounes ki s' sujhèt) : tchårlire, coibjhire.
Diyalectolodjeye
Candjmint del cawete -î et di s' femrin ezès accints do walon.
cawete omrinne
Li cawete -î est cåzu sins bodjî so tote li Walonreye.
Francès d' Brussele
thumb|tåvlea avou des mots corants d' brusselwès thumb|ene potale a Brussele, ki mostere kel no walon a moussî e francès d' Brussele thumb|dessén et sinaedje des djouweus del pîce «Le mariage de Melle Beulemans» Li francès d' Brussele u brusselwès u brusler u co francès Beulemans, c' est l' francès d' Beldjike come il esteut djåzé a Brussele, et k' i l' est co dins sacwants fiesses foclorikes.
Cawete -î
cawetes femrinnes
Po les mots "classikes", li femrin avou "-resse" est foirt lådje oyou.
Francès d' Brussele
Les piceures do francès d' Brussele vegnnut bråmint do flamind d' Brussele, u do marolyin (moirt lingaedje avou do picård, do flamind et do francès).
Cawete -î
cawetes femrinnes
So les aschates walon-picård et walon-gåmès, on-z a eto -ière (cinsière).
Sourdants
I Categoreye:diyalectolodjeye walone
Francès d' Brussele
Mins gn a eto des mots k' ont vnou do walon.
Lanawaire, il a eto calké sacwants mots d' l' arabe, pår di l' arabe marokin.
Mots do francès d' Brussele k' ont passé e francès d' Walonreye
Li francès d' Walonreye eploye sacwants mots vinous do francès d' Brussele.
Mots do francès d' Brussele k' ont passé e walon
Li walon d' Beldjike a rprind kéconks di ces mots la mots vinous, dispu 1850, do francès d' Brussele. On n' les rtove nén, metans, dins l' walon del Walonreye di France.
Belès letes e francès d' Brussele
«Le mariage de Melle Beulemans», pîce di teyåte.
Afiyaedje d' efant
L' afiyaedje ou adopcion ou co adoptaedje d' efant, c' est cwand èn efant (sovint orfulin) divént l' fi u l' feye d' ene sakî d' ôte ki ses parints d' sonk.
Mwaissès piceures
L' efant afiyî est ascoyî e s' manaedje, eyet l' fé divni vosse zwer, come si ça sereut on vraiy efant da vosse. On dit adopcion u.
Les lwès po l' adoptaedje d' efants sont diferinnes d' on payis a l' ôte.
Gn a pacô des SNLG u des cabinets d' pårlîs ki fjhèt on handele di l' adoptaedje des efants des pôves payis.
Istwere di l' adoptaedje d' efants
L’ adopcion est viye come les tchmins. Moyisse a stî adopté des Farawons.
Al Moyinådje, les nobes adoptént po-z aveur des zwers po lzî dner leu-z eritance, et k’ ele ni toume nén dins les mwins di parints al cwatrinme botnire k’ i veyént evi.
C’ est tins del Guere di 14 k’ on-z a cmincî a bråmint adopter des efants. C’ esteut purade des efants k’ estént abandné d’ leu mame, nén marieye.
Avou l’ avnowe des pilures po n’ pont aveur d’ efants dins les anêyes 1960, gn a yeu todi moens di djonnes abandnés. Adon, les manaedjes sins zwers ont sayî d’ adopter des efants foû payis, co pus vite dins les coines del Daegne wice ki les djins ont fwin. U la k’ i gn aveut des gueres u des bardouxhas.
Sourdants
Categoreye:Droet Categoreye:Famile *
13 di nôvimbe
Li 13 di nôvimbe, c' est li 317inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 318inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 48 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
11 di nôvimbe - 12 di nôvimbe - 14 di nôvimbe - 15 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Cwatrinme troke di viebes e walon
Les viebes del cwatrinme troke, c' est des viebes ki l' coron d' l' infinitif est -i, est kel bodje A est avou -ixh.
I s' codjowèt foirt erîlêymint, sol piceure di «prusti». Dins bråmint des croejhetes, c' est "fini" k' est modele.
Indicatif prezintrece
Å singulî, on a ritnou deus codjowaedjes, onk a môde di Lidje (avou coron -ixh), l' ôte a môde di Nameur (eyet d' Tchålerwè et del Basse Årdene).
27 d' avri
Li 27 d' avri, c' est li 117inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 118inme po ls anêyes bizetes), avou 248 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Cwatrinme troke di viebes e walon
Indicatif fururrece
Come å prezint, gn a on dobe codjowaedje, onk avou l' bodje A (prustixh), onk avou l' bodje B (prusti)
27 d' avri
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
25 d' avri - 26 d' avri - 28 d' avri - 29 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Cwatrinme troke di viebes e walon
Condicioneu
Minme piceure ki l' indicatif futurrece, avou les cawetes di l' imparfwait.
Rîlêyes et foû-rîles
Gn a ene foirt bele rîlêye : les viebes avou l' betchete a- fwait so des addjectifs.
Li seule pitite foû-rîle, c' est po ofri, sofri & sôrti, la k' on-z admete deus pårticipes erireces : onk avou -i / eye; l' ôte avou -ou / owe:
Nombe des viebes del 4inme sôre
Gn a ene cåkêye di viebes ki shuvnut li codjowaedje di prusti, ?? åcint (?? % dins les Codjowaedjes da Stasse (limero 66); 6,36 % dins les Codjowaedjes da Gilliard).
Viebes avou ene cawete -i ki n' sont nén del 4inme troke
Asteure, gn a ene cåkêye di viebes kel coron d' l' infinitif, c' est -i, et ki n' sont nén del cwatrinme sôre :
Sacwants viebes del cwatrinme troke (dedja studyîs dins l' Wiccionaire)
Troke4
Payis (discramiaedje)
Nos walons d' payis (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Mirwå
thumb|L’ eglijhe Mirwå (la-minme: Mirwau, Murwau F. Mirwart), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Sint-Houbert, el province do Lussimbork.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Coleccion do Bourdon
Bourdon 200px|right|imådjete do Bourdon Li coleccion do Bourdon, c' est ene coleccion d' lives e walon k' a stî enondêye påzès Edicions do Bourdon e 1994.
Mirwå
Istwere.
Mirwå, c' esteut ene grosse signorreye del Dutcheye do Lussimbork. Li tchesturlin d' Mirwå aveut eto l' signorreye di Viyance dizo ses ôres.
Coleccion do Bourdon
Les lives ni sont nén limerotés. Gn a did tot : des schôtlêyes di tecses, des ramexhnêyes di portraits, des sovnances, des schorseyes d' arimés, des pinsêyes, evnd.
Tos les scrijheus sont do Coûtchant walon (bråmint do costé d' Tchålerwè, sacwants del Lovire).
Mirwå
Istwere.
Li tchestea d' Mirwå a stî ratchté pal Province do Lussimbork. Mins, sins wårdance, il a stî tot dbrôlé pa des hapeus d' vî bwès d' tchinne (1995-2000). Did la, li tite do live da Djôr Petcheur Un village humilié.
Coleccion do Bourdon
Pacô, on-z a rcwerou des tecses ancyins ki n' avént nén rexhou : tchansons da François Loriaux, "Fåve do Baron d' Fleuru" (volêye 5) da Henri Pétrez, "Tiesses pelêyes" et "Do tcherbon dins les flates" da Emile Lempereur, "les arnagas" da Henri Van Cutsem, "Djonnesse a målvåt" da Willy Bal.
U ene schôtlêye di tecses k' avént parexhou di håre et d' hote (metans da René Painblanc u Robert Mayence).
Sacwants côps, li coleccion a-st eplaidî des noveas scrijheus (Joseph Bodson, Roger Foulon, Louis Marcelle, Amanda Dechamps).
Gn a yeu disk' a 4 rexhowes par an (sovint po les fiesses del Walonreye, e moes d' setimbe).
Li coleccion a yeu bråmint des subzides do CRLE.
Il ont on limero ISBN dispu 2003.
14 di nôvimbe
Li 14 di nôvimbe, c' est li 318inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 319inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 47 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
12 di nôvimbe - 13 di nôvimbe - 15 di nôvimbe - 16 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Abtinince
Fé abtinince, c' est si spani lu-minme d' ene sacwè k' on magne u k' on boet voltî, udonbén k' on fwait voltî.
Si c' est del tchå, aprume dins li rlidjon catolike, on dirè eto : magnî maigue. Sovint l' abtinince esteut assoçnêye å djune; on djheut : "fé djune et abtinince". C' esteut l' cas tins do cwareme, mins eto tins des Avéns.
Si on si spanit di rlåcions secsuweles, on dirè fé cinteure u fé penitince. On pout eto djåzer di «rastinance».
Categoreye:Filozofeye Categoreye:Rilidjons
Sumô
Å pus sovint c' est l' lûteu l' pus pezant ki wangne; c' est pocwè po divni pus crås, les lûteus magnèt ds amagnîs speciås ki ls aidèt a-z ariver pus abeye å pwès k' i vlèt. Les categoreyes sont sorlon l' pwès, li pus hôte categoreye c' est po les cis ki fjhèt d' pus d' 270 kilogrames.
thumb|ene estampe djaponesse so bwès des anêyes 1860, da Kunisada Utagawa, ki mostere ene lûte di sumô (clitchîz po-z agrandi) Li sumô a des oridjenes rilidjeuses, et minme si enute il a divnou on spôrt eternåcionå, å Djapon i wåde co li costé d' ceremoneye, avou on priyesse shintô ki vént rbeni l' terén djusse divant tchaeke bate.
Aplacaedje (linwince)
L' aplacaedje (on dit eto: acolaedje), el linwince, c' est l' metaedje eshonne di deus u sacwants mots, onk dirî l' ôte, et k' ça dvént èn ôte mot, lomé mot d' aplacaedje, u pus spepieuzmint : sustantivire, vierbire, advierbire, addjectivire, evnd.
Les bokets polèt esse bén veyåves, sins loyeures (biesse ås tetes) u avou des loyeures (Sint-Houbert, gorea-moxhon, ratind-tot). Padecô, les deus mots sont pår acmaxhî dins l' novea mot (tinroxh, coirzenoxh, Spetin).
L' aplacaedje tîxhon, c' est cwand les mots-bokets si metèt a li cou å hôt, eneviè çou k' on ratindeut.
On djåze di spotchî aplacaedje cwand l' dierin pî do prumî mot si maxhe avou l' prumî pî do deujhinme mot.
L' etroclaedje, c' est ene sôre d' aplacaedje, mins avou tos des ptits mots, pronos u årtikes, lomés "etroclåves".
Aplacaedje di deus nos
🇱🇰 sustantivire Les deus nos sont lomés li disterminant eyet li disterminé.
Al môde tîxhone
Li disterminé est shuvou do disterminant: Dins cisse cåze la, les halcrossès cossounes å coron tchaiynut Gn è pout eto aveur des candjmint ortografike di cossoune : gorea-moxhon (moxhon å gorea), pî-sinte, pî-stok
Aplacaedje d' on viebe et s' coplemint
Li no est l' droet coplemint do viebe. Li viebe est codjowé å rwaitant di l' indicatif prezintrece.
sins årtike, avou loyeure
Les troes cwårts do tins, l' aplacaedje si fwait sins årtike et avou ene loyeure (tcherpinte - - ).
Å pus sovint, li sustantif est singulî : gåte-manaedje, tribole-manaedje, rimowe-manaedje, sere-tiesse, tchît-vier, trait-feu, creve-fwin, trinne-savate, catche-mizere, pice-nez, pice-tresse, atrape-nigåd,, shût-cou, casse-gueuye, passe-tins, tchesse-tchén, tchesse-clå, tchåsse-pî, côpe-goidje, côpe-vere (côpe-veule), côpe-papî
Mins, pacô, li sinse dimandreut on sustantif pluriyal : amanite towe-moxhes, gobe-moxhes, atrape-moxhes, guigne-djins, spågne-måyes, broye-djaeyes, croke-noejhes. Ça towe, ça gobe ou ça atrape les moxhes; ça guigne les djins; ça spågne les måyes, ça broye les djaeyes, ça croke les noejhes. Portant, on les scrît pus voltî å singulî, ki rprezinte adon on pluriyal trocrece: amanite towe-moxhe, gobe-moxhe, atrape-moxhe, guigne-djin, spågne-måye, broye-djaeye, croke-noejhe.
Po les sfwaits mots ki piçurèt des djins, li djinre est todi omrin et femrin sorlon k' i s' rapoitrtèt a èn ome ou a ene feme. Come d' efet, li viebe codjowé ni mostere måy li djinre e walon; eyet l' coplemint do viebe ni mostere måy li djinre do sudjet do viebe. On valet, c' est on xhale-trô, on speye-manaedje; ene båshele, c' est ene xhale-trô.
avou èn årtike
Dins sacwants cas, l' årtike dimeure : hait-l'-ovraedje
L' årtike pout aveur ridé (l => n) : rabat-l'-air => rabanair
mots etroclés
Les mots, d' on vî uzaedje, polèt esse etroclés, copurade dins les nos d' plaeces : Hourtubijhe (ki hourtêye li bijhe); Brijhcô (la k' on s' brijhreut bén s' cô), Crevcour (la k' gn a yeu ene sipoûle ki creve li cour).
Avou on codjowa disrîlé : rabadjoye (po rabate-djoye), crodjambot, crocmitinne
Dins des calcaedjes : micsope (po maxhe-sope)
viebe et prono
Ci prono la est sovint li nén definixhant prono "tot"
Padecô, gn a ene divancete inte les deux :
Aplacaedje di deus adviebes
cobén, motoit.
Voyale di raloyaedje des mots d' aplacaedje modienes
Po les sfwaits mots ki sont raloyîs e francès pal voyale "O" (belgo-marocain, islamogauchiste), on a mia di mete on "I", come dins des pus vîs mots «borguimwaisse» u «ôrimiele».
Egzimpes: islamigåtchisse
Sourdants
Categoreye:Linwince Categoreye:Lingaedje walon
Antécri
thumb|Cial, å 12inme sieke, l' Antécri est mådjiné come on Rwè L' Antécri u Antécrisse, c' est on forveyou persounaedje ki pretchreut conte li Crisse, purade al fén do monde. En arabe, et dins li rlidjon muzulmande, on l' lome «el messih ed-dajjâl» (المسيح الدجال, li fås Messeye).
El Walonreye, il esteut sovint mådjiné come ene foirt maigue djin. Did la, li ratourneure "mwinre come l' Antécri".
Pacô, dins sacwants payis, on l' riprezinte come on Rwè.
Categoreye:Forveyowès djins Categoreye:Doûcès creyances Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Islam
Pårotche
Ene pårotche (on prononce eto porotche), c' est ene sitindêye d' on viyaedje, on hamtea, u sacwants viyaedjes et hamteas, la k' gn a ene eglijhe, dicåceye a on sint. C' est on pårtixhaedje ki våt po les catolikes, les ortodosses les anglicans, et co ds ôtes.
Al tiesse d' een pårotche, gn a eto on curé (priyesse). Il a ådzeu d' lu on doyén, pu l' eveke. I pout aveur dizo lu, on vicaire.
Les pårotches el Walonreye
El Walonreye, les pårotches sont-st ecwårlêyes pal fabrike d' eglijhe.
E 20inme sieke, les curés ont dsiervou sacwants pårotches.
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Djeyografeye administrative
Parafiletike
Categoreye:Rindjmint do vicant Dins l' cladistike, on dit k' on tacson est parafiletike cwand on tayon biyolodjike et sacwants di ses dschindants, mins nén tertos, si rtrouvnut dvins.
Litwaneye
Li Litwaneye, c' est on payis d' Urope do nôr, sol Mer Baltike (å Coûtchant); elle a come vijhéns li Letoneye a Bijhe, li Belaruss å Levant et Nonne, li Pologne å sudouwess, eyet l' inclave rûsse di Kaliningrad å Coûtchant.
Istwere
Ci n' est k' a l' atake do 20inme sieke, li 16 di fevrî 1918, après li Prumire guere daegnrece, k' il a rdivnou on dislaxhî payis. Bråmint des camaedjes di limotches ont stî askepyîs inte el Litwaneye ey el Pologne. Vilnius a, come d' efet, tcheu ås mwins del Pologne, ca l' Marichau Pilsudski aveut askepyî cisse veye ci. El Marichau Pilsudski, c' esteut on polonès rwaitî tot-z estant èn ero do dislaxhaedje polonès. Inte 1918 eyet 1940, c' est Kaunas k' a stî mwaisse-veye d' èç payis la.
Tins del Deujhinme guere daegnrece, li Troejhinme Reich eyet l' U.R.S.S. ont naxhté l' payis. E 1944, Staline riprind podbon el Litwaneye. Å minme moûmint, il a eto prindou les deus ôtes Estats baltes : l' Estoneye ey el Letoneye. Ces troes payis ci vont dmorer troes republikes di l' U.R.S.S. disk' e 1990. Li Litwaneye a stî li prumî payis a s' dislaxhî do Payis des Soviets, padvant k' ci dierin åye disparexhou. Ele a fini pa ridjonde l' Union Uropeyinne eyet l' OTAN, e 2004.
Politike
Li payis est mimbe di l' Union Uropeyinne, do Consey di l' Urope, di l' OTAN eyet des Nåcions Uneyes.
Djeyografeye
thumb|320px|Mape del Litwaneye
Difoûtrinne hårdêye
* Categoreye:Payis
Oceyan
thumb|Waches d' oceyan et bagnresse Èn oceyan (on dit eto, e baltant ene Grande Basse), c' est ene nouzome sitindêye d' aiwe metowe inte les continints.
Discrijhaedje
Les oceyans sont, onk dins l' ôte, 3500 m fond (eneviè 2000 metes po les mers)
Les oceyans ni sont nén si salés k' les mers. Il ont a pô près 35 gr di sé å lite.
Les cénk oceyans
Les cénk oceyans del Daegne, c' est :
*
Biesse sins cronzoxhs
On-z î rindjive :
Istwere di l' atuze
Li groupe des sincronzoxhîs n' est monofiletike (rindjåve dins on minme coxhlaedje di tayons). Ciste atuze la n' est pus veyowe foirt voltî dins les rindjmints do vicant des biyolodjisses d' asteure.
Sourdant
* Categoreye:Rindjmint do vicant
Monofiletike
Dins l' cladistike, on dit k' on tacson est monofiletike cwand tos les dschindants d' on minme tayon biyolodjike, et seulmint zels, si rtrouvnut dvins.
L' atuze sieve a siervou a disconsyî li clasmint des biesses deus trokes : les «cronzoxhîs» et les «sincronzoxhîs»
Categoreye:Rindjmint do vicant
12 di nôvimbe
Li 12 di nôvimbe, c' est li 316inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 317inme po ls anêyes bizetes), avou 49 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
10 di nôvimbe - 11 di nôvimbe - 13 di nôvimbe - 14 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Cerfontinne
Cerfontinne (la-minme, on prononce Cerfontène; fr: Cerfontaine) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur
Nén lon d' la (a pô près 3 km) si trouve li lak di l' Aiwe d' Eure.
]]
Fevrî
djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28(|29)
Mågré ki l' moes n' est fok 28 ou 29 djoûs long, i gn a-st avou troes côps dins des payis k' i gn a, ene date do 30 di fevrî.
Lomaedje
Si no vént di Februa, li diu romin do purifiaedje.
Fiesses do moes d' fevrî
Calindrî | Calindrî grigoryin | 366 djoûs
Categoreye:Cronolodjeye
Avéns
Les Avéns, c' est l' termene des shijh u cwate samwinnes divant l’ Noyé. Dabôrd, les Avéns si stårèt so les moes d' nôvimbe eyet decimbe.
C’ est les djoûs d' abtinince et di rpintance.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Avéns", alez s' vey e splitchant motî.
Istwere des Avéns
Diviè l' 5inme sieke, c' est les moennes irlandès et scotches k' ont pinsé ki, come Påke, k’ i gn a 40 djoûs d' cwareme divant, i sereut åjhey di fé ene sôre di cwareme si 40 djoûs divant Noyé.
Did la, les Gålwès et les Catalans ont pris ç’ dujhance la å 6inme sieke, et ataker les Avéns al Sint-Mårtén (li 11 di nôvimbe) et purade avou del djoye k' avou des djunes, la ki por zels l' anêye d' eglijhe comincive li minme djoû.
A Rome, ons a dit k' c' esteut bén, et ons a apontyî les Avéns å 8inme sieke, et prinde ene idêye des Irlandès: ki les Avéns fouxhénxhe des djoûs d' djune.
Termetant, gn a eto ene idêye des Gålwès ki va passer: k' i gn euxhe ene miete di djoye avou. Et co ene troejhinme: ki les Avéns tinénxhe seulmint cwate samwinnes et nén shijh.
Pus tård, les Greks ont xhiné les Irlandès, les Roumins ont fwait come les Gålwès, et des ôtes Eglijhes do Levant ont copyî purade les Roumins.
Après les bardouxhes rilidjeuses da Tchårlumagne, les Gålwès ont stî oblidjîs d' fé les Avéns di cwate samwinnes, come a Rome.
Li dierinne samwinne des Avéns
Li dierene samwinne des Avéns, do 17 å 23 d' decimbe, on tchante les antyinnes avou "Ô". C' est des antyinnes ki tchantnut des nos ki les profetes avént eployî po profetijhî do Messeye. Li prumire, c' est "O Sapientia" ("Vos, Saedjesse"), et l' dierene est "O Emmanuel".
Mins asteure, si les crustins priynut l' Messeye po k' i vegne, dins leu teyolodjeye, c' est po k' i rvegne po l' deujhinme côp, po k' i mete so pîs si rweyåme ki n' finixhrè måy:
Les avéns come termene del meteyo
Les Avéns, c' est on bon moumint po planter des åbes.
On vout kel tins des Avéns soeye li contråve do tins d' l' esté ki shût :
Gn a eto on spot sol nive ki toume so cisse termene la :
Sourdants
<References/>
Categoreye:Avéns Categoreye:Noyé Categoreye:Såjhons del Eglijhe Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Cronolodjeye