cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dislaxhî Estat do Congo
Li dislaxhî estat do Congo divna, pa li lwè do 18 d' octôbe 1908 li Congo bedje. Adon, I contéve a pô près 13 miyons d' djins, inte did zels, 3000 blancs, mins waire di Bedjes.
Sourdants
<References/>
* Congo
Beldjike
Li Beldjike, c' est on payis di l' Urope do Coûtchant, k' a skepyî e 1831, après ene revintreye siconte do dierin mwaisse do payis, li Rwè do Rweyåme Uni des Bas Payis, Wiyåme d' Orandje.
Li Beldjike est on rweyåme avou ene mwaisse lwè.
Les dmanants el Beldjike sont lomés les Beldjes (on prononce pus sovint come e francès d' Walonreye les Belch).
thumb|300px|Beldjike|right
Asteure
Li Beldjike est pårteye e 10 provinces + Redjon d'Brussele (ki n' est nén ène province).
Padvance
Li Beldjike esteut, padvant 1995, pårteye e 9 provinces
Pårtixhaedje po les sacwès cultureles
Les sacwès cultureles sont sol goviene di des cminåltés d' lingaedje :
Comenes
Les ancyinnes comenes (pitits bans) ont stî rebanés po fé des "intités comunåles" li 1î d' djanvî 1977. Divant çoula, gn aveut ddja yeu des ptits rebanaedjes. C' est l' minisse Joseph Michel k' a yeu l' no d' aveur metou ene alaedje çou k' on lome co sovint li "fuzion des comenes".
Li pus ptite comene di Beldjike, c' est Hestape.
Mwaisse lwè
Li Beldjike est dins l' cwatrinne di payis del Daegn k' ont wårdé l' minme mwaisse lwè dispu 175 ans (1831).
Istwere
🇱🇰 Istwere del Beldjike
Ahivaedje des frontires difoûtrinnes
🇱🇰 Ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike
Politike
🇱🇰 Politike del Beldjike
Lingaedjes
Li politike linwistike est ehåyeye dins l' mwaisse lwè, a l' årtike 30 ki dit :
Dins l' mwaisse lwè, il est eto metou ki tote lwè doet esse sinêye på rwè eyet onk di ses minisses. E 1831, c'esteut pår avanciveus, et sacwants payis, par après, ont rcopyî ci hagnon la.
Rapoirts avou les rlidjons
Li rapoirt inte l' estat et les eglijhes est acvierné pa les årtikes 11, 19, 20 et 24 del mwaisse lwè.
I n' ont måy sitî rcandjîs dins les mwintès refômes del constitucion.
I djhèt ki l' estat et les eglijhes ricnoxhowes ni si dvèt nén meler des afwaires di n' onk l' ôte. Mins l' estat paye les priyesses des diferinnès rlidjons.
Difoûtrinnès hårdêyes
* Categoreye:Payis Categoreye:Urope coûtchantrece Categoreye:Union uropeyinne
Mitan froed payis
On mitan froed payis, c' est on payis ki n' est ni tchôd ni froed. E l' Urope, les mitan froeds payis sont metous inte les payis del Mitrinne Mer et l' Urope Bijhrece.
Les mitan froeds payis ont cwate såjhons : li bontins, l' esté, li waeyén-tins et l' ivier.
Såvedjès biesses
Categoreye:Climat
Jean Goffart
thumb|tins di si emission e walon a Radio-Quartz thumb|(e 2017) thumb|li Djhan Goffart et ses djonnes Jean Goffart (riwalnijhåve Djan Gofårt), c' est on scrijheu e walon — et on fel bouteu — k' a skepyî a Djilî li 28 di decimbe 1953.
Houte di çoula, il est eto radiowisse, todi e walon.
I scrît e walon dispu 1981.
Il a dmoré al Ronsåt, Djerpene et a Tårciene.
Di s' pasmint d' tins, i ramexhnêye des plakes di tchansons e walon. Il a ddja come 4000 tites.
Ouve e walon
Il a-st eplaidî deus u troes powezeyes dins l' Bourdon. Mins s' cwera-t i timpesse après des novelès voyes po « fé do walon », inte di zeles, les dijhaedjes di powinmes so on fond d' muzike, les tchansons, li binde d' imådjes, li radio.
Ses scrijhaedjes ont stî eplaidîs dins toplin di ptitès gazetes, come « Belgique n° 1 » (Les avinteures da Meliye Lès-aventures da Mèlîye). C' est ç' no la ki va rivni dins s' prumî roman scrît e rfondant carolo : Dji m' lome Meliye (2008).
Il a todi sôrtou des lives avou bråmint des imådjes, k' ont stî fwaits å pus sovint pa Jacques Raes : "Les avinteures des droles di zebes" (1983), "On cokea å solea" (1989), "Les avinteures da Ray Hure" (2000). Apus k' po « Nadilesse » la k' c' est Michel Bagerius ki fourit l' prumî dessineu.
"Nadilesse", c' est ene rîlêye di 8 romans, escrîts e francès, mins avou les dijhaedjes e walon. I fourît eplaidîs dins "La Nouvelle Gazette", a môde di fouyton. Il ont stî cmincîs e 1994.
thumb|plake lazer "Noyé del fén do sieke amon nozôtes"
E 1999, i prodût ene plake lazer avou ene peclêye di grands nos do walon come Claudine Mahy, Jany Paquay, Marc Keizer, Dino Forlane, li Ceke di teyåte e Walon del Ronsåt, Pascal Heringer, Ghislain Nicolas et les Pinsamis, eyet co ds ôtes. C' est lu k' end a scrît tos les tecses.
Djhan Goffart a stî onk des prumîs scrijheus e walon coinrece a ricnoxhe li role ki li rfondou pôreut aveur dins li rvicaedje do walon.
E 2006, i cmince ene rîlêye di scrijhaedjes so les spôrts pol Rantoele gazete, tot-z askepiant on novea persounaedje, li Ptit Louwis. Li coirnêye si lome «Les tchafiaedjes da Ptit Louwis»
Boussu-dlé-Mont (veye)
Dimorants :
Jean Goffart
Ouve e walon
Djhan Goffart esteut mimbe di l' ALWAC (et rprins dins l' antolodjeye « Po les dijh ans do ptit »). Il a eto stî mimbe del Rantoele, et scrire on boket do live « Ké walon po dmwin ? ».
Boussu-dlé-Mont (veye)
Hôte Moyinådje
El moyinådje, gn aveut deus signeurs a Boussu: on layik et l' ôte, l' abé d' Sint-Guilin. Li signorreye layike, c' esteut on fî del conteye di Nameur. Mins ele divna leye-minme ene conteye, d' ene ordonance da Tchårlukin, e 1555. Li signorreye di Sint-Guilin, k' esteut eto redîmåve sol pårotche dispu 1079, aveut l' ôte boket, la k' gn aveut l' Bwès d' Boussu. Les deus signeurs manaedjént eshonne l' ospitå d' Anton, askepyî e 1194.
Jean Goffart
Ouve e walon
So Fesse-Bok, i tént ene pådje avou toplin do walon dispu 2016.
Boussu-dlé-Mont (veye)
Gueres des 15inme et 16inme sikes
Må metou, tot près del France, li tchestea d' Boussu va sovint esse å mitan do djeu d' beyes. Louwis XIV î dmora tins d' l' esseraedje di Sint-Guilin e 1655. Après, li govierneu des Bas-Payis, Don Juan d' Otriche va mete li tchestea come disfinse di Sint-Guilin. E 1675, les Francès s' endè rindnut co on côp mwaisses, et vont dbrôler les ahesses di disfinse.
Hoyires
On saetche al hoye dispu l' 13inme sieke e Bwès d' Boussu. E 1746, on-z emantcha la li prumire pompe po poujhî les aiwes foû des fosses. E 19inme sieke, gn è va aveur on deujhinme viyaedje drola, avou deus pototches : sint Tchåle sikepieye e 1878 et sint Djôzef e 1891). Les dierinnès fosses ont seré e 1961.
Pititès industreyes
Bråmint des ovroes e 19inme sieke et disk' al guere di 1940-1945 : botikes di fier, brictreyes, soucreyes, bressene, veulreye, cristalreye.
Jean Goffart
Ouve e walon
E 2020, i sôrtixh ene ramexhnêye di noveles, Djins d' amon nozôtes.
Boussu-dlé-Mont (veye)
Botikes di handele
E 19inme sieke, Boussu va divnou ene pitite veye comierçante, bén metowe inte Mont et Valinchinne sol novele voye k' a stî drovowe so France e 1750.
Jean Goffart
Ouve e walon
E 2021, c' est ene novele plake di tecses so ene muzike di fond, Padrî l' finiesse.
Boussu-dlé-Mont (veye)
Administråcion
Categoreye:Province do Hinnot Categoreye:Veyes di Walonreye
Jean Goffart
Djhan Goffart come radiowisse
Djhan Goffart a cmincî a fé del radio tot djonne (1982).
Dispu 2004, il a rprins ene emission e walon al radio so Radio Quartz di Sombrefe. C' est l' prumire emission e walon evoyeye so les fis, et aschoûtåve pattavå l' daegn.
Å resse, li tinme del binde d' imådjes "On cokea å solea", c' est eto li monde des radiowisses.
Djhan Goffart et li rfondaedje do walon
Onk des prumîs a rwalonijhî les calcaedjes di l' inglès ki cminçnut pa S + cossoune
A eto ramexhné des noveas rwalonijhîs calcaedjes, come "asmala".
Hårdêyes difoûtrinnes
Goffart Goffart Goffart Goffart
Rodjissårt
Rodjissårt, c' est on ptit hamtea di Djesponsårt (Jespunsart) el France, a on kilomete di Pûsmadje.
Dinltins, payis d' clawtîs.
Youssef Chahine
Chahine Chahine thumb|left|120px|(e 1986) Youssef Chahine (en arabe : يوسف جبريل شاهين) a skepyî li 25 di djanvî 1926 a Alegzandreye, et mori li 27 di djulete 2008 å Caire.
C' est on produjheu d' fimes d' Edjipe.
Il ataka a fé do cinema do tins da Nasser. Et préjhî on rwè d' Edjipe k' aveut tnou tiesses ås pus foitès årmêyes di ç' tins la : les Croejhîs et les Mongols (fime "Saladin", الناصر صلاح الدين, An-nasser Salah Ad-din, 1963).
Ké coûte djoye, dabôrd, por lu, cwand les Edjipsyins, aspalés pa tos les ôtes Arabes, ont ramassé ene dobleure al guere des shijh djoûs.
I rcåze dins ses fimes do rcandjmint d' cazake do govienmint da Sadate. Et il aveut cåzu veyou davance si assazinaedje, dins on fime la ki saetchîs a håre et a hote pa des idêyes pår diferinne, ene famile si va etertouwer al fén do fime.
E 1997, i saye di mostrer ki sacwants filozofes muzulmans estént foirt lådjes d' idêyes, dins : "Li vicåreye (da Averoyesse)", المصير, Al-Massir.
E 2007, a 81 ans, Youssef Chahine a co todi s' mot a dire. I vént di mostrer, sins rastrinte, les målès keures del police da Hosni Moubarek (fime "C' est l' disdut", إ هي فوض, hiya fawda).
Toricoû
thumb|Eglîjhe di Toricoû
thumb|L' tchèstia k' on rarindje
Eure del Coistrece di Greenwich
thumb|L' ECG est e bleuwe coleur; l' eure d' Urope coûtchantrece e rodje L' eure del coistrece di Greenwich (ECG) u tins univiersel, u eure GMT, c' est l' eure des payis ki sont a pô près sol minme londjitude kel veye di Greenwich e Rweyåme Uni. C' est pa cisse veye, metowe e l' Inglutere la k' on-z a fwait passer ene coistrece ki va esse li lene di referince po tos les ôtes meridyins, li coistrece di Grennwich, dabôrd.
Toricoû
thumb|Tchapèle di "Lourdes" à Toricoû thumb|Tchapèle di "Lourdes" à Toricoû, plake d' èsplicaedje thumb|Tchapèle di "Lourdes" à Toricoû, avou Bèrnadète èt l' Avièdje
Eure del Coistrece di Greenwich
L' ECG ni candje nén a l' esté.
Eures di sacwants payis, eneviè l' eure ECG
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Djeyografeye
Boussu-dlé-Walcoû
Boussu-dlé-Walcoû (F. Boussu-lez-Walcourt), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Fritchapele.
Istwere
Boussu-dlé-Walcoû fijheut pårteye del signeurreye di Barbinçon.
Categoreye:Province di Nameur Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Orû
Orû (F. Horrues), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sougniye, el province do Hinnot.
thumb|L' eglijhe
thumb|Li rowe do Pontin, ene gripete viè l' eglijhe
Tchôkire
Tchôkire (F. Chokier), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Flémåle; mins ddja rebané al Hôte Flémåle li 26 di måss 1969.
Difoûtrinne hårdêye
Glejhe Glejhe
François Matthieu Henault
François Matthieu Henault (riwalnijhåve Françwès Matî Hinnot) a skepyî a Lidje diviè 1740 et-z î morî après 1805.
C' esteut on priyesse al Catedråle di Lidje. Après, il a divnou tchenonne al tchapele Sint-Matere.
Ouve e walon
Il est l' oteur di sacwants tchansons e walon, inte di zeles "Li fiesse di Nanete W.", k' a én 18 coplets.
I scrijha l' operå "Li målignant" e 1789.
E 1787, i vola eplaidî on motî francès walon et walon-francès. Mins si n' trova-t i nén des souscrijheus assez.
Sourdants
Henault Henault
Daegne
thumb Li Daegne (essegne: 16px|🜨; on dit eto li Tere (u planete Tere, li Monde et, imådjreçmint, li Bleuwe Bole'), c' est ene planete do sistinme solrece.
Discrijhaedje
Ene grande pårt del Daegne est rascovrowe d' oceyans et d' mers.
Costés del Daegne
On rtrouve si voye sol Daegne tot siervant des ponts cardinås lomés eto costés del Daegne.
Peuplåcion
🇱🇰 Peuplåcion del Daegne
Dins les belès-letes e walon
Dins l' roman da Saint-Exupéry «Li Ptit Prince», li Ptit Prince k' on dit, vola voyaedjî dins les planetes. Cwand il ava vizité shijh asteroyides, i shuva l' consey do djeyografe k' il aveut trové sol shijhinme:
Adon, li Tere est prezintêye insi:
Sorlon li minme Pitit Prince, si on lzès rashonnreut tote li peuplåcion del Daegne, onk astok di l' ôte come dins on metingue, on les pôreut fé tni so èn iyea do Påjhûle Oceyan.
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Djeyografeye *
1839
Ôtès djins
Categoreye:Date
Lanchtoûne
categoreye:guere di 1914-1918 Categoreye:guere di 1940-1945 Li lanchtoûne u lanchture (e l' almand, "landsturm"), el guere di 1914-1918, c' esteut on sôdård, dedja d' ådje, dins les 40 ans et pus, k' on meteut come awaiteus dins les payis ocupés.
Les lanchtoûnes del guere di 40.
Al guere di 1940-1945, après l' campagne des 18 djoûs et la campagne di France, gn a yeu, après l' passaedje des tropes, des sôres di lanchtoûnes almands ki fjhént l' police ; i fjhént pårteye del Feldgendarmerie.
I plént vni ezès måjons pask'on voyeut on pô d' loumire a ene craeye del vite (On dveut osculter les ouxhs et les vites, peu des avions; les loumires des otos, motos et velos ni plént nén esse veyowes do dzeu; on lzî dvot mete ene caskete ki n' leyive passer k' on fi d' loumire.)
Antolodjeye Fleurs diyalectåles
L' antolodjeye «Fleurs diyalectåles» ki s' no e francès c' est «Fleurs dialectales», c' est ene antolodjeye di scrijheus e walon, d' on pô tot costés, k' a stî eplaideye pås Relîs Namurwès e 1974.
28 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Antolodjeye Fleurs diyalectåles
Istwere do live
Divant d' esse ramexhnés e-n on live, il avént passé dins li rvuwe «La Propriété Terrienne», dizo l' enondance da P. Charlier.
28 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
26 di fevrî - 27 di fevrî - 29 di fevrî - 1î d' måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Antolodjeye Fleurs diyalectåles
Istwere do live
Les scrijheus et les tecses ont stî relîs pa Lucien Léonard, avou l' coplaedje da Lucien Somme.
28 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Antolodjeye Fleurs diyalectåles
Discrijhaedje do live
Gn a sovint on portrait do scrijheu (del sicrijheuse) å dzeu del prumire pådje.
28 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Antolodjeye Fleurs diyalectåles
Discrijhaedje do live
Onk des tecses di tchaeke sicrijheu est ratourné e francès, les ôtes nén.
Gn a on prezintaedje e francès di tchaeke sicrijheu.
e gåmès
Fleurs diyalectales
Beyôle
thumb|Ombion di des beyôles, dins ene taeye Ene beyôle (on dit eto: ene bôle u on bôlî), c' est èn åbe del Walonreye, et des ôtes mitan froeds payis, do djinre Betula, del famile des beyôlacêyes.
Elle est foirt åjheye a ricnoxhe di cåze di s' blanke eschoice.
Li beyôle, c' est onk des åbes k' on abate dins les taeye (di bwès). Cwand ene djonne beyôle est markêye (nén abatowe), ele divént ene "bôles di deus ådjes". A ciste ådje la l' åbe atrape ene noere sipesse grevleuse eschoice. Mins djusse å pî d' l' åbe; ça fwait ki li schoice del pate n' est nén pareye al eschoice do buk.
Les beyôles ki crexhnut dins les fagnes ont ene rodjåsse eschoice.
Les finès coxhetes do houpî si lomnut les rames di beyôle.
Li beyôle a leyî s' no a ene peclêye di plaeces del Walonreye.
Uzaedjes do bwès
thumb|Seuve ki vént foû do stok d' ene beyôle, djusse flaxheye djus
Uzaedje come plante ås maladeyes
On s' sieve del seuve, lomêye li djus d' beyôle.
Especes
Beyole
Émile Pècheur
thumb|150px|(diviè 1981) Émile Pècheur, pus sovint lomé e walon Mimile Petcheur, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî li 12 di fevrî 1921. I mora li 3 d' octôbe 2015.
Riprins dins l' antolodjeye "Sicrijheus d' Årdene".
Di s' mestî, il a stî mwaisse di scole, a Sint-Houbert.
Ouve e walon
Il a cmincî a scrire e walon e 1991, tot lijhant li coirnêye walone di l' Avenir du Luxembourg.
thumb|Mimile Petcheur li djoû del rexhowe di s' prumî live, e 2004
On gros live di ses scrijhaedjes a vudî e 2004, emantchî pa Georges Pècheur, sol tite «Saint-Hubert, rimas did dinltins». On deujhinme tome a rexhou e 2006, sol tite : "Sint-Houbert, do bon et do pé po tos les djoûs".
Sacwants scrijhaedjes da Mimile Petcheur
thumb|Èn acrostitche, sicrît pa Mimile Petcheur
Eredjistrumints
Il a eredjistré troes cassetes odio avou ses «rimas did dinltins».
Gn a eto ene cassete so ses sovnance di l' evacouwåcion di 1940, dins l' coleccion des cassetes da Lucyin Mahin.
Hårdêyes difoûtrinnes
Pecheur Emile
Clå
thumb|Des cmons clås On clå, c' est on ptit stocaesse droet boket d' fier, avou ene tiesse et ene ponte, k' on cougne, aprume dins l' bwès, po fé tni eshonne deus sacwès.
Imådjreçmint, li mot sieve a djåzer di sacwantès maladeyes del pea.
Motlî
Po clawer on clå, on s' sieve d' on mårtea.
Po bén fé moussî on clå dins èn ovraedje di scrinî, on s' sieve d' on tchesse-clå.
Po råyî les clås, on s' sieve å pus sovint d' ene tricoijhe.
Les marixhås ki fjhént aprume des clås, c' esteut les clawtîs. Li foidje, pu les ptitès oujhenes ki n' fijhént k' ça, c' est les clawtreyes.
Sôres di clås
right|
Tant k' å clå ås deus tiesses, c' est on forveyou clå k' on-z evoye ene sakî cweri å botike, po lyi fé poirter l' moes d' avri.
Si l' clå a 2 tiesses est on pexhon d' avri, li clå a 2 pontes egzistêye bén. So Smwès wice k' on plantéve do toubak. Ces clås la estént stitchîs betchfessîs dins ene ronde pietche di 2 metes di long. A l' ôte dibout do clå, on pindéve li plant d' toubak po l' fé souwer dins les hangårs.
Istwere des clawtîs
Li clawtireye s' a bråmint diswalpé e 18inme sieke, et djoker al guere di 1914-1918.
Categoreye:Usteyes
1837
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Sint-Medåd
thumb|Eglijhe di Sint-Medåd Sint-Medåd (so plaece: Sint-Mèdâd, F. Saint-Médard), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Arbûmont.
Belfontinne-e-Gåme
Belfontinne-e-Gåme (fr: Bellefontaine, so plaece: Bèlfantêne) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tintnî.
Walonreye di France
* Categoreye:lingaedje walon
Li Walonreye di France, c' est djeyograficmint, on trô dins l' mape del Walonreye, a Nonne, ki shût Mouze, et ki state a Djivet. C' est l' pårteye bijhrece del Bote di Djivet.
Administrativmint, il est dins l' Dipårtumint des Årdenes.
Disk' å 20inme sieke, tos les djins des viyaedjes et eto des veyes di cisse coine la djåzént walon.
Li Walonreye di France fwait pårteye del Walonreye walon-cåzante, mins nén del Beldjike romane.
Studiaedje des pårlers
Les pårlers del Walonreye di France ont stî bén studyîs pa Charles Bruneau. On pout eto rtrover mo des racsegnes linwistikes dins l' motî da A. Vauchelet.
Les nos d' plaeces des 18 viyaedjes walons ont stî studyîs pa Albert Doppagne, dins on papî lomé «Enquête dialectale sur la toponymie des villages wallons de France».
Vicansté
Asteure, gn a ene radio coinrece k' evoye a pårti d' Arniye, et ki passe ene emission e walon. C' est Radio-Fungis.
Li rvuwe "Ardenne wallonne", edjîstrêye a Djivet, eplaide des bokets e walon dins cåzu tos ses limeros.
Gochliye
Gochliye, u e Feller "Gochlî" ([FR] Gosselies), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Tchålerwè.
Walonreye di France
Vicansté
Li mayeur di Fromlene sohaita l' boune anêye a ses djins e walon dins on ptit foyou cominå di 2000 a 2003.
Gochliye
Sociolodjeye
Les djins d' Gochliye riprezintént les cis del veye. I dischindént a Tchålerwè.
Walonreye di France
Istwere
Divant 1679, li Bote di Djivet fijheut pårteye del conteye di Nameur. El Moyinådje, li Conte di Nameur aveut l' håteu dissu tote l' aiwe di Mouze dispoy "li tchinne di Rvin djusk' a Andene".
Gochliye
Economeye
thumb|left|Toûre do Tchèstê (1435). thumb|left|L'areyopôrt di Gochliye (1920) Divinltins, gn aveut beacôp des cinses. Pu a vnou l' areyopôrt di Gochliye. Bråmint des cinsîs ont vindou leu boket po fé des parkignes po ls otos. Pindant l' fén då vintinme sieke disk' e setimbe 2016, i gn' aveut l' oujhene di Caterpillar k' esteut foirt impôrtante pol economeye tchålerwetresse, mins el societé estazunyinne a seré l' ouxh s'-n' oujhene po baguer disk' e Grenoble (France).
Walonreye di France
Istwere
Elle a stî hapêye ås Bas Payis espagnols pås Francès tins des gueres France-Espagne do 17inme sieke, et dnêye oficirmint al Påye di Nîmegue (1679).
Gochliye
Pitit ban
Tot-z estant on pitit ban del veye di Tchålerwè, dispoy 1977, Gochliye n' a pus d' borguimwaisse. Do côp, c' est l' borguimwaisse d' Tchålerwè ki manaedje èç pitit ban.
Walonreye di France
Hårdêye difoûtrinne
Sohaitaedjes di novelan do mayeur di Fromlene
Gochliye
Rilomés politikis
Vocial ene nén-complete lisse :
Robert Arcq
Robert Arcq c' esteut on scrijheu e walon k' aveut skepyî li 20 di djanvî 1925 a Egne, on hamea d' Djumet, et k' a morou e 1994.
Gochliye
Spôrt
Soce di naiviaedje :
Robert Arcq
Il est rprins dins l' Antolodjeye Scrire.
Gochliye
Accint walon
Divanceye voyale "i" : is´ fème, il pètite mêguèrlote…
Robert Arcq
Foû do walon, il a eto fwait des rcweraedjes so l' istwere des viyaedjes do Payis d' Tchålerwè.
Gochliye
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Robert Arcq
Ovraedjes pol walon
Il a bråmint ovré pol walon e l' eglijhe dins l' payis d' Tchålerwè, eyet scrire one des prumirès messes e walon d' avår la, k' il eplaida e 1974 sol tite Messe di no payis.
Il a eto scrît des pinsêyes. Ele fourît ramexhnêye en on live k' a parexhou 1994 dins l' Coleccion do Bourdon sol tite "Come dijheut m' grand-pere".
E 1980, il a rexhou on live di sovnances, "Å tins des djasses et des tourpenes.
Aloumire di boledjî
Ene aloumire di boledjî u eclair å tchocolåt, c' est ene glote påstadjreye, avou do pudingue didins et do tchocolåt dsu.
Etimolodjeye
Motoit lomêye insi paski ça s' magne al vitesse d' ene aloumire.
Sourdant
Categoreye:Boledjreye-påstedjreye
Robert Arcq
Ovraedjes pol walon
Il a stî vice-prezidint d' l' ALWAC et on fel bouteu po cisse soce di scrijheus la. Il esteut eto SLLW-î.
Ecinse
Ene scole e Djumet poite ès no.
Referinces eyet sourdants
Arcq Arcq
Idje
thumb|150px|Coleur a l' aiwe d' Idje, da Jean-Paul Surin Idje (on prononce erîlêymint Îtch; fr: Hierges), c' est on pitit ban del Walonreye di France (Bote di Djivet).
Djeyografeye
Li viyaedje est metou so les Hôteurs di Mouze, sol hintche erive, djusse astok del frontire bedje.
Demografeye
Gn av 341 djins (e 1948).
End av 208 e 2013.
Istwere
Idje fjheut pårteye d' ene baroneye di ût viyaedjes; et k' esteut tere di Lidje, disk' e 1774, la k' i fourit metou avou l' France.
Al Moyinådje on î bastixha ene foite plaece, replaeceye pa on tchesta au 16inme sieke. Ci tchestea la fourit foitmint acsût e 1792.
C' est do viyaedje d' Idje ki vénreut Meluzene d' Idje (ossu lomêye Sibile di Lusignant), ki divna royinne di Djeruzalem. Li ledjinde dit k' ele sereut ene dischindante direke del fêye Meluzene, k' åreut basti l' tchestea, di 365 finiesses, so ene nute. Si pere Manassé d' Idje, si fjha cnoxhe tins des Croejhådes.
Ele si maria avou Guy d' Lusignant, eyet fourit eto tchesturlinne di Samson (so l' aiwe di Samson, nén lon erî d' Nametche, di l' ôte costé d' Mouze), wice ki, dit-st on, ele prinda pårt al disfinse do tchestea. D' après des sourdants k' i gn a, elle åreut morou del pesse e 1190, divant Sint Djhan d' Ake; d' après ds ôtes sourdants, elle åreut morou e 1187, dins ses teres di Samson.
Flémåle
Flémåle (so plaece: Flémâle, F. Flémalle), c' est ene rebanêye comene, ki n' egzistéve nén dvant, el province di Lidje.
Idje
Istwere
Ele fourit eterêye e l' eglijhe di Nametche, wice k' on pout vey ene pire avou l' sicrijhaedje: «YCI REPOSE LES OSSEMENTS DE SYBILLE DE LVSIGNANT REINE DE YERVSALEM DECEDEE L' AN 1187» (chal ripoizèt les oxheas da Sibile di Lusignant royinne di Djeruzalem, moite l' an 1187).
Sourdants
Categoreye:Walonreye di France Categoreye:Veyes et viyaedjes di France
Liernu
Liernu (scrît parey e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye, el province di Nameur.
thumb|eglijhe
Aiwes
Come les ôtes viyaedjes do minme no, si lomaedje vént d' ene aiwe, on ri k' î passe.
Tuzance walone
Joseph Dewez eploye l' accint walon did la po scrire ses powinmes.
Avey
Èn åbe foû ordinaire, li gros tchinne di Liernu.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
1835
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Gålwès (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > gayel > britonike > gålwès
thumb|coviete do live da Pierre-Yves Lambert sol lingaedje gålwès
Li gålwès, c' est ene sôre di gayel, on moirt lingaedje djåzé pa les Celes del Gåle.
Kinoxhance do gålwès
Li gålwès n' esteut nén scrît, a cåze di sacwants creyance rilidjeuses.
Il a stî cnoxhou ene miete pal voye di sacwants scrijhaedjes (so des tombes, des pires di rmerceymints ås diès, des bagues, des taexhons, des pezeas di cnoyes, et on calindrî). Les mots ritrovés so ces sacwants poitrês la ont stî metous e rapoirt avou les lingaedjes celes d' asteure (gayelike d' Irlande, do Payis d' Wale di Scôsse, di l' Iye di Man et burton) et did divinltins (vîs scrîts irlandès et galwès, sicrijhaedjes ogam des vîs Burtons).
Les scrijhaedjes gayels sont foû råles, paski les sincieus el Gåle, c' esteut les drudes, k' estént eto les priyessess, et ki n' vlént nén ki leu syince fouxhe sicrîte.
Les Gålwès ni scrijhént nén leu lingaedje dins èn alfabet da leur, mins eprontént l' alfabet des peupes vijhéns.
Li gålwès a dné des mots å walon.
L' alfabet etrusse
Ritrovés el Gåle cizalpene, diviè 250 divant Djezus-Cri. Après çoula, les Gålwès cizalpins vont scrire li gayel en alfabet grek, pus vont piede leu lingaedje.
L' alfabet grek
Li scrijhaedje gayel-grek a cmincî a Marseye (colneye greke a pårti di 350 divant Dj.C.), la k' des gros martchands avént aprins l' grek et viként al môde greke. C' esteut diviè 100 divant Dj.C.. Di Marseye, li môde di scrire li gayel dins des tombales et des pires di nîmes s' a spårdou dins tote li Gåle Celtike (mins nén el Gåle Beldjike).
L' alfabet latén
thumb|for di potî, foirt rishonnant ås cis des Gålwès, la k' i cujhént des taexhons, avou des scrijhaedjes dissu
Les scrijhaedjes gayels-laténs ont stî fwait dins les cint-z ans k' ont shuvou l' abrocance rominne (di 50 divant Dj.C. a 50 après Dj.C.), aprume el Gåle Celtike. Mins ci côp cial, gn a sacwants trovas el Gåle Beldjike (el Tchampagne et l' Picårdeye d' asteure), mins nouk el Walonreye.
A pårti di 100 ap. Dj.C., gn a pupont yeu di vrais scrijhaedjes e gayel. Mins les Celes di Grande-Burtaegne, zels, vont adon edvinter èn alfabet da zels, l' ogam.
Leuze-dilé-Du
Leuze-dilé-Du u Leuze-Lontchamp (F: Leuze, Leuze-lez-Dhuy, Leuze-Longchamps), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Inguezêye, el province di Nameur.
Gålwès (lingaedje)
Sicrijhaedjes gayels-greks
Letes do grek ki n' siervèt a rén e gayel (ces sons la n' egzistèt nén): li xhi (χ), li têta (θ) eyet li fi (φ).
Sons do gayel nén cnoxhous e grek: l' afrikêye 'ts' (come les sons walons tch eyet dj) et li spirante (axhlåte).
Leuze-dilé-Du
No di des plaeces di Leuze-dilé-Du
Sacwants nos d' plaece di Leuze-Lontchamp.
Gålwès (lingaedje)
Sicrijhaedjes gayels-greks
Rexhowe: on s' sieve do têta po scrire l' afrikêye ts.
Tant k' å xhi, i va siervi a scrire li son do gayel k' a l' valixhance di l' axhlåte.
Sicrijhaedjes gayels-laténs
framed|right|li pezea del kinoye (å dzo), c' est la k' on-z a co rtrové des scrijhaedjes gålwès e latén
Å cmince, po l' afrikêye (son « ts »), on-z a wårdé e gayel-latén li lete greke têta. Pitchote a midjote, ele s' a srît come on D avou ene bårete å mitan. Ci lete la, les Romins el lomît li « T gayel » (tau gallicum). Les Romins, k' estént d' doûce creyance, contént ki ci lete la aveut on povwer madjike. C' est interessant d' noter ki, enute, on eploye des rshonnantès letes dins sacwants lingaedjes: ð/Ð en izlandès (son d avou les dints; li lete esteut eployêye e vî scandinave ey en anglo-sacson eto), đ/Đ e crowate (on d afriké e palåtijhî) eyet vietnamyin (wice ki Đ est eployî pol son d dismetant ki D c' est po on son rshonnant å walon dj).
Eto, li x e gayel-latén n' a nén li valixhance « ks » mins sieve a noter l' axhlåte, a môde di l' ancyin xhi do gayel-grek. L' axhlåte (li dvanceu do son xh do walon), n' egzistêye e gayel ki dins les trokes « xt » eyet « xs ».
Mots do walon ki vnèt do gålwès
Sacwants mot do gålwès sont l' sourdant etimolodjike di des mots k' i gn a do walon.
Motîs do gålwès
thumb|Motî Delamarre
Hårdêye difoûtrinne
Ene pådje so les Celes et leu lingaedje
Galwes Galwes
Li tchant des Rèzîsseûs
L’ tchant dès rèzisseûs
(à l' après do "Tchant dès Pårtizants")
Camarådes, l’ vèyèz-vos l’ nwârt linçou ki dsu nos, là, s’ aflaxhe ?
Camarådes, l’ oyèz-vos l’ cri ki soûrd do payi k’ on alaxhe ?
Måtche-el-Fåmene (veye)
Måtche-el-Fåmene (la-minme: Måtche, prononcî Mautche u Mâtche, F. Marche-en-Famenne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, e l' province do Lussimbork. C' est l' cinte di l' arondixhmint di Måtche-el-Fåmene.
Li tchant des Rèzîsseûs
L’ tchant dès rèzisseûs
Astampèz-vos, rèzisseûs, ptits ovrîs, ptits cinsîs, c’ èst l’ alårme,
Måtche-el-Fåmene (veye)
thumb|(eglijhe)
Tuzance walone
Måtche fourit l' prumire veye del Province do Lussimbork a djouwer teyåte e walon, avou li rprezintåcion do "mariaedje manké, èn operå kel sicrijhaedje est da Pierre Michaux. I fourit creyé al Måjhon-comene e 1804.
Li tchant des Rèzîsseûs
L’ tchant dès rèzisseûs
A l’anûti, l’ inmi l’ va conêxhe l’ pri do sonk èt dès lårmes
Måtche-el-Fåmene (veye)
Accint walon
Li vî pårler walon d' Måtche esteut metou djusse a l' aschate di troes sôres d' accints do walon: walon do Mitan (viè Cînè et Rotchfoirt), walon do payis d' Lidje (viè Barvea) et del Basse-Årdene (viè Bastogne).
Li tchant des Rèzîsseûs
L’ tchant dès rèzisseûs
Rèxhèz foû d’ vos måjhons, d’ vos uzines, camarådes,
Måtche-el-Fåmene (veye)
Sicrijheus e walon
Gn a yeu sacwants rlomés scrijheus divant les rebanaedjes di comenes
Li tchant des Rèzîsseûs
L’ tchant dès rèzisseûs
Aprustèz lès fuziks, lès boulons, lès grènades,
Måtche-el-Fåmene (veye)
Teyåte e walon
Fiesse d' esté do teyåte (Estivades), avou des dramatikes di tos les payis, et todi ene trope e walon. E 2006, li dramatike Les Cpagnons del Sinne î ont creyé "Li vwès des Sondjes" da Nicole Goffart.
Li tchant des Rèzîsseûs
L’ tchant dès rèzisseûs
Ardant, lès tuweûs, à l’ vîzêye, au coutia, touwèz râde,
Ardant, saboteûs, wêtèz bén ki l’ boune kèdje pète torate.
C’èst nos ki skètans lès spèsses pwates dès prîjhons, po nos fréres
Li hinne à nos guètes èt l’ mwêjhe fwim ki nos stitche li mizére.
Vos avoz dès payis k’ dins leû lét lès djins font co dès rèves
Vêci, l’vèyèz-vos, nos on rote, nos on tûwe, nos on crève
Droci, chakonk saît c’ki vout èt c’ki faît kwand i passe,
Vos tchèyèz, camaråde, foû d’ l’ ombe on ôte rèxhe à vosse plaece.
Tchantèz camarådes, dins l’ nût l’ libèrté vos xhoûte, nos oye…
Camarådes, l’ oyèz-vos l’ vwès ki soûrd do payi k’ on alaxhe ?
Oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh, oh…
Motî Gilliard
thumb|coviete) Li Motî da Gilliard, ki s' long tite, c' est "Dictionnaire wallon, Niyå d' ratourneures et d' mots walons d' après Moustî et avår la, ramexhnés pa Émile Gilliard" (<SMALL>Niyau d' ratoûrnûres èt d' mots walons d'après Moustî èt avaur la, ramèchenés pa Émile Gilliard</SMALL>), c' est on motî walon francès, sicrît pa Émile Gilliard et k' a vudî e 2007.
Il a stî saetchî a 500 egzimplaires.
Il est rprins sol limero [C106] eyet l' rawete dizo l' [C107] dins l' Djivêye des motîs do walon.
Sourdants
Il eploye bråmint des fråzes d' oteurs (di tos l' payis d' Nameur) po-z espliker ses mots. Cwand i cite ces djins la, i mostere li rahouca do tecse.
Des côps, portant, i rprind des fråzes etires foû do Motî Léonard, sins citer l' sourdant. Metans a "loyûre", li fråze «Po les pikeures di vipere, fé ene loyeure pus hôt et fé sonner comifåt» est rprinjhe di Linåd, p. 144, mins riscrîte avou l' ortografeye Gilliard.
Pareymint a rabatea, la ki l' fråze provént do motî Pirsoul.
Sourdants et pî-notes
Gilliard Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard
1832
Rilomés Walons et waloneus
Antoine Plateau -1801-1883 - di Tournai invante è 1832 li "phénatistiscope" k' a mwinrné au cinèma.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1831
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Les Scåssenes
"Les Scåssenes", k' on dit eto "les Escåssenes" (fr: Écaussinnes), c' est ene novele comene-intité del Walonreye, el province do Hinnot.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Accint walon des Scåssenes
thumb|T-tchmijhe avou do walon des Scåssenes. (ramexhnés pa Djulos Beaucarne).
Sourdants
<References/>
El Pitit Scåssene
El Pitit Scåssene (fr: Écaussinnes-Lalaing, so plaece, Èl Pètit Scaussène) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Scåssene
Jacques Servotte
thumb|(2020) thumb|Responda al Måjhon del Layisté a Nameur (2021) Jacques Servotte, c' est on sculteu walon.
Il a skepyî a Åjhô li 26 di setimbe 1949.
Tecnikes
Po ses sculteures, il eploye li tecnike del ceramike emayeye.
I fwait eto del serigrafeye.
Ces deus tecnikes la lyi permetnut di fé mwints côps l' minme ouve, adon a-z awè des pris foirt democratikes po lzès vinde.
Rapoirt avou l' lingaedje walon
Il a ecoraedjî s' feye, Julie Servotte, di bouter so les fitchîs da eplaidî li Motî d' Årsumont.
I djåze voltî walon.
Les walons Scrijheus d' après l' Banbwès (soce)
thumb|[[Roger Viroux (a hintche) avou André Van Ackere (a droete) a on raploû e 2002]] thumb|li prumî limero d' leu gazete Les walons Scrijheus d' après l' Banbwès (WASAB, oficirmint les Walons Scrîjeûs d'après l'Banbwès), c' esteut ene soce di scrijheus ki s' rapoûléve å Banbwès.
Jacques Servotte
Rapoirt avou l' lingaedje walon
Eto, il a ça d' bea: i dene des nos walons a tchaeke di ses pîces.
Les walons Scrijheus d' après l' Banbwès (soce)
C' esteut cåzu l' seule soce di scrijheus e walon la k' on djåzéve tofer walon.
Jacques Servotte
Pris
A rascodou l' pris « Namosa de Prométhéa » e 2020 po ene esculteure di bronze ki serè metowe e plin mitan d' Nameur, åzès croejhmint des rowes des Carmes et des Croejhîs. L’ estatowe si lome e walon : « Atelé ».
Sourdant
Servotte Servotte
Les walons Scrijheus d' après l' Banbwès (soce)
Istwere
Elle a stî enondêye pa Rodjî Viroux et disparexhe cwand çti-ci a morou, e 2005.
Maurice Chapelle pu Georges Michel î ont stî lontins prezidints.
Les WASAB ont-st eplaidî les Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès di 1992 a 2005.
Il adjinçnént eto des bates di scrijhaedjes, todi anonimmint.
Sacwants scrijheus(es) del soce
Categoreye:Soces pol walon
El Moxhon d' Ônea (gazete)
Li no provént di ciste alomåcion tipike la do sizet al Lovire (moxhon d' ônea, mouchon d'aunia).
Motlî
Cwand i parexhe, on dit k' i «xhufele» (come li Vî Sprewe, dabôrd k' el Bourdon «zûne»).
Li contnou d' ene gazete, c' est les «xhuflêyes» (chuflèyes).
Les scrijheus si lomnut les Moxhoneus (Mouchoneus).
Istwere
Å cmince, l' idêye, c' esteut do mostrer a sacwants intelos ki djåzént l' walon k' on pout scrire e walon et trover des lijheus assez po cmincî ene gazete, pu ene rivuwe ki vudive tos les troes moes.
A cmincî do limero 1/2016, li ratacaedje est fwait pa Dominique Heymans.
Moxhon d' Onea *
Djavingue
Djavingue [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Javingue-Sevry, rebané avou 5570 Biarin; limero diyalectolodjike: [D 95]; vî limero del posse: 5584
Tuzance walone
Gn a ene soce di cwarmeus avou on no e walon (les chevaliers del ronde tåve).
Robert Dascotte
Robert Dascotte, c' esteut on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon do Payis del Lovire.
I skepia a Marlanwé li 16 di fevrî 1929 et mora a Sint-På li 3 d' måss 1989.
Come sicrijheu
Ses arimés ont stî foirt inflouwincîs pa l' årt da Félix Duval.
Il a stî relît dins l' Antolodjeye Scrire.
Come eplaideu
Il a eto eplaidî des scrijheus do Cinte come Félix Duval.
Come diccionairî
Adonpwis, toplin des ptits motlîs di metous sudjets, come :
Sourdants
Dascotte Dascotte Dascotte
Soce di Racsegnes ås Tourisses
Ene Soce di Racsegnes ås Tourisses (on dit eto: Sindicat d' Avizance), c' est ene S.N.R., dins ene veye u ene rebanêye comene, ki parpinse tot çou ki sereut clapant po-z assaetchî les tourisses aviè ç' coine la. Dins bråmint des payis, c' est ene administråcion ki s' ocupe di ça, ki s' lome cobén Buro d' racsegnes ås tourisses
Uzaedje do walon pa les soces di racsegnes ås tourisses
On trouve sacwants buros des Sindicats d' Avizance, la k' on pout djåzer walon, come a Rdû Sacwantès Soces di Racsegnes ås Tourisses eploynut voltî l' walon po-z atôtchî leus djins. Gn a des pådjes so les fis a:
Hårdêye difoûtrinne
Pådje po les tourisses e walon:
Måtche-dilé-Scåssene
Måtche-dilé-Scåssene (fr: Marche-lez-Écaussines, so plaece: Martche) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Scåssene.
1828
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Djumet
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Pitit ban
Tot-z estant on pitit ban del veye di Tchålerwè, dispoy 1977, Djumet n' a pus d' borguimwaisse. Do côp, c' est l' borguimwaisse d' Tchålerwè ki manaedje èç pitit ban.
Rilomés politikîs
Vocial ene nén-complete lisse :
Spôrts
Soce di fotbale :
Soce di fotbal amerikin :
Accint walon d' Djumet
Dins l' accint walon d' Djumet, gn a ene divanceye voyale "i"
Tchåsse-Vilrou-Blanmont
thumb|Èglîjhe èt cimintîre di Vilrou thumb|Èglîjhe
1829
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Cwate costés del Daegne
thumb Les cwate costés del Daegne (on dit eto: les cwate ponts cardinås), c' est les cwate direccions ki permetèt di rtrover s' voye sol Daegne, et ki sont lomés d' après les plaeces kel solea s' leve, et s' coûtchî.
So ene mape, Bijhe est metou å dzeu, Nonne å dzo, li Levant a droete, li Coûtchant a hintche.
Sacwants nos d' plaeces del Walonreye ont-st a vey avou les cwate costés del Daegne
Sinonimeye do Levant
On dit : Sacwants d' ces mots la polnut esse eployî po lomer l' pikete do djoû. "Ponant" et "solo boutant" ni sont waire boutåves, ca c' est des emacralés mots.
Sinonimeye di Nonne
On dit :
Sinonimeye pol Coûtchant.
On dit : Sacwants d' ces mots la polnut esse eployî po lomer l' pikete do djoû. "A slo boutant", c' est des emacralé mot (e sacwantès plaeces, i vout dire li Levant, a ds ôtès plaeces li Coûtchant).
Pierwé (veye)
Pierwé ou Perwé-e-Hinnot (e picård: Piérwé, e fr: Péruwelz), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.
Cwate costés del Daegne
Sinonimeye po Bijhe.
On dit :
D' ene måjhon metowe avou l' divanteure u l' volé a Bijhe, on dit k' elle est evierlûwe. Les nos d' plaeces sont-st assoçnés avou des teréns metous a Nonne :
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Djeyografeye
Operåcion Torch
L' Operåcion Torch, c' esteut l' no d' l' operåcion k' a moenné å disbårkumint des Amerikins e l' Afrike bijhrece tins del guere 1940-1945.
Categoreye:Guere di 1940-1945 Categoreye:Marok Categoreye:Aldjereye
1827
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Suni
Suni (fr: Sugny), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vresse et k' a don passé del province do Lussimbork al province di Nameur.
Etimolodjeye
Som, sum, son, sun, vinèt di summum et gny, ny et y dissignèt ene hôteur.
Istwere
A l' Ancyin Redjime, c' est onk des 3 borks del Dutcheye di Bouyon, avou basse, moyene et hôte djustice. Al djustice di Suni, on mayeur et 7 echvins estént élîs tos ls ans al Pancoûsse.
Sorcires
Suni est conou po s' fameus porcès des sorcires di 1657, rapoirté dins on manuscrît di l' epoke, et k' implikéve 3 pôves femes di Suni: Jenette Petit, Marson Huart et Catherine Robeau. Riconowes come sorcires, elle ont stî stronnêyes et broûlêyes. Li minme cas s' a passé a Djeneret
Mascaråde
vignette|Adjeyant al mascaråde di Welin Ene mascaråde (on dit eto on cwarmea, on carnaval), c' est ene fiesse la ki totes les djins si disguijhèt, et tourner totavå ene veye.
Suni
Tricbalaedjes administratifs
Suni esteut tnou a mitan indivize, på Signeur di Bôhan et ses parsounîs, tot e dmorant sometou a Bouyon.
Mascaråde
Les mascarådes, dins les payis crustins, si fwaiynut divant d' ataker l' cwareme. Tipicmint, c' est l' cwarmea d' Måmdey, k' atake li semdi divant l' crås mårdi et durer disk' å mierkidi des cindes a nole eure å matén.
Suni
Tricbalaedjes administratifs
E 1691, Suni passe a Nicolas de la Biche, signeur di Suni, pwis al famile djusk' al Revolucion. Li tchestea d' Suni a fwait plaece al sicole des gamenes e 1875.
Mascaråde
Mins on rpoite todi dpus les mascarådes tot do long do cwareme. Dipus todi, a Ståvleu, c' est l' dimegne del letare, et les disguijhîs si lomnut les "blanc-moussîs".
Suni
Tricbalaedjes administratifs
Dizo l' Redjime francès:
Mascaråde
Sacwants rlomêyès mascarådes el Walonreye
Categoreye:Fiesses Categoreye:Foclore Categoreye:Foclore del Walonreye *
Suni
Tricbalaedjes administratifs
Dizo l' Redjime holandès:
Dizo l' Redjime bedje:
Dierinne guere
Tins del guere di 1940, i gn ourit on maki foirt actif avou l' ci d' Yåle. I gn ourit ene algarade dins les alintoûs do molén, ki les Almands ont broûlé e rprezaye et k' on lome asteure: “Li molén broûlé”.
Inde
L' Inde est on payis d' Azeye do sud; ses vijhéns sont li Pakistan, li Bangladesh, li Nepal, li Boutan, li Birmaneye eyet l' Chine.
Istwere
Li Grande Burtaegne ocupa tot l' Inde e 1856, po ndè fé ene colneye come pårteye.
Politike
L' Inde est ene republike. Li droet d' vôte est acoirdé a tot citweyin di pus di 18 ans. Li prezidint est li tchîf di l' Estat, dismetant kel prumî minisse est li tchîf do govienmint.
*
Motî d' Nivele
thumb|Coviete Li Motî d' Nivele, k' el vraiy tite, c' est “Dictionnaire aclot wallon-français; Parler populaire de Nivelles”, c' est on motî adjinçné pa Joseph Coppens, et eplaidî pal Rweyåle Federåcion Walone do Braibant, sins date (mins les rcoridjaedjes e rawetes (p. 424) fourît datés do 1î d' decimbe 1952.
L' accint noté, c' est l' ci d' Nivele.
Li motî d' Nivele, c' est onk des gros motîs do walon. Il est scrît e scrijha Feller, et enimådjî avou des desséns et des portraits d' Nivele.
Il est rprins sol limero [O4] dins l' Djivêye des motîs do walon.
Il a come pindant li Franwal di Nivele, sicrît på minme diccionairî.
Contnou
Houte des mots, des ratourneures et des fråzes, i dene pacô des racsegnes so l' etimolodjeye di sacwants mots. Metans : po lujhea. Mins cisse bouye la a kécfeye eto stî critikêye pa les linwincieus, pask' i gn åreut des flotches divins..
Nonne (priyire)
categoreye:Priyires crustinnes Li priyire di Nonne, c' est l' 7inme et l' dierinne priyire del djournêye, ki les moennes dijhnut cwand il ont yeu magnî a nonne, et e cwareme divant d' awè magnî. Elle est l' imådje del moirt da Djezus-Cri sol croes.
Li nonne a 3 såmes, ene îme et on boket d' priyire.
Li priyire di nonne ni s' dit nén a nonne, mins a 3 eures di l' après-nonne. Douvént ?
Li mot walon "nonne" provént do latén nona (nouvinme), priyire del djournêye, k' egzistéve dedja amon les Djwifs, pu rprinjhe pås crustins.
Å cmince, on l' dijheut al nouvinme eure (did la ci no), çou ki, ene såjhon dins l' ôte, riprezintéve 3 eures di l' après-marinde, adon kel priyire del vesprêye (vespera) si djheut a solea djus.
E 6inme sieke, sint Bnoet adjinçnêye les rîles po les moennes, avou l' idêye padrî l' tiesse di spårgnî les tchandeles ki broûlént a non-syince – sapinse lu – dins l' eglijhe et les tchambes des moennes après l' anuti. Adon, i va ravancî li priyire nona et l' mete docô après l' marinde, et minme divant l' marinde e cwareme.
Ça fwait kel vespera, dabôrd, si va dire bén dvant l' anuti, po les moennes aler coûtchî avou l' solea.
Li veye des ptitès djins s' a erîlé sol veye des moustîs. Eto, nonne a divnou li mitan del djournêye, dabôrd ki li vesprêye divneut, e sacwantès plaeces, l' après-nonne.
Li pantalon trawé (tchanson)
Li pantalon trawé, c' est ene tchanson e walon k' a stî scrîte pa Charles du Vivier de Streel, so l' air Te souviens-tu ? (cåzaedje : Paul Émile Debraux; muzike : Joseph-Denis Doche).
Mwaissès dnêyes
Ciste air la, foirt rilomêye, serè rprinjhe po tote ene peclêye di tchansons. On va rtchaire dissu, metans, avou ene ôte tchanson walone foirt kinoxhowe, Lolote da Jacques Bertrand.
Li "pantalon trawé" est loukî pa Maurice Piron come li tchîf d' ouve des tchansons e walon divant l' arivêye di Nicolas Defrecheux.
Dins les anêyes 1990, il serè rprins dins totes les cassetes et stroetès plakes des pus belès viyès tchansons e lidjwès.
Tinmes del tchanson
C' est l' paskeye d' on Lidjwès ki s' egadje avou Napoleyon. (Ci tinme la est ddja espweté dins l' operå "Li Lidjwès egadjî".)
Cwand i rarive di ses batreyes, nosse sôdård, k' aveut passé coporå, ertrouve li Walonreye dizo l' redjime holandès. Come i n' a nou mestî, i s' regadje avou l' årmêye des canifechtones, sapinse k' on n' dit. Mins la, i ravale di gråde et i n' si plait nén, ca on cmande en olandès.