cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Prumire guere daegnrece
thumb|Bwès da [[José Schoovaerts]] thumb|Li guere di 14 a leyî des des moirts des deus costés (cial, li conte des eterés a l' Aite militaire di [[Maissin)]] thumb|mousmints d' sôdård francès Li guere di 1914-1918 (on dit eto li prumire guere daegnrece, u li guere di 14, u li grande guere), c' est ene teribe guere k' a-st ataké e 1914 cwand l' Otriche a dclåré guere al Serbeye.
El Walonreye, elle a cmincî e 1914 et esse fineye a l' årmistice li 11 di nôvimbe 1918.
Prestidoetisse
Sourdant
Categoreye:Amuzmints Categoreye:Mestîs *
Prumire guere daegnrece
Mwaissè dnêyes
Tins del guere di 1914-1918, tote li Beldjike a stî ocupêye pås sôdårds almands, apus k' li ptit boket padrî l' Izer. Li rwè Albert prumî a dmoré tote li guere avou les sôdårds å front.
Les prijhnîs bedjes estént reclôs dins des camps e l' Almagne ou ezès Bas Payis.
Al fén del guere di 1914, li Beldjike s' a recråxhî des Redîmés Payis.
Pondants
On lomé Günther Princip assazene l' årtchiduk et l' årtchidutchesse d' Otriche a Sarayevo. C' est çoula ki va ehinonder l' guere k' on va lomer «daegnrece» (mondiåle).
Li Kaizer Wiyåme II aveut siné li Påye ås vint-cwate hagnons la k' i s' egadjive a n' nén evayi l' Beldjike. Mins i dirè après ci n' est k' on boket d' papî po-z esprinde li feu.
Li batreye des frontires
🇱🇰 «Batreye des frontires (guere di 14)» thumb|Mape di l' Ofinsive di 14 Li batreye des frontires, c' est les batayes inte les Almands et les Francès ki s' ont fwait tot å cminçmint del guere, sol teritwere del Beldjike (aprume e l' Walonreye), et après sol Nôr-Ess del France. Ele s' ont fwait adon ki l' plan almand d' abrocaedje e l' France esteut d' evoyî des colones sorlon tos dmey-cekes paraleles ki passént pal Beldjike.
Li 1î d' awousse, l' Almagne aveut ddja-st abroké e l' Grande-Dutcheye, on payis neute. Li minme djoû, elle evoya èn ultimatom al Beldjike, neute leye ossu, di leyî passer les tropes. Li 3 d' awousse, li Beldjike rifuza d' schoûter, et les Almands moussî e s' teritwere ci djoû la minme.
Les prumirès batreyes fourît do costé d' Lidje (batreye do Réze, dilé Hesta), siconte di l' årmêye bedje.
Après, les batreyes s' ont passé el Nonne del Beldjike, inte les Almands et les Francès. E l' Lussimbork bedje, end a yeu di Vierton a Vierzeye (Djedene), metans a Maissin et a Poitchrece. Les viyaedjes ont sofri bråmint di ces combats la (måjhons greyeyes et civils touwés).
Mins pus a Bijhe, come a Tchålerwè — ki les Almands î arivît l' 21 d' awousse, il ont stî on moumint rboutés pa les Francès. Mins i rprindît l' veye li londmwin 22 d' awousse.
Li front d' l' Izer
Li ptite coine di Beldjike metowe padrî l' Izer schapa a l' ocupåcion pask' on l' meteut dzo aiwe tot drovant les vaenes estô d' les clôre cwand l' marêye montéve, et cwand ele dischindeut, clôre les vaenes el plaece d' elzès drovi.
Li Holande aveut dmoré neute; tot åd dilong del frontire avou l' Olande, les Almands avént metou ene cloteure electrike. Les djonnes ki vlént rdjonde les lignes bedjes divént passer par la. Mins come l' Olande esteut neut, ele ni poleut nén leyî passer les combatants, ça fwait ki les cis k' avént reyussi a passer et k' estént codous e l' Olande plént-z î esse ritnous dins des camps.
Les sôdårs di l' Izer si spotént zels-minmes les "vîs paltots".
Éndjins militaires
Li guere di 14, ça a stî l' prumî côp k' i gn a yeu des tanks.
Åres
On a bråmint eployî les gåz di guere, des deus costés. Insi li 19 di decimbe, so les trintchêyes a Ablincoû, les Francès atacnut les Almands ås gåz deus eures å long.
Beldjike d' adon
Les Almands ont metou so pî on schåyaedje administratif del Beldjike.
On prumî aresté a rexhou li 15 d' octôbe 1916 (po l' acsegnmint), ki revoyive les administråcions walones a Nameur. Les ôtes ministeres vont shuve. Li decret do 21 di måss 1917 dessene les limodjes des deus intités. Li Flande est tote seule, avou Brussele come mwaisse veye. Li Walonreye est tote seule, avou radjoutaedje del Walonreye di France eyet di sacwants viyaedjes après Avene.
E moes d' djun 1917, les fonccionaires walons sont priyîs di raler a Nameur po fé leu-z ovraedje. Mins, tchôkîs pa ene assimblêye di pårlumintîs d' Brussele (avou foirt waire di Walons dvins), i fwaiynut tertos greve, oudonbén dmissioner. Li Walonreye va dmorer adon cwate a cénk moes sins siervice publik : tribunås, sicoles, comenes vont clôre ene après l' ôte. Les traitmints des ptits fonccionaires ni sont pus payîs. Ni les subzides ås orfulinats, evnd.
Des ôtès djins ont accepté di fé tourner l' Walonreye e 1917 et 1918, e boutant dins les ministeres di Nameur. Mins ces-la (inte di zels des waloneus come Oscar Colson et Arille Carlier) seront reclôs (s' i n' avént nén stepé evoye foû payis) et djudjîs come traites e 1919.
Walonreye måmdiyinne et redîmés payis
E l' Walonreye måmdiyinne, les djonneas estént mobilijhîs dins l' armêye almande. Gn av 800 sôdårs des Redîmés payis k' î estént. Cåzu 200 did zels ont stî touwés so les fronts.
Sol monumint ås moirts di Måmdiy, gn a les nos di 292 touwés tins del guere di 14. Inte di zels 142 ont des nos walons.
Li govienmint do Håve
Sacwants politikîs si rapoûlît å Håve et-z î amonter on govienmint bedje foû-payis.
Guere di l' Itåleye
El guere di 14, l' Itåleye esteut avou les Aloyîs. Ele fourit atakêye pa l' Otriche. Les sôdårds itålyins, disbåtchîs, corît evoye a Caporetto, po si rployî so l' Aiwe di Piyåve. La, refoircis pås tropes franco-inglesses, il ont parvinou a arester les Otrichyins. E moes d’ djanvî, les aloyîs sont mwaisses del bataye del Piyåve et s’ vont i cmincî a rmonter a l’ assôt.
Les tropes itålyinnes si vont rtrover el Tchampagne, pu e l' Årdene. E 1918, li rwè d' Itåleye vént inspecter ses sôdårds a Libin (li voye fwaite esprès si va lomer "voye des Itålyins").
Motlî
Sacwants mots del guere di 14 sont dmorés dins l' lingaedje walon.
Hårdêyes difoûtrinnes
(so Wikisourd)
Sourdants
* Categoreye:Istwere di l' Urope Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere di France Categoreye:Istwere di l' Almagne
Perlinaedje
On perlinaedje, c' est on voyaedje k' on creyant (d' ene metowe rilidjon) fwait eviè on Sint Leu.
Li ci k' el fwait, c' est on perlin (ou pelrin).
Po dire k' on va e perlinaedje, aprume a pî, on dit «fé l' voye a … » (avou l' no do sint).
Perlinaedjes a l' Aviedje
🇱🇰 «Raparexhaedje di l' Aviedje»
A lére
Jean Breuskin, fé l' voye di Sint-Djåke-el-Galice, 75, erî-såjhon 2015
Categoreye:Voyaedjes Categoreye:Rilidjons
Viana de Duero
Viana de Duero, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Déme
Li déme, dins l' monde crustin, c' est ene taeye k' on dveut dner a l' Eglijhe, dizo l' Ancyin Redjime, et ki fjheut sovint li dijhinme des dinrêyes.
Li déme a stî payeye disk’ al fén di l’ Ancyin Redjime (ele ont stî anixhilêyes al Revolucion francesse).
Motlî
Li ci ki vneut ramasser les démes si loméve li démeu. On djheut eto : li pikeu.
Paymint del déme
Les payizans divént leyî les dinrêyes dins les tchamps, disk’ a çki l’ démeu vegne prinde li pårt do signeur.
Les djåbes divént esse metowes a dijhea, po-z awè pus åjhey. Li payizan diveut houkî troes côp : « démeu ! »
Li frawtineu esteut gadjî di cwate côps l’ déme, å prumî côp k’ il esteut prins. Li deujhinme côp, c’ esteut 8 feyes. Li troejhinme côp, il esteut tchessî foû do ban.
Rishonnance avou des sistinmes vijhéns
Ele rishonne foirt al déme des dinrêyes dins li rlidjon muzulmande, mins cisse-cial va direk ås pôves, et ele n' est nén prinjhe di foice.
Sourdants
Categoreye:Ancyin Redjime Categoreye:Taeyes (economeye)
Sint Impire Romin Djermanike
thumb|Leu drapea, di 1200 a 1350 Li Sint Impire Romin Djermanike (ou Sint Impire Romin ou co djusse Sint Impire), c' esteut-st èn eshonna politike di sacwants payis del mîtrinne Urope, k' a cmincî el Moyinådje et k' a duré disk' e 1806, et ki tos les bokets del futeure Walonreye (åré Tournai) estént dvins.
Li mwaisse veye di l' Impire esteut-st a Wîne.
Mwaissès piceures
Mågré s' no l' Sint Impire ni fourit måy peurmint tîxhon. Gn aveut, dispoy li cminçmint, des Walons, et des ôtes peupes avou des lingaedjes laténs u slåves. Gn aveut ene foite idêye rilidjeuse (did la l' addjectif di "sint") ki rashonnéve les diferins payis mimbes. Foû di ç' costé rlidjeus la, l' Impire ravizéve ene miete çou k' est l' Union Uropeyinne d' asteure. C' esteut li rwè d' Almagne k' aveut l' tite d' Impreur.
Tos les Estats d' l' Impire estént rprezintés å pårlumint. Li tchedje d' Impreur, ni passéve nén di pere a valet, mins tchaeke Impreur esteut tchoezi pa les "Grands Elijheus" (al comince c' esteut les tchîfs des cénk pus consecantès tribus tîxhones: les Francs, les Sacsons, les Bavarwès, les Souwåbes et les Turindjîs). L' Impreur ni poleut måy decider des lwès lu-minme. C' esteut li pårlumint d' l' Impire, wice ki tos les Payis d' l' Impire avént des sidjes, kel fijheut.
Consecwinces linwistikes
Gn ava on côp ene grande pômagne el Serbeye. Di l' ôte des costés di l' Impire, c' aveut stî ene boune anêye po ene novele dinrêye vinowe d' Amerike, et k' on loma "poere di tere" (Grundpehre, e-n almand, divnou crompire el Principåté d' Lidje).
Dutcheye di Djulé
Li dutcheye di Djulé, ça a stî ene pouxhante dutcheye del Mîtrinne Ådje, ki l' mwaisse veye esteut Djulé.
Sint Impire Romin Djermanike
Consecwinces linwistikes
Adon, li cowaidance [solidarité] nåcionåle djouwa et on evoya des "crompires" dins les provinces k' avént fwin. Come c' esteut novea, on loma l' amagnî come on l' loméve dins l' province k' aveut evoyî les amonucions => did la li siebe eyet l' crowate "krompir".
Dutcheye di Djulé
Il aveut des frontires avou l' Principåté d' Lidje, li Dutcheye do Limbork, et l' dutcheye do Lussimbork (waitîz sol mape ciddé djondant).
Sint Impire Romin Djermanike
Hårdêye divintrinne
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Impires Categoreye:Vîs payis * Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere di l' Almagne
Dutcheye di Djulé
Istwere
Al fén, les duks di Djulé avént rashonné divins leus mwins leu prôpe dutcheye pluss li dutcheye di Claive (dins l’ Bas-Rén, eviè l’ frontire holandesse), li teritwere di Biedje (almand « Berg », sol droete erive di Rén), ey eco des ôtes pitits payis.
Cwand l’ dierin duk mora sins zwer, gn ava ene guere di succession, et l’ dutcheye fourit dismimbrêye. C’ est adon k’ Mondjoye passa al måjhon d’ Bavire.
Sourdant
Categoreye:Vîs payis Categoreye:Istwere di l' Almagne Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye
Joseph Vrindts
Joseph Vrindts a skepyî li 7 d' avri 1855 et a morou li 6 di nôvimbe 1940.
I fourit spoté "li prince des fjheus d' rimeas".
Il a fwait tos les mestîs: coibjhî, livrî, cåbartî, bibiotekî.
Relî dins l' grosse antolodjeye Piron.
Ouve
A scrît bråmint des powezeyes e walon, ramexhnêyes dins "Les Boukets tot fwaits" (1893), "Påjhûles rimeas" (1897), "Lingaedje et acsegnance des fleurs et des plantes walons" (1898), "Vî Lidje" (1901), "Viyès airs et noveas resploes" (tchansons, 1907), "Racontroûles et råtchåds" (1920).
A scrît eto on roman "Li pope d' Anverse" (1896), et 23 pîces di teyåte, ki les pus djowêyes ont stî: "On djudi d' fiesse" (1887), "Madame Nonård" (1900), "L' eritaedje" (1900), "Li siermint da Gretri" (1908 & 1928); "Li vî mestré" (sins date).
I rascoda li Pris del Veye di Lidje e 1927.
Vicåreye
Li Djôzef Vrindts esteut todi moussî come èn årtisse avou on flo ås racawetes, si cawe d' oronde eyet si tchapea d' batlî. Eto, a divnou ene vicante paskeye di l' istwere des vîs coulots d' Lidje: Sint-Foyin et Djudla Mouze.
Rimimbrances da Djôzef Vrindts el Walonreye
Vrindts va divnou on modele des belès letes e walon. Djôr Simenon dirè, metans: "Leyîz mu aprinde li mouwant lingaedje da Defrecheux et da Vrindts.
Les soces di belès-letes lidjwesses, li Caveau Liégeois eyet La Wallonne, ki skepièt e 1872 et 1892, endè vont fé leu mastoke. Li prumire va drovi on souscrijhaedje publike po lyi fé fé ene posteure, ki serè metowe a l' aite di Robiemont, la k' ele va siervi d' radjoû a mwints Lidjwès. (Mins li posteure a stî hapêye e 1993).
L' anêye 1995 fourit rclamêye "anêye Vrindts", et les minmès soces di belès letes vont vudî on ptit live avou tos scrijhaedjes so Djudla, k' i lomît Floriliège.
Hårdêyes difoûtrinnes
Vrindts Vrindts
Noû-Pôrt
Noû-Pôrt ([EN] Newport ; [FR] Nieuport ; [NL] Nieuwpoort ; [VLS] Nieuwpôort), est ene veye di Flande coûtchantrece, sol coûtchant del Mer do Nôr.
André Renard
Renard Renard vignette|André Renard (1961) André Renard a skepyî a Valinchinne li 25 di may 1911 ey a morou a Serè li 20 di djulete 1962.
C' esteut on rlomé sindicalisse walon.
Il esteut pår disconte li rivnowe da Yopôl III el Beldjike e 1950 (loukîz Kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike)
Vizmanos
Vizmanos, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Croejhete e norvedjin
Cist årtike ci, c' est èn årtike rwaitant el croejhete e norvedjin.
Djinre
El norvedjin, c' est on lingaedje k' a troes djinres dins si croejhete. I gn' a :
Come cåzumint tos les lingaedjes djermanikes, purade les cis del Bijhe. Li norvedjin uze voltî li djinre neute avou on, virpus djeus, djinres kimons.
Årtike
Come e walon, i gn' egziste deus sôres d' årtike e Norvedjin : les definixhants yet les nén-definixhants årtikes.
Apårtinance
E norvedjin, i gn egziste troes manires po discrire ene apårtinance. I gn a l' cogne k' est foirt uzêye dins les lingaedjes djermanikes ; pus deus ôtes ki sont eto uzêyes e walon.
Sourdants
Categoreye:Croejhete Categoreye:Norvedjin
Irène Nepper
Irène Nepper, c' esteut ene bouteuse pol gåmès.
Elle aveut vnou å monde li 21 di djanvî 1935 a Sivri-dlé-Etåle. Elle a morou li 22 d' djun 2021.
Elle a bouté a ene antolodjeye di tecses e gåmès, avou des eredjistrumints.
Nepper Nepper
Resseraedje (maladeye)
Li resseraedje, c' est ene maladeye la k' on n' sait pus aler al coulote paski les crotes sont trop deures.
Inzî
El Grand Inzî ([FR] Hensies ; [PCD] Inzî), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.
Vinuesa
Vinuesa, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Urope bijhrece
L' Urope bijhrece, c' est les payis metous al Bijhe d' l' Urope.
Ôtes payis metous pacô avou l' Urope bijhrece
Categoreye:Urope *
Referandom
On referandom, c' est on vôtaedje la k' on dmande ås djins di responde simplumint (sovint pa "oyi" ou "nonna") a ene kesse foirt consecwante po on metou payis.
Dinêyes djeyografikes
Li referandom n' egzistêye nén el Beldjike, mins est foirt corant el Swisse.
Rilomés referandoms
Categoreye:Politike
1422
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Abounmint
Categoreye:Economeye Categoreye:Gazetes Èn abounmint, c' est on sistinme di payaedje a tinzayeure d' ene martchandijhe (copurade les gazetes) oudon on siervice (telefone, corant electrike).
Pol telefone u l' corant, c' est sovint après k' on-z a-st alouwé li "dinrêye", sovint on côp tchaeke moes.
Stîle rococo
Li stîle Rococo, c' est on stîle d' årtchitecteure ki s' diswalpa inte 1730 et 1758, aprume dins l' Sint Impire romin djermanike ey e l' Urope nonnrece.
C' est on stîle foirt cadjolé, aprume dins les eglijhes et les leus sacrés.
Egzimpes di stile rococo el Walonreye
Ådvins di l' eglijhe di Bhô.
Categoreye:Årts
Anna Rita Del Piano
Anna Rita Del Piano, c' est ene actrice di cinema et d' teyåte itålyinne k' a skepyî li 26 di djulete 1966 a Cassano delle Murge, e l' province di Bari.
Hårdêyes difoûtrinnes
Del Piano
Muhammad Ali
Cassius Marcellus Clay, Jr., pus coranmint Cassius Clay ki s' a ricviersî a l' islam dizo li rbatijhaedje di Muhammad Ali, c' esteut on rlomé bocseu estazunyin.
I skepia li 17 di djanvî 1942 et mora li 3 d' djun 2016.
Il a eto djouwé dins des fimes.
Ali, Muhammad Ali, Muhammad Ali, Muhammad
Brå (birreye)
Fabriker do brå si dit "bråjhî" u "malter"; l' operåcion et li rzultat : li "bråjhaedje" u "maltaedje".
Fabricaedje do brå
On rexhe li grin del couve et l' mete sol bråjhî. C' est ene tchambe metowe a costé del bressene, avou on solide pavmint, et des spès meurs, po ki l' timperateure ni candje nén dtrop.
Po cmincî, on etassele li frexh grin, pu l' rimete e-n on fén lét, avou on trouvea, ene sôre di longue palete. Après, on l' rimowe avou on råve u rustea.
Paskeye del bataye di Donmårtén
Li Paskeye del bataye di Donmårtén (e 1844, ortografeye li bataïe dè Dommartin), c' est ene paskeye do 18inme sieke, ki djåze d' ene batreye del guere des Awans et des Warous e 14inme sieke.
Brå (birreye)
Fabricaedje do brå
Cwand l' bresseu pinse ki l' brå est bon, i l' mete a souwer dins ene toreye.
Paskeye del bataye di Donmårtén
Elle a stî notêye a pårti des sovnances d' ene viye djin dins les ûtante ans, et rprinjhe da François Bailleux et Joseph Dejardin come l° 30 dins leu "Choix de chansons et poésies wallonnes (pays de Liège)".
Li tecse est rindjî å l° 369 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon.
Tecse del paskêye
(rimetowe e rfondou walon) O vinoz cial, vinoz schoûter Cisse rude bataye ki s’ a passé Adlé les Rodjes Måyes, a Frenoe Inte Warouzîs et-z Awantès.
Po vs dire å djusse ou çki c' esteut, Dj' el pou, ca c' esteut so m' håtoe. C' est so Nayô, å tchamp al croes.
Fåt esse bén loigne, fåt ndè convni, Cwand e s’ plaece, on s’ divreut dvierti D’ s’ aler moudri n’ onk l’ ôte po ene feme Ki vs a motoit metou des coines.
Mins vo m’ la sôrti di m’ sudjet, Å risse di m’ fé côper l’ xhuflet Do vî baron Mitchî d’ Bierzet.
L' djoû Sint-Bietmé traze cint vint-cénk Djhan d' Wareme ki fourit wiyinme Mins cavayî a tote provnance Roed sol djeret, sins atimprance, Lamkiné d' fier come on tonea, S' firit acdure Dåve li morea.
Dj’ endè direu bén disk’ a dmwin Gn aveut pus ki d’ påtes di waessin Sins conter l’ tropea d’ crenkinîs K’ estént po sotni l’ cavayî
Les Warouzîs s’ avént rindjî Après awè bråmint poujhî. A leu tiesse, on veyeut Hermåle Adon vnént les séres di Moumåle, Warfuzêye, Djåspård Vinåmont Les Tchantmiele, et Djulénmont Linåd Desserve, Tchabot, Damré, Wårou, Cwereur et les Depré Et disk’ å måhaitî Servå K’ esteut vnou po ctchessî ses mås.
Å moumint k’ on s’ va flabôder, Si rpaxhe di sonk et s’ axhorer, Djuråd d’ Sougné, Gofin d’ Fetene Acorît do costé d’ Fontinne, Dbrizlés d’ brôlîs, et tot rozlants, Dlé nos cavayîs rglatixhants, Breyant “Rawårdez, vos n’ firoz rén ! Li prince Marcå vos acondjeure D’ eraler come tos bons crustins Dvins vos tchesteas et vos coulêyes.”
Prononçaedje neute (rifondou walon)
C' est on pô come li prononçaedje estandård des lingaedjes pår ehåyîs dispu bele ådje.
Brå (birreye)
Molaedje
Cwand l' brå est bén setch, el fåt moure dins on molén bråjhrece. Dinltins, c' esteut des moléns avou des pires especiåles. Asteure, c' est ene machine avou deus cilindes ki spotche li brå al bressene minme.
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Istwere
Il a stî dmandé pa l' eplaideu Yoran Delacour po mete on prononçaedje e l' Alfabet fonetike eternåcionå dirî tchaeke intrêye walone do motî d' potche walon-francès et francès-walon.
Li tchuze a stî forbatowe inte les rfondeus k' ovrént sol Wiccionaire, di ces trevéns la (2008). Elle a stî rashîte (rashiowe) definitivmint pa Jean Cayron po-z esse eplaideye li Motî Yoran Embanner.
Benedicta Boccoli
Benedicta Boccoli, c' est ene actoresse itålyinne, di cinema et d' teyåte.
Elle a skepyî li 11 di nôvimbe 1966 a Milan.
Si sour, Brigitta Boccoli, est eto actoresse. Elle a aussi deux frères: Barnaby et Filippo.
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Uzaedje
I sieve eto a dner ene notåcion e l' Alfabet fonetike eternåcionå po les motîs sicrît e rfondou walon. Metans, li Motî Yoran Embanner oudonbén li Wiccionaire walon.
Cawete -ince
ince Li cawete -ince, c' est ene cawete ki s' acawe a on viebe po mostrer ene accion ki deure lonmint.
Paskeye del bataye di Donmårtén
Tecse del paskêye
On s’ siplinca tote li djournêye. Et ç’ fourit aprume al vesprêye Ki les séres di Veye et d’ Berlô Endè ralît pal voye di Fô.
Vos dire tot kî ki trepassa Sereut trop long. On ls etera. Cénk djoûs d’ après del Sint-Bietmé. Djhans por zels ene påter ey ene åvé.
Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Hesbaye
Benedicta Boccoli
Cårire et ricnoxhance
L' acteur et reyalijheu Giorgio Albertazzi, l' a lomé « årtistissîme » (pus grande årtisse).
References
Boccoli, Benedicta Boccoli, Benedicta
Cawete -ince
Elle a siervou po sacwants noûmots :
Dins l' mot "crexhince", elle pout esse sinonime del cawete -ance (crexhance) ou del cawete -inne (crexhinne).
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Uzaedje
On cmince a s' endè siervi po les rcwerances sol ricnoxhance di vwès pal voye del sûtisté éndjolike.
Prononçaedje zero-cnoxheu des betchfessîs scrijhas
🇱🇰 Li prononçaedje zero-cnoxheu do walon sol Wiccionaire
Prononçaedje d' on tecse etir tot sayant d' shuve li prononçaedje zero-cnoxheu
Li prononçaedje zero-cnoxheu ni s' va apliker a des tecses k' avou des efants k' ont stî scolés e rfondou walon. Mins les prumîs sfwaits cas, al fén des anêyes 2010, vont co prononcî sacwants mots come i ls ont apicî di leu mwaisses u leu aprindeu foû scole.
Paskeye lidjwesse del constitucion
Li Paskeye lidjwesse del constitucion (di l' an VIII), c' est ene tchanson e walon po fé l' propagande po k' les Lidjwès acceptexhe li Constitucion francesse di l' an VII.
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Prononçaedje d' on tecse etir tot sayant d' shuve li prononçaedje zero-cnoxheu
Li roman filozofike da Antoenne di Sint-Spuri, «Li Ptit Prince», ratourné e walon pa Lorint Hendschel a stî eredjistré tot shuvant, foirt sipepieuzmint, li prononçaedje neute.
Paskeye lidjwesse del constitucion
Li tecse fourit eplaidî dins «Troubadour liégeois» do 24 di decimbe 1799, avou ene acertineure ki c' est bén l' mwaisse sicrijhaedje d' on lomé Ernoud Delloye.
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Rimetaedje å sistinme Feller
Dins l' sistinme Feller, li prononçaedje zero-cnoxheu est å pus sovint contnou dins li scrijha.
Paskeye lidjwesse del constitucion
Mwaissès dnêyes
Ele si tchante so l' air do Noyé walon «Bondjoû mårene et boune santé».
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Rimetaedje å sistinme Feller
Gn a tolminme sacwants rujhes avou les radaptaedjes coinreces do sistinme Feller (end a yeu des pekêyes et des rapekêyes tot al dilongue do 20inme sieke).
Paskeye lidjwesse del constitucion
Mwaissès dnêyes
Li tecse est rindjî å limero 126 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite «La constitution de l'an VIII».
Il est rprins å l° 19 dins «Cwatru-vint-nouv» (plake Droixhe-Cabay so les tchansons del Binamêye revolucion), ey esse tchanté dins l' sitroete plake pa Guy Cabay.
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Rimetaedje å sistinme Feller
Metans, li scrijha ô a stî eployî pa des oteurs k' i gn a po on son foirt naziålijhî, sicrît «ôⁿ» ou minme «on»/«om» pa des ôtes sicoles di scrijheus. Metans «côp», «côⁿp» et «comp» (Årdene nonnrece, Coûtchant walon), c' est troes scrijhas Feller ki rprezintèt l' minme son. Li prumî a deus prononçaedjes zero-cnoxheu.
Paskeye lidjwesse del constitucion
Istwere
Li constitucion di l' an VIII va passez pa plebicite e moes d' fevrî 1880.
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Rimetaedje å sistinme Feller
Li scrijha å do motî d' Vervî ni rprezinte nén li prononçaedje lidjwès do Motî Haust (/ɔː/), mins on long O classike (/oː/) k' esteut scrît «au» dins les vîs tecses d' après Vervî.
Bwès do Duk
A n' nén maxhî avou duk di bwès.
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Rimetaedje å sistinme Feller
Des ôtes feyes, li prononçaedje zero-cnoxheu est cåzu impossibe a saveur, ca l' notåcion Feller (ricandjî) n' est nén rmetåve e l' AFE. Par egzimpe, li scrijha îⁿ d' après Nivele et L' Lovire.
Paskeye lidjwesse del constitucion
Sourdant
Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Binamêye Revolucion
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Prononçaedje zero-cnoxheu di ds ôtès langues
E l' inglès, ça s' lome "received pronunciation". 🇱🇰
Bwès do Duk
Li Bwès do Duk, c' est on grand bwès do costé d' Malône, d' Florefe, do Sårt-Sint-Lorint eyet do Bwès-d'-Viyé. I fwait 760 ectåres.
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Li prononçaedje zero-cnoxheu do walon sol Wiccionaire
Bwès do Duk
Dins les belès-letes e walon
I gn a ene novele sicrîte pa Émile Gilliard ki cåze del famile d' on gåre do Bwès do Duk. Li tite, c' est « Lès-èfants do Bwès do Duc ». Cite novele la a stî eplaidî dins l' ramexhnêye Dèl Ruwane au Bwès Djilèt, et pus tård dins Paskéyes d’ avaur ci.
Prononçaedje neute (rifondou walon)
Categoreye:Rifondaedje do walon Categoreye:Linwince Categoreye:Sons et letes do walon
Bwès do Duk
Dins les belès-letes e francès
I gn a on tchapite do prumî roman è francès di Gabrielle Bernard ki s' passe dins l' Bwès do Duk.
Sourdants
Categoreye:Foistreye
17 di fevrî
Li 17 di fevrî, c' est li 48inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et s' n a-t i co 317 djoûs (318 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
15 di fevrî - 16 di fevrî - 18 di fevrî - 19 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Five di berwetaedje (bovrins)
Li five di berwetaedje, c' est ene maladeye k' acsût les åmeas et åmayes ki sont tcheryîs inte leu cinse la k' il ont skepyî, ey ene cinse ecråxhrece.
Senes del maladeye
C' est del five avou do tossaedje et do matchurea, çou ki pout tourner a peumoneye et fé crever l' biesse.
Cåze
Li froed ki les biesses ont so les rododos, so les grands camions d' tcheriaedje di 30 a 70 biesses u des bateas ki moennèt les djonnès biesses des côps a ene fameuse trote do payis d' nexhance, c' est l' prumire cåze.
Adon-pwis, totes ls bactereyes et les virûsses do sistinme respirrece des bovrins, copurade ki ces-ci sont dispårtis inte tos les poirteus vinant did mon diferins acleveus.
Inte di zels : li virûsse del nazitchenålite å virûsse des vatches, les pasturales (Mannheimia hemolytica, Pasteurella multocida, les virûsses des gripes come li Para-inflouwenza 3.
Sourdants et Pî-notes
Categoreye:Maladeyes des bovrins
Å long des djoûs et des såjhons (live d' imådjes)
thumb|modêye lidjwesse thumb|modêye namurwesse Å long des djoûs et des såjhons, c' est on live d' imådjes a môde d’ årmonak po les doze moes d’ l’ anêye.
Li tecse e walon a stî scrît a môde di haycous pa Jean-Luc Fauconnier. Les imådjes sont da Émilie Seron.
Il a moussî foû e 2019
C’ est l’ limero 4 del coleccion Les bablutes.
ISBN 978-2-87351-359-7
Modêyes coinreces
Gn a ene modêye po Nameur (tecse redjårbé pa Bernard Louis), po Lidje (radaptaedje da Jacques Warnier) et po Tchålerwè (mwaisse modêye Fauconnier), pol moens.
Fevrî
Li boket do moes d' fevrî rimimbere les mascarådes
Villar del Ala
Villar del Ala, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Å long des djoûs et des såjhons (live d' imådjes)
Awousse
Li ci do moes d' awousse, li cok (fiesse del fén des awousses)
Villar del Ala
Categoreye:Castile et Leyone
Åtche (årtchitecteure)
Ene åtche u èn air e-n årtchitecteure, c' est on bastixhaedje a môde di dmey-ceke.
Å long des djoûs et des såjhons (live d' imådjes)
Pî-notes
A long des djous A long des djous
Åtche (årtchitecteure)
S' i continowe pa on bastixhaedje a môde di plafond, on l' lome èn årvô.
Rilomêyès åtches
Les cenes do Pont ds Åtches (Lidje)
Pitit no walon
Li ptit no walon, c' est l' prononçaedje, e walon, d' on ptit no k' a stî rashî e francès dins l' estat civil.
Åtche (årtchitecteure)
djambe d' air
Categoreye:Årtchitecteure
Pitit no walon
Uzaedje des ptits nos e walon
Dins les ptits nos e walon, come dins les nos d' famile, gn aveut bråmint des raptitixhaedjes a môde di sbetchtas u di scawas, ki siervént dins li houcaedje di tos les djoûs (Toenne, Lodiye, Meliye, Djo). Il ont siervou coramint ås walon-cåzants disk' aviè 1950.
Mins, a pårti do 20inme sieke, cwand on s' adressive a ene djin, on eployive si no e francès.
C' est po çoula ki les cawetes pår walone "-eye" (Mareye) et "-ene" (Catrene) n' ont waire passé po les ôtes pitits nos, do moens e 20inme sieke.
Les longuès cognes (Antoenne, Elodeye), c' est les cenes k' on djheut e 19inme sieke, cwand on-z atôtchive respectiveuzmint cisse sakî la. C' est kécfeye les cenes k' i fåreut prinde si on rashireut oficirmint les ptits nos e walon.
Cwand on n' kinoxheut nén li ptit d' ene sakî, et k' on l' vlot atôtchî d' å lon (les martchoteas, metans), on l' houkive Batisse. Po ene feme, on djheut Mareye.
Rifondaedje di sacwants ptits nos walons
Les ptits nos avou l' cawete "-îye" sont rfondou avou -iye, apus ki "Mareye".
Les ptits nos avou l' cawete -ine sont rfondous avou "-ene".
Pitits nos walons d' sints
Sacwants ptits nos walon sont portés pa des sints fiestis el Walonreye …
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Antroponimeye Categoreye:Lingaedje walon *
Malgrat de Mar
Malgrat de Mar c' est ene comene del Catalogne, e l' Espagne.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Catalogne Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne
Hacoû
Istwere
C' esteut on boket d' l' ancyinne Conteye di Lô.
Industreye
I gn a-st ene cimintreye.
Santiago Tequixquiac
thumb|200px|Panorama Santiago Tequixquiac (espagnol: Santiago Tequixquiac) c' est un veye del Mecsike.
Categoreye:Mecsike
Joseph Fournal
Ouve e walon
Il a scrît dins totes les gazetes di Vervî dispu 1898.
Il a eto scrît dins Li Ptit Lidjwès.
Il a scrît ene håvlêye di pîces di teyåte, tot seu u avou Henri Delfosse.
Onk di ses bokets
Vos savoz k' dji vs inme tant, pocwè tournez vs li tiesse Cwand c' est k' dji vs vou télfeye djåzer ene gote d' amour?
Sourdants
Fournal
Saedje-dame
Categoreye:Mestîs Categoreye:Ostetrike
Ene saedje-dame, c' est ene comere ki aide les comeres ki ratindèt po dabôr et ki sont dins les mås, a s' acoûtchî.
Divinltins, elle alént al måjhon. Asteure, elle ovrèt dins les ptits ospitås (dins sacwants payis ki n' ont nén des docteurs assez).
El Måjhon des Walons (soce)
On î pout eto atchter les lives del coleccion Micromania.
Avou ça ki, dispu 2022, elle a eto divnou l' sicretariat del fiesse ås lingaedjes walons.
Arondixhmint di Twin
L' Arondixhmint di Twin est èn arondixhmint administratif del province do Hinnot.
Referinces eyet sourdants
* Twin
El Måjhon des Walons (soce)
Mojo Mojo
Ryazan
Ryazan ([RU] Рязань), c' est ene veye del Rûsseye, li mwaisse-veye del redjon do minme no.
Tchålerwè Ståcion Cintråle (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Tchålerwè Ståcion Cintråle, c' est ene ståcion del blouke di Tchålerwè då ledjir metro d' Tchålerwè, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu.
The Roop
The Roop est on groupe di muzike pop litwanyine. Ci groupe rprezinte li Litwaneye a l' Eurovuzion e 2020.
Tchålerwè Ståcion Cintråle (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Tchålerwè Vilete | Tchålerwè Nonne | Tchålerwè Sambe
The Roop
Hårdêye difoutrinne
Categoreye:Groupe di muzike
Tchålerwè Ståcion Cintråle (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Askepiance
Cisse ståcion aveut stî drovowe e 1976 avou li ci del Vilete. Do moens, tot-z estant ene ståcion di metro. Come di djusse, elle egzistéve ddja come ståcion di tram eyet d' busses. Les ancyins trams del SNCV do Hinnot avént saetchî Tchålerwè Nonne disk' al fén del lene 90.
Velilla de los Ajos
Velilla de los Ajos, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Foetite distrujhante
Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades Li foetite distrujhante u foetite grangreneuse, c' est ene maladeye des berbis k' avind l' foete ki dvént tot carmoujhî.
Li cåze, c' est li djouwaedje-eshonne di Clostridium novyi, ene bactereye, et del dewe do foete (Fasciola hepatica).
Li foetite grangreneuse intere dins l' categoreye des tocsemeyes des boyeas (eterotocsemeyes).
Li minme maladeye si rescontere eto so les bovrins et les pourceas, mins dins des ôtes condicions d' aparexhance (nén dandjî del dewe do foete).
Minêyolodjince
Li maladeye ni s' rescontere ki dins les teréns la ki l' grande dewe do foete si pout diswalper. Sacwants teres årziyeuses, et des plaeces tofer enaiwêyes.
Senes clinikes
Come les ôtes eterotocsemeyes, li biesse creve d' on plin côp (moirt subite), copurade les agneas.
Les ôtès berbis do tropea polèt esse amwinreyes, et magnî del tere, çou ki mostere ki l' foete est malåde.
Damadjes divintrins
Gn a des lites d' aiwe dins l' peritoenne, li cadje ås coisses et li saetch do cour.
Li foete est carmoujhi pår, avou des ponts d' grangrin plicplok totavå l' organe. L' amer est plinne a stritche.
Gn a des grossès crexhioûles so l' foete (glandes linfatikes waire veyåve normåldimint).
On n' trouve pont di dewe fwaite, ni di tchenå al bîle a môde di buze, come dins l' dewlôze k' a duré lontins. Kécfeye des totes pititès dewes do foete, si on les cwirt avou grande pacyince.
Floriconte do feu (tchanson)
Li floriconte do feu, c' est ene tchanson e francès ki l' muzike a stî compôzêye pa Henri Colas.
Elle est rprinjhe dins l' tchansnî «Tiouli» (1963).
Elle est sovint tchantêye pa les scoutes a leu feu d' camp.
Istwere do ratournaedje
Les prumîs coplets et l' resploe ont stî redjårbés e walon pa Lucyin Mahin e 2016.
Pådje avou l' prumî coplet, li rfrin et l' pårticion e walon
Sourdants
Feu Feu
1717
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730
1712 | 1713 | 1714 | 1715 | 1716 | 1717 | 1718 | 1719 | 1720 | 1721 | 1722
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1717 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Afrike nonnrece
right|thumb|350px|Mape di l' Afrike nonnrece, e vete foncé: definixha ONU L' Afrike nonnrece, c' est les payis metous al Bijhe di l' Afrike.
Pî-note
Categoreye:Afrike *
Lodlinsåt
Lodlinsåt (la-minme, tot biesmint, å Sårt, au Sârt ; F. Lodelinsart), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchålerwè, el province do Hinnot. centré|vignette|Ancyinne måjhon comunale då pitit ban.
Etimolodjeye
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Doetrece
Ene doetrece, c' est on rime-rame d' efant k' on dit tot passant, aprume, so les cénk doets, tot cminçant på pôce. Cwand on-z a yeu aduzé li ptit doet, on cateye l' efant.
Lodlinsåt
Hamtea
Lisse dès vijnhåves do Coûtchant djusk' å Levant :
Voye
Èl seule grande ey impôrtante voye ki passe på Lodlinsåt est li A54, ki releye li A7 (E19) disk' a li R9 ki anvirone li pitit ban di Tchålerwè.
Doetrece
li deujhinme doet
L' ondî ou erî-doet ou ôlî si lome :
Li djoû k' i plourè des pupes di tere (novele)
Categoreye:Romans e walon "Li djoû k' i plourè des pupes di tere" (Li djoû qu'i ploûra dès pupes di tére), c' est on roman da Jean-Luc Fauconnier ki raconte troes djournêyes d' on mwaisse bresseu.
Doetrece
li cwatrinme doet
Li doet a l' anea, l' idêye dirî bråmint d' ses nos, c' est k' c' est la k' on stitche èn anea.
Lodlinsåt
Spôrt
Ces clubs padzo s' trovnut dins l' Tchènwè.
Li djoû k' i plourè des pupes di tere (novele)
Ele fourit-st eplaideye el Pitite coleccion del SLLW (l° 24) e 1992.
Doetrece
li cwatrinme doet
Poy les pôves n’ avént pont d’ anea d’ ôr u d’ årdjint come les ritches, mins ene simpe bague di keuve, et come li keuve k’ erunit et leyî ene traece di vert di gris sol pea do doet, ci-ci a l’ air tchamossî.
Li djoû k' i plourè des pupes di tere (novele)
Li live est enimådjî avou des desséns da Carlo Adam.
Doetrece
li cénkinme doet
Li ptit doet si lome : pitit kerton, pitit keket, pitit courtåd (=> couteau => pitit coutea), pitit sôdård.
Lodlinsåt
Les climbeas
Soce di bénfjhance avou on no walon : "Les Climbeas" ("les Climbias"). Li soce fourit amontêye e 1897. I gn a 13 mimbes, k' ont tertos on climbea a leu botnire. Il ont tchoezi come costume on rodje fez avou ene noere flotche. centré|vignette|Li Djeyant Climbea
Li djoû k' i plourè des pupes di tere (novele)
Tinme
Les troes djournêyes sont teyoricmint li mårdi (p. 5-36), li djudi (37-74) et l' dimegne (75-105).
Mins ça s' passe a des moumints diferins del vicåreye do bresseu et di s' bressene. Li mårdi, c' est tot å cminçmint, å moumint k' i cwite li molén di s' mononke, avou s' soû, et-z amonter si ptite bressene. Li djudi, c' est cwand i s' va diveur agrandi, et s' maryî. Li dimegne, c' est cwand i n' boute pus tant d' lu-minme.
Mins dilé li vicaedje del bressene, et les uzances des djins ki boutnut laddé, li scrijheu va fé l' toû di tote li societé : les pidjonisses, les coreus a velo, les djouweus d' bale, li cinsî d' astok.
Langa de Duero
Langa de Duero, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Li djoû k' i plourè des pupes di tere (novele)
Motlî
Foirt ritche motlî, tantea k' il a falou 26 pådjes (106-132) å coron po spliker les målåjheys mots. Inte di zels, les mots tecnikes del bresreye, mins eto do djeu d' bale, evnd.
Lodlinsåt
Hårdêye difoûtrinne
Waibe del soce "Les Climbias"
Divancete ezès (toponimeye)
On rtrouve li mot dvancete "ezès" et ses disfondowes dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye
Langa de Duero
Categoreye:Castile et Leyone
Divancete ezès (toponimeye)
Sinifiance
Ele vout todi dire "dins les", "divins les". Ele vént dandjreus do latén "intus illos", pal voye do vî lingaedje d' oyi "ens".
Spårdaedje et scrijhas
Les cognes "ezès" et "inzès" sont ene miete tos costés, "ozès" si rtrouve sol Hôte Årdene; "azès" est pus råle, et si rescontere dins l' Coûtchant walon.
Elle a stî riscrîte di diferinnès façons e li scrîta, et dins les scrijhas francès oficirs, mins å pus sovint "aise" (ezès) ou ainse (inzès). Po les dierins scrijhaedjes, dandjreus dizo les rmarkes del Rweyåle comission d' toponimeye, on a riscrît tos les mots avou "inzès" avou li scrijha "Inzè".
Doetrece
Arabe marokin
Gn a des doetreces e l' arabe marokin ki raviznut les cenes do walon. Mins, vola, on cmince todi på ptit doet.
Divancete ezès (toponimeye)
inzès
Li toponime si scrirè soeye-t i :
Doetrece
Arabe marokin
Des ôtes ni fwaiynut ki citer les doets :
Divancete ezès (toponimeye)
azès
Categoreye:Toponimeye Categoreye:Croejhete walone
Doetrece
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Rime-rames d' efant
Cintråle loumire-tcholeur-corant
Ene cintråle loumire-tcholeur-corant, c’ est ene cintråle electrike ki rote avou enerdjeye solrinne loumire-tcholeur. Li likide especiå tchåfét va fé tourner ene tourbene electrike.
Diswalpaedje
E 2013, gn aveut 2500 megawates di corant prodûts di cisse façon la daegnreçmint, disconte di 100.000 po l' fotovoltayike.
Categoreye:Exhowe solrinne
Motî Degavre do gålwès
Li motî Degavre do gålwès, ki s' tite e francès, c' est Lexique gaulois (recueil de mots attestés, transmis ou restitués et de leurs interprétations, c' est on motî, foirt tecnike so les mots gålwès k' ont stî rtrovs håre et hote dins sacwants scrijhaedjes (normåldimint, li gålwès ni si scrijheut nén, po des råjhons d' creyance rilidjeuse).
Il a stî adjinçné pa Jean Degavre et eplaidî pa Société belge d' études celtiques, dizo l' l° 9 di ses memweres, a Brussele, e 1998.
ISBN 2-87285-061-9
Gn a yeu ene rawete, mins nén sinêye (Supplément au lexique gaulois de Jean Degrave.), sins leu d' eplaidaedje, 2004.
Categoreye:Gayel
Anêyes 40
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 45 | 46 | 47 | 48 | 49
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Schåle
thumb Ene schåle u ene eschåle (on prononce ossu /ʃaːl/, /haːl/ ), c' est ene ahesse avou deus montants et des boûssons inte, po ene djin poleur monter pus hôt.
Sourdants
Categoreye:Usteyes
Perifråze
Ene perifråze, c' est ene manire di dire on mot compliké, sovint tecnike u absitroet, tot l' esplicant avou des mots pus simpes.
Uzaedje des perifråzes dins les motîs francès-walons
Sacwants franwals préjhnut foirt les perifråze, po n' nén prinde des calcaedjes di francès. Metans li franwal di Nameur. Ci relijha la permete å lingaedje di dmorer près del manire di dire classike do walon.
Dudjmint so l' eployaedje des perifråzes
L' uzaedje di perifråzes a tot côp bon, po s' houwer des mots tecnikes pus spepieus, pout esse riwaitî come on «refantixhaedje» po ene metowe langue. C' est ene miete come «tourner åtoû do pot».
Sourdant
Categoreye:Linwince
Marixhå (discramiaedje)
… 🇱🇰 marixhå sol Wiccionaire
Fumwè
Fumwè (Fr. Fumay), c' est ene veye del Walonreye di France.
Djeyografeye
Veye metowe so Mouze
Diccionairaedje
Sacwants motlîs
Hårdêye difoûtrinne
Bates di dvize et tecses e walon d' Fumwè
Sourdants
Categoreye:Walonreye di France Categoreye:Veyes et viyaedjes di France
Milet
thumb|cial, li milet (vete yebe sol boird di l' aireye) sieve eto come hayon po les pastekes Li milet, c' est ene sôre di plante ki dene des ptitès grinnes k' on sogne les moxhons d' gayole avou.
Li pus corante indje, c' est Panicum miliaceum (vraiy milet), mins gn a eto des ôtes milets, des djinres Panicum eyet Sorghum.
fenaesses
Vicaedje
Årvier des poes d' Trouk, i pout esse fåtchî sacwants côps di l' esté. Mins, come di djusse, i dmande bråmint d' aiwe, ey i spoujhe les teres.
Epweznaedjes å milet
🇱🇰 epweznaedje å djonne sorgo (vatches) Li milet — do moens li djinre Sorghum —, c' est onpwezon po les vatches s' il est paxhî trop ptit u k' il a yeu soe.
Categoreye:Plantes Categoreye:Fenaesses Categoreye:Ahivêyès plantes
Joseph Faucon
Joseph Faucon oudon Joseph-Adrien Faucon, c' est on scrijheu e walon des aschates walon-picård ki s' no d' pene esteut Adrien-José.
I vna å monde å Rû li 2 d' awousse 1882.
Di s' mestî, il esteut espert contåbe.
Tinmes
A costé des tinmes classikes (sovnis d' efance, dicåces, sinnes del famile), i va clintchî tenawete sol powezeye rilidjeuse.
Ouve e walon
I scrijheut purade des arimés, k' estént eplaidîs dins l' Moxhon d' Ônea.
Il a scrît eto sacwants pîces di teyåte :
Hårdêye difoûtrinne
Pådje avou sacwants d' ses scrijhaedjes
Djårdén d' aclimataedje
On djårdén d' aclimataedje u djårdén d' aclimatåcion u djårdén zolodjike u zô, c' est ene grande sitindêye la k' gn a des biesses di dfoûtrins payis, ki s' î ont aclimaté.
Motlî
Les plaeces avou des biesses do payis sont purade lomés parks ås såvadjès biesses.
Sourdants
Categoreye:Biesses foû del Walonreye Categoreye:Amuzmints Categoreye:Djårdéns et parks
Guere civile
Ene guere civile, c' est ene guere ki s' passe inte deus peupes, ki vikèt sol minme payis; ubén inte deus pårtis diferins do minme peupe.
Sacwants piceures des gueres civiles
Cwand ene guere civile va amoenner li schafiaedje d' onk des peupes, on cåze di peupe-sipata.
Dins les gueres civiles d' Afrike, gn a bråmint d' efants-sôdårds.
El Beldjike
El Beldjike, li kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike a manké d' moenner a ene guere civile.
* Categoreye:Gueres
-49
-2inme sieke | -1î sieke | 1î sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 2|50 - 100 ans
Anêyes 1270
12inme sieke | 13inme sieke | 14inme sieke
-49
-54 | -53 | -52 | -51 | -50 | -49 | -48 | -47 | -46 | -45 | -44
Anêyes 1270
anêyes 1250 | anêyes 1260 | anêyes 1270 | anêyes 1280 | anêyes 1290
-49
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye -49 do calindrî grigoryin.
Anêyes 1270
1270 | 1271 | 1272 | 1273 | 1274 | 1275 | 1276 | 1277 | 1278 | 1279
-49
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Anêyes 1270
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Marixhå
On marixhå, c' esteut èn ome di mestî k' aveut ene foidje, et ferer les tchvås.
Pol djoû d' ouy, on marixhå ni fwait pus ki d' ferer.
Istwere
Inte les deus gueres, les marixhås fjhént totes sôres di ptits ovraedjes, des fåssès måyes po les tchinnes, des viertires po les ouxhs et les bårires, des plastoks po tni les finiesses, des aneas po tourner les bwès et des crotchets po tos les uzaedjes, come po les schåles di toet.
Ey eto rfé des clitchets, des coplîs d’ tcherowes et minme les toles des forneas å bwès cwand k’ ele estént trawêyes.