cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Les djoûs racourtixhnut (roman)
Diswalonijhreyes / francijhaedjes
Djoûs racourtixhnut Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard
Filip Cauwelier
Cauwelier Cauwelier Cauwelier thumb|Dessén dvintrin d' ene plake da Flip Kowlier Filip Cauwelier k' a riscrît s' no Flip Kowlier, c' est on tchanteu di rok, ki fwait des tchansons avou des pårlaedjes e peur flamind (del Flande Coûtchantrece). Il a skepyî e 1976.
Il a cmincî a-z aveur do succès diviè les anêyes 2000, dins on clintcha eviè li raprindaedje des lingaedjes do payis el Flande.
Michel Robert
thumb|(2004) thumb|(2018) Michel Robert (sipoté Cabu), c' est on scrijheu d' pîces di teyåte e walon. Il est eto l' essinneu d' ses pîces avou l' dramatike «L' Ekipe» di Djerpene.
Il a skepyî li 29 d' avri 1954.
Di ses mestîs, il a stî facteur, griyeu d' cafè, cåbartî, restoreu eyet scabin al comene di Djerpene.
Ouve pol walon
I wangna l' Cope do Rwè avou puzieurs pîces.
Il emonta eto des rvuwes eyet om rlomé spectåke Son et Loumires å tchestea d' Åcoz.
Come sicrijheu d' live, il eplaida e 2010 on live di sovnances d' efant : «Li disfouyaedje do cabu».
Georges Lemaître
Georges Lemaître (e walon, Djôr Limwaisse), c' esteut on astrofizicyin. I vna-st å monde a Tchålerwè l' 17 di djulete 1894 et mora-st a Lovén l' 20 di djun 1966.
Michel Robert
Ouve pol walon
E 2021, i wangna li Pris del Federåcion Walonreye-Brussele avou ene pîce sicrîte avou Michel Meurée: «Vauban, todi lu».
Georges Lemaître
Georges Lemaître esteut curé. Mins il a todi bén fwait l' diferince etur si fwè eyet ses sincieusès rcwerances.
Michel Robert
Sacwantès pîces da sinnes
thumb|ene di ses rvuwes thumb|å rindaedje des [[pris del Federåcion Walonreye-Brussele (2021)]]
Georges Lemaître
''Li Walonreye a yeu èn ôte efant dins l' monde di l' astronomeye : Jean-Charles Houzeau de Lehaie.
Michel Robert
Hårdêye difoûtrinne
Robert Robert
Georges Lemaître
Mwaissès idêyes
Il a tuzé onk des prumîs a l' idêye ki l' univier esteut ki si spårdreut. Dabôrd, å cmince, c' esteut ene seule grosse bole. C' est l' atuzlêye do Grand Cpetaedje (bing bang). A ç' moumint la, Albert Einstein lu-minme creyeut ki l' univiers ni bodjive nén.
Lemaitre
Les Asnoes (Bietris)
thumb|Li passaedje do trin ås Asnoes Les Asnoes (la-minme: Les Asnès, F. Assenois), c' est èn ancyin hamtea d' Ofagne, rimetou avou l' Grand Bietris.
1671
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Les Asnoes (Bietris)
Il est trevåtchî på tchmin d' fier Bietris-Dinant.
1671
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Les Asnoes (Bietris)
Po l' etimolodjeye, les sinonimeyes et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
1671
anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690
1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1671 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1670
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690
1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675
Deujhinme sidje di Wîne pås Otomans
Categoreye:Istwere di l' Urope Categoreye:Impire otoman Categoreye:Otriche 🇱🇰 «Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne» Li deujhinme sidje di Wîne pås Otomans a cmincî li 12 di djulete 1683 et esse tot fwait på petaedje-evoye des Trouks li 12 di setimbe 1683. Les Hongrwès d' Transilvaneye s' avént revinté siconte di l' Impreur d' Otriche et s' batént avou les Trouks. A pårt ces noveas aloyîs la, les sôdårds di l' Impreur des Trouks vinént d' Etiopeye (purade li Soudan d' ouy), d' Edjipe, di Mezopotameye.
1670
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Deujhinme sidje di Wîne pås Otomans
Emey les grands mwaisses di l' årmêye turke, gn aveut
1670
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1772
la: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790
Deujhinme sidje di Wîne pås Otomans
Di l' ôte des costés, emey les aloyîs di l' Impreur d' Otriche, gn aveut li Duk des Lorins; et li Rwè d' Pologne k' ariva al rischape li 12 di setimbe.
1772
1767 | 1768 | 1769 | 1770 | 1771 | 1772 | 1773 | 1774 | 1775 | 1776 | 1777
Deujhinme sidje di Wîne pås Otomans
Po rinde do coraedje ås esserés, li moenne Capucin Mår d' Aviano, di Vnijhe, n' a nén låtchî do priyî.
1772
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1772 do calindrî grigoryin.
Deujhinme sidje di Wîne pås Otomans
Li rwè d' Pologne ratourna les Trouks et fourit li grand ovreu pol victwere. Si årmêye esteut cmandêye på djenerå Sobieski.
1772
Etrevéns a vey avou çou ki va divni Walonreye
Kiminçmint do ringne da Velbruk come prince-eveke di Lidje
Deujhinme sidje di Wîne pås Otomans
Li sidje di Wîne a stî raconté å djoû l' djoû pa on Walon k' î esteut, et k' end a fwait ene paskeye.
1772
Ôtès djins
Categoreye:Date
Albert Lallemand
thumb|right|Coviete do live «Et djel rivoerè å dierin djoû»
Albert Lallemand (sikepyî diviè 1910, moirt diviè 1990) fourit on scrijheu d' walon atipike, ki provneut do payis d' Andene. A fwait rexhe on ptit live, « Et djel rivoerè å dierin djoû » e 1984, ki djåze di l' istwere di l' Ancyin Testamint, et d' ene rilidjon univiersale, et eto do walon.
Albert Lallemand si sieve d' ene ortografeye da sinne pol walon. Divant ça, il aveut atåvlé on novea lingaedje univiersel.
Deus idêyes da Albert Lallemand ont stî rprinjhes pa les rfondeus: k' i fåt rwalonijhî les calcaedjes do francès (çou k' Lallemand loméve li « modulåcion »), eyet l' fijhaedje di noûmots, copurade avou l' cawete -a, ki Lallemand prezinte come -ia (prindia, crucifia).
1773
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Albert Lallemand
Il a eto eployî li prumî li mot gayel, po djåzer do lingaedje des Gålwès, et cweri après des raecenes do walon ådvins.
1773
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790
1768 | 1769 | 1770 | 1771 | 1772 | 1773 | 1774 | 1775 | 1776 | 1777 | 1778
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1773 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ompré
Ompré (F. Hompré), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' nouve rebanêye comene, del Vå-so-Seure, e l' province do Lussimbork.
Ôtès plaeces
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Joseph Lebeau
C' est lu k' ala rçure li rwè Yopôl Prumî, novelmint lomé Rwè des Bedjes, cwand a-st arivé d' Inglutere, e 1831.
Pus tård, i fourit prumî minisse del Beldjike (1840-1841), après Barthélémy de Theux de Meylandt, et dvant Jean-Batiste Nothomb.
Il a s' posteure a Hu.
Si djonnesse, des trevéns olandès
I vna-st å monde a Hu, ey esse beacôp aclevé di s' mononke k' esteut priyesse al pårotche di Hanut. Pus tård i dvénrè cler.
I studia li lwè a l' univiersité d' Lidje, eyet divni pårlî e 1819.
C' est a Lidje k' i frè camaeråde avou Tchåle Rodjî eyet Paul Delvaux. C' est avou zels k' i va ahiver, e 1824, todi a Lidje, li gazete "Mathieu Laensbergh", ki divna pus tård "Le politique". Cisse gazete la aida li pårti catolike a s' mete avou les liberås siconte do minisse Van Maanen, sins s' mostrer schåynetmint disconte do Rwè Wiyåme prumî.
Libea n' cwerive nén après l' dispårtixhaedje del Beldjike d' avou l' Olande, mins li revolucion el foircixha a prinde cisse voye la.
E 1830, i fourit-st evoyî come riprezintant do payis d' Hu å Congrès Nåcionå.
Si cårire el Beldjike
Minisse des afwaires etrindjires do Govienmint provizwere (1830-1831), sol termene del redjince da Surlet de Chokier. C' est lu ki va propôzer Leyopôl di Sasse-Cobork come rwè des Bedjes.
I divna minisse del djustice e 1932.
I fourit tchoezi deputé po Brussele e 1833, eyet wårder on sidje e pårlumint disk' e 1848.
Cåze d' adires avou l' rwè, i s' rissaetcha come minisse del djustice e 1834.
I fourit eto govierneu del province di Nameur (1838), ambassadeur al diete di Francfoirt (1839).
E 1840 i meta so pî on govienmint liberå, mins ki n' dura waire : do 18 avri 1840 å 13 d' avri 1841.
A dater d' adon, i n' ocupa pus nole plaece dins l' govienmint. Mins s' continouwa-t i di sotni les idêyes liberåles eyet siconte-clericåles.
Virûsse del gripe
L' adire inte les ortomicsovirûsses, e labo, c' est les sôres di proteyenes k' i fabricnut. Gn a deus mwaissès proteyenes: l' emaglutinene eyet l' neuraminidåze.
Les virûsses sont lomés avou on limero après li H (po l' emaglutinene, Haemaglutinin e l' inglès) eyet li N (pol Neuraminidåze).
Bråmint des djins ont yeu des cnoxhances so les sôres di virusses del gripe di cåze del minêye del pesse des oujheas å virûsse H5N1 k' on nd a bråmint djåzé totavå e 2006.
Les ortomicsovirûsses sont diferins des paramicsovirûsses ki n' acshuvèt nén les djins.
Sacwantès maladeyes cåzêyes pa des virûsses del gripe
Categoreye:Virolodjeye
1587
15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1560 | anêyes 1570 | anêyes 1580 | anêyes 1590 | anêyes 1600
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Oyon wè/wa
L' oyon wè/wa, c' est on foninme k' on rescontere dins sacwants mots do walon, bråmint des cis k' ont stî calkés do francès ezès 19inme et 20inme siekes.
Li cogne avou "wè" si trouve so Nameur et Lidje et l' Coûtchant walon eyet l' cogne avou "wa" e l' Basse Årdene. Mins, dins les dierins mots calkés do francès, on pout vey des fômes avou "wa" pus lådjmint.
Les sfwaits mots e francès, s' il egzistèt, sont todi scrîts avou "OI".
Po les djins d' nameur et Tchålerwè, i fwait des côps målåjhey vey li diferince avou l' betchfessî oe, ki s' prononce del minme façon dins ces coines la.
Asnoe (ôtes)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, vey e l' esplicant motî ezès intrêyes po Asnoe eyet Wikt:Esnoe.
Oyon wè/wa
Sacwants mots rfondous avou OE
Des côps, ci n' et nén åjhey di vey s' i fåt rfonde avou on betchfessî oe u avou "wè", cwant les disfondowes ôtes ki "wa" et "wè" sont råles.
Categoreye:Foninmes do walon categoreye:Diyalectolodjeye walone Categoreye:Rifondaedje do walon
Walons d' Suwede
thumb|right|100px|Louwis d' Djer Les Walons d' Suwede c' est les Walons k' ont bagué après l' Suwede al fén do 16inme sieke eyet l' kimince do 17inme sieke, po-z î diswalper les foidjes eyet modiernijhî l' payis.
Onk des pus cnoxhous c' est Louwis d' Djer, låvå spoté li pere di l' industreye suwedwesse.
Bråmint viként dins des viyaedjes da sinne, eyet dins sacwantès plaeces continouwer a djåzer walon disk' å 19inme sieke.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Istwere del Suwede Categoreye:Suwede
Lontchamp
Gn a deus viyaedjes, et kécfeye des ôtes nos d' plaeces ki s' lomnut Lontchamp :
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Criptogame
Categoreye:Plantes
On criptogame c' est ene plante u on tchampion ki ses ôrganes di rprodujhaedje sont muchyîs ou nén veyåves do côp. Li contråve c' est on fanerogame u spermatofite.
Des egzimpes di plantes criptogames c' est: les mossireas, les likens, les fetchires, les algues... on-z a eto, do tins k' on pinséve ki c' esteut des plantes, metou la dvins des tchampions, li mildiou,...
1853
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Criptogame
On n' eploye pus vormint ci lomaedje la, la k' i n' fwait nén l' diferince inte les plantes et les tchampions, mins i fourit foirt eployî dins l' tins.
Li mot est fwait des bodjes greks «kryptos» (catchî) eyet «gameein» (si maryî, bodje eployî pol seke).
Montgneye
E l' esplicant motî : Montgneye
Åxhe
Åxhe (a Ôvifa, Aîs´, de: Aachen, nl: Aken , fr: Aix-la-Chapelle), c' est ene veye almande di l' Estat di Renaneye-Wesfaleye, nén lon erî d' Lidje, et co pus près d' Neyåw. thumb|250px|Catedråle
Tourisse
thumb|right|Elisenbrunnen a Åxhe
Istwere
Åxhe est cnoxhowe dispoy lontins. Les Celes et poy les Romins s' ont interessé a ses sourdants di tchôde aiwe. On-z a trové les dmanants des bagns d' on camp militåre romin do 1î seke.
Li no e latén est Aquis Grana (aiwes po djouwer).
Li rwè franc Pepin l' Peuket î fjha basti on tchestea. Li prumî papîscrît ki cåze del veye (e 765) el lome Aquis villa.
Tchårlumagne, li fi da Pepin, passéve voltî les iviers låvå, po profiter des sourdants di tchôde aiwe. Il î bastixha on palå, et î mora e 814. Si tombe s' î trouve co. Li palå da Tchårlumagne fourit pus tård rifwait e-n ene catedråle, ki serè 400 ans å lon li pus grande catedråle å Nôr des Apes. Elle a stî rclamêye patrimoenne di l' umanité pa l' UNESCO.
Tins del deujhinme guere daegnrece li veye a-st avou vormint des distrujhaedjes påzès bombårdumints; ele fourit eto li prumire veye d' Almagne a-z esse liberêye (evayeye) påzès Aloyîs, li 21 d' octôbe 1944.
Åbsoneu
Abussoneu Èn åbsoneu (ene åbsoneuse u åbsonresse), c' est ene djin ki s' î cnoxhe dins les åbussons et tchampions des bwès.
Eto, end irè cweri endè magnî el såjhon.
Les pus eraedjîs si metront dins des soces d' åbsoneus, et fé des escursions po disvovri des belès djîsses avou toplin d' åbussons.
1674
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690
1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1674 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Bouyote (binde d' imådjes)
thumb|cwate sôres di bouyotes diferinnes; li 1ire est eployeye pol cåzaedje, li 2inme pol criyaedje, li 3inme pol tuzaedje Li bouyote, dins ene binde d' imådjes, c' est l' plaece, sovint di ronde cogne eyet avou on fond, l' pus sovint sins pont d' coleur, la kel tecse k' on persounaedje dit ou tuze est metou.
Motlî
Po les djins d' mestî, c' est l' "bole" (come li bole shoflêye del pupe trimpêye dins l' savnêye).
Po les sincieus, c' est l' "filactere".
Fijhaedje des bouyotes
Li tecse des bouyotes est scrît a l' mwin på dessineu oudobén si aidant k' on lome letreu, oucobén est i scrît a l' machine pa l' imprimeu.
Bouyotes e walon
José Schoovaerts est l' oteur di mo des bindes d' imådjes avou des bouyotes e walon
Djiblou (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje so les nos des plaeces di Djiblou
Plaeces a vey avou l' istwere
Aprume avou sint Gubiet
Rindeu (viyaedje)
Rindeu (fr: Rendeux) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no, el province do Lussimbork.
a vey avou les aiwes
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Christian Derycke
thumb|(2022) Christian Derycke, c' est on scrijheu d' pîces di teyåte (po rire) e picård, k' ont stî bråmint ratournêyes e walon et djouwêyes totavå l' Walonreye.
Mwaissès dnêyes
Les ratournaedje e lidjwès da Jean Thoune ont sovint siervou po l' redjårbaedje dins des ôtes accints do walon.
Christian Derycke sicrît e picård di Moucron, sins cweri après des beas mots picårds. Il eploye purade des calcaedjes do francès, po les djins comprinde åjheymint ses pîces.
Il aveut-st aprins a scrire li teyåte avou Marius Staquet.
Corwaitaedje des pîces da Christian Derycke
Gn a sovint bråmint des acteurs. Tchaeke a-st on role nén trop lon.
Les rireyes vinèt des cåzaedjes, mins eto des clônreyes des djouweus sol sinne.
Rivowes
Derycke Derycke Derycke Derycke Derycke
Rindeu
Li Grand Rindeu (fr: Rendeux), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Comenes di Walonreye
Arabe marokin
Kékes mwaissès dnêyes
Les cåzeus zels-minmes li lomnut "d-darija" (دّاريجة). Cwand on lzî pårlêye grandiveuzmint (avou toplin do francès u d' l' arabe classike), i dijhnut derrej ! (fwai des egrés = cåze e "darija", on lingaedje k' on comprind).
Il est eployî dispu todi dins les tchansons marokinnes, et dispu 1950 dins l' teyåte et les sketchs. Gn a eto del powezeye do 19inme sieke en arabe marokin. Eto des stîles di tchanson (melhoun).
Bråmint des fåves do vî vî tins do Marok sont racontêyes en arabe marokin.
Statut d' l' arabe marokin
L' arabe marokin n' est nén rsintou come ene langue pa ses cåzants, kel lomnut lahja (patwès). Si n' a-t i nou statut dins l' payis. Portant, c' est l' lingaedje di fonccionmint di 80 åcint di l' economeye marokinne. Minme les Beberes ki vnèt dmorer ezès payis arabe-cåzants, et les etrindjîs ki s' astalnut e Marok, l' aprindnut.
L' arabe marokin pout esse riwaitî come on mancî lingaedje (a 100, 200 ans d' tins), nén pask' i n' est pus eployî, mins paski n' a nou statut. Tos les djonnes k' ont stî a scole ni cnoxhèt pus les vîs mots et les ratourneures tipikes do lingaedje. Il eployèt on cåzaedje avou ene tcherpinte d' arabe marokin mins toplin des mots d' francès dvins (aransiya), u èn arabe classike, avou les codjowaedjes et l' croejhete di l' arabe marokin.
Tolminme, dispu 1990, gn a sawants clintchas ki fjhèt rmonter si statut :
Dispu 2007, avou l' succès del rivuwe "Nichan" (tot droet), li monde politike a stî amoenné a prinde pôzicion so li statut di l' arabe marokin. Copurade shuvant des procès k' ont stî fwaits a cisse rivuwe la, a cåze di l' eployaedje di sacwants mots d' arabe marokin k' ont stî djudjîs måhonteus. Adon, li mwaisse sicrijheu di "Nichan", a rclamé noer so blanc ki l' arabe marokin esteut li seul vraiy lingaedje nåcionå do Marok. D' èn ôte costé, les wårdiveus di l' Istiqlal (pårti nåcinålisse) et des pårtis islamisses discåznut l' arabe marokin et ni ricnoxhe ki l' arabe classike come seu vraiy lingaedje nåcionå.
Dispu 2008, li ratournaedje di fouytons mecsikins e l' arabe marokin a yeu beacôp do succès.
Rapoirt avou l' amazir
Pacô, l' arabe marokin eploye èn emantchaedje di fråze berbere, avou des mots arabes. Metans cwand on marokin dit: il eploye des mots amazir (e cråssès letes) avou des mots arabes.
Plake lazer
Categoreye:infôrmatike Ene plake lazer c' est ene plake ki les dnêyes sont léjhowes avou on rai lazer.
Arabe marokin
Rapoirt avou l' amazir
Gn a bråmint des nos d' plantes ki vnèt eto d' l' amazir.
Plake lazer
Etcherpetaedje d’ ene plake lazer
C’ est on rond, 12 cm lådje et 1,2 mm sipès, avou on trô å mitan po l’ ahavter sol lijheuse. Il est fwait di cwate léts :
Arabe marokin
Rapoirt avou l' amazir
Li mot "mechch" po "tchet" vént d' l' amazir, poy k' i gn a eto li sinonime arabe "qett".
Po des mots d' etimolodjeye målåjheye, al fén des féns, on rtoume so l' amazir, come "tazota".
Plake lazer
Sôres di plakes lazer
End a di sacwantès sôres diferinnes.
Arabe marokin
Rishonnance avou les lingaedjes vijhéns.
Li diyaleke est foirt dilé do ci cåzé en Aldjereye eyet Tunizeye, eyet l' minme kel ci cåzé dins l' tins dins l' Espagne mozlimrece (Al Andalouz), ki c' est d' lu k' ont stî prins li pupårt des mots castiyans d' oridjene arabe, et ki sacwantes d' inte di zels n' egzistèt ddja nén en arabe classike (metans: adobe).
Li grande diferince avou les arabes edjipsyin, c' est les mots francès k' ont moussî dvins, metans : Gn a eto des mots espagnols), metans:
Plake lazer
Plakes lazer di prumire djermêye
C' est des plakes lazer k' ont aparexhou dvant les anêyes 1990; ele ont stî fwaites aprume po siervi d' sopoirt po del muzike ou des programes infôrmatikes; li Laserdisc esteut ene lådje plake, fwaite po-z î mete del videyo analodjike, mins i n' a nén reyussi a prinde li plaece des videyos VHS.
Arabe marokin
Rishonnance avou les lingaedjes vijhéns.
Li calcaedje est arabijhî pår, poy k' on va vey:
Loukîz eto : les noûmot en arabe marokin
Li diferince avou l' aldjeryin: li JIM (ج) si prononce J å Marok, et DJ e l' Aldjereye:
L' arabe Marokin a li lete GU (گ) (el begra) (li vatche) estô do QAF (ق) (el baqara) di l' arabe classike.
1679
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Plake lazer
Plakes lazer di deujhinme djermêye
Il ont stî fwaits dins les anêyes 1990, eyet ont bråmint di pus di capacité, çou ki fwait k' on-z î pout mete del videyo di hôte cwålité.
Arabe marokin
Diferinces intes les coines do Marok.
Li GU est eto foirt corant en amazir (berbere): Agadir, Mogador, Goulmim, Guelta Zemmour (no di des veyes). C' est motoit di la k' el prononçaedje marokin didvént.
ki vout dire "nos alans nos fé rayi do solea el montinne", mins la k' el mot JBEL (montinne) divént Zbel (mannesté).
Gn a eto li djeu d' mot: (ni pixhe nén cial), metou po mins ricomprin metou po: (çou ki t' vous, djel vou; çou ki ti n' vous nén, dji nel vou nén).
I n' fwaiynut nén l' diferince inte li prono tonike di l' atôtchî omrin (anta) et femrin (anti). I dijhnut :
Sicrijhaedje di l' arabe marokin e letes latenes
Il a stî ecoraedjî lanawaire pa l' arivêye des emiles, purade avou des sistinmes d' operance e francès, et copurade les SMS.
Plake lazer
Plakes lazer di troejhinme djermêye
Des plakes lazer ki sont diswalpêyes dins les anêyes 2000, avou co pus di capacité, tot djouwant sol wachlire do lazer, ou avou l' troejhinme diminsion.
Arabe marokin
Rexhowes po les rujhes di transliteraedjes
L' eployaedje des chifes 3, 7 eyet 9 a cmincî avou les novelès tecnolodjeyes (axhlåves) diviè 2000.
Sistinme do Wiccionaire walon
🇱🇰 w:Wiccionaire:arabe_marokin
Sol Wiccionaire, gn a bråmint des mots ki sont ratournés e l' arabe marokin. On eploye on sistinme po scrire les foninmes todi del minme manire.
Hårdêye difoûtrinne
* Categoreye:Arabe (lingaedje) Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Marok Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje
1679
anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1679 do calindrî grigoryin.
Nîmi
Nîmi (fr: Nimy) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Mont.
Etimolodjeye
Li no d' Nîmî vént do vî vî no nîme.
1852
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ratchcoû
Ratchcoû (la-minme e gåmès: Ratchcou; F. Chantemerle, lussimbordjwès: Réissech, Reissich, almand Ressig), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ebindje (Éibeng), el province do Lussimbork.
Etrevéns d' tos ls ans
Fiesse des pemes e moes d' octôbe.
Rahoucas
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Gåme Categoreye:Province do Lussimbork
1673
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690
1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1673 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1764
anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780
1759 | 1760 | 1761 | 1762 | 1763 | 1764 | 1765 | 1766 | 1767 | 1768 | 1769
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1764 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Prezintoe d' apårtinance
On prezintoe d' apårtinance, c' est on prezintoe ki mostere l' apårtinance do sustantif kel shût.
Acoird
E walon, li prezintoe d' apårtinance s' acoirdêye avou l' sustantif ki shût, et nén avou l' possedeu (come dins les lingaedjes tîxhons u semitikes).
Avou ça k' i gn a pont d' diferince inte les prezintoe d' apårtinance omrins et femrins.
Inte deus cossounes
Inte deus cossounes, udon a l' atake (d' ene fråze, d' ene fråzlete u après ene pitite ahote cwand on djåze douçmint) et dvant ene cossoune, les prezintoes d' apårtinance do rfondou walon sont come dins l' tåvlea shuvant:
Beloyance
Divant ene voyale, les prezintoe d' apårtinance vont mostrer des candjmints po-z apliker les rîles del beloyance (aprume po s' houwer des ahikets).
Egzimpes: Po l' cåzant (prumire djin do singulî)
Pol deujhinme djin camaerådrece, c' est Piron parey: «ti ome» (/ti.‿jɔm/), «ti-n ome», «èt-n ome».
Po l' riwaitant (troejhinme djin do singulî), on pout ossu awè li lete di beloyance -t: «si ome» (/si.‿jɔm/), «si-n ome», «si-t ome» «ès-n ome».
Po les rwaitants (troejhinme djin do pluriyal), on sieve les letes letes di beloyance -z u -n: «leu-z ome», «leu-n ome».
Sourdants
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
1675
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690
1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674 | 1675 | 1676 | 1677 | 1678 | 1679 | 1680
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1675 do calindrî grigoryin.
Ramessaedje
Li ramessaedje u el ralaedje a messe u les rlevaedjes, c' est ene ceremoneye crustinne la ki l' payelinne (l' acoûtcheye), loukeye come impeure, si rapeure po poleur raler a messe avou les ôtès djins.
Istwere
Åreut moussî e crustinnisse al fén do 5inme sieke, sol modele do rapuraedje di l' Aviedje, ki tome al Tchandleuse.
Li rlevaedje esteut co pratiké el Walonreye diski dins les anêyes 1950, e l' Årdene, todi. Li temoen da Jean-Jacques Gaziaux, leye, e Roman Payis, si rapele di çoula dins l' prumî cwårt do 20inme sieke.
Plaeçmint eneviè l' payelé
Après l' payelé, gn aveut po cmincî, li bateme (lu, todi å 3inme djoû, témint on aveu sogne ki l' efant moraxhe sins bateme, et aler dins les limbes po l' eternité). Li mame n' î aléve nén.
Li ramessaedje si fjheut après. Faleut todi bén cwénze djoûs. Les cmeres k' avént on foirt acoûtchmint, ele ndisca 30 djoûs après l' payelé. Divant çoula, li paylinne n' åreut oizou sôrti di s' måjhon po bén gros. Ele diveut dmorer bén trankile å tchôd, nén aler dins les corans d' air. On lyi dmandéve d' aler piane-piane, et di n' nén trop ovrer.
Disrôlmint del ceremonene
Li curé riçût l' payelinne so l' tchapistrê. I lyi dene ene beneye tchandeye, et va dire des priyires. Sovint on boket di l' Evandjîle sint Djhan.
Pacô, li feme î aléve avou l' saedje-dame; padecô, avou ses ôtes efants.
Temonaedje odio
Responda di deus cmeres di Viyance, li prumire a skepyî e 1910, li deujhinme e 1921. Li dmandeu ni cnoxhe rén do ralaedje a messe, et les femes ni s' è rsovegnnut ki pitchote a midjote.
Shuvance do ramessaedje
Après l' ramessaedje, li feme ripleut circuler avå les voyes.
Et foiravant, ele poleut rcoûtchî avou si ome. Çoula est dit foirt crowdimint pa Hinri Forir dins s' motî:
Dins les ôtes rilidjons abramikes
Li minme termene di 40 djoûs est respectêye pal payelinne muzulmande divant di rfé ses priyires. Ci n' est ossu k' adon k' ele ricoûtche avou si ome.
Pesse des oujheas å virûsse H5N1
thumb|foyou d' racsegnes po totes les djins el Walonreye Li minêye del pesse des oujheas å virûsse H5N1 (lomêye pus courtinnmint gripe des poyes), elle a cmincî a Honk-Kong e 1997.
Elle a stî foirt ricrindowe, paski, pol prumî côp dins l' istwere del pesse des poyes, les djins el polént atraper.
Minêyolodjince
Li minêye s' a spårdou pås voyaedjants oujheas, copurade les pareys ås canårds : åwes, cégnes, evnd. I polnut wårder l' virûsse dins leus boyeas, et l' ristramer dins les basses avou leus polenes. Ci côp la, gn a les oujheas d' cinse (canårds, evnd.) ki vicnut dins les minmès aiwes ki hapèt l' rascråwant adjint, et fé l' pesse clinike.
On-z a eto rcrindou ki les tchets et les tchetidîs polénxhe edjîstrer l' virûsse (ey esse malåde, et sel passer a n' on l' ôte). Gn a yeu des tigues di moirts avou l' virûsse dins l' coir e Taylande e 2005, et des tchets e l' Almagne e 2006. Mins on-z a co dandjî di pus di rcweraedjes po saveur li fén mot.
Li herleme mediatike e 2005-2006
E 2005, on-z a bråmint djåzé del pesse des poyes å posse et dins les gazetes. Gn a yeu pår ene hisse ki totes les djins touménxhe malådes. L' OMS leye-minme a brutyî kel virûsse pôreut racandjî, et divni ene plåke po les djins zeles-minmes. On s' rissovént, tot frumjhant, del gripe espagnole di 1918 k' aveut fwait des miyons d' moirts.
Mins cisse hisse la n' est nén foirt råjhnåve, veyanmint k' on racandjaedje di virûsse ni pout måy esse veyou d' avance. Ci n' est k' ene abayeye sins soûmint.
Les djins n' ont nén saizi, e bontins 2006, k' on n' pleut må d' atraper l' gripe tot magnant des cokeas cûts a dpus d' 100 dgrés. A cåze do bassinaedje mediatike, li pris des polets, dinnes et canårds a vormint tcheyou.
Sitouwåcion e 2007
E 2007, gn a yeu dipus di 20 moirts di djins e l' [Edjipe]] la kel maladeye a divnou inzotike.
Gn a yeu des cas dins les poytreyes el Tchekeye
Les virûsses di l' Urope ni serént nén les minmes ki les cis do Vietnam et d' Indonezeye.
Sitratedjeye siconte do virûsse H5N1
C' est on pô biesse di furler des cwårs po fé des stoks di prodûts anti-gripe po les djins, dabôrd kel maladeye n' egzistêye nén co.
I våreut bråmint mî alouwer des çanses assez po-z aidî les payis di l' Azeye Nonne-Levantrece a eplocter totes les poyes et leus canårds, po-z espaitchî l' rascråwant adjint di tourner dins les poytreyes avår la.
Li vaccinaedje a ddja adiercî s' côp e Honk-Kong e 2003.
Espaitchance e 2006
Li Walonreye a prins des foitès mzeures d' espaitchance a pårti do moes d' måss 2006. Les djins ont dvou resserer totes leus poyes, et les ôtes oujheas d' poli eto. I faleut mete des toeles eto e l' air.
Les oujheas des pårks polèt dmorer dins l' nateure.
Li recloyaedje n' a pus stî oblidjî a pårti do prumî d' may.
Rascråwance des djins
Li nombe totå des djins acsûts do virûsse H5N1 e l' Azeye ey e l' Afrike di 2003 a 2013 fourit 648. Inte di zels, 384 morît.
Categoreye:Maladeyes des poyes Categoreye:Zonôzes Categoreye:Maladeyes ås virûsses des djins
Drapea del corone d' Aragon
Catalogne Categoreye:Catalogne thumb|250px|Ratio do drapea: 2:3 Li drapea del corone d' Aragon (k' a divnou l' drapea catalan) a 9 royes di coûtchî; 5 djaenes et 4 rodjes; totes del minme groxheur.
Li drapea åzès båres rodjes et djaenes est l' transcrijhaedje di l' essegne del Conteye di Bårçulone, poy do Rweyåme d' Aragon.
Bråmint des drapeas ou d' essegnes di payis ou d' veyes k' estént dzo l' mambornance del corone d' Aragon eployèt ci dessén la; insi les drapeas del Catalogne, do Payis Valincyin, des Iyes Baleyåres, del redjon d' Aragon, evnd.
L' oridjene des cwate rodjes båres do drapea catalan est ewalpêye di ledjinde.
S' apinse li ledjinde, si sreu li Conte Godfroed l' Poyou (Guifré el Pelós) (9inme sieke) kels åreut atåvlés.
Godfroed l' Poyou esteut l' valet da Seniofré d'Urgell, i va prinde dizo si moennance les conteyes di Bårçulone, Urgell, Saerdegne, Besalú eyt Girona. Eto, ripeupler tot l' cinte del Catalogne, et rfoirci si dvintrinne unité. C' est lu ki cmince li lignêye del måjhone di Bårçulone, li dinasteye catalane ki va ringnî so 500 ans ezès payis catalans.
Walo+ gazete
Categoreye:gazetes e walon thumb|l° 17 (esté 2003), onk des råles k' a on grand tite e walon sol prumire pådje Walo+ gazete (on prononcive Walo-pluss gazete), c' esteut ene gazete avou do francès et do walon, eplaideye pa l' UCW, et k' a parexhou di 1999 a 2005, ça fwait 26 limeros ki vudént tos les troes moes.
Drapea del corone d' Aragon
Tins d' ene di ses avinteures, il aveut-st aidî les francs a wangnî siconte des normands. Li pris k' i rçujha do rwè Tchåle li Tchenou fourit-st on escu a fond d' ôr.
Walo+ gazete
Li mwaisse adjinçneu, c' esteut Stéphane Quertinmont, mins l' mwaisse des scrijhaedjes, c' esteut Paul Lefin.
Drapea del corone d' Aragon
S' apinse li ledjinde, c' est li mime rwè ki va pond, avou les doets maxhurés do sonk des coixheures do Conte, les cwate rodjès royes.
Walo+ gazete
Elle prezintéve cåzu todi les noveas lives et les novelès stroetès plakes e walon.
Drapea del corone d' Aragon
Des rcweraedjes syincieus ont mostré ki, mågré k' ele soeye bele, cisse ledjinde n' est nén l' veur.
Walo+ gazete
Li gazete esteut eto eplaideye so les fis.
On a sovint rprotchî al gazete d' aveur trop di francès ådvins. Les scrijhaedjes e walon estént todi dins les walons coinreces des scrijheus, mins gn a yeu tenawete des ptits papîs e rfondou walon. Gn aveut eto tenawete on papî e picård.
Drapea del corone d' Aragon
Oficirmint, d' après les dierinnès rcwerances istorikes, li drapea catalan est on drapea ki copeye so on texhou, tot simplumint, li sene des åres des Contes di Bårçulone.
Walo+ gazete
Li gazete rexheut a 10.000 egzimplaires, li pus foirt tiraedje po les gazetes e walon å cmince do 21inme sieke. C' esteut eto li seule vraiye gazete, fwaite so do papî d' gazete. Eyet l' prumire vraiye gazete e walon k' a stî eplaideye e coleur.
Drapea del corone d' Aragon
C' est possibe ki l' drapea, ou ene åbarone, des contes fourixhe pus vî k' les åres.
Walo+ gazete
Hårdêye difoûtrinne
thumb|450px|center|dierin l° del gazete
Drapea del corone d' Aragon
Li drapea n' est nén documinté divant li 13inme sieke, mins c' est onk des pus vîs d' Urope
Å cmince, les royes do drapea si polént mete soeye-t i d' astampé, soeye-t i di coûtchî; mins c' est cisse dierinne manire k' est enute li pus corante po les drapeas.
Åssôrt
Tuzance walone
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Lorint Hendschel avou l' accint d' après Åssôrt, la k' il a passé s' djonnesse, pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Soûmagne
Li grande Soûmagne, c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Lidje.
C' est eto l' no d' on rixhot ki passe avåla.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Djeyografeye
Li comene di Soûmagne est vjhene des comenes di Blegneye, Fléron, Heve, Ône, eyet Trô. Ele est sol grande voye Lidje-Vervî-Åxhe, et bråmint d' djins di Lidje ou d' Vervî s' î vnèt astaler.
Istwere
Li pus vî tecse ki djåze di Soûmagne (lomé Solmania adon) c' est on papiscrît do 25 d' awousse 915 wice ki Tchåle li Simpe, rwè des Francs, dinéve å Prince-Eveke di Lidje on bwès ki dvant çoula fjheut pårteye di Teus.
Industreye ey agriculteure
Del fén do 19inme sieke disk' ås anêyes 1960, i gn a-st avou des houyires; ey ene coperative.
Codjowaedje durer
Li codjowaedje di durer, c' est come li ci d' bouter, mins avou on candjmint d' voyale å singulî di l' indicatif prezintrece, do suddjonctif prezintrece et do cmandeu.
Soûmagne
Industreye ey agriculteure
Dispoy adon, les terisses s' ont rascovrous di verdeure; oudonbén on-z î a constrût des lotixhmints d' måjhones, ou des grands botikes.
Tchampion
On tchampion c' est ene vicante sacwè ki n' est ni plante, ni biesse ni microbe, mins metowe inte les troes.
Soûmagne
Industreye ey agriculteure
On trouve enute totès sôres di ptits comieces et di ptitès industreyes.
Codjowaedje durer
A ces tins la, li bodje divént deur-
Tchampion
Li mot "tchampion" est èn emacralé mot e walon. Çou k' nos lomans mwints côps tchampion, c' est çou ki rshonne a èn åbusson. Mins gn a eto des tchampions microscopikes.
Soûmagne
Culteure eyet tourisse
Dispoy les anêyes 1970, li Cinte culturel et des dijhinnes di soces diswalpèt ene sipitante veye culturele.
Tchampion
Les djins ki studièt les tchampions did tot près et les fé cnoxhe ås ôtes a môde sincieuse, on les lome micolodjisses. Li syince ki studeye les tchampions, c' est l' micolodjeye.
Codjowaedje durer
Hårdêyes difoûtrinnes
Djurer
Crodjambot del bijhe
On crodjambot del Bijhe, c' est on crodjambot ki håbite li vint d' bijhe, et ki va picî les lepes, li nez u les doets des efants, s' i moussèt foû pa ç' tins la.
Gn a sacwants crodjambots del bijhe el Walonreye :
Categoreye:Doûcès creyances Categoreye:Crodjambots
Tchampion
Rindjmint sincieus des tchampions.
Les "tchampions-åbussons" ont on pî et ene tiesse. Mins ci pî et ç' tiesse la, ci n' est k' ene sôre di frut, po dire pus djusse on spôrofôre foû mzeure. On spôrofôre, c' est l' boket ki poite les spôres po l' plante si poleur mopliyî.
Li restant do tchampion, k' on lome li miceliom, i dmeure dizo tere et insi, on nel voet nén.
Mins il egzistêye bén des ôtes tchampions come les rouyes u emîsseures, les yesses u leyes, les tchamosseures, les tchamosseures del pea et co des ôtes tchampions ås maladeyes divintrinnes des djins u des biesses (come Candida albicans, u Aspergillus fumigatus).
L' assoçnaedje d' on champion microscopike et d' on mossirea va dner on liken.
Les tchampions ont stî lontins rindjîs dins les plantes, pask' i gn a bråmint des rshonnances. Asteure, on les roistêye dins l' ringne des eucariotes.
Come les plantes, les tchampions ni polèt nén bodjî. Mins, årvier di bråmint des plantes, les tchampions n' ont pont d' clorofile.
Come les pus ptitès biesses, les tchampions ont on nawea avou des cromozômes. Mins årvier des biesses, les tchampions n' bodjèt nén.
Come les microbes, les tchampions sont bråmint fwait di celules les minmes ene ki l' ôte, eyet s' polnut mopliyî e s' pårtixhant e deus. Mins årvier des microbes, les tchampions si polèt eto mopliyî secsuwêymint, dj' ô bén fé des celules ki n' ont kel mitan des cromozômes des ôtès celules.
Les ponts e cmon inte tos les tchampions, sont mostrés vaici padzo.
Mwaissès piceures des tchampions
Dins l' ringne des tchampions (e sincieus latén fungi), on-z a roisté tos les ôrganisses ki rimplixhnut les condicions vaici après:
Classifiaedje
Asteure on roistêye les tchampions e cwate divizions (ou ebrantchmints):
Morfolodjeye
Li tchampion est on thallophyte, ça vout dire k' i n' a ni foye, ni stipe, ni raecene. Si sistinme vedjetatif, ou thalle, c' est fok des longuès celules ki s' polèt prezinter di deus manires:
Gn a bråmint des tchampions k' ont dipus d' ene celule, mins gn a kékès foû-rîle, come les leveures ki n' ont k' ene celule.
Tant k' ås ifes, ele si metèt eshonne po fé les longuès fiyaesses do miceliom.
Mopliyaedje
Po si rprodure secsuwêymint, les tchampions vont diswalper des celules lomêyes spôres. Å moumint d' l' acoplaedje, bråmint des tchampions k' on loméve dinltins «dizeutrins» ou «del hôte sôre» (mins ci classifiaedje la est abandné ådjourdu) fwaiynut brotchî foû d' tere ene tcherpinte lomêye spôrofôre (on dit ossu carpofôre), ki poite l' imeniom. Ci sporofôre la, c' est çou k' on lome on tchampion u èn åbusson u on boloe dins l' cåzaedje di tos les djoûs.
Les tchampions «dizotrins» ou «del basse sôre» polèt ossu produre des spôrofôres, mins cesses-ciles dimorèt microscopikes.
Nouriteure et evironmint
Pal voye di leu clorofile, toplin des plantes vont poleur agritchter li gaz carbonike di l' air pal fotossinteze. On dit k' i sont ototrofes. Ci n' est nén l' cas des tchampions (ça fwait k' on les lome eterotrofes), ki dvèt tirer leu plan come i plèt po-z aveur li carbone k' il ont dandjî po viker. Po çoula, i s' sognèt dins leu cotoû, tot hapant les matires organikes di troes diferinnès façons:
Li biyo-soce fwait pa des côps soude des novelès vicantès sacwès, come les likens.
*
Soûmagne
Culteure eyet tourisse
A vey:
Djivion
On djivion ou leme, c' est ene intrêye d' on live di mots.
Tos les djivions d' ene langue, eshonne, c' est l' motlî u vocabulaire di ç' lingaedje la.
Nateure des djivions
Les djivions ki sont-st acceptés dins on metou lingaedje, et leu-z ortografeye sont decidés dins l' ovraedje k' on lome rifondaedje d' ene langue. Pus tård, po les langues bén setlêyes, c' est sovint l' bouye d' ene academeye.
Les djivions sont sovint des cmons nos, mins ça pout esse ossu des nos d' plaeces u des nos d' djins ki shuvnut l' oyance do lingaedje.
Sôres di djivions
Les djivions polnut esse :
Categoreye:Diccionairaedje Categoreye:Linwince
Biesse ås cronzoxhs
vignette|Biesse ås cronzoxhs Ene biesse ås cronzoxhs (ou on cronzoxhî; pus simpmint biesse ås oxheas ), c' est ene biesse avou des cronzoxhs.
C' est l' contråve d' ene biesse sins cronzoxhs (sincronzoxhî).
Trokes di cronzoxhîs
On rindjive ladvins :
C' est ene atuze k' est ene miete forcrexhowe pal syince sistematike.
Sourdant
Categoreye:Rindjmint do vicant *
Bire ås ampônes
Del bire ås ampônes (on dit eto: ås rodjès åmônes, ås frambåjhes), c' est ene bire di 7 digrés, fwaite avou do djus di rodjès åmonnes, djusses displouctêyes.
N a, avou, del bire k' est djusse sinbontêye avou on estrait d' ampones. Elle est rwaiteye come "nén vraiye" pås produjheu del prumire sôre.
Ene bire ås ampones a stî prodûte a Rdû dispu 1990, dizo l' no walon d' ampounete (avou li scrijha a môde francesse Ampounette), trové pa Lucyin Mahin. Les ampones vinént d' ene amponete ahivêye a Rdû minme.
Categoreye:amagnîs et aboeres walons Categoreye:Bire
Mont (toponimeye)
Pådje do mot "mont" et ses parints el toponimeye On rtrouve li mot mont et ses parints monti, montneye, moncea dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Il a dné des nos d' famile foirt corants (Domont, Dåmont… Dumont)
Viyaedjes ki s' lomnut Montgneye
Loukîz a Montgneye
Plaeces avou "mont"
🇱🇰 mont
Plaeces avou "moncea"
🇱🇰 Moncea
tiene (toponimeye)
Categoreye:Toponimeye
1774
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790
Atroclaedje di l' årtike
Categoreye:linwince Categoreye:lingaedje walon L' atroclaedje di l' årtike, c' est èn sôre d' aplacaedje d' èn årtike après l' no ki va avou, po fé on novea no.
1774
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1774 do calindrî grigoryin.
Atroclaedje di l' årtike
E walon, l' årtike s' atroclêye pus sovint avou on mot ki cmince pa ene voyale u pa on halcrosse H.
L' atroclaedje di l' årtike rishonne ene miete a l' etroclaedje di sacwants ptits mots.
C' est ene sacwè k' arive sovint dins des lingaedjes k' i gn a.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "atroclaedje", alez s' vey e splitchant motî.
Atroclaedje di l' årtike arabe "al"
Dins les calcaedjes di l' arabe pås lingaedjes uropeyins, l' årtike "al" (definixhant årtike li) est atroclé å no.
Mots francès calké en arabe marokin avou èn atroclé årtike
E l' arabe marokin, sacwants noûmots prins do francès sont calkés avou leu-z årtike.
Sacwants mots walons avou atroclaedje di l' årtike (dedja studyîs sol Wiccionaire)
1676
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1676 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Waeyén-tins
thumb|dreve di faws e waeyén-tins thumb|pol fiesse d' [[Alowine]] thumb|clairisse e waeyén-tins Li waeyén-tins (on dit eto : ahan, erî-såjhon, Sint-Rmey, otone), c' est l' troejhinme såjhon d' l' anêye, k' atake li 21 di setimbe et-z esse houte li 20 di decimbe (e l' Dimeye-Bole Bijhrece, ådzeu do Tropike del Crantche).
Les moes ki sont sol waeyén-tins, c' est l' fén do moes d' setimbe, la k' esté est houte, li moes d' octôbe, di nôvimbe, et les deus prumîs tîces do moes d' decimbe, la k' l' ivier kimince.
L' atuze do waeyén-tins dins l' tuzance walone
Nén pus kel bontins, li waeyén-tins n' esteut rsintou come ene såjhon a pårt, did la, li cåkêye di nos, inte di zels on calcaedje do francès (otone).
L' atuze do waeyén-tins come såjhon a shuvou li scolaedje obligatwere e francès, la k' prumires sacwès a-z aprinde esteut l' no des cwate såjhons.
Li waeyén-tins dins les belès-letes e walon
Serge Fontinne el discrît insi dins s' roman Colas l' bracnî:
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Cronolodjeye
Clotche
thumb|Grosse clotche di l' eglijhe di [[Transene]] Ene clotche u cloke, c' est come ene dimeye bole di bronze, pus longowe al copete, avou ene båre di fier å mitan (li bata u l' mårtea), k' on pind et l' fé hossî por leye souner.
Motlî
Gn a des clotches dins les clotchîs d' eglijhes et dins les befrwès.
Gn aveut eto des pus ptites dins les scoles, metowes so ene potince.
Les clotches sont fabrikêyes dins ene clocreye u fondreye ås clokes.
Dinltins, les clotches estént metowes e-n alaedje pa des coides di clotche. Li ci ki saetchive dissu, c' esteut li souneu ås clotches. Asteure, c' est ene rowe racoirdêye a ene munutreye.
Dins les sounaedjes a pårt, gn a les cariyonaedje ou triboulaedjes, les transes (po-z anoncî on moirt), li tocsin.