cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sindrome adenocoli des djonnes colons
Senes del maladeye
Gn a des cognes pus awiyantes del maladeye, la ki l' djonne pidjon ki s' a dné do må a l' etrinnmint va rintrer al colebire, et crever so ene eure ou deus.
Tchålerwè Tirou (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Lomaedje
Li mot Tirou, c' est on no d' famile. Ci no ci a stî tchoezî po rinde bon dvwer a Joseph Tirou, k' a stî borguimwaisse d' èç veye la.
Sindrome adenocoli des djonnes colons
Minêyolodjince
Li prumire anêye, les pidjons d' ådje polèt ossu esse rascråwés.
Émile Gilliard
Sourdants
Gilliard, Emile Gilliard, Emile Gilliard, Emile *
Evoye, Abråm (powinmes)
Prezintaedje eplaidrece
Li walon est metou a hintche, çou k' espaitche d' el discovri å prumî côp d' ouy sol «bele pådje».
Såvlon
Grande air et såvlon
Li såvlon si leye voltî epoirter på foirt vint. Dins l' desert, çoula dene ene timpesse di såvlon.
Picron
Les piketes sont des pus ptits insekes ki les picrons, mins hagnèt tot ostant.
Sindrome adenocoli des djonnes colons
Minêyolodjince
Mins l' morance pout aler disk' a 30 åcint del colebire. Li morance pa malåde est bén d' 80 åcint. Çoucial, come di djusse, po on prumî passaedje.
Les virûsses pasnut raddimint d' ene colebire a l' ôte, cwand les pidjons d' tape voyaedjnut eshonne avou des rascåwés pidjonîs.
Categoreye:Colons Categoreye:Maladeyes des oujheas
Picron
Vicaedje
C' est èn inseke k' a ene pompe avou deus buzete, ene po saetchî l' sonk, et l' ôte po stritchî si raetchon (ki pout contni des adjints d' maladeye, copurade des virûsses et des protozowaires.
Çou k' assaetche les picrons aviè ene djin : li CO2 et l' seur di laecea. Insi, les femes ratindantes les atirnut dpus.
Mopliyaedje
thumb|Nedjante halene di picron Les picrons ponèt leus oûs dins l' aiwe, la k' ene nedjante halene si diswalpêye.
Såvlon
Sourdant
Categoreye:Djeyolodjeye
Picron
Sacwantès sôres di picrons
N a 3500 diferinnès sôres di picrons, des indjes ki shuvnut :
Evoye, Abråm (powinmes)
Prezintaedje eplaidrece
Çou ki schôpeye li pus li corwaiteu del Rantoele-gazete, c’ est l’ repetaedje do tecse francès del Djineze sol pådje di droete. Çou ki fwait èn ocupaedje di papî po rén. Adon k' gn aveut on clapant ratournaedje e walon siné Lorint Hendschel. Houte di çoula, l' ouve Hendschel est metowe dizo libe licince. Dj' ô bén k' elle åreut minme polou esse riscrîte avou l' accint d' Liernu.
Alain Baume
Ouves
I wangna ene bate di noveles (francès e walon) al veye di Nameur, e 2009 avou on conte e walon : "C' est a n' nén croere", so on sudjet d' macralreye.
Evoye, Abråm (powinmes)
Sourdants
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon Categoreye:Powezeye e walon Categoreye:Powezeye
Floravile
Floravile (pôreut esse erîlêye Floraveye; fr: Florenville), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
thumb|Eplaeçmint del comene el province
Bwesson
Pol medcene
Ele pout moenner a ene five di bwesson, cwand on meskeut l' alcol a ene sôlêye
Alain Baume
Sourdants
Baune Baune
Floravile
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Gåme
Picron
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Insekes Categoreye:Minêyolodjince
Bwesson
Pol medcene
Cwans ça deure pus lontins, avou des pus ptitès dôzes (del bire, do vén), li bwesson pout moenner å sindrome Korsakof.
Acoûtchmint
Målåjhminces tins do payelé
Des côps k' i gn a, li passaedje a deur a s' fé, mågré des foirts poûssants må. Dinltins, sacwants acoûtcheuses dimandént a l' ome di coûtchî avou s' feme po insi alårdji l' passaedje.
1430
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Acoûtchmint
Målåjhminces tins do payelé
Cwand l' coirdea est åtoû do hatrea, i fåt k' ça våye rade, ôtmint, l' efant pout stronner.
Bwesson
Po li lwè
Les estats ont des lwès po sayî d' espaitchî l' acdinance al bwesson. Eyet des taeyes sol gote.
Acoûtchmint
Målåjhminces tins do payelé
Cwand l' passaedje est trop stroet, i fåt prinde l' efant avou l' pice-tiesse. Adon, li mere est dschirêye.
Bwesson
Po li lwè
Diviè 1910, dins tchaeke atenêye, tos ls ans, gn aveut on scolî d' reto ki dveut vni prezinter ene cåzreye sol bwesson.
Acoûtchmint
Målåjhminces tins do payelé
Gn è pout aveur ene emoradjeye. Et l' payelinne si forsonner. Li diferince inte li sonk do coirdea (normå) et l' ci d' on sonnaedje, c' est ki ci-cial si va agloumyî.
Bwesson
Dins les belès-letes e walon
Gn a yeu ene cåkêye di scrijhaedjes e walon disconte li bwesson, aprume å cmince do 20inme sieke.
Acoûtchmint
Aidance a l' acoûtchmint
Les cmeres polèt s' acoûtchî totès seules.
Bwesson
Dins les belès-letes e walon
Egzimpe:
Acoûtchmint
Aidance a l' acoûtchmint
Adonpwis, dins l' istwere, ça a stî des saedje-dames k' ont-st aidî les femes a s' acoûtchî.
Bwesson
🇱🇰 «Lwè Vandervelde»
Acoûtchmint
Aidance a l' acoûtchmint
Après, des medcéns ki vnént el måjhone, sovint des parints del comere (dujhance el Walonreye).
Bwesson
(djivêye di tecses sol bwesson}}
Sourdant
Categoreye:Acdinances Categoreye:Medcene Categoreye:Droet
Acoûtchmint
Aidance a l' acoûtchmint
Après, a cmincî des anêyes 1960 el Walonreye, cåzu tos les acoûtchmints s' ont fwait dins les maternités.
Viyès uzances après l' acoûtchmint
Les prumîs djoûs après l' acoûtchmint, li payelinne n' aléve nén a messe. Après cwénze djoûs troes samwinnes, on djheut k' ele si rlevéve di s' payelé, ou k' ele si ramessive.
Sourdants
* *
Tchermila (corant d' môde å Marok)
Li corant "Tchermila" (do no del såce do minme no), c' est ene môde ki s' a spårdou emey li djonnesse do Marok diviè l' anêye 2014.
Discrijhaedje
Les djonnes di ç' mouvmint la avént des hourieusès cwefeures, et s' moussî avou des tchirès basketes et des mousmints al dierinne môde. Ca c' esteut sovint des djonneas et djonnetes di familes k' avént bén l' moyén.
Li mouvmint a stî cnoxhou a pårti des fotos postêyes so les rantoeles di soçnaedje.
So sacwants d' ces fotos la, li djonnea si mostere avou des grands couteas d' botchî, et minme des spêyes fabrikêyes å marixhå. Çou ki dna l' sogne ås djins.
Foleye
Li foleye u sotreye, c' est ene kidujhance d' ene djin ki n' va nén avou les dujhances d' ene metowe societé, cwand cisse djin la ni sait pus çou k' ele fwait.
Motli
On dit å pus sovint k' ene djin est sote. On cåze don e walon d' on sot u d' on fô, d' ene sote, pus rålmint d' ene fole.
Tchermila (corant d' môde å Marok)
Esplikêye sociolodjike
Les djonnes des ritchès familes, sovint avou l' pa ki n' est måy dins s' manaedje, ni s' sintèt nén acontés dins l' societé. Les rantoeles di soçnaedje sont ene åjheye usteye por zels si mete e valeur.
Foleye
Sôres di foleyes
…
Tchermila (corant d' môde å Marok)
Esplikêye sociolodjike
Les sociolodjisses dijhnut k' i fåreut toplin des ocupaedjes couturels et sportifs po ces djonneas la, por zels poleur basti leu djinnisté d' ene ahåyante manire.
Foleye
Måjhons d' fôs
Les fôs dandjreus sont reclôs dins des måjhons d' sots. E walon, on cåze pus sovint di Dåve, a Guél (el province do Limbork, dinltins), ås Måjhires (La Clairière, Bietris)…
Tchermila (corant d' môde å Marok)
Esplikêye sociolodjike
Categoreye:Marok Categoreye:Laide ådje Categoreye:Sociolodjeye
Foleye
Pî-note
Categoreye:Sicolodjeye Categoreye:Sikiåtreye Categoreye:Dujhances sociåles
Distopeye
Ene distopeye est on sôre di live.
Definixhaedje
Ene distopeye, c' est èn ovraedje (li pus sovint : on live), ki djåze li pus sovint d' ene istwere dins ene societé k' est nén-ahessåve po les "ptitès djins" u po tertos. Djenerålmint, l' istwere s' passe e l' avni eyet les lives distopikes sont rwaîtis come des ouves d' imådjineye-syince ([EN] Science-fiction). Portant, sacwants lives n' sont nén des imådjineye-syinces mins des imådjiné-climat.
Antonime
🇱🇰Utopeye
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Lives
The Doors
Les The Doors, c' esteut ene binde di tchanteus vinant des Estats Unis.
Philippe Gillet
Philippe Gillet (åjheymint rwalnijhåve Flipe Djilet), c' est on diccionairî do walon.
Ouve
Il a-st eplaidî on «Motlî des Piron-pareys e walon d' Lidje», ki l' vraiy tite, c' est: «Index de synonymes en wallon liégeois par les verbes et les expressions» (2020).
Gillet
Spites di m' cour (arimés)
thumb|Coviete "Spites di m' cour", c' est ene ramexhnêye d' arimés k' Emile Lempereur sicrijha diviè 1935-1940, mins ki n' avént måy sitî eplaidîs.
Baruch Spinoza
thumb|left|120px|(e 1665) Baruch Spinoza (e portuguès Bento de Spinoza), c' esteut on filozofe holandès, ki vneut d' ene famile di Djwifs portuguès, kiviersîs d' foice å crustinnisse (les Maranes).
Spites di m' cour (arimés)
Li live a vudî e 2012 dins l' "rîlêye Plome" do Bourdon.
Baruch Spinoza
Il a skepyî a Misterdam li 24 di nôvimbe 1632 ey a morou al Håye li 21 di fevrî 1677.
Il a cmincî pa esse on shuveu da Descartes. I n' vola pus shuve di rlidjon, mins s' meta a tuzer al teyolodjeye, tot schoûtant les disfindeus des diferinnès rlidjons.
Spites di m' cour (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Baruch Spinoza
Onk di ses mwaisses tuzaedjes, c' est k' on doet sayî di comprinde çou k' est l' Bon Diu, et cwand on n' pout pus aler pus lon, c' est k' c' est a ç' pont la k' I cmince.
Henri-François Grandjean
Henri-François Grandjean u scrît e walon : Henri-Francwès Grandjean, esta on politikî, industriyel yet bénfijheu ki vna d' Vervî, do 19inme sieke.
Baruch Spinoza
I rdjond li corwaitaedje muzulman da Ben Rachid (Averroes).
Spinoza Spinoza
Standård di Lidje
thumb|On match del Standård di Lidje a Moucron Li Standård di Lidje ([FR] Standard de Liège) c' est ene ekipe di fotbale walone. Po çou k' est des tites di tchampion (10) et des copes di Beldjike (6), li Standård end a wangnî ostant a lu tot seu ki totes les ôtes ekipes walones eshonne.
I djouwèt a Sclessin, etur Lidje et Serè, sol boird di Mouze.
I sont spotés les Rodjes (e francès, les rouches, dj' ô bén, avou l' adeurixhmint des cossounes å coron prôpe å walon), cåze del coleur di leu tchmijhete.
Gôl
N°1 - Jean-François Gillet
N°13 - Guillermo Ochoae
N°16 - Arnaud Bodart
Bak
N°2 - Réginal Goreux
N°3 - Zinho Vanheusden
N°15 - Sébastien Pocognoli
N°20 - Merveille Bope Bokadi
N°21 - Collins Fai
N°23 - Senna Miangue
N°27 - Mergim Vojvoda
N°29 - Luis Pedro Cavanda
N°30 - Hady Sangare
N°34 - Konstantinos Laifis
Alf
N°8 - Gojko Cimirot
N°10 - Mehdi Carcela-Gonzalez
N°11 - Alen Halilovic
N°19 - Moussa Djenepo
N°22 - Maxime Lestienne
A.L.F.
L' Atlas des Lingaedjes del France, u Atlas linwistike del France, pus conxhu dizo les prumirès letes essegne A.L.F., c' est èn atlasse ki mostere les rcweraedjes so les lingaedjes romans coinreces (lomé pås rcwereus les "patwès") del France.
Standård di Lidje
Alf
N°28 - Samuel Bastien
N°31 - William Balikwisha
Badr Chaker Sayyab
Sayyab Sayyab Badr Chaker Siyyab, c’ est on powete k’ a vnou å monde el Palestene e 1948, mins s’ pa esteut Siryin. Il a crexhou e l’ Irak. C’ est la k’ i studia avou Nazik al-Mala'ika. Asteure, i dmeure e Liban.
A.L.F.
Istwere
Les kesses di l' A.L.F. fourît atuzlêyes diviè 1895 pa Jules Gilliéron po-z esse dimandêyes so tot li stindêye galo-romande. Dj' ô bén: eto el Walonreye eyet el Swisse romande.
Les respondas ont stî fwaits pa Edmond Edmont di 1897 a 1901 dins 639 viyaedjes.
Les responses fourît rprezintêyes so des mapes, eplaideyes di 1902 a 1910.
Al fén des inketes, l' ALF fwait 50 tômes, ki rascovrèt 25 contrêyes.
Mins, e 2019, gn aveut co waire di contrêyes k' avént tot publiyî leus dnêyes (djusse li Borgogne, e 1979, li Lorinne romane e 1998, eyet l' Tchampagne e 2012.
Les viyaedjes del Walonreyes situdyîs a l' A.L.F.
Gn ava 23 viyaedjes del Walonreye situdyîs e l' A.L.F. Ladvins, a pô près 15 pol walon lu-minme.
Rimanance di l' ovraedje des A.L.F.-îs.
C' est l' eplaidaedje des prumîs tomes di l' A.L.F. ki dna l' idêye a l' S.L.L.W. (e 1905) d' atuzler des pus parfondès rcwerances pol Walonreye, et d' askepyî, lontins après (e 1920), des kesses po basti l' Atlasse des Lingaedjes del Walonreye. C' est eto Gillieron k' a scolé Charles Bruneau, et l' enonder po ses rcweraedjes so les Årdenes francesses, et l' Nonne del Walonreye.
Djudjmint des linwincieus so l' A.L.F.
Les linwincieus ont trové ki l' A.L.F. n' esteut nén spepieus assez.
Insi, tot studiant les dnêyes so ût viyaedjes del Walonreye, et lzès tot rmetant ås responses di l' A.L.W., Lerond, e 1970, a trové 0.83 flotches å mot.
C' est paski c' esteut ene seule djin k' a dvou fé tote li bouye. Si n' pleut ele nén cnoxhe tos les lingaedjes k' ele situdyive, di l' occitan d' Gascogne å walon d' Måmdey.
Badr Chaker Sayyab
C’ est eto on corwaiteu del powezeye. Si pus rlomé live, c’ est « El Oustoura fi chiar el hadit » (les simboles dins l’ powezeye d’ enute).
A.L.F.
Djudjmint des linwincieus so l' A.L.F.
Les mapes di l' A.L.F. sont djusse des mots metous ådzeu des ponts des viyaedjes, sins esplikêye ni ratroclaedje po bén vey les stindêyes linwistikes.
Badr Chaker Sayyab
Il a yeu bråmint des pris d’ powezeye e-n arabe.
A.L.F.
Waibe di l' éndjolijhaedje di l' ALF
Sourdants
Categoreye:Diyalectolodjeye Categoreye:Diyalectolodjeye walone
Standård di Lidje
Alf
N°32 - Joachim Carcela-Gonzalez
Badr Chaker Sayyab
Onk di ses bokets
(...)
Standård di Lidje
Alf
N°36 - Evangelos Patoulidis
Badr Chaker Sayyab
Li minme powinme e francès ey e côsse
Standård di Lidje
Alf
N°40 - Paul-José Mpoku
Pon d'N° - Selim Amallah
Dvant
N°9 - Renaud Emond
N°17 - Obbi Oularé
Nén-fotbalisse
Prezidint : Bruno Venanzi
Staff :
Eric Deflandre (Deujhinme etrinneu)
Jan Van Steenberghe (Etrinneu dès gols)
Renaat Philippaerts (Preparåteu fizike)
Kevin Miny (Etrinneu fizike)
Patrick Asselman ; Rudy Heylen ; Ludovic Depreter ; Jean Vervier ; Piedro Rossi
Difoutrinnès hårdêyes
Categoreye:Fotbale
1900
thumb
Etrevéns
thumb|
Ôtès djins
Categoreye:Date
Stroeteure di Djibraltar
Li stroeteur di Djibraltar est ene sitroeteur inte l' Espagne (å nôr) eyet l' Marok (å sud), ki fwait s' ridjonde les aiwes di l' Oceyan Atlantike (a l' ouwess) eyet del Mîtrinne Mer (a l' ess).
Il est lådje di 14,4 km et parfond d' a pô près 300 metes. Dins l' Antikité on l' loméve les «Colones da Hercule»; si no d' Djibraltar vént di l' arabe djebel Tarik, li montinne da Tarik, la ki Tarik ibn Ziad el triviersa e 711 po-z evayi li rweyåme des Vizigots, li prumire incursion muzulmande el peninsule iberike.
Li veye eyet li rotche di Djibraltar, ki dene si no å stroet, si trouve so ene foirt sitroete peninsule, sol boird uropeyin, a l' intrêye ess do stroet. A l' ouwess, li stroet dene sol gôfe di Cadiz, drovou so l' Atlantike; årvierdimint a l' ess, li gôfe d' Algeciras est pus cloyou, lådje d' ene cintinne di kilometes a pô près, eyet long di 200.
Li stroet est on pont d' passaedje impôrtant po les transpoirts maritimes daegnreces. Tos ls ans il est passé pa kékes 80.000 bateas d' comiece. Si eplaeçmint a-st ene grande impôrtance sitratedjike, dispoy pol moens li fén del Moyinådje, la k' on comiece pal mer si fwait inte l' Urope do nôr eyet l' Itåleye. Li veye di Djibraltar est ene colneye do Rweyåme Uni dispoy li Påye d' Utraik e 1713, çou k' a permetou al flote inglesse d' esse mwaisse sol Mitrinne Mer a pårti do 18inme sieke et copurade å 19inme sieke. Li stroet a divnou co pus stratedjike après k' on-z a schavé li canå d' Suez e 1869. Dispoy adon, li stroet d' Djibraltar permete di passer nén seulmint viè l' Mitrinne Mer, mins eto viè l' Oceyan Indyin eyt d' eviter l' longowe voye tot åtoû d' l' Afrike. Djibraltar a stî lontins ene grande båze navåle britanike, mins ele a stî foitmint raptiteye al fén del froede guere.
Categoreye:Djibraltar Categoreye:Mers et oceyans Categoreye:Sitroeteures (djeyografeye)
IPPJ
Èn IPPJ (e francès : Institut Public de Protection de la Jeunesse; ci sereut, e walon, èn I.P.W.Dj. (Institut Publik di Waerantixhaedje des Djonnesse), el Beldjike, c' est ene måjhon la k' on djudje d' efant pout plaecî on djonne di 12 a 18 ans.
Sôres di djonneas ki sont la lodjîs
C' est des efants d' djudje, sins parints, ou avou on parint ki n' s' end ocupe nén, ou ki n' est nén capåbe d' aclever èn efant (sôlêye, drouctés, ribasteyes famile avou des risses po l' efant, evnd.)
Si l' djudje d' efant trouve ki l' djonnea, ou l' djonnete, di dpus d' 16 ans, est ddja responsåve di ses akes, et k' i (ele) doet esse esse pûneye, i pout dissaizi l' cas, et l' evoyî adon e penitincî (lomé asteure e francès CFF, Centre Fermé Fédéral ey e walon C.C.F., Cloyou Cinte Federå).
Dins les Belès Letes e walon
On ndè cåze dins Sapinse Seur Lidiye da Emile Gilliard.
Seur Lidiye ritrouve ene djonnete dins ene rouwalete di Lidje, k' a l' air d' esse drouctêye. Ele li ramoenne e s' covint. Mins cwè fé l' londmwin : ''«Nos aléns esse oblidjeyes di telefoner al police po dire cwè. Elle aléve surmint esse evoyeye dins èn I.P.P.J., ene måjhone po des djonnes come leye.»'' (p. 72).
Categoreye:Djonnesse Categoreye:Siervices publiks Categoreye:Djustice
Annouwaire (belès-letes)
Èn annouwaire u ene annouwaire d' ene soce di scrijheus, c' est on live ki rexhe tos les ans, avou des scrijhaedje des soçons.
Sacwants annouwaires di soces di scrijheus e walon
Categoreye:Belès-letes Categoreye:Lives Categoreye:Belès-letes e walon Categoreye:Lives e walon
Priyires di l' après-rciner
Compleyes
Les priyires d' après-rciner u d' après-soper (on dit eto: les compleyes), c' est l' 2inme priyire del djournêye, ki s' dit après k' ons a rciné (sopé), et dvant di s' coutchî. Ça s' lome αποδείπνον (apodeipnon) e grek, după-cinar e roumin, completorium e latén, complies e francès.
Dins l' rite bizantin, e cwareme (foû des semdis et dimegnes), on preye li grand après-rciner, avou 10 psåmes di dislamintaedje et avou 4 tchants di dlamintaedje des lives des profetes, eyet des priyires di penitince des Peres di l' Eglijhe, et co avou bråmint des adjnolaedjes et asglignaedjes a tere a mode di moslimîs.
Mouhå
Mouhå (F. Moha), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Wonze, el province di Lidje.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Benno Collienne
vignette Benno Collienne (di s' no d' pene, Fré Bèno), c' est on måye comike po djouwer des sketchs e walon.
Il a eto scrît (des tecses po rire).
Ouve pol walon
E 2003, il eplaida ene cassete videyo did pus d' troes eures, "Benno le bièst´ of".
Come sicrijheu, i fourit-st eplaidî dins l' vî Sprâwe eyet dins l' live «De Gaulle a Tcheyou». I scrît tot notant l' accint d' Waime.
Collienne Collienne
1991
Ôtès djins
Categoreye:Date
Torene (molecule)
Elle a stî metowe dins ene abwesson ki dene di l’ exhowe, vindowe dizo l’ marke di fabrike « Redbull ».
Sacwants sincieus volèt ki l’ prodût n’ est nén cnoxhou assez pol leyî mete dins des abwessons vindowes dins l’ comiece.
Sincieuse fôrmule : NH2-CH2-CH2-SO3H (seur 2-aminoethanesulfonike).
Prindoz vosse bordon (prôzes)
Contnou
C' est totès ptitès paskeyes del veye do scrijheu, ou kinoxhowe par lu. Gn a eto, pol moens, ene fåve do vî vî tins (Tchårlukin et l' eveke).
Stîle
Li scrijheu fwait de foirt longuès fråzes, a môde do stîle classike e francès. Il a l' toû po discrire clapanmint li nateure toû d' lu:
Sovint eto, avou li rgret di s' djonnesse.
Boket foû do live
🇱🇰 Payis_d'_Heve
Sciensano
Sciensano est ene institucion bedje ki caetche avou les ricweraedjes sol santé del peuplåcion. Èç organizåcion a stî askepyi e 2018.
Etimolodjeye
Li no Sciensano est on maxhaedje di deus mos laténs :
1992
A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|Coviete di l' Antolodjeye "Scrire"
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Virûsse del leucôze inzotike des bovrins
Categoreye:Maladeyes des bovrins Li virûsse del leucôze inzotike des bovrins, c' est on cancervirusse ki c' est lu l' cåze del leucôze inzotike des bovrins et motoit eto des ôtes cognes di leucôze des rodjès biesses et kécfeye eto d' ôtès sôres di biesses.
Ci virûsse la pout passer dins l' laecea.
Prezintoe nén definixhant
On nén definixhant prezintoe u prezintoe nén definixhant, c' est on prezintoe ki n' dene waire di dnêyes sol sustantif ki shût. Metans, on n' è sait ni l' nombe, ni l' cwantité.
Coron -ès ås prezintoes nén definixhants femrins pluriyal
Sacwants nén prizintoes nén definixhants prindèt pacô li coron -ès divant on mot femrin pluriyal.
Kesse sol coron -ès
Categoreye:Croejhete
Lét
On lét, c' est l' mwaisse meube del tchambe a coûtchî, li ci k' on doime dissu.
Motlî
Po les mots po cåzer plaijhanmint u rabaxhanmint d' on lét, loukîz al notule ALW 4 82.
Richard Goemine
Richard Goemine, c' est on scrijheu e walon do payis d' El Lovire.
Lét
Sourdants
Categoreye:Meubes
Richard Goemine
I scrît dins l' Mouchon d'aunia.
Tchålerwè Park (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Tchålerwè Park est ene ståcion del blouke di Tchålerwè då ledjir metro d' Tchålerwè, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu. :
Richard Goemine
Ouves
Goemine
Tchålerwè Park (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Tchålerwè Tirou | Tchålerwè Park | Tchålerwè Janson
Arondixhmint d' Mont
L' Arondixhmint di Mont est èn arondixhmint administratif del province do Hinnot.
Referinces eyet sourdants
* Mont
Five di yebes
Li five di yebes u tetaneye di waide u maladeye del yebe, c' est ene maladeye des vatches, aprume les pus djonnes, k' on voet å bontins, cwand les biesses sont metowes ås tchamps après l' ivier.
Li five di yebes ni vént ki so les waides k' ont crexhou foirt rade, et cwand les biesses ont a magnî timpesse. Adon, todi å prumî djet des yebes.
Nén dpus ki dins l' five di laecea, dins l' five di yebes, n' a nole five.
Senes del maladeye
Les rascråwêyès biesses si tnèt tofer conte les håyes. Adon, ele blonçnut, et tronner tote. Ele ni savèt pus roter, pu toumer al tere avou li hatrea stindou. C' est çoula k' on lome tetaneye.
Médiaedje
Dins les pus laids des cas, cwand l' biesse est djus dins l' waide, i våt mî nel nén ramoenner å ståve.
L' årtisse va dveur vini strapanmint, et lzî mete on baster avou del tchåsse et del magnezeye.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Maladeyes des bovrins
Jacqueline Maurissen
Jacqueline Maurissen, c' est ene sicrijheuse e walon do payis d' Lidje.
Ele sicrît dins l' gazete «Nosse lingaedje».
Codjowaedje schoircî
Hertchi Li codjowaedje di "schoircî", c' est èn rîlêymint disrîlé codjowaedje des viebes del deujhinme troke.
C' est l' minme ki ' codjowaedje hertchî (avou ene ristitcheye voyale ey), mins li c divént ç divant "a" et "o"
Dayech
Li Dayech (po «الدولة الإسلامية في العراق والشام» «ed-doûla l-islâmîya fi l-3irâk wa ch-châm», l' estat islamike d' Irak et d' Sireye), c' est on mouvmint politike et militaire islamike ki vola basti on vraiy estat dins les contrêyes sunites di Sireye et d' Irak dins les anêyes 2010.
Istwere
E 2014, profitant del guere civile siryinne et del flåwisté des Irakyins dins les payis sunites, il avént parvinou a si stinde so ene nouzome sitindêye di tere.
E 2015 les Dayech controlént tot l' Levant del Sireye, et tot l' Coûtchant di l' Irak mågré les bombårdumints di toplin des payis aloyîs disconte di zels.
E 2016, i cminçnut a rescouler divant l' årmêye irakyinne ki rprind Ramadi.
E 2017, e l' Irak, i pierdèt Mossoul (batreye di Mossoul enondêye li 15 di djanvî). El Sireye, ene aloyance di Croudes et d' Arabes siryins lezî rprind Raqa.
E 2018, les Rûsses et les Siryins lweyålisses d' on costé, les Amerikins et l' aloyance Croude-Arabe di l' ôte lezî rprindèt les dierins teritweres åtoû d' Dayr-ez-zor, dins l' Levant del Sireye.
Dins les scrijhaedjes e walon
On è cåze dins l' novele «Li måtourné» da Lucyin Mahin, eplaideye e fouyton dins l' Rantoele-gazete, pu dins ene ramexhnêye di noveles, Moudes a rvinde (2018).
Come prôze nén racontrece, sol djudjmint di sacwants irakyins so les Dayech, gn a yeu deus adjåzias da Martial Ledecq, on cérudjin walon k' ovréve po MSF k' a stî deus côps a Mossoul. Il ont stî ramexhnés pa Lucyin Mahin.
Sourdants
Categoreye:Terorisse Categoreye:Sireye Categoreye:Irak
Nosse lingaedje (tecses)
Nosse lingaedje (Noss' lingadje), c' est on live e walon scrît pa André Mottet et k' a vudî e 2017, eplaidî do scrijheu lu-minme.
L' adrovaedje et l' cou-coviete sont scrîts e francès pa Bruno Heureux.
Alére
Lucyin Mahin, corwaitaedje del dierinne pårteye sol Djineze, 84 (ivier 2017).
Pî-notes
Categoreye:Lives e walon
Barthélemy Meunier
Barthélemy Meunier esta on curé walon do 19inme sieke, k' ava nexhou e Hu, e 1803, yet k' avou revoyî li 17 di decimbe 1869. Il ava viké ene grande troke d' ès vikance e Vervî.
Kiyif
Kiyif u Kiyef, e rûsse Киев, kyèv, e-n oucrinnwès Київ kyiv /ˈkiːjɪv/, coinreçmint /kɪjiu̯/ ), c' est l' mwaisse veye di l' Oucrinne.
Laton
thumb Li laton, ou pus coranmint les latons (on dit eto des grus), c' est les pus gros des restants do molaedje ki rexhèt del boultreye. Après les latons, on rsaetche co les raboulets po-z aveur del fleur.
Plonkeu (oujhea)
thumb Li plonkeu, c' est on moxhon ki s' tént tot do long des corantès aiwes (dins les payis d' tiene) et ki plonke e l' aiwe.
Cinclus cinclus
Kiyif
Guere d' Oucrinne di 2022
Tins del guere d' Oucrinne di 2022, i shonneut k' les Rûsses avént dins l' idêye di prinde Kiyif. Totfeye, ça n' a måy stî aveuri pa les Rûsses ubén pa èn ôte sourdant. Houte di çoula, el Rûsseye dmore todi astok dins l' Nonne-Levant di l' Oucrinne.
Laton
amagnî po les biesses
Come tchevixhance po les biesses, il ont l' advintaedje d' aveur co assez bén d' proteyenes. Divant les alimints d' comiece, il estént rcwerous po nouri les vatches laeçreces. Sifwaitmint po les poyes ponresses. Et copurade po les pourceas, dinltins dins les cabolêyes.
Kiyif
Dins les belès-letes e walon
Dins l' roman «Vera» da Lucien Mahin (2011), c' est la ki dmeure li feme d' onk des persounaedjes:
Plonkeu (oujhea)
Discrijhaedje
Il a l' djave tote blanke, ey ene coûte cawe.
Il est 15 cintimetes long.
Spårdaedje
thumb|vete coleur: dimorant; bleu: î vike sins î acover; rodje: disparexhou Vike come dimorant dins ene grande pårteye di l' Urope, ezès montinnes et hôts payis. End a eto e l' Atlasse marokin ey e l' Mîtrinne Azeye.
E l' Walonreye, end a tot do long des corantès aiwes di l' Årdene. End a pont e l' Flande.
Vicaedje
On l' rescontere co åjheymint dilé le ris et les rivires di montinne, di l' ivier. I s' î adjoke voltî so ene pire.
On l' voet eto so les boirds di mer di l' Oceyan Atlantike (Grande Burtaegne, Irlande, Norvedje, Bijhe di l' Espagne et do Portugal).
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Moxhons
Kiyif
Dins les belès-letes e walon
C' est ossu la k' Zande, li mwaisse persounaedje, a fwait ses hôtès scoles.
Viyé-l'-Boulet (viyaedje)
Viyé-l'-Boulet (la-minme Vélé-l'-Boulèt F. Villers-le-Bouillet), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.
Kiyif
Dins les belès-letes e walon
Dins l' novele «L' efuyeye» do minme sicrijheu (2022), li mwaisse persounaedje esteut a Kiyev å moumint di l' abrocaedje des Rûsses e l' Oucrinne, li 24 di fevrî 2022.
Viyé-l'-Boulet (viyaedje)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tuzance walone
Robert Boxus î dmora di 1905 a 1908.
Laton
amagnî po les biesses
I gn a co dele filasse divins, ey adon, ça convént bén ås robetes.
Li grande cizete (teyåte)
Li grande cizete, c' est ene pîce di teyåte e walon e-n èn ake, sicrîte pa Jean-Denys Boussart ey eplaideye e 1971.
Elle a rascodou l' pris do Cavo lidjwès.
Tinme
C' est li spoûle d' on codåné a moirt ki va passer al grande cizete côpe-tiesse.
Idêyes do scrijheu
Sacwants cåzaedjes des persounaedjes avizèt esse des idêyes do scrijheu:
Cizete
Laton
amagnî po les biesses
Dins les amagnîs foirt nourixhants (polets d' poytreye), on n' è dvreut pont mete.
Come riméde
Les latons ont siervou po bråmint des rmédes.
On fjheut on bagn ås latons po-z adoûci les egzemas.
On tchåféve on ptit saetch di laton po les mås d' dints ou d' vinte (pol mete sol plaece ki fwait må).
Patrimoenne nén aduzåve
On patrimoenne nén aduzåve, c' est ene pîce del tuzanceu del vicance d' on metou peupe u d' ene dinêye kiminålté, et k' on n' pout nén mostrer dins on muzêye (k' on n' pout nén aduzer, djonde avou ses mwins).
Laton
Come riméde
Po les mås d' vinte, on conseye co di magnî des latons. Il apoirtèt del filasse ki manke sovint dins les ritches magnijhons avou bråmint do blanc pwin et del tchå. I vont insi esse des essaitchants pol magnant må do gros boyea.
Patrimoenne nén aduzåve
Wårdaedje do patrimoenne nén aduzåve
C' est ene des bouyes di l' UNESCO.
Laton
Ôtes uzaedjes
On ls eployive po bôrer des popes.
Categoreye:Amagnîs po les biesses Categoreye:Médyince Categoreye:Mônreye
Kiyif
Sourdants
Categoreye:Oucrinne Categoreye:Mwaissès veyes
Patrimoenne nén aduzåve
Kékes patrimoennes nén aduzåves del Walonreye
Dins les ricnoxhous pa l' UNESCO, gn a: …
Categoreye:Tuzance
Linux
Linux eyet GNU/Linux
I gn a bråmint des sins å mot Linux. Å cominçmint i gn aveut les libès usteyes GNU : totes des comandes do djinre Unix, l' aspougneu d' tecse Emacs eyet l' copileu G GCC. Ces programes sont eployîs so des naweas propiyetaires. On studiant finlandès, Linux Torvalds, a yeu l' idêye d' ahiver a pårti d' rén on nawea ki rshonnéve a Unix. Après sacwants moes eyet bråmint des sayes, i rexhe ene prumire modêye di s' sistinme d' operance Linux (comaxhaedje di Linus et d' Unix). Ådjourdu on eploye li mot Linux po dire diferinnès sacwès :
Linux e walon
Vos pinsez ki ça n' vos sieve a rén paski vos n' estoz nén programeu ? Hmmm... Sins ça, li ratournaedje do programes e walon (dressêyes, messaedjes, purneas...) - n' åreut nén avu stî possibe. Oyi, vos avoz bén léjhou: e walon, li lingaedje d' amon nozôtes!
Avou des libes programes, vos avoz li liberté di ratourner tot e vosse lingaedje: dressêyes, messaedjes d' aroke, documintåcion, aidance, håynaedje des dates eyet des eures... Avou sacwants bokets di sacwants programes dizo Windows, c' est possibe eto, mins nén si åjheymint eyet nén si sovint ki dizo Linux, ca beacôp des programes sont csemés avou les fitchîs messaedje a pårt. Tot l' minme kî pout drovi ces fitchîs la, les lére eyet les mete dins en ôte lingaedje. Avou des programes ki n' sont nén libes, nén moyén del fé vos minme, eyet les vindeus nel front por vos ki si vosse lingaedje est rindåve assez a leus ouys...
Linux eyet les "ptitès" culteures
Linux est bon po les "ptitès" culteures do monde etir: avou Linux, nos avans li liberté do fé djåzer nos éndjoles dins nos lingaedjes sins dvou aler pîler (po rén) a l' ouxh des grands vindeus eyet sins ki ça costêye en uro.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Infôrmatike Categoreye:Programes infôrmatikes
Come ene sacwè e l' air (tecses)
Categoreye:Prôze e walon Categoreye:Lives e walon thumb|right|coviete do live Come ene sacwè e l' air, c' est ene ramexhnêye di scrijhaedjes da Maggy Frisée. C' est bråmint del prôze a môde di biyet d' oumeur, mins gn a eto èn arimé u deus.
Ci live la a rascodou li Pris del veye di Lidje e 2003.
Les tinmes di "Come ene sacwè e l' air"
C' est bråmint des sovnances do djonne tins, todi avou l' apinse ki ci vî tins la, c' esteut l' bon tins. Gn a eto onk u deus bokets istorikes, come l' arivêye des tanks amerikins. Des bokets k' i gn a cåzèt do vicaedje d' enute. Mins c' est pol discåzer, come li criticaedje d' on vijhén ki vént del veye, et k' est retrôclé dins s' måjhone, tot mancant di spotchî les djins cwand i passe grandiveuzmint dins s' bele oto. Deus bokets sont ene miete avanciveus. Li prumî cåze d' on djouweu d' guitare sol bate a Lidje, et ene pitite glawene ås crolés ouys kel vént shoûter tos les djoûs. Li deujhinme nos mostere on stoirdoe, atchté dins ene vignoûle di France, ki nos conte li spoûle di s' "vicåreye". Ene pårteye ki s' passe foû payis, et dins l' vî vî tins da Ronsard. Li prumire paskeye (Li blanke dame) est scrîte a môde d' on conte foû naturel.
Li langue di "Come ene sacwè e l' air"
Do mo bon walon, avou l' croejhete do Levant pratikêye al leccion. Li motlî est, lu eto, foirt ritche. Nos rlevrans, metans: Costés noûmots, on djåze des tanks al Liberåcion, tot uzant del sorwalonde di motî "tchårs". On wåde li mot d' adon robot po djåzer des V1. Rilevans eto li noûmot Divant-lére po l' tecse metou divant d' ataker. Costé vîs mots, dins les deus troes scrijhaedjes ki djåzèt do fjhaedje do pwin, on-z åreut veyou voltî aparexhe des mots come "prusti l' påsse" (ene ovraedje todi esplikêye pa des longuès fråzes), et "ene nukete di boure" (diné på rfrancijha djaeye di boure).
Plaçaedje dins l' tins et dins li spåce
Bråmint des sovnances si passèt en Andoûmont. Les sovnances covrèt purade les trevéns di l' Etre-deus-guere, et eto l' Liberåcion. Sacwantès spoûles si passèt a Lidje. Onk des tecses djåze d' ene emîssion so Liège-Matin, avou Robert Wasseige ki respond a Jean-Claude Balthazar.
Barvea-e-Condroz
Barvea-e-Condroz (la-minme Barvê, F. Barvaux-Condroz), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Havlondje, el province di Nameur.
Åwe di poyî
thumb|Åwe di måjhon ki magne des yebes Ene åwe di poyî ou oye di cinse, c' est ene åwe k' a stî doumiestreye.
Aldous Huxley
Aldous Huxley, c' esteut-st on scrijheu d' distopeye burtaenike.
Åwe di poyî
End a d' deus sôres :
Aldous Huxley
So les fis
Gn a bråmint d' ses parlaedjes so les fis.
Åwe di poyî
«åwidîs»
Discrijhaedje
C’ est on gros spès oujhea d’ poyî, avou les coûtès pates epåmêyes, on longou cô et on gros foirt betch.
Vicaedje
thumb|djår crålant divant l' passaedje d' ene djin Les åwes si pormoennèt sovint a tropes. Et roter tot berlondjant. I fåt ratinde k’ ele åyexhe passé on pont, loyminoymint (did la, li toponime « li Pont d’ oyes » a Abai).
Li måye si lome djår atake voltî les cis ki vnèt après.
Adon, tote li trope cråle (creye foirt). Avou s' criyaedje, ele dispiertèt les wårdeus cwand gn a des innmis ki vlèt moussî dins des murayes d’ ene veye (åwes do Capitole, do vî tins des Romins).
Djeus avou l' åwe di måjhon
Divant 1900, on djetéve a l’ åwe : les pinde et sayî d’ elzî côper l’ cô did lon avou ene haminde (did la, l’ ratourneure « pindou a l’ åwe », pindou li tiesse djus).
Li dujhance a stî disfindowe pal Soce di Proteccion des Biesses diviè 1910.
Categoreye:Oujheas Poyi Categoreye:Poytreye
Fernand Pieltain
Pieltain
Fernand Pieltain a skepyî a Nameur li 8 di djulete e 1893.
Såvadje åwe d' Urope
Li såvadje åwe d’ Urope, c' est l' tayon såvadje di l' åwe di poyî.
Fernand Pieltain
C' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.
Riprins dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès.
Såvadje åwe d' Urope
Anser anser
Discrijhaedje
Elle fwait 80 cm longue, 160 cm, les aiyes disployeyes.
Ele cråle come leye. C’ est on voyaedjant oujhea, inte l’ Espagne (di l' ivier) et li Scandinaveye et l’ Urope levantrece (Pologne), e l' esté.
Categoreye:Oujheas Categoreye:Åwidîs
Leucôze
Categoreye:Magnants mås Categoreye:Årtisyince Categoreye:Sonk Ene leucôze, c' est on magnant må ki prind ås blankès globules et ki s' mete purade dins les organes, dabôrd ki les leucemeyes, des maladeyes foirt vijhenes, dimeurnut purade des maladeyes do sonk.
Li mot "leucôze" si dit purade po des maladeyes des biesses, dabôrd ki l' mot "leucemeye" s' eploye po les cancers do sonk des djins.
Vepes di Glaireuse (tchanson)
Vepes di Glaireuse Categoreye:Tchansons e walon Les vepes di Glaireuse (on dit eto: les vepes di Måcli, les vepes di Moirmont, les vepes di Smel, les vepes di Djenvå, les vepes di Tåverneu, u vepes di Ronsåt, c' est ene tchanson comike inte deus djins, a môde di psåme, come a vepes, ene feme ki dmande cwè e francès et s' valet ki respond e walon.
Les vepes di Glaireuse ont stî adjinçnêyes po fé rire di des hamteas ki n' avént pont d' eglijhe. Les djins did la estént rwaitîs come foirt erirés.
Les hamteas la k' on-z î tcchante des sfwaitès vepes
C' est tos hamteas del province do Lussimbork
Matire (medcene)
Li matire (pus spepieuzmint: matire di clå; on dit eto oumeur ou pus k' est on rfrancijha), el medcene, c' est çou ki rexhe d' on clå k' on trawe.
Fôrmaedje del matire di clå
Li matire di clå provént todi d' èn efouwaedje ådvins do coir. Li reyaccion normåle do coir, c' est d' evoyî des blankès globules po rmagnî li coir etrindjir, fizike u biyolodjike, k' a moussî ådvins des texhous.
Si l' coir a reclôs l' efouwêye plaece, tot fjhant ene ewalpeure di texhou radjondrece, li matire si rashonne, et askepeye on clå. Ki s' nourixh, pus s' abôtyî et cweri a percer l' pea. Insi li coir si va dihaler des mannestés, et rweri.
Sourdants
<References/>
Shoufe
Li shoufe (on prononce eto soûfe), c' est èn elemint do tåvlea d' Mendeleyev, del troke des solides nén metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike S, li nombe atomike 16, et l' pwès atomike 32,0675.
Molecules avou del shoufe
vignette|Shoufe|centré Categoreye:Atômes Categoreye:Tchimeye Categoreye:Elemints tchimikes
1420
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
A shijhes trawêyes (noveles)
A shijhes trawêyes (A chîjes trawéyes), c' est ene ramexhnêye di noveles da Émile Gilliard. Elle a vudî e 1996, dins on limero speciå des Cayés walons (59inme anêye,, nôvimbe 1996). Pus tård, ces noveles la ont stî rprijhes dins l' live Paskéyes d’ avaur ci.
C' est po ç' scrijhaedje la et po « On vî fizik eruni » k' Émile Gilliard a wangnî l' pris d' prôze del Federåcion Walonreye-Brussele.
Contnou do live
I gn a cénk noveles dins l' live :
I gn a on motî d' ene pådje al difén do live.
Sourdants
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon Categoreye:Lives Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard Categoreye:Limeros a pårt des Cayés walons
Stiernixhaedje (biyolodjeye)
Come sene di maladeye
Sene foirt kinoxhou do matchurea (moirgunea).
El minêyolodjince
Li stiernixhaedje rispåd dins l' air sacwants microbes, des bactereyes mins aprume les virûsses. Did la, li rcomandaedje di catchî s' nez avou on noret d' nez (mocoe d' potche, mocoe d' papî) cwand on sprogne.
Categoreye:Fiziolodjeye Categoreye:Senes des maladeyes
Harbouya (tchanson)
Tchantaedje
On cmince pa :
Li respleu, c' est :
Après, on radjoute ene fråze po totes les plaeces k' il a må :
Jean-François Brackman
Brackman
Jean-François Brackman a scrît foirt djonne des belès ptitès noveles eplaidêyes dins «Les Cayés walons», et dins «Coutcouloudjoû»; ey eto, éndjolicmint, sol waibe «L' Aberteke».
C' est sovint del syince-ficcion ou des sbarants contes.
Harbouya (tchanson)
Tchantaedje
Et rmonter insi disk' ås tchveas, tot passant pazès djnos, ses coxhes (ses cwisses), a s' vinte, s' botroûle, ses rins, ses spales, ses dints, ses ouys, a s' tiesse, ses oxheas.
Esplikêyes sol tite
On "harbouya", c' est, aprume on bwès k' on grete avou po disptoper les corotes. Gn ourit dandjreus èn ome ki vneut harbouyî po les djins, et ki loméve si fier a distoper "harbouya", on mot nén corant. Et s' fourit i spoté "Harbouya".
Rilomêye del tchanson
C' esteut ene des tchansons rprinjhes å "Cortedje des Viyès Tchansons walones" k' a tourné a Lidje e 1930 pol cintnaire di l' Indepindance.
Jean-François Brackman
Il a cnoxhou l' walon di s' mame k' esteut d' Fumwè eyet di ses soçons d' après Djiblou, la k' i dmoréve.
Harbouya (tchanson)
Rilomêye del tchanson
Li tchanson esteut co bén cnoxhowe des djonnes walon-cåzants el deujhinme mitan do 20inme sieke.
Jean-François Brackman
Il a leyî ouve come oteur walon dispu eviè 2000.
Harbouya (tchanson)
Rilomêye del tchanson
Si cnoxhowe ki li mot "Harbouya", come no d' djin, a volou dire : on pôve ome. Adonpwis, èn ome ki fwait l' ci k' st malåde, mins ki n' a rén.
Jean-François Brackman
Totès ptitès noveles da sinne
Harbouya (tchanson)
Sourdants
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Viyès tchansons e walon
Ma liberté (tchanson e francès)
Ma liberté, c' est ene tchanson e francès sicrîte, compôzêye et tchantêye pa Djôr Moustaki.
Elle a vudî diviè 1970.
Tinme
C' est l' houcaedje d' on djonne ome pa ene veye sins laxhe, tot shuvant "les zines et les makets" d' on persounaedje k' est dins lu-minme et k' i lome si liberté.
Mins al fén des féns, i l' abandnêye po s' elaxhî a ene mayon.
Ratournaedje e walon
Elle a stî redjårbêye e walon li djoû del moirt da Moustaki pa Lucyin Mahin.
Il eploye li prezintoe "nosse", come on l' fijheut classicmint e walon po ene djin (ou ene biesse) respectêye mins ki fwait pårteye di vosse måjhonêye. I vovweye li persounaedje.
Gn a sovint des vraiyès rimes e rfondou walon, mins alfeye seulmint des axhiltances (tchén / solés; djonde / crapåde)
Nosse liberté, dji n' vos åreu nén dné nén co po on blanc tchvå; Nosse liberté, c' est vos k' m' a aspalé po endaler låvå; Låvå so les pî-sintes låvå sins dveur ratinde les cwinzinnes ås gros cwårs. Nos loukéns dins l' beaté Bazin ki vout poirter si faxhene timpe et tård.
Nosse liberté, divant totes vos voltés, dj' schoûtéve come on ptit tchén. Nosse liberté, dji vs aveu tot prusté: mes tchåsses et mes solés. Ça m' a pacô stî lon di diveur shuve podbon vos zines et vos makets. Dj' a dvou baguer å lon, dj' a pierdou mes soçons po siner vosse paket.
Nosse liberté, c' est vos k' a dbrôlé totes mes ptitès cdujhances Nosse liberté, c' est vos k' m' a fwait inmer disk' al noere disseulance. C' est vos k' m' a-st aswadji cwand tot fourit fini di m' prumire asblawete. C' est vos k' m' a waeranti cwand dj' m' aléve ascwati po muchî mes poketes.
1735
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Ma liberté (tchanson e francès)
Sourdants
Liberte
1735
1730 | 1731 | 1732 | 1733 | 1734 | 1735 | 1736 | 1737 | 1738 | 1739 | 1740
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1735 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Paul Stienlet
thumb|(e 1941) Paul Stienlet a skepyî li 29 di djun 1910 ey a morou li 13 d' avri 1945.
C' esteut on scrijheu e walon ki provneut d' Djodogne.
Di s' mestî, il esteut cler di notåre.
Ouve e walon
Il a scrît des arimés et des tecses d' ocåzion. Il ont stî rashonnés pa Jean-Jacques Gaziaux e-n on live avou totès sôres di documints so l' ome.
Vicåreye
Tins del guere di 40, i fjha del rezistance. Eto, i serè aresté li 21 di setimbe 1942, pu evoyî dins l' camps d' concintråcion d' Daschau; c' est la k' i mourrè, biesmint del schite må sogneye des medcéns almands.
Corwaitaedje di si ouve
André Dewelle li rwaite come onk des pus grands scrijheus e walon d' après Djodogne, avou Paul Moureau.
Grognon (Nameur)
thumb|right|li Grognon e 2005 thumb|right|li Grognon e 1838
Èn impôrtant monumint å Grognon, c' est l' ancyin Ospice Sint Djîle, k' est ouy li Pårlumint del Walonreye. Lucien Somme a scrît on roman qui cåze di ciste Ospice la : Li dierin des catîs, k' a rexhou e 2003.
Tuzance walone
E 1937, on-z î a metou on monumint lomé l' Fontinne Sambe et Mouze. Adlé, on-z a gravé dins l' pire on powinme da Émile Robin.
Li powinme, lomé « Sambe et Moûse » (e-n ortografeye Feller) :
Grognon Grognon
Joseph Coppens
Joseph Coppens a skepyî li 2 di decimbe 1896 a Coûteure-Sint-Djermwin, ey a morou a Nivele e 1970.
I fourit on scrijheu e walon ey on diccionairî do payis d' Nivele.
Ååbel
Ååbel, oubén e sistinme Feller : Åbe ([FR] Aubel), c' est ene rebanêye comene dins l' province di Lidje.
Joseph Coppens
Di s' mestî, il esteut directeur comierçå dins ene papireye. Il a eto stî prof di langues al sicole tecnike di Nivele.
come sicrijheu
Come sicrijheu, il est l' oteur di pîces di teyåte et d' tchansons, et co d' sacwants arimés.
Sacwants scrijhaedjes: …
come diccionairî
Mins ses mwaissès-ouves, c' est
Si dierin ovraedje, ene ramexhnêye di spots et ratourneures “Rvazîs, adages, dictons, proverbes populaires” ni fourit eplaidî k' e 2001.
Ça fwait ki c' est l' seu grand diccionairî k' a fwait l' toû do walon di s' payis.
Sourdants
Coppens, Joseph
Georges Pelouse
Georges Pelouse, c' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.
Il a skepyî a Etterbeek-Bruxelles li 15 di setimbe e 1891, et a morou a Boezinge li 26 di may e 1918 (sol Front d' l' Izer).
Il esteut onk des askepieus des Relîs namurwès.
Ouve e walon
Il a scrît e walon divant l' guere di 14.
Alére
Si biyografeye, dins Cayés d' guere des Relîs namurwès, p. 78-80.
Sourdant
Pelouse Pelouse
Tchålerwè Janson (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Tchålerwè Janson est ene ståcion del blouke di Tchålerwè då ledjir metro d' Tchålerwè, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu. :
Tchålerwè Park | Tchålerwè Janson | Tchålerwè Waterlô
Ofice crustin
Categoreye:Crustinnisse * Èn ofice crustin, c' est totes des priyires ki les crustins dijhnut tertos eshonne dins ene eglijhe, copurade dins les moustîs, les abeyes, les covints.