cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fåsse tchesse
Ôtès modêyes di Smwès
Al Foret, les djins avént sogne del fåsse tchesse. On raconte ki des femes avént vnou vey ene ki vneut d' s' acoûtchî. E-z oyant l' fåsse tchesse, ele si recloyît dins l' måjhone, et påterniker sins rén dire al feme ki vneut d' aveur èn efant. Mins l' londmwin, ci-ciale lezî djha: "N' avîz k' fé do fé tant d' tchireyes: dji l' a bén oyou, eto, li fåsse tchesse."
Èn ôte côp, co todi avou ene feme ki vneut d' s' acoûtchî. Gn ourit ene binde di ptits tchéns ki passît e corant avå l' viyaedje, disk' a sol soû d' l' ouxh. Et bawyî "gnaf ! gnaf ! gnaf !". On fjha do brut esprès dins l' tchambe del feme po k' ele n' oyaxhe rén. Mins elle a oyou totafwait.
Modêye do Bork
Dins l' Grand Bwès Sint-Mitchî, inte Nåwinne, Forire et l' Bork, gn aveut ene hiedlêye di ptits tchéns ki tchessént del nute. I n' elzès faleut nén cbouter, ca adon, i vs arivéve måleur. Li ci ki bawive avou zels, i rçuveut s' pårt di tchesse. C' esteut ene pate di tchvå ki touméve el måjhon pal tchiminêye.
Classmint
Ele si rindje dins tote ene rilêye di fåves so les tchesses, ki rmontèt foirt lon dins l' istwere. Ene ôte di ç' grope la, c' est l' cene di l' araedjî tchesseu.
Sourdants & pî-notes
Léon Marquet & Alfons Roeck: Légendes de Belgique, De Vlijt, Anverse, 1980, ISBN 90-6304-079-2.
Sint Lambiet
Sint Lambiet (sovint rfrancijhî sint Lambert), c' est on sint fiesti el Walonreye li 17 di setimbe.
Djote (discramiaedje)
Categoreye:Emacralés mots
Sint Lambiet
I skepia diviè 640 å Traik. I fourit diviè 705 e-n ene plaece k' esteut lomêye Leodium, et ki dvénrè l' veye di Lidje.
Vicåreye
Sint Lambiet esteut eveke a Måstraik. Mins on minisse da Pepin d' Hesta, Ebroyin, vleut mete si fi e s' plaece. Il acwera tant Lambiet k' i dva peter evoye. I s' rassåva å moustî di Ståvleu.
Mins Pepin esteut andoûlé d' ene crapåde, k' i vleut maryî. Lambiet esteut disconte ci mariaedje la. Li mayon do rwè finixha pa l' fé assaziner, on côp k' il aveut vnout dire messe al tchapele Notru-Dame a Leodium, dabôrd.
Patronaedjes
El principåté d' Lidje, il esteut l' sint patron des poirteus ås saetchs et des rnetieu d' linne.
Sourdant
Lambiet
Plastike
thumb|boles di four nén fené wårdêye e plastike Li plastike, c' est on prodût del tchimeye ki n' si lait nén ataker di l' aiwe, ey adon si wårder des ans et des razans.
Tchimicmint, c' est des polimeres ki polnut rçure ene metowe cogne tins k' i sont dins l' faze likide, et k' el vont wårder cwand i dvénront solides.
Istwere
Les plastikes ont-st arivé a flouxhe après l' guere di 40. Et fé disparexhe toplin des industreyes ki produjhént des prodûts ki divnént aviyis eneviè l' concurince des plastikes.
Sôres di plastikes
…
Plastike et evironmint
Li plastike ni s' distrût nén avou l' aiwe, adon, dimorer té ké dins les corantès aiwes, les mers et oceyans. Å pont d' awè fôrmé on setinme continint emey li Påjhûle Oceyan.
Categoreye:Tchimeye
Taskiwine
Li taskiwine (e cmon amazir marokin «ⵜⴰⵙⴽⵉⵡⵉⵏ»), c' est ene danse foclorike do Grand Atlasse coûtchantrece (Marok).
Ele pout esse loukeye come ene sôre d' ahwache.
Etimolodjeye
Li mot vout dire «les coines» (pluriyal di l' amazir «ⵜⵉⵙⴽⵜ», tisket, coine) a cåze del coine di poure ki les danseus poirtèt so leu spale.
Dansaedje
Gn a k' des omes ki dansnut. Ene vintinne po on dansaedje.
Les mouvmints fijhèt sondjî ås lûtes di guere.
Tot dansant, i tchantèt des tchansons po préjhî leu tribu.
Vicansté
Li danse esteut foirt abandnêye, çou k' a moenné l' UNESCO a l' rashir e Patrimoenne daegnrece nén djondåve e moes d' decimbe 2017.
Sourdant et pî-note
Categoreye:Monde amazir Categoreye:Danse Categoreye:Marok Categoreye:Danses do Marok
Mogimont
Mogimont ([FR] Mogimont) est on hamtea del veye di Bouyon, eyet k' est a ût kms del cinte-veye, e province do Lussimbork. Mogimont est a costé d'on ôte hamtea d' Bouyon : Menuchenet
D' å fond do tins (powinmes)
D' å fond do tins (D'å fond dè timps), c' est ramexhnêye di powinmes sicrîts pa Tavo Burat e pîmontwès, pu redjårbés e walon pa Albert Maquet.
Li live a rexhou a Micromania e 1993.
Mogimont
Compôzucion
Mogimont est on pitit viyaedje avou ene eglijhe å cinte. Li viyaedje est principålmint raploû sol nåcionale voye 819.
D' å fond do tins (powinmes)
ISBN 2-930047-06-2
Egzimpe di powinme
C' est l' ci ki dene li tite.
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon Categoreye:Pîmontwès (lingaedje) Categoreye:Redjårbaedjes e walon
Oû d' Påke
Les oûs d' Påke u cocognes, c' est des oûs cûts deurs k' on a tindou u gåyoté divant l' dimegne di Påke, et k' on mucheye dins les cortis li dimegne di Påke å matén, et leyî ls efants cweri après.
Did dou vnèt les oûs d' Påke?
thumb|Oû d' Påke On dit k' c' est les clotches di Rome k' els ont leyî tchaire tot rivnant d' leu voyaedje (les clokes des eglijhes ni sounnut pus dispu l' blanc djudi pask' ele sont-st evoye a Rome cweri ces oûs la).
Oudon-bén k' c' est l' cok k' els a ponou (oû do cok).
Dins l' Payis d' Måmdiy, ey eto e l' Grande Dutcheye et dandjreus e l' Almagne, c' est l' lapén d' Påke ki ls a apoirté. On ôt dins ene tchanson d' Måmdey:
Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Efance Categoreye:Påke Categoreye:Crustinnisse
Isber
vignette|El fôme d' èn isber sorlon on dessén. Èn isber, k' on pout lomer eto « ene montinne di glaece », c' est èn eshonna di glaece dins les mers ey oceyans k' est dins eyet so l' aiwe.
Les isbers vegnnut foiravant di l' Antartike eyet do Greunlande.
Etimolodjeye
El mot « isber » vént d' deus mots neyerlandès : « ijs » eyet « berg » ki volnut dire « glaece » eyet « mont ». C' est sovint ciste oridjene la k' est riprindowe dins les lingaedjes. Totfeye, vla k' des lingaedjes n' uznut nén on derivé d' èç mot la. Inte di yeusses, li latén, wice k' isber s' dijhnut purade « mont di glaece », dj' ô bén « Mons glacialis ».
Definixhaedje internacionå
Li clasmint des isbers dipind di l' International Ice Patrol. Ki l' adierça principå, c' est d' houwer èn acmaxhaedje inte ene montinne di glaece ey on batea.
Definixhaedje francès
E francès, cwand èn isber est pus ptit k' cénk metes di longueur, on-z el lome on « bourguignon ». Inte cénk eyet cwénze metes di lon, on-z el lome puvite on « fragment d'iceberg ». Dj' ô bén, på ratournaedje literå, on « boket d' isber ». Dins ci lingaedje la, fåt ki l' eshonna di glaece åye, å moens, cwénze metes po-z esse erconoxhou come èn « iceberg ».
Definixhaedje inglès
E-n inglès po k' èn eshonna di glaece soeye erconoxhou tot-z estant ene montinne di glaece, i doet fé, å moens, cénk metes di lon. Les eshonnas di glaece pus ptits sont lomés « growler » ubén « bergy bit ». On « growler » fwait moens di deus metes di lon. Tot rwaitant on « bergy bit », ès longueur est inte el ci do « growler » eyet do definixhaedje inglès di l' isber.
Ricoird
Les isbers savnut esse grand. El pus lon, lådje eyet spès, c' est l' Isber B-15. On-z el a veyou e 2000, do costé di l' Antartike. Il esteut lon di 295 km, parfond di 37 km ey il aveut ene stindêye di 11 007 km². Li dierin côp k' on l' veyou, c' esteut e 2011.
Coleurs
La pupårt des isbers sont blancs avou on pô di bleu. Poirtant, sorlon les rîles del fizike, i doevnut normåldimint esse bleus. C' est a cåze d' ès compôzucion k' les isbers sont blancs avou ene miete di bleu. Dj' ô bén : del nive eyet del glaece des glaecîs.
Tenawete, i polnut esse completmint bleu, vert , u co djaene. Virpus k' telcôp k' il ont deus coleurs al môde d' ene gåde-a-roye. Les vetès montinnes di glaece si trouvnut seulmint do costé di l' Antartike. Li grande diferince, c' est k' ces isbers la, i n' ont pont d' bouye, contråvmint ås ôtes. Avou ça k' i sont compôzé d' aiwe d' mer djalêye. Houte di çoula, sacwants elemints djouwnut eto so leu vete coleur.
Yvette Léonard
Yvette Léonard (pacô scrît Ivette ), c' esteut ene sicrijheuse e walon ki provneut d' après Andene.
Isber
Coleurs
E-n Artike, les isbers polnut divni blanc ubén bleu, si leu nivaye fondnut. Ådzeu d' ça, les blankès montinnes di glaece avou ene miete di bleu sont råle. Dandjreus k' i sront co pus råles avou les candjmints climatikes.
Yvette Léonard
Elle a morou li 7 di fevrî 2000.
Djimepe-so-Sambe (viyaedje)
thumb|gåre do trén
Isber
Fômes
Djenerålmint, les isbers ont dijh å cint d' leu stindêye ådzeu d' l' aiwe, pindant k' les nonante å cint sont padzo.
Yvette Léonard
Ouve e walon
Triyanèles à quate Bouneûrs
Djimepe-so-Sambe (viyaedje)
Tuzance walone
Vaici, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» avou l' accint di Djmepe pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Isber
Fômes
On conte shijh fômes d' isbers. Les fômes n' ont rén a vir avou les grandeurs u co les coleurs des montinnes di glaece. Les nos inte les åtchetes vegnnut di l' inglès eyet do neyerlandès :
Yvette Léonard
Pî-notes
Leonard Yvette
Djimepe-so-Sambe (viyaedje)
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Isber
Fômes
centré|vignette|Les discrijhaedjes des fômes si trouvnut dins el lisse padzeu.
Hatche et matche (noveles)
thumb| Hatche et matche (Hatche èt matche), c' est ene ramexhnêye di noveles sicrîtes pa Rodolphe Dedoyard.
Isber
Tchimin
Les tchimin shuvous pa ces tchôzes la sont shuvou på sincieus specialisses d' èç dominne la. Pacô, c' est po-z aveuri si les montinnes di glaece n' sont nén riscantes po l' biyovaryisté. Les isbers ki vegnnut do Greunlande, do Levant do Canada u co del Bijhe di Mer do Nôr, s' evont viè l' Coûtchant di l' Irlande, li Rweyåme-Uni eyet do costé di Mer Mantche. Tot å lon d' leu voye, les isbers divegnnut d' pus e pus ptits, veyånmint k' el vint shoufele dzeu, k' i s' copårtî avou les ans yet sins conter k' i fondnut eto.
Candjmints climatikes
Avou les candjmints climatikes, i gn a d' pus e pus d' isbers ki vegnnut. Aprume di l' Antartike, ç' ki fwait k' ci continint la est ki piede si stindêye. Totfeye, les isbers ki vegnnut des pôles n' sont nén todi a cåze des candjmints climatikes. C' est l' veur po èn isber ki s' a dislaxhî do platea d' glace å moes d' djanvî 2023, k' esteut pus grand k' el province do Roman Payis. Dj' ô bén, aviè 1.550 km², 400 km² di pus k' ci province la.
Hatche et matche (noveles)
Li live a stî eplaidî pa Michel Francard dins l' coleccion Paroles do Teroe do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 1998.
Roemiaedje
thumb|berbis årdinwesse ki roemeye Li roemiaedje ou rimawiaedje, c' est l' rimontaedje di l' amagnî del panse, po-z esse rimawyî dins l' boke, et pu esse ravalé. L' amagnî ki rmonte et ridischinde insi si lome li roeme.
Hatche et matche (noveles)
Li coviete a stî dessinêye pa «Willoos» (no d' pene da René Gillet ), ki rprezinte li scrijheu.
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles
Roemiaedje
Les biesses ki fwaiynut çoula sont lomêyes des roemiants.
Isber
Candjmints climatikes
Si djamåy èn isber va dins des mers ubén des oceyans wice k' i fwait pus tchôd, i polnut fonde. On-z a les pinses k' el vicance d' ene montinne di glaece, inte li moumint wice ki li prumire nive a tcheyou sol glaecî eyet l' tins k' i fondnut est di troes meyès anêyes. Avou les candjmints climatikes, gn a kécfeye des isbers ki sacramintnut des moxhons, come les « sfénixhifômes » ([LA] Spheniscidae).
Roemiaedje
Rotaedje del rmawiaedje
Les gros bokets ni sårét passer el moliete (vraiy stoumak) a cåze do cint-fouyas (li troejhinme potche del pansreye) ki fwait come ene passete.
Roemiaedje et rispoizaedje
Les roemiants roemeynut purade del nute. C' est por zels ene sôre di dmey doirmaedje.
Dizôrnances do roemiaedje
On roemiant ki n' roemeye pus, c' est k' il est malåde. Li roemiaedje est don on fel sene di boune santé.
Les roemiants ni rnådèt nén come les ôtes biesses ås tetes, poy ki l' ovraedje a l' evier do buzea d' avalaedje et normå por zels. Mins i polnut leyî rtchaire li roeme dins sacwants maladeyes.
Cawoûtacêyes
Les cawoûtacêyes ou cawoûtreyes, c' est des plantes ki crexhèt al tere, di tos les costés, et dner des gros magnåves fruts lomés zels-minmes cawoûtes.
Roemiaedje
Dizôrnances do roemiaedje
Categoreye:Roemiants Categoreye:Fiziolodjeye des biesses
Isber
Biesses
Les isbers savnut afeye catibuler les ecosistinmes, come e candjant les corants marins u co e sacramintant les biesses ki vicnut dins les mers ey oceyans cwand les montinnes di glaece dmeurnut astok. Gn a ossu l' risse k' des biesses dmeurnut blokêyes sont èn isber.
Cawoûtacêyes
Cucurbitaceae
Fiziolodjeye
Ele sont foirt coixhes al tcholeur, mins eto al djalêye. El Walonreye, ni doevnut nén esse riplantêyes divant l' ouxh divant les sints d' glaece.
Isber
Risses
Al copete do mårtchî, l' aiwe des isbers ki vont dins les mers ey oceyans fijhnut discrexhe el salinitêye. Les isbers n' ont nén seulmint ene poûssance so les biesses eyet les plantes, mins so les djins eto. Come di djusse, des veyes eyet des viyaedjes avént ddja dvou esse evacuwer, pask' ene montinne di glaece s' a raprepyî di trop.
Cawoûtacêyes
Magnaedje
Sievnut dins les sopes, les stouvêyes, les couscousses.
Avou l' citrouye, on fwait eto voltî des confiteures.
Isber
Risses
E 1912, li Titanic, on grand batea a stî evoyî å fond d' l' aiwe pa èn isber. Edward John Smith, el captinne do batea daléve si télmint rade ki n' aveut nén savou houwer l' acmaxhaedje. Ouy, c' est moens dandjreus d' si prinde ene montinne di glaece, gråce a l' tecnolodjeye k' on-z a, mins ça arive co tenawete. Fådreut bouter k' avou, eviè, nonante å cint d' ès stindêye dzo l' aiwe, les isbers sont foirt nén-veyåves. Po houwer ces rujhes la, on-z uze volti el sistinme GPS po-z awè pus åjhey a lzès trover.
Cawoûtacêyes
Ôte uzaedje
Li grosse rodje ronde cawoûte est voltî vudeye et taeyeye a grigne-dint po l' ewoeye del Tossint.
Isber
Lingaedjes
vignette|Dins mwints lingaedjes, el mot « iceberg » pout discrire ene varyisté d' [[Salåde ordinaire|salåde.]] El mot « isber » est ossu uzé po d' ôtès tchôzes, inte di yeusses l' Etrernete. Come di djusse, çk' on lome li « clear web » fwait sondjî å boket del montinne di glaece ådzeu d' l' aiwe, pindant k' les « deep web » eyet « dark web » sont les bokets ki sont dzo l' aiwe, virpus dins les « abisses » des waibes.
Cawoûtacêyes
Sourdants
Categoreye:Familes des plantes
Charlie Chaplin
thumb|Charlie Chaplin (1920) Sir Charles Spencer "Charlie" Chaplin a skepyî li 16 d' avri 1889; il a morou li 25 di decimbe 1977 a Londe.
Problinme
On problinme, c' est ene atuze filozofike la k' ene sacwè vént mete ene aroke a çou ki vos avîz l' epinse di fé.
Charlie Chaplin
C' est onk des pus grands acteurs des fimes mouweas.
Problinme
Dizo on pus stroet sinse, c' est ene kesse di matematike, d' aldjebe, k' on dene e scole.
Charlie Chaplin
Chaplin
Problinme
Li mot "problinme" a eto des ôtes sinses, mins bråmint des eployaedjes do mot dins l' lingaedje corant sont rsintous pa les pus spepieus des waloneus come des francijhas.
Categoreye:Filozofeye Categoreye:Matematike
Isber
Lingaedjes
Sins conter k' des lingaedjes, come l' inglès ey el francès, ont des fråzletes avou ci mot la :
Mårciene Providance (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Mårciene Providance est ene ståcion del antene d' Anderluwe (M1 eyet M2). :
Isber
Lingaedjes
El prumîre fråzlete est foiravant corante dins les lingaedjes tîxhons come veyou padzeu, mins eto e-n almand ey e neyerlandès. Mins nerén, la k' elle egziste e portuguès, e roumin, insi k' e polonès ossu. El deujhinme, on l' ervoet k' e spagnol.
Coleur
L' isber, c' est ossu l' no d' ene coleur. Ès côde éndjolike, c' est « #71A6D2 ». La k' li bleu eyet l' vert sont les deus mwaissès coleurs avou, po tchaeke, 82,35 % eyet 65,1 %. Foû des coleurs éndjolikes, l' isber shonne esse inte li gris eyet l' vert.
Hårdêye difoûtrinne
Waibe ewou çk' on pout ponde èn isber eyet vir comint i s' codût avou l' aiwe.
Pî-note
Mwints noûmots ont stî askepyîs tins d' escrijhaedje di l' årtike. Vir li pådje copene po sawè cwè.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Glaece Categoreye:Aiwes
Moïse Tshombe
Moïse Tshombe (riwalnijhåve Moyisse Tchombé, c' esteut on politikî congolès ki skepia li 10 di nôvimbe 1919 et mori li 29 di djun 1969.
C' est li ki fourit l' askepieu eyet l' seu prezidint do cåzu estat do Catanga.
Tshombe Lumumba Lumumba
Mårciene Providance (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Mårciene De Cartier | Mårciene Providance | Dårmè
Disparexhowe sôre di biesse u plante
Ene disparexhowe sôre di biesse u plante, c' est ene sôre di biesse u d' plante k' a viké tins d' on trevén djeyolodjike — ou pår do tins del preyistwere, co minme di l' Istwere — mins k' i n' egzistêye pus bén vicante pol djoû d' ouy.
biesses
…
plantes
…
Kinoxhance des disparexhowès sôres di biesse u plante
On les a cnoxhou aprume:
Sayes di raskepiaedje
On a sayî d' raskepyî des sôres k' avént disparexhou lanawaire, come les oroks.
Po les plantes, on nd a rfwait a pårti des grinnes.
On a todi les pinses di sayî d' endè rfé po les biesses, a cmincî do seur dezocsiribonawearin di sacwants fossiles. Mins on n' a måy adierdî s' sôp, disk' asteure, todi.
Dins les ouves d' årt
On ndè djåze årtisticmint dins l' fime d' imådjes «Les Trôdvintes».
*
1753
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 1748 | 1749 | 1750 | 1751 | 1752 | 1753 | 1754 | 1755 | 1756 | 1757 | 1757 Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1753 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Nelson Mandela
thumb|Nelson Mandela (2008) Nelson Rolihlahla Mandela a skepyî li 18 di djulete 1918 a Mvezo et mori li 5 di decimbe 2013 a Johannesburg.
I fourit l' prumî prezidint noer del Nonne-Afrike.
I rascoya li Pris Nobel del Påye e 1993.
Vicåreye
Come tchîf di l' ANC, on dislaxhiveus mouvmint, il fourit ramassé et voler el prijhon.
Il î passa 27 anêyes.
I manaedja avou Frederik de Klerk li passaedje do povwer al madjorité noere, et l' fén do redjime di metaedje a pårt (Nonne-Afrike) (Apartheid).
I divna perzidint e 1994 et li dmorer disk' e 1999.
Après s' aveur rissaetchî del prezidince, i saya sovint d' arindjî les bidons dins les margayes des payis d' Afrike.
Mandela Mandela Mandela Mandela Categoreye:Nonne-Afrike
8 di setimbe
Li 8 di setimbe, c' est li 251inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 252inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 114 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais
Categoreye:Univiersités Categoreye:Braezi
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais, c' est univiersité d' Belo Horizonte, Braezi.
8 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
6 di setimbe - 7 di setimbe - 9 di setimbe - 10 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Ride-cou
Sôres di ride-cou
Categoreye:Djeus
Province do Braibant flamind
Li province do Braiband flamind, c' est l' deujhinme province, avou l' Province do Roman Payis k' a skepyî do pårtixhaedje, sorlon li frontire des lingaedjes el Beldjike, di l' ancyinne province do Braibant, li 1î d' djanvî 1995.
Li province do Braibant flamind retoure li Redjon brusselwesse.
Li mwaisse veye est Lovén.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "Braibant" et "flamind".
Arondixhmints
Gn a deus arondixhmints, li ci d' Lovén, la k' gn cåzu tos neyerlandès-cåzants, eyet l' ci di Hal-Vilvôr la k' i gn a ene peclêye di francès-cåzants.
Çouci est les cåzes di bråmint do disdut int li Flande eyet li Cminålté Walonreye-Brussele, tantea ki c' est ene des margayes kiminåltaires di Beldjike les pus ehalantes po les govienmints federås.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Flande
1873
Ôtès djins
Categoreye:Date
Fås sint
On fås sint, ene fåsse sinte (on dit eto: on forveyou sint, ene forveyowe sinte), c' est on sint (ene sinte) k' on ndè cåze, mins ki n' a måy egzisté.
Tondaedje des motons
Categoreye:Bedots
Li Tondaedje des motons, c' est cwand on rtaeye li linne ås motons, on côp l' an.
Divinltins, el Walonreye, on eployive des foixhes. Asteure, ene tondeuse electrike.
Fås sint
Fås sints vinant d' ene rireye
Imådje:Sint Çanse po sins çanses (fåsse lete).jpg
Sint Çanse
C' est des djeus d' mots fwaits a pårti di l' omonimeye sint / sins. Insi, on dit, cwand on-z a tot vudî ene botaye di gote: la co on "sint". Les djins croyèt k' on cåze d' on sint ome, mins ça vout dire: la co on sins (dj' ô bén: ene botaye sins gote). Sint Çanse c’ est on laid sint ! (Sint Çanse est metou po sins çanses")
Sint Amadou
dins l' ratourneure: Vo m' ci coirzenoxh, come Sint Amadou (rireye paski sint Amadou n' egzistêye nén, et dabôrd, ni s' såreut mostrer coirzenoxh.)
Fås sints vinant d' ene inscripcion må coprinjhe
Sinte Matrice
Ôtès sôres
sint-Friskin; on prononce eto sint-Fruskin.
Si sint-Friskin, c' est tot çou k' on-z a. "Magnî tot l' sint-Friskin": c' est kischirer tot çk' on-z a. "Ramasse tot t' sint-Fruskin" vout dire "ramasse tos tes cayets, tos tes djonnes". On lyi vindrè l' sint-Friskin, c' est ene dijhêye po onk ki cdût må ses afwaires.
Cinte (Hamtea di Lodlinsåt)
Cinte ([FR] Lodelinsart Centre), c' est l' no d' on hamtea di Lodlinsåt. Èç hamtea ci est etur li Coucou (å Coûtchant) eyet li Gros-Fayi (å Levant).
Edroet
<mapframe latitude="50.432402" longitude="4.444463" zoom="14" width="333" height="217" align="center" />
Transpoirt
Li lene M3 passe dvant l' ospitå Marie Curie po monter disk' a Djumet eyet Gochliye, ubén po dischinde disk' a Dårmè po fé li blouke do metro di Tchålerwè.
Foto da Djåke Bietrand saetcheye pa Prosper Bévierre
Li foto da Djåke Bietrand saetcheye pa Prosper Bévierre, c' est ene rilomêye foto, da Djåke Bietrand (Jacques Bertrand) saetcheye pa Prosper Bévierre diviè 1867.
Discrijhaedje
thumb|120px|Dessén rifwait del foto avou l' [[siné do scrijheu]] Djåke Bietrand a stî prins ashît a tåve, so ene tcheyire, les djambes schåyeyes. Ene foye di papî ratind k' on screye li cåzaedje d' ene tchanson å croyon-noer.
Li scrijheu est ki tuze, les ouys a ståre, askeuté so s' hintche bresse, li pougn so s' tchife.
Il est moussî d' ene tchimijhe d' ovrî, et d' on noret d' cô, loyî låtchmint. So s' tiesse, n a-st ene calote al coûte pene.
Rilomêye
Li foto fourit lontins håynêye å botike da Prosper Bévierre, rowe del montagne a Tchålerwè.
On ndè saetcha on dessén å croyon ki li scrijheu sina di s' mwin.
Adonpwis, e 1924, on fjha ene plake di rsovnance scultêye d' après l' rilomêye foto. Ele fourit havtêye sol måjhon la Jacques Bertrand a skepyî, al rowe Guståve Nålene a Tchålerwè. Cisse plake la a bagué po s' ritrover asteure sol Plaece do Bourdon.
Categoreye:Rilomêyès fotos
Concile Vatican II
Li Concile Vatican II, c' est on concile k' a stî tnou e 1965 å Vatican, et k' a candjî toplin des sacwès dins l' Eglijhe catolike. ;
Dins les Belès Letes e walon
Jean-Pierre Dumont ndè djåze di ç' façon cial dins Tot tournant les pådjes:
References
Categoreye:Catolicisse
Yiye et l' yeti (fime d' imådjes)
thumb Yiye et l' yeti , c’ est on fime d' imådjes k’ a rexhou e 2019.
Il a stî fwait eshonne pa des Chinwès et des Amerikins, dizo l' tite «Abominable».
Spoûle
I gn aveut-st on côp ene båshele del Chine k' åreut bén vlou fé on grand voyaedje. C' est leye k' on lome Yiye.
Po dire li veur, c'esteut ddja s' pere ki vleut fé ci voyaedje la avou leye. Mins il aveut morou divant d' awè polou adiercî s' råvion.
On djoû, Yiye a trové ene biesse nén cnoxhowe k' aveut skifté evoye d' on laboratwere di schoirçaedje-evike. C' esteut ene sôre di séndje lomé yeti.
Ele li vola aidî a raler dins s' payis.
9 di setimbe
Li 9 di setimbe, c' est li 252inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 253inme po ls anêyes bizetes), avou 113 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Yiye et l' yeti (fime d' imådjes)
Spoûle
Ele prinda on batea e stoumeligne, emoennant nosse yeti, et co deus ôtes efants. Mins, on moumint dné, il ont stî distcherdjîs pa ene growe ki ls a tipé so on camion. Après des kilometes et des kilometes, il ont toumé djus do camion, et s' ritrover dins l' wastene.
9 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Yiye et l' yeti (fime d' imådjes)
Spoûle
A ç' moumint la, il ont-st ataké li fameus perlinadje ki l' popa da Yiye aveut dit.
Ey al fén des féns, il ont-st arivé å Mont Evresse. Categoreye:Fimes d' imådjes Categoreye:Cinema chinwès Categoreye:Cinema estazunyin
9 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
7 di setimbe - 8 di setimbe - 10 di setimbe - 11 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Rotchfoirt
Tuzance walone
thumb|Li copinreye di Rotchfoirt
Copinreye
Li Copinreye "soce Julos B." a stî metowe so pî e 2005, et moennêye pa Désiré Malet.
Elle a-st enondé ene sicole di walon po ls efants dizo li scolaedje da Colette Hansen-Jallet, k' a prezinté si prumire shijhe el fiesse ås lingaedjes walons 2018.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
Luigi Carlo Borromeo
Luigi Carlo Borromeo a skepyî a Graffignana li 26 d' octôbe 1893 ey a morou a Pesaro li 4 di djulete 1975. C' esteut on curé itålyin k' a divnou eveke de Pesaro li 28 di decimbe 1952 disk' a s' moirt.
I fourit apriyesté e 1918. Di 1951 a 1952, il a stî aide-eveke di Lodi. I fourit pere di concile a totes les ashyinnes do Concile Vatican II,. Il esteut eto on mimbe do pårti wårdiveus Coetus Internationalis Patrum.
E 1971, il a strimé li novele pårotche di sint Charles Borromée.
Sourdants
Borromeo, Luigi Carlo Borromeo, Luigi Carlo
Catedråle Notru-Dame di Paris
Li Catedråle Notru-Dame di Paris (cathédrale Notre-Dame de Paris e francès) c' est one catedråle di culte catolike ki s' truve a Paris e France.
Li Bate (Lidje)
Li Bate a Lidje, c' esteut on cai di l' ancyin pôrt, çou k' est co bén mostré dins les graveures do 15inme sieke.
Catedråle Notru-Dame di Paris
Paris
Li Bate (Lidje)
Elle est metowe sol hintche erive di Mouze.
Istwere
Sol bate, i n aveut dinltins, des tchanteus et des fjheus d' toûs.
Asteure, c' est on martchî do dimegne.
Sargo ås grossès lepes
Li sargo ås grossès lepes u bråme roylé, c' est on pexhon foirt corant di l' Oceyan Atlantike, del sôre des bråmes di mer.
Diplodus cervinus
sparidîs
Discrijhaedje
Grossès spessès lepes; lådjes royes, a môde di zebreures, ki dischindèt do dos å vinte; creslete d' eriesses sol dirî do dos.
Vicaedje
Vike dins les rotches, inte 30 et 80 metes fond.
Pexhaedje
Al cane pexhrece, å spervî, å tchalutî.
Sourdants
Categoreye:Pexhons Categoreye:Pexhons del mer
Ian McShane
Ian David McShane, c' est on rlomé acteur di cinema inglès. Il a skepyî li 29 di setimbe 1942.
McShane, Ian
Gossoncoû
Gossoncoû u Gossoncoû-dlé-Tîlmont (e Roman Payis prononcî Gossoncou, Fr.  Gossoncourt, neyerlandès Goetsenhoven), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Tîlmont, el province do Braibant flamind.
thumb
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Flande Categoreye:Veyes et viyaedjes di Flande Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye
Ivan IV di Rûsseye
Ivan IV di Rûsseye, sipoté Ivan l' Teribe, c' esteut on tsår di Rûsseye k' a stî foirt waeraxhe. Il a distrût totes les moskêyes et tos les palås d' Kazan. Et fé des båzlikes estô.
On cåze di lu dins l' l' roman "Vera" da Lucyin Mahin
Categoreye:Rwès et impreurs Categoreye:Rûsseye
Pî-note
Ene pî-note, c' est ene note k' est stitcheye å pî d' ene pådje, e-n on live, on sincieus papî, evnd.
Li pî-note dene des racsegnes k' on n' est nén oblidjî d' lére po comprinde li mwaisse sicrijhaedje, mins ki lyi siervèt d' astoca (rahoucas syintifikes) u d' esplikêye a môde di "pondants et djondants".
1872
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Park del Serna
Li Park del Serna est on park a Djumet, al limite avou El Ronsåt ey a costé des zonignes, ki longnut l' areyoport d' Gochliye. L' intrêye est libe eyet po rén, li park est al comene.
Mape
Li principåle voye est ene blouke rshonnant a on trapeze. Mins néren, tos les tchimwins n' sont nén sol mape. I gn' a eto deus båyåds avou des canårds, insi k' ene plinne po les efants djouwer. Sacwants lapéns polnut esse ravizés. <mapframe latitude="50.450994" longitude="4.451727" zoom="16" width="413" height="539" align="center" />
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Djumet
Raiye (discramiaedje)
sploton
René Magritte
René Magritte (1898-1967) fourit-st on pondeu walon, skepyî a Lsene li 21 di nôvimbe 1898, et k' a fwait ses scoles a Tcheslet. I mora li 15 d' awousse 1967 a Schaerbeek.
thumb|Tablô d' omâdje à Magritte
Taetche di Djuda
Ene taetche di Djuda ou taetche di latons, c' est on ptit pont foirt brun ki vént sol pea des djins di blanke raece.
René Magritte
C' est onk des grands mwaisses do sorreyalisse.
L' Aisse del Culteure di Lsene a stî batijheye å no da René Magritte.
Taetche di Djuda
Sôres
Gn a troes sôres di taetches di Djuda:
René Magritte
Ouves
Il a eto dessiné po des rclames, metans po les Cigaretes Belga.
Taetche di Djuda
Médiaedje des taetches di Djudas
Les cenes di nexhance, gn a rén a fé.
Les cenes des femes ki ratindèt endè vont tote seule.
René Magritte
Ouves
Ses ouves sont bråmint wårdêyes el Muzêye d' årt modiene di Brussele et al Fondåcion Menil a Houston.
Rouwan
Rouwan (fr. Rouen), c' est one grande veye e France k' est l' mwaisse-veye del province Normandeye.
René Magritte
Hårdêye difoûtrinne
René Magritte, on ketje di Brussele ?
Taetche di Djuda
Médiaedje des taetches di Djudas
Les cenes di rayixhaedje polèt esse médieyes avou des pomådes esprès, mins on n' adierceye nén todi s' côp. Les traitmints pus radicås, c'est li touwaedje des celules å lazer u pa criyoterapeye.
Rouwan
Rouwan fout one veye el timps passé pol Roeyåme di France.
Taetche di Djuda
Médiaedje des taetches di Djudas
Categoreye:Pea Categoreye:Diermolodjeye
René Magritte
Hårdêye difoûtrinne
Magritte Magritte Magritte
Rouwan
Categoreye:Veyes di France
Sireye
Li Sireye (sovint prononcî Sîrîye), c' est on dislaxhî payis do Moyén Levant, metou sol Mîtrinne Mer.
Mwaisse veye : Damasse
Ôtès veyes : Homse, Latakié, Alep, Raqa, Dirouzour
Frontires
Ele a des frontires daegnreces avou :
Rilomés Siryins
(do vî vi tins) (come dislaxhî payis)
Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer * Categoreye:Payis Categoreye:Payis del Ligue arabe Categoreye:Moyén Levant
Paul Malherbe
Paul Malherbe, c' esteut on curé ki fjheut voltî des pretchmints e walon, foiravant po les fiesses del Walonreye a Nameur.
Badjimont
Badjimont (fr: Bagimont) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis tchampnwès, rebané avou Vresse et k’ a don passé del province do Lussimbork al province di Nameur.
Paul Malherbe
I skepia a Salzene li 7 d' octôbe 1935 et mora li 18 d' avri 2017.
Badjimont
Etimolodjeye
🇱🇰 «Badjimont»
Paul Malherbe
Vicåreye
I va esse apriyesté e 1960, ey aler pretchî l' boune parole ås roufions di l' Institut tecnike di Nameur.
Cénk ans å long, i serè vicåre vecrece.
Badjimont
Istwere
Å 13inme sieke Badjimont est on fî d' Orcîmont pol viyaedje et di Bôhan pol bwès d’ Hamintchnoe. Passe par après å Signeur Bois de Fiennes djusk’ al revolucion.
Paul Malherbe
Vicåreye
Dispu 1970, il esteut al tiesse des pårotches di Sint-Leu et d' Sint-Djan, a Nameur (veye)|Nameur]].
Il esteut foirt près des ptitès djins, et lzès rçure tos les djoûs al såle «Li vî clotchî», et sognî les cis k' avént fwin. Il aveut ossu drovou ene måjhone lomêye «li ptite bouwêye» po lzès bouwer et lzès leyî bagnî.
Badjimont
Studiaedjes da Haust
Badjimont est li seu pont sol payis tchampnwès d' Beldjike; i n' a nén stî studyî påzès inketes diyalectolodjikes da Jean Haust.
Paul Malherbe
si cnoxhance do walon
På n' cåzéve nén åjheymint walon, et maxhî bén sovint do francès avou. Mins po ses pretchmints, k' il î pinséve troes moes å long, i farfouyive dins l' Motî Linåd ou bén dins l' Franwal Denis. I cachive après les bons mots, après les ratourneures d' amon nozôtes. Mins i dmandéve a tos les côps a on waloneu del vini copler.
Badjimont
Li pwaire di Badjimont
Dijhêye foirt kinoxhowe des boeveus d’ gote, ki n’ tchictént waire a boere 3 gotes putoit k’ deus. Did la, li lomaedje pwaire di Badjimont, ki c' esteut, å cmince, on manaedje d' ene feme et deus omes.
Paul Malherbe
Sourdants
Malherbe Malherbe
Badjimont
Li pwaire di Badjimont
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Tchampnwès (lingaedje)
Tchonster
Tchonster (fr. Jehonster) u Tchanster (fr. Jehanster), c' esteut on hamtea d' Poleur, asteure onk des viyaedjes do Grand Teu.
Mårloye (Wahå)
Mårloye (la-minme, e scrijhaedje Feller, Maurlôⁿye, e F. Marloie), c' esteut on hamtea d' Wahå, ki s' a diswalpé dipus k' el viyaedje, di cåze del gåre di tchmin d' fier, croejhlåde del lene Brussele Lussimbork avou l' voye ki vént d' Lidje.
Tchonster
Etimolodjeye
I shonne ki li diterminant soeye purade li ptit no tîxhon «Guisso» ki li ptit no latén «Johannes», mins c' est åtoû di ciste ortografeye la ki les papiyåds del Mîtrinne Ådje ont riscrît li no do viyaedje. .
Mårloye (Wahå)
Sipotaedje: Baloujhes
Tchonster
Etimolodjeye
Po «ster», c' est on payis d' tienes del Hôte Årdene.
Motoit a cåze d' ene fåve do vî vî tins, li cene do Sierpint do Mani k' essinne on persounaedje lomé «Tch'han» (Djhan / Djihan).
Mårloye (Wahå)
Etimolodjeye
Li mot vént do cmon no "mårloye" sinonime di mårlire.
Tchonster
Sourdant
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Mårloye (Wahå)
Administråcion
Gn a la l' cinte di rcwerances veterinaires pol Province do Lussimbork.
Istwere
Li 21 do moes d' may 1944: les zinks des Inglès låtchnut ene rafale so on trén almand.
Revintreyes 1789-1830 (Beldjike)
Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Revintreyes Les Revintreyes, c' est on trevén istorike ki va del Binamêye Revolucion al Revintreye di 1830.
Les Revintreyes ont veyou l' passaedje del Walonreye do sistinme di l' Ancyin Redjime, a si raloyaedje al dislaxheye Beldjike, avou troes redjimes politikes diferins, deus francès (li 1ire republike et l' 1î impire) et l' holandès.
Pol Walonreye, li trevén des Revintreyes a veyou pol prumî côp e l' istwere, li rashonnaedje di tos les payis walon-cåzants, aprume les cis k' avént todi stî Principåté d' Lidje avou les cis k' avént stî Bas Payis borguignons, pu espagnols pu otrichyins.
Portant les djins fourît foirt schåyîs, inte les cis ki tnént avou les Francès, purade a pårti di Napoleyon, et les ôtes, "lweyålisses" å Prince-Eveke et ås Otrichyins (1791-1795), ås evekes catolikes (1795-1802), ås dujhances di l' Ancyin Redjime (1795-1814), pu ås Holandès (1814-1830).
Dins l' rilidjon, gn ava, metans li kesse des priyesses djureus et nén djureus.
Po les sôdårs, dins bråmint des batreyes, come li cene di Waterlô, gn aveut des Walons di tchaeke costé.
Bokets do trevéns des Revintreyes
thumb|plake di tchansons so les revintreyes
Après les revintreyes
🇱🇰 «Ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike» Al fén des Revintreyes, après l' Påye ås 24 hagnons, li Walonreye (sins sins l' province do Lussimbork, ni l' Bote di Djivet, ni l' Walonreye Prûssyinne) si rtrouve dins l' dislaxheye Beldjike.
Hårdêye difoûtrinne
Ene pådje so les revintreyes di 1790 a 1835.
Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere des Bas Payis Categoreye:Revintreyes
Ôr
L' ôr, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike Au, li limero atomike 79, et l' pwès atomike 196,9666. thumb|right| Ôr
Édouard Laurent
Édouard Laurent, c' est on scrijheu e walon ki provént d' Yache.
Ôr
Istwere
Dispu l' vî vî tins di l' omanité, les djins ont saetchî a l' ôr po ndè fé des béns precieus, adonpwis, del manoye.
Édouard Laurent
Il a skepyî li 31 di djanvî 1875 (a Yache) ey a morou li 10 di setimbe 1933 (a Nameur).
Il est rprins dins l' grosse antolodjeye Piron.
Ôr
Role ezès finances eternåcionåles
Il a stî on tins on respondant pol valixhance d' ene metowe manoye (Acoirds di Burton-Bwès, 1944). Cisse fonccion la a stî anixhilêye pa li rfus des Estats Unis di ratchter ses dolårs (1971).
Jean-Guillaume Levaux
I vna å monde a Tchårnoe li 17 di fevrî 1857. I mora a Goeschenen (e l' Swisse) li 3 d' may 1900.
Riprins dins l' Antolodjeye di Vervî.
Ouve e walon
C' est l' prumî scrijheus e walon ki rmeta e walon li live d' imådjes «Max und Moritz» da Willhelm Busch.
Di s' mestî, il esteut pere djezwite, missionaire ezès Indes levantreces (Indonezeye d' asteure).
Levaux
Ôr
Cweraedje a l' ôr
On-z a cwerou a l' ôr dins les ris di l' Årdene dispu bele ådje.
Ås Taeyes, on professeur di Lidje î a trové on trô, li trô des massoteas. C' est ene galreye, sitipêye avou des bwès, ki date di 2000 ans. On-z î a rtrové d' l' ôr, çou ki mostere ki les djins di ces trevéns la cwerént ddja après l' ôr dins les aiwes des fagnes.
Gn a co des hopeas d' cwereu d' ôr dins les troufreyes di Libin.
Reyaccions tchimikes
L' ôr si fwait magnî på mierkeure. Boutans, si vos av on termomete di vifårdjint ki si speye, ki vos vloz prinde li mierkeure so vosse mwin, et k' i djond ene bague d' ôr, cisse-ciale va esse dimagneye.
Sourdants
Or Or
Édouard Laurent
Di s' mestî, il esteut directeur do penitincî do Bork.
Ovroe (divizaedjes)
Èn ovroe di dvizaedjes, c' est on rapoûlaedje di djins d' mestî ki cåzèt so on metou sudjet, sovint foirt sipepieus.
Édouard Laurent
Ouve e walon
I s' adjixh di ptitès prôzes, k' avéndèt pacô li ptit roman (come «Manouwel»).
Laurent
Ovroe (divizaedjes)
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Aprindaedje
André Berly
Berly André Berly, c' est on fjheu d' tchansons et tchanteu e walon.
C' est purade des tchansons so des muzikes d' årmonica.
Les paroles sont purade a môde di paskeye.
Stofe
vignette|Stofe Categoreye:Mousseures * Ene sitofe, c' est on texhaedje di fis ki fwaiynut ene fene toele, bråmint po fé des mousmints.
Ene des prumirès stofes di grande cwålité, ci fourit l' soye.
Adonpwis, gn ourit des stofes di coton et di lin. Li tchene sierveut putoit a fé des grossès toeles.
Les stofes d' asteure sont pus sovint sintetikes. Ça a cmincî avou l' nilon. Ele sont prodûtes pa l' industreye testile.
André Berly
Egzimpe di tchanson da sinne
Adon, po m' fé pardoner des cmeres, faleut tolminme bén ki dj' metaxhe ene pitite rawete a m' paskeye :
Stofe
sorlon l' dessén
Les stofes polnut esse uneye, a cwåreas, a royes, a carimadjoyes.
Vindince
On vindeut les stofes å grossisse pa pakes. Gn aveut des stofes avou ene rivlinne (cozou boird) et des sinzorîs.
Li martchand di stofes les pårtixheut tot lzès mzurant a l' ône, et vos vinde ene pîce.
Po les côper, sovint, i lzès scleféve.
Joëlle Spierkel
thumb|150px|(2019) Joëlle Spierkel, c' est ene sicrijheuse e walon, sipotêye «li curieuse agaesse» (Curieûse Agasse).
Elle a skepyî a Årlon li 12 di fevrî e 1956.
Foû do walon, elle s' ocupe del nateure al province di Nameur. Et esse ene fene brutincieuse (kinoxheuse des bruts), inte di zels, li xhuflaedje des oujheas et l' fabricaedje d' apeles.
Ouve pol walon
Elle a studyî l' walon (did rén) al sicole di walon d' Nameur.
Elle a fwait on pris avou Pierre Lazard al bate «On scrijheu, on djheu» e 2011. Pu - on n' erva nén so ene djambe - avou Sonia Goossens e 2012 (prumî pris).
E 2016, elle eplaide li motlî so les plantes da Louis Marcelle, tot î radjoutant des tecses a lére.
E 2017, ele toirtcheye on live sicolrece pol plake «A tot spiyî» des Crapådes.
E 2019, ele rexhe on novea live d' imådjes: «Chandîye».
Dobe cawete -lot
Lot Li dobe cawete -icot, c' est l' aplacaedje del cawete -ot et del ristitchete -l-, ki pout esse li candjmint erîlé del cawete -ea.
Sacwants sustantifs avou l' dobe cawete -lot (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Fåvetes (haycous)
thumb|coviete Fåvetes (Fôvètes), c' est on lives d' imådjes e walon, ki tchaeke imådje va avou on haycou so les biesses.
Les tecses sont da Jean-Luc Fauconnier; les dessinaedjes da Jacques Raes.
Il a vûdî ås eplaidreyes do Bourdon e 2009.
ISBN 978-2-93036440-7
Kitaeyaedje do live
L' adrovaedje est e walon. Li scrijheu esplike çou k' c' est k' d' on haycou, et ..
On videyo avou een djin ki lét des bokets do live
Categoreye:Lives d' imådjes e walon Categoreye:Haycous e walon
Mårciene De Cartier (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Mårciene De Cartier est ene ståcion del antene d' Anderluwe (M1 eyet M2). :
Moncea-so-Sambe Molén | Mårciene De Cartier | Mårciene Providance
Yopôl III d' Beldjike
thumb|e 1934 Yopôl III d' Beldjike (on dit eto Leyopôl III), c' esteut li cwatrinme rwè des Bedjes, li fi da Albert Prumî. I skepia li 3 d' nôvimbe 1901 et mora li 25 di setimbe 1983.
Gurnî ås grins
On gurnî ås grins, c' est on bastimint k' on-z î wåde les grins.
Yopôl III d' Beldjike
Vicåreye
E 1926, i s' mareye li 4 di nôvimbe 1926 avou Astride di Suwede.
Gurnî ås grins
el Walonreye
El Walonreye (ey ôte pårt e l' Urope), c' esteut ene plaece metowe dizo l' toet. Ki, avou l' tins, a divnou ene plaece la k' on roistéve totes les viyreyes (Loukîz a gurnî di dzo l' toet).
Yopôl III d' Beldjike
Vicåreye
I va divni rwè foirt djonne (a 33 ans), al moirt (pa accidint d' alpinisse) di s' pa, Albert I d' Beldjike, li 23 d' fevrî 1934. Mins il est ddja vef l' anêye d' après, la ki s' feme mourt dins èn accidint d' oto e l' Swisse.
Gurnî ås grins
e Marok
Les gurnîs estént sovint des vraiyès fôrturesses, pask' i faleut disfinde les grins des hapeus.
Yopôl III d' Beldjike
Vicåreye
Arive li guere di 40. I cmande l' årmeye bedje, et c' est lu k' anonce li rindicion do payis, après l' campagne des 18 djoûs. Foirt critikêye des Francès Mins ci n' est nén ene påye separêye (li payis dimeure dins l' guere), come li cene ki les Francès, tant critikeus, vont siner troes samwinnes pus tård.
Gurnî ås grins
e Marok
Categoreye:Bastimints Categoreye:Grins
Yopôl III d' Beldjike
Vicåreye
I fourit cåzu metou a l' ouxh pa ene revintreye des djins del Beldjike, å coron di çou k' on loma li Kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike. Si cwita-t i l' trône tot-z abdicant li 16 di djulete 1951, ey esse replaecî pa s' fi, Bådwin I d' Beldjike.
Sourdants
Categoreye:Rwès et impreurs Categoreye:Rwès des Bedjes
Bastin (no d' famile)
Bastin, c' est li scrijhaedje corant, e l' Walonreye, do ptit no «Bastén» divnou no d' famile
Rômedene
Rômedene (prononcî Rômèdèn, F.  Romedenne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Flipveye, el province di Nameur.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Amagnî tipike
bolete di Rômedene sôre di crås stofé, li meyeu froumadje po fé les flamitches.
Batreye des sporons d' ôr
D' on costé, gn aveut les nôbes Francès, kimandés på conte d' Artwès, Robiet II. Di l' ôte, les mestîs flaminds, kimandés pa Pire De Coninck. Ces-ci fourît aidîs pa 600 cavlîs vinous del conteye di Nameur. Gn aveut eto des Almands et des Zelandès.
Les cavlîs d' après Nameur vinît bén a pont, ca les Francès avént tertos des tchvås, et les Flaminds cåzu pont.
C' est les Flaminds ki wangnît, et après l' batreye, aler ramasser les sporons des nôbes francès touwés, k' estént fwait d' ôr.
Shuvance
Li batreye des sporons d' ôr va esse metowe come li foû marcant etrevén di l' istwere del Flande. Si djoû serè tchoezi come li djoû del fiesse nåcionåle flaminde.
Les istoryins del Beldjike si vont siervi di l' aidance des Namurwès po mostrer ki les Walons et les Flaminds estént aloyîs dispu foirt lontins
Sourdants
Sporons d' ôr Categoreye:Flande Categoreye:Istwere del Beldjike
Grek (lingaedje)
Li grek, c' est on lingaedje ki vént di l' indo-uropeyin. I dmeure oficirmint cåzé el Grece ey e Chîpe.
I n' fåt nén maxhî èç lingaedje ci avou l' vî grek, k' est on cronoleke pus ancyin.
Istwere
Li grek, c' est l' lingaedje ki li rlidjon crustinne s' a spårdou avou. L' evandjîle sint Mår, li prumî a awè stî sicrît, l' ouve des Apoisses et les letes sint På ont stî scrîtes e vî grek.
Li grek a divnou foirt kinoxhou après li tcheyaedje di l'Impire Bizantin.
Djeyografeye
vignette|Mape des diyalekes do grek el [[Grece, asteure.]] Asteure, li grek est cåzé oficirmint dins deus payis, mins eto ådfoû. Metans : e l' Albaneye, k' est djondant do payis.
Diyalekes
Li grek a ossu sacwants diyalekes.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Grece Categoreye:Lingaedjes
Pierre Arcq
Pierre Arcq, c' esteut èn istoryin walon k' aveut nexhou e 1931 yet k' est revoye e 2020.
Vicance
Il aveut scrît bråmint des lives so des coins walons, inte di zels Djumet yet l' Eter-Sambe-et-Mouze. Il aveut eto d'dja scrît pol gazete walon-cåzante El Bourdon. Pindant l' dijhnêye 1980, i scrijheut po l' "Courrier Hebdomadaire du CRISP".
Breutchene
thumb On breutchene, c' est on ptit rond pwin.
On mete cobén dsu des grinnes di sezame.
mitchot
Sourdant
Categoreye:Boledjreye-påstedjreye
1871
Ôtès djins
Categoreye:Date