cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
André Lamborelle
Cårire come waloneu
Il a eto scrît sacwants ptits bokets, eplaidîs dins Singulîs, Coutcouloudjoû, Li Rantoele, Li Chwès. C' est des arimés eyet del prôze nén racontrece, sovint po pretchî pol wårdance do walon.
Il a stî eto prezinteu pol bate di tchansons et des shijhes walones po ls efants, eyet po Mamjhele Lingaedje, la k' il a ovré avou Jean-Philippe Legrand.
Il profite des fiesses ki fjhèt rviker l' tins passé, po stitchî do walon dvins. Metans, tins des rifjhaedjes di l' awousse a Lontchamp-dlé-Bastogne et a Swè.
Si a-t i metou des plakes e walon astok des viyès usteyes do Muzêye di Wene, avou Jean-Marie Lecomte, Jules Hurdebise, Jean-Marie Dehaleux, Pierre André, Léon Sépulcre, Raymont Collin, Joseph Baccus, Joseph Docquier, Willy Seffer, evnd.
Si idêye so li rfondaedje do walon
André Lamborelle n' esteut nén tchôd pol rifondaedje do walon, mins i ricnoxheut ki les rfondeus estént des djins ki cnoxhént foirt bén leu lingaedje. Si ovra-t i voltî di tenawete avou zels (Lucyin Mahin, Pablo Sarachaga).
Fosse al diele
Maxhurea
Li maxhurea, c' est ene potche dins l'potche d' aiwe. Ele est fwaite di tcherbon d' bwès ki n' a nén parvinou a s' fé totafwait. Cwand l' mer s' a rsaetchî (trevéns tercires) elle a leyî des depots ki rshonnèt a del dråxhe. C' est noer, et gn a did tot ladvins: do såvlon, des caracoles di mer, do bwès, des fetchires. Tot ça a pouri la.
André Lamborelle
Sourdants
Lamborelle Lamborelle
Jean Lechanteur
Si pådje sol waibe di l' SLLW
Hôt-Fayi
Istwere
On n' conoxhe pont d' documints divant li XI° s., adon ki Olfait payive des démes a Ståvleu. Vineut-i do pagus di Welin u d' Graide, al donåcion di 746? I n' a waire dimoré a Ståvleu, po rivni bén vite ås signeurs di Sclassin.
Côrî
Toponimeye
Categoreye:Bouxhons Categoreye:Magnåves fruts
Catåre malén
Senes clinikes
Gn a des crexhioûles ås glandes sipalreces et coxhreces. Eto, e l' Afrike bijhrece, on s' brouye sovint, å cminçmint, avou l' five ås crexhioûles.
21 di setimbe
Li 21 di setimbe, c' est li 264inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 265inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 101 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.
Hôt-Fayi
Istwere
Li 7 di måss 1791, i gn a-st ene escarmoutche eter les Otrichyins et les Patriyotes, tins d' messe. Èn obus sclate sol soû d' l' eglijhe et les Patriyotes si rtirèt so Bive. Dedja piyîs on cop dvant, li viyaedje va co l' esse après et les djins ni toutchront rén come damadje. Dizo les francès, Hôt-Fayi a erité d' Djerene, k' aveut stî discandjî avou Snaye (Wancene), conte do molén d' Tanton.
Fiesse di l' ofrixhaedje (islam)
Provnance del fiesse
C' est ene boune codujhance, mins nén on dvwer po les cis ki n' ont nén des cwårs assez.
Catåre malén
Senes clinikes
Mins les senes les pus sbarants sont sol tiesse :
Hôt-Fayi
Li signoreye di Sclassin
Sclassin (Sclassen, Esclassen, Esclassey) pôreut vni do tîxhon "sclass" û "schloss", tchestea dins l' almand modiene. Li Sclassin d' Hôt-Fayi, c' est on ptit hamtea a mitan cresse eter li Mont et Hôt-Fayi. On-z î a todi conoxhou on tchestea, minme s' i n' egzistêye pus enute, puski les francès l' ont distrût e 1554. Mins li måjhon basteye a ç' plaece la poite todi l' no d' "tchestea".
Catåre malén
Senes clinikes
Li muzea est plin d' crapes, ki rmontèt å dvins do nez (did la, li lomaedje di "catåre"). C' est del moite tchå, di cåze del grangrinne les finès pea do nez. Eto, gn a ene måle alinne ki rexhe foû do nez, k' on pout sinte deus metes lon.
Les ouys sont djondous eto. Li biesse les tént clôs. Si on lzî drouve di foice, on voet ene blantche pea so l' ouy, et des ptitès voennes ki vnèt di scwere sol blanc d' l' ouy, eviè l' boird del coirnêye.
Codjowaedje tchicter
Po-z espaitchî d' aveur deus cossounes /kt/ al fén, çou ki n' est nén prononçåve e walon, on radjoute pa drî ene mouyeye êy:
Fosse al diele
Dins les scrijhaedjes e walon
On rpoirtaedje so les fosses al diele a stî eplaidî dins l' gazete Li Chwès.
Hôt-Fayi
Li signoreye di Sclassin
Les tchesturlins, zels, ont migré å Mont, dlé Djimbe et z-î basti ene grosse cinse todi en activité. Dins on meur do manwar, si trouve ene grande pire datêye di 1593, ås åres des Lardinois de Ville, k' estént e pårteye signeurs di Sclassin et k' ont co ene ôte cinse a Masbourg.
Batracyin al cawe
Sôres di batracyin al cawe
Cawe
Codjowaedje tchicter
Les viebes ki shuvnut ci codjowaedje la, c' est :
Sacwants viebes del prumire troke k' ont l' minme rujhe avou èn infinitif k' a deus cossounes divant l' cawete -er si codjownut come "shofler", et des ôtes come wårder.
Jean Lechanteur
Sourdants et pî-notes
Lechanteur
Fosse al diele
Dins les scrijhaedjes e walon
Li vicåreye d' on djonne dieleu est racontêye dins l' roman e walon da Hinri Matterne «Al fosse al diele» (2006).
Sourdants
diele
Fiesse di l' ofrixhaedje (islam)
Djoû del fiesse
C' est l' dijhinme djoû do moes lunrece «zhou l-Hijja» (moes do perlinaedje). Sacwants payis muzulmans, et les payis nén muzulmans clawnut l' calindrî a l' avance. Adon, on sait dispu lontins ki djoû k' ça va-z esse.
Des payis k' i gn a (come li Marok) n' atakèt on novea moes ki cwand il ont veyou l' tinre lune. Adon, li date est cnoxhowe dijh djoûs d' avance. C' est sovint on djoû après les ôtes payis.
Catåre malén
Senes clinikes
Tote li boke est efouwêye. Gn a pacô des rondès schaveures dins l' fene pea del boke.
Hôt-Fayi
Li signoreye di Sclassin
Comint trouve-t on on "Mont" ås boirds del Rancene? On raconte k' al pesse di 1636, des djins ki dmorént å Mont dlé Djedene ont abandoné leus måjhons po s' vini astaler dlé Djimbe e wårdant todi l' no d' leu-z ancyin hamtea.
21 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Codjowaedje tchicter
Suddjonctif erirece
Li suddjonctif erirece si fwait tot rprindant les cawetes do Nén Durant Indicatif Erirece (passé simpe) et-z î racawer ene cawete -xhe
Condicioneu
Li condicioneu, c' est on tins ki s' fwait avou li prumire dobe cawete do futurrece, et ene djeujhinme cawete, li minme kel cene do NDIE des viebes del cénkinme troke.
21 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
19 di setimbe - 20 d' setimbe - 22 d' setimbe - 23 d' setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Catåre malén
No del malaedeye dins sacwants lingaedjes
Categoreye:maladeyes des bovrins
Codjowaedje tchicter
Kimandeu
Li cmandeu shût l' indicatif prezintrece, mins on rsaetche li cawete -S a l' atouwé.
Barbåde
Li Barbåde, c' est ene iye di l' Atlantike, å lådje do Venezouwela, kel mwaisse veye, c'est Bridgetown.
Codjowaedje tchicter
Hårdêyes difoûtrinnes
Tchicter
Barbåde
Les bateas ki fornaivièt so l' Atlantike sont tchôkîs pås vints Alizés et pås corants marins eviè ciste iye la. Metans les abagants clandestins ki volnut aler do Senegal ås Iyes Canareyes, et rater leu såme.
Fiesse di l' ofrixhaedje (islam)
Aprestaedje del fiesse
thumb|rawijheu d' coutea a l' ovraedje Dins les payis muzulmans, les martchîs ås bedots sont-st å lådje deus troes samwinnes divant l' fiesse. Tchaeke famile î va atchter on bedot. Les djins k' on do soude e sonk ont ptchî di sgoziyî on gadot. Les grossès familes, et les cis ki volnut håyner leu ritchesse touwnut ene åmaye.
Barbåde
C' est la kel batea d' rojheas Ra II di l' esploreu norvedjin Thor Heyerdahl a-st avnou e 1970. Si prumire saye avou l' Ra I, il avént arivé a sacwants km did la, et l' radea s' disminbridjî.
Tchilouba
Li tchilouba (tshiluba, chiluba), c' est on lingaedje do Congo.
Barbåde
Categoreye:Amerike
Tchilouba
E 1960, gn aveut des emissions e tchilouba a l' RTB. C' esteut "La voix de l'amitié" (Ndinga ya Kimpangi) e kicongo.
Categoreye:Congo-Kinchassa Categoreye:Lingaedjes
Fiesse di l' ofrixhaedje (islam)
Aprestaedje del fiesse
On î vind eto do tcherbon d' fåde.
Les remoleus ont mo d' l' ovraedje.
Li bedot est amoenné dins les måjhons et les efants sont fén binåjhes d' esse avou lu.
Rashonnaedje del famile
C' est l' pus grande des fiesses muzulmande. Les familes si rashonnnut e l' måjhon do pere.
Adonpwis, tote li djournêye, on magne les dispouyes (foete, cour, peumon) et l' tiesse griyeye.
On cmince a-z ataker l' tchå li londmwin. Ou adon, del shijhe po les grossès familes.
Sigozlaedje
Dins les payis muzulmans, li sgozlaedje si fwait dins les måjhons. C' est l' pere ki doet sgozler l' moton tot djhant «bismillah» (å no do Bon Diu). S' i n' sait, c' est èn ôte ome k' el fwait a s' no.
Les efants polèt prinde pårt å sgozlaedje. Paski ci-ci est loukî come on sacrifice, et nén come èn ake di bôriataedje.
Li sonk n' est nén rascodou po fé des amagnîs (contråvmint å touwaedje do pourcea e l' Walonreye).
Li moton doet esse bén splinkî dins l' munute ki shût li sgozlaedje po-z espaitchî les pitaedjes reflekes di spiter do sonf tocosté.
Dins les payis nén muzulmans, c' est å pus sovint dins les abatwers. On les pout ossu touwer direk dins les cinses aclevreces, avou des touweus k' ont des ahesses esprès. Dispu 2018, les bedots dvèt esse sitourdis divant d' esse sigozlés, e l' Walonreye ey e l' Flande, todi. Mins Brussele n’ a nén vlou vôter li lwè.
21 di setimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Fiesse di l' ofrixhaedje (islam)
Amagnîs
thumb|Famile magnant li "coisse parbolowe" li londi del fiesse
Fiesse di l' ofrixhaedje e Marok
Paralizeye å nier do keute
Categoreye:årtisyince Categoreye:maladeyes des bovrins thumb|paralizeye do nier do keute so ene vatche k' a stî lontins djus Li paralizeye å nier cubitå (u : å nier do keute), c' est ene maladeye k' arive ås pezantès biesses di cinse (vatches, tchivås) ki sont dmorêyes lontins djus, avou l' keute sipotchî a tere. C' est dins ene goidje do keute kel nier do keute passe. Les crokêyès biesses ni savnut pus lever l' pate, a cåze do manke di corant nierveus ås tchås do dvant-bresse, ki tindèt les doets. On trouve sovint des setchès plåyes di coûtchaedje å keute. On voet çoula après des operåcions ås tchvås, u après on sindrome del vatche djus u del pômagne ås vatches plinnes. Si l' nier n' a nén stî trop sipotchî, i pout ratraper si uzaedje e sacwantès samwinnes. Ôtmint, i fåt evoyî les rascråwêyès biesses a l' abatwer. Gn a waire åk po poleur médyî ces maladeyes la, mins on pout todi fé des pikeures di vitamenes B. I fåt kel biesse soeye rastampêye a tinzayeure, et ni s' coûtche nén so ene deure plaece.
Viyé-so-Lesse
categoreye:toponimeye thumb|eglijhe Viyé-so-Lesse (F. Villers-sur-Lesse), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Rotchfoirt, el province di Nameur Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Hamteas
thumb|tchapele et aite di Djamblene
Ôtès plaeces
thumb|Li Louwete
Djeyografeye
thumb|Ravel, fwait so l' ancyinne voye di tchmin d' fier Raiweye pa l' Aiwe di Lesse.
Voyes di comunicåcions
Gn a veut ene gåre di trin, la kel Rwè Albert dischindeut po-z aler a Ciergnon.
Rozea
Categoreye:plantes Les rozeas, c' est des plantes ki crexhèt dins les fagnes et tot do long des basses. Li plaece k' end a bråmint si lome ene rozire
Les rozeas siervèt a fé totès sôres di ptits bastixhaedjes. C' est l' prumî materiå k' a siervou a fé des bateas.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "rozea", alez s' vey e splitchant motî.
Bole (diyacritike)
vignette|Li Å est l' seule lete avou l' bole k' est uzêye e walon, aprume e rfondou. Li bole ou accint-bole, c' est on rond diyacritike ki s' mete so sacwantès voyales, dins des lingaedjes k' i gn a.
E walon, il egzistêye dins l' lete å.
Dins des ôtes lingaedjes, i s' mete eto so des ôtes voyales.
I gn a eto li diyacritike bole å dzo, li dmey-bole a hintche et li dmey-bole a droete, eployîs el linwince.
Categoreye:Diyacritikes
Pitante bocse amerikinne
Li pitante bocse amerikinne u kick-boxing amerikin, c' est on spôrt di toursixhaedje ki s' pratike so on rigne, tot bouxhant avou ses pîs et ses pougns.
Askepiaedje del bocse pîs et pougns
Dins les anêyes 1960, åzes Stats-Unis, c' esteut l' môde do caraté et des ôtes spôrts di toursixhaedjes (Kempo, Kung-fu, Taekwondo, Bando, evnd.). [[Image:contre_front1.jpg|thumb|[côp d' pî direk d’ arestaedje]]
Des rlomés lûteus ont fwait del reclame po leus prôpès piceures po s' bate, did la ene cåkêye di diciplines k' ont la skepyî, inte di zeles, li Bando kickboxing, li tecnike li pus rshonnante al viye Bocse birmåne.
Wavreye
Wavreye (fr: Wavreille) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rotchfoirt.
Pitante bocse amerikinne
Askepiaedje del bocse pîs et pougns
Ça stî ene idêye da Bruce Lee, li rlomé acteur di cinema, å mitan des anêyes 1970) di lûter avou des wants.
Wavreye
Origine do nom: Wavreille vint
== Wavreille vint do Flamind Wever o d'l'Allemand Weber qui vout dire tisserans. Les premis abitants d'Wavreille estaint des Germains, comme li preuve li nom do ruisseau qui c'mince au mitant do viyatge: ruisseau d'en Faule, Faula asteut li déesse dol fécondité mon les anciens Germains. ==
Pitante bocse amerikinne
Askepiaedje del bocse pîs et pougns
Adon, ci fourit l' askepiaedje do Kick-boxing amerikin ki s' a vitmint spårdou totavå, po divni onk des spôrts di toursixhaedje li pus pratiké å monde.
Grossès aiwes
thumb|Grossès aiwes a [[Ocgniye, e moes d' awousse 2008]] thumb|E Sud-Ouwess del France, e moes d' avri 2001 Les grossès aiwes u  u  (on dit eto : grandès aiwes, hôtès aiwes ou pus biesmint les aiwes), c' est cwand les aiwes des mouzes afûlèt, et enaiwer l' payis. On voet ça å rlén, u après les oraedjes d' esté, u cwand i ploût a rlaye, al såjhon des plouves dins sacwants payis.
Motlî
On djåze eto di:
Ezès payis del Mîtrinne Mer
Ezès payis del Mîtrinne Mer, gn è ra des grossès aiwes tos les 10 a 14 ans. Li tournante a ddja stî esplikêye dins l' Bibe (et dins l' Alcoran) avou l' paskeye da Djôzef vindou pa ses frés. Les 7 cråssès vatches et les 7 sipessès påtes corespondént ås termenes di plouve, la k' gn a bråmint des tchance d' aveur les hôtès aiwes.
Gn a kécfeye eto ene foû grande tournante di 7 côps 7 ans.
E Marok
Åbe ås discoirdances
Les colons bedjes riprindît ci sistinme la. Adon, c' esteut l' adjint teritoriå ki djudjive.
Grossès aiwes
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Rascråwes natureles Categoreye:Meteyo Categoreye:Aiwe
Åbe ås discoirdances
Sourdants
<References/>
Abe as discoirdances Abe as discoirdances Abe as discoirdances Abe as discoirdances
Ridaedje L/N
categoreye:sons et letes do walon Li ridaedje L/N, c'est l' passaedje dins les disfondowes, d' on son L a on son N, u årvierdimint.
Li ridaedje L N rishonne foirt å ridaedje N M
Tieuziye
Tieuziye (fr: Thieusies) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sougniye
Rozire (ecolodjeye)
Ene rozire, c' est ene plaece la k' il î crexhe des rozeas.
Ci mot la a dné sacwants nos d' plaece del Walonreye.
thumb|Rozire a Archîye
Categoreye:Ecolodjeye
Félix Rousseau
Félix Rousseau (1887-1981), c' esteut èn istwerî walon, k' a felmint rcwerou sol civlizåcion do Payis d' Moûze divant 1200.
Nåsse
Nåsse (so plaece Naus’, fr: Naast) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sougniye.
Couvén
Couvén (so plaece Couvè, F. Couvin) c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Djeyografeye
Couvén est raiwé pal Noere Aiwe.
Istwere
Couvén esteut tere di Lidje; c' end esteut minme ene des 23 Bounès Veyes del principåté.
E 1940 les almands ont basti on bunker å Broûli d' Peche, wice ki l' Estat-Madjor eyet Adolf Hitler årént vnou moenner l' ofinsive.
Charles Van Hoye
Van Hoye Charles Van Hoye, c' esteut on muzicyin namurwès k' a moussî el soce Moncrabeau e 1879 come tchivå d' coplaedje (replaeçant d'onk ki n' est nen la). I ndè va divni directeur e 1896, al moirt da Françwès Liégeois.
Kicongo
thumb|sipårdaedje do kicongo Li kicongo, c' est on lingaedje do Congo (ki s' cåze dins l' Bas-Congo) di l' Angola, et do Congo-Brazaveye.
C' esteut onk des cwate lingaedjes eployîs pa les colons bedjes, avou l' lingala, li kiswahili eyet l' tchilouba.
Asteure, c' est onk des lingaedjes oficirs del RDC.
E 1960, gn aveut des emissions e kicongo a l' RTB. C' esteut "La voix de l'amitié" (Ndinga ya Kimpangi). Onk des cåzeus, c' esteut Gilbert Renson.
Li kicongo avou des ôtes apoirts a môde di creyolijhaedje, a dné li kitouba.
No d' fijheu
categoreye:croejhete categoreye:croejhete walone Li no d' fijheu (on dit eto: no d' adjint), c' est li ci (li cene, li sacwè) ki fwait l' accion do viebe.
Kicongo
Categoreye:Congo-Kinchassa Categoreye:Congo-Braza Categoreye:Lingaedjes
No d' fijheu
E walon, li no d' fijheu est basti å pus sovint avou l' cawete -eu
Mins gn a eto des ôtès cawetes ki polèt siervi tenawete :
Araedje di lére (djournêyes)
L' araedje di lére, c' est des djournêyes, do mierkidi å dimegne, li 3inme samwinne do moes d' octôbe, fwaites po-z ecoraedjî les scolîs a lére.
No d' fijheu
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "fijheu", alez s' vey e splitchant motî.
Araedje di lére (djournêyes)
Ele sont metowes so pî pal Federåcion Walonreye-Brussele, dispu 1990.
Gn a sovint, e sacwantès plaeces, des sacwès a vey avou l' walon, come des prezintaedjes di lives al Måjhon des Walons a Tchålerwè.
Les ptits lives del coleccion « Araedje di lére »
Tos ls ans, li Federåcion Walonreye-Brussele eplaide shijh ptits lives e francès po l' Araedje di lére. Dispu 2022, i gn a eto on ptit live e lingaedje do payis, k' est insi dné viè les scoles et les bibiotekes.
Les ptits lives e lingaedje do payis :
Categoreye:Etrevéns avou do walon
Cawete -eu acawêye a on viebe
Li cawete -eu acawêye a on viebe, c' est ene vicante cawete k' on pout stitchî so (cåzu) tolminme ké viebe po fé li no d' fijheu (li ci ki fwait l' accion do viebe)
Femrin
Li femrin, c' est ene dobe rifondowe, li cawete -euse eyet li cawete -resse
Li cawete -resse si radjoute sol "bodje C" des viebes, dismetant ki -eu eyet -euse c' est sol "bodje A".
Omonimeye
Li cawete -eu a des omonimes :
Diyalectolodjeye
Li spårdaedje del cawete -eu avå les accints do walon est mostré so ene pådje tote seule.
Sacwants sustantifs avou l' cawete -eu acawêye a on viebe (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Eu
Rowe Sinte-Catrene
thumb| Ene rowe Sinte-Catrene (on dit eto ene diele), c' est ene ronde plake ki vént sol pea.
Sôres
Ça pout esse ene micôze del pea (diermifitôze), rascråwêye d' ene diele des veas. Ça fwait k' c' est ene zonôze.
Ça pout esse eto ene reyaccion del pea cwand i fwait trop froed (al bijhe), u trop setch.
Médiaedje
Li pumire sôre si médeye avou des produts sconte-micôzes.
Li deujhinme avou ene crinme u ene ôle.
Categoreye:Maladeyes del pea Categoreye:Zonôzes Categoreye:Tchampions microscopikes
Lingala
thumb|Sipårdaedje des cåzeus do lingala; e vete foncé, li banstea do lingaedje Li lingala, c' est on lingaedje do Congo-Kinchassa et do Congo-Braza.
C' esteut onk des cwate lingaedjes eployîs pa les colons bedjes, avou l' kicongo, li kiswahili eyet l' tchilouba.
E 1960, gn aveut des emissions e kicongo a l' RTB. C' esteut "La voix de l'amitié". Onk des cåzeus å posse, a pårti di 1964, c' esteut Gilbert Renson.
Egzimpes di fråzes e lingala
Molakisi à koki koloba lingala nàkélasi té (on mwaisse di scole ni pout nén djåzer lingala e scole).
Sourdant
Categoreye:Congo-Kinchassa Categoreye:Congo-Braza Categoreye:Lingaedjes
Soverdea (discramiaedje)
Rifondaedje do mot
Asteme, li mot "soverdea" a candjî di rfondaedje dins les anêyes 2000 : «såverdea» (pask' i si scrijheut voltî «sauvèrdia») a dicnou «soverdea» (pask' i vént d' "sovronde").
Bate di dvizes so li rfondaedje do mot
Almaxhe
categoreye:aiwes del Walonreye Almaxhe (so plaece Almache, e francès Halmache) c' est l' no d' on rixhea do bassin d' Lesse, ki sourdêye sol pårteye Nôr di l' ancyin ptit ban d' Bayamont, poy londje les teréns d' Nayômé, passe å molén Djenon dvant d' ariver a Graide (co on molén), pu va so Poitchrece, après awè rascodou les aiwes ki vnèt d' Bive, passe å molén d' Herbwès, k' i fwait ossu tourner, tot come li pompe a aiwe ki fournit les batchs publiks di Poitchresse.
Adonpwis, l' Almaxhe passe a Djimbe et vey agoliner li Rancene et porshû djusk' å molén d' Dåvdisse, divant di rdjonde l' aiwe di Lesse on pô pus lon.
C' est è shujhant l' Almaxhe kel ligne di tram a polou rmonter del Fåmene a l' Årdene.
Georges Michel
Michel, Georges
Georges Michel c' est on scrijheu e walon do payis d' Fosse k' a skepyî a Velinne li 30 di djulete 1928. Il a morou a Fosse li 10 di fevrî 2005.
Vincent Delire
Vincent Delire, ki s' no d' sinne, c' est "Mimile", c' est on tchanteu e walon ki dmane a Couvén.
I skepia li 6 di decimbe 1958.
Vicåreye
I wangna l' pris del meyeuse tchanson oridjinåle al Fiesse del Tchanson e walon e 2000.
I fourit l' prumî a mete so les fis des videyos di ses tchansons e walon.
thumb|Plake "Ké veye k' on vike"
I tchante bråmint so des tecses da Philippe Antoine. Ossu so des ratournaedjes da Georges Brassens et da Jacques Brel.
Di s' prumî mestî, il esteut animeu pu manaedjeu d' ene radio amateur. Il est bén cnoxhou a Couvén po-z aveur polou espaitchî li fjhaedje do pordjet d' astantche sol Noere Aiwe.
Come conseyî del comene, i s' a batou fer po k' on fwaiye li distoûnmint del veye di Couvén po les gros camions ki vnèt d' France, et ndaler so Tchålerwè.
Sitroetès plakes
Il a eplaidî troes stroetès plakes, totes pår e walon :
Alére
Michel Piette, Mimile et l' tchanson walone, fevrî 2010.
Hårdêyes difoûtrinnes
Delire Delire
Viyé-les-Hesses
Viyé-les-Hesses (la minme, e sistinme Feller: Vilé-lès-Ès’, fr: Villers-lez-Heest) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele comene des des Brouyires.
Nos di des plaeces di Viyé-les-Hesses
thumb
Istwere
Gn ava des djins d' Vilé-dlé-Hesse po-z ebaguer eviè l' Wisconsin sol difén do 19inme sieke.
Rilomés dmorants
Paul Gilles î a skepyî li 10 d' octôbe 1930.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Joseph Defrecheux
C' esteut on diccionairî lidjwès.
Il a stî bibliotekî, et vice-prezidint del SLLW.
On lyi doet: «Recueil de comparaisons populaires wallonnes» (1886) eyet “Vocabulaire des noms wallons d'animaux” (1890).
Il a-st askepyî, avou Oscar Colson eyet Georges Willame, li rvuwe "Wallonia".
C' esteut l' deujhinme fi da Nicolas Defrecheux.
Defrecheux, Joseph
Ôre di Grandmont
Di ces trevéns la, des moennes k' i gn a, come les Tchåtroûs, alént dmorer tot seus e fén fond des bwès come les ermites des prumîs tins del crustinnté.
Les Granmontîs, zels, ont cwerou ene mitan-voye : viker å mitan des bwès, mins e cminålté : magnî eshonne et s' ripoizer dins on dortwer, ossu bén po les frés moennes ki les cviers.
L' Ôre di Grandmont a kécfeye des rapoirts avou des nos d' famile del Walonreye come Grandmont et Grammont.
Sikepiaedje di l' ôre
thumb|Des stroupyîs, des coixhîs, et des prijhnîs ki djhèt des priyires sol waxhea da sint Estiene di Muret Sint Estiene di Muret aveut stî enondé tot lijhant dins l' Evandjîle li spoûle do ritche djonne ome, ki Djezus-Cri lyi aveut dit :
Å cminçmint, li Stiene a viké come èn ermite dins l' Bwès d' Muret e Limouzin (Sud-Ouwess del France). Adonpwis, gn a yeu sacwantès djins k' ont stî assaetchîs pa si egzimpe, et ki l' ont stî rtrover.
Estiene passéve sovint s' tins a scoler ses shuveus. Insi, gn è cminça a aveur ene pitite cominålté ki vikéve åtoû d' lu.
Come c' esteut on prumî mwaisse, i divna cnoxhou long et lådje, et gn ourit bråmint des djins a lyi rinde vizite et vni a scole adlé lu.
On vout k' après s' moirt, gn ourit ene peclêye di miråkes dins l' bwès d' Muret, çou ki recfoirta l' idêye ki Stiene esteut on sint ome.
Cwand sint Estienne mora, li 8 di fevrî 1124, ses dissipes fourît tchessîs evoye do Bwès d' Muret pa les Benedictins d' Ambazac. Ces-la avént dné l' djouwixhance del plaece a sint Stiene po s' veye durante, mins i n' ont nén vlou continouwer avou ses shuveus.
Ça fwait kel kiminålté s' a dvou astaler 16 km pus å Nôr, so on platea d' granite, en ene plaece lomêye Grandmont, sol pårotche di Sint-Silvesse.
Gregne
Sacwantès gregnes, k' on î rintere did padrî di plin pî sont lomêyes batires-hôt.
Ôre di Grandmont
Li régue di Grandmont
Li régue di l' Ôre di Grandmont a stî scrîte aviè 1140-1150 pa Estiene de Liciac, li 4inme priyeu, e shuvant les scolaedjes da sint Stiene di Muret. Ces-ci avént stî rapoirtés pa Hugues di Lacerta, onk di ses shuveus, li ci k' i veyeut l' pus voltî.
Gregne
Plaeces d' ene gregne
thumb|Adjinçnaedje d' ene gregne (ådvins)
Ôre di Grandmont
Li régue di Grandmont
Li régue comprind 65 årtikes, ki leu soûmint, c' est l' Evandjîle.
Gregne
Hangårs ådfoû
El walonreye, disk' ås anêyes 1950, totes les gregnes estént dins l' mwaisse bastimint del cinse. Elle estént metowes a costé do ståve, lu-minme siconte do coir di lodjisse. Li cinse esteut e mitan do viyaedje. Cwand gn aveut nén del plaece assez po ragregnî li strin u l' four, on fjheut des moyes.
Ôre di Grandmont
Li régue di Grandmont
Les Granmontîs dvént viker dins l' disseulance, en ene retrôclêye plaece. Les rlidjeus divént djuner et i n' plént nén cåzer. I n' avént nén l' droet do coûtiver l' tere, ni do tni des biesses. I n' polént nén nerén aler bouter dins ene pårotche, mins s' polént i rascoyî des pôves dins leu Måjhon.
Gregne
Hangårs ådfoû
Dins les cwårêyès cinses do Bon Payis (Hesbaye), li gregne pleut esse on bastimint a pårt. N aveut ça eto dins les tchesteas (cinse tchestrece).
Après les anêyes 1950, on a cmincî a fé des bastimints po mete li four et li strin foû do mwaisse bastimint, kécfeye minme foû do viyaedjes, dins on tchamp. Mins on n' a pus lomé ces bastimints la «gregne», mins «hangår» u «bule» (dimey cilinde di toles).
Pî-note
Categoreye:Vîs mestîs Categoreye:Bastimints Categoreye:Toponimeye
Ôre di Grandmont
Li régue di Grandmont
On "dispinseu" esteut tchoezi emey les cviers po moenner tchaeke Måjhon (k' on loméve cele). Mins ci sistinme la aléve amoenner sacwantès margayes inte les clers et les cviers.
Li Régue di l' Ôre a stî aveureye på Påpe Adriyin IV li 25 di måss 1156.
Estiene di Muret fourit canonijhî e 1189 pa l' Påpe Clemint III. Li ceremoneye si fjha-st a Grandmont, li 30 d' awousse 1189.
Li crexhance di l' Ôre
Les rwès d' France et d' Inglutere ont bén aspalé l' Ôre di Grandmont po l' fé crexhe e France. Al fén do 13inme sieke, gn aveut sol payis pus di 160 måjhons avou 1200 rlidjeus.
Cwand l' Ôre di Grandmont s' a yeu spårdou totavå, il a cmincî a rçure des dnêyes tos costés: des rintes, des démes, des teres.
E 1216, les Måjhons ont stî plaeceyes dizo l' otorité d' on Coridjeu tchoezi dins les clers. Mins les cviers n' estént nén d'acoird.
Dins on papî di 1317, li Påpe Djihan XXII rashonna les pus ptites des måjhons e 39 priyurés. Adon, li priyuré d' Grandmont divna ene abeye, ki dmana li mwaisse plaece di l' Ôre.
ezès 14inme et 15inme siekes
Ezès 14inme et 15inme sieke, l'Ôre di Grandmont va discrexhe, a cåze del Guere di Cint-z Ans e des Gueres di Rlidjon.
e 17inme sieke
E 17inme sieke, li Påpe Leyon X aveut fwait on Concordat avou li Rwè d' France. Ci-cial aveut l' droet do lomer lu-minme les abés (mwaisse d' ene abeye) et les priyeus (mwaisse d' on priyuré). Il esteut metou clair et nete sol papî ki les candidats dvént esse do minme ôre rilidjeus ki l' abeye dou çk' il estént lomés. Mins on-z a radmint yeu roisté cisse rîle la.
Ci djin la, lomêye på rwè, n' estént nén l' tchîf spirituwel des rlidjeus, mins ele toutchive ene pårt des rivnous (c' est çou k' on loméve li mense abbatiale (po les abeyes) ou mense prieurale (po les priyurés). Les rivnous d' ene abeye u d' on priyuré provnént do payaedje des messes ki les moennes dijhént po les djins.
Insi, li cominde esteut come ene taeye so les rintrêyes des ôres monastikes, k' aléve dins l' potche do rwè.
Mågré k' å 17inme sieke, Tchåle Frémon candja l' manaedjmint des Granmontîs, l' Ôre touma raddimint a rén.
Li likidaedje di l’ Ôre di Grandmont
thumb|Tchåsse Istorieye da Thomas Becket (Emay Grandmontin) C' est l' årtchiveke di Toulouse et l' eveke di Limoges k' ont stî tcherdjîs do likider l' Ôre di Grandmont. Onk des deus esteut rapoirteu divant l' Comission des Réguliers metowe so pîs pa Louwis XV e 1765.
Li likidaedje di l' Ôre a stî prononcî li 6 d' awousse 1772 på Påpe Clemint XVI, ki s' ployive insi ås ôres del Coû d' France. Li decidaedje n' a stî aveuri pa Louwis XVI k' e moes d' may 1784, a cåze kel pårlumint d' Paris aveut metou des pires el roye.
Mågré kel dierin abé d' Grandmont, Xavier Mondain de la Maison Rouge, a tot sayî po schaper l' Ôre, l' abeye a stî serêye cwand il a morou, li 11 d' avri 1787. Les dierins Grandmontins ont cwité l' abeye e moes d' djulete 1788. Les bastimints d' l' abeye ont stî distrûts al Revolucion francesse. L' Ôre di Grandmont aveut morou di s' bele moirt.
Bibliografeye
Po ndè sepe di pus so l' ôre di Grandmont, on s' pout rapoirter ås lives sicrîts e francès pa:
et e almand pa:
Live (po lére)
thumb|Live e walon [[Vera (roman)|Vera]] thumb|Afitchete-riclame po li strimaedje d' on live e walon ([[Moudes a rvinde (roman)|Moudes a rvinde]] thumb|replaidaedje ene miete ricandjî On live, c' est on moncea d' foyes di papîs avou des scrijhaedjes dissu (ey eto des desséns, des fotos), et rloyeyes po k' ele tinénxhe eshonne. (C' est nén come les gazetes, et les rvowes).
Les lives e walon sont metous so ene pådje tote seule.
Båjhî
Båjhî (la-minme, Baujî, F. Baisy-Thy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djnape, el province do Roman Payis. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Live (po lére)
Sacwants lives e walon sont prezintés par ôre alfababetike cial.
Båjhî
Rilomêyès djins
Godfrwèd d' Bouyon î a skepyî diviè 1060 (1058 u 1061).
Live (po lére)
Mwaissès dnêyes
Les lives sont fwaits pa onk u sacwants scrijheus(es), k' on lome eto oteurs (otorresse). I plèt esse eto å no d' on moenneu ki rashonne les scrijhaedjes di sacwants oteurs. Pacô c' est on rcwereu ki replaide on live dedja sôrtou la lontins. C' est l' replaideu.
Les lives sont eplaidîs pa des eplaideus (editeu u publiyeus). I polèt-z esse replaidîs onk u sacwants côps, sorlon li dmande.
I sont-st imprimés pa èn imprimeu.
On live est rascovrou pa ene coviete, sovint avou do pus spès papî. Gn a padecô ene sorcoviete. Li coviete mostere li tite do live, et l' no do scrijheu; sovint eto l' eplaideu et l' anêye.
Li coviete do drî u cou-coviete est foirt consecante. Sovint, gn a la des racsegnes pus spesses so li scrijheu et dissu l' live.
Li prumire pådje avou l' papî normå riprind sovint les minmes sacwès kel coviete. C' est l' coviete divintrinne.
Å cou del coviete divaintrin, u vizon vizu, on-z a cobén les dnêyes so les abondroets, li depot lweyå, li limero ISBN.
Divant d' ataker l' live, gn a sovint èn adrovaedje pa ene rilomêye djin ki va préjhî u prezinter li scrijheu.
Gn è pout aveur eto ene adviertance ås lijheus, la kel sicrijheu vout advierti di sacwants ponts (sovint po-z espaitchî les criticaedjes).
Al fén, gn a sovint ene tåve, k' on lome eto "kitaeyadje do live".
On pout aveur, al dierinne pådje, des racsegnes so l' imprimeu, li saetchaedje (nombe d' egzimplaires), l' anêye.
Les lives sont vindous dins les livreyes. Les vîs lives sont vindous pa des vîs-livrîs (boukinisses). Po fé li rclame des lives, gn a kécfeye des fôres ås lives.
Lives especiås
Categoreye:Imprimreye *
Diele ås veas
thumb|des dieles a on vea
Eles sont cåzêyes d' ene tchamosseure del pea, Trichophyton verrucosum, ki formagne li raecinêye des pwels.
Senes clinikes
On les voet å cmince sol tiesse et l' hatrea, disk' å warot. Des côps sol cawe et l' cawî. Mins ele polnut wangnî tot l' coir.
Al fén, les rondès plakes si rdjondnut, et on a des desséns come des mapes di djeyografeye. Dins les pus laids cas, totes les plakes sont rdjondowes, et on n' voet pus k' c' esteut des ronds, et s' brouyî d' diagnostik.
Les dieles ni fjhèt waire fraityî les biesses, mins sont laides a vey.
Médiaedje
Divant d' médyî, i fåt screper les pelakes avou on ptit baston, disk' å sonk, pus stinde li produt, sol plake, et eto so l' orire del plake, ca c' est låvå kel vicante tchamosseure est metowe, po ndaler pus lon sol coir. I fåt todi mete des wants !
No del maladeye dins des ôtes lingaedjes
Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Zonôzes Categoreye:Tchampions microscopikes
Hårkea
On hårkea (on dit eto : gorea, lamea, coube), c' est on travayî bwès, on bon mete long, k' on poite so les spales, dizo l' hanete, et k' gn a deus saeyeas u deus djusses ki pindèt après, so les deus costés do poirteu (del poirteuse).
Li poirtaedje di saeyeas pindant padvant et padrî l' poirteu(se) si fwait avou ene coube (bråmint pus longue ki l' hårkea).
Uzaedjes
On l' eployive po nd aler moenner l' laecea al laitreye, u po aler cweru ene voye d' aiwe (deus saeyeas d' aiwe) al fontinne.
L' usteye esteut vindowe dins tos les gros botikes di viyaedje.
Istwere
Li hårkea esteut bén cnoxhou divinltins, come mwaisse sistinme di poirtaedje po les vindeuses di lacea.
Il a disparexhou cand on-z a yeu ptchî les ptitès tcheretes et les djusses ki cloyént, po poiter l' laecea al laitreye (di 1930 a 1950).
e walon
Å 20inme sieke, li mot «hårkea» (hårkê, hârkê) esteut eployî so tot l' payis d' Lidje, avou Hu et les viyaedjes djondant del province di Nameur.
Li mot «gorea» esteut d' uzaedje sol walon do Mitan (goria) ey el Basse Årdene, (gorê).
A pårti d' Åjhô viè l' walon do Coûtchant, c' esteut l' mot «coube» k' esteut l' pus cnoxhou.
e francès
Li mot francès n' est nén dins les motîs corants.
Louwis Rmåke, k' a studyî les lomaedjes e walon, li houke «porte-seaux». C' est ç' mot la k' i gn a dins l' l' Motî d' Cînè et l' ci d' Bastogne.
Les botikîs k' el divént cmander ås comis-voyaedjeus ki cåzént francès, djåzént sovint di "palange", mins ci mot la s' rapoite a ene longue pîce di bwès k' on poite di padvant a padrî, so ene sipale.
Jean Wisimus, dins l' motî d' Vervî, ratoûne "hårkê" pa "gorges". C' est ç' mot å singulî (gorge) ki Simon Stasse riprind dins s' motî, avou «joug».
Philippe Maudoux, dins ene des dierinnès rexhowes di Walo + gazete, li loma «jouguet».
Li hårkea dins les belès letes e walon
Li mot a stî cnoxhou lon et lådje a cåze d' een tchansou da Georges Ista, so ene muzike da Pierre an Damme.
Les paroles sont so l' Aberteke.
Alére
L. Remacle, Le nom du porte-seaux en Wallonie
Christian Quinet
thumb|(e 2017) Christian Quinet, c' est on scrijheu e walipicård del Lovire. Il î a skepyî e 1950.
I scrît purade des powinmes, eplaidîs dins l' Moxhon d' Ônea.
Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Ouve pol walon
Il a stî lontins prezidint des Scrijheus do Cinte (disk' e 2015).
E 1998, i rascod li pris des belès-letes do Hinnot (po ene ramexhnêye d' arimés lomêye "come do såbe inte mes doets"). vignette
E 2012, i nd eplaide ene ôte schôtlêye, sol guere di 40, ki l' tite, c' est «Rezistance».
Quinet Quinet Categoreye:Aschates walon-picård
Rozea (toponimeye)
On rtrouve les mots rozea, rozire et leus parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
On trouve ossu les mots foirt dilé djonkea et lexhe.
C' est totès frexhès plaeces.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "rozea", "rozire", djonkea et lexhe.
900.000 Walons (emission)
Istwere
Elle a cmincî diviè 1965. Elle a continouwé dizo l' redjime di "VivaCité" (2005).
Elle a djoké avou l' cloyaedje des studios di l' RTBF a Nameur, e.
Sacwants cåzeus å posse dins l' emission
Sacwants adjinçneus d' l' emission et cåzeus å posse :
Sovnances di l' emission e-n imådjes
Categoreye:Radio Categoreye:Emissions e walon
Pômagne al vatche plinne
Categoreye:maladeyes des bovrins thumb|vatche plinne k' a yeu fwin, djus Li pômagne al vatche plinne, c' est ene maladeye la kel vatche est djus, pask' ele n' a nén bén stî sogneye tins del deujhinme mitan del plinnisté. Li minme maladeye si pout eto vey al minme såjhon so des vatches bounès dneuses et må sogneyes, k' ont velé did deus troes moes.
Minêyolodjince
On trouve li maladeye dins les pôvès payis, tins des setchresses, u tins del såjhon la k' les biesses sont riståvlêyes, u paxhèt so des foû-waideyès pasteures. Ele si rescontere eto el Walonreye dins les biesses k' on wåde ås tchamps après l' tossint, et k' on n' elzî dene ki do mwais four u do fayé essilaedje.
Housse
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Pômagne al vatche plinne
Senes clinikes
Li biesse n' a pus kel pea so les oxheas. On pout vey çoula sol dos, sol bresse, so li spale. Li timperateure do coir est sovint basse (37,5 a 38,5 °C). Mins li vatche a co boun apetit pol råcion k' on lyi dene on côp k' elle est a tere. Çou ki fwait dire des côps a l' acleveu ki ç' n' est nén del pômagne. Li vatche pout co tni so ses pates cwand on l' rastampe, les prumîs djoûs. Mins, si ele dimane djus, minme tot magnant, gn årè des complicåcion dins les musses et les niers, et ele ni pôrè pus måy si rilever. thumb|fondaedje des musses do dos
Médiaedje
Les vatches malådes polnut aveur après des ôtès maladeyes, come li paralizeye å nier cubitå (pask' il a stî spotchî cwand l' vatche esteut djus), u des shofla e cour (paski les tchås do cour lu-minme ont fondou).
Li médiaedje ni s' pout fé k' tot rafôrant l' biesse comifåt, mins tot doûçmint, po n' nén aveur on bôraedje del panse. Å tot cminçmint, on pout dner des produts ki passèt direk dins l' tournante di Krebs come l' alcol ki n' a k' deus atômes di carbone (etoner del gote u do vén), u del glicerine k' end a k' 3. On pout aidî avou del vitamene B12.
Godfrwè d' Bouyon
thumb|150px|coviete d' on live so Godfrwè d' Bouyon thumb|150px|coviete d' èn ôte live so Godfrwè d' Bouyon Godfrwè d' Bouyon åreut skepyî a Båjhî el Dutcheye do Braibant diviè 1058. Il a morou a Djeruzalem li 18 di djulete 1100.
Pômagne al vatche plinne
Espaitchance
L' espaitchance del maladeye, c' est di bén mostrer ås djins k' i n' divèt nén tni dipus d' vatches k' i n' ont d' fôraedje et d' alimints po passer l' ivier, u les moes d' setchresse k' on pout prevey. Li vatche avanceye plinne (3 dierins moes) doet aveur ene nouriteure come ene vatche ki dene 3, 6 et 9 lites di laecea. Ele doet fabriker tos les organes do vea, et, si ele n' a nén les blandoûs et l' enerdjeye assez, ele les prind so ses prôpes tchås.
Godfrwè d' Bouyon
I fourit duk di Bouyon dispu 1076, et duk del Basse Lorinne dispu 1087.
Pômagne al vatche plinne
Rishonnances avou l' pômagne ås berbis et ås gades plinnes
Li touma del vatche avanceye plinne k' a fwin rishonne al tocsemeye des berbis plinnes, mins sovint, les vaches magnnut cwand on les rsogne comifåt, et les berbis nén, pask' ele sont-st epweznêyes pa les coirs cetonikes. Dins l' minme sitouwåcion d' pômagne, les gades vont sovint fordjeter po schaper leu veye, purade ki wårder leu gadot.
Georges Willame
Georges Willame a skepyî li 9 di djulete 1863; il a morou li 10 di fevrî 1917.
Godfrwè d' Bouyon
C' esteut onk des moenneus del prumire croejhåde. Cwand les croejhîs ont yeu prins Djeruzalem e 1099, on lyi vola dner l' tite di Rwè d' Djeruzalem. Mins i vola k' on deye djusse : "disfindeu do Sint-Sepule".
Georges Willame
C' esteut on scrijheu e walon, ki sinéve cobén dizo les nos d' pene di «Stoisy» et «Gamin».
Godfrwè d' Bouyon
Sacwants lives sicrîts pa des Walons
Categoreye:Dutcheye di Bouyon Categoreye:Djins des croejhådes
Georges Willame
Riprins dins l' grosse antolodjeye Piron.
Il a eto scrît e francès et fé des rcwerances so l' Istwere.
Di s' mestî, i fourit hôt fonccionaire a Brussele å ministere di l' Interieur. Låvå, il aida a askepyî des pris do govienmint po les scrijhaedjes e walon.
Ouve pol walon
I fourit askepieu del gazete «L' Aclot», k' a parexhou di 1888 a 1890 et ki studyive li walon eyet l' foclore di Nivele.
Il amonta eto, avou Oscar Colson eyet Joseph Defrecheux li rvuwe "Wallonia".
I scrijheut purade des contes: ene pitite vintinne, bråmint eplaidîs dins "L' Aclot". On lyi doet co ene pîce di teyåte, "li rôze da Sinte Ernele", tuzêye a pårti d' on floriconte do payis d' Nivele.
Mins il a stî cnoxhou come fijheu d' belès-letes e walon, purade pa l' eplaidaedje après s' moirt, pa Jean Guillaume, d' ene vintinne di ses xhilteas ki n' avént nén stî rashonnés dvant, dizo l' tite «Sonnets, édition critique».
Sourdant
Willame, Georges
Cabutacêyes
Les cabutacêyes u plantes cabutreces u croejhrecires, c' est les plantes del famile do cabu.
Maladeyes des cabutacêyes
plocon des cabutacêyes
Lîssin (viyaedje)
Lîssin (fr: Lincent, nl: Lijsem), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, k' a divnou intité.
Sipotaedje des djins : les Fordinîs (mot walon sorcoinrece), ricomprins les Forguinîs (a vey avou l' ovraedje di fjhaedje di for å pwin, avou do tawea).
thumb|Li Rond Pont des Forguinîs (u Fordinîs ?)
Prono pårtixhrê
Categoreye:Croejhete walone Li prono pårtixhrê, c' est on prono coplemint, ki replaece ene pårteye d' ene sacwè.
Lîssin (viyaedje)
Ôtès plaeces
thumb|Plake del rowe do Piroe
Prono pårtixhrê
E rfondou walon, gn a deus pronos pårtixhrês, afeye discandjåves :
Lîssin (viyaedje)
Istwere
Li dominne di Lîssin fourit dné å tchapite Sint Bietmé a Lidje e 12inme sieke. On-z î cåzéve li flamind disk' å 15inme sieke; a ç' moumint la, gn a yeu tot d' on côp on dispeupmint (62 måjhons e 1437, 21 e 1485), et c' est des familes walones k' el vinît rpeupler. E l' ancyin redjime, Lîssin esteut dins l' dutcheye del Braibant, kimandêye på drossåd d' Djodogne.
Prono pårtixhrê
Li prono pårtixhrê s' eploye po les sacwès ki polnut prinde on pårtixhant årtike.
Lîssin (viyaedje)
Agricoûteure
Grossès cinses di culteure, avou bråmint del betråle a souke; on-z a saetchî al blanke pire dispu l' 18inme sieke disk' å 20inme sieke.
Prono pårtixhrê
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "pårtixhrê", alez s' vey e splitchant motî.
Welkenrote (viyaedje)
Lingaedje do payis : ripouwaryin
Prono pårtixhrê
Divant l' viebe
Divant l' viebe (a cåzu tos les tins d' codjowaedje, apus kel kimandeu), les pronos "è" et "endè" sont discandjåves s' i sont metous inte deus cossounes :
Dodobe mot
On dodobe mot, c' est on mot la k' on rdobele li prumire sillabe. End a bråmint e walon. Les dodobes mots provnèt sovint do motlî d' efant. Des ôtes côps, il ont ene rafoircixhante idêye, mais sovint fotante. Les dodobes mots rishonnnut å rafoircixhant repetaedje d' on mot. On dodobe mot n' est nén l' minme k' ene ridoblete, la kel minme mot est repeté, mins dins deus lingaedjes diferints, u dins deus liveas d' evolucion diferins do minme lingaedje.
Etimolodjeye francike
Francike Francike Les mots d' etimolodjeye francike, c' est des mots ki provnèt do vî francike. End a e walon, ey eto e francès.
Dodobe mot
Dodobes mots come pitits nos
Foirt corant dins les ptits nos:
Welkenrote
Welkenrote, e ripouwaryin Wälekete (F. Welkenraedt), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Welkenrote (viyaedje)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Dodobe mot
Dodobes mots come pitits nos
Categoreye:Lingaedje walon Categoreye:Motyince
Lîssin (viyaedje)
Industreyes
thumb|li viye eglijhe di Lîssin Gn aveut ene rilomêye cårire di tawea, el plaece k' on dit "al Pirreye". Li viye eglijhe di Lîssin est basteye avou ces pires la. On bår la k' on taeyive li pire, a stî serêye e 1945. Li tawire esteut manaedjeye del famile Vanhoven.
Welkenrote (viyaedje)
Economeye
Cazere di l' årmêye bedje.
Welkenrote
C' est ene comene ås åjhminces linwistikes.
Welkenrote (viyaedje)
Sourdants
<References/>
A des håyes
thumb|li fleur L' a des håyes, c' est ene plante ki crexhe voltî dins les håyes ki les foyes, cafougneyes, nodèt come des as.
Alliaria petiolata (davance : Sisymbrium alliaria, Alliaria officinalis).
cabutreces
Crexhaedje
I florixh avou des blankès fleurs e moes d' may el Walonreye.
Categoreye:plantes
Welkenrote
Lingaedje do payis : ripouwaryin.
Ban d' Welkenrote:
Sourdants
<References/>
Lîssin (viyaedje)
Amuzmints
Dicåces : A Påke, c' esteut l' dicåce al Valêye et al Fiesse-Diu, c' esteut al Brouwire.
Istwere des lingaedjes
Dins l' vî vî tins, li flamind, mins l' walon dispu l' 16inme_sieke.
Accint walon d' Lîssin
Lîssin est metou a tchvå sol Payis d' Nameur eyet l' Payis d' Lidje, mins gn a bråmint dpus d' piceures di Nameur ki d' Lidje.
Etimolodjeye francike
Dins les mots walons d' etimolodjeye francike, gn a bråmint des sacwès a vey avou l' guere (hepe, hatche, evnd.). Paski pocwè ? Paski ces mots la ont stî amoennés pa les Francs, k' ont-st evayi l' Gåle, et-z î dmorer lontins. Dj' ô bén, disk' a Tchårlumagne ki djåzéve co vî francike.
Å pus sovint, les bodjes etimolodjikes do vî francike sont erî-rfwaits.