cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Corante aiwe
Pî-note
* Categoreye:Aiwes
Djeus olimpikes d' esté di 1912
Les djeus olimpikes d' esté di 1912, c' est les cénkinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Stocom e 1912.
On louke les djeus di Stocom come les prumîs djeus prôpes et foirt bén organijhîs. Les cink continints sont la, avou 28 ekipes, deus 1540 atletes, inte di zels, 57 femes. Claire Gutt fourit l' prumire feme bedje a-z aveur cori ås djeus.
Dins li 5.000 metes, li Francès Bouin et li Finlandès Kolchminen vont moenner on trin d' infier. Les Inglès, les Amerikins et tos les ôtes sont låtchîs. Foirt å foirt, les deus omes ni s' rindèt nén onk po l' onte et après on sprine teribe moenné på Francès, c' est li Finlandès ki wangne d' ene pwetrene. Li rcôrd di 14 munutes 36 sigondes 3/5 ni serè rbatou k' e 1922 pa Nurmi, dijh ans pus tård.
Cwarzaedje
Cwarzaedje
Pîce di dzo d' moussemints po sotnu (odobén mète è valeûr) l' pwètrène dès feumes. S'lome afîye "saetch à tètes". thumb|Båxhèle ki n'a nén dandjî d'on "saetch à tètes
Djeus olimpikes d' esté di 1912
Sourdants
<References/>
Djeus 1912
Blankenberge
Blankenberge ([FR] Blankeberghe ; [NL] Blankenberge; [VLS] Blanknberge), est ene veye di Flande coûtchantrece, sol coûtchant del Mer do Nôr.
Philippe Gilbert
Philippe Gilbert, k' a skepyî a Vervî li 5 di djulete 1982, c' est on rlomé coreu ciclisse.
Cårire
I cmince a wangnî des ptitès coûsses e 2005. I finixh 6inme do Milan-San Remo.
I wangne li circût Het Volk e 2006.
...
Tchampion d' Beldjike e 2016.
Prumî do Toû des Flandes et di l' Amstel Gold Race e 2017.
Alére
Jean Goffart, El rwè des Flandes, 82, esté 2017.
Gilbert Categoreye:Rilomés coreus a velo
Påye do Bon Vénrdi
Li Påye do Bon Vénrdi ([EN] Good Friday Agreement), ç' est èn acoird etur l' Irlande yet l' Rweyåme-Uni po mete fén al afrontaedje e Bijhe-Irlande k' aveut duré pindant 29 ans : 1969-1998.
Spirou (biesse)
On spirou (on dit eto : on skiron), c’ est ene biesse ås tetes del sôre des rawiants.
Sciurus vulgaris
Mins gn a eto des ôtes sôres di spirous.
Milan-San Remo
Ele si court el Bijhe di l' Itåleye, inte Milan eyet San Remo.
Sacwants wangnants
Categoreye:Coûsses a velo
Spirou (biesse)
Discrijhaedje
Il a ene rossete coleur, avou on blanc vinte.
Il a ene grosse poyowe cawe.
Vicaedje
I vike dins les åbes, et-z î griper tot stitchant ses awiyantès grawes divins l' eschoice. Et potchî mo adjetmint d’ ene coxhe so l’ ôte, tantea k' on n' direut k' i vole.
I magne des glands, des noejhetes, des djaeyes; mins eto des mosseas ki vnèt so les åbes, des botons d' foyes ou d' fleur, des tchampions.
Mopliyaedje
Les boscheteas (djonnes di skiron) sont ni-fuyants.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Rawiants
Roman Payis (discramiaedje)
thumb|mot walon a môde di vî scrijha
Pexhon-cingue
Li pexhon-cingue u såbrene, c' est on pexhon del mer, longou et plat come ene cingue, sovint on gros mete long.
Tchapon
On tchapon, c' est on cok k' a stî tchapné et aclevé dipus d' 5 moes.
Tecnike
C' est ene tecnike nén si åjheye di ça, paski, les oujheas, leus tiesticures sont metous dins l' vinte.
Istwere
Å djoû d' ouy, on trouve co des tchapons el France, nén si åjheymint el Walonreye.
E 19inme sieke, end aveut tocosté. Inte di zels, li tchapon d' Hesbaye, 8 moes vî, k' esteut rosti dins do lård.
Motlî
Tchapner, c' est ameder on cok po ndè fé on tchapon: li tchapnaedje si fwait avou ene picete especiåle.
On ptit tchapon (5-6 moes) si lome on tchapnet.
On cût les tchapons dins ene grosse mårmite k' on loméve ene tchapnire.
Aclevaedje
On les tchapnêye a 4 moes, tot les discrestant e minme tins.
Pexhon-cingue
Trichiurus lepturus.
Discrijhaedje
Vicants, i sont d' on rlujhant bleu, mins après pexhaedje, i divnèt gris-årdjint.
Tchapon
Cwalité d' coujhene
Li tchå est bråmint pus tinre ki l' cene des polets. Et ça a dipus d' gosse. I n' a pont d' coûtche di cråxhe, mins ene tchå avou des ponts d' cråxhe.
Pexhon-cingue
Discrijhaedje
Il ont ene grande gueuye avou come cwate crombès brokes, sol mashale do dzeu, djusse divant. Et et cwate sifwaits, mins pus ptits dints djusse padzo, sol babetch. Mins ci-ci est bråmint pus long, et co poirter des dints padvants ces brokes la.
Les naivurons dzeutrins corèt so tote li longueur do coir.
Tchapon
Cwalité d' coujhene
Ça costêye 12 uros do kilo vudî (el France, e 2009).
Pexhon-cingue
Discrijhaedje
Les pus longs djourmåy pexhîs estént 2 metes longs; les pus gros pezént 5 kilos; les pus vîs avént 15 ans.
Vicaedje
Come si gueuye el mostere mo bén, c' est des pexhons magneus d' tchå.
Sipårdaedje
On è trove so les boirds des mers et oceyans tchôds et mitan froeds, totavå l' monde, disk' a 350 metes fond.
So l' Atlantike levantrece, i vike del Nonne di l' Inglutere disca l' Nonne-Afrike, ey eto e l' Mîtrinne Mer. Sabaye s' i rmonte pacô disca l' Mer do Nôr?
Les pexhons-cingues rimontnut cobén dins les egoleures des mouzes.
Come amagnî
On l' sieve e-n on grand boket, oubén côpé a ptitès trintches, cût u fornelés, u co coujhné a môde di souchi.
Sourdants
Categoreye:Pexhons d' mer Categoreye:Raspepyîs årtikes
Préle
Préle (F. Presles), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané des ôtes viyaedje po fé l' novele comene d' Åjhô-Préle, el Province do Hinnot.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
On-z a lontins brutyî ki l' batreye da Djule Cezår siconte des Nervyins s' aveut passé a Préle (çou k' a stî disdit diviè 1940). Mins asteure, on tuze ki c' esteut purade el France. Loukîz : Batreye di Sambe
Chinwès (lingaedje)
Li chinwès (汉语/漢語, pinyin: "hànyǔ"; 华语/華語, "huáyǔ"; ou po li scrît lingaedje, 中文, "zhōngwén") pout esse riwaitî soeye-t i come on lingaedje, soeye-t i come ene famile di lingaedjes aparintés. Li kesse di saveur si les diferinnès cognes do chinwès sont des pårlers (diyalekes) ou des lingaedjes toûne sovint å discutaedje politike.
Avou l' tibetin eyet li birman, li chinwès e-st ene des deus brantches del famile des lingaedjes sino-tibetins.
Mwaissès piceures
Ene djin so cénk sol daegn, di pus d' on miyård, cåze on pårler del famile do chinwès. E 2007, 86 å cint des djins el Chine cåzrént chinwès (ou onk di ses pårlers) come prumî lingaedje. I gn åreut 53 å cint des Chinwès ki sårént li putonghua ou l' mandarin, çou ki fwait a pô près 700 miyons d' djins. Li mandarin sereut, do côp, li lingaedje li pus djåzé sol daegn.
Les pårlers chinwès polèt esse foirt diferins d' onk l' ôte, minme s' il ont tertos des cmonès piceures (metans les tons eyet waire di morfolodjeye). D' on rcweraedje a l' ôte, sorlon l' manire di relire, on conte inte shijh eyet doze grands eshonnas d' pårlers chinwès. Li pus consecant est li mandarin, mins i gn a eto, metans, li wu (aviè 90 miyons d' djins), li min (aviè 70 miyons) eyet li cantonès (aviè 70 miyons). Li pus sovint, les cåzeus d' ces lingaedjes la ni s' copurdèt nén onk l' ôte.
Li soûmint do rfondou chinwès (putonghua/guoyu) est l' pårler mandarin d' après Beijing, li mwaisse veye. Li chinwès est l' lingaedje oficir del Republike populåre del Chine eyet del Republike del Chine (Taiwan). Il est oficir eto a Singapour, tot come ås Nåcions Uneyes.
Les goviernumints di Beijing come di Taiwan volèt kel rifondou chinwès sieve di cmon lingaedje pattavå l' payis. C' est ç' pårler la k' e-st eployî påzès siervices do goviernumint, å posse eyet dins les scoles.
Bråmint des Chinwès savèt dvizer ene, deus ou troes sôres di chinwès a costé do rfondou chinwès. Les cåzeus les maxhèt sovint.
Dire ki les diferinnès sôres di chinwès sont des "lingaedjes" a mete sol minme pî, pus rade ki des pårlers d' on seu lingaedje, ça pout esse må veyou des nåcionalisses, ki rcrindèt k' on n' saye di discopecî l' payis (aprume cwand c' est k' on dvize insi a Taiwan).
A costé do sintumint nacionalisse, come tos les pårlers chinwès si scrijhèt (cåzumint) del minme façon, ça refoice l' idêye ki tos ces cåzaedjes la ni fjhèt k' on seul lingaedje, rexhou d' ene seule et grande tuzance ki rmonte a des cints et des cints ans. Li scrijhaedje si lome "zhongwen" (中文), eyet l' cåzaedje "hanyu" (汉语, "cåzaedje des Hans". Come i gn a nole cawete do pluriel e chiwnès, on pôreut ttossi bén comprinde "cåzaedjes des Hans").
Li scrît lingaedje
Les prumis scrijhaedjes chinwès rimontèt foirt lon: di meye a meye cwate cints ans dvant Dj-C. On lome "chinwès classike" li scrît lingaedje k' on voet aparexhe dins les belès letes å Trevint do prétins eyet d' l' ahan (8e siékes divant Dj-C, 古文, "gǔwén", "vî scrijhaedje"), ki florixh po do bon do Trevint des Hans (di 206 divant Dj-C a 220 après Dj-C) ey esse eployî disk' a li dfén des anêyes 1800 et des (文言文, "wényánwén", "sicrijhaedje des belès letes"). So ç' tins la, come di djusse, les cåzaedjes ont candjî eyet racandjî, mins li scrît lingaedje waire. C' est aprume dispoy les anêyes 1920 ki les scrijheus eployèt voltî on scrît lingaedje pus près del façon d' cåzer li mandarin (li báihuà 白話/白话).
Li scrijhaedje
I gn a afeye, d' on pårler a l' ôte, des mots diferins, basti avou des bodjes diferins. Dins ces cas la, i gn a des caracteres prôpes ås pårlers k' eployèt ces mots la (padecôps, il egzistèt ôte påt eto mins sont veyou come vîs ou disrîlés, evnd.).
Tchaeke caractere est metou po on croejhion et po ene sillabe.
I provnèt di yeroglifes ki polèt:
Divins les motîs, les caracteres sont rindjîs sorlon 214 bodjes ou clés (ki dnèt ene idêye do sins).
Les caracteres si scrijhèt, pol djoû d' oûy, pol moens di deus façons: li vîye môde e-st eployeye a Hong Kong, Taiwan eyet Macau; eyet l' môde simplifieye, ki s' sicrît pus åjheymint eyet pus rade, metowe èn alaedje e 1954 el Republike populåre, po waitî k' ça soeye pus åjheye po tolmonde aprinde a scrire.
Dins on gros motî chinwès, i pout gn awè houte di 40000 caracteres. Inte di zels, 30000 ni s' eployèt pus waire. On Chinwès k' a fini ses scoles sét ricnoxhe aviè 6000 a 7000 caracteres. Avou 3000, on sét lére li gazete. Li goviernumint del Republike populåre vout k' 2000, c' est assez po dire k' ene sakî "sét lére".
Transcrijhaedje
"Romanijhî" on lingaedje vout dire k' on l' sicrît avou l' åbécé latén, adon k' i n' l' est nén d' acostumance. I gn a yeu sacwantès såye po scrîre li chinwès insi, estô d' eployî des caracteres.
Pol djoû d' ouy, on-z eploye aprume li hanyu pinyin (漢語拼音/汉语拼音) ou, po fé pus court, "pinyin", enondé l' an 1956 pal Republike populåre. C' est di cisse façon la di scrire k' on s' sieve, tot tchamps tot payis, po-z aprinde li chinwès ådjourdu.
Li sistinme da Wade-Giles a stî edvinté e 1859. Il a stî eployî aprume dins les payis inglès-cåzants.
Pouxhance do chinwès
Des lingaedjes ki n' sont nén del minme famile ont stî foirt tournés på chinwès, metans li djaponès, li vietnamyin eyet li corêyin. Eco ådjourdu, i gn a des caracteres chinwès dins li scrijhaedje do djaponès eyet do corêyin (pus si tant).
Beacôp des mots d' chinwès ont stî rprins dins tos les lingaedjes des payis vijhéns: e corêyin, metans, li mitan des mots provénreut do chinwès, eyet 10 å cint e filipin.
Tcherpinte do chinwès
Po fé court, on pout dire k' i gn a moens di sons e chinwès d' enute k' e chinwès did dinltins, aprume e mandarin. I gn a "waire" di sillabes possibes e lingaedje. Do côp, li chinwès a-st avou bråmint des mots ki s' prononcént del minme façon et, di monosillabike (1 sillabe = 1 mot = 1 croejhion = 1 caractere), li lingaedje a divnou polisillabike (1 mot = 2 sillabes (li pus sovint) ou d' pus = 2 caracteres ou d' pus).
Come i gn a waire di sillabes, i gn a, do côp, beacôp des omofones. Metans, "jī" pout voleur dire:
Li chinwès e-st on lingaedje a tons. D' on pårler a l' ôte, eyet a l' asulon del façon d' conter, i gn a di 3 a 10 tons. Li mandarin end a 4 (eyet on ton "neute"). Par egzimpe, li sillabe "ma":
D' èn ôte costé, i gn a tot plin des spitrons po dire kimint k' ene sacwè a stî fwait ou çou kel cåzeu e pinse, metans: "le" 了, "hai" 还, "yijing" 已经, evnd.
Li chinwès e-st on lingaedje SVO (sudjet - viebe - obdjet). On bastixh sovint les fråzes tot metant on tinme al tiesse eyet, après, çou k' i gn a a dire dissu.
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Chine
Arthur Grêde
Arthur Grêde, c' esteut on scrijheu e walon ki provneut d' Perwé
Il estot del soce des Romans Scrijheus.
Di s' mestî, il esteut imprimeu.
Ouve pol walon
Il esteut onk des mimbes askepieus del Coirporåcion des Romans Scrijheus. C' est lu ki sene li prezintaedje del soce dins les Cayés walons 9/1970 p. 165-197.
Il est l' oteur d' on motî, li Motî d' Perwé.
graide
Facteur
On facteur, ene factoresse (davance : on messaedjî), c' est ene djin ki fwait l' toû des måjhons po-z apoirter des letes u des colis, et motoit fé des ôtès bouyes (payî les pinsions, metans, divinltins).
Sicrijheus e walon k' estént facteurs
Categoreye:Mestîs Categoreye:Atôtchance
Cli-Fi
Cli-Fi est on noûmot inglès ki s' base so Sci-Fi ([EN] Science-Fiction ; [WA] Imådjiné-syince). Cli-Fi vout dire, en fwait, Climate-Fiction ([WA] Imådjiné-climat). On Cli-Fi raconte ene istwere k' i s' passe dins l' avni u les climatikes candjmints sont rola come principåle tchôze, al plaece del syince.
Robert André
Di s' mestî, il esteut curé.
Andre
Aburtale
Ene aburtale, c' est ene binde di stofe, di cur ou d' elastike ki passe ådzeu del sipale po tni on mousmint (marone, cotrê, cote)
Categoreye:Mousseures
Pårlumint del Walonreye (Institucion)
Li Pårlumint del Walonreye (fr.  Parlement de Wallonie), oubén Pårlumint walon (fr.  Parlement wallon), c' est l' institucion pårlumintrece del Walonreye.
Ès bastimint, ki s' lome «Ospice Sint-Djîle», si trouve å Nameur. Il est metou divant l' Elizete. Li Pårlumint walon a skepyî e 1980, tins del deujhinme erfôme di l' Estat bedje.
2004-2009
Nosse pårlumint walon si copôze di 75 pårlumintîs, lomés po 5 ans. Gn a 7 del Walone Braibant, 30 do Hinnot, 24 di Lidje, 5 do Lussimbork et 9 di Nameur.
Après les vôtaedjes do moes d' djun 2004, li pårlumint walon est ahessî insi (po 75 plaeces):
Toû des Flandes
El Toû des Flandes (e neyerlandès Ronde van Vlaanderen), c' est ene coûsse ciclisse d' on djoû, li prumire di l' anêye el Beldjike.
Ele si court el Flande.
Sacwants wangnants
Categoreye:Coûsses a velo
Djeus olimpikes d' esté di 1920
thumb|Imådjete des djeus Les Djeus olimpikes d' esté di 1920, c' est les setinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Anverse e 1920.
C' est Pierre de Coubertin k' aveut metou totafwait el sinne.
Li rwè Albert I a dmoré so plaece.
I gn aveut co pont d' blame olimpike mins on Bedje, Victor Boin va prononcî pol prumî côp li siermint olimpike.
Li drapea olimpike va esse håyné pol prumî côp, et dmorer å mastea tote li durêye des djeus.
Les Bedjes vont rascode troes medayes d' ôr :
Sourdants
<References/>
1920
Python (lingaedje éndjolike)
Python, c' est on lingaedje éndjolike askepyî dins les anêyes 1990. Il est dzo libe licince (po rén ey il est a nolu). vignette|El logo do lingaedje éndjolike.
Istwere
Ci lingaedje ci a stî askepyî pa Guido van Rossum, li 20 di fevrî 1991. I bouteut dzeu dispoy l' fén des anêyes 1980.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Lingaedjes éndjolikes
Paskeyes di tos les djoûs (prôzes)
Paskeyes di tos les djoûs (Pasquéyes di tos lès djoûs), c' est ene ramexhnêye des ptitès noveles sicrîtes pa Joseph Selvais.
Li live est sortitré «Contes d' ayir et d' ådjourdu»
Il a parexhou dins l’ pitite coleccion di l' SLLW e 2014.
ISBN 978-2-930505-21-3
Contnou
…
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Aloumire
Ene aloumire ou èn aloumoere, c' est on trait d' loumire e zigzonzesse k' on voet on court tins d' èn oraedje, et k' est shuvou del tonire.
Romans Scrijheus (soce)
Si såme esteut di rashonner tos les scrijheus e walon do Roman Payis, ostant les cis ki scrijhnut e francès ki les waloneus.
Istwere
Sacwants scrijheus do Roman Payis (Paul Moureau, Jean-Pierre Surkol, Jacques Desmet) alént ddja ås Relîs namurwès. Mins il î estént ene miete dizôrnés paski li prezidint d' adon, Lucyin Léonard, lezî dmandéve di scrire avou l' accint d' après Nameur, dabôrd ki l' fonolodjeye des accints do Roman Payis soune foirt diferinnmint (avou l' son ë ki replaece les «i» et les «u» d' ôte pårt).
I fwaiynut ene gazete ki s' loméve «Li Noer Boton».
A on metou moumint, gn aveut pus ki les cis ki scrijhént e francès dins l' soce. Adon les waloneus ont askepyî «Li Såverdea» (gazete et soce sins papîs).
Sicrijhaedjes
Foû do «Noer Boton», sacwants d' leus scrijhaedjes sont rashonnêyes dins l' limero 9/1970 des Cayés walons.
Sourdant
Categoreye:Soces pol walon Categoreye:Province do Roman Payis
Oraye
L' oraye, c' est èn organe do coir, ki fwait pårteye del tiesse, et ki permete d' etinde les sons d' ene rîlêye di wachlires prôpe a tchaeke indje di biesses.
C' est eto å mitan d' l' oreye k' i gn a les organes di l' asgurdixhance (ekilibe).
Ôtès fonccions d' l' oraye
Ås djins, aprume ås cmeres, l' oraye sieve a-z î pinde des pindants.
Ås biesses d' aclevaedje, l' oraye sieve a-z î mete des oriyetes avou on limero. Ou adon des tchikes éndjolikes di ricnoxhance del biesse, stitcheyes dizo l' pea d' l' oraye.
A sacwants biesses ås grandès orayes (rinåd d' wastene), li pea do pegnon sieve eto å reglaedje del timperateure do coir.
Li bodjaedje des orayes permete ås såvadjès biesses di mî ôre les bruts k' il ont dandjî d' schoûter.
Les acleveus d' bedots, di pourcea, di bovrins côpèt ou kernèt les orayes po médyî sacwants maladeyes.
Pî-note
Categoreye:Antomeye Categoreye:Antomeye des biesses
Dråxhe
thumb|dråxhe di bressene co dins l' couve Del dråxhe, c' est çou ki dmeure do travayaedje cwand on-z a tiré l' bire, li vén u l' gote.
Uzaedjes del dråxhe
Ele sieve a-z ecråxhî les pourceas, ey a sognî les vatches.
Pî-note
Categoreye:Nourixhince des biesses Categoreye:Bresreye
Les Droles di Lodjeus (binde di tchanteus)
thumb|ås fniesses, di hintche a droete : Gilberte Matina, Raymond Missoten et Djan-Pire Vervî Les Droles di Lodjeus (Lès droles di lodjeûs), c' est ene binde di tchanteus ki tchantèt e walon. Elle a stî amontêye pa Jean-Pierre Vervier.
Produjhaedje
Il ont ddja fwait rexhe cénk stroetès plakes :
Droles
Li måjhone des åmes pierdowes (teyåte)
Li måjhone des åmes pierdowes (Li mohone dès åmes pièrdowes), c' est ene pîce di teyåte e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2016.
Prezintaedje
Mimine, Prof, Fidårca et Poyete, c' est cwate sins-toet k' end ont leu crevé sô di lodjî a l' ouxh, dabôrd k' i fwait cayant d' froed. Adon, on djoû al nute, i moussèt e-n ene måjhone abandnêye po-z î aler coûtchî. Mins gn a pår ene ahike : cisse-ciale n' est nén totafwaitmint vude.
Adon cwè ?
Sourdant
Måjhone
Mi pere l' aveut bén dit (teyåte)
Mi pere l' aveut bén dit (Mi pére l'aveut bin dit), c' est ene comedeye e walon da Nicole Goffart, creyeye e 2018 å Triyanon d' Lidje.
Prezintaedje
Sint-Filemon, c' est on påjhûle viyaedje di Walonreye, divnou ene rebanêye comene do minme no.
Påjhire? Sobayî s' elle est si coete ki ça, ciste anêye la des vôtaedjes.
Nén todi po Matî, on mayeur comunisse (c' est l' dierin dins tote li Walonreye). Si pa esteut ddja mayeur et comunisse.
Andje
thumb|Ene siculteure d' andje, avou ses aiyes Ene andje, c' est, dins les rlidjons djwive, crustinne et muzulmande, on tolu k' apoite des messaedjes do Bon Diu ås djins.
Sôres d' andjes
Emey les andjes, gn a dins li rlidjon catolike, l' andje wådrece, ki s’ ocupe di tchaeke djin leye tote seule.
Gn a eto des mwaisses andjes inte di zeles sint Mitchî l’ arcandje, l' arcandje Gabriyel.
Mi pere l' aveut bén dit (teyåte)
Prezintaedje
Rôzene, si feme et leu fi, Filemon end ont ene miete leu sô.
Vont i fé camaeråde avou l' novea curé, li pere ... Filemon?
Andje
Sôres d' andjes
L' andje ki s' lome Cupidon sereut l' ci ki vos hene ene fritche po vos fé toumer roed bleu sot d' ene ôte djin, on sintimint k' on lome l' amour.
Dins l' årt
Les andjes sont sovint rprezintêyes dins les pondeures et les sculteures, avou on coir di djonne djin (djonnea sins poyaedjes u djonne feye sins waire di pwetrene), et des aiyes.
Mi pere l' aveut bén dit (teyåte)
Sourdant
Pere
Crasset
Categoreye:Loumaedje On crasset ou lamponete ou loumrote, c' est ene pitite lampe a l' ôle, fwaite avou ene witche di stofe ki bagne dins d' l' ôle u ene ôte cråxhe.
Les crassets ont stî replaecîs pa des kénkets (dins l' eter-deus-gueres ezès ptits viyaedjes del Walonreye).
Loumrote å saeyén
Tins del guere di 14, ey eto a l' Ofinsive da Van Rouchtete, on fjheut des loumrote avou ene vude boesse di ciraedje et ene witche di linne. On-z atele li boket d' linne å fond del boesse avou ene viye lame di raezoe. Et-z î vudî so saeyén fondou.
Hyon
Hyon, obén e Feller : Iyon ([FR] Hyon ; [PCD] Hyon), est on pitit ban d' Mont, e Province do Hinnot.
Del pire di molén al pire d' åté (sovnances)
thumb|Coviete thumb|Priyaedje Del pire di molén al pire d' åté (Dol pîre di molin al pîre d'âté), c' est on live di sovnances da Robert André.
I note l' accint d' après Wårdin.
Creyole
Li creyole est on lingaedje k' al base esteut on pidgin, mins k' est divnou on lingaedje padri. Li pus sovint, les creyoles sont des lingaedjes ki sont l' rizultat d' on ribanaedje d' deus ôtes lingaedjes : on prumî lingaedje k' il pus sovint est l' lingaedje des dimorants ; on sigond lingaedje k' il pus sovint est on lingaedje uropeyin. Brånmint d' creyoles avént askepyî pindant l' tins des colnijhaedjes.
Del pire di molén al pire d' åté (sovnances)
Il a rexhou dins l' Coleccion Paroles do Teroe e 2010.
Djivêye des nos di dmorants des viyaedjes del Walonreye
Djivêye des nos di dmorants des viyaedjes di Walonreye
Del pire di molén al pire d' åté (sovnances)
Il est 224 pådjes sipès.
Creyole
Asteure
Sacwants payîs uznut core des creyoles come li Surinam obén Ayiti.
Djivêye des nos di dmorants des viyaedjes del Walonreye
Cisse djivêye ci rashonne les nos di dmorants de viyaedjes del Walonreye.
Telecomande
Ene telecomande, c' est ene bwissete ki tént dins ene mwin, avou beacôp des botons, k' on pout candjî l' programe d' on posse di tévé avou. Mins eto cmander did lon totes sôres di sistinmes u d' éndjins electronikes.
Del pire di molén al pire d' åté (sovnances)
Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
Li live kimince do pus lon ki li scrijheu si pout rmimbrer, dj' ô bén al guere di 40. Si pa s' aveut vnou mete mônî so on molén a Bnontchamp.
Djivêye des nos di dmorants des viyaedjes del Walonreye
Ci n' est nén les såvadjes nos. Li no do dmorant doet aveur li minme bodje ki l' no do viyaedje.
Telecomande
Pol cene del tévé, camaerådreçmint, on dit eto: ene zapete.
Fawene
Li fawene, c' est on grand bascolidî, avou on foncé brun poyaedje.
Telecomande
Istwere
Les zapetes ont-st ataké a-z esse dins tos les manaedjes dins les anêyes 1970.
Pesse des pourceas classike
Damadjes divintrins
Dins les boyeas, on pout trover des nocrês.
Fawene
Martes foina
Telecomande
Sourdants
Categoreye:Tecnolodjeye Categoreye:Televuzion
Fawene
Alére
L. Mahin, "Les magneus d' tchå", BBA p. 282-307.
Categoreye:Bascolidîs
Creyole
Walon
Li walon, come cåzumint tos les ôtes lingaedjes d' oïl, n' a djåmay askepyî d' creyole. Li seu lingaedje d' oïl a awè askepyî on creyole est li francès.
Mot-usteye
Egzimpes di mots-usteyes do walon
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Eugène Deforeit
E 1895, il enonda li gazete e walon "El tonea d' Tchålerwè".
Del pire di molén al pire d' åté (sovnances)
Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
I tchereye cronolodjicmint avou l' djonnesse do scrijheu, dins on monde di cinsîs, la ki tote li veye si passe e walon.
Gripe espagnole
Li gripe espagnole, c' est ene gripe ås djins ki s’ a ferou abeymint dins l’ monde etir do prétins 1918 diski fén 1919. On pinse k' i gn a yeu on cénkinme del peuplåcion del Daegne k' a stî acsûte.
Minêyolodjince
Ele si spåd foirt rade tocosté. E l' Urope, bråmint des peuplåcions sont-st aflåweyes pa cwate anêye di guere eyet pal revintreye rûsse.
Al fén do moes d’ awousse 1918, gn a ene pitite ahote, mins ça ratake timpesse e moes d’ octôbe.
C’ est sovint des djonnes coirs bén poirtants k’ endè vont les prumîs.
Ele disparexhe d’ on plin côp å coron d' l' an 1919, ossu vite k’ elle aveut vnou.
Djivêye des nos di dmorants des viyaedjes del Walonreye
avou l' cawete -rin
Categoreye:Djivêyes *
Gripe espagnole
Minêyolodjince
Li gripe espagnole, sorlon çou k’ on a polou sepi, a fwait inte 25 et 100 miyons d’ moirts (et dabôrd, dipus kel guere 1914-1918).
Senes clinikes
Ele kimince come ene gripe ordinaire, a môde di laid matchurea. Les djins sintèt k' il ont l' creva.
Ci n' est nén po rire, poy ki les malådes atrapèt-st ene griyeuse peumoneye, divni tot bleus, et mori dvins les deus djoûs.
Pesse des pourceas classike
Damadjes divintrins
So les rnos, gn a do mayta d' sonk.
Del pire di molén al pire d' åté (sovnances)
Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
Li spoûle s' atcheve, come li tite li dit bén, cwand i rvént, come curé oerdoné, båjhî l' pire di l' åté del pitite eglijhe di Bnontchanp.
Pesse des pourceas classike
Espaitchance
Dispu lontins, gn a èn eploctaedje disconte, årvier del pesse des pourceas d' Afrike, k' end a pont.
Categoreye:Maladeyes des pourceas
Del pire di molén al pire d' åté (sovnances)
Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
Dabôrd, li live pout esse loukî come est ene otobiyografeye del djonnesse do scrijheu.
Racsegnes eciclopedikes
Pire
Nicolas Trokart
C' est onk des pus rlomés scrijheus di pîces di teyåte e walon.
Di s' mestî, il esteut mangon.
Cårire
I cmince pa esse redjixheu d' ene dramatike.
I ni scrirè si prumire pîce k' e 1929.
Adonpwis, i scrirè ene cwarantinne di comedeyes, tertotes dins on walon foirt naturel.
Gripe espagnole
Sourdant
Categoreye:Maladeyes Categoreye:Maladeyes ås virûsses des djins Categoreye:Istwere Categoreye:Medcene Categoreye:Minêyes daegnreces
Rojni
Rojni (fr: Roselies),c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele comene d' Åjhô-Préle, e l' Province do Hinnot]].
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént d' on ptit no tîxhon "Hrod-gari" (Rodjî), djenitif tîxhon "-en", ridoblé pal cawete -î (amon les cis Rodjî).
Vîs scrijhas: Rohiliez (1217), Rohilees (1294), Rohilies (1340), Rogeilhie.
Spôrts
I s' î a skepyî ene ekipe di hôt livea di foutsale (minifotbale), avou les frés Karakilik eyet Erik Simonofski.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Maladeyes des pourceas
Pådje moennrece so les maladeyes des pourceas
mankes dins l' amagnî
Pourceas *
Claude Debussy
Claude Debussy esta on compôzeu francès pindant l' dierinne troke do 19inme sieke.
Rilomêye
Ene d' ses ouves, k' est li pus cnoxhowes est : Clair de Lune.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Compôzeus
Nicolas Trokart
Corwaitaedjes di si ouve
Les pîces da Trokart ont stî préjheyes ostant pa Maurice Piron ki pa Emile Lempereur
Sourdants
Trokart Trokart
Codjowaedje mostrer
E rfondou walon, on-z a erîlé so cisse categoreye la tos les viebes avou l' coron -rer.
Mostrer
Måjhon
Ene måjhon u måjhone (on dit eto : on manaedje), c' est on bastimint la k' ene famile ou sacwantès familes dimorèt.
Discrijhaedje et motlî
S' i gn a sacwants dmorances dins ene måjhon, on lome tchaeke di zels on "cwårtî". Si dins l' minme bastimint, gn a eto des ståves, ene gregne (cas d' ene cinse), li lodjmint lu-minme si lome "coir di lodjisse".
Ene måjhon pout esse sins ôtes bastimints aplakés après, u aveur des meurs mitweyins.
Gn è pout aveur onk deus ou troes plantchîs. Pus hôt, on dirè purade ene gayolire u on bildigne.
Ene måjhon est covrowe d' on toet, sovint metowe so ene tcherpinte.
Germaine Tilmant
Germaine Tilmant, ki sinéve todi Germaine Massart-Tilmant, c' est ene sicrijheuse e walon ki dmoréve a Ramiêye.
Måjhon
Discrijhaedje et motlî
Ene pitie måjhon si lome ene måjhinete, ou wåmire si elle a on toet di strin.
Germaine Tilmant
Elle aveut skepyî li 2 d' decimbe 1913 (a Molenbek-Sint-Djhan). Elle a morou a Djodogne li 31 di djanvî 2004.
Måjhon
Meurs
Li meur di dvanteure est sovint on rectingue (on cwåré po les måjhinetes), metou sol voye. C' est la k' i gn a l' ouxh d' intrêye.
Germaine Tilmant
Ouve e walon
Ele sicrît des arimés ki c' est vormint del powezeye. Mins s' n' ont i måy sitî ramexhnés.
Måjhon
Meurs
Li volé ou pegnon, avou on triyingue pol toet (li "hôt volé" u "hôte paroeze") est metou di scwere avou l' voye.
Germaine Tilmant
Ouve e walon
Ele fourit mimbe et bouteuse des Romans scrijheus (dispu 1971), et des Såverdeas d' après Djodogne. Ses bokets parexhèt dins l' Såverdea. Ele a eto stî Relîte namurwesse (dispu 1973).
Måjhon
Meurs
Si l' pegnon est sol voye, li grand costé di scwere avou l' voye, si lome lérece.
Germaine Tilmant
Ouve e walon
Riprinjhe dins l' antolodjeye "Nos campagnes".
Måjhon
Meurs
Dins l' volé, si on a co del plaece a costé, on leye sovint des plaistadiu (si plait-st a Diu, on ragrandirè l' måjhon di ç' costé la).
Germaine Tilmant
Ouve e walon
Di s' mestî, elle esteut dame di scole a Élessene. Elle est eterêye a Élessinea.
Måjhon
Pårteyes d' ene måjhon ådvins
🇱🇰 «plaece (måjhon)» Dins ene måjhon, gn a todi :
Germaine Tilmant
Hårdêyes difoûtrinnes
Tilmant Tilmant
Måjhon
Pårteyes d' ene måjhon ådvins
I gn è pout awè eto :
Motlî walon des måjhons
* Categoreye:Bastimints
Corêye bijhrece
Li Corêye bijhrece, c' est on dislaxhî payis d' Azeye levantrece.
Mwaisse veye: Piong-Yang
Lingaedje: corêyin
Sistinme politike
C' est on sistinme di republike comunisse a môde do ci da Staline. Mins les mwaisses moenneus passèt l' moennance a leu fi, a môde d' on rweyåme.
Istwere
Schåyeye del Corêye nonnrece al guere di Corêye (1950-1953).
Categoreye:Payis Categoreye:Azeye levantrece *
Théo Beauduin
Théo Beauduin fourit on scrijheu d' pîces di teyåte e walon sovint assoçné a Michel Duchatto.
Årmonak des vraiys Aclots po 1924 (live)
Come gn a la 366 espots, onk po tchaeke djoû d' l' anêye (c' est ene anêye bizete), li live a rçû on limero d' rahoucaedje po les lives di spots walons, li SpO40
Kékes espots trovés ådvins
C' est sovint des spots u des pinsêyes k' on n' ritrove nén dins les ôtes lives di spots walons.
Pî-notes
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Lives di spots walons
Arondixhmint d' Hasse
L' Arondixhmint d' Hasse est èn arondixhmint administratif del province do Limbork.
Referinces eyet sourdants
*
Fontinne-Våmont
Fontinne-Våmont (fr: Fontaine-Valmont) est ene comene del Walonreye, el province do Hinnot.
Prono sudjet
Categoreye:Croejhete walone On prono sudjet, c' est on prono ki djowe li role di sudjet dins ene fråze ou ene fråzlete. Ça pout esse on prono d' djin, la k' i gn a bråmint a dire, ou on nén definixhant prono.
Kidujhance divant voyale
Po les pronos do et des rwaitant(s) (3inmès djins do singulî et do pluriyal), li candjmint est diferin : on radjoute "L" divant ene voyale.
Kidujhance sorlon l' plaeçaedje eneviè l' viebe
E walon, li prono sudjet del prumire eyet del deujhinme djin do singulî, i n' ont nén l' minme voyale divant et dirî l' viebe.
Djivêye des pronos d' djin sudjets do walon
🇱🇰 Modele:Pronos d’ djins walons
tu
Pol « tu » (prono metou padrî del 2e djin camaerådrece), li disparexhaedje est oblidjî dirî voyale, et çoula, pattavå l’ Waloneye. Li codjowa s' atcheve pal cawete -ss
Mins l' prono « tu » dimeure s’ i gn a ene cossoune (ki s’ prononce) å coron do codjowa :
vos
Po « vos » (prono del 2e djin « ordinaire » ou vovweymint), li disparexhaedje n' est nén oblidjî.
So Nameur, Tchålerwè et l’ Basse Årdene, les troes cwårts do tins, li prono sudjet « vos » metou padrî disparexhe dins ene fråze di dmande. Avoz ddja stî al cimintire ?
So Lidje, li Hesbaye et l’ Hôte Årdene, li fôme « ordinaire » (fôme poleye do francès, vovweymint) s’ eploye avou on prono padrî.
i & ele
Po « i » & « ele » (pronos del 3e djin), li disparexhaedje n' est nén oblidjî. Vola sacwants cas k' on n' les voet pus :
Totavå, li prono « i » pout disparexhe avou les viebes « falu », « valu », « parete ».
So Lidje, les pronos « i » et « ele » polèt disparexhe après les aloyreces « ki » eyet « cwand » : I fåt k' ovrexhe li dimegne tot parey
nos
Li prono sudjet «nos» si rsaetche foirt coranmint e Payis d' El Lovire
dji
Li prono «dji» si rsaetche pus rålmint:
Dins l' pitite croejhete Hendschel Dins l' grosse croejhete Hendschel
93
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100 | anêyes 110
88 | 89 | 90 | 91 | 92 | 93 | 94 | 95 | 96 | 97 | 98
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 93 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ilinwès
thumb|Drapea L' Ilinwès (ki l' no e-n inglès soune purade francès, Illinois), c' est èn estat des Estats Unis k' a stî ahivé li 3 d' decimbe 1818.
Kékès fotos
Categoreye:Estats des Estats Unis
Pesse des pourceas d' Afrike
Li pesse des pourceas d' Afrike, c' est ene maladeye des coshets cåzêye pa on virûsse, diferin do ci del pesse des pourceas lomêye "classike".
Condicions di spårdaedje
Po l' virûsse si spåde, i fåt ene grande concintråcion d' biesses dins l' minme plaece. C' est insi dins les poitchreyes mins nén dins les bwès (cas del pesse dins les singlés).
Ancyinnès minêyes
Li maladeye est cnoxhowe e l' Afrike dispu 1907.
Li prumî passaedje e l' Urope fourit e Portugal e 1957. Did la, li må a divnou inzotike e cåziyea iberike, pu spiter el France, pu el Beldjike. Ça a stî l' minêye di 1983 (dins les pourceas). On l' a prins po del pesse classike et abate evoye toplin des pourceas.
Minêyes d' Urope levantrece
Ene aisse del maladeye fourit diclarêye el Djeyordjeye e 2007. Did la, li må si va feri so tote li Rûsseye et-z î divni ezotike. Mins ele si spåd purade eviè l' Levant.
E moes d' awousse 2012, gn a ene minêye e l' Oucrinne ey e moes d' djun 2013, el Bielorûsseye.
E 2014, elle est el Litwaneye, el Pologne, et dins les ôtes payis bales (Letoneye ey Estoneye).
E moes d' djun 2017, li prumî cas est rapoirté e Tchekeye.
Prumîs cas
Diviè l' 15 di setimbe 2018, ene minêye dins les singlés a stî diclårêye el Walonreye. Li prumî cas a stî trové a Etale. Li 5 d' octôbe, gn aveut ddja 32 singlés k' avént stî trovés pôzitifs å labo.
Li må a dandjreus vnou avou des singlés apoirtés d' Pologne u d' Tchekeye po rahessî les bwès dvant les tchesses.
Porshûte del minêye
Li minêye a rôlé ene miete foû del Gåme, po-a avinde Bietris et Faiviè (Witri).
Li dierinne curêye k' a stî trovêye pôzitive al PPA, c' esteut on singlé touwé dilé Sint-Ldjî li 11 d' awousse 2019. Mins, après on a co rtrové des vîs oxheas avou l' virûsse divins. Li nombe totå di cas pôzitifs fourit di 833 (å 30 di måss 2020).
Senes del maladeye
Li copete des orayes est sovint rodje. On î voet come des ptitès voennes.
Damadjes divintrins
Gn a do sonnaedje dins les musses et d' l' aiwlinne åtoû des rnos.
Espaitchance
Gn a nol eploctaedje, årvier del pesse des pourceas classike.
Cwand c' est les pourceas ki sont acsûts, on towe tot l' tcheté. Ç' a stî l' cas el Roumaneye e 2018, la k' on a abatou cåzu tot les coshets.
Dins les belès-letes e walon
On biyet d' oumeur a stî scrît pa Djåke Desmet sol l' recloymint des singlers tins del minêye gåmesse.
Sourdant
Categoreye:Maladeyes des pourceas Categoreye:Maladeyes des singlers
Ånswele (Hamtea d' Anderluwe)
Ånswele, obén e Feller : An'swèle ([FR] Ansuelle) est on hamtea del ribanêye comene d' Anderluwe.
Mape
<mapframe latitude="50.39774" longitude="4.248533" zoom="14" width="400" height="298" align="center" />
Compôzucion
Ånswele, ç' est èn hamtea, k' est eto on prôpe viyaedje moû ecårté då cinte-veye. I gn a mwintès d' paxhîs, d' cinses yet di ptitès måjhones rola.Rwaitant li spôrt, on trove on terén d' tenisse.
El Tonea d' Tchålerwè (gazete)
El Tonea d' Tchålerwè (L' Tonnia d’Chalerwet), c' esteut ene gazete pår e walon ki vudive totes les samwinnes, imprimêye a Tchålerwè.
Elle aveut stî enondêye e 1895 pa Eugène Deforeit.
Il î eplaidive eto des pîces di teyåte, ki parexhént a bokets.
Tonea Categoreye:Tchålerwè
Fiole
Categoreye:Fôraedjes Del fiole ou des cawes-di-rat, c' est ene sôre di fôraedje ki vént bén hôt.
Li påte est mastoke, a môde di cawe di rat. (mins ké sôre di rat ?).
Phleum pratense
Coûtivaedje
Dinltins, el Walonreye, on ndè fjheut des boshales divant del ragregnî.
Gagåz (lingaedje)
Li gagåz, c' est on lingaedje troucrece djåzé på peupe do minme no di Moldaveye, Oucrinne, Rûsseye et Tourkeye.
C' est l' lingaedje oficire del redjon otonome di Gagåzeye, e l' Moldaveye.
Côde ISO : gag
Parintêye
Li gagåz est près-parint des lingaedjes troucreces del minme coxhe : l' azeri, li troucminne, li tatår di Crimêye et l' trouk lu-minme.
Accints
Gn a deus accints bén ricnoxhous, li gagåz bulgåre et l' gagåz del mer.
Sicrijhaedje
Come pol tatår di Crimêye, les djins ont tchicté po saveur kén alfabet prinde.
Al fén do 19inme sieke, on l' a scrî e l' alfabet grek.
Pol djoû d' ouy, li gagåz est scrît e-n alfabet latén, a môde do trouk.
Gn a djusse deus letes a pårt :
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Moldaveye Categoreye:Oucrinne Categoreye:Rûsseye Categoreye:Tourkeye
Bietris (veye)
Bietris (la-minme "Bèrtrè", "Bërtrë"; F. Bertrix), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.
Istwere
Bietris, c' esteut troes viyaedjes. Did la, les 3 fiers a tchvå so l' essegne. Ci n' est nén des fiers a tchvå mins d' bådets.
Mareye-Tereze d' Otriche lezî vleut fé payî des taeyes mins i n' ont nén vlou. Et Mareye-Tereze dire: i sont tiestous come des bådets.
walon d' Bietris
Payis d' frontires inte li tchestrolès, li walon d' Årdene nonnrece eyet l' gåmès.
Soce di waloneus
Raploûs del Soce des rcåzeus di l' Årdene nonnrece a l' Aisse del Tuzance di 1996 a 2005.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Plake-madame
Li yebe ås aplacants, c' est ene plante del famile des stoelacêyes.
Elle est cnoxhowe po ses flormints ås grinnes, les plake-madame, ou eto ouyots, botons d' sôdår, ou aplacas / aplacants.
Arctium lappa (eto : Lappa major, Arctium majus…)
Eployaedjes
C' est ene rilomêye yebe ås maladeyes. On eploye ossu bén les raecenes ki les foyes et k' les grinnes.
Sourdants
Categoreye:Sitoelacêyes Categoreye:Yebes ås maladeyes
Bernard Van Vynckt
Bernard Van Vynckt, c' est on scrijheu e walon ki fwait des pretchmints po dire a messe. Il a skepyî e 1957.
Vicance
Il vént d' Meu, la ki s' pa riprinda ene cinse diviè 1950.
Il a stî curé a Uwar, la k' il a coplé Pierre Lazård dins si ocupaedje e walon did divant l' Noyé.
Pu monter doyén a Måtche-el-Fåmene (diviè 2018).
I dit a messe e walon ås fiesses di Walonreye dispu aviè 2016 (il a rcandjî l' abbé Paul Malherbe).
E 2021, i dvént mimbe d' oneur des Relîs Namurwès.
Sourdants
Van Vynckt Van Vynckt Van Vynckt Van Vynckt
Cipli
Cipli ([FR] Ciply ; [PCD] Ciply), est on pitit ban d' Mont, e Province do Hinnot.
2016
Etrevéns a vey avou l' Walonreye
E moes d' octôbe, Paul Magnette rastådje di sacwants djoûs li sinateure di l' Acoird economike et comierçå globå inte l' Union Uropeyinne eyet l' Canada po k' sacwants ponts soeyexhe raclairis.
Pådje d' årtchives des noveles eplaideyes sol Wiki ciste anêye la
Categoreye:Date
Claude Hubaux
Claude Hubaux esteut on walon eyet francès-cåzant politikî di Tchålerwè, ki vneut di Mårcinele.
Faceleye
Les faceleyes, c' est on djinre di plante.
''Phacelia spp.
Li pus cnoxhowe, c' est l' faceleye ordinaire Phacelia tanacetifolia, ki sieve coranmint come vete ecråxhe et d' fleur låmixheuse.
Categoreye:Djinres di plante
13 di decimbe
Li 13 di decimbe, c' est li 347inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 348inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' dimeure pus ki 18 djoûs po clôre l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Li walone tchanson di m' payis (tchanson)
thumb|Kimince Li walone tchanson di m' payis (e måmdiyin| Lu walone tchanson du m’ payis, c' est ene tchanson e walon sicrîte pa Henri Bragard et metowe e muzike pa Max Michel.
C' est ene tchanson a môde d' air d' operå.
L' air, les paroles (rimetowes e sistinme Feller, et on ratournaedje e francès ont stî eplaidîs divins « La lyre malmédienne » (eplaidaedje do Rweyå Club walon d' Måmdey, 1966).
Rilomêye
Elle a stî rprinjhe pa Jules Bastin sol sitroete plake « Airs folkloriques wallons ». C' est ç' modêye la k' est rtchantêye pa des ôtes tchanteus ou tchantresses, metans Marie-Catherine Baclin.
Dins cisse modêye la, on n' riprind ki les prumî et troejhinme coplets. Çou ki amoenne on mescomprindaedje å cmince do deujhinme coplet. L’ addjectif « rapåjhtêye », metou al tiesse do coplet, n’ est pus comprindåve, ca i rahouke tot çou k’ est dit e deujhinme coplet, so l' Aiwe di Wåtche.
Tecse del tchanson
Li mwaisse tecse a stî scrît e-n on scrijha di dvant Feller. Vo l' ci cial riscrît e rfondou walon:
Durnale
Durnale (F. Durnal), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Uwar, el province di Nameur.
No di des plaeces di Durnale
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Rifondant walon
thumb|On live ki s' dit cråndimint e rfondant walon (rfondou carolo) On rfondant walon, c' est on sistinme di scrijhaedje do walon ki n' est pus loyî a on metou viyaedje ou veye (accint etnike) mins ki provént do maxhaedje des accints k' i gn a dins les grandès veyes. Ou di l' acceptance do mwaisse accint di cisse grande veye la (cas d' Lidje).
Dédé (novele)
Dédé (« Dèdè », e Feller), c' est on ptit roman da Louis Lecomte k' a vudî e 1941. Ci novele la a stî eplaidî a Djilî.
Rifondant walon
Istwere di l' atuze
Li mot et l' idêye aparexhèt pol prumî côp diviè 1998 divins èn emile da Jean-François Brackman.
Dédé (novele)
Lingaedje
Cist ovraedje la a stî scrît e walon al môde k' il est dvizé do costé di Tchålerwè.
Rifondant walon
Rifondants walons ehåyîs
Sacwantès sayes erîlêyes ont stî fwaites si ciste idêye la, po n' passer ki pate a pates d' on walon coinrece å walon pår rifondou.
Dédé (novele)
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Noveles e walon
Pû do cier
End a el Walonreye come dins les ôtes payis timperés d' Urope et d' Azeye.
Rifondant walon
Rifondants walons ehåyîs
Insi, li roman Dji m' lome Meliye a stî scrît e "rfondant carolo". Totes les tchuzes inte li rfondou eyet l' walon do Coûtchant sont-st esplikêyes al fén do live.
Pû do cier
I vole purade e l' erî-såjhon. I s' poize eto so les djins, et s' ecrameye dins les tchveas, ki ça schôpeye ki l' diåle. Mins ça n' pout pont fé atraper d' maladeye.
Rifondant walon
Rifondants walons ehåyîs
On pôreut eto lomer «rfondant namurwès» li saye da Chantal Denis d' ehåyî ortograficmint li walon d' après Nameur, dins metans «Kî çk' a touwé JFK ?».
Pû do cier
Lipoptena cervi
Famile : berbijhotidîs (Hippoboscidae)
Discrijhaedje
Inseke troes cwate milimetes long.
Rifondant walon
Rifondants espontanés
Sacwants scrijheus k' ont-st aprins li scrijhaedje rifondou mins ki volnut eployî sacwants disfondowes u des piceures di croejhete foû rfondou dins leus tecses vont scrire e-n ene sôre di rfondant walon.
Par egzimpe, ene modêye del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea»: (les mots nén rfondou sont e clintcheyès letes).
Li lidjwès, on rfondant naturel a môde cintråle
L' accint walon d' Lidje va djouwer l' role di rfondant naturel, a môde cintråle, po tos les scrijheus d' après l' Hesbaye (Marcel Hicter, Lucien Maubeuge et pår li Hôte Årdene.
Did la, li rålisté des scrijhaedjes dins les accints d' ces payis la (payis d' Wareme, di Hanu, del Viye Såm, portant mo diferins do ci d' Lidje).