cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Almand (lingaedje)
Sacwantès piceures especiåles di l' almand
Les sustantifs prindèt ene grande lete :
Gn aveut ene viye lete ß k' a stî rcandjeye pa ss å rfondaedje ortografike di 1996.
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Lingaedjes tîxhons *
Foret
Gn a sacwants viyaedjes ki s' lomnut "Foret"
Noûmot
On noûmot ou novea mot, c' est on mot k' ene sakî dit u scrît pol prumî côp, et ki s' sipåde dins tot on lingaedje.
Gn a todi on noûmot ki doet aspiter tchaeke côp kel kiminålté des djåzeu(se)s est dvant l' arivêye d' ene novele sacwè (usteye, tecnike, atuze, adjinçnaedje administratif u sociål). Les noûmots e walon sont studyîs dins ene pådje tote seule.
Sôres di noûots, d' après leu vitesse di comprindance
On djåze di clair noûmot ou di spès noûmot.
clair noûmot
On clair noûmot, c' est on novea ot k' èn uzeu (ene uzeuse) ordinaire del langue pout adviner sol côp çou k' i vout dire.
Metans, e walon, li mot : «noûmot», «poirtåve».
Li noûmot pout esse clair pask' il a divnou corant dins èn ôte lingaedje ki les cåzeus kinoxhnut bén :
Par egzimpe, e walon : mobilofone, emile, Toele (Internete), årtchive
Patiniye
Patiniye, c’ est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djedene.
Noûmot
spès noûmot
On spès noûmot, on n' comprind nén do côp s' sinse. Mins on l' aprind raddimint si bråmint des djins s' è sievnut po ene novele sacwè foirt corante.
Patiniye
Istwere
Minme istwere ki Djedene. E 1914, passaedje des Almands: 3 måjhons broûlêyes; e 1916, 5 deportés.
Noûmot
spès noûmot
Par egzimpe, e walon : «axhlåve», xhinåd (dessén), Daegntoele, spicilaedje.
Acceptance des noûmots
Dins les lingaedjes avou on linwe-ehåyaedje oficire, les noûmots ki skepeynut tot seus polèt esse acceptés u nén pa l' intitucion k' erîle li langue. Årvierdimint, ciste institucion la pout atåvler des ôtes noûmots po replaecî les cis k' ele ni vout nén (sovint pask' i sont calkés d' ene langue etrindjire, riwaiteye come on spotchant lingaedje). L' askepiaedje di noûmots pa les djins, c' est on sene di vicansté d' on lingaedje. Les lingaedjes dilérins ciminçnut a mori podbon cwand i n' sont pus capåbes d' edvinter des noûmots. Adon, i lomnut totes les novelès sacwès dins li spotchant lingaedje, sins minme redjårber leu no. E walon, c' est çou k' on lome les francijhas.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Linwince Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje
Foret-dlé-Tchôfontinne
Foret-dlé-Tchôfontinne (la-minme, on dit djusse Foret; F. Forêt), c' est on ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' rebanêye comene do Trô el province di Lidje.
Gn a èn ôte viyaedje ki s' lome "Foret" el Walonreye : La Foret-so-Smwès, et onk dilé Brussele.
Félicien Barry
thumb|Si portrait dessiné å creyon pa [[Ben Genaux]] Félicien Barry (e scrijha walon, Felicyin Bari), il a skepyî li 19 di måss 1899 et a morou li 11 di may 1985.
Di s' mestî, il esteut imprimeu.
Ouve pol walon
C' esteut on scrijheu e walon. Ey on bouteu pol walon. Ey on nouzome eplaideu di lives et d' gazetes e walon.
Avou ses memweres di 2000 pådjes Istwere d' on scrijheu e walon, a môde di djournå, i pout esse riwaitî come li pus grand scrijheu di prôze nén racontrece do 20inme sieke.
Vicåreye
I vént å monde a Watinmé (Reve), dins ene famile di 12 efants. Si pa esteut maçon, mins i tnént eto cåbaret, on cafè avou on bolwer djondant.
A l' ådje di 6 ans, e 1905, i bagnut so Tchålerwè. C' est la k' i va viker li guere di 14 k' i raconte dins ses memweres.
Al fén del guere, i va bouter come tipografe dins ene imprimreye a Montniye-Nouveye. Pu s' mete a s' boûsse dins ç' mestî la, k' i n' cwitrè pus, e 1919.
Dins ene gazete sportive ki vude diviè 1925, si ovrî Georges Fay fijheut parexhe des biyets e walon. C' est dandjreus la ki ses acoirdances avou l' lingaedje da Djåke Bietrand atake.
Ele si vont diswalper avou Maurice Lixon (1902-1984) ki lyi fwait imprimer ene ramexhnêye d' arimés, «Bric-brok» (1930). E 1933, il amontèt eshonne ene gazete pår e walon, Ele chariguète ki vudrè disk' al guere di 40.
Pu ci serè l' avinteure do Bourdon.
Mins il est d' brogne avou s' cuzén financî tant k' å manaedjmint di l' imprimreye, ki c' est lu k' a monté, mins ki c' est s' cuzén k' a ratchté. I parvént adon a fé imprimer l' Bourdon pa les Imprimreye Scaillet ki dvèt eto vinde li gazete.
Todi waire d' acoird avou l' veve di s' cuzén (k' a morou so l' etrevén), et i decide di prinde si pinsion e 1963. Portant, i continowe a eplaidî des lives dizo l' alomåcion "edicions do Bourdon".
I fourit foirt binåjhe di vey si rvuwe riprinjhe pa l' ALWAC e 1973.
Ouve e walon
thumb|left|120px|coviete di "Leyon Cranasse 1" Si prumire ouve, ci fourit ene pîce di teyåte e-n èn ake, Pèchî, creyeye a môde d' operete (avou des tchants). Si no d' pene po ça, c' est «Cuzén d' Watinmé»
Tawire
categoreye:fosses et cårires thumb|cårire di tawe a Ettringen, e l' Almagne Ene tawire, c' est ene cårire di tawe u d' tawea.
Félicien Barry
Ouve e walon
Pu rashonner ses sovnances di pexheu, dins Al pûjète (500 egzimplaires, 1943), shuvou di Au rcwès des rwines (1944).
Tawire
El Walonreye, les tawires estént a l' air libe, come a Lîssin, mins on-z î a kécfeye cåvlé des taeyes, come a Lîsmea.
Félicien Barry
Ouve e walon
Mins il est pus cnoxhou come askepieu do Bourdon e 1949 (il esteut mwaisse imprimeu di s' mestî). Il aveut ddja eplaidî l' Chariguete di 1938 a 1940.
Tawire
Les voennes di tawea sont pacô assez tenes (0,6 a on mete), pacô pus spesses (3 a 4 metes).
Félicien Barry
Ouve e walon
Dins l' Bourdon, i scrît et siner «El Picron», «el Pî Cron», «el Prôte», «el Shofleu». Po les ôtes, il est l' «Mwaisse Bourdon».
Tawire
Sacwantès cårires di tawea el Walonreye
Grossès cårires Pititès cårires
Félicien Barry
Ouve e walon
Po les 10 ans do Bourdon, i va eplaidî ene sipepieuse antolodjeye, «270 sicrijheus e walon do Payis Noer», si tchîf d' ouve come eplaideu.
Les dierinnès anêyes di s' veye, il a tnou on djournå da sinne e walon, di dpus d' 2000 pådjes.
Corwaitaedje di si ouve
Li walon da Felicyin Barry est foirt rifrancijhî. A cåze di ça, Hinri Van Cutsem lyi rfuze èn adrovaedje po «Al poujhete» (1942).
Mins si manke di vizêye literaire lyi a permetou di djåzer did tot, fotbal, velodrome, et tot çou ki s' a passé dins l' cotoû di Tchålerwè après l' guere di 1940-1945, çou ki les ôtes sicrijheus ni fwaiynut waire.
Pus vî k' çoula, c' est onk des råles sicrijheus e walon ki raconte li vicaedje el Walonreye tins del guere di 14, sins clintchî dins l' tchåvinisse di rvindje, come ci fourit l' cas po mo bråmint des scrijheus di l' après-guere di 14.
Sourdant
Barry Barry Barry
Ate (veye)
Ate (avårla, on prononce Âte, e F. Ath, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payi djåzant picård, divnou intité
Djeyografeye
Ate est raiwêye pa Tinre. C' est l' mwaisse-veye do vert payis.
Mariaedje
🇱🇰 Noice
Ate (veye)
Foclore
Les adjeyants d' Ate, avou, a leu tiesse, Goyasse et s' feme, dansnut li cwatrinme dimegne do moes d' awousse. Eto, les djins d' Ate ont bråmint do plaijhi li djoû del dicåce.
Tuzance walone
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Mariaedje
Li mariaedje, c' est èn assoçnaedje di deus grandès djins, classicmint èn ome et ene comere, ricnoxhou pal societé (estat u rlidjon u ambedeus). Ces deus djins la si metnut d' acoird po dmorer eshonne, et, å pus sovint, fé des efants et ls aclever.
Mwaissès piceures et motlî
Li mariaedje est disfwait på divoirçaedje.
Li mariaedje, c' est eto li djoû ki cist assoçnaedje la cmince. Po çoula, les cis ki s' vont maryî on motoit dedja fiesti des acoirdances. On les a dvou eto abaner. Li djoû do mariaedje, å pus sovint, gn årè ene noice.
Des djins maryîs divèt aveur totes leus rlåcions sessuweles onk avou l' ôte. Si l' feme va avou èn ôte ome (u des ôtes omes), on dit k' l' ome est wiyinme (u coirnåd).
Istwere do mariaedje.
Li mariaedje rilidjeus esteut li seul k' egzistéve dizo l' ancyin redjime. Ci n' est k' avou l' redjime francès ki l' mariaedje civil kimince, et avou lu li divoice. Mins on n' a des statistikes pol divoice el Beldjike ki dispu 1866.
Dins sacwants payis d' Azeye, on fwait des mariaedjes tertos eshonne, sins totes les costindjes, po permete ås djonnes di s' maryî.
E Marok, li novele lwè sol famile et l' mariaedje di 2002 a candjî pår les obligåcions des maryîs, et a foirt rastrindou li nombe di mariaedjes.
Dujhances a vey avou l' mariaedje
Dins bråmint des cminåltés, li mariaedje doet esse accepté des familes.
Categoreye:Famile Categoreye:Droet *
Tchimin (toponimeye)
Pådje do mot "tchimin" et ses aplacaedjes el toponimeye del Walonreye
On rtrouve li mot tchimin et ses aplacaedjes dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye, mins bråmint moens ki l' mot «Voye».
Emacralé no d' aiwe
Èn emacralé no d' aiwe, c' est on no k' i gn a sacwantès aiwes el Walonreye u kécfeye ådfoû, ki s' lomèt insi.
Elzès fåt dismacraler, sovint tot dnant l' aiwe k' ele si vont maxhî avou.
Îlaiwe
Ilaiwe thumb|Plake e francès d' Îlaiwe a Vieme Îlaiwe (fr. Hileau), c' est ene aiwe del Walonreye ki prind sourd a ...
Ele court so Baronveye, pu so Vieme.
Îlaiwe egolene e l' Aiwe di Lesse eviè Liswer (Hour).
Po l' etimolodjeye, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Lîlaiwe, c' est eto on ri ki s' maxhe a Hoyou a Mårcin.
Å tins des djasses et des tourpenes (sovnances)
thumb|coviete Å tins des djasses et des tourpenes (Au timps des djèsses et des toûrpènes), c' est on live da Robert Arcq, eplaidî a l' ALWAC e 1980.
Mwaissès dnêyes
Li scrijheu î raconte ses sovnances di djonnesse, do tins k' i djouwéve avou des djasses et des tourpenes.
Li tecse walon est ratourné e francès vizon vizu.
Divuzlaedje des cossounes å coron
Li dvuzlaedje des cossounes å coron u adeurixhmint d' ene cossoune å coron ou divuzlaedje d' ene cossoune di fén d' mot, c' est l' prononçaedje d' ene doûce (vuzlêye) cossoune sicrîte al fén d' on mot a cåze del parintêye (d di «gade» / «gadot») come li deure (divuzlêye) cossoune adjermalêye (t: /gat/).
Prononçaedje DJ å coron come TCH
Tos les DJ et TCH do dierin pî si prononçnut /ʧ/:
Prononçaedje Z å coron come S
Tos les Z, C et SS do dierin pî si prononçnut /s/:
Prononçaedje JH å coron come XH
Tos les JH et XH do dierin pî si prononçnut /ç/ (ixh-låte) e prononçaedje zero-cnoxheu et so ene grosse pårteye do walon do Levant; /ʃ/ so Nameur, Tchålerwè et l' Basse Årdene):
Prononçaedje B å coron come P
Tos les B et P do dierin pî si prononçnut /p/
Prononçaedje GU å coron come K
Tos les GU et K do dierin pî si prononçnut /k/
Istwere di l' adeurixhmint des cossounes å coron
Les cossounes å coron s' adeurixhnut dispu li tot cminçmint do lingaedje walon, come on l' pout vey el sicrîta.
Pu, divant l' sistinme Feller :
Les doûcès cossounes do francès s' adeurixhnut eto voltî e francès del Walonreye.
Sint Medåd
Sint Medåd, c' est on sint k' a skepyî e 456 et k' a morou Tournai e 560.
On l' fiestixh li 8 di djun, et on vout k' i poye dismantchî l' tins do moes d' djun.
Divuzlaedje des cossounes å coron
Adeurixhmint des cossounes å coron et coines del Walonreye
So li Smwès walone e 20inme sieke, les djins n' adeurixhént nén les cossounes å coron des mots.
Sint Medåd
Pårotches k' end est patron :
Medad Categoreye:Crustinnisse
Bossu-Godetchén
Bossu-Godetchén (so plaece: Bosseu, F. Bossut-Gottechain), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Gré. thumb|Èglîjhe di Bossu
Divuzlaedje des cossounes å coron
Målijhaedje des raprindisses
Les cis (cenes) k' ont-st aprins l' walon bråmint avou des lijhaedjes e sistinme Feller après aveur aprins l' francès prononcèt les vuzlêyès cossounes å coron come ele si scrijhnut (pår les fels waloneus, scrijheus e walon, tchanteus e walon) :
Sourdants
Cossoune Categoreye:Fonetike
Cawete -et
Li cawete -et, c' est ene raptitixhante cawete, sovint vraiye sinonime del cawete -ot.
Si femrin, c' est l' cawete -ete.
Li cawete -et provént del cawete latene -ittu, k' a dné l' minme cawete e francès.
Rapoirt indirek inte li bodje et l' mot
Come les ôtes raptitixhantès cawetes, li mot n' est padecô nén on raptitixha do bodje. Gn a, inte les deus, ene sacwè ki n' et nén dit.
Sipotchaedje del voyale
Li parintêye del cawete -et (et del cawete -ete) si fwait å pus sovint avou spotchaedje del voyale.
Radjoutaedje di cawetes
Dins sacwants cas especiås, on radjoute li deujhinme cawete
{{
HDs}} == (sol Wiccionaire)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Et
Crouwå
Categoreye:Agricoûteure Categoreye:Plantes *
On crouwå (on dit eto ene nichté, ene måle yebe, on runin), c' est ene plante ki vént dins ene coûteure, et k' on n' vout nén.
On fwait crever les crouwås avou des towe-crouwås u discrouwådants.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "crouwå", "nichté", "måle yebe" eyet "runin".
Tibetin
lingaedjes > sino-tibetin > tibeto-birman > tibetin
I gn a bråmint des dialekes diferins, li pus eployî est l' ci d' Lassa.
Jean Louis d'Erlach
Erlach Categoreye:Principåté d' Lidje Jean-Louis d' Erlach, c' est on må-rlomé djenerå k' a rôlé l' Walonreye al tiesse d' ene binde di ...harlakes e 1649-1650. Il aveut fwait l' campagne di Flande, et dandjreus k' il a moussî el Principåté d' Lidje.
Tibetin
Sicrijhaedje
L' alfabet tibetin a stî edvinté å 7inme sieke, il a 30 letes diferinnes, et sacwants diyacritikes: 4 po noter les voyales, 3 cosounes pa dzo, po noter les tons et 4 cossounes pa dzeur, po noter les palåtijhaedjes ou les retroflesses.
Jean Louis d'Erlach
Si no a divnou on cmon no e walon (harlakes).
Tibetin
egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Lingaedjes
Tatårs (peupe)
Les Tatårs, c' est on peupe di stok trouk, cossemé ouy so l' Urope Levantrece en Sibereye sol Rûsseye aprume sol Volga et l' Oucrinne, purade e Crimêye.
I provnèt del Mîtrinne Azeye. I fjhèt voltî rmonter leus ratayons ås Mongols da Djindjisse Xhan.
Il ont stî tchessîs evoye del Crimêye pa les Impreus rûsses, pu pa Staline, pask' i s' metént voltî avou les innmis des Rûsses.
Asteure, les Tatårs sont purade e Tatårestan, la k' il ont èn estat co assez otonome el Federåcion d' Rûsseye. End a eto des cis k' ont dmoré el Crimêye. Les ebagués fômnut des cminåltés e l' Azerbayistan ey el Litwaneye.
Nombe et dispårdaedje djeyografike
Les Tatårs del Volga ont ene republike otonome ådvins del Federåcion d’ Rûsseye, li Tatårestan, ki l’ mwaisse veye, c’ est Kazan.
Gn a eto les Tatårs d’ Astrakan, les cis d’ Koundro et d’ Karagach, mins zels, i provnèt d’ èn ôte sitok mongol, et i n’ ont nén l’ minme vicaedje ki leus cuzéns del Volga.
Les Tatårs di Crimêye, eto, ont on vicaedje et on lingaedje bén da leurs, mins end aveut pus, e 1989, ki 272.000, inte di zels fok 38.000 ki dmanént el Crimêye, disconte di 189.000 e l’ Ouzbekistan.
Istwere
Les Tatårs di Crimêye ont yeu, a on metou moumint, cåzu on dislaxhî payis, li Crimski Xhanate (Comteye di Crimêye). Elle eskepia e 1440 avou, come mwaisse veye, Baxhatchassaray. Ele divna ene pouxhance redjonåle disk’ a çki les Rûsses l’ evayixhénxhe e 1783, dizo l’ Impratresse Catrene II.
Il ont eto stî cotchessîs après l’ guere di Crimêye. Paski les Tatårs avént stî ametous d’ aveur fwait avou les Trouks k’ estént adon avou ls Inglès et les Francès disconte des Rûsses. Di 1856 a 1862, les Rûsses reyussixhît a-z evoyî evoye 800.000 Tatårs di Crimêye. Aprume eviè li plinne del Dobroudja, inte li Roumaneye eyet l’ Bulgareye d’ asteure. Mins eto eviè les payis otomans.
Stalene fijha parey, paski les Tatårs estént disconte di lu. I les moenna evoye foû d’ Crimêye eviè l’ Azerbayidjan.
Alére
Live e walon ki cåze des Tatårs : Vera, on roman e walon da Lucyin Mahin.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Peupes del Daegne
Balalayca
thumb|right|sôre di balalayca Li balalayca, c' est ene sôre di viole di Rûsseye.
Categoreye:Instrumints d' muzike
Xhiltea
On xhiltea, ancyinnmint on sounet , c' est èn erîlé powinme di 14 vers, e cwate sitrofes, deus d' cwate vers (catlins) shuvowes di deus ôtes di troes vers (tîçlets).
Tcherpintaedje
Gn a sovint nén bråmint des rimes, kécfeye djusse cwate. Les deus cwatlins polnut esse adjinçnés al betchfesseye môde (ABBA), al croejhlêye (ABAB), u esse plats (AABB).
Riene
Riene (fr: Rienne), c’ est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djedene.
Xhiltea
Tcherpintaedje
Gn a båmint des xhilteas ki s' fwaiynut avou des zandrins, mins ci n' est nén oblidjî.
Riene
Istwere
Riene (pårotche) dipindeut d' Astire (XII°s.) mins parexheut ddja ås croes banåles di Sint-Houbert, ki rmontèt a 837.
Flipveye
Flipveye (so plaece Flipvile, fr: Philippeville) c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur; eyet tchîf d' arondixhmint.
Riene
Istwere
Pol civil, c' ere on fî d’ Orcîmont, po passer, å XVII°s., dins les mwins di Djan, baron di Wahå, tchesturlin di Rotchfoirt.
Xhiltea
Sicrijheus d' xhilteas e walon
Onk ki scrijheut voltî des xhilteas e walon, c' esteut l' Georges Willame.
Flipveye
thumb|eplaeçmitn del comene dins l' province
Riene
Istwere
E 1870, li viyaedje a stî e pårteye distrût po feu, k' a devoré 70 måjhons.
Auguste Laloux
thumb|120px|(diviè 1970) Auguste Laloux a skepyî li 1î d' awousse 1906 et mori e 1976.
Flipveye
Categoreye:Veye di Walonreye
Riene
Istwere
E 1914, rén d’ gråve. E 1916, 34 deportés.
Al guere di 1940-1945, i gn ourit on makis actif dins tos les viyaedjes, et des algarådes avou les Almands. Li mayeur di Riene, Gabriel Mathieu, et l’ Abé Grandjean, curé d’ Vierzeye, ont stî hapés pås almands aspalés pås rexisses, voyîs et moirts dins les camps d’ concintråcion.
Auguste Laloux
C' esteut on scrijheu d' romans e walon. I provneut d' Dorene, sol ban d' Uwar.
Xhiltea
Sicrijheus d' xhilteas e walon
Gn a eto Hinri Colete k' a scrît ene ramexhnêye di xhilteas, «Plomes do cok».
Auguste Laloux
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.
Xhiltea
da Houbiet Ora
🇱🇰 «Sounet lidjwès å minisse (xhiltea)»
Auguste Laloux
Mwaissès dnêyes
Si mwaisse-ouve, "Li ptit Bert" (1969), mostere li vicåreye d' on ptit carioteu ki s' a fwait atraper al cårire, et ki rsaye di viker come les ôtes, et bråmint tuzer. Après, Laloux scrijha co, onk après l' ôte, sacwants spès romans, Les soçons", "Li curé d' Såtô", "Pa totès stroetès voyes", Mi ptit viyaedje des ans å long".
Xhiltea
da Hinri Colete
🇱🇰 «Plomes do cok (arimés)»
da Bernard Louis
divins Les sints e leus viyaedjes
Sourdants
Categoreye:Powezeye
Auguste Laloux
Mwaissès dnêyes
Di s' mestî, Augusse Laloux a stî prof d' umanités a Maredsou et a Godene divant l' guere di 1940-1945, po ridivni cinsî tins del guere. E 1945, i va edjîstrer dins s' cinse des efants d' djudjes, u des cis k' ont målåjhey e scole. Insi, i maxhrè dins s' vicåreye di tos les djoûs acsegnmint, årt (il esteut eto muzicyin) eyet ovraedjes el cinse.
Corwaitaedje di l' ouve då Gusse Laloux
Si vicåreye eyet si ouve sont corwaitêyes pa Jean Guillaume, Bernard Louis, Jean Germain et Victor George, dins onk des lives del coleccion "Memweres walones", eplaidî e 1998.
thumb|live so Laloux dins l' coleccion "Memwere walone"
Costé do stîle, gn a nouk a lyi prinde po raconter çou k' ses persounaedjes vikèt. Il eploye eto on sisteme di troes liveas. Po cmincî, i raconte çou ki s' passe, come on roman classike. Pu, tot d' on côp, c' est l' mwaisse persounaedje ki tuze. Do côp après, c' est lu, li scrijheu, ki pinse et k' atôtche si ero. Et, subitmint, i n' finixh nén si idêye et rivni al paskeye, tot djusse come on conteu di spoûles freut, tot djåzant.
Li prumî grand scrijheu ki va eployî tofer des fråzes sins viebe, eyet li codjowant infinitif. On pout dire k' il a escourci on "stîle Laloux" avou des coûtès fråzes di dmande et di sclameure et si emantchaedje des fråzes pa bokets, sovint sins viebe. Ci stîle la va divni li "stîle Relîs", ey esse shuvou pa les grands romantîs del kimince do 21inme sieke come Chantal Denis et Lucyin Somme.
Di cisse manire la, i mostere totes les piceures kel lingaedje walon a, divintrinnmint, po-z esplikî les sintimints des djins. Et rtaeyî les poretes ås cis ki djhént, di ç' tins la, kel walon ni såreut cåzer d' absitroetès sacwès.
Po totes ces råjhons la, Auguste Laloux pout esse riwaitî come l' askepieu des romans e walon (Victor George).
Kimint Laloux scrijheut i ?
Li candjmint "cåzaedje des persounaedjes / pinsêyes des persounaedjes / avuzion do scrijheu / racontaedje", ça s' passe insi po onk ki cåze (et ki raconte bén). Did la : Laloux djåze d' on vî ome k' il î aléve al shijhe dins li prumî boket di Mi ptit viyaedje des ans å long". Est ç' ki ci n' est nén lu ki lyi racontéve tot çoula, et l' Gusse Laloux l' eredjistrer. Adonpwis, li riscrire, a môde des Belès Letes.
Çouci esplicreut :
Sourdants
Laloux Laloux
Tiyî
thumb|300px|right|L' Eglijhe di Tiyî (portrait saetchî pa José Schoovaerts) thumb|300px|right|L' Tchestea di Tiyî (portrait saetchî pa José Schoovaerts) Tiyî (avårla, on prononce Tiyi e scrire e F. Tilly), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané Viyé-l'-Veye.
Djeyografeye
Tiyî est metou so onk des sourds di l' aiwe di Tîle (ki c' est kécfeye li minme mot, etimolodjicmint).
Erûle tere
Li stindowe des erulès teres comprind :
Sacwantès teres polnut divni erûles pal voye do sårtaedje u do spiraedje. Gn a yeu eto sacwantès erûles teres k' ont stî rwangneye sol Mer (poldesses holandès).
Li stindowe des erûlès teres sol Daegne, c' est çoula ki decidrè, al fén des féns, li nombe di djins k' i pout aveur so tere.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "erûle", alez s' vey e splitchant motî.
Sitindowe des erûlès teres sol Daegn
Li Daegne etire conte 148 miyons d' km² d' teres. Ladvins, end a ki 31 miyons ki sont erûles. Ça fwait a pô près 21 åcint.
Tos ls ans, i s' piede 100.000 km² d' erûlès teres, a cåze di :
Categoreye:Agricoûteure Categoreye:Nourixhince
Nîme
On nîme, c' est ene retourêye plaece la k' les Gålwès priyént leus diès. Sovint retourné e francès "eclôs sacré" u "bwès sacré".
Li mot vént do gayel nemetum ki vout dire parey.
Les nos d' plaeces ki provnèt do vî vî mot "nîme"
Categoreye:Toponimeye do walon Categoreye:Rilidjon cele
Sint Mår l' Evandjilî
Sint Mår l' Evandjilî (on dit eto : sint Market), c' est on sint k' a viké e prumî sieke. C' esteut on cpagnon da sint På eyet l' prôpe cuzén da sint Barnabé. Il esteut foirt camaeråde avou Sint Pire.
Il åreut scrît li deujhinme evandjîle.
On-z åreut poirté ses rlikes a Vnijhe, et ndè divni l' patron, å 9inme sieke.
On l' riprezinte dizo l' imådje d' on liyon avou des penas.
Il est fiesti li 25 d' avri.
On l' priyive po s' rifé des rognes.
On l' sieve a Montneye-so-Sambe, al tchapele des Recoletes.
E walon, dizo disfondowe "sint Mau" u "sint Mâr", on-z a sovint cmaxhî sint Mår avou sint Medåd u avou sint Marcou.
Sint Mår et l' perlinaedje des Croes a l' abeye di Lôbe
Mar Sint Mar
Belfontinne-dilé-Bive
Belfontinne-dilé-Bive (la-minme: Bèlfontin.ne; fr. Bellefontaine), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, askepyî på redjime francès, ki n' aveut co k' 25 måjhons e 1829.
thumb|coleur a l' aiwe do viyaedje
Il aveut ddja stî rebané avou l' Moncea li 26 di djulete 1964, divant les grands rebanaedjes di 1977.
Istwere
Belfontinne est conoxhowe dins tote li redjon pol cwålité di l' aiwe do sourdant Sint Furzi (Saint Fursy).
C' est l' patron d' l' eglijhe. Il a s' sourd padzo l' viyaedje dins ene sitroete valêye ki les aiwes vont al Simwès.
Li ledjinde vout ki ci sereut Sint Furzi, ki voyaedjive dins l' Gåle diviè 650, k' åreut fwait soude l' aiwe del fontinne, dilé l' molén.
Kékès måjhones ont stî basteyes dilé l' sourdant; mins, pus tård, li viyaedje a rmonté so les dzeus et c' est Godfrwèd d' Bouyon k' åreut decidé d' î fé ene eglijhe (1090).
Belfontinne apårtineut e 1290 a Djîle di Bôhan. Å 17inme sieke, les tchesturlins estént des Maillet, k' onk a stî assaziné. Li veve Maillet, Catrene Tamison, a dné s' no a on pré k' est dzo l' viyaedje et k' on conoxhe come "Pré Tamijhon".
Par après, les signeurs estént del famile des "de Vaux". Dins l' tchapistrê d' l' eglijhe di Belfontinne, on pout co vey enute li pire tombale do Tchåle del Vå et d' si feme Mareye-Cristine di Maucour.
C' est eto a Belfontinne ki les Francès evacouwént leus blessîs del batreye di Bive (li 23 d' awousse 1914).
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Tîle
thumb|Li vå d' Tîle inte Limlete et Limal Tîle (e F. la Dyle, la Thyle, e Ny. de Dijle), c' est ene aiwe ki prind sourd a Tiyî (viyaedje ki l' no a l' minme provnance) (pol Tîle levantrece, fr. Thyle) ey a Houtin-l'-Vå (pol Tîle coûtchantrece fr. Dyle).
Les deus Tîle si rashonnèt a Coû-Sint-Stiene.
Adonpwis li mwaisse Tîle riçût l' Trén, pu passer do costé d' Gré-Dwecea e payis flamind (Lovén, Malene), po s' egoliner dins Rupel ki s' va maxhî a l' Escô.
Etimolodjeye
A pårti do vî scrijha Thilia (1008), on-z a tuzé å bodje gayel (erî-rfwait) tilo (bigåd, purea), a cåze des noerès aiwes k' ele tchereye do costé d' Brussele.
Come dins Tinre, po les bodjes gayels avou on T, li T a dmoré e walon (Tîle, Tîlsene), et a divnou D e flamind (Dender, Dijle, Dilsen). E francès, il a stî tchoezi Dyle come e flamind mins on a wårdé l' vî no pol Thyle, a Coû-Sint-Stiene et Viyé-l'-Veye.
Tile
Lîsmea
Lîsmea (la-minme: Lîsmia, F.  Linsmeau , Ny Linsmeel), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Élessene, el province do Roman Payis. Lîsmea vout dire "Pitit Lîssin"; po les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Vencîmont
Vencîmont, c’ est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djedene.
Istwere
Li viyaedje est dné a l’ abeye di Florene pal famile di Rumigny; passe après al måjhon di Hierges. Les signeurs di Biarin l’ ont yeu a pårti do 16inme sieke.
Li viyaedje a sofrou bråmint des tropes espagnoles et del pesse e 1632 et 1651. Tchårlumont, tot près, n’ a nén amoenné ki des bons vijhéns.
Les vîs redjisses cåzèt des måleurs di Vencîmont al fén do 18inme sieke (djalêye estrawordinaire, e 1788; disboirdaedje di Houye, e 1789, oraedje avou gros gurzeas, e 1789, pômagne, e 1795 et li feu ki ravadje li viyaedje e 1803.)
Al guere di 1914, rén d’ gråve (viyaedje a tchinne, pierdou å mitan des bwès. E 1916, 44 deportés (8 e l’ Almagne et 36 å bwès des Manizes, dilé les Hôts Butés).
Trén (aiwe)
Trén (e F. le Train), c' est ene aiwe ki prind sourd a Côroe-l'-Grand, ki passe a Djistou, Bonlé, a Gré, a Årtchene et s' aler maxhî a Tîle.
Etimolodjeye
Des vîs scrijhas l' lomént Trer (Xe s.), Traynes (1323), Hierchine (1442), Morte Eaue (1655) ou co Trine (1777, Ferraris). E vî walon, les addjectifs dizeur et dizo s' dijhént dezeûrtrin et dessoûtrin. On loméve les deus boket d' Bonlé insi : Bonlez-desseurtrain (Bonlé-Dzeu) et Bonlez-dessoubstrain (Bonlé-Dzo). On a pus tård, cwand on n' eployive pu ces vîs addjectifs, creyou k' trén esteut l' no d' l’ aiwe ki passéve a Bonlé : Bonlé dzeu l' Trén et Bonlé dzo l' Trén.
Tren
Edjipe
thumb| L' Edjipe (en arabe مَصر‎‎, Masser), c' est on payis arabe d' Afrike bijhrece metou sol Mîtrinne Mer.
Li mwaisse veye, c' est l' Caire (en arabe القاهرة‎‎, al-Qāhira).
C' est kécfeye li pus vî payis del Daegne.
On-z î djåze arabe.
del dislaxheye Edjipe
Categoreye:Afrike Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Payis arabes *
Roald Amundsen
thumb|Roald Amundsen Roald Engelbregt Gravning Amundsen (16 di djulete 1872-18 di djun 1928) fourit on esploreu norvedjin des redjons polaires. I moenna l' espedicion antartike di 1910-1912 ki fourit l' prumire a-z ariver å Pole Sud.
Amundsen vina-st å monde dins ene famile di captinnes eyet mwaisse-batlîs norvedjins. I decida d' divni eslorateur po shure li voye da Fridtjof Nansen, ki trevåtcha l' Groenlande e 1888.
Prumirès espedicions
I fjha pårteye di l' espedicion antartike bedje da Adrien de Gerlache di (1897-1899 come deujhinme oficî, sol batea Belgica. Ci fourît les prumîs a passer l' ivier e l' Antartike (paski leu batea aveut stî pris dins les glaeces, eyet n' si saveur winner voye k' après sacwants moes). A boird do batea i gn aveut eto on docteu etazunyin, Frederick Cook. Cook lzès schapa probåblumint tertos do scorbute, ene luçon importante k' Amundsen s' endè sovénrè po ses espedicions a vni.
E 1903 Amundsen moenna li prumire espedicion åd triviè do Passaedje Nôrouwess, inte les oceyans Atlantike eyet Pacifike, avou shijh ôtes djins a boird do batea Gjøa. Il on naivyî pa l' Baiye di Baffin, les schavêyes di Lancaster et Peel, eyet les stroeteures di James Ross eyet stroeteure di Rae, et passer deus iviers esplorant les teres et les glaeces dins çou k' on lome asteure Gjoa Haven, å Nunavut, Canada. So ç' tins la Amundsen studia avou l' vicaedje des Netsiliks, po-z aprinde les tecnikes di sorvicaedje dins l' Artike eyet bén rade si moussa a leu manire. Il aprinda d' zels a-z eployî des tchéns di sployon.
Tot continouwant a Nonne di l' Iye Victoria, li batea cwita l' Archipel Arktike li 17 d' awousse 1905, mins s' diva-t i arester po l' ivier, divant d' aler so Nome, sol boird pacifike di l' Alaska. A 800 km did la, a Eagle City, i gn aveut on telegrafe; Amundsen fijha l' voye (eyet rivni) po-z evoyî on messaedje (payî på rçuveu) li 5 di decimbe 1905, come cwè tot aléve bén et k' i dvént ratinde po l' ivier. Il ont-st arivé a Nome e 1906. Come li parfondeu d' naiviaedje ki pa côps n' est k' d' on mete, on pus grand batea n' åreut nén polou naivyî so cisse voye la.
Li Pole Sud
thumb|Li Fram
Après li Passaedje Nôrouwess, Amundsen fijha des plans po-z aler å Pole Nôr. Mins cwand il oya e 1909 ki Cook et poy Robert Peary rclamént î esse arivés, i candja ses plans; ça sreut l' Pole Sud, dabôrd.
Avou l' batea Fram (èn avant e norvedjin), da Fridtjof Nansen, i naivia viè l' Antartike e 1910. Li 14 di djanvî, 1911 il ont arivé å platea d' glaece di Ross, en ene plaece kinoxhowe dizo l' no di Baye des balinnes. Amundsen î astala si båze, k' i lome Franheim (li måjhone do Fram, do no do batea). C' esteut 60 miles pus près do pole kel schavêye McMurdo, la k' l' espedicion britanike rivåle da Robert Falcon Scott esteut. Mins Scott aveut-st ene voye, dischovrowe pa Ernest Shackleton, do Glaecî d' Beardmore disk' å Platea Antartike, dismetant k' Amundsen diveut froyî s' voye åd triviè des montinnes Trans-Antartikes.
So les moes d' fevrî et måss, Amundsen et ses djins ont leyî des depots d' ravitayint a 80°, 81° et 82° Nonne. Çoula lyi dna l' apriyesse des condicions d' l' Antartike, eyet d' leu-z ekipmint. Tins d' l' ivier, al båze di Franheim, i s' ont ocupé a-z amidrer leu-z ekipmint, et pårticulirmint les sployons.
thumb|Amundsen dsu les glaeces
Roald Amundsen kiminça s' rotaedje viè l' pole li 20 d' octôbe 1911, avou Olav Bjaaland, Helmer Hanssen, Sverre Hassel, eyet Oscar Wisting; il ont arivé å Pole li 14 di decimbe 1911, 35 djoûs dvant Scott; ci-ci trova li tante d' Amundsen eyet ene lete da sinne cwand il ariva-st å pole a s' toû. L' esperyince da Amundsen, si apontiaedje, eyet l' eployaedje des meyeus tchéns di sployon fjhît k' l' espedicon da Amundsen a stî sins grandès målåjhminces et sins cnoxhe les mehins di l' espedicion da Scott.
Come nole des deus espedicions n' aveut-st avou leye li gros ekipmint d' on telegrafe sins fis, k' a l' epoke åreut stî l' seule manire di comuniker a pårti do pole, li succès da Amundsen ni fourit anoncé k' å 7 di måss 1912. Amundsen sicrijha on live po raconter l' sipoûle do voyaedje, Li Pole Sud: on contaedje di l' espedicion antartike norvedjinne dizo l' "Fram", 1910-1912.
Ene sipepieuse analijhe des dnêyes ramexhnêyes dins les djournås d' l' espedicion a permetou d' cårciler ki les mimbes di l' espedicion da Amundsen ont-st arivé ossu près ki 200 metes do pont matematike egzake do Pole Sud; ene sifwaite analijhe po l' espedicion da Scott mostere k' il ont stî zels a 450 metes di ç' pont matematike la.
Si vicåreye après çoula
E 1918 Amundsen kiminça ene espedicion avou on novea batea, li Maud, po-z esplorer li Passaedje Nôress. I n' ariva nén a çou k' i vleut, eyet l' espedicion a fwait berwete. E 1925, avou Lincoln Ellsworth ayet cwate ôtes djins, i vola disk' al latitude di 87° 44' nôr dins deus avions. Ci fourit l' latitude li pus a Bijhe adjondowe pa èn avion a ç' moumint la. L' anêye shuvante, Amundsen, Ellsworth eyet èn indjenieu ereyonotike itålyin, Umberto Nobile, ont fwait l' prumî trevåtchaedje di l' Artike avou l' avion Norge (Norvedje e norvedjin) dessignî pa Nobile. Il ont cwité Spitzbergen li 11 di may, 1926 eyet ariver en Alaska deus djoûs après.
Amundsen mora-st e 1928, dins èn accidint d' avion å dzeu di l' Oceyan Artike, tot fjhant ene mission di såvtaedje po Nobile, ki si avion shuvant, l' Italia, s' aveut craché. Li coir da Amundsen n' a måy sitî rtrové.
On a lomé e si oneur:
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Voyaedjeus et esploreus
Isi Steinweg
Isi Steinweg (Isidore), c' esteut on conteu d' fåves et sicrijheu d' pîces di teyåte et d' tchansons e walon, do payis d' Lidje, e l' eter-deus-gueres. Il a eplaidî dipus d' 100 tchansons foirt kinoxhowes. Dins s' mwaisse pîce, “È Payis Neûr”, i mostere k' il a ene boune kinoxhance do mestî des hoyeus. Il a nexhou li 11 d' avri 1881 et il a morou kecfeye e 1975.
Il a stî eto directeur del “Måjhon Halleux”, ki vindént des pîces di teyåte et les ahesses po les dramatikes.
Isi Steinweg est cité dins l' live da Emile Lempereur so les scrijheus d' pîces di teyåte.
Arimé
Dispiete tu, fré walon ; l’ oraedje hoûle a nosse poite. Est çk’ e fén fond di ti åme, ti firté sereut moite ? Vass leyî mete ene bråye a t’ vigreus cok hardi? Et ti amour di t’ patreye, est i moirt po todi ? Ti vass leyî moenner tot parey k’ èn esclåve ? Et l’ tere del Walonreye est ele divnowe haeyåve ? Vass Ieyî l’ etrinjir ti sprotchî dzo s’ talon Et fé ene province flaminde di t’ bea payis walon ? Si c’ est insi, Walon, ti n’ as k’ çou k’ ti merites Puski ti vous viker tot parey k’ èn ermite, Foirdjeye twè-minme les tchinnes ki t’ divèt-st elaxhî ! Ti n’ as k’ çou ki t’ rivént ; ti n’ est k’ on crotalî !
T’ as råjhon, fré walon, rispoize tu, doime e påye Wåde ti bele confiyince... dimwin, fårè k’ t’ el payes Rispoize tu, fré walon....Les lawris k’ t’ as ctapé K’ å pris d’ leu meyeu sonk, tes peres avént côpé, Dimwin, seront hinés tot a fond d’ ene bassene Et pouriront motoit come on hopea d’ ansene. Dimwin, divins l’ banslete ou l’ saetch d’ on clicotî, On mètrè les banires di tes trinte-deus mestîs. Dimwin, dvins les eglijhes, ti schoûtrès souner l’ transe Di totes tes libertés et come di ti indepindance. Dimwin, li måle aweure irè poirter bén lon K’ c’ est fini di t’ patreye, k’ i n’ a pus des Walons. Dimwin, ti fir peron, riviersé par des traites Rispoizrè po todi e fén parfond d’ ene aite. T’ as rovyî tes rvinteus come tes Frantchimontwès Et ti n’ vås nén les poennes k’ on s’ ocupe minme di twè.
Mins, ki voe dj’ ? A tes ouys, sourdèt deus grossès låmes; Et çou k’ dji vén di t’ dire t’ a surmint rmouwé l’ åme, Ca ti véns di t’ dressî tot hatixhant d’ firté Et tot presse a disfinde tes droets, tes libertés.
C’ est å trefond di ti åme, k’ asteure, dji vén do lére. Et ti véns do fruzi d’ ene sinte et djusse colere. A bravo, fré walon ! Come dji t’ admire insi; Et dji t’ ô gruziner l’ Muette di Portici. Dispiete tu, fré walon, l’ oraedje hoûle a nosse poite Mins l’ firté di t’ bele raece, e ti åme n’ esteut nén moite. Å pilori, les traites, les låtches, les baligants K’ ont rnoyî leu mandat po plaire ås flamingants ! A bas les djins sins cour, pareys ås pôrchineles ! Nos frans vey a ces-la ki nos volèt mancî Ki ns estans bedjes, c’ est l’ vraiy… mins Walons po cmincî.
Union Uropeyinne
vignette|[[Drapea d' l' Union Uropeyinne]] thumb|Commission européenne. L' Union Uropeyinne (UU) c' est ene organizåcion politike ey economike di 27 payis d' Urope.
Istwere
E 1952 li Cminålté Uropeyinne do Tcherbon et d' l' Acî a stî metowe so pîs eter l' Almangne, li France, l' Itåleye, li Beldjike, les Bas Payis eyet l' Lussimbork. E 1957 li Traité d' Rome askepia l' Cominålté Economike Uropeyinne kinoxhowe eto come li Cmon Martchî.
Li no a stî rascourti e Cminålté Uropeyinne, et pu e 1992 li Traité d' Måstrek l' erbatijha l' Union Uropeyinne.
Dispoy 2002 bråmint des payis d' l' Unioon (mins nén tos) eployèt ene comone manoye, l' uro.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Urope * Categoreye:Ashonnas d' payis
Inguezêye (viyaedje)
Inguezêye (on prononce Inguèzêy u Ing'zêy, F. Éguezée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
thumb|L' eglijhe.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Industreye
Gn aveut ene rapreye, et on-z î amoennéve les betråles di souke. Les tchårs et les begnons divént ratinde leu toû. Al råyinne, i dmorént dins les rowes do viyaedje nute et djoû.
L' airance cwand les cinsîs vnént distcherdî ås betråles a stî discrît pa Willy Marchal, on temon del sinne e 1948-1950.
Sicrijhaedjes so Inguezêye
Dins s' roman “Li bedoye”, Charles Camberlin lome Inguezêye "mwaisse veye del Bedoye". C' est bråmint did la ki vegnnut les djins ki boutnut d' leu mwins a Nameur. I sont prezintés come sûtis, adroets et pice-crosse.
Accint walon d' Inguezêye
C' est on accint walon do Mitan. Les cåzants et les rwaitants do Durant Indicatif Erirece ont l' cawete -în´, foirt essegnrece.
Li betchfessî én est prononcî é : bé, né, ré, li côp ki vét (bén, nén, rén, li côp ki vént).
Egzimpe di tecse
Egzimpe di tecse ki mostere l' accint d' Inguezêye (Daniel Marchal si rmimbere si feme ki vént d' mori).
Some (viyaedje)
Some (fr: Somme) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes dins l' comene di Some-Leuze.
Evandjîle
Ene Evandjîle (purade femrin e walon), po les crustins, c' est:
Istwere des cwate evandjîles oficires
I paret ki l' prumire evandjîle, li cene d' après Matî, a stî scrîte en arameyin, li lingaedje ki Djezus-Cri åreut djåzé. Adonpwis, ele a stî ratournêye e grek. Matî scrijheut po des Djwifs.
Li deujhinme evandjîle a stî scrîte pa Mår po les Romins et les Greks.
Li troejhinme, li cene da Luk, est pus "sincieuse" et c' est l' racourti des pretchmints da sint Pire, ki Luk aléve avou.
Li cwatrinme, li cene da Djhan, a stî scrîte tård, viè l' an 100, purade po les apurdisses ki dalént å catruceme divant di s' fé batijhî. Gn a eto des Evandjîles ki n' ont nén stî ricnoxhous di l' Eglijhe, k' on lome boignès evandjîles.
Ratournaedjes des Evandjîles e walon.
🇱🇰 Li Novea Testamint e walon (live) Li prumî ratournaedje d' ene evandjîle e walon (li cene Matî), c' est l' ouve di troes djins del SLLW ki date di 1862. Mins i n' a stou eplaidî k' e 2022.
Li prumî ratournaedje di l' Evandjîle sint Mår a stî fwait pa Joseph Mignolet, ki note l' accint d' Lidje. Il a rçû l' imprimateure di l' eveke di Lidje li 10 d' octôbe 1934.
L' Evandjîle sint Luk a rascodou l' imprimateure eveke di Lidje li 2 d' octôbe 1999, li cene sint Matî, li 4 d' awousse 2000, li cene sint Mår, li 6 di decimbe 2001 eyet l' cene sint Djhan, li 19 di djulete 2002.
Li ratournaedje da Lecomte est pus erî do tecse francès kel ci da Mignolet. Li pere Lecomte aveut ddja l' apriyesse di redjårber les tecses crustins dins les lingadjes bantous, la k' il aveut stî tot on tins missionaire å Congo.
L' Evandjîle sint Mår a eto stî tradût pa on ptit moenne di Rotchfoirt (k' a volou dmorer anonime), et replaidî pa Jean Hamblenne.
L' Evandjîle sint Djhan aveut stî cminceye e walon avou l' accint do Roman Payis pa Joseph Tilkin (diviè 1980), mins n' esteut nén tote sicrîte; elle a stî fineye pa Jacques Desmet et a rexhou e 2022 divins l' Novea Testamint e walon.
1î d' måss
Li prumî d' måss, c' est li 60inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 61inme po ls anêyes bizetes), avou 305 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Evandjîle
Ratournaedjes des Evandjîles e walon.
Gn a yeu eto des rmetaedjes e walon fwaits eshonne pal tåvlotêye rilidjeuse di l' UCW, avou des rprezintants des cwate coines do payis (les abés Schoonbroodt, Mathelard et Vandenberg eyet Bernard Louis ). Mins i shonne k' i n' åyénxhe djamåy sitî adiercîs pår.
Sourdant
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Lives e grek Categoreye:Bibe Categoreye:Noû Testamint *
1î d' måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
28 di fevrî - 29 di fevrî - 2 d' måss - 3 d' måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Hosmint d' tere
thumb|300px|Mape des epicintes di 358.214 hosmints d' tere eredjistrés inte 1963 et 1998 On hosmint d' tere ou tronnmint d' tere ou stombixhmint d' tere ou seyisse, c' est cwand l' Daegne si coscheut (bodje dizo les pîs des djins), si foirt ki les rotches del schoice teresse si polèt casser.
Mwaissès piceures
Dins les viyaedjes et les veyes, li hosmint d' tere fwait toumer les måjhones, et reclôre les djins padzo, ki bråmint sont rtrovés moirts.
Cwand on hosmint d' tere arive dins ene mer, i pout cåzer on radmarêye.
Li tronnmint d' tere provént do ctchocaedje di deus plakes tectonikes, et serè bén pus corant dins les payis metous ådzeu des crevådes la k' deus sfwaitès plakes si djondnut.
Li plaece la kel tronnmint d' tere est l' pus foirt si lome li miercorin u epicinte.
Batreye di Djiblou
Li batreye di Djiblou, ci fourit l' prumire batreye di tanks del guere 1940-1945, inte les Almands et les Francès, ki s' passa, come di djusse, a Djiblou. Ele si passa e 1940.
C' esteut De Gaulle k' esteut d' on costé (mins nén lu k' esteut mwaisse), et Von Rundschtedt di l' ôte.
Patrick Lemur
Patrick Lemur, c' est on scrijheu e picård. I provént d' Mont.
Il a-st adjinçné ene sitroete plake so les tchansons des Beattles e picård avou ene cåkêye di tchanteus do payis d' Mont.
Lemur
Tchô
Tchô (e francès Chooz), c' est on viyaedje del Walonreye francesse, so Mouze.
Motî d' Cînè
L' accint noté, c' est l' ci d' Cînè, ene sôre di walon do Mitan, mins avou des piceures d' après Lidje. Ca Cînè esteut dizo l' moennance del Principåté d' Lidje.
Some-Leuze
Some-Leuze (fr: Somme-Leuze) c' est ene come di Walonreye, el province di Nameur.
Motî d' Cînè
Il est rprins sol limero [C13] dins l' djivêye des motîs do walon.
Tchô
Industreye
thumb|Wapeur del tchôdire nawearinne di Tchô, saetcheye e portrait di [[Biarin.]] Oujhene nawearinne dispu les anêyes 1960. On vot li colone di wapeur disk' a Wanlin, et Palijhoû.
Some-Leuze
thumb|eplaeçmint del comene el province
Motî d' Cînè
Contnou
Dins l' motî d' Cînè, gn a nén les ptits mots del croejhete, come les dvancetes, les pronos, evnd.
Inguezêye
thumb|eplaeçmint del comene el province thumb|Li måjhone cominåle.
Motî d' Cînè
Contnou
Gn a nén nerén les calcaedjes do francès.
Some-Leuze
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Inguezêye
Tuzance walone
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Willy Marchal avou l' accint d' après Ingzêye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Motî d' Cînè
Hårdêye difoûtrinne
Riscanaedje
Inguezêye
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Motî d' Cînè
Hårdêye difoûtrinne
Cine
Boussu-el-Fagne
Boussu-el-Fagne (F. Boussu-en-Fagne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Couvén.
Boussu-dlé-Mont
Boussu-dlé-Mont (F. Boussu), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.
thumb|eplaeçmint del comene el province do Hinnot
Dimorants sorlon les anêyes
left|thumb||300px
Måtche-el-Fåmene
C' est ossu l' mwaisse veye di l' arondixhmint di Måtche-el-Fåmene.
thumb|Eplaeçmint del comene el province
Etrevéns culturel
Fiesse d' esté do teyåte (Estivades), avou des dramatikes di tos les payis, et todi ene trope e walon.
Sicrijheus e walon
🇱🇰 Sicrijheus e walon (divant les rebanaedjes)
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
Dislaxhî Estat do Congo
Li Dislaxhî Estat do Congo, c' est on dislaxhî payis k' a stî ricnoxhou pås pouxhances e 1885. Li tchîf d' estat, c' esteut li rwè Yopôl II. Li pårlumint d' Beldjike n' accepta d' esse raloyî å Congo pal minme rwè ki s' i n' egzistéve nou loyén financî u militaire inte les deus estats.
Gn ourit on herleme eternåcionå, enondé påzès missionaires inglès, come cwè les planteus macsådént les noers ki n' vlént nén bouter por zels. Sorlon zels, li sistinme coloniå da Yopôl II î åreut provoké l' moirt di bén 2 miyons d' djins.