cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Djermalance
thumb|Egzimpe di djermalance do L (li trinnaedje est fwait esprès po mostrer l' apårtinance «d' l'») thumb|dins l' no d' plaece «[[Djnape», riscrît come i s' prononce (Gn.nape) /ɲɲap/]] thumb|dins l' mot «grammaire» («grammére») Li djermalance u djermalåcion u ralonguixhmint d' ene cossoune, c' est cwand ene cossoune u ene dimeye cossoune si repete sol côp dins on mot, et k' on l' ôt bén å prononçaedje.
Cisse lete la si lome ene djermalêye.
Egzimpes
Gn a k' ene pougneye di mots, e rfondou walon ey e sistinme Feller, ki s' oyèt avou ene djermalêye:
Paula Lassence
Paula Lassence, c' esteut ene sicrijheuse e walon ki provneut d' Moirci.
Djermalance
Djermalance do D
Avou l' dobe cawete -dimint, so on bodje ki finit pa D)
Paula Lassence
Ouve pol walon
Elle a scrît kékes tecses, aprume pol bate «Li Libråmonissîme»
On tecse da sinne
Djermalance
Djermalance do L
Ele pout provni d' èn assimilaedje DL => LL: Bos d' l' Izak => Bollozak
Djermalance do R
E rfondou, on va rtrover des djermalêyes dins sacwants codjowaedjes:
Djermalance do T
On prononce dobmint ene cossoune, di cåze di l' asmilaedje (fenominne Sindi):
dobe minme lete nén djermalêye
Dins l' infinitif di sacwants viebes k' on a on on shuvion naziåle + lete n dins l' bodje, on a ene fåsse djeminêye:
Djermalêyes et halcrossès dobès cossounes
Li djermalance est diferinne des halcrossès dobès cossounes k' on trove dins sacwants lingaedjes come li francès, l' inglès, l' almand, li walon scrît dins sacwants sistinmes di dvant Feller, u l' gåmès dins l' sistinme Thémelin.
arabe
E l' arabe, li djermalåcion si mostere pa ene faflote (diyacritike) lomêye chedda, ene sôre di ptit doblû metou ådzeu del cossoune ridoblêye.
Li rdoblaedje del cossoune do mitan d' on viebe ås troes letes va dner on novea viebe, ki mostere k' on fwait fé l' accion.
Ene djermalance sins chedda s' ôt eto avou l' årtike الـ (al-, li) shuvou d' ene lete solrece (loulîz a: croejhete di l' arabe.
kimon amazir marokin
thumb|Ridjeminaedje do «ⵊ» (j /ʒ/) e tifinar (j-jdida) E cmon amazir marokin scrît e-n alfabet tifinar, on rdobele li lete po mostrer l' djermalance.
Les calcaedjes di l' arabe marokin avou l' årtike لـ (l-, li) et des letes lunreces si scrijhnut eto avou ene djermalêye (loukîz a: croejhete di l' amazir).
Alére
Louis Remacle, La différenciation des géminées MM, NN en MB, ND, Société d' Edition "Les Belles Lettres", Paris, 1984.
Sourdant
Categoreye:Linwince
Fernand Dessart
Dessart Fernand Dessart (1864-1933), c' esteut on fjheu d' tchansons e picård di Mont.
Dweche
Dweche (fr: Doische), c' est ene comene del Walonreye, el province di Nameur.
thumb|eplaeçmint del comene el province
1990
Walon
24 di decimbe: Decret Valmy Féaux
Etrevéns a vey avou l' Beldjike
Li 4 d' avri, li Rwè Bådwin abdike po djusse ci djoû la, po n' nén dveur siner ene lwè so l' avortumint ki dzôrnéve si fwè catolike.
Ôtès sacwès
Augusto Pinochet cwite li povwer e Tchili
Octave Mollet
Octave Mollet a skepyî e 1882 ey a morou e 1964.
C' esteut on scrijheu e walon d' Åvlè.
Il esteut d' l' ALWAC.
Ouve e walon
Il est cnoxhou po ene fåve avou des oujheas, lomêye "Fôre des moxhons", parexhowe dins l' Bourdon e troes bokets (l° 159 do moes d' nôvimbe 1962, 160 do moes d' decimbe 1962 & 161 do moes d' djanvî 1963), et rprinjhe pus tård dins des ôtes gazetes e walon.
Il î discrît l' uzance del Limotche del Basse-Sambe.
Corwaitaedje di ses ouves
I va rcweri bråmint des vîs mots walons :
Il eploye pacô deus sinonimes k' il a oyou dins deus payis diferins : seucea & sayou
Il eploye pacô li dvancete "di" dins l' vwès a nén adjixhant sudjet :
Li prono coplemint est pacô divant l' aidant viebe, mins sovint nén.
Mollet
Roberto Martínez
Roberto Martínez est on spagnole etrinneu, k' est foirt kinoxhou e Beldjike dispoy k' il etrinne les Rodjes Diåles.
Dispitiveus
E 2018, pindant k' i tchoezixheut 's seleccion pol Cope del Daegne, Roberto Martínez n' aveut nén tchoezi Radja Nainggolan. Sacwants sopoirteus lu veyeu evi eyet ses Wikipedia årtikes avént sti vandalisé, sortot 'l francès-cåzant årtike.
Ene boune cråsse pinte (tchanson)
Ene boune cråsse pinte (Ène bone crasse pinte), c' est ene powezeye escrîte pa Marcel Hecq.
Rilomêye
Elle a stî metowe al muzike pa Julos Beaucarne, et rprinjhe dins l' sitroete plake «Li ptite gayole» (1977).
Tinme
Li tchanson djåze do plaijhi di boere on bon vere di bire, dins on cåbaret, aprume å fén mitan d' l' esté.
Adon on discrît li bire dins l' vere,
Mins ele mostere eto l' airance pol boere…
A té pont k' ça dvént come èn ake rilidjeus…
Ca c' est aprume èn ake sociå:
1500
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Sarazin
thumb|plake “Sarracín” so l' otovoye e l' Espagne
1500
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Sarazin
On Sarazin, c' esteut, on muzulman, ki el Moyinådje, si bateut avou les Crustins e l' Espagne.
1500
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Sarazin
Come on-z a maxhî eshonne tos les djins ki n' estént nén crustin, on-z a eto lomé Sarazin les ancyins Bedjes, dj' ô bén, les peupes ki dmorént el Gåle divant les Romins.
Gustave Defechereux
Gustave Defechereux, c' est on scrijheu e walon do costé d' Vervî. Il a skepyî li 27 di may 1933, a Andrimont. Il est moirt li 10 di nôvimbe 2022, dins l' minme comene.
Sarazin
C' est l' sinse k' est l' pus eployî e walon, did la les did la les lomaedjes crahea d' Sarazin, et les nos d' plaeces avou Sarazin, po des eplaeçmints k' on pinse ki c' est les Ancyin Bedjes k' î dmorént.
Gustave Defechereux
Biyografeye
Gustave Defechereux, c' esteut on mecanicyin k' a bråmint bouté å tram di Vervî. Ès scoleuse, c' esteut Anne Delporte.
Sarazin
Li mot a co des ôtes sinses imådjreces
Les "Sarazins" et l' ovraedje do fier.
A Cerfontinne, i dmorént dins Trô Duzincri, i travayént l' fier, et rfé les cayets d' fier k' on lzî aléve poirter dilé leu dmorance, et payî ene pitite sacwè a magnî. C' est l' minme ovraedje ki les nûtons fjhént a des ôtès plaeces.
Gustave Defechereux
Avuzion
Ene IP, k' a dit esse cist ome ci, a scrît çoula so l' escrît walon : « ''Bndjoû a tertous Çou quu dju scrèye èst todis è walon du VERVÎ. Dju tins fwért quu nos wårdahises chasconk nosse pårler ca, c'èst si plèhant du hoûter djåzer lès djins quu nos n'cunohans né èt du sèyî d'ad'vinér du la qu'i v'nèt a to hoûtans leû-s-acsans.'' »
Sarazin
Pire di Sarazin
C' est ene foirt deure pire taeyeye pås Ancyins Bedjes (des trevéns neyolitikes).
Gustave Defechereux
Ovraedje
Gustave Defechereux a wangnî on pris del Federåcion Walonreye-Brussele, e 2022. C' est avou li prumire ouve, mins il l' a rçuvou après s' revoyance.
Sarazin
Li mot Sarazin e walon
Foirt corant el province do Hinnot po djåzer des djins ki dmorént dins des grotes. Dins les diccionaires walons, on l' trouve dins l' Pirsoul (Nameur, po les dmorants d' Sarasse), dins l' Carlier et Bal (Coûtchant walon, po les spotaedjes do payis d' Tchålerwè), li Haust (Lidje, sinse di viye haeyåve feme), dins l' Balle (Cerfontinne, sinse di ptits omes ki travayént l' fier).
Gustave Defechereux
Referinces eyet sourdants
Defechereux, Gustave
Djineve
Djineve (/ʤinɛːf/; dins ene fråze, après voyale : a Djneve, /ɲɲɛːf/), c' est ene veye di Swisse, å mier coûtchant do payis, al limotche del France.
Djeyografeye
Metowe sol Laetche Leman.
Istwere
Modesse Gretry î dmora sacwants moes e 1767.
Rilomêye
Sidje do Consey des abondroets des djins di l' ONU.
Sacwants lives sol walon (inte di zels, les sincieusès rcwerances da Louwis Rmåke) î ont stî eplaidîs.
Categoreye:Veyes d' Urope Categoreye:Swisse
Léopold Xhoffer
Riprins dins l' Antolodjeye des powetes e walon d' après Vervî.
Des fråzes da sinne sont rprinjhes dins l' Live di spots Dejardin.
Xhoffer
Timpu
Timpu ([FR] Estaimpuis ; [NL] Steenput ; [PCD] Timpu) est ene ribanêye comene del province do Hinnot.
Anêyes 1090
10inme sieke | 11inme sieke | 12inme sieke
anêyes 1070 | anêyes 1080 | anêyes 1090 | anêyes 1100 | anêyes 1110
1090 | 1091 | 1092 | 1093 | 1094 | 1095 | 1096 | 1097 | 1098 | 1099
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
1736
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750
1731 | 1732 | 1733 | 1734 | 1735 | 1736 | 1737 | 1738 | 1739 | 1740 | 1741
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1736 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Ouve des Apoisses
L' Ouve des Apoisses (on dit eto : les Ouves des Apoisses ou les Akes des Apôtes), c' est on live sacré des crustins, sicrît pa sint Luk, et ki raconte li cminçmint di l' eglijhe e l' Palestene, pu ådfoû, bråmint a cåze da sint På.
Kissangani
Kissangani (oficirmint Kisangani, divinltins Stanleveye; fr. Stanleyville, nl. Stanleystad), c' est ene veye del republike democratike do Congo.
Ouve des Apoisses
Ratournaedje e walon
Li tecse a stî ratourné e walon e 2004 pa Djhan-Mareye Lecomte. Li tecse est scrît tot notant l' accint di Brå-dlé-Lierneu. Li tecse fourit rmetou pår e rfondou e 2012.
Kissangani
C' est l' mwaisse veye del province del Tshopo.
Djeyografeye
Li veye si stind do mouze Congo disk' al rivire Tshopo.
Ouve des Apoisses
Contnou
Li live kimince på temonaedje (di deujhinme mwin) so les aparexhaedjes di Djezu après s' ravicaedje.
Kissangani
Djeyografeye
C' est l' pus lon pont, sol Congo, k' on î pout avni e batea, di Kinshasa.
Ouve des Apoisses
Contnou
Adon, on djåze di l' Acinsion pu do prumî Céncweme.
Kissangani
Lingaedjes
On î djåze francès, swahili et lingala.
Ouve des Apoisses
Contnou
Adonpwis, les pretchmints des Apoisses a Djeruzalem, et les prumîs miråkes (fé lever on stroupyî).
Kissangani
Istwere
E 1964, li veye est prinjhe pa les guerîs Simbas et divént l' mwaisse veye d' ene republike populaire do Congo, ki l' prezidint est Christophe Gbenye.
Ouve des Apoisses
Contnou
Li ramassaedje (arestaedje) des Apoisses, ki s' polèt schaper tchaeke côp do prijhon, pa l' åjhmince d' ene andje.
Kissangani
Istwere
Categoreye:Congo-Kinchassa
Charles Bruneau
🇱🇰 «Inketes da Bruneau so les patwès d' Årdene (lives)» Charles Bruneau, c' esteut on grand linwincieus francès, vinou e monde li 19 di nôvimbe 1883 a Tchô el Walonreye di France. I mora li 3 d' awousse 1969.
Ouve des Apoisses
Contnou
Li ramassaedje di sint Stiene, ki va esse djudjî, et po s' disfinde, fé on racourti di tot l' Vî Testamint. Sint Stiene serè touwé a côps d' pires. C' est la ki sint På va intrer «e djeu d' beyes».
Charles Bruneau
I djåzéve coramint l' walon, k' esteut l' lingaedje d' atôtchance di tertos a Tchô tins di ses djonnès anêyes.
Ouve des Apoisses
Contnou
Après çoula, c' est purade li veye da sint På k' est racontêye. Si cviersaedje sol voye di Damasse est bén repetêye ene troejhinne di côps. C' est lu ki l' ridit lu-minme tchaeke côp k' il est dvant on tribunå.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Lives Categoreye:Noû Testamint Categoreye:Lives e grek
Charles Bruneau
Ouve pol walon
Il a studyî les pårlers del Bijhe do dipårtumint des Årdenes francesses, k' i lome les “patwès d' Årdene”. Il aveut stî enondé po ça pa Jules Gillieron. Il a cmincî a-z eplaidî ses trovas e 1913.
Ces cwate lives la sont studyîs sol Wikipedia e walon dins ene pådje "Inketes da Bruneau so les patwès d' Årdene".
Il a eto scrît l' adrovaedje do motî da A. Vauchelet so les pårlers d' Årdene francesse.
Charles Bruneau a divnou professeur al Sorbone.
La, i va rprinde l' Histoire de la langue française da Ferdinand Brunot cwand ci-ci dihota. I nd eplaidrè les tomes XII et XIII.
Il a eto rprins et rassonrer pår li Précis de grammaire historique de la langue française, eco on live da Brunot.
Gn a sacwants scoles et institucions k' ont stî batijheyes a s' no.
Eredjistrumints
Tot fjhant ses rcweraedjes so papî, Tchåle Bruneau a ossu eredjistré ses temoens. Les eredjistrumints sont wårdés al Bibioteke nåcionåle di France.
Gn a 31 plakes, inte di zeles 14 e walon :
Les ôtès plakes sont-st e gåmès (Tchini, Abâ-l'-Nouve, Sinte-Mareye-so-Smwès) e tchampnwès (Vresse, Bôhan), des aschates walon-gåmès-tchampnwès (Bouyon, Corbion), des aschate walon-gåmès (Arbûmont).
Hårdêyes difoûtrinnes
Bruneau Bruneau Bruneau Bruneau Bruneau
Limbôr
Li Grand Limbôr (ossu, avou l' accint d' Vervî: lu grand Lêbâr, F. Limbourg, neyerlandès ey almand Limburg), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Rilomêye
Limbôr a fwait askepyî li dutcheye do Limbork k' a dné s' no, pus tård ås province do Limbork el Beldjike ey ezès Bas-Payis.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
Joseph Tilkin
Joseph Tilkin, c' esteut on scrijheu e walon.
Il aveut vnou å monde a Oû-l'-Grand li 5 d' awousse 1913.
Il a morou å Ptit Rû li 17 di nôvimbe 1997.
Di s' mestî, il esteut docteur.
Ouve pol walon
Il a scrît dins l' Soverdea.
Il aveut-st ataké l' ratournaedje di l' Evandjîle sint Djhan. Ci-ci a stî fini pa Djåke Desmet, ey eplaidî dins li Novea Testamint e walon.
Biyografeye
Il a fwait ses scoles a Nameur, pu Lovén, la k' il a yeu s' diplome di docteur.
E 1938, il a fwait s' tins d' sôdår, mins k' a stî ralongui e 1939, a cåze del mobilizåcion divant l' guere di 40.
Al guere, il a stî fwait prijhnî, mins il a dmoré a Gant po sognî les coixhîs (bråmint des prijhnîs francès).
I s' a maryî tins del guere (1941) et a polou fé do medcén a Oû-l'-Grand.
E 1944, il est rmobilijhî, et pårticipe al batreye d' Arnem (Arnhem). La i va sognî les ancyins prijhnîs rûsses.
Sourdant
Tilkin, Joseph
Frontire
Ene frontire (on djheut voltî : ene limotche), c' est ene forveyowe roye ki mostere li fén d' on dislaxhî payis, d' ene province, d' ene comene, et li cminçmint do vijhén.
Les limotches si croylèt voltî tot shuvant des corantès aiwes, des hôtès montinnes u des frontires des lingaedjes.
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Administråcion
Ezope
Il est l' prumî a-z aveur sicrît bråmint des fåves, ricopieyes après côp pa les scrijheus des tins modienes, inte di zels, Jean de Lafontaine, pu ratournêyes e walon pa toplin des oteurs.
Mins il eto scrît des ouves filozofikes, come les Apolokes.
Sacwants fåves da Ezope
thumb
Sourdant
Categoreye:Civilizåcion greke Categoreye:Sicrijheus e vî grek
Tcherbon d' fåde
Li tcherbon d' fåde u tcherbon d' bwès, c' est do bwès k' a ddja broûlé ene miete a houte di l' air, et ki rpout esse esprindou, tot dnant ene tcholeur come li hoye.
Alére
Lucien Mahin, Ene båke so les bwès d' l' Årdene, tôme II, pp. 138-168.
Categoreye:Bwès (materio) Categoreye:Foistreye Categoreye:Feu
Mårlire
Marlire Marlire
thumb|Ene grande mårlire
Ene mårlire (on dit eto: mårloye), c' est ene plaece la k' on-z î saetche, u k' on-z î a saetchî al måle. Gn a la des trôs dins tere ki sont rcovrous pa del fene tere, et k' on pout toumer dvins. Les mårlires sont bounes po-z î mete des vegnes. Ene pitite mårloye, c' est on mårloyea.
Po l' etimolodjeye et les vî(s) scrijha(s) : riloukîz a mårlire.
Istwere des mårlires
Les ancyins Bedjes saetchént dedja al måle po mårler les surès teres. L' ecråxhaedje al måle a ndalé crexhant disk' å mitan do 18inme sieke. Adon, dins les louwaedjes di cinse, c' esteut sovint mårké kel louweu diveut mårler les teres. Å cminçmint do 20inme sieke, gn aveut co sacwantès mårlires k' on-z î tiréve al måle. Mins après, on ls a rispoté al varade, et gn a pus nouk ki sait wice k' elle estént. Ça fwait k' i pout gn aveur des accidints di pormoenneus ki toumèt dins on trô.
Djan Burdou (teyåte)
Djan Burdou, c' est ene arimêye pîce di teyåte e walon, e troes akes, sicrîte pa Paul Moureau e 1939.
Elle a stî creyeye å rweyå teyåte di Nameur li 20 di djulete 1939, avou ene muzike di sinne da Hector Godart.
Boket del pîce
Sourdant
Categoreye:Pîces di teyåte e walon
11 di djun
Li 11 di djun c' est li 162inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 163inme po ls anêyes bizetes), avou 203 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
9 di djun - 10 di djun - 12 di djun - 13 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Sanson (Bibe)
thumb|touwant meye Filistins thumb|Samson prijhnî des Filistins (pondeure da [[Carl Bloch)]]
Sanson (e-n ebreu שִׁמְשׁוֹ, Chimchone « pitit solea », e neyerlandès, Simson ), c' esteut on persounaedje del Bibe, on djudje, k' esteut foirt come on liyon. I lûta disconte des Filistins.
Sourdant
Elle est contêye dins l' Live des djudjes, dins les tchaptrês 13 a 16.
Skepiaedje
Li 13inme tchaptrê raconte ki ses parints, ki n' avént pont seu awè d' efant, ourît l' vizite d' ene andje ki lzî anonça k'il årént on fi ki nexhreut «nazir». Ça vout dire k' i n' si pôreut côper les tchveas ni boere do vén.
Mariaedje
Li tchaptrê 14 raconte si mariaedje avou ene båshele des Filistins. Sol voye, i fourit ataké pa on liyon, mins l' vinkixha, pal volté do Bon Diu. Å mitan del curêye, i trova del låme et i l' beva.
I s' maria bén, mins abandna bénrade si feme.
Lûte disconte des Filistins
Di raedje, i bouta l' feu ås dinrêyes et ås olivires des Filistins. Po s' rivindjî, ces-ci touwît l' feme et l' bea-pere da Sanson. Ci-ci adon, ritouwa toplin des Filistins.
Les Filistins atakît les Israyelites, et dmander k' i lzî livrénxhe Sanson. I divna don leu prijhnî on moumint. Mins adon, i scota ses tchinnes et moudri on meye di Filistins avou on babetch d' ågne.
Voyaedjes, amour et moirt
C' est çou k' on lét e 16inme tchaptrê.
On bea djoû, Sanson ariva a Gaza, ene veye des Filistins, la k' i vica avou ene harote. On saya d' el ramasser, mins i broya co l' poite del prijhon la k' on l' aveut reclôs.
Måhonteus rima
Categoreye:Sicrijhaedje On måhonteus rima, c' est on rima avou des måhonteus mots, u dijhant des måhonteusès idêyes (metans, sol seke).
Sanson (Bibe)
Voyaedjes, amour et moirt
Pu rvoyaedjî disk' al Vå d' Sorek, eyou k' i touma roed bleu d' ene ôte Filistinne, Dalila.
Måhonteus rima
Rascodaedje des måhonteus rimas
A stî on tins ki tertos les cnoxhént, et s' les dire inte camaerådes. Mins i n' passént nén des parints ås efants.
Sanson (Bibe)
Voyaedjes, amour et moirt
C' est leye ki lyi dmanda did dou provneut si foice di tchvå. Nén dismefiyant, i lyi esplica ki, si on lyi côpéve ses tchveas, i l' piedreut. Dalila houca èn ome tins k' Sanson doirmeut po lyi côper ses set grands lotchets. Adon, les Filistins el polît apicî, et l' loyî po fé tourner on stoirdoe ås olives.
Djodogne (veye)
Djodogne (F. Jodoigne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, dins l' Roman Payis.
Måhonteus rima
Rascodaedje des måhonteus rimas
On n' les rtrouvrè nén nerén dins les motîs walons, témint ki les diccionairîs do walon avént sogne di rasgurdi les cis ki djhént tofer ki l' walon esteut on grossî lingaedje.
Djodogne (veye)
Rilidjon
Pårotche Sint-Medåd.
Sanson (Bibe)
Voyaedjes, amour et moirt
Sacwants moes après, les Filistins el mostrît come esclåve a ene grande fiesse. Mins so ç' tins la, ses tchveas avént rcrexhou. I parvina a råyî les deus mwaissès pilasses do timpe la k' c' esteut l' fiesse. Li timpe croûla, et touwa Sanson et totes les djins k' estént vnous po l' vey.
Måhonteus rima
Kékes egzimpes
Spot des djins d' Ôtchamp:
Sanson (Bibe)
Dins l' lingaedje walon
Li ratourneure «foirt come Sanson» n' a waire sitî riscrîte dins les lives di spots.
Djodogne (veye)
Djeyografeye
Djodogne est raiwêye del Djåce.
Måhonteus rima
Kékes egzimpes
Rima so les cis d' Åye (spotés les Godis).
Sanson (Bibe)
Dins l' lingaedje walon
Li persounaedje a dné s' no a on tchestea d' disfinse metou dilé l' viyaedje di Ton, loukî come témint foirt k' on nel såreut prinde. E 20inme sieke, l' aiwe di passéve dilé a prins l' minme no (divant, ele si loméve li Houyou).
Djodogne (veye)
Rivuwe eplaideye a Djodogne
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Måhonteus rima
Kékes egzimpes
C' est ene grande djin d' Åye ki cåze a s' fi:
Sanson (Bibe)
Sourdants
Categoreye:Bibe
Polipôre
On polipôre, c' est on grand veyåve tchampion ki vént so les åbes malådes u crévés.
Rindjmint sincieus
I fômnut l' famile des poliporacés (Polyporaceae).
Discrijhaedje
Li dzeu est lisse, et on voet sovint les cekes di s' crexhance.
Li dzo est fwait di meye trôs; did la, ès no poli-pôre (mwins pôres).
Il est macasse come do bwès.
1490
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Polipôre
Sacwants sôres
Categoreye:Micolodjeye *
1490
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tchampion microscopike
On tchampion microscopike, c' est on tchampion k' on n' voet nén a l' ouy.
Antene (viyaedje)
Antene (fr: Anthisnes) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané dins ene comene di minme no.
Istwere
Antene esteut tere di Lidje å 18inme sieke; mins fourit bayeye e 1768 (avou Vien) al principåté di Ståvleu-Måmdey, siconte di Sclessin eyet Ougrêye ki zels passît d' Ståvleu-Måmdey a Lidje.
Tchampion microscopike
Egzimpes di tchampions microscopikes
* Categoreye:Micolodjeye
Sint-Houbert
thumb|150px|Live da [[Mimile Petcheu avou l' båzlike do Bork, padrî, et l' cier ki rapinse sint Houbert]]
Houfêye di grand vint
Ene oufêye di grand vint ou: ene rouflåde di vint; ou: ene hourbalêye di vint ; ou: ene boerlêye; ou: on hoursea (on dit eto: sôte di vint, sôte d' air), c' est ene arivêye d' on plin côp d' on foirt vint, ki n' deure nén, mins å pus sovint ki s' repete.
Sôres di oufêyes di grand vint
thumb|oufêye divant ene timpesse, veyåve ås tchesseyès nûlêyes Les oufêyes vinèt sovint divant ene plouve, et disparexhèt avou leye. Did la li spot : ene pitite plouve fwait toumer on grand vint.
Manaedjmint do trafic otomobile s' i gn a des houfêyes
So sacwants otovoyes, gn a des paneas éndjolikes k' anoncèt les houfêyes di vint, po k' les djins n' soeyexhe nén saizis. Ca les otos polèt esse bolêyes sol costé, aprume les camionetes k' ont ene grands sitindêye pol vint aler conte.
On pout eto planter des åbes ou mete des hayons ås plaeces k' i gn a sovint do grand vint. Çoula va waeranti eto s' i gn a do tins ås oufêyes.
Sourdant
Categoreye:Meteyo Categoreye:Vint
Såme (filet d' pexhe)
Li såme, c' est on filet d' pexhe, ki prind tote li lårdjeur d' ene corante aiwe. I pout aveur deus mantches, les tire-såme.
Unuke
thumb|dins on barulief babilonyin (8inme sieke dv DjC) Èn unuke, c' esteut èn ome k' on a-st amedé e s' djonne tins, po siervi di wårdeu dins les harems des rwès, des zultans et des impreurs did divinltins.
End a veut ossu k' on destinéve ås tchantreyes, pask' i wårdént leu vwès d' efant.
Såme (filet d' pexhe)
Siervaedje
On l' pout trinner, ene djin so tchaeke des erives, et onk dins l' aiwe li dzeu do filet loyî après s' cingue.
Unuke
Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze divins l' roman «Amour a l' Alambra» da Djôzef Mignolet.
Såme (filet d' pexhe)
Siervaedje
On l' pout tindou après deus pikets ou après èn åbe, so les deus boirds di l' aiwe. Les pexheus rotèt dins l' aiwe pus hôt, po xhårer les pexhons et les tchessî dvins.
Al fén, on l' pout trinner avou des naçales, ki s' raprepièt, et li rployî cwand on-z a tot fwait.
1993
A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|Li troejhinme tome d' "Ene Båke so les bwès d' l' Årdene" Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Ôtès djins
Categoreye:Date
Roclindje-Lô
Roclindje-Lô (nl: Rukkelingen-Loon) est èn ancyin ptit ban d' Flande, astok do Payis Walon.
Vey eto
Roclindje-so-Djer
Fizêye ki fwait lampe
Ene fizêye ki fwait lampe, c' est ene fizêye ki broûle e l' air et fé del loumire po des sodårds vey on terén del nute (po-z avancî, po vey s' i gn a pont d' innmis).
Dins les belès-letes e walon
Dins l' live istorike «Letes di gueres d' on piyote» ki s' passe sol front d' l' Izer, li mwaisse persounaedje ki fwait on sôrtixhaedje di nute paviè les lenes almandes, va esse ricnoxhou avou ciste ahesse la:
Sourdant
Categoreye:Ahesses des sôdårds
Momosse
Categoreye:Mitolodjeye greke Categoreye:Mascarådes Categoreye:Rireyes Momosse (e grek Μώμος), dins l' mitolodjeye greke, c' esteut li diè do fotaedje et des mocreyes.
I fourit tchessî evoye di l' Olimpe, pask' i s' aveut fotou des ôtes diès.
Adon, i dschinda so tere et mete so pî les mascarådes.
Å Braezi ey el Colombeye, on lome co Rwè Momosse li prince do cwarmea d' ene metowe veye.
Scoreye
Ene sicoreye (on dit eto : ene sicorijhe, ene sicordjire, ene escaswere), c' est ene usteye fwaite d' on mantche et d' on dbout d' coide ou d' cur, po bouxhî avou so des djins ou des biesses.
Georges Themelin
Georges Themelin, c' est on diccionairî do gåmès.
Il a skepyî a Dampicoû li 9 di djulete 1942. Il a morou a Sint-Må-dlé-Vierton li 23 d' octôbe 2021.
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.
Scoreye
Motlî
Gn a yeu des markes di scoreye k' ont dné des cmons nos come «perpignan».
Georges Themelin
Ouve pol gåmès
I va mete so pî des shijhes e gåmès avou ls efants.
Scoreye
Uzaedjes
Li scoreye est eployeye :
Georges Themelin
Ouve pol gåmès
E 1999, il eplaide si prumî motî francès-gåmès, ki serè recråxhî et redité e 2020 pa Jean-Luc Geoffroy, pu metou so les fyis e 2021.
Scoreye
Uzaedjes
Categoreye:Bôreataedje Categoreye:Tchivås
Georges Themelin
Sistinme ortografike Themelin
Dins si motî francès-gåmès, i sieve ene ortografeye a pårt, ki serè rprinjhe pa Jean-Luc Geoffroy dins s' coleccion d' lives e gåmès «Ma p'tite édition» et k' on rahouke voltî dizo l' alomåcion di sistinme Themelin.
Il î wåde les dobe cossounes come e francès.
Egzimpe di tecse sicrît e sistinme Themelin:
Sourdant
Themelin Themelin
Aclot
Èn Aclot, ene Aclote, c' est l' sôbricot des djins d' Nivele. Les Aclots estént rwaitîs come des foteus d' djins. Po dire on Nivelwès di stok, on dit èn Aclot totoute, ene Aclote totoute (eneviè les cis k' ont vnou dmorer a Nivele mins ki provnèt d' ôte pårt.
L' Aclot, ça a eto stî ene gazete askepieye pa Georges Willame k' a parexhou di 1888 a 1890 et ki studyive li walon eyet l' foclore di Nivele.
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do mot shonne esse li bodje tîxhon Hak, fwait sol pitit no "Djihan", divnou Han et tîxhon, avou raptitixhante cawete tîxhone -ken. Hak, dabôrd, vout ddja dire Pitit Djhan; come on n' comprind nén li cawete -ken el Walonreye, on ristitcha ene deujhinme raptitixhante cawete (li cawete walone -lot). Aclot vout dire, dabôrd, Pitit Pitit Djhan. Li no d' Djihan vént di Djihan d' Nivele.
Gn a eto ene fåve etimolodjike. A Nuvele, come dins mwintès ptites veyes, les bordjoes fijhént clôre les poites del veye al vesprêye. On-z a dit k' on lzès clawéve, po k' nolu n' elzès polaxhe drovi après l' eure. Et kel ci ki clawéve boerléve tofer: " ås clås ! ås clås ! (k' on m' apoite des clås !). So plaece, ça s' prononce as claus, did la aclô, aclo.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Åwlete d' Edjipe
Alopochen aegyptiaca
Categoreye:Oujheas Categoreye:Åwidîs
Marlén
thumb On marlén u mierlin, c' est come ene hepe, u on gros mårtea, mins bén pus lådje et pus pezant, po finde å bwès. Gn a on fier aplaké al tiesse, et l' pene, leye, est bén poentowe, mins nén côpante.
Uzaedjes
On s' è sieve dins l' bokionaedje po bouxhî so les cougnets u po fini l' findaedje d' ene tronce.
Po fini on findaedje, on pout bouxhî on côp d' marlin po-z agrandi l' finte, et côper les nierons ki l' tinèt co.
Po les ptitès rouyetes, sins nuk, on lzès pout ataker direk å merlin.
E l' måjhon, on pout rfinde å marlin, so on blokea, les schetes ki sont trop grosses.
On s' è sierveut ossu po-z assoumer les pourceas.
Sourdant
Categoreye:Boskiyonaedje Categoreye:Usteyes al mwin
Åwe å noer cô
L' åwe å noer cô ou åwe do Canada, c' est ene såvadje åwe d' Amerike bijhrece.
Branta canadensis.
Discrijhaedje
Elle est 55 a 75 cm longue, 125 a 170 cm penas drovous.
Elle a l’ l’ hatrea et l’ tiesse noeres, mins ene blantche taetche so l’ mashale (tchife).
Kidujhance
Si criyaedje rishonne a on rôguiant bawaedje.
E-n ene trope, ele polèt ataker les djins.
Vicaedje
A stî metowe dins des parks ; end a k’ ont schapé evoye.
Ça a divnou ene evayixhante indje el Walonreye. End a toplin li long d' Mouze, metans a Uwar. Ou so les vevîs d' Freu. On n' les pout pus nouri so les erives di Mouze.
Sourdants
Categoreye:Oujheas Noer cô
Rogne (maladeye)
Li rogne, c' est ene maladeye del pea, cåzêye pa des acåres.
Elle est foirt schôpiante.
Gn a trinte-shijh sôres di rognes, des côps loyeye a ene indje di biesses (Coriopes) des côps ki polnut potchî d' ene indje a l' ôte, pår so les djins (Sarcopes).
C' est don ene zonôze.
Médyince
Dipind di l' indje, come di djusse.
Po les djins, des poumådes avou des sconte-acåres polèt esse metowes so les plaeces la k' on voet les damadjes (mwins, plaece del cingue, sovinte)
Po les bedots, on lzès fwait passer dins des batchs avou les prodûts.
Les tchvås polèt esse médyîs pa stritchaedje.
On pout dner des pikeures (biesses) ou des catchets (djins) d' ivermectene.
Sourdants
Categoreye:Maladeyes del pea Categoreye:Formagnance
Anêyes 70
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Tévé waloncåzante
thumb|plake fwaite avou ls emissions 2008 (dessén da [[José Schoovaerts)]] Li tévé waloncåzante (pacô spotêye Youtube-RTW), c' est ene tchinne di videyos, pår e walon, eplaideye so Youtube.
L' idêye a stî enondêye pa Pablo Sarachaga e 2007.
Li mwaisse adierceu del tchinne, c' est Lucyin Mahin.
Anêyes 70
anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90
Tévé waloncåzante
Contnou
thumb|Rapoirtaedje sol [[fåkinreye]] Gn a des rapoirtaedjes la ki les djins cåzèt e walon, int di zels des respondas di waloneus udon d' ôtes walon-cåzants.
Anêyes 70
70 | 71 | 72 | 73 | 74 | 75 | 76 | 77 | 78 | 79
Tévé waloncåzante
Contnou
Gn a eto des tchansons e walon. Ons î trouve eto des rapoirtaedjes foû payis, aprume e Marok. Adon, si djins n' cåznut nén walon, i sont, soeye-t i sortitrés, soeye-t i doblés avou on djåzaedje e walon.
Anêyes 70
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Hé (Strintchamp)
thumb|plake, avou ene hé (bwès) padrî Hé (Fr. Haid), c' esteut on hamtea di Strintchamp, asteure rimetou avou Havsin e l' rebanêye comene di Cînè.
Tévé waloncåzante
Imådjete
thumb|imådjete L' imådjete del tévé walon-cåzante est fwaite avou les letes MTV (Mahin TV). Ele n' est nén metowe so totes les videyos.
Hé (Strintchamp)
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Braibant
Braibant est li no di:
Tévé waloncåzante
Sacwants videyos
thumb|Egzimpes d' emissions, å cmince del tchinne
Categoreye:Waibes e walon Categoreye:Videyos e walon
Jean Racine
Jean Racine (1639-1699), c' esteut on scrijheu d' pîces di teyåte e francès.
Croké nez
Categoreye: Antomeye Categoreye: Tiesse
Jean Racine
Sacwants de ses pîces
Les plaideus (ratournêye e walon vers po vers pa Georges Fay).
Ya basta et vos nd åroz (tecses)
Categoreye:Lives e walon "Ya basta" et vos nd åroz, c' est on live di scrijhaedjes e walon da Yves Paquet.
C' est purade des tecses di tuzaedjes, mins sicrîts ene miete poweticmint.
Lu prumî did zels, c' est "Ya basta", so l' comandant Marcos, onk des tchîfs do mouvmint zapatisse do Mecsike.
Li live a vudî e 2000 dins l' coleccion Belès Letes del Rantoele.
Meyon
Meyon (la-minme, prononcî Mèyon u Mèyan, F. Méan), c' esteut, dispu li 18 d' awousse 1887, èn ancyin ptit ban del Walonreye; li 1î d' djanvî 1977, il a stî rebané avou Havlondje, el province di Nameur.
thumb|L' eglijhe, veyowe d' å lon
Roclindje-so-Djer
Roclindje ou Roclindje-so-Djer (fr: Roclenge-sur-Geer, nl: Rukkelingen aan de Jeker), est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bassindje.
Meyon
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Roclindje-so-Djer
Istwere
C' esteut on dominne do tchapite Sint-Djhan l' Evandjilî, di Lidje. E 1795, i va passer dins l' dipårtumint del Basse-Mouze, e 1815, al province do Limbork, divant d' esse rimetou avou Lidje e 1963.
Meyon
Istwere
Li dominne di Meyon fourit dné come alou a l' abeye di Sint-Houbert e 1066. Meyon va redîmer l' abé d' Sint-Houbert tot l' tins do Vî Redjime.
"Civilmint", Meyon, c' est on hamtea do ban d' Havlondje.
Roclindje-so-Djer
Sicrijheu d' walon
Henry Frenay
Meyon
Istwere
Mins l' hamtea d' Bassene, c' esteut ene signorreye a lu tot seu.
Gastronomeye
Cofrereye des Wiyinmes, ki fwaiynut li rclame do froumadje des "biesses ås coines" (vatches et gades).
Sourdants
<References/>
Roclindje-so-Djer
Vey eto
Roclindje-Lô, pitit ban d' Flande.
Limbôr (viyaedje)
Limbôr  (la-minme eto, a môde vervîtwesse, Lêbâr F. Limbourg), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Lidje.
Accint do walon
Dins l' accint do walon d' Limbôr, li betchfessî å si prononce [ó] come dins l' walon do Mitan et do Coûtchant. Ci-cial aveut ddja stî rilevé dins l' motî da Cambresier, k' ortografeye ci son la "au".
Sourdants
<References/>
Leffe (Bire)
Li Leffe, c' est ene bire d' abeye walone ki vént d' Dinant. D' ayeur, Leffe, ç' est ossu l' no d' èn hamtea al Bijhe di Dinant. Mins nerén, ele n' est pus bresseye dins l' moustî.
Sôres
Li lisse ådzo vént d' èç waibe :
Rimårke : Po les blondes yet brunes, i gn egziste co ene varyisté sins alcol.
Rilomêye
Li Leffe est disponibe el Beldjike yet dins des ôtes payis uropeyins. Houte di çoula, on-z e trove åzès Estats Unis.
Lepe
Categoreye: Antomeye Categoreye: Tiesse
Leffe (Bire)
Sourdants
Categoreye:Bires
Lepe
Les lepes, c' est l' boird del boke, la ki l' fene pea del boke si radjond avou l' pea do vizaedje. Et les tchås metou padzou.
Broûlaedje totoute
Li broûlaedje totoute ou broûloûte ou foûbroûlaedje ou fornåjhixhaedje på mestî, c' est ene maladeye des niers des djins ki boutèt dtrop dins des ovraedjes del tiesse. C' est ene sôre di nurasteneye.
Cåzes
Li trop d' ovraedje del tiesse, foiravant avou les ahesses d' atôtchance do 21inme sieke (sûtifone, éndjoles, tåvletes), c' est dandjreus çoula li mwaisse cåze do sindrome.
Minêyolodjince
Les omes al fén di leu cårire (50-65 ans) sont les pus acsûts pal maladeye.
Senes del maladeye
Li malåde est djus fizicmint et intelectuwelmint. I dmeure des eures aflaxhî so s' lét, a racatuzer.
Des côps, i n' voet pus ki del blanke loumire.
Médiaedje
Li malåde divrè cwiter tot çou k' a-st a vey avou si ovraedje (telefones, raloyaedje al Daegntoele, éndjoles axhlåves). I s' divrè rispoizer des longuès samwinnes.
Sourdants
Categoreye:Sicolodjeye Categoreye:Nierolodjeye
1737
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 1732 | 1733 | 1734 | 1735 | 1736 | 1737 | 1738 | 1739 | 1740 | 1741 | 1742
Rîle Mahin do disfaflotaedje des longuès voyales û, î et oû divant ene vuzlêye cossoune
Li Rîle Mahin do disfaflotaedje des longuès voyales û, î et oû divant ene vuzlêye cossoune a stî atåvlêye e 1998 pa Lucyin Mahin dins on scrît lomé "Waldim franwal-B".
1737
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1737 do calindrî grigoryin
Rîle Mahin do disfaflotaedje des longuès voyales û, î et oû divant ene vuzlêye cossoune
Elle a stî aplikêye sins grand rujhe dispu adon, mågré sacwants foû-rîles.
1737
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Rîle Mahin do disfaflotaedje des longuès voyales û, î et oû divant ene vuzlêye cossoune
Mwaisse atuze
Divant les vuzlêyès cossounes (b, d, dj, g, jh, v, z), mins eto divant R et Y, les voyales i, u et ou si prononçnut cåzu todi longues (e Feller, ça si scrijheut «î», «û» eyet «oû»).
Foû-rîles
Après les betchetes ri-, di- et ki-, li rîle di s' aplike nén.
E francès
Li rîle shonne egzister eto e francès:
Categoreye:Rifondaedje do walon Categoreye:Voyales Categoreye:Cossounes
Djupsyins (peupe)
thumb|Mape d' arivaedje des djupsyins e l' Urope thumb|Mape do nombe di djupsyins dins les payis d' Urope
I sont dmorés des voyaedjeus (did la, leu no «politicmint comifåt» djins do voyaedje).
End a a pô près 10 miyons.
Lingaedje
Li lingaedje romanichel est foirt deferin d' ene trope di djins a l' ôte, ca i calkêynut toplin des mots di tchaeke payis la k' sont-st edjîstrés.
Muzike et danse
thumb| Il ont ene muzike bén da zels, foirt tipetaprece. Çou ki fwait dire a Jean-Pierre Dumont:
Dins les belès letes e walon
Dins «Sovnances d' on vî gamén», Eugène Gillain cåze des "cabantîs", dins ç' cas la, les djupsins, sins manke :
Dins ene di ses noveles, Jean-Pierre Dumont a discrît les danses des Djupsyins d' Hongreye (cial).
On cåze di l' istwere des djupsyins d' Roumaneye dins Gabriyel et Gabriyel. I boutént cåzu come esclåve po tchesturlins. Il ont stî låtchîs sins k' on lzî dene des teres, did la divni des hapeus d' poyes, come on lzès presintéve el Walonreye, dins Eter-deus-gueres.
Dins «So les trîs des goletes», Emile Gilliard cåze di l' «adaptaedje» des djupsyins e 20inme sieke. Passant des ptits mestîs (banslî) eviè les frawtinaedjes (hapaedje d' otos, vindaedje di droukes).
Wikisourd walon-cåzant
Li Wikisourd walon-cåzant, c' est on pordjet Wikimedia askepyî pa deus Wikimedyins, lomés Julien Casters eyet Pablo Saratxaga, e 2018. A ç' tins la, ci pordjet ci n' esteut nén co indepindant. Li 4 di decimbe 2020, li dmande d' on dominne po ç' pordjet a stî acceptêye. Do côp, li Wikisourd walon-cåzant est, enute, sol waibe « wa.wikisource.org », al plaece del waibe di l' « International Wikisource » come pindant ses deus prumires anêyes. Li 16 di decimbe 2020, li Wikisourd walon-cåzant a yeu s' dominne apresté.
Djupsyins (peupe)
Dins les belès letes e walon
Les Romanichels d' Andalouzeye ont stî vizités pa Yves Gourdin (raconté so l' Aberteke).
Wikisourd walon-cåzant
Nombes
Å moes d' decimbe 2020, gn åveut ddja 400 ouves so ç' waibe ci. Eviè l' fén do moes d' djun 2023, li mwaisse pådje mostere k' i gn åreut « 700 ouves e walon ».
Djupsyins (peupe)
Pådjes do roman L' amour a l' Alambra da Djôzef Mignolet
Sourdant
Categoreye:Peupes del Daegne Categoreye:Urope
Polipôre do tchinne
thumb Li polipôre do tchinne, c' est on polipôre ki vént so les tchinnes.
Daedalea quercina
Uzaedjes
I dene on bon gosse al sope.
Wikisourd walon-cåzant
Rimarke
Sacwants motlîs sont sol Wikisourd francès-cåzant.
Mont-dlé-Oufalijhe
Mont-dlé-Oufalijhe (F. Mont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Oufalijhe
Léon Hansenne
thumb|(e 2019) Léon Hansenne, c' est on waloneu aloyî å teyåte et å walon e scole.
Mont-dlé-Oufalijhe
Rilidjon
Eglijhe sint Lambiet.
Grande dicåce : al Sint-Lambiet (17 di setimbe)
Pitite dicåce : al Sint-Pire (29 di djun)
Istwere
Li viyaedje esteut pus bas ki n' est asteure, e "Meresvå", e dshindant viè Achoufe. On-z î a rtrové des pires di tombe.
E moes d' may 1940, ene grande årmêye almande (tanks, camions, mins eto des tcheretes ås tchvås) ont vnou på Tcherå, et ont dischindou pal voye d' Achoufe, et fé bråmint del poûssire. Tote cisse poûssire la s' a rashî so les tchamps sol mont k' ont divnou tot gris.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Léon Hansenne
Ouve pol walon
Hansenne
1460
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Wikisourd walon-cåzant
Ortografe
Sorlon Lucyin Mahin, i mancreut on sgond « s » a Wikisourd. Adon, ça divreut s' lomer : Wikissourd.
1460
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Wikisourd walon-cåzant
Sourdants
Categoreye:Wikisourd Categoreye:Ovraedje
1460
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Picårdeye
Li Picårdeye, c' est ene redjon del France, metowe tot å Nôr-Ouwess.
Mwaisse veye : Amyin.
Lingaedjes do payis
Come vîs lingaedjes do payis, on-z î djåz(év)e :
Categoreye:Picård Categoreye:Flamind Categoreye:France
Annie Lengelé
thumb|(2020) Annie Lengelé (riwalnijhåve Aniye Lèdjalé ), c' est ene waloneuse purade aloyeye å teyåte. Et djouwer des sketchs dins les cåbarets walons.
Arondixhmint d' Ate
L' Arondixhmint d' Ate est èn arondixhmint administratif del province do Hinnot.
Max Bastin
Max Bastin, c' esteut on gaztî walon ey on waloneu.
Arondixhmint d' Ate
Referinces eyet sourdants
* Ate
Reme
Reme, obén e Feller : Rème ([FR] Rumes ; [PCD] Reme) est ene ribanêye comene del province do Hinnot.
500 ratourneures po l’ dire e walon (live)
thumb 500 ratourneures po l’ dire e walon, ki l' vraiy tite e francès, c' est «500 expressions pour le dire en wallon», c' est on live di ratourneures do walon sicrît pa Laurent Dabe.
Côde e Wiccionaire : SpS38 (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).
Vindince
Il a stî saetchî a 500 egzimplaires, et spoujhî divant l' fén d' l' anêye.
Contnou
Les spots et ratourneures sont limerotés di 1 a 500.
I sont scrîts e sistinme Feller tot notant l' accint d' Veskeveye.
Après ça, i sont esplikés e francès avou tos les pondants et les djondants.
Sourdants
Dabe
Max Bastin
Il a skepyî li 19 di decimbe, a Hu.
Il est revoye li 16 di måss 1971, e Uke.
Vicance
Max Bastin aveut stî a scole a l' atenêye rweyå d' Hu. Il aveut yeu, çk' on lome enute on bak e-n Istwere.
Tins d' l' anêye academike 1943-1944, il aveut stî scoleu a l' atenêye rweyå d' Hu.
Tote el Deujhinme guere daegnrece, l' ome ci s' a batou dins li Rezistance bedje ; dj' ô bén, dins çk' on lome el Geheim Leger ([WA] El sicrete armêye).
Houte di çoula, il aveut bouté po l' Uniyon Democratike Bedje ([NL] Belgische Democratische Unie). C' est a ç' moumint la ki Max Bastin eyet William Ugeux (ene ôte grande djin del Rezistance bedje) ont divnou soçons.
Max Bastin aveut ataké a bouter po li gazete La Cité, e [[1950. Cénk anêyes après, il aveut shuvou William Ugeux po prinde li rilêye des scrijhaedjes di La Cité.
Etur 1957 eyet 1960, c' esteut on moenneu di Courrier d'Afrique. Po çoula, il aveut stî disk' a Yopôlveye. Yopôlveye k' esteut l' no di Kinchassa davance. Li Courrier d'Afrique k' esteut djondant del CSC. Ès-n adierça, c' esteut di dner l' magazine åzès Congolès ki vnént d' rola.
Vier do kisse idatike
Li vier do kisse idatike, c' est on formagnant plat vier, del famile do vier solitaire des djins, k' epestifere les tchéns (cwand il est adule).
Echinococcus granulosus
Max Bastin
Vicance
Etur 1962 eyet 1970, il aveut eto fwait d' ôtes ovraedjes po el MCB. Come d' efet, il aveut metou so pî les Semaines Sociales Wallonnes pindant wice k' il esteut sovint pretcheu. Houte di çoula, cist ome ci aveut stî eto manaedjeu d' èn eplaideu : Éditions Vie Ouvrière. Di pus, il a bråmint bouté avou el rilêye del La Revue Nouvelle.
Vier do kisse idatike
Tournante biyolodjike
Li tchalon si rtrouve dins l' foete et l' peumon di bråmint des biesses, et eto des djins, dizo l' cogne d' on kisse, li kisse idatike. Cwand on l' drouve, ça spite k' araedje.
Categoreye:Formagnance Categoreye:Maladeyes des tchéns Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades Categoreye:Plats viers Categoreye:Zonôzes
Annie Lengelé
Elle a skepyî li 15 di decimbe 1956 a Tchålerwè.
Max Bastin
Vicance
Max Bastin aveut comincî a bouté avou Jacques Yerna, k' esteut on rodje sindicalisse. Çoula s' a fwait cwand l' Mouvmint Peuprece Walon ([FR] Mouvement Populaire Wallon) s' aveut-st askepyî. Come d' efet, Jacques Yerna, c' esteut l' manaedjeu d' èç mouvmint la. C' esteut ene novele asprouvete po askepyî d' on mouvmint d' bouteus ki si lomeut : Rassemblement des progressistes. Il est rwaitî po-z awè radicalisé el MCB, veyånmint avou l' askepiance d' on pårti federå d' hintche, e 1969, ki s' lomeut : Objectif '72 Wallonie-Bruxelles. On-z î ritrovéve des democrates crustins d' hintche, des sociålisses, des comunisses. Ces djins rola volént fé on kimon programe pol Walonreye ey el Beldjike federåle.
Annie Lengelé
Elle a ses atnances après Sombrefe (Lignè).
Max Bastin
Vicance
Tenawete avou s' tinrijhonne revoyance, ça aveut stî l' fén po li programe cial. Totfeye, sacwantès djins l' ont porshuvou avou des diferintes manires.
Sourdants
Èç årtike ci, c' est on ratournaedje di l' årtike ki si trove sol Wikipedia neyerlandès-cåzant. Categoreye:Bouteus pol Walonreye
Annie Lengelé
Sourdant
Lengelé
Anêyes 80
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
A tot spiyî (stroete plake et live)
A tot spiyî, c' est ene sitroete plake ey on livret avou les tecses, et les pårticions. Elle a moussî foû e 2017.