cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Latén d' eglijhe
Adon, disk' a cisse date la, li latén d' eglijhe esteut li troejhinme lingaedje (après l' walon et l' francès) ki tos les Walons polént ôre tos les djoûs. C' est po ça k' i gn a tote ene cåkêye di mots walons k' ont stî rcalkés do latén d' eglijhe.
Banke
Istwere des bankes
E l' fén do 20inme sieke, bråmint des bankes ont stî ratchtêyes pa des pus grosses ki zeles.
Latén d' eglijhe
Alére
Maurice Gillet, "Li latén sins dire åmen", Muzêye e Piconrowe, Bastogne, 2007.
Banke
Eployîs d' banke sicrijheus e walon
Categoreye:Finance Categoreye:Economeye
Buzea d' avala
Categoreye:Antomeye Li buzea d' avala ou buzea d' avalaedje ou ecdût do stoumak, c' est l' touwea k' epoite l' amagnî et l' aboere del boke (på farink ou trô d' avala) disk' å stoumak.
Latén d' eglijhe
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Lingaedje walon
Buzea d' avala
Lomaedje dins l' lingaedje corant
🇱🇰 «francès "œsophage" sol Wiccionaire»
Maladeyes do buzea d' avala
tchôcaedje di l' avala
1740
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760
1735 | 1736 | 1737 | 1738 | 1739 | 1740 | 1741 | 1742 | 1743 | 1744 | 1745
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1740 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Assaye
Categoreye:Lives Ene assaye, c' est on scrijhaedje di prôze ki vout dimostrer ene idêye disfindowe pa li scrijheu.
Gn a pont d' egzimpe d' assaye e walon, mins dins l' roman Gabriyel et Gabriyel da Djôr et Colas Staelens, les bates di dvizes des persounaedjes ont sovint l' air d' on tecse d' assaye.
Cofrereye des Cotlîs et des Mazwîs
Li cofreyeye des Coltîs et des Mazwîs, c' est ene cofrereye foclorike d' après Nameur.
Cwand l’ cour est pris (teyåte)
thumb Cwand l’ cour est pris (Qwand l’ cour est pris), c’ est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Armand Masson.
Cofrereye des Cotlîs et des Mazwîs
Sourdant istorike
Les cotlî ahivént des vegnes (Mîtrinne Ådje) pu do houbion, et des åbes ås fruts, inte di zels des biyokîs.
Å 19inmme sieke, les cotlîs ahivént des ptits dvairs.
Sourdants
Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Nameur
1994
A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|Coviete do "Motî del Hesbaye"
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Imelrhesse
Imelrhesse (e techelheyt ⵉⵎⵍⵖⵙ, /iməlɣəs/ ) ), c' est on viyaedje do vå des Ayites Bougmesse.
Djeyografeye
C' est l' prumî gros viyaedje sol voye do Mont Azourki.
Il est metou 1877 metes hôt ådzeu del mer.
Economeye
Cåzu tos leus tchamps sont plantés d' pemîs. Po çoula, les djins ont cåvlé des pousses. Mins leu nombe a passé di 2 e 1982 a 45 e 2020. Adon, les poujhåvès aiwes sont todi pus fondes, aprume les anêyes di setchresse.
Electrimussigrafeye
thumb L' electrimussigrafeye, c' est èn egzamin medicå do boutaedje electrike des musses.
Fîflinne
Li fîflinne, c' esteut ene maladeye des efants, aprume inte troes et shijh ans, ki n' a måy sitî rmetowe a on sincieus diyagnostik, mins ki moennéve a totes sôres di passe-méde, sovint avou des priyires.
Imelrhesse
Economeye
Pol tourisse gn a la cénk djîsses e viyaedje.
Electrimussigrafeye
On s' è sieve po diyagnostiker, metans li polinieropateye.
Sourdant
Categoreye:Analisses ey egzamins (medcene) Categoreye:Medcene
Imelrhesse
Sourdants
Categoreye:Viyaedjes do Marok Categoreye:Monde amazir Categoreye:Vå des Ayites Bougmesse
Alphonse Sacotte
Il a skepyî a Vedrén li 26 di fevrî e 1872. C' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.
Sacotte, Alphonse
Fîflinne
Sipårdaedje di l' alomåcion
C' est ene atuze tipike del Walonreye waloncåzante.
Li mot francès «fièvre lente» a stî calké e walon, mins ni s' rapoite nén al minme maladeye.
Sourdant
Categoreye:Medcene Categoreye:Doûcès creyances
Linuron
Categoreye:Discrouwådants Li linuron, c' est on discrouwådant del måjhon "Bayer".
Famile di l' urêye.
I mousse dins les raecinêyes pu est moenné disk' ås foyes avou l' seuve mineråle.
I rote disk' a cwate moes.
On l' eploye a des dôzes di 500 a 1000 grames a l' ectåre. Metans po touwer les crouwås dins les canadas et les raecenes.
Leucôze inzotike des bovrins
C' est on magnant må
Cåzaedje
Li maladeye est cåzêye pa on virûsse, li virûsse del leucôze inzotike des bovrins.
Sipårdaedje del maladeye
Li leucôze e inzotike ås vatches a stî discrîte pol prumî côp dins les anêyes 1860.
Elle esteut aprume sipårdowe dins les contrêyes di l' Ess di l' Almagne d' adon (li Prûsse levantrece, li Pomeraneye, li Meclenbork, [li [Brandenbork]] et l' Sake (c' est po çoula k' on l' loméve, e-n almand, “ostelbische Krankheit”, maladeye å Levant di l' Ele).
Al fén del deujhinme guere daegnerece, les cinsîs d' avår la, ki n' vlént nén dmorer dizo l' mambornance des Rûsses (askepiaedje di l' Almagne di l' Es) afoujhît viè l' Almagne di l' Ouwess avou leus biesses, ey amoenner li rascråwe e Chlechvik-Osteyn ey el Basse Sake.
Dispu l' tins, li maladeye s' aveut eto ståré, avou l' martchandaedje des bounès vatches di ces payis la (come li raece “Ostene”), dins les ôtes payis del Mer baltike, Daenmåtche, Suwede eyet Finlande.
Lacobén k' on n' l' a måy conoxhou el Walonreye, wice k' i gn a nén tant d' vatches laeçreces ki ça.
Passaedje d' ene biesse a l' ôte
Li må passe d' ene rascråwêye vatche a ses veas pal voye do laecea. Mins li tins d' covaedje del maladeye est foirt long (di 9 moes a 9 ans). Ça fwait ki, å pus sovint, c' est des vatches di 5 a 8 ans ki vont esse malådes clinicmint.
Ça fwait ossu ki l' maladeye ni s' resconterrè waire dins les cinses avou des tetåds (raeces al tchå), paski les biesses î vikèt bråmint moens viyes (et k' i gn a pont d' raece di cisse sôre la ki s' a spårdou a pårti des payis foirt rascråwés).
Gn a, avou, des ôtes voyes di stitchaedje do virûsse d' ene biesse a l' ôte, metans les pikeures avou l' minme aweye, et kécfeye les hagnants insekes.
Ådje et seke des vatches malådes
So 300 cas studyîs al sicole veterinaire di Hanôve, n aveut 2 åcint di biesses di 2 ans, 8 % di 3 ans, 11 % di 4 ans, 24 % di 5 ans, 21 % di 6 ans, 11 % di 7 ans, 12 % di 8 ans, 7 % di 9 ans, 4 % di 10 ans et pus vî.
Mins i n' est nén impossibe ki des djonnes biesses di 12 a 24 moes soeyénxhe dedja acsûtes.
Gn a k' on torea d' acsût po 150 vatches dins les statistikes, tot biesmint paski les måyes sont touwés po leu tchå estant co djonne. Les gayets ni sont pus waire wårdés po siervi les vatches laeçreces dispu l' diswalpaedje di l' esminçaedje artificiel.
Morance
Totes les biesses avou des senes ricnoxhåves clinicmint vont crever, après on tins ki dipind del fôme clinike. Ça pout aler foirt rade, moirt subite u må ki deure on djoû u deus (maladeye awiyante k' atake ki cour u ki råye li misse). Po l' acsujhaedje des glandes did dizo l' pea, li maladeye pout durer sacwants moes dispu k' on-z a veyou li prumire crexhioûle.
Dins les ståves rascråwés pår, li leucôze inzotike pout touwer 0,5 a 2 åcint des biesses tos ls ans.
Senes clinikes
Come gn a des blankès globules pattavå l' coir, li maladeye si mosterrè dizo ene grande varyîsté di senes clinikes.
Cas åjheys a ricnoxhe
Li pus åjheymint ricnoxhåve, come di djusse, c' est les crexhioûles di dzo l' pea : babetchreces, sipalreces, coxhreces, dirîtetreces.
Ces biesses la ni baxhèt nén dins l' laecea, et magnî avou ostant d' apetit.
Cas malådes dins l' sonk, sins sene clinikes
Bråmint des biesses d' on ståve avou del leucôze inzotike vont aveur bråmint dtrop d' linfocites dins leu contaedje des celules do sonk. Divant les anêyes 1980, on-z eployive les contaedjes des celules do sonk po vey les vatches ki diswalpént l' maladeye, divant k' ele ni fjhénxhe des sintomes, et ls evoyî a l' abatwer po s' mete cwite del maladeye.
Tchanteure
thumb|dilé [[Hayin (Dolimbreu)]] Ene tchanteure, u èn egolina, on pousse, èn edujhoe, èn egoloe, c' est ene plaece la k' ene corante aiwe disparexhe dins tere, e-n on payis castinnixheus.
L' aiwe ki mousse e tere pout esse on ri k' i gn a tofer di l' aiwe u on ravå cåvlé pa des grossès lavasses.
Skepiaedje d' èn adujhoe
C' est l' minme afwaire ki po ene fondreye u des cåves djeyolodjikes. Li fondaedje del rotche castinnixheuse, kimagneye på seur di carbone (del plouve k' a dismantchî li CO2 d' l' air), va fé des trôs dins tere, come les cis d' on froumaedje di Holande. Cwand ces trôs la sont tot près del pelete del tere, i s' vont efondrer. L' aiwe ki rixhele dzeu s' î va egoliner. Come li daegn est trawé tocosté, l' aiwe trouve on tchmin po continouwer s' coûsse.
Djeyografeye des adujhoes
El Walonreye, i shuvèt li stroete binde Fagne-Fåmene, di Cerfontinne a Rmoûtchamp. Mins pufrade so les boirds di cisse sitindêye la. E mitan, tote li rotche s' a ddja etaessî, et gn a pus nou trô ådzo.
Chaïbia
categoreye:Rilomés Marokins Categoreye:Rilomés pondeus Chaïbia (prononcîz Chaybiya), c' est li ptit no, et l' no d' årtisse da Chaïbia Tallal, ene pondeuse nayive marokinne. Elle a skepyî a Tnine Chtouka, el province d' El Djadida e 1929, et mori d' ene atake å cour li 2 d' avri 2004 a Casablanca.
Elle a cmincî a dessiner avou ses doets so des cårtons, sins mostrer ses desséns a nolu. Si fi a volou aprinde po-z esse pondeu. Adon, ele lyi a atchté des broushes et des pinceas.
On bea djoû, si fi a priyî a marinde on fén cnoxheu des pinteures. C' est l' prumî côp ki Chaybiya oiza mostrer ses dessinaedjes. L' ome a stî (a bon) reyusse et fé martchî avou leye po ponde des vraiyès toeles po ene espozicion å Göthe Institut a Cazablanca e 1966. Did la, elle a stî cnoxhowe long et lådje et do côp après, fé èn ôte mostra å Musée d' Art Moderne a Paris.
Ses ouves ont stî espôzêyes dis bråmint des payis d' Urope (France, Almagne, Daenmåtche, Bas-Payis, Swisse, Beldjike) et del Mîtrinne Mer (Marok, Grece, Catalogne, Eibiza, Tunizeye, Espagne, Grece) et minme pus lon: Irak, Braezi, Cuba ey Estats-Unis; mins c' est copurade el France ey å Marok k' i gn a-st avou l' pus d' espôzucions avou ses tåvleas.
Chaïbia esteut foirt avnante et amiståve, et todi gaiye, et nén grandiveuse po on sô, minme cwand ele divna li chouchoute des raploûs årtistikes des pus spepieus pondeus.
Chaybia est loukeye come èn egzimpe d' årtisse-pondeu k' a-st arivé al copete del schåle sins måy aveur shuvou on cour di dessén, u aler tchabårer addé on grand mwaisse d' ene sicole di pinteure.
Co dins les anêyes 2000, e Marok, cwand on voet ene feye ki pond sins aveur aprins, on lyi dit: "To vous fé del Chaybiya !"
Programe éndjolike
On programe éndjolike, c' est on scrijhaedje di comandes po ene copiutrece, ki va permete di fé ene sacwè avou.
Revintreye des Simbas
Li revintreye des Simbas, c' est ene revintreye ki s' a passé e 1964 å Congo-Yopôlveye di cåze des mambornaedjes do govienmint cintrå.
Programe éndjolike
Inte li programe et l' uzeu, gn a l' eterface, la k' on pout scrire dins l' lingaedje di l' uzeu.
Revintreye des Simbas
Li 5 d' awousse 1964, elle askepia ene republike ki l' mwaisse veye esteut Stanleveye, et l' prezidint Christophe Gbenye (on ancyin captinne di l' årmêye congolesse).
Programe éndjolike
Gn a des programes ki sont dizo abondroets, et des libes programes.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Infôrmatike Categoreye:Programes infôrmatikes
Revintreye des Simbas
Mimbes del revintreye
Les tchîfs del revintreye (Pierre Mulele, Gaston Soumialot et Christophe Gbenye) estént des militants d' gåtche (did la, li ricnoxhance pa les payis comunisses et leus aloyîs).
Les guerîs estént des djins d' viyaedje des provinces do Kivou del province levantrece. I creyént ki, tot boevant des estchantêyès abwessons, il alént divni des "Simbas" (liyon e kiswahili) et n' serént nén djondous des bales des afronteus.
Concwesse do payis
Les Simbas shonnèt télmint seur di leu foice madjike ki les sôdårds do govienmint si leyèt adire et peter å diåle come des robetes.
Les Simbas vont prinde li mitan do Congo so sacwants moes.
Mins i macsådèt des meyes di djins so leu passaedje, Blancs et Congolès tot parey.
Contre-atake do govienmint
E moes d' djulete, Moyisse Tchombé divént l' tchîf d' on novea govienmint ki l' såme est di spotchî li revintreye des Simbas.
Sol kimince do moes d' awousse 1964, l' årmêye congolesse, et des merçunaires blancs boutant dizo leu prôpe kimandmint ratakèt et vinkixhèt les Simbas.
Prinjhe d' ostaedjes
Veyant k' i pierdèt do terén, les Simbas prindèt les blancs - bråmint des Bedjes - come ostaedjes, a Stanleveye, et co pus lon.
End a des cintinnes, wårdés dins des otels, des måjhons, des cahoutes.
C' est l' pus grande prinjhe d' ostaedjes di tos les tins.
Fén del revintreye
Les Bedjes si vont ocuper des leurs ki sont reclôs come ostaedjes. Aprume politicmint, dizo l' moennance da På-Hinri Spaak, minisse des dfoûtrinnès afwaires d' adon.
Mins l' diplomaceye Spaak n' a nén adiercî s' côp. I leya don l' tchamp libe al rexhowe militaire.
Tshombe dimande di l' aidance al Beldjike ey ås Estats-Unis
Li 24 di nôvimbe 1964, 350 paras bedjes, epoirtés pa des avions amerikins, sont paratchutés so Stanleveye, et l' riprindèt (operåcion Rodje Dragon). Dismetant, gn aveut ene colone al tere k' avancive triviè del brousse (operåcion Ommegang).
Li 25 et l' 26, les paras ont polou evacuwer 1.800 Uropeyins (et Amerikins) avou eto 400 Congolès.
Gn ava 200 ostaedjes etrindjirs et des meyes di Congolès di touwés.
Sourdant
Categoreye:Congo-Kinchassa Categoreye:Revintreyes
1147
11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1120 | anêyes 1130 | anêyes 1140 | anêyes 1150 | anêyes 1160
1142 | 1143 | 1144 | 1145 | 1146 | 1147 | 1148 | 1149 | 1150 | 1151 | 1152
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1147 do calindrî grigoryin.
Molén a l' aiwe
thumb|(a [[Mohiveye)]] On molén a l' aiwe, c' esteut on molén ki rote avou ene rowe enondêye a l' aiwe.
Marlanwé-Marimont
Marlanwé-Marimont (la-minme Marlanwè-Marimont F. Morlanwelz-Mariemont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
Molén a l' aiwe
C' est des pareys ki vont co el Walonreye. A Ferire, a Holindje, a Ôdegne (aléve co e 2014), a Djentene, et a Djerpene (rimetou e-n alaedje e 2014).
Marlanwé-Marimont
I s' loméve Marlanwé disk' å 20 di decimbe 1963 (aresté royå).
Molén a l' aiwe
Did dou vént l' aiwe
L' aiwe k' on s' e siève pout vni d' ene rivire, d' on rixhot ou co d' ene astantche ki rascod des ptits  sourdants dins ene basse.
L' euwe do ri est rachonêye dins l' bî.
Cwand l' moumint est di s' endè voleur siervi, on va drovi l' vinta (li ptite sicluze ki stope l' aiwe do tchenå d' amoennaedje).
Fonccionmint d' on molén a l' aiwe
El molén a l' aiwe trouve si foice dins l' passaedje di l' aiwe k' ehinonde si rowe.
Si c' est ene rowe å pales (« do dzo »), el rindmint est di 30 åcint. Si c' est ene rowe « do dzeu » (ki l' aiwe î tchait sol rowe), li rindmint del foice est di septante a nonante åcint.
Tot rixhlant dissu l' rowe, l' aiwe fwait tourner èn aessi, k' enonde des egurnaedjes et mete e-n alaedje li pire tournante.
Categoreye:Mônreye Categoreye:Bastimints
Mario Beccaria
right|thumb|290px|Mario Beccaria
Alexis Scaillet
Il a skepyî a Assesse li 30 di djun e 1893. c' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.
Mario Beccaria
Mario Beccaria, (Sant'Angelo Lodigiano, 18 di djun 1920 - 22 d' nôvimbe 2003), c' esteut on politikî itålyin.
Cingue
thumb|On modele di cingue
Mario Beccaria
Il a skepyî li 18 di djun 1920 a Sant'Angelo Lodigiano, et a stou mayeur di s' veye de 1960 à 1964. Il esteut mimbe del Democraçreye crustinne et pårlumintî di 1968 a 1972 et pu di 1972 a 1976.
Cingue
Ene cingue, c' est ene binde di cur u di stofe, avou ene blouke å coron, po tni l' marone, ene djupe, ene cote u èn ôte mousmint.
Mario Beccaria
Il a morou li 22 d' nôvimbe 2003, et awè ene rowe a s' no divins cisse veye la.
References
Categoreye:Politikîs itålyins Categoreye:Rilomés Itålyins
Cingue
Ôtes uzaedjes
Li cingue esteut eto eployeye po bouxhî so l' efant po leu penitince.
Gn a eto les cingues di surté des ovrîs ki montèt so les åbes, et dins les burtales di såvrité des otos.
Motlî del cingue
Po ki l' cingue tegne, on l' ablouctêye. Divant del rissaetchî, u cwand on-z a trop magnî, on l' disblouctêye.
Cwand on-z a groxhi u amwinri, i fåt pacô rtrawer l' cingue. On l' fwait avou ene alene.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Mousseures
Actinobacilôze
Categoreye:Maladeyes des bovrins L' actinobacilôze, c' est ene maladeye des bovrins ki n' djond å pus sovint l' linwe.
Cisse ciale est houzêye et deure, et vni foû del boke. Did la l' lomaedje "linwe di bwès".
Elle est cåzêye d' ene bactereye, Actinobacillus lignieresii.
L' actinobacilôze est diferinne di l' actinomicôze k' acsût les oxheas del mashale.
Ene biesse ki fwait d' l' actinobacilôze, s' elle est médieye a tins, va rweri raddimint. Mins, ôtmint, ele va crever. Å rvier di l' actinomicôze, ki n' si rfwait måy totafwait, mins ki n' towe nén les biesses.
Anêyes 1250
12inme sieke | 13inme sieke | 14inme sieke
anêyes 1230 | anêyes 1240 | anêyes 1250 | anêyes 1260 | anêyes 1270
1250 | 1251 | 1252 | 1253 | 1254 | 1255 | 1256 | 1257 | 1258 | 1259
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Joseph Modave
Joseph Modave (sikepyî e 1865 à Fårcene et moirt e 1947 à Ricsinsåt) c' esteut on scrijheu e walon.
Waerapî
droite|300x300px
Il fouxhnut lomés di cisse manire pa l’ madjuster Othniel Charles Marsh e l’ an 1881, les waerapîs fouxhénxhe ricnoxhnut des oujhipîs (Ornithopoda, avou des oujheas pîs) eyet des zåropîs (Sauropoda, avou des cwarpeces pîs), tertos lomés pa Marsh.
Shuvanmint, cist atuze stî capoute ca nos sepans asteure ki les djurassikeus waerapîs dinnut skepiaedje ås oujheas contråvmint ås oujhipîs.
Istwere
Les waerapîs foimnut on sistematike clostea (tacson) di dobelpîs cwatipîs (sincieus latén: Tetrapoda) regregnant cåzumint l’ etiristé des carnassieus foitoujheas eyet cladisticmint li mierseu clostea des oujheas, ki fouxhénxhe dazår aspitnut foû des involants waerapîs foitoujheas do djurassike. Shuvant çoula, les waerapîs (adon les foitoujheas) sorvikénxhe mins eto riprezintnut 1/3 des cronzoxhîs d’ ouy.
Dumont (discramiaedje)
Dumont, c' est on no d' famile foirt kinoxhou el Walonreye (li cwatrinme pus corant no, aprume e Hinnot).
Waerapî
Istwere
Å trén del peupreçaedje des foitoujheas å mitan do 19 inme sieke, des vicants ribastixhaedjes do djinre waerapî fouxhnut mo cnoxhous do grand publik, come les otruzôres, les grandizôres, les tiranozôres, les felhapeus.
Dumont (discramiaedje)
dizo cogne "du Mont"
Li cogne walone sereut "Domont" ("Dèmont", "Doumont"), mins li etroclêye divancete "du", k' egzistêye eto sol Coûtchant walon eyet l' Basse Årdene a stî l' cene k' a passé l' pus sovint e l' estat civil dizo cogne Dumont, Du Mont, Dumon u Dumond. Aprume ki l' no est foirt sipårdou el Province do Hinnot
Waerapî
Discrijhaedje
E rapoirt avou li coirlomaedje, les waerapîs foimnut zels ene soûmintrece “prumitive” ådvins les foitoujheas: les foitoujheas prumîs (ki, pa sinse n’ estént nén des waerapîs) estént dandjreuzmint pår des carnassieus dobelpîs, mins sacwants cronzoxheazôres (sincieus latén: Spinosaurus) fouxhnut montoit cwådrupîs. Tenawete, sacwantès trokes fouxhnut foirt specialijheyes, les mieregzimpes sont surmint les oujheas mins nos avans eto les kernerzôres eyet les oûhapeus (sincieus latén: Therizinosaurus & Oviraptor) ki s’ distrokelnut del prumire foime.
Emey les waerapîs i gn a li mierpitite kinoxhowe foime di foitoujhea: li coilibi melisogue (Mellisuga helenae) del taye d’ on inseke ey eto li grand cronzoxheazôre avou 18 metes di long.
1743
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 1738 | 1739 | 1740 | 1741 | 1742 | 1743 | 1744 | 1745 | 1746 | 1747 | 1748 Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1743 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Åvlè
Åvlè (fr: Auvelais) est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané dins Sambveye.
Soyoere
Les soyoeres u soyeures u l' soyén, c' est l' poûssire ki tome djus del lame ki côpe do bwès.
C' esteut divinltins ene soyete, ene riceprece. Asteure, purade on circulaire, ene tronçneuse, on ruban d' soyreye u di mnujhreye, ene sicrepeuse, ene potchante soyete…
Uzaedjes
…
Categoreye:Munujhreye Categoreye:Bokionaedje
1442
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mariaedje dimande manaedje (teyåte)
Mariaedje dimande manaedje (Mariatche dimande minnatche), c’ est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Henri Van Cutsem.
Categoreye:Pîces di teyåte e walon
Lena Belkina
Lena Belkina, c' est ene tchanteuse d’ operå. Elle a skepyî li 27 di nôvimbe 1987 e Tashkent (URSS).
Hårdêye difoutrinne
Categoreye:Tchanteus
Nameur
Li grand Nameur ou li grande Nameur (rebanêye comene di Nameur) a-st askepyî e 1977 pa rebanaedje di l' ancyinne comene di Nameur avou vint-cénk viyaedjes di ttåtoû.
Nameur est eto li mwaisse-veye del Waloneye, awou k' on trouve l' Elizete eyet li pårlumint walon.
Hamteas
I gn a cwarante-shijh hamteas po vint-cénk pitits bans e Nameur.
Referinces et sourdants
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Mwaissès veyes * Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Cénk letes d' apoisse e walon (deujhinme live)
thumb|coviete Cénk letes d' apoisse e walon, ki l' vraiy tite e francès, c' est Les épîtres de Saint Paul aux Galates, aux Ephésiens, à Tite et aux Hébreux, et les épîtres de Saint Jacques et de Saint Jude, traduites en wallon, c' est on live del coleccion «Li Bibe e walon» eplaidî pa Jean Hamblenne e 2021.
Contnou
(…)
Categoreye:Noû Testamint Categoreye:Lives rilidjeus e walon Categoreye:Redjårbaedjes e walon
Presse-papî (éndjolike)
Categoreye:Infôrmatike On presse-papî ou tchapea emacralé (e-n éndjolike), ou c' est on programe ki schape les dnêyes cwand on eploye li fonccion "copyî" (Ctrl+C) do sistinme d' operance.
Et lzès wårder cwand on moussîz foû do programe la k' on-z a fwait "coyî". Po rpoleur tchoezi dins, metans, les dijh dierins cayets copyîs dins s' djivêye, li cene ki vos avoz mezåjhe po bouter ôte pårt.
Motlî
Li noûmot "tchapea emacralé" a stî ahivé pal Lorint Hendschel sol difén des anêyes 1990.
Li mot "presse-papî" esteut ddja eployî po on pezant cayet k' on meteut so des papîs po ls aveur so l' mwin, et k' i n' volénxhe nén evoye). Il a stî reployî dins les programes éndjolikes so Linux dispoy 2011.
Pub
Les pubs, ubén d' leu veur no : public house ([WA/Literå] Publikes måjhones) sont des cåbarets wice on pout boere di l' alcol. Les pubs sont foirt peuprece e li Rweyåme-Uni ey e-n Ostraleye.
Walonreye
Vocial les comenes wice i gn' a do moens on pub :
Pêk
El Grand Pêk ([FR] Pecq ; [PCD] Pècq), c' est ene rebanêye comene del province do Hinnot.
Såvadje tchene
Li såvadje tchene, c' est ene plante des hourleas et des waerixheas, come ene ourteye mins ki n' pike nén. Ele rishonne eto al vraiye tchene.
Machene al bouwêye
Ene machene al bouwêye u ene machene a bouwer u ene machene a laver u ene wachote, c' est ene machine ki fwait l' bouwêye, mecanicmint u electricmint.
Émile Robin
thumb|100px|diviè 1930 Émile Robin, di s' no d' pene, Nibor, a skepyî a Namur li 15 di måss e 1877 ey î mori li 26 di fevrî 1939.
Machene al bouwêye
Motlî
Les mannetès lokes k' on pout mete d' on côp el machene, on dit ene machinêye.
Fé aler l' machine al bouwêye, soeye-t i tot tournant al mwin, soeye-t i tot metant l' corant, ça s' dit machiner.
Pî-notes
Categoreye:Ahesses electrikes di måjhone
Pårti catolike
On pårti catolike ou democraçreye crustinne, c' est on pårti politike ki shût les idêyes do catolicisse.
Egzimpes di pårtis politikes
Categoreye:Politike Categoreye:Catolicisse
Émile Robin
C' esteut-st on scrijheu d' arimés e walon.
Riprins dins l' antolodjeye des powetes namurwès, et dins les Cayés d' guere des Relîs namurwès.
Di s' mestî, il esteut croupî dins les cazinos (Nameur, Itåleye, Tripoli). C' esteut l' grand-pere da René Dardenne.
Vicåreye
On limero a pårt des Cayés walons, k' a vudî e 2016, dene les pondants et les djondants di s' vicåreye.
Ouve pol walon
thumb|si powinme adlé l' Fontinne Sambe et Mouze Cwand les tiesses des Relîs namurwès ont stî prijhnîs e l' Almagne e 1914, c' est lu ki va rprinde li moennance del soce.
Al difén di s' vicåreye, en 1937, il a yeu l' oneur di scrire li powinme k' a stî gravé dins l' pire adlé l' Fontinne Sambe et Mouze, å Grognon (li plaece wice ki Sambe s' egoline dins Mouze a Nameur).
Alére
Les Kriegscayès p. 84-86 (biyografeye) & 262-285 (tecses).
Sourdant et pî-note
Robin Robin
Såvadje tchene
Galeopsis tetrahit
Crexhance
Li såvadje tchene vént so les pôvès teres d' Urope, Azeye, Amerike bijhrece et Afrike bijhrece, ossi bén dins les plinnes ki dins les montagnes.
Epweznaedjes al såvedje tchene
Li såvadje tchene pout epwezner les tchvås ki divnèt sins ahé.
Les vatches k' endè magnèt dtrop polèt aveur les rodjès aiwes (emoglobinureye).
Sourdants
Categoreye:Plantes
Ståvleu (veye)
Ståvleu (la-minme Stâvleu F. Stavelot), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, el province do Lussimbork, divnou intité tot s' recråxhant djusse di Francortchamp.
Hamteas
...
Sourdants
<References/>
Cuzén Bebert (operete)
Categoreye:Operås et operetes e walon Cuzén Bebert, c' est ene rilomêye operete da Djôzef Dwizink.
Elle a stî creyeye li 5 di nôvimbe 1911.
Rilomêye
E 1911-1912, li teyåte kiminå walon d' Lidje n' a djouwé k' ça.
Li livret a stî replaidî 14 côps.
L' operete a passé sacwants feyes al tévé.
Il a stî eredjistré so plake vinil pu so cassete, pu so stroete plake.
Bôvetchén
Bôvetchén (fr: Beauvechain, nl: Bevekom) est ene comene di Walonreye, el province do Roman Payis.
thumb|Eplaeçmint Bôvetchén
Politike
E 2000, li conseyî Claude Snaps a rfuzé di fé si siermint e francès (l' a vlou fé d' tote foice e walon), et il a stî cayî a l' ouxh do Consey. thumb|[[Claude Snaps]]
Dispu 2021, c' est ene comene ki dit oyi ås lingaedjes do payis.
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Raymond Evrard avou l' accint d' Tourene pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Antoine Stratman
Il a skepyî a Nameur li 28 di fevrî e 1842. C' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.
Stratman, Antoine
Efornoere
thumb|vî modele di bwès, e l' Walonreye Ene efornoere (on dit eto: ene fornoere, ene eforneuse, èn efornoe), c' est ene grande plake, ronde u rectingrece, emantcheye après on long baston, ki l' boledjî u l' boledjresse si sieve po-z eforner et disforner.
Kitoirdou advinea so l' eforneuse
Categoreye:Usteyes al mwin Categoreye:Boledjreye-påstedjreye
Californeye
Li Californeye, c' est èn Estat des Estats Unis d' Amerike.
C' est onk des pus grands, et avou li pus di djins.
Si l' Californeye sereut on dislaxhî estat, ele sereut kécfeye dins les 10 prumirès pouxhances economikes del Daegne.
Li Californeye conte les åbes les pus gros et les pus hôts del Daegne : des secoyas.
Categoreye:Estats Unis
Rouvwa
Rouvwa (fr: Rouveroy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Estene.
Cronivirûsse
Les cronivirûsses ou coronivirûsses ou, dins l' lingaedje corant, les coronas, c' est des virûsses k' avizèt aveur ene corone totåtoû d' zels.
Cisse corone la est fwaite di proteyenes lomêyes "picots", responsåve del tchuze del rascråwêye proye (djin, veas, poyes…).
Les coronas sont des Virûsses å Seur Ribonucleyike (virûsses a l' ARN), foirt gros po leu sôre (i contnèt 26 a 32 miyons d' båzes nuceyotidikes).
15 di djun
Li 15 di djun c' est li 166inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 167inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 199 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
13 di djun - 14 di djun - 16 di djun - 17 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
1741
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760
1736 | 1737 | 1738 | 1739 | 1740 | 1741 | 1742 | 1743 | 1744 | 1745 | 1746
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1741 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Cede
Categoreye:Åbes Categoreye:Åbes sapinreces
Les cedes, c' est des sôres di grands foirts åbes sapinreces.
Cedrus
sapinacêyes (Pinaceae)
Spårdaedje
Les cedes vinèt naturelmint dins les montinnes di l' Ouwess di l' Imalaya et des payis del Mîtrinne Mer.
Il ont stî aclimatés e l' Urope coûtchantrece.
Sincieus rindjmint
Les sincieus n' sont nén d' acoird sol sincieus rindjmint des cedes, ene ou cwate indjes.
Boufiou
Boufiou ([FR] Bouffioulx) est èn ancyin ban del Walonreye, rebané avou Tcheslet.
Henri Tournay
Il a skepyî a Dinant li 17 di avrî e 1877. c' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.
Boloe d' esté
Li boloe d' esté, c' est on tchampion, clapant a magnî, k' on rescontere cwand il a fwait waerneus (foirt tchôd et pu ene miete crou), dins les clairs bwès ås foyes (copurade addé les ptitès trokes d' åbes ki leyèt passer l' loumire do solea et s' tcholeur).
Discrijhaedje
Tchampion k' a on tchapea bombé et vroûlté (7 a 20 cm), bén e tchå, di coleur paye a brun, åyant sovint cwand i fwait setch des crevådes e cwåreas, avou des blankès buzetes ki verdixhèt e divnant pus vî et des ronds pôres del minme coleur, on vintrou pî (6-20 x 2-5 cm) di coleur brun-clair poirtant on seré blanc mayaedje (reticulaedje).
Målureuzmint po les micofadjes, s' i n' est nén codou tot djonne, Il est sovint ataké a pårti do pî djusk' a l' miercopete do tchapea pa les molons.
I vént al tere dins tos les clairs bwès a foyes (en associåcion avou les hesses, les tchinnes, les castagnîs et les tchårnales), di l' esté a l' fén d' l' årire-såjhon.
Eployaedje
C' est on prumî tchampion, minme si s' tchå est ene miete pus mole ki l' cene des ôtes boloes.
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Categoreye:Micolodjeye
Tolmonde sôdårt (teyåte)
C' est ene comedeye-boufe d' èn ake avou des tchants.
Elle a stî eplaideye e l' måjhon Joseph Halleux pol teyåte, a Lidje (sins date).
Categoreye:Pîces di teyåte e walon
Tchestea Miranda
Istwere
Tins del Revolucion francesse, li conte di Liedekerke-Beaufort eyet s' famile sont metou a l' ouxh d' leu vî tchestea d' Vêves. I vont dmorer on tins dins ene cinse dilé Cele. Adon, après l' Revolucion, ciste famile la (k' esteut foirt ritche) a fwait basti on novea tchestea el plaece del cinse.
Li coir di lodjisse a stî basti e 1866, eyet l' tour a stî basti e 1907.
Tins del deujhinme guere daegnrece, des sôdårds almands ont viké dins l' tchestea et, après çoula, il a stî eployî come cinte di vacances po ls efants des djins ki boutént al SNCB. Epwis, il a stî abandné.
Distrujhaedje
E 2013, li conte di Liedekerke-Beaufort (li dischindant do ci k’ a fé basti l' tchestea) a dmandé on permis pol distrure. Adon, bråmint des djins estént mwaijhes ey ont vlou djoker cist afwaire la. I gn a yeu 8.000 djins k' ont siné ene peticion so les fis, puzieurs manifeståcions, eyet minme des plintes å tribunå d' Dinant et å Consey d' Estat. Mins, al difén, li tchestea a stî distrût e setimbe 2017.
Grinne
Ene grinne (eto: ene simince), c' est l' pårteye des plantes dizeutrinnes ki va toumer e tere, djårner et rfé ene novele plante.
''Les fetchires, les mosseas et les tchampions-åbussons, estô d' ene grinne, ont des spôres.
Skepiaedje del grinne
Li grinne est fôrmêye pa l' edjermonaedje di l' ovule del plante mere pa do polen vinant soeye-t i del minme fleur, soeye-t i d' ene ôte fleur del minme plante, soeye-t i d' ene ôte plante. C' est la k' les moxhes d' apî et les ôtes insekes poirteus d' polen djouwèt leu role.
Pårteyes del grinne
Bråmint des grinnes sont fwaites insi:
Spårdaedje des grinnes
Les grinnes polèt toumer biesmint al tere. Mins elle ont trinte-shijh meye toûs po sayî d' aler pus lon.
Categoreye:Botanike
Rome
thumb|Rome thumb|August Fischer (1895)
Rome, c' est l' mwaisse veye di l' Itåleye.
Mwaissès dnêyes
Li peuplåcion esteut di 2 874 529 dmorants e 2017.
Dins Rome, gn a ossu l' estat do Vatican.
Cawete -åve
Li cawete -åve, c' est, aprume, ene vicante cawete, metowe après on viebe (sol bodje A), po fé èn addjectif, avou l' sinse "ki pout subi l' fijhaedje".
I s' polèt sovint ratourner pa on sfwait addjectif francès, et kécfeye e l' inglès, avou l' cawete -able.
Etimolodjeye
Li cawete vént del cawete latene -abilis ki vout dire parey. Elle a insi stî acawêye a des bodjes pår walons, et dner des mots k' on n' ritrouve nén e francès (haeyåve ki pout esse haeyou, nén aduzåve, ki n' pout nén esse aduzé),
Portant, dins sacwants cas e walon, li cawete a pierdou s' prumî sinse, pa assaetchance di des ôtès cawetes.
Anêyes 1240
12inme sieke | 13inme sieke | 14inme sieke
anêyes 1220 | anêyes 1230 | anêyes 1240 | anêyes 1250 | anêyes 1260
Cawete -åve
El noûmotyince
S' el cawete -åve respond sovint al cawete francesse -able, ele pout esse est prinjhe po rwalonijhî des mots avou l' cawete francesse -ible, ki n' est pus vicante e walon
Anêyes 1240
1240 | 1241 | 1242 | 1243 | 1244 | 1245 | 1246 | 1247 | 1248 | 1249
Cawete -åve
Sustantivaedje
Les addjectifs bastis avou l' cawete -åve sont cobén sustantivés et divni des nos, ossu bén dins des mots classikes ki dins des noveas mots.
Anêyes 1240
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Cawete -åve
Sinsyince a pårt
Droldimint assez, li cawete -åve a eto stî eployeye come dobe des cawete -ant, dins des addjectifs ki n' volnut pus dire "ki pout subi l' accion", mins bén "ki pout fé l' accion" :
Ki, dins sacwantès cåzes, on n' pout pus ricnoxhe li bodje do mot, et insi, c' est målåjhey di dire si c' est on sinse di subixhaedje u di fjhaedje :
Dins sacwants mots, elle a replaecî les cawetes francesse -aire u -al.
Li dispårdaedje del cawete -ire emey les accints do walon, c' est so ene pådje tote seule.
Parintaedje
Li cawete -åve dene erîlêymint ene cawete -åvmint, purade po des addjectifs fwaits a pårti d' on viebe walon)
Tant k' al cawete -åbe, ele dene des adviebes avou l' cawete -åblumint, purade po des addjectifs ou des adviebes calkés do francès.
Vicante sititchete
Ene vicante sititchete (ene vicante cawete u ene vicante betchete), c' est ene sititchete, dj' ô bén, ene cawete u ene betchete ki les djåzeus d' on lingaedje s' endè polèt siervi tot seus, po fé des noûmots, ki les schoûteus vont comprinde do côp, do moens s' el bodje est todi bén eployî.
Cawete -åve
Sifwaitès cawetes dins des ôtes lingaedjes
E neyerlandès ey en almand li minme mwaisse fonccion del cawete -åve est rindowe pal cawete -baar
Sourdant
Ave
Vicante sititchete
Li vicante sititchete, c' est l' contråve d' ene moite sititchete (ene moite cawete, moite betchete).
Betchetes
Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje * Categoreye:Cawetes et betchetes do walon
Cawete -rete
Li cawete -rete u dobe cawete -rete, c' est ene cawete fwaite del cawete -ete avou on ristitchî R divant.
Ele est corwaiteye come dobe cawete dins l' Wiccionaire.
Etimolodjeye
Ele pout esse ricalkêye di (u awè askepyî del minme façon ki) ene cawete -rette do francès, fwaite leye eto avou on ristitchî R: chaufferette => tchåfrete.
rete
Sweron
Sweron (F. Soiron), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Pepinster, el province di Lidje.
thumb|eglijhe
Fleur (pårteye di plante)
thumb Ene fleur, c' est l' pårteye d' ene plante ki va dner li smince.
Motlî
Li fleur rexhe d' on boton d' fleur. On dit k' ele disclôt ou k' ele sipanixh, ou k' ele si drouve.
Cwand ele sowe, on dit k' ele flouwixh, diflouwixh ou k' ele flanixh ou disflorixh.
Role del fleur dins l' biyolodjeye d' ene plante
Ene fleur est sovint gåyotêye di belès coleurs (so ses petales, po-z assaetchî les insekes ki vont croejher les djermons måyes d' ene plante (metous so les stamenes) avou les celule frumele d' ene ôte plante, po-z espaitchî l' tournaedje a rén djenetike.
Pårteyes d' ene fleur
Categoreye:Botanike
Fåtcheuse-bateuse
vignette Ene fåtcheuse bateuse u grosse machene, c' est on rôlant éndjin ki mousse dins on tchamp d' dinrêye d' awousse, eyet l' fåtchî et l' bate. On rascod les grins dins des saetchs so on trepådje metou sol tchamp. Li strin est rhiné a hougnes dirî l' machene.
Hamwer
Hamwer, c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
thumb|eplaeçmint del comene el province
>> ban d' Hamwer:
Copenhågue
thumb|Copenhågue Copenhågue, c' est l' mwaisse veye di Daenmåtche.
Categoreye:Mwaissès veyes Categoreye:Daenmåtche
Kefir
Li kefir, c’ est ene maxheure di yesses et d' bactereyes laeçreces, ki s’ mopliyèt raddimint dins l’ aiwe avou do souke, et adon siervi a-z aprester ene abwesson.
Gn a do kefir a l’ aiwe et do kefir å laecea.
Ingredyints
I vos fåt :
Aprestaedje
Rimplixhoz vosse bocå avou del nete aiwe. Maxhîz comifåt po fé fonde lo souke. Cloyoz l’ tot serant bén l’ covra.
Après 24 eures, rimaxhoz co vos bocås.
Sourdant
Categoreye:Micolodjeye Categoreye:Aboeres
1977
Ça s' a passé ciste anêye la
thumb|[[Live Doppagne so les tolus del Walonreye]]
Ôtes etrevéns
26 d' octôbe : Li dierin cas di noerès plokes a stî rapoirté d' Etiopeye
Ôtès djins
Categoreye:Date
1411
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Finfe
Finfe (F. Fenffe), c' est on hamtea d' Ciergnon.
Istwere & tuzance walone
Eplaidaedje avou toplin des dnêyes so Finfe e l' prumire mitan do 20inme sieke: Sovnances da Livî d' Finfe
Emey les sovnances del guere di 14, n a ladvins on tecse so l' endalaedje des omes di Finfe a Rotchfoirt so l' ôre des ocupants almands po-z aler ovrer e l' Almagne, li 7 di decimbe 1916.
Buhô
thumb|eglijhe
Istwere
Dizo l' Ancyin Redjime, les teres di Bhô estént pårteyes inte li Coû d' Tomen eyet l' Conteye di Såm, mins Defel esteut on fî del signeurreye d' Ouren.
Inte 1830 et 1920, Buhô fourit li seu viyaedje bedje tîxhon-cåzant foû do payis d' Årlon, mins les djins avént-st aprins l' walon po djåzer avou les cis di Cmanster, k' a stî on boket del kimene di Bhô disk' e 1977.
Hamwer (viyaedje)
Hamwer [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Hamoir, divnou intité, avou novea limero del posse 4180; limero diyalectolodjike: [H 74]; vî limero del posse: 4180.
Buhô
Istwere
Dispu 1930, li madjorité s' a rclamé francofone oficirmint.
Di 1940 a 1944, Buhô, mins nén Cmanster a stî tchôkî d' foice dins l' 3inme Reich.
A vey
Les rcoloriaedjes ont stî fwaits e 1956 pa L.M. Londot.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Son NG
thumb|Prononçaedje do son -ng (pa ene djin di [[Pont-dlé-Lignouveye]] Li son ng, c' est l' minme son k' gn a å coron del cawete -ing inglesse.
Max Michel
Max Michel, c' esteut on compôzeu d' muzike k' a scrît des airs po sacwants tchansons e walon des mimbes do Club walon d' Måmdiy. I nd esteut mimbe dizo l' no di Fré Djan-Pire.
Son NG
On l' prononce voltî come mot-brut po xhiner l' son d' ene clotche (ding dong).
Max Michel
Il a skepyî e 1904 (adon, dizo nåcionålité prûsyinne) ey a morou e 1962.
Son NG
E walon, on nel trouve ki dins les prononçaedjes coinrece do Payis d' Måmdey po les mots ki finixhèt pa ene voyale naziåle metous al fén d' ene fråze u d' ene fråzlete (avou ene pitite ahote padrî).
Max Michel
Sourdant
Michel, Max
Mariano Rajoy
vignette|Mariano Rajoy, 2005. Mariano Rajoy Brey fourit prezidint do govienmint di l' Espagne di 2011 a 2018.
Son NG
I n' est nén rprins dins l' prononçaedje zero-cnoxheu do rfondou walon.
Sitindêye di ç' prononçaedje la
On l' pout ôre: …
Mariano Rajoy
Cårire
I provneut del Galice.
Son NG
Foû do walon
On l' rescontere eto coinreçmint e gåmès (metans dins l' accint d' après Ratchcoû).
Mariano Rajoy
Cårire
Il a seu rdressî l' economeye di l' Espagne, après l' crijhe des lodjmints (diviè 2010).
Son NG
Foû do walon
C' est onk des mwaisses sons des lingaedjes tîxhons (inglès, neyerlandès, almand, suwedwès…)
Sourdant
Categoreye:Sons et letes do walon
Mariano Rajoy
Cårire
Il s' a mintnou målåjheymint al tiesse do payis, mågré ene politike foirt sitraegne, metans tins del crijhe di saye di dislaxhaedje del Catalogne (2017-2018).
Il a stî disdjoké bråmint a cåze di herlemes d' abribance ådvins di s' pårti, li «Partido Populár».
Aiwe di Vesse
L' Aiwe di Vesse (fr: la Vesdre, de: Weser), est ene aiwe del Walonreye ki prind sourd sol Fagne di Conse, nén lon des viyaedjes almands di Conse mins todi sol Beldjike.
Coraedje
Ele court aprume so Bijhe sol boird do teritwere del Reutxhene (Almagne). Mins asteure, on l' a distourné po n' pus k' ele prinde les mannetès aiwes del Reutxhene. Si dmeure-t ele tofer sol Beldjike.
C' est l' mwaisse aiwe ki vént nouri l' astantche so l' Aiwe di Vesse dilé Neyåw.
Après l' astantche, ele trevåtche Neyåw, Limbôr, Vervî, Pepinster, Li Trô eyet Tchôfontinne, et s' aler egoler dins l' Aiwe d' Oûte a Tchêynêye, djusse kékes kilometes divant Lidje.
Elle est 60 kilometes longue.
L' aiwe di Vesse est foirt seure, çou k' a-st aidî l' industreye do testile å 19inme sieke, ki s' astala dins l' vå d' Vesse.
thumb|a Tchôfontinne
Po waeranti l' cwålité bacteriyolodjike des aiwes, on a basti on tchenå, troes kilometes long, po lzès distourner foû do viyaedje del Reutxhene.
Aiwes k' agolinèt e Vesse
Vesse
16 di djun
Li 16 di djun c' est li 167inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 168inme po ls anêyes bizetes), avou 198 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
14 di djun - 15 di djun - 17 di djun - 18 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
Brinne-l'-Alou
Brinne-l'-Alou (la-minme, Brinne-l'-Alië, fr: Braine-l'Alleud), c' est ene comene del Walonreye, el province do Roman Payis.
Coroye Sint-Djan (plante)
thumb|buk fijhant coroye Li coroye Sint-Djan, c’ est ene pitite fleur des tchamps veyowe come on crouwå pa les djårdinîs.
Brinne-l'-Alou
thumb|eplaeçmint del comene dins l' province
16 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Brinne-l'-Alou
Gn a des ôtes viyaedjes ki s' lomnut Brinne
Coroye Sint-Djan (plante)
Discrijhaedje
Elle court al tere a môde di rampe, tot fjhant padecô ene coroye po zoupler houte d' ene aroke.
16 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Brinne-l'-Alou
Etimolodjeye
Èn alou, c' esteut ene franke tere, eneviè on fî ki dipindeut d' on signeur.
Djaene hosse-cou
Li djaene hosse-cou (ou djaene hosse-cawe, ou djaenisse), c' est on hosse-cou avou on djaene ploumaedje.
Coroye Sint-Djan (plante)
Discrijhaedje
Les foyes ont l' cogne d' on rno, avou des arondeyès dintleures.
Brinne-l'-Alou
Adjermelaedje
Brinne-l'-Alou est adjermelêye avou :
Djaene hosse-cou
Motacilla flava
Brinne-l'-Alou
Spôrts
Ståde Gaston Reiff.
Coroye Sint-Djan (plante)
Discrijhaedje
Elle a ene bele pitite violêye fleur.
Djaene hosse-cou
Vicaedje
C 'est on voyaedjant oujhea ki vént djusse acover e l' Urope.
Coroye Sint-Djan (plante)
Uzaedje
On li dveut souwer po foumer cwand on n' aveut pont d' toubak, çou k' esplicreut si lomaedje toubak di guere.
Djaene hosse-cou
Vicaedje
Categoreye:Oujheas
Coroye Sint-Djan (plante)
Sourdants
Categoreye:Fleurs des tchamps Categoreye:Crouwås
Petindje
Petindje (lussimbordjwès Péiteng, almand Petingen, francès Pétange), c' est ene comene del Grande-Dutcheye do Lussimbork.
Djins k' î ont passé
Jean-Luc Geoffroy î a skepyî.
Categoreye:Grande Dutcheye do Lussimbork
Anêyes 1080
anêyes 1060 | anêyes 1070 | anêyes 1080 | anêyes 1090 | anêyes 1100
1080 | 1081 | 1082 | 1083 | 1084 | 1085 | 1086 | 1087 | 1088 | 1089
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
On moirt k’ a sogne (teyåte)
On moirt k' a sogne (On mwért qu’a sogne), c’ est ene pîce di teyåte e walon sicrîte pa Constant Collignon.