cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Betchfessî å
Cas erîlés a pårti do stok etimolodjike
Fonolodjicmint, li betchfessî å pout esse riwaitî come li rashiaedje d' on foninme do walon, ki provént d' on stok latén, pu rålmint tîxhon di ces sôres cial :
Portant, ls minmes bodjes etimolodjikes polèt aveur fornaivyî. Insi :
Ortografiaedje d' èn accint
Mins des ôtes côps, on n' ritént nén l' accint :
Cas a pårt
Les mots ki shuvnut n' egzistèt nén a Lidje dizo l' ortografeye "å".
Eployaedje e sistinme Feller
thumb|300px|pådje do motî da Cambresier ki mostere les deus sôres di scrijhaedjes pol Payis d' Lidje e 1757 Il esteut eployî dins l' sistinme di scrijhaedje Feller po, teyoricmint, riprezinter on son a mitan vôye inte /ô/ eyet /â/, tipike di sacwantès coines del Hesbaye.
Mins, dins l' pratike, c' est eployî po les pårlers d' Lidje ossu bén po /ô/ (a Lidje) ki po /â/ (a Serè). Insi, i sierveut ddja d' betchfessî scrijha sins l' dire, dins ene sôre di rfondaedje naturel.
Sorlon les rawetes do motî da Cambresier (1757), i shonne k' å 18inme sieke, li prononçaedje li pus corant a Lidje di l' oyon "å" esteut "â" (dins l' imådje brå, bråcler, bråyete, breyåd). A Limbôr, a l' Ess di Lidje, l' oyon est scrît come e 20inme sieke a Nameur (au).
Li prononçaedje ålwetrin, a môde daenwesse, ni datreut ki do 19inme sieke a Lidje minme.
Å 20inme sieke, i s' rescontréve, a l' Ouwess di Lidje, disk' a Hu et Hanut.
A Nameur, c' est Jean Guillaume, tot carwaitant l' Motî da Léonard avou si oteur, ki lyi fjha riscrire avou "au" tos les mots k' alént esse rifondous avou l' betchfessî å. Les ôtes sicrijhaedjes "au" (tchaud, aute, on pau, on trau), ki corespondèt å betchfessî ô, serént scrîts avou "ô". Les Relîs namurwès alént bénrade accepter cisse rîle la.
Eployaedje e rfondou walon
E 1992, avou l' Motî Walo +, on s' rinda conte ki bråmint des mots des cwate coines del Walonreye estént les minmes, a pårt on prononçaedje d' ene longue voyale, ki pleut esse â, å (ålwetrin) u ó. C' est tot naturelmint k' on-z atåvla di scrire tos ces mots la avou l' lete å, k' aparexheut come oridjinåle, et ki mostréve li pus pwès do lidjwès dins li rfondou walon. Li betchfessî å aveut vnou å monde.
Li lete Å fourit acceptêye come sicrijha do rfondou å raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje e 1996.
Elle est eployeye e come betchfessî scrijha, avou les minmès valixhances k' elle a po do bon dins les pårlers lidjwès. Ele riprezinte çou k' est scrît dins les scrijhaedjes coinreces come â, å, ô, au.
A cåze di si eployaedje e rfondou, li betchfessî å va esse ricnoxhou totavå come sene ortografike do walon.
center|framed|Dispu 2002, li å est ricnoxhou eternåcionålmint come on sene ortografike do walon (saetchî foû do live eplaidî på Consorciom Unicôde, 2002).
Istwere des foninmes ki s' vont scrire avou l' betchfessî å
Li troke latene "al" + Cossoune" (come dins "palma" (påme), "salvu" (såf)) va divni [ó] (long O) e francès ey dins ene grande sitindowe des accints do walon. Li troke a passé "al" a "aw" do 7inme sieke å 10inme sieke. Cisse troke la va divni "ó" do 14inme å 16inme sieke.
Dins l' payis d' Lidje et l' ci d' Bastogne, cisse troke la va divni soeye-t i "â", soeye-t i "å" [à:].
Ci candjmint la est ddja bén la dispu l' 11inme sieke, come on l' voet pa des "o" metous dins les vîs scrijhas po des bodjes laténs avou "a"
Mapes ALW a corwaitî
Sacwants mapes ALW vont mostrer on spårdaedje classike des disfondowes:
Dins l' cene di håye, li cogne «â» est sorriprezintêye; les dnêye sont maxheye ås cenes do H prumrece: ALW 1 50
Sourdants & pî-notes
A Categoreye:Sons et letes do walon
Libin
Li Grand Libin (prononcî Lîbin, scrît e francès come e walon, mins prononcî e francès avou on court I), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.
thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province
Sicrijheus e walon
sikepyîs dins l' comene, et k' ont scrît dispu l' rebanadje e 1977.
Copinreye
Ene copinreye î a stî amontêye pa Lucyin Mahin e 2014.
Walon metou so pî pa l' Aisse del tuzance Fåmene Årdene
Dispu 2013, l' Aisse del tuzance Fåmene Årdene di Måtche-el-Fåmene î a-st on buro, metou po les comenes di Libin, Telin, Welin, Dåvdisse eyet Sint-Houbert. Pol walon, il adjinçnît:
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Comenes di Walonreye
Joseph Minet
Joseph Minet, c' esteut on scrijheu e walon do Payis d' Lidje, k' a skepyî li 17 di decimbe 1895 ey a morou li 28 di fevrî 1965.
I raconte çou k' il a viké al guere di 14 dins on live "Rimimbrances d' on franc tigneus" k' a moussî foû e 1962.
Hårdêyes difoûtrinnes
Minet
René Painblanc
René Painblanc a skepyî e 1908 et mori e 2000.
C’ esteut on scrijheu e walon del Hesse.
Il a stî rprin dins l' grosse antolodjeye da Piron et dins l' Antolodjeye Scrire.
Il a rascodou l’ Pris del Veye di Lidje.
Ouve e walon
I moussa tot mierdjonne dins les Scrijheus do Cinte, et ndè divni peneu, pu mwaisse-eplaideu del rivuwe "El Moxhon d' Ônea". I scrijheut des arimés, des paskeyes, des tchansons.
Vraiy toutche-a-tot, mins k' adierceye sovint s' côp, il a scrît ossu bén del prôze (Fåves del håye ås sokes, 1963), ki del powezeye (El Gros Moncea, 1975), eyet copurade do teyåte et des pîces pol radio (ene trintinne).
Ene ramexhnêye di ses spoûles a stî replaideye e 2004 ås eplaidreyes do Bourdon et do Moxhon d' Ônea, so l' tite : "Les hameas distindous".
Hårdêye difoûtrinne
Pådje di scrijhaedjes da René Painblanc
Nazisse
Li nazisse, c' esteut on mouvmint d' idêyes poirtant on pårti politike (li pårti nåcionå socialisse) k' amoenna Adofe Hitler å povwer e l' Almagne e 1935.
Les Nazis fourît dzingnîs après l' guere di 1940-1945. Mins rdjeta pus tård dizo alomaedje di noû-nazisse.
Essegnes
Si mwaisse essegne, c' est l' gamêye croes.
Dins les belès-letes e walon
Dins «deus côps mayeur» ene des noveles del ramexhnêye «Tot tournant les pådjes», Jean-Pierre Dumont raconte li spoûle d' on prijhnî walon provnant ki divna mayeur d' on viyaedje almand e 1945, paski l' mayeur di tins del guere aveut stî disdjoké pås Amerikins come Nazi.
Categoreye:Mouvmints d' idêyes Categoreye:Politike
Lene 2 (Tram d' Anverse)
Li lene 2, c' est ene lene do tram d' Anverse.
Simon Stasse
Simon Stasse a skepyî li 10 di may 1940 ey a morou li 21 di nôvimbe 2010.
Il a eplaidî des gros ovraedjes sol walon, al Walone.
C' esteut l' fré da Louis Stasse.
Ouve pol walon
Po cmincî, on live di croejhete lomé «Po scrire d' adrame li walon d' Lidje» (Po scrîre d'adram' Li walon d'Lîdje). Li prumî tome, c' est del croejhete classike. Li deujhinme tome, c' est des tåvleas d' codjowaedjes (loukîz : les codjowaedjes da Stasse).
Il ont moussî foû e 1999.
thumb|150px|si croejhete
E 2004, Simon Stasse fwait rexhe on gros spès diccionaire, avou troes bokets :
Di s' mestî, il esteut infôrmatikî.
Hårdêye difoûtrinne
Stasse, Simon
Magneu d' curêye
On magneu d' curêye (on dit eto: on carognåd), c' est ene biesse ki magne des ôtes biesses crevêyes.
Li mot ni s' sieve ki po les biesses ås tetes et les oujheas.
Egzimpes di magneus d' curêye
Categoreye:Biesses Categoreye:Nourixhince des biesses
Onde Nascem os Fortes
Li tecse, c' est do mo cpité walon di ratourneu otomatike. A ramidrer, s' i vs plait (passaedje e clintcheyès letes). Avou ça k' li hårdêye difoûtrinne n' aléve nén !!! Onde Nascem os Fortes (e walon: ), c' est on fouyton tévé braezilyin, mintnou foû prumîs ene «Rede Globo de Televisão»-televuzion ces 2018, les avou dilé uzaedje djins yeu l' mancî sinne rvicaedje djåzé bråmint «Superséries»-famåedjes
Acteurs
Categoreye:Cinema braezilyin
Orecå
L' orecå u oreca, c' est l' cwårtî economike ki rascovere les otels (o-), les restorants (-re-) et les cåbarets (-cå) k' on dit eto les cafès (-ca).
Onk (ene) k' overe dins ç' secteur la si pout lomer "orecatisse".
Mwaissès piceures
C' est on cwårtî k' eploye bråmint des djins ås ptitès cwénzinnes, sins waire di diplomes. Pår des studiants, foiravant sol trevén des vacances des scoles.
C' est eto on cwårtî la k' gn a toplin do noer. Did la l' idêye des Contribucions di fé mete, a cmincî di 2016, ene sôre di noere boesse dins l' ridoe-caisse di l' orecatisse, raloyeye éndjolicmint a leu-z administråcion.
Contåbe (discramiaedje)
Categoreye:Mestîs
Orecå
Impôrtance e l' Walonreye
El Walonreye, l' Oreca fwait 57.000 eterprijhes avou nén lon di 120.000 ovreus, et 10.000 indepindants.
Fôres Orecå
Li fôre Orecå di Måtche-el-Fåmene (e moes d' måss)
Sourdant
Categoreye:Economeye Categoreye:Tourisse *
Payis e diswalpaedje
On payis e diswalpaedje, u payis moens diswalpé, c' est on payis k' est moens diswalpé k' on payis diswalpé, sol pont d' vuwe economike.
Yopôl I d' Beldjike
C' esteut on prince di Sacse (on ptit payis ki s' va etrocler a ds ôtes po fé l' Almagne).
I dmoréve e l' Inglutere.
Cårire come rwè
C' est l' govienmint provizwere del Beldjike ki dmanda a Yopôl di Sacse-Cobork di divni rwè el Beldjike. Il aveut l' advintaedje d' esse sotnou des Prûsyins et des Inglès.
Il fourit oficirmint lomé li 4 di djun 1831. I prusta siermint li 21 d' djulete del minme anêye, djoû ki va divni li fiesse nåcionåle.
I fourit shuvou, sol trone del Beldjike, di s' fi, Yopôl II.
Vicåreye
I tchessive voltî å gros djibî. Il aveut ene måjhon å Bork. I scrijheut ses memweres e-n almand.
Hårdêye difoûtrinne
On tecse so ses tchesses a Sint-Houbert
Categoreye:Rwès des Bedjes Categoreye:Rwès et impreurs
Codjowaedje loukî
Louki Li codjowaedje di "viker" est on codjowaedje erîlé del deujhinme troke da Hendschel. Eto, i s' va codjower come "waitî".
Nerén, li dierinne cossoune do bodje, li K, va divni C divant li voyale A (nos lou<FONT COLOR="#ff0000"><B>c</B></FONT>ans), et divant ene cossoune (dj' î lou<FONT COLOR="#ff0000"><B>c</B></FONT>rè), (i lou<FONT COLOR="#ff0000"><B>c</B></FONT>nut), sorlon les rîles di scrijhaedje do son K.
Les minmès rîles di candjmint di scrijhaedje do son K si rtrovèt po les viebes del prumire troke, sol piceure di "viker".
Son UN
categoreye:sons et letes do walon Li son UN est on son naziål, tipike do francès.
I n' egzistêye e walon ki dins ene trokete di mots : On l' rescontere eto dins des calcaedjes do francès : li martchî comun (mins li vî vî mot "comon" a stî rapexhî e rfondou, po l' uzaedje corant di cist addjectif la).
Li son UN ezès walons coinreces
Coinreçmint, li son UN egzistêye come disfondowe di l' oyon ON/IN e tchestrolès, et pacô sol Coûtchant walon.
E Coûtchant walon, i sieve come cawete do Nén durant Indicatif Erirece pluriyal (cåzants et rwaitants).
Lene 3 (Tram d' Anverse)
Li lene 3, c' est ene lene do tram d' Anverse.
Live e walon
thumb|Des lives e walon di ptitès cognes thumb|stande di lives e walon
On live e walon, c' est on live k' eploye li walon come mwaisse lingaedje.
Sôres di lives e walon
Les pus corant des lives e walon, droldimint, c' est les ramexhnêyes d' arimés. C' esteut foirt li môde e 19inme et 20inme siekes, mins end a todi moens e 21inme sieke. Après, gn a les schôtlêyes di tecses d' on metou oteur, avou des arimés, des tchansons et des sovnances ki polèt esse des otobiyografeyes etires, kécfeye des couyonådes, des rapoitroûles, u des fåves do vî vî tins. Gn a eto des romans et kécfeye des ramexhnêyes di noveles. Cwand li scrijheu dit bén ki c' est des sinnes k' il a cnoxhou et viké lu-minme, on djåze purade di live di sovnances. Gn a sacwants bindes d' imådjes, et ene piceye di lives d' imådjes e walon.
N a yeu onk u deus lives rilidjeus e walon. Les pîces di teyåte e walon ont stî lontins eplaideyes come des ptits lives. Ene peclêyes di lives e walon sont ratournés e francès vizon vizu. Gn a eto bråmint des lives e walon ki l' adrovaedje est scrît e francès. Bråmint des scrijhaedjes e walon sont djusse prezintés come on sillabusse, u des agrapés foyous, et cossemés på scrijheu. Gn a sacwants coleccions d' lives e walon. Les lives e walon sont diferins des lives sol walon, la ki li mwaisse sicrijhaedje est e francès, mins li mwaisse sudjet, c' est l' walon. Les antolodjeyes di scrijheus walons sont ene miete inte les deus, la k' li mwaisse sicrijhaedje est e walon, mins li prezintaedje des scrijheus todi e francès.
Vindince des lives e walon
C' est foirt målåjhey di vinde des lives e walon. Ca les djins n' ont nén stî scolés a lére li walon. Eto, divant li rfondou, tchaeke sicrijheu notéve l' accint di s' veye u s' viyaedje dins les lives. E rfondou, i fåt aveur sitî scolé po poleur lére, et gn a nole sicole ki l' acsegne. Sovint les lives e walon sont eplaidîs a conte d' oteur. On n' les trouve nén dins les livreyes. Bråmint des lives e walon sont-st eplaidî pa des soces di waloneus, avou des subzides di l' Estat (CLRE, provinces, comenes). Li saetchaedje va d' on cint a meye egzimplaires. Li pus foirt saetchaedje, ci fourit Li vî bleu, ene binde d' imådje k' a vudî a pus di 100.000 egzimplaires.
Hårdêyes divintrinnes
*
Charles-Henri Derache
Charles-Henri Derache, c' est on rlomé scrijheu di pîces di teyåte e walon.
Riprins dins les studias da Emile Lempereur sol teyåte e walon.
Pîces da sinne
Derache Derache
Såvadje åwe
Ene såvadje åwe, c' est ene åwe ki n' a nén stî doumiestreye.
End a bråmint ki sont des voyaedjants oujheas. Des ôtes sont des dmorants oujheas.
Såvadjès åwes veyåves e Walonreye
El Walonreye, les sôres k' î rpassèt ou k' î dmorèt, c' est :
Categoreye:Oujheas Categoreye:Åwidîs
NoCopyrightSounds
NoCopyrightSounds ([WA] Muzike sins abondroet), c' est on label burtaenike di muzike askepyî e 2011. Èç label la n' a k' des muzikes k' i sont po rén eyet k' i n' ont pont d' abondroet.
Istwere
El no d' ès-n' askepieu, c' est Billy Woodford. Cist ome la aveut dandjî des muzikes sins abondroets po ses videyos.
Dispu 2017, NoCopyrightSounds fwait dins les miyons d' aberwetaedjes avou sacwants muzikes.
Djinres di muzike
Tchaeke djinre di muzike a 's coleur avou ci label ci. Pî-note : li no des djinres sont-st e-n inglès, tot rastindant des noûmots pol walon.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Muzike
Toponimeye
Li toponimeye, c' est l' brantche del linwince ki studeye les nos d' plaeces.
Onk (ene) ki fwait des rcwerances sol toponimeye silome on toponimisse.
Li toponimeye do walon a stî bén diswalpêye dispu li cminçmint des anêyes 1900 et des.
Hårdêye divintrinne
* Categoreye:Linwince
Volapuk
thumb|« Ene umanité, on lingaedje. » Li Volapuk (Volapük), c' est èn etroclant lingaedje ehåyî å 19inme sieke pa Johann Martin Schleyer.
Li Bon Diu lyi åreut dimandé k' il askepeye on lingaedje po l' Monde etir, tins k' i doirmeut.
E 2000, i gn aveut seulmint 20 volapük-cåzants.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Lingaedjes årtificiels
27 di fevrî
Li 27 di fevrî, c' est li 58inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure co 307 djoûs (308 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
25 di fevrî - 26 di fevrî - 28 di fevrî - 29 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Tetraciclene
Les tetraciclenes, c' est ene famile d' antibiyotikes mo bén ovrant so les bactereyes Gram -.
Rilomés mimbes del famile
Categoreye:Familes d' antibiyotikes‎
Betchete for-
for Li betchete for-, c' est ene mitan vicante betchete ki mostere ki l' accion do viebe a stî trop lon, et divni mwaijhe.
Eployaedje dins les noûmots
N a sacwants noûmots e walon bastis sol betchete for-
Portant,on pout rilever :
Diyalectolodjeye
N a deus cognes :
Sefarådes
Les Sefarådes, c' est les Djwifs d' Espagne et do Portugal.
E l' Espagne, il ont dvou baguer evoye avou l' Riconcwesse des crustins. Il ont stî bråmint so l' Afrike do Nôr. Mins eto dins des payis come li Boliveye.
Cwand on-z eploye ci mot la pol peuplåcion d' Israyel, on djåze aprume des Djwifs d' Afrike bijhrece. Mins kécfeye eto des ôtes payis do Moyén Levant. Eneviè les Ashkenådes.
Categoreye:Djudayisse
Organizåcion des Nåcions uneyes
L' ONU, c' est l' sigue di Organizåcion des Nåcions uneyes.
Istwere
Elle a replaecî li Soce des Nåcions (S.d.N.) di l' Eter-deus-gueres.
Organes di l' ONU
Categoreye:Ashonnas d' payis *
Cladjot d' corti
Li cladjot d' corti (on dit eto : coutea, såbe), c' est ene plante k' on coûtive dins les cortis, po s' bele bleuwe fleur. Li raecinêye est foirt bodjowe, et rshonne ene miete å navea.
C' est ene plante ki crexhe so deus ans.
Iris germanica.
Uzaedjes del raecinêye
🇱🇰 Raecene di cladjot d' corti Li raecinêye n' est vindåve k' å dbout del crexhance, li deujhinme anêye. On rsaetche li pelete. On l' leye souwer å solo.
Les atchteus del souwêye raecene l' eploynut dins les dintifrice, et co po des ôtes uzaedjes cosmetikes.
Come yebe ås maladeyes, elle est ricnoxhowe diyuretike, et atossante, mins elle est ramint on pwezon, avou do rvômixhaedje et del schite.
Sourdants
Categoreye:Fleurs des cortis Categoreye:Yebes ås maladeyes
Rimimbrances d' on franc tigneus (sovnances)
thumb|Coviete Rimimbrances d' on franc tigneus (Rimimbrances d'on franc-tigneûs), c' est on live di sovnances sicrît pa Joseph Minet ey eplaidî e 1962.
L' adrovedje est da Fernand Stevart.
Li scrijheu raconte ses sovnances dal guere di 14. I fourit on prijhnî nén come èn ôte, veyanmint k' i n' steut nén sôdår. I fourit codåné a 20 ans d' travås d' foice, pask' il aveut touwé on sôdår almand, estant bordjeus.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Lives di sovnances e walon‎
Émile Liétard
Émile Liétard a skepyî a Tchålerwè li 8 di may 1864 ey a morou a Tcheslet li 13 di nôvimbe 1950.
Riprins dins l' antolodjeye "270 sicrijheus e walon do Payis Noer".
Vicåreye
Il esteut tchanteu so les fôres et les martchîs; i vindeut les foyous d' ses tchansons po viker.
Il aveut l' ådjeu di candjî d' accint sorlon li viyaedje ou veye la k' esteut. I tchantéve eto e francès.
I bouta avou l' Tonea d' Tchålerwè e 1894.
I tchantéve co sol martchî d' Tchålerwè e 1946.
Shuvance
Bob Dechamps ritchantéve voltî di ses tchansons.
Sourdants
Lietard Lietard
Lene 4 (Tram d' Anverse)
Li lene 4, c' est ene lene do tram d' Anverse.
Jean-Simon Renier
Jean-Simon Renier, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Vervî li 19 di djun 1818. Il a morou li 15 di fevrî 1907 a Heuzî.
Il a scrît des arimés, mins eto des pinsêyes.
Il est cnoxhou des diccionairîs, paski Jean Wisimus a rprind sacwantès fråzes da sinne dins si motî d' Vervî.
Hårdêyes difoûtrinnes
Renier
Maladeye do doirmaedje
Doirmaedje Li maladeye do doirmaedje ou tripanozomôze, c' est ene maladeye ås djins ki s' rescontere e l' Mîtrinne Afrike.
Elle est cåzêye pa on protozowaire, Trypanosoma brucei, k' est tcheryî d' on malåde a ene djin santiveuse pa ene moxhe, li moxhe tsétsé.
Les malådes sont lomés les "doirmeus".
Spårdaedje
Li maladeye est cnoxhowe dins 37 payis.
On dene en avirance di 50.000 a 70.000 djins k' endè serént rascråwêyes.
Galo
Categoreye:Lingaedjes lingaedjes > indo-uropeyin > italike > galo-roman > lingaedje d' oyi > galo
thumb|panea e galo dins l' metro d' Rennes Ene des ståcions do metro a Rennes, li mwaisse-veye del Burtaegne, a les plakes metowes e francès eyet e galo; mins çoula dmeure foirt råle, eyet l' lingaedje galo est sovint bén moens veyåve et do côp moens cnoxhou, kel burton.
Li motî do galo, tot dmorant pol pupårt di båze latene, a stou influwincî pa s' vijhén l' burton; tot come li burton a dins s' motî bråmint des mots k' ont vnou do galo.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del soce «Maézo» sol lingaedje galo
Acontance
Categoreye:Economeye
L' acontance, c' est li studiaedje des afwaires di çanses, po ene eterprijhe, ene soce, ene ritche mierdjin, on govienmint, ene sone nén recwårlante eternåcionåle, sorlon les lwès do moumint et do payis.
Li djin d' mestî ki fwait d' l' acontance si lome contåbe.
Les contåbes di hôt livea si rashonnèt e cabinet d' acontance.
Cabinets d' acontance et crijhe financires
Les grands cabinets d' acontance ont stî rindous responsåves des crijhes financires del kimince do 21inme sieke, pask' i n' avént nén veyou les forcarculaedjes k' ont moenner å rwinmint di grossès societés do bastimint, et des bankes ki lzès sotnént. Pår d' estats ki shuvént ces rotindjes la.
Pårti do Peupe
Li Pårti do Peupe esteut on politike pårti francès-cåzant. I n' a egzisté moens ki dijh ans, etur 2009 eyet 2019. Èç pårti s' aveut dismantchî padri les di may 2019. Di pus, èl fraite so 'l waibe est nén-possibe (19 di djanvî 2020).
Schoice-vint
Categoreye:Meteyo
Li Schoice-vint, c' est on vint ki shofele del Bijhe coûtchantrece.
Il est froed et amoenne del plouve.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Schoice-vint", alez s' vey e splitchant motî.
Nî (Houton)
Nî (F. Ny), c' est on hamtea d' Houton dispu les grands rebanaedjes di 1977; davance on hamea d' Swè.
On ndè cåze dins l' catoû do cinsî Dalrossete dins l' live Douda d' Aiwe d' Oûte.
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Lene 5 (Tram d' Anverse)
Li lene 5, c' est ene lene do tram d' Anverse.
Faiviè
Faiviè  (F. Fauvillers, almand Feitweiler), c' est èn rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork
thumb|eplaeçmint del comene el province
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Comenes di Walonreye
Båtcheye (di meurs)
Categoreye:Ahesses des bastimints vignette|båtcheye di plantches (gris foncé) ådzo Ene båtcheye u on båtchî, c' est des plantches k' on mete po rascovri li dzo d' on meur, so on mete, 1,20 m., ådvins.
Å dzeu del båtcheye, on pout aveur ene tringue (en inglès Dado rail. Å dzo, li båtcheye pout esse ricovrowe des plintes.
On ndè fwait eto di plåsse, u d' måbe.
Asteure, on fwait eto des båtcheyes di plastike, ki rshonne a do bwès.
Mete ces plantches la si dit "båtchî" (on meur).
Li mot "båtcheye" a eto des ôtes sinses.
Acoird economike et comierçå globå (Union Uropeyinne-Canada)
L' Acoird economike et comierçå globå, AECG, pus cnoxhou dizo si sike inglès CETA, c' est èn acoird di comiece ki dinrè les rîles di vindince po les martchandeyes et les siervices inte les payis di l' Union Uropeyinne eyet l' Canada.
Mågré des rclamaedjes al dierinne broke del Walonreye, les martchandaedjes ont stî clôs li 18 d' octôbe 2016, eyet l' acoird siné li 30 d' octôbe del minme anêye.
Sineus d' l' acoird
D' on costé, les 28 payis d' l' Union Uropeyinne, d' èn ôte des costés, li Canada.
Mins i s' fwait ki sacwants estats dinèt l' droet a des contrêyes otonomes di siner avou. Çou ki fwait 38 sinateures. Come çoula prindrè do tins. Adon, l' acoird si metrè ddja e-n alaedje li 1î djanvî 2017, po troes ans.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Acoirds di comiece inte payis
Gérard Avril
thumb|(e 2011) Gérard Avril, c' est on scrijheu e tchampnwès.
Kékes ovraedjes da sinne
Ses scrijhaedjes ont stî eplaidîs dins "Terres d'Orchimont et d'Herbeumont", Singulîs (mwaissès modêyes) eyet "Li Rantoele (ratournés et riscrîts e rfondou walon).
Il a vudî on live, diviè 2010, avou des ptitès prôzes et des powinmes : «Èm patwès d' Årdene e 40 istweres», k' i gn a ene plake lazer odio ki va avou (ISBN 2-902413-71-8).
On tecse da sinne
Avril Avril
Contåbilté
Categoreye:Economeye Categoreye:Comiece
Li contåbilté, c' est li scrijhaedje di tos les mouvmints dins on comiece.
Li djin ki fwait çoula si lome on, ene contåbe.
[ Istwere del contåbilté dins ene ptite eterprijhe] (Louwis Baidjot, divins : )
Pitit coirbå
thumb
Li ptit coirbå u coirbå å blanc betch, c' est l' coirbå k' on rescontere li pus e l' Walonreye.
Coirbidîs
Discrijhaedje
Il est 41 a 49 cm long. Po s' lårdjeur, aiyes disployeyes, on conte di 81 a 94 cm.
Vicaedje
I vike pa bindes dins les coûteures, al copete des åbes, ewou ç' ki fwait ses gros nis, dilé les cinses et les viyaedjes.
I n' est waire sibaråve (i n' a nén peu des djins).
I magne did tot mins copurade des insekes.
Si criyaedje est rispeus, come s' i vneut del narene et i fwait mo do brût.
Sourdant
Categoreye:Coirbidîs Categoreye:Oujheas
Cou-des-Sårts
Cou-des-Sårts (fr: Cul-des-Sarts), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis tchampnwès-cåzant, rebané avou Couvén.
L' etimolodjeye do no vént do walon "cou des sårts" (dibout des sårtêyès plaeces).
Tuzance
On rcweraedje sol pårler a stî fwait pa Joseph Marteleur, ey eplaidî: li «Motlî tchampnwès do Cou-des-Sårts» (2001)
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Sene di pontiaedje
On sene di pontiaedje, c' est on scrijha ki n' est nén ene lete (dj' ô bén, k' i n' est nén prononcî), et ki sieve come usteye dins l' sicrijhaedje po-z aidî a comprinde on tecse. On ls eploye copurade po mostrer des poizes dins l' dijhaedje do tecse; c' est ene edvincion assez recinte dins l' istwere do scrijhaedje.
I n' fåt nén confonde les senes di pontiaedje avou les faflotes, ki c' est des senes ki candjèt l' valixhance d' ene lete (et k' on lome pus sincieuzmint des diyacritikes), minme si pa côps l' loyeure est contêye eto dins les faflotes.
I n' fåt nén confonde nerén avou l' tipografeye, ki leye c' est po l' epådjnaedje, li prezintaedje vizuwel (dismetant k' les senes di pontiaedje c' est del semantike, il dinèt-st on sinse).
Eployaedje
Li scrijhaedje est ene fôme di comunicåcion k' implike on etcherpetaedje lineyåre; la k' c' est nén possibe di tot scrire sol minme plaece, i fåt pårti les idêyes, les mete e-n ôre.
L' eployaedje des senes di pontiaedje dene å tecse ene tcherpinte ki rind pus åjhey si lijhaedje eyet si compurdaedje.
Dabôrd, on eploye les senes di pontiaedje po:
Li bon eploaedje des senes di pontiaedjes permete di bén adinçner les unités di sinse ki fjhèt ene fråze ou on hagnon. Po çoula les senes di pontiaedje ont mezåjhe d' èn eployaedje bén precis; si on les mete al mwaijhe plaece, les mots et les fråzes ni djhèt pus çou k' l' oteur a vlou dire. Di pus, tot rindant veyåve li tcherpinte do contnou (mwaisse tinme, dizo-tinme, idêye, detay), li tecse divént pus precis eyet coherint.
Li pontiaedje candje sorlon li stîle di scrijhaedje; mins nerén, les diferinces di stîle k' i pout gn aveur n' espaitchèt nén di shure sacwantès rîles minimom po-z eviter çou k' on djudje å pus sovint come des grossès flotches. Did la l' impôrtance di cnoxhe eyet d' apliker les rîles soûmintreces do pontiaedje.
Senes di pontiaedje
senes di pontiaedje nén classikes:
* Categoreye:Sicrijhaedje
Otel
Èn otel, c' est ene grande måjhon, pår on bildigne, la k' les voyaedjeus polèt lodjî. Il est tnou pa èn otelî ou ene otelresse.
Li cwårtî economike des otels si lome ostelreye. C' est onk des bokets di l' Orecå.
Dins bråmint des payis, li livea d' èn otel est mostré pa des stoeles, di ene a cénk.
Otels ki n' sont nén des otels
Sacwants måjhons sont pacô lomêye "otel", et k' c' est nén des otels po lodjî des voyaedjeus.
*
Aschates walon picård
Les Aschates walon picård, c' est on payis metou inte li walon et l' picård, la k' gn a des mots des deus fonolodjeyes. Et padecô des mots maxhîs avou des piceures walones et picådes dins le minme mot (capia, castia, tchapiau).
Eplaeçmint
Djeyograficmint, c' est les arondixhmints di Twin (ki l' limero diyalectolodjike ALW est Th) et d' Sougniye (ki l' limero diyalectolodjike ALW est S), avou, eto, li Coûtchant di l' arondixhmint d' Nivele (Ni).
Coidlire des Andes
Li Coidlire des Andes ou tot belmint les Andes, c' est ene longowe tchinne di montinnes d' Amerike nonnrece ki va del Colombeye å Tchili.
Aschates walon picård
Eplaeçmint
So l' Arondixhmint d' El Lovire, les scrijheus del Lovire si rclamnut ostant walons ki picårds.
Coidlire des Andes
Dins les Belès letes e walon
djeu d' mot : Definixha del Societé Zande pere et fi : les electricyins k' on-st edvinté l' Coidlire des Zandes (P. Faulx).
Aschates walon picård
Walipicård del Bote do Hinnot
Sourdant
* Categoreye:Diyalectolodjeye walone Categoreye:Picård (lingaedje) Categoreye:Lingaedje walon
Coidlire des Andes
Dins les Belès letes e walon
Categoreye:Montinnes Categoreye:Amerike nonnrece
Mascaråde d' Åch
Li Mascaråde d' Åch ([NL] Carnaval in Aalst) est ene mascaråde ki trevne a Åch, ene comene di Flande levantrece.
Messe (ofice)
thumb|Messe d' etermint Li messe (on dit eto ucaristeye), c' est l' mwaisse ofice del rilidjon crustinne.
Disrôlmint d' ene messe
Li messe kimince pa sacwants lijhaedjes et tchants.
Adonpwis, gn a sovint on pretchmint.
Pacô, après l' pretchmint, kékes fideles vegnnut lére des sohaitaedje.
Li messe tchereye avou l' consecråcion, pu l' comunion.
Li messe finit pås mots «Ite missa est» (li messe est foû, alez è !).
*
Tchitchoûle ås stroetès foyes
Categoreye:plantes Categoreye:Fagnes Li tchitchoûle ås stroetès foyes, c’ est ene dobe tchitchoûle avou des ptitès stroetès foyes al copete do bodje.
Ele est sovint assez basse, 10 a 20 cm hôte, mins ele pout crexhe disk’ a 80 cm.
Ele vént purade so l’ Årdene, dins les prés. Mins on nd è trovéve eto dins les trîs d’ Salzene, di Djiblou, di Måtche-les-Dames. Li ptite sôre si trouve eto sol Pitite Louwate (fagnes del Croes Schaye).
No e sincieus latén : Eriophorum angustifolium
Gåraedje (po gårer)
thumb|rôlante poite di gåraedje al nive (Walonreye) thumb|dobe gåraedje (basti a pårt) thumb|gåraedje pus bas k' el voye, poite a stok On gåraedje, c' est ene plaece d' on bastimint, å pus sovint metou å raeze del voye, po mete a houte ene ou puzieurs otos (ou ene camionete).
Sovint li ci ki l' mwaisse-tinant d' l' oto dimeure divins ç' måjhon la.
On gåraedje est diferin d' on bastimint-parkigne.
Istwere des gåraedjes
E l' Walonreye, divant l' guere di 40, n' aveut waire d' oto d' pårticulî. Waire di gåraedje, ça fwait.
E l' Årdene, cåzu totes les måjhons estént des cinses. Elle avént ene poite di gregne ey èn ouxh di ståve. Les ekipaedjes estént gårés e-n on tcheri, k' a dvou ascoyî les prumirès ptitès otos dins les anêyes 1950. Adonpwis, li prumire djermêye d' efants «k' avént stî a scole» et ki rivnént e viyaedje (metans come mwaisses di scole, bastixhît des manaedjes, mins ki n' ravizént pus ene cinse: i n' aveut d' poite di gregne, ni ståves, mins… ene poite di gåraedje.
Dins les anêyes 2000, gnè cmincî a-z aveur des dobes gåraedjes avou deus poites ene dilé l' ôte. Çoula esta sovint waitî come on sene di ritchesse.
Ôtes uzaedjes des gåraedje
C' est sovint la k' i gn a totes les ehalantès usteyes, et totès sôres di pifots.
Sourdant
Categoreye:Otos Categoreye:Bastimints
Basse Årdene
Li Basse Årdene, u walon nonnrece, u walo-lorin, c' est èn accint do walon k' on djåz(év)e dins l' Mitan del Province do Lussimbork (Nonne di l' arondixhmint d' Måtche, grande pårt di l' arondixhmint d' Bastogne; arondixhmint do Tchestea), et dins l' arondixhmint d' Djedene, el Province di Nameur (Årdene namurwesse).
Elle a stî lomêye insi diviè 1995, pa Lucyin Mahin, eneviè li Hôte Årdene, ki c' est des accints pus près do Payis d' Lidje.
Li walon nonnrece n' est nén bén pårti do walon do Payis d' Lidje. Les accints d' Derbu, Marcour, et del Viye Såm, metans, serént puvite metous avou l' Hôte Årdene k' avou l' Basse Årdene.
Il est bén diferin do gåmès a Nonne (arondixhmint d' Virton).
Accints coinreces et scrijheus
Categoreye:diyalectolodjeye walone
Codjowaedje bouter
Viebes erîlés dins tos les accints do walon
Gn a ene cåkêye di viebes ki shuvnut li codjowaedje di bouter, seur 25 a 30 åcint (27 % dins les Codjowaedjes da Stasse, 28 % dins les Codjowaedjes da Gilliard).
Viebes erîlés e rfondou et disrîlés e des walons coinreces
Li bodje ni candje nén e rfondou, dabôrd k' i candje e sacwants walons coinreces, u e sacwants sistinmes ortografikes C' est les viebes ki :
Indicatif prezintrece
Les fråze di dmandaedje ås ôtès djins si fjhèt tot metant les pronos sudjets padrî l' viebe (sins loyeure). Li prono "vos" metou padrî, si pout rsaetchî evoye.
Suddjonctif erirece
Li suddjonctif erirece si fwait tot rprindant les cawetes do Nén durant Indicatif Erireces (passé simpe) et î racawer ene cawete -xhe
Condicioneu
Li condicioneu, c' est on tins ki s' fwait avou li prumire dobe cawete do futurrece, et ene djeujhinme cawete, li minme kel cene do NDI E des viebes del cénkinme troke.
Hårdêyes difoûtrinnes
Bouter
Achkenådes
Les Achkenådes, c' est des Djwifs ki dmorént, å cmince, e l' Almagne, so les boirds do Rin.
C' est zels k' ont stî spatés les prumîs del Croejhåde des pôves da Pire l' Ermite (1096).
Après, i s' ont spårdou totavå l' Urope. Inte di zels el Beldjike (Anverse).
Kitchessîs påzès govienmints et påzès djins di Rûsseye, Pologne, pu pa les Nazis e l' Almagne, il ont-st ebagué viè l' Amerike bijhrece (a cmincî do 19inme sieke), pu eviè l' Palestene (prumire mitan do 20inme sieke) pu Israyel (après 1948).
C' est bråmint zels ki moennèt l' Estat d' Israyel, dipus ki les Djwifs sefarådes.
Categoreye:Djudayisse
Betråle
Li betråle u petråle, c' est ene ahivêye plante.
Beta vulgaris.
Sôres di petråles
Gn a des betråles å souke et des betråles po les biesses (betråles-fôraedje).
Li cene po les vatches est rodje et ronde, del cogne d' ene botaye å rvier. Li cene å souke rishonne pus a on traitoe, avou ene grande cawe, ey elle est pus blanke.
Gn a eto les rodjès betråles k' est ene verdeure po les djins.
Coûtivaedje des betråles
🇱🇰 treråyaedje des betråles Dinltins, on lzès seméve a royes.
On ls aclairixheut tot passant avou ene raezete, pu al mwin. C' est l' asclairixhaedje u distoclaedje u distroclaedje ou treråyaedje ou metaedje a ene.
Li råyaedje si fjheut avou ene fotche a shijh dints (po n' les nén froxhî). Adon, on les cawéve avou on fiermint.
On les pleut wårder sol tchamp po l' ivier, tot fjhant des motes.
Motlî walon
Il est diswalpé so 90 pådjes dins l' live Gaziaux so les coûteures (pp. 57-147).
Categoreye:Ahivêyès plantes Categoreye:Agricoûteure
Metal
Li Metal, pus sovint lomé flotchreçmint heavy metal, c' est on djinre di muzike k' a skepyî fén des anêyes 1960. Il est aparexhou e Rweyåme Uni ey ås Estats Unis. El metal est sovint etindou come di "hard rock", mins i sont beazebén diferins.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:muzike
Coirbå å rodje betch
thumb thumb Li coirbå å rodje betch (u coirbå ås rodjès pates), c' est on coirbå dins l' lingaedje corant, mins ci n' est nén èn oujhea do djinre Corvus come les ôtes coirbås et coirnayes di Walonreye.
Pyrrhocorax pyrrhocorax
Coirbidîs
Spårdaedje
thumb|sipårdaedje del sôre I dmeure dins les falijhes merreces e l' Irlande et do costé coûtchantrece del Grande Burtaegne
Mins e l' Urope nonnrece, l' Afrike bijhrece, et disca lon e l' Azeye, i vike purade dins les montinnes.
End a don pont e l' Beldjike.
Dins les floricontes
🇱🇰 Imi n Ifri
Categoreye:Coirbidîs Categoreye:Oujheas Categoreye:Biesses foû del Walonreye
Gaztî
thumb|250px|des gaztîs a l' ovraedje On gaztî, ene gaztresse u gaztire, c' est onk (ene) ki s' mestî, c' est di scrire ezès gazetes.
Intrêye dins l' mestî
E l' Itåleye, gn a èn egzåmin, et c' est l' Ôre des gaztîs ki dene on ricnoxhou diplome.
Gaztîs d' mestî walons
Categoreye:Mestîs Categoreye:Gaztaedje
1528
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Raecene di cladjot d' corti
Categoreye:Prodûts des plantes Li raecene di cladjot d' corti, c' est l' raecinêye do cladjot d' corti (Iris germanica germanica et Iris germanica florentina) ey eto d' Iris pallida, souwêye po-z esse vindowe.
Aprestaedje
Li raecinêye n' est vindåve k' å dbout del crexhance, li deujhinme anêye. On rsaetche li pelete. On l' leye souwer å solo. Gn a des cis kel leynut souwer disk' a 5 ans.
Les pris å planteu å Marok : di 10 DH (0,1 €) e 2005, elle a gripé a gripé a 150 a 200 DH e 2008.
Ene tone di raecinêye dene deus kilos di mierôle k' est vindowe tchir et vilin.
Eployaedjes e cosmetike
Les atchteus del souwêye raecene l' eploynut dins les dintifrice, et co dins les sint-bon.
Uzaedje el medcene
Come yebe ås maladeyes, elle est ricnoxhowe diyuretike, et atossante, mins elle est ramint on pwezon, avou do rvômixhaedje et del schite.
Declaråcion da Robert Schuman
thumb|Salon d' l' Ôrlodje å "Quai d'Orsay", la ki l' declaråcion a stî fwaite. Li Declaråcion da Robert Schuman, ci fourit cwand Robert Schuman, minisse frances des dfoutrinnès afwaires, houka l' Almagne, li 9 di may 1950, a mete e cmon li produjhaedje di tcherbon et d' acî des deus payis.
Li declaråcion propôze li metaedje so pî d' ene "Hôte Otorité", ki dvrè manaedjî li produjhaedje des deus payis, çou ki dvénrè, èn an pus tård, li Cominålté uropeyinne do tcherbon et di l' acî.
Ele suzene eto k' i pôreut gn aveur on djoû ene federåcion uropeyinne.
Sacwants mots del declaråcion (e frances)
« L'Europe ne se fera pas d'un coup, ni dans une construction d'ensemble: elle se fera par des réalisations concrètes créant d'abord une solidarité de fait. » (L' Urope ni s' frè nén d' ene trake, ni tot l' ahivant d' on plin côp. Ele si frè pa des vraiys pitits adierçaedjes, ki front bouter les djins avou n' on l' ôte, podbon.)
Sint-Schuman
Li Sint-Schuman, c' est l' no k' on done, po balter, al djournêye di l' Urope do 9 di may.
Feroe (Ferire)
Feroe (la-minme Fèro, fr. Ferot), c' est on hamea d' Ferire.
Rilomés dmorants
Marcel Launay î a skepyî. Il a scrît ene pîce di teyåte di tite "Li rodje minire", ki vént d' on no d' plaece d' après ç' payis la.
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Calindrî revolucionåre sovietike
Li calindrî revolucionåre sovietike a stî eployî e l' Union Sovietike di 1929 disk' a 1931 (ou disk' a 1940, si on conte l' uzance del samwinne di 6 djoûs).
[[Imådje:Revolution_kalendar.jpg|thumb|pådje d' on calindrî sovietike di 1937, on-z î pout lére:
vint-yoninme anêye del revolucion socialisse
1937 DECIMBE 1937
12
shijhinme djoû del samwinne di 6 djoûs
Djusse après li Revolucion d' Octôbe, Lenine decida di candjî l' calindrî po passer do calindrî djulyin viè l' calindrî grigoryin. Çoula s' fijha li nute do 1î å 13 di fevrî 1918, dj' ô bén tot discontant 12 djoûs.
A pårti do 1î d' octôbe 1929 ene nouve modêye do calindrî a stî strimêye. Dins cisse modêye la tos les moes avént l' minme nombe di djoûs, 30, eyet les 5 ou 6 djoûs ki dmorèt estént stitchîs come djoûs d' condjî, sins k' i fjhexhe pårteye di nou moes et di nole samwinne Ces djoûs estént:
Eto, po lûter conte li samwinne di set djoûs, a foite connotåcion relidjeuse, ci-cile fourit aboleye, eyet replaeceye pa ene samwinne di cénk djoûs. Li djoû di poize n' esteut adon pus l' dimegne, come dins l' uzance crustinne, mins onk des cénk djoûs del samwinne, sorlon l' groupe k' on apårtineut (tos les travayeus estént dispårtis etur cénk groupes di coleur: djaene, rôze, rodje, poûpe, vete); l' idêye esteut ossu d' amidrer l' eficacité di l' industreye e fjhant tourner les oujhenes tos les djoûs, sins ene ahote totes les samwinnes come davance.
Mins mågré ki les djins avént pus di condjîs avou ç' novea sistinme (on djoû so cénk, conte on djoû so set davance) li pårtixhaedje e groupes rindeut li vicåreye e famile et sociåle målåjheye, et cisse samwinne divna foirt impopulaire. Di pus, les wangnes di produjhaedje k' on atindeut avou l' novele samwinne n' ont måy divnou reyålité.
A pårti do 1î d' decimbe 1931 l' ancyin contaedje des moes fourit rmetou en alaedje. Ene samwinne di shijh djoûs a stî adjincêye, avou on djoû di poize e cmon tchaeke 6inme, 12inme, 18inme, 24inme eyet 30inme do moes; li 31 do moes n' esteut nén conté dins l' samwinne eyet il esteut pa côps ou sorlon les plaeces on djoû ovråve ou on djoû d' condjî; pareymint, come i n' aveut pus di 30 di fevrî, a des plaeces k' i gn a on-z a dné condjî l' prumî d' måss, et a ds ôtes on-z aveut do 25 di fevrî disk' å 5 di måss come ovråves djoûs (dj' ô bén, 9 djoûs -- 10 les anêyes bizetes -- en erote).
Djonc
vignette|Juncus articulatus Categoreye:Plantes On djonc u cladjot u djonkea, c' est ene di sacwants sôres di plantes des marasses, les fossés, les fagnes, les vevîs, å montant foirt deur, plin u trawé å mitan, ki siervèt a fé des cladjotreyes (fonds d' tcheyire, pititès carpetes, rondeas po sgoter les makêyes, evnd.),
Juncus spp.
La k' end a bråmint (et l' on les va code), on dit : ene djonkire u rozire.
Li djonc est bén pus ptit k' el rozea.
Djaenisse do novea-né
thumb|Moultea d' 7 djoûs avou l' djaenisse des novea-nés Li djaenisse do novea-né, c' est ene maladeye ki les påpåds ont dedja tot skepiant. C' est les rodjès globules k' ont stî distrûtes pa des anticoirs foirdjîs pal mame, paski l' fetusse aveut sacwants antidjinnes ricnoxhous come difoûtrins pås sistinmes di difinse del mame.
I gn ki l' discandje di tot l' sonk do påpåd kel pout schaper.
Dins les biesses
On trouve li minme maladeye dins les biesses, aprume ås polins peur-sonk et les moulteas.
Mins, come les anticoirs del mere ni pasnut nén l' placinta, li maladeye ni s' va vey ki sacwants eures a sacwants djoûs après li skepiaedje, 8 a 96 eures po les polins, disk' a 6 djoûs po les moulteas. C' est ki les anticoirs ont passé dins l' sonk avou l' bè.
Li polin u l' moultea va esse aflaxhåve, sins exhowe, avou l' cour ki va rade, et les finès peas d' l' ouy, del bole (et del nateure) ki sont blanc djaenåsses.
Categoreye:Medcene Categoreye:Djinecolodjeye
Såt-les-Moennes (Hamtea di Gochliye)
Li Såt-les-Moennes ([FR] Sart-lez-Moines), c' est l' hamtea li pus coûtchantrece di Gochliye.
Djeyografeye
<mapframe latitude="50.462941" longitude="4.410796" zoom="14" width="272" height="419" align="center" />
Fåbork di Brussele (Hamtea di Gochliye)
Li Fåbourg di Brussele ([FR] Faubourg de Bruxelles) est l' hamtea li pus bijhrece di Gochliye yet di Tchålerwè.
Mape
<mapframe latitude="50.473894" longitude="4.463196" zoom="13" width="325" height="163" align="center" />
Compôzucion
Li setante-cénk å cint d' èç hamtea la, c' est li stindêye di l' areyopôle. Çoula, c' est pus on zonigne k' on veritåve hamtea. Il est metou bijhe-levant di l' areyopoirt. El pupårt des bastimints sont noveas.
Feri (batea)
On feri, c' est on batea ki pout tcherdjî des otos et des camions.
Davance, c' esteut purade des vagons di tchmin d' fier (did la, ès no).
Sacwants rlomêyès lenes di feri
Categoreye:Bateas Categoreye:Naiviaedje Categoreye:Tchimin d' fier
Robert Schuman
Robert Schuman a vnou å monde li 29 di djun 1886 a Lussimbork veye, et mori li 4 di setimbe 1963. C' esteut on politikî francès, mimbe do Mouvement Républican Populaire. Il a stî prumî minisse del France di 1947 a 1948 eyet minisse des dfoutrinnès afwaires di 1948 a 1953. E 1950, dins çou k' on lome li Declaråcion da Robert Schuman, i propôza di mete so pî li Cominålté uropeyinne do tcherbon et di l' acî, k' on lome eto plan Schuman. Ci fourit li fondmint di l' Union Uropeyinne.
Vicåreye
Schuman a crexhou el Lorinne eyet studyî po fé pårlî a l' Univiersité Humboldt di Berlin e l' Almagne.
Marcel Launay
Marcel Launay, c' esteut on scrijheu e walon.
Aldjereye
L' Aldjereye, c' est on payis d' Afrike bijhrece, avou ene coisse sol Mîtrinne Mer å Nôr, eyet des frontires avou l' Tunizeye å Nôr-Ess, li Libeye a l' Ess, li Nidjer å Sud-Ess, li Mali eyet li Moritanreye å Sud-Ouwess, eyet li Marok a l' Ouwess.
Marcel Launay
I skepia a Feroe (Fero, on hamtea d' Ferire) li 3 d' setimbe 1890, et mora a Lidje li 19 di may 1944 (dins on bombårdumint des Aloyîs sol veye, ocupêye des Almands).
Aldjereye
Li mwaisse-veye est Aldjî.
Li prezidint do payis est Abdelkader Bensalah.
Vladimir Propp
Propp Propp Vladimir Iakovlevitch Propp a skepyî li 29 d' avri 1895 ey a morou li 22 d' awousse 1970.