cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Afwaire des djeus di Spå
Les bordjoes alît å tribunå des XXII, pu a l' Coû d' Weimar, ene sôre di coû d' cassåsion do Sint Impire Romin Djermanike.
C' est les bordjoes ki wangnît.
Ciste afwaire la si paséve djusse divant l' binamêye revolucion.
On-z a rtrové troes tchansons e walon ki cåznut di l' afwaire des djeus di Spå. Li prumire date di 1785, les deus ôtes di 1786.
Ces troes tecses la sont rindjîs ås l° 58, 59 et 60 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "L'affaire des jeux de Spa".
Replaidaedjes
Eplaidîs pa Albin Body (''Recueil de chansons, épigrammes, etc. en wallon et en français
Les deus dierinnes tchansons fourît rmetowes dins l' sitroete plake "Cwatru-vint-nouv" (plake Droixhe-Cabay so les tchansons del Binamêye revolucion) dizo l' limero 15.
Hårdêye difoûtrinne
Ene des troes tchansons (e rfondou, so l' Aberteke)
Oû (amagnî)
thumb|Oû d' poye (hintche) et oû d' poyete (droete) Èn oû, c' est çou k' èn oujhea, aprume ene poye, a ponou, et ki sieve di tchevixhance ås djins.
Lambene
Ene lambene, c' est ene grosse sipêye k' on tneut a deus mwins.
Oû (amagnî)
Discrijhaedje
Èn oû d' poye peze a pô près 50 grames.
Lambene
Istwere
Ele date del Rinexhance.
Oû (amagnî)
Discrijhaedje
Il est longou, avou on rond costé et ene ponte.
1522
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Lambene
Istwere
On s' è sierveut dins les duwels.
Categoreye:Åres sins poure Categoreye:Åres
Drapea do Marok
thumb|250px|Ratio do drapea: 2:3 Li drapea do Marok, c' est on rodje drapea, avou ene vete sitoele ås cénk brantches, di vete coleur, trawêye, metowe å fén mitan, ki rprezinte li Marok.
1522
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Djenveye (Moirci)
Djenveye (la-minme Tchèn'vèye ; a Sibret, Djèn'vèye ; fr. Jenneville), c' esteut on hamtea d' Moirci, asteure on viyaedje do Grand Libråmont.
Tchålerwè
El grand Tchålerwè (la-minme Châlèrwè, Fr: Charleroi), c' est ene rebanêye comene del Waloneye, avou l' tite di veye, el province do Hinnot.
1522
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Tchålerwè
Payis d' Tchålerwè
🇱🇰 «Payis d' Tchålerwè»
1522
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Tchålerwè
Ban d' Tchålerwè
Vocial les comenes del veye di Tchålerwè, k' ils avént ribanés eshonne e 1977.
1522
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tchålerwè
Ban d' Tchålerwè
thumb|362x362px|lien=Special:FilePath/Map_Charleroi.svg|alt=|Ban d'Tchålerwè|centré
Oû (amagnî)
Discrijhaedje
Li schåfe ou schafiote est fwaite di calciom, avou ene fene pea padzo.
Tchålerwè
Comenes åtoû d' Tchålerwè
Avou pus di 200.000 dimorants (500.000 dins l' aglomeråcion) c' est li veye li pus peuplêye di Waloneye (eyet li cwatrinme di Beldjike).
Drapea do Marok
Marok Categoreye:Marok
Tchålerwè
Aiwe
Li principale aiwe ki passe på Tchålerwè est Sambe. Mins nerén, i gn a sacwants rixheas ki passnut dins 'ç veye, mins i sont cåzumint tos moens kinoxhou ki Sambe, ecsepté Canå Brussele-Tchålerwè ki difine a costé des ancyinnes siderurdjikes oujhenes. Li canå vént d' Courcele, i passe ene mitan på Gochliye, pu i va å Rou, adonpwis i passe dzeu El Dochriye eyet po fini èç canå si hine e Sambe, e Dårmè. Li Sambe raloye Tchålerwè avou Nameur (å Levant) eyet li France (å Coûtchant).
Djenveye (Moirci)
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént do walon djusrinne veye (viyaedje metou pus bas ki l' abeye di Sint-Houbert)).
Tchålerwè
Bwès
Minme si Tchålerwè est ene grande veye, i gn a tot d' minme sacwants bwès come li ci d' Egne, k' est dins l' hamtea di Djumet avou l' minme no.
Teri
🇱🇰Teris di Tchålerwè Tchålerwè a sacwants teris. Èç veye esteut, avou li Borénaedje eyet Lidje e Walonreye, come d' efet on houyî bassin disk' a 'l fén do vintinme sieke. Les teris sont co des aires do nassin d' davance. Les teris sont sovint accessibe po tertos. Li Bwès do Cazier (Mårcinele) est 'l teri li pus kinoxhou dins 'l redjon po 's broûlaedje e 1956, u i gn aveut sacwants houyeus d' oridjene itålyinne.
Levêye
vignette|Plake di voye|lien=Special:FilePath/Chârlèrwè_-_plake_di_voye.jpg|alt=
Sorlon lès anêyes
Dispu les rebanaedjes des comenes e 1977 : 1984, 1990 , 1995 , 2000 , 2005 , 2010 , 2015 eyet 2018. I gn a yeu on ledjir pitit baxhaedje etur 1984 eyet 2000. El nombe di dmorants dimore constant pindant li prumî cénkinme do vingt-ey-ininme sieke.
{	"version": 2, "width": 800, "height": 400, "data": [ {			"name": "table", "values": [ {					"x": 1984, "y": 213040 },				{					"x": 1990, "y": 206780 },				{					"x": 1995, "y": 206491 },				{					"x": 2000, "y": 200827 },				{					"x": 2005, "y": 201373 },				{					"x": 2010, "y": 202598 },				{					"x": 2015, "y": 202480 },				{					"x": 2018, "y": 201816 }			]		}	],	"scales": [ {			"name": "x", "type": "ordinal", "range": "width", "zero": false, "domain": { "data": "table", "field": "x" }		},		{			"name": "y", "type": "linear", "range": "height", "nice": true, "domain": { "data": "table", "field": "y" }		}	],	"axes": [ {			"type": "x", "scale": "x" },		{			"type": "y", "scale": "y" }	],	"marks": [ {			"type": "rect", "from": { "data": "table" },			"properties": { "enter": { "x": { "scale": "x", "field": "x" },					"y": { "scale": "y", "field": "y" },					"y2": { "scale": "y", "value": 0 },					"fill": { "value": "steelblue" },					"width": { "scale": "x", "band": "true", "offset": -1 }				}			}		}	],	"padding": { "top": 100, "bottom": 100, "left": 100, "right": 100 } }
Adjinçna
Dispårtaedje dal populåcion :
Comeres : 98.474 (48,8% ; 2018)
Omes : 103.342 (51,2% ; 2018)
0-14 ans : 36.986 (2011)
Djenveye (Moirci)
Istwere
Do trevén do Vî Redjime, Djenveye fijheut pårteye del mwaireye di Moirci, leye-minme rilevant del Tere di Sint-Houbert.
Tchålerwè
Adjinçna
15-64 ans : 133.960 (2011)
Oû (amagnî)
Discrijhaedje
Cwand on l' casse, on pout åjheymint wårder l' djaene dins ene dimeye eschafiote, et ndè schåyî l' blanc. Ås oûs d' cinses, S' i gn a des coks avou les
Padrî l' finiesse (sitroete plake)
Padrî l' finiesse (Padrî l'fènièsse), c' est ene sitroete plake avou des tecses powetikes, ey ene muzike di fond, prodûte pa Jean Goffart ki dit lu-minme ses tecses.
Elle a vudî e 2021.
Li plake est lomêye sorlon l' tite do prumî tecse.
Tchålerwè
Adjinçna
65 ey plu : 33.204 (2011)
Padrî l' finiesse (sitroete plake)
Alére
102 p. 14.
Tchålerwè
Adjinçna
Beldjes : 171.087 (84,8% ; 2018)
Padrî l' finiesse (sitroete plake)
Pî-note
Categoreye:Plakes di cåzaedje e walon Categoreye:Powezeye
Oû (amagnî)
Valixhance nourixhrece
Magnî 5 oûs l' samwinne dene assez d' vitamene D k' i n' est fåt a ene djin ki nd åreut pont ôtrumint (solea, foete…)
Tchålerwè
Adjinçna
Urope : 19.493 (9,7% ; 2018)
Djenveye (Moirci)
Istwere
Ele divna comene do trevén des Francès.
Oû (amagnî)
Valixhance nourixhrece
Dipus k' çoula pout apoirter ditrop di colesterol k' i n' è fåt, et fé risker do crås sonk.
Sôres d' oûs a pårt
Categoreye:Amagnîs Categoreye:Poytreye
Novele-Zelande
Li Novele-Zelande, ubén lomêye Nouve-Zelande (en inglès New Zealand, e mawori Aotearoa, çou ki vout dire "li payis des longowès blankès nûlêyes"), c' est on payis di l' Oceyaneye, metou a nonne di l' Ostraleye. Ses vijhéns sont l' Ostraleye, a 2.000 kilometes å nôr-ouwess, li Nouve Caledonreye eyet les iyes Fidji et Tonga å nôr; å sud i gn a rén disk' a l' Antartike.
Coignoûlî
categoreye:bouxhons thumb|Ombion do coignoûlî (Cornus mas, avou ses crombès coxhes.
Novele-Zelande
Etimolodjeye
Li Novele-Zelande, ça vôdreut dire : el novea teritwere del Zelande, k' est ene province neyerlandesse.
Coignoûlî
Li coignoûlî (fr: cornouiller), c' est on gros bouxhon, deus a troes metes hôt, avou des crawieusès coxhes.
Novele-Zelande
Djeyografeye
Li payis est fwait di sacwantes iyes, mins copurade les deus pus grosses, l' Iye Sud eyet l' Iye Nôr (k' i gn a-st on ovrant volcan, li mont Ruapehu); des montinnes di disk' a 3.754 metes hôt si trovèt so les iyes. Li payis si stind so dipus di 1.600 km so èn aessi Nôr / Nôr-Ouwess. Li climat est sovint doûs, avou des timperateures ki vont di 0 °C a 30 °C.
Coignoûlî
Li coignoûlî pout crexhe e plinne loumire, u a l' ombrire di des pus grands åbes. I n' vént nén voltî so des ansinêyès teres, ni sol foite tere (årzeyixheuse tere). Eto, el Walonreye, on l' resconterrè pus voltî el Fåmene (sol castinne) mins måy e l' Årdene (so schayisse).
Djenveye (Moirci)
Istwere
Rimetou avou Moirci e 1823, do trevén des Holandès.
Tchålerwè
Adjinçna
Afrike : 7.187 (3,6% ; 2018)
Coignoûlî
On l' riplante eto dins les cortis po fé des håyes.
Les coignoûlîs d' avårci dnèt on frut, li coignoûle, ki gostêye ene miete seur. On s' endè sieve des coignoûles po fé des djelêyes.
Come c' esteut ene sacwè sins grande valeur, on-z a dit "ene coignoûle" po on båbô, et did la, ça a divnou on no d' famile.
Sôres di coignoûlîs
thumb|left|Les fleurs do coignoûlî måye (e moes d' måss, el Hesbaye)
El Walonreye, gn a deus sôres di coignoûlîs : Li coignoûlî ås rodjès foyes est lomé insi paski ses foyes divegnnut rodjes å waeyén-tins. I n' florit k' å moes d' djun, des ptitès blankinassès fleurs. Li frut, 0,5 cm gros, rishonne a ene pitite noere purnale
Djenveye (Moirci)
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Coignoûlî
Sôres di coignoûlîs
Li coignoûlî ås djaenès fleurs, c' est èn åbe foirt timprou, ki florixh dedja al fén do moes d' fevrî, et å moes d' måss. Li frut vént tot seu u pa trokets d' deus. Li coignoûle a l' cogne d' ene olive, mins avou ene tchå purade come ene ceréjhe. Elle est vete å cminçmint, pu rodje, pu noere, cwand el est maweure, e moes d' setimbe.
Nameur-el-Wisconsene
Nameur-el-Wisconsene (la-minme, Namêr ; e-n inglès, oficirmint: Namur), c' est on viyaedje del Wisconsene, ezès Stats-Unis, nén ricnoxhou (unincorporated).
Nawatl
lingaedjes > amerindyins > yuto-azteke > nawatl
Coignoûlî
Sôres di coignoûlîs
Gn a eto des ôtes coignoûlîs, ki vnèt d' Azeye u d' Amerike, et k' on rplante dins les courtis, come li coignoûlî-ås-fraijhes (Cornus kousa).
Chwintaedje namurwès
thumb|500px|esplikêye do mot "Chwès" (sol coviete del gazete [[Li Chwès)]] Li chwintaedje namurwès, c' est l' prononçaedje a Nameur do son S come son CH.
Li chwintaedje namurwès n' est nén parey å picårdijhaedje foirt sitindou di sacwants mots walons avou S, çou k' a dné li scrijha SH.
Nawatl
thumb|sipårdaedje des nawatl-cåzants å Mecsike Li nawatl (nawatl e nawatl, mins sovint eto scrît d' après l' viye ortografeye: náhuatl) est on lingaedje amerindyin del famile uto-azteke; il est foirt sipårdou dins l' Amerike cintråle eyet nonne di l' Amerike bijhrece, la k' il esteut l' lingaedje di l' impire des Mechikes (Aztekes), eyet eployî come lingaedje di comiece co pus lon k' les frontires.
Chwintaedje namurwès
Li chwintaedje namurwès si rtrouve dins sacwants mots :
Mots ki subixhèt l' chwintaedje après Nameur
Ci chwintaedje la ni si rtrouve nén e rfondou, mins a moenné, å cmince a des ortografeyes flotchreces avou SH (amishtåve, schoirshî, evnd.)
Nawatl
Li lingaedje nawatl a dné sacwants mots walons (åd triviè do castiyan et do francès), come advocat (awakatl), cacawete, cacawo (kakawaātl), tchocolåt (txokolatl), coyote (koyotl), tomate (tomatl). Eto les nos d' sacwants payis d' Amerike cintråle sont des nos ki vnèt do nawatl: Mecsike (Mēxihko, "Mexico" si prononcive "Mechico", mins li "x" a stî må comprin), Gwatemala (Kwaohtēmallan) eyet Nicaragwa (Nikānāwak).
Chwintaedje namurwès
Mots ki subixhèt l' chwintaedje après Nameur
Categoreye:diyalectolodjeye walone
Nawatl
Côde ISO: nah.
Sicrijhaedje
Divant l' arivêye des uropeyins, li lingaedje esteut scrît dins des documints po rmimbrer des batreyes ou ôtes fwaits impôrtants, avou on sistinme pictografike, a môde di "rebus".
Sporofôre
Categoreye:micolodjeye thumb|sacwants spôrofôres; li miceliom, c' est les féns fis agritchîs al tere k' i gn a å dzo do pî; gn a èn anea sol ci d' hintche
Li sporofôre u carpofôre, c' est l' boket des tchampions k' est foû tere, et ki poite les spôres po l' plante si poleur mopliyî.
Cåbaret (spectåke)
On cåbaret, c' est on spectåke avou des tchants et kécfeye des danses.
Novele-Zelande
Djeyografeye
Cåze di s' retrôclaedje å fén mitan do Pacifike nonnrece, li Nouve Zelande a diswalpé èn ecosistinme pår unike; divant l' arivêye des Polinezyiens, i n' aveut nole biesse-ås-tetes a pårt ki troes sôres di tchawe-soris. Les bouyes normålmint fwaites påzès biesses-ås-tetes estént fwaites pa des oujheas, inte di zels li kiwi eyet li mowa (k' a disparexhou).
Sporofôre
Li sporofôre est fwait d' on pî, d' ene tiesse (on dit eto : tchapea), et co kécfeye d' èn anea.
Tchålerwè
Adjinçna
Azeye : 3.434 (1,6% ; 2018)
Novele-Zelande
Istwere
Li teritwere del Novele-Zelande ni s' a peuplé fok lanawaire. Les prumîs colons polinezyins arivît inte 500 eyet 1300 di noste ere, et fé askepyî li tuzance mawori. Li prumî côp k' èn Uropeyin a veyou les iyes, ça a stî e 1642. Mins nerén, ele ni fourît esplorêyes k' a pårti di 1769 pa James Cook poy colnijheye pås Inglès. Li Novele-Zelande s' a dislaxhî li 26 di setimbe 1907.
Categoreye:Nouve Zelande
Tchålerwè
Adjinçna
Otes : 615 (0,3% ; 2018)
Sporofôre
Li boket do tchampion k' est dins tere, c' est l' miceliom.
Nawatl
Sicrijhaedje
Les espagnols ont scrît l' lingaedje avou on sistinme k' a dmoré en uzaedje disk' å 20inme sieke, et co asteure dins tos les nos d' plaece å Mecsike; les letes si prononcèt come e castiyan (eg: j = /h/), avou, di pus: x come /ch/ walon (eneviè ch = /tch/ walon), z = /ss/, tz = /ts/, hu (oudonbén uh al fén do mot) = /w/ eyet tl (ki c' est nén /t/+/l/, c' est /t/ eyet on son come li "ł" polonès, ça rshonne ene miete /tw/, mins avou l' linwe). Li prononçaedje di "x", "z" eyet "tz" corespondèt å prononçaedje do castiyan do 16inme sieke.
Cwatru-vint-nouv (sitroete plake)
thumb Cwatru-vint-nouv (Catrè-vint-noûf, textes et chansons de la Révolution liégeoise), c' est ene sitroete plake emantcheye pa Daniel Droixhe (po les tecses) et Guy Cabay (po les muzikes) so les tchansons del Binamêye revolucion.
Cåbaret (spectåke)
On ndè fwait co voltî e walon (cåbaret walon).
Cwatru-vint-nouv (sitroete plake)
Elle a stî eplaideye pa l' SNR Djåzans walon e 1989, pol 200inme aniversaire del Revolucion lidjwesse.
Cåbaret (spectåke)
Cåbaret walon (institucion a Lidje)
Cwatru-vint-nouv (sitroete plake)
Pa des côps, les tchansons sont tchantêyes so les muzikes d' adon. Des ôtes côps, Guy Cabay a rfwait des muzikes da sinne. Sacwants tecses sont djusse recités.
Nawatl
Sicrijhaedje
Dispoy li 20inme sieke, des ortografeyes modienes eployèt purade h, x, tx, s, ts, w; et co bén seur tl; eto y (sicrît i dins les viyès ortografeyes), eyet on måke (mins nén dins totes les ortografeyes) les longowès voyales; ça fwait ki les letes eployeyes dins l' ortografeye modiene sont:
Les sillabes sont tofer del cogne CV ou CVC
Cwatru-vint-nouv (sitroete plake)
Scanaedje do livret
Nawatl
egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Cwatru-vint-nouv (sitroete plake)
Categoreye:Plakes di muzike e walon
Tchålerwè
Istwere
Tchålerwè a stî ahivé e 1666 par les Bas Payis espagnols, èl no del veye vént d' Carlos II ([FR] Charles II). Tchålerwè esteut ene novele fôrturesse conte les francès ki vlaxhe s' adjîstrer e l' redjon. I gn avént ddja kékes viyaedjes divant ki Tchålerwè sereut ahivé, come Dårmè eyet Charnoy. Mont ey Nameur ki fouxhénxhe ddja ål trevén di l' istwere, polént esse pus åjheymint raloyé avou èç novele fôrturesse. Èl adierça esteut d' ahouwer Brussele des Francès.
Nawatl
Difoûtrinnès hårdêyes
Wikipedia e nawatl
Berdouxha pås ptitès djins
On berdouxha pås ptitès djins ou berdouxha d' payizans, pus djivismint, ene djåcreye, c' est on berdouxha metou e-n alaedje pa des payizans ou des ôtes djins des bassès classses.
Nawatl
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Lingaedjes
Tchålerwè
Istwere
Padvant Tchålerwè eyet 's redjon estént lomé li "Noer Payis" eto, pask' i gn avént bråmint d' houyires. Mins nerén, totes les houyires ont serêyes eyet les seus rmanants sont les teris.
Berdouxha pås ptitès djins
E l' Waloneye, li greve di 1886 pout esse riwaiteye come on berdouxha di ptitès djins.
Pinsion d' viyesse
Categoreye:Economeye Categoreye:Viyesse Li Pinsion d' viyesse, c' est come on traitmint ki les viyès djins ricuvèt di l' Estat.
Berdouxha pås ptitès djins
Fime del djåcreye di 1886
Li 18 di måss 1886, a Lidje, on fiestixh des 15 ans del Comene di Paris. Li sonk ni tådje nén a esse sipårdou dissu l’ Plaece Sint-Lambiet.
Pinsion d' viyesse
El Beldjike
Li pinsion d' viyesse a-st askepyî did pal lwè do 10 di may 1900. Elle aléve a totes les ancyins ovrîs et overresses, did pus di 65 ans, k' end avént dandjî. Li some esteut di 65 francs l' an.
Tchålerwè
Lisse des borguimwaisses
Èl borguimwaisse d' asteure (2018-2024) est Paul Magnette. Ancyinnmint, Jean-Claude Van Cauwenberghe î a stî lontins mayeur (1983-2000). Vocial el lisse des borguimwaisses dispôy 1977, anêye do rebanaedjes des comenes, po vir les lisses des borguimwaisses des pitits bans padvant 1977, vir les årtikes sol les pitits bans.
Berdouxha pås ptitès djins
Fime del djåcreye di 1886
Li 25 di måss 1886, les greves wangnnut l’ Noer Payis. Dins les oujhenes, les ovroes [ateliers], les fosses, les machines sont djokêyes. Les fors ni broûlnut pus. Pårti d’ Fleuru, li mouvmint a radmint des arokes avou les djindåres.
Pinsion d' viyesse
Sourdants & pî-notes
<References/>
Berdouxha pås ptitès djins
Fime del djåcreye di 1886
Li 26 di måss 1886, les ovrîs s’ enondnut ås Cwate Bresses di Djilî. Li police fwait astantche et les espaitchî d’ avancî pus lon. Les ovrîs s’ pårtixhnut e deus colones, ene ki va viè Dårmè l’ ôte ki s’ epwinte sol verreye Jonet et sol cene di Lodlinsåt.
Di l’ après-nonne do 26 di måss, li feu est bouté a l’ verreye et å tchestia d’ Eugène Baudoux a Djumet. A l’ vesprêye, gn a 5.000 djins k’ arivnut ås glaeçreyes di Rou-dlé-Tchålerwè. L’ Årmêye saetche dins l’ tas : cénk moirts et bråmint des macsådés. Et des ôtes ramassés pås djindåres.
Li 27, ça va continuwer. Ene flouxhe di djins va-st ataker des måjhons et l’ Abeye di Soleamont a Djilî. Gn årè co des moirts a Rou, Tcheslinea et Carnire.
Sourdants
Categoreye:Revintreyes Categoreye:Istwere
Deltametrene
thumb|Fôrmule tchimike thumb|Tcherpinte dins l' espåce Li deltametrene, c' est on prodût tchimike po touwer les insekes, del famile des piritrinoyides.
Epweznance
C' est on laid pwezon po les pexhons.
Tchålerwè
Anêyes 1990
L' harleme Richard Carlier s' a trevnou e 1994, cwand Richard Carlier aveut stî colté po awè fwait mwintès margoules, sortoit avou l' Etercomunåle des Sociåles Ouves, k' esteut l' ancyin ISPPC.
Deltametrene
Epweznance
Categoreye:Prodûts tchimikes Categoreye:Pwezons Categoreye:Towe-inseke
Tchålerwè
Anêyes 2000
Etur 2005 eyet 2007, i gn a yeu bråmint des disduts a cåze di måluzance des cwårs del comene (lodjmints sociås, evnd.). Å cåze d' èç herleme, li PS aveut pierdou les federåles eleccions e 2007.
Anêyes 2010
E 2017, padrî l' herleme Publifin, des djins, del RTBF eyet des ôtes sourdants, ont stî fouyî dal costé des eterkiminåles, come l' ISPPC a Tchålerwè. Les ospitå del ISPPC årént stî å cinte d' måluzance eyet Philippe Lejeune aveut stî metou sol les foitès loumires del môde.
Tuzance
thumb| Eglijhe Sint-På d'[[Mont-dzeu-Mårciene.|175px|lien=Special:FilePath/0_Mont-sur-Marchienne_-_église_de_la_Conversion_du_Saint_Paul_(2).jpg|alt=]]
Spôrts
🇱🇰https://www.charleroi.be/?q=node/4724&Docid=5586
Ekipes
Soce di baskete :
Soce di fotbale :
Soce di fotbale amerikin :
Soce di fotsåle :
Soce di pign-ponk :
Estådes ey omnispôrt såles
Soce di fotbale:
Busse
Èl societé ki tchitche dès busses è Tchålerwè est l' TEC. Padvant li ribanaedje do TEC li 1 di djanvî 2019. I gn aveut ene seccion do TEC speciålmint po Tchålerwè eyet li, ki si fouxhe po les busses obén po l' ledjir metro.
Ledjir metro
🇱🇰Ledjir metro di Tchålerwè El societé ki tchitche do ledjir metro e Tchålerwè est 'l TEC eto. I gn a cwate lenes.
Tram
Asteure li société ki s' occupe do tram e Tchålerwè est l' TEC. Èl seule lene do ledjir metro k' on pout waitî come ene lene do tram est li M3 : Gochliye - Djumet - Lodlinsåt - Dårmè (disk' al ståcion : Sacrêye-Dame)
Trén
Dispoy 2017, des trénveyes si ståre dins ey åtou d' Tchålewè. Ces tréns rola sievnut po les djins ki volnut 'ndaler bouter avou l' trén al plaece d' leus vweteures.
Cwir et rcwir (2 arimés)
Cwir et rcwir (Rquirre è rquirre, cherche et recherche, poésie en dialecte d'Arville, Aurvaye), c' est on ptit livret avou deus powinmes da Pire-Djôzef Dozîmont, eplaidîs a Libin.
Tinme
Li prumî arimé, k' dné l' tite å livret, cåze des rcweraedjes do scrijheu po rtrover des vîs mots walons. Si cwire a stî ecoraedjeye pa ene vizite da Jean Haust ki lyi a bén espliké li manire di fé. C' est çou k' i rdit bén dins l' powinme, ribouxhant sol clå come cwè tchaeke viyaedje a si prôpe patwès, et k' i nel fåt nén «mesbridjî».
Li deujhinme, lomé «l' eraeciné», a stî compôzé so l' air d' ene tchanson e francès ki dveut esse kinoxhowe adon (devant un pot de vin clairet).
Interesse do scrijhaedje po l' istwere do linwe-ehåyaedje do walon
C' est motoit l' seu tecse e walon k' esplike les ricmandåcion da Jean Haust a ses temoens pol ramexhnaedje des mots.
Mins li scrijheu ni sieve gote li sistinme Feller, çou ki mostere ki, pår e 1947, cisse manire di scrire li walon n' esteut nén co si spårdowe ki ça.
Rahoucaedje (documintåcion)
Li rahoucaedje, el documintåcion, c' est li mincion do sourdant d' on scrijhaedje. Ci scrijhaedje la, c' est l' rahouca e referince.
Cwir et rcwir (2 arimés)
Categoreye:Rilomés powinmes e walon
6 di djun
Li 6 di djun c' est li 157inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 158inme po ls anêyes bizetes), et s' n a-t i co 208 djoûs po vni foû d' l' anêye.
Rahoucaedje (documintåcion)
Li rahoucaedje si fwait sovint pa des pî-notes ou copurade des notes di fén d' årtike.
Apele
Ene apele, c' est on xhuflot ou èn ôte sacwè ki fwait on brut ki xhene li criyaedje d' on metou moxhon, po l' assaetchî ou l' ôre tchanter.
Rahoucaedje (documintåcion)
Piceure d' on rahoucaedje
On rahoucaedje comprind, classicmint :
Apele
Rilomés fabrikeus d' apeles
Categoreye:Oujheas Categoreye:Tchesse Categoreye:Nateure
Rahoucaedje (documintåcion)
Ahoucants mots
🇱🇰 ahoucant mot Po-z aidî les rcwereus a trover on rahouca po leus scrijhaedjes, l' oteur d' on sincieus papî î mete voltî des ahoucants mots.
Dispu l' arivêye des rcwirreces éndjolikes, les ahoucants mots sont bråmint pus consecants.
Saetch ås mas (novele)
Categoreye:Noveles e walon thumb|Coviete Saetch ås mas (Sa a Mas), c' est ene novele e walon do payis del Lovire sicrîte pa Christian Thonet, ey eplaideye dins l' coleccion "Audace" e 2007.
Rahoucaedje (documintåcion)
Ahoucants mots
Categoreye:Documintåcion
Pierre Wuille
Pierre Wuille, c' esteut on scrijheu e walon, skepyî a Nameur li 15 di djun 1885 et moirt tot djonne, e 1915.
Saetch ås mas (novele)
ISBN 978-2-917453.
6 di djun
Ôtès sacwès
1944 : Disbarcumint des Inglès et Amerikins el Normandeye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
4 di djun - 5 di djun - 7 di djun - 8 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Pierre Wuille
Corwaitaedje di si ouve
Ses bokets avént stî rmarkés pa François Bovesse, ki scrijheut d' lu:
1915
Etrevéns a vey avou l' Beldjike
Deujhinme anêye del guere 1914-1918: les sôdårs bedjes sont-st ezès trintchêyes di l' Izer.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Chimai (Trapisse bire)
Li trapisse bire di Chimai vént del Abeye Notru-Dame di Scourmont (on pitit ban å Nonne del veye).
Lomaedje
Les Chimais sont ene sôre di bires bedjes so shijh a awè on lomaedje : Authentic Trappist Product, dj' ô bén ki les moennes rilevnut 'l leus fijhaedjes eyet k' ene mitan des abondroets alèt azès åmonnes.
Atake di Mers-el-Kebir
Categoreye:Guere di 1940-1945 Mers-el-Kebir thumb|On batea francès ki broûle L' atake di Mers-el-Kebir, c' est ene atake k' i gn a yeu a Mers-el-Kebir dilé Waradinne (Oran).
L' aviyåcion inglesse î a vnou distrure li flote francesse, paski les Francès avént siné ene årmistice avou les Almands, ki markéve å 8inme hagnon :
Li flote francesse serè rashonnêye dins des pôrts k' on dirè po-z î esse dimobilizêye et dzårmêye dizo l' controle des Almands u des Itålyins.
L' atake a stî decidêye pa Winston Churchill. Elle a touwé 1.297 marins francès.
Cåzes di l' atake di Mers-el-Kebir
Churchill aveut peu ki les troes flotes almande, itålyinne et francesse metowes eshonne, alénxhe ataker l' Inglutere. Li 17 di djun, il a dmandé a Pétain, a Weygand a l' amirå Darlan di ramoenner tote li flote francesse dins les pôrts inglès. On lyi aveut respondou ki l' flote ni serè djamåy dinêye ås Almands.
Consecwinces di l' atake
Ça va s' fé ricrester l' Inglutere, k' on dnéve dedja come batowe pås pouxhances di l' "Aessi". Et ça lyi va rinde li mwaistrijhe des mers.
Les Francès, zels, sont disbåtchîs pår. Li 5 di djulete, Petin côpe les "rlåcions diplomatikes" avou l' Inglutere.
Li 9 di djulete, l' assimblêye nåcionåle dene å djenerå Petin li tite di "Chef de l' Etat Français" avou TOS les droets, såf li ci di dclårer l' guere. Li no "republike" n' est pus prononcî. On fwait saveur å prezidint Lebrun k' i n' est pus rén di to. Les ancyins, Paul Reynaud, Edouard Daladier, Georges Mandel, li djenerå Maurice Gamelin, Léon Blum... sont metou el cadje a Chazeron et seront djudjîs. De Gaulle est codåné a moirt. Ça vou dire ki nosse vî marixhå Petin va prinde e mwin li destinêye do payis. C' est li cminçmint do Redjime di Vichy.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Corinte
Corinte, c' est ene veye di Grece.
Les djins d' Corinte si pôrént lomer Corintîs et Corintresses.
Rilomêye
Ene des prumire kiminålté crustinne di Grece (lomêye adon Acayeye). Sint På lzî va scrire deus epites.
N a dvou awè on rlomé roejhén foirt dujhåve å setchixhaedje, did la l' lomaedje e walon des corintenes.
Categoreye:Grece Categoreye:Veyes d' Urope
Paul Gilles
Paul Gilles, c' est on scrijheu e walon ki provneut d' Meu.
Il a skepyî li 15 d' octôbe 1930 a Viyé-dlé-Hesse.
Filozofeye
Li filozofeye, c' est l' parfond tuzaedje po cachî après l' verité ou co ene manire di cachî après li vérité.
Paul Gilles
Ouve pol walon
Il a scrît aprume so les viyès uzances del Hôte Hesbaye (Hesbaye namurwesse) (dins les Cayés walons).
Spêye (åre)
Ene sipêye, c' est ene åre do vî tins, del Mîtrinne Ådje, des duwels, di spôrt, avou ene longue lame et ene pougneye.
Cåbaret (po-z î boere)
thumb|ådfoû, å [[Broûli d' Peche, foû såjhon]] thumb|ådvins, a [[Brussele (veye)|Brussele]] On cåbaret ou cafè, c' est ene måjhone, å lådje po tertos, la k' on pout boere do cafè, mins purade del bire et des gotes.
Filozofeye
Dins l' lingaedje corant, ene filozofeye, c' est on sistinme di tuzance. C' est eto l' årt di bén viker, di conoxhe li bea et li vraiy.
Cåbaret (po-z î boere)
Motlî
Il est tnou pa on cåbartî (caftî) ou ene cåbartire (caftresse).
Filozofeye
Urope modiene
*
Anêyes 200
2inme sieke | 3inme sieke | 4inme sieke
Cåbaret (po-z î boere)
Motlî
Divinltins, podire k' on tneut cåbaret, on meteut ene coxhe ådzeu d' l' ouxh d' intrêye, li houpea u l' peton.
Spêye (åre)
Sôres di spêyes
Categoreye:Åres sins poure Categoreye:Åres
Cåbaret (po-z î boere)
Motlî
On cåbaret håbité pa des comeres nén trop a tchvå so les bounès cdujhances si lome on caberdouxhe, on ratind-tot. S' i gn a k' des sôlêyes, c' est on bacachnik.
Anêyes 200
anêyes 180 | anêyes 190 | anêyes 200 | anêyes 210 | anêyes 220
Cåbaret (po-z î boere)
Motlî
Li plaece k' on sieve a boere si lome li candjlete u contwer.
Anêyes 200
200 | 201 | 202 | 203 | 204 | 205 | 206 | 207 | 208 | 209
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Cåbaret (po-z î boere)
Istwere
Divinltins, el Walonreye, po mostrer k' on tneut cåbaret, on pindeut on houpea après l' ouxh d' intrêye.
Cåbaret ås no walon
thumb|djouwaedje del pîce Derycke Gn aveut sacwants cåbarets, el Walonreye, k' avént-st on no e walon. Mins end a todi moens.
Dins les belès-letes e walon
Nosse pitit cåbaret: pîce da Christian Derycke
Categoreye:Bastimints Categoreye:Vindince
Tchesse
Li tchesse, c' est li touwaedje u l' apiçaedje di såvadjès biesses ki dmornut so tere, et k' on lome djibî, pa des djins k' on lome tchesseus.
Å djoû d' ouy, ces djins la divnut shuve les lwès sol tchesse d' on metou payis. Ôtmint, c' est do bracnaedje, et les djins des bracnîs.
L' apiçaedje di pexhons ou d' ôtes biesses ki vicnut dins l' aiwe si lome "pexhe".
*
1523
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Li Rantoele
🇱🇰 Rantoele
Brudjlete
El Grande Brudjlete, la-minme Brujlete (e sistinme Feller, Bruj'lète, [FR] Brugelette''), c' est ene rebanêye comene del province do Hinnot.
Avey
I gn a l' pus grand zô d' Urope dins ç' comene la: Pairi Daiza.
Banc
Pî-note
Categoreye:Ahesses di manaedje
Priyires del djournêye
Po les crustins et les moslimîs, i gn a sacwants moumints del djournêye cwand i fåt priyî. Ces priyires la polèt esse e-n èn ofice u nén.
Po les moslimîs i gn a 5; po les crustins 7.
Po les crustins
Po les crustins, i gn a 7 priyires k' i fåt dire tins del djournêye, mins i gn a ki les moennes et les curés ki sont-st oblidjîs. Po les catolikes romins, dispoy li 2inme concile e Vatican, i polnut dire seulmint 5, come les moslimîs.
Les 7 priyires crustenes del djournêye sont:
Les curés catolikes polnut leyî foû: li prime et ene des troes dierinnes.
I gn a eto des moennes ki s'lomnut «woeyants» u copurade «les cis ki n' doimnut nén» (grek ακημήτης- akémétés), ki priynut 24 côps tos les djoûs, et ki, del nute, si levnut a totes les eures po priyî.
Po les moslimîs
🇱🇰 priyires muzulmandes
Antroponimeye do walon
Pådje so l' antroponimeye do walon
Pitits nos
🇱🇰 Pitit no walon
Po les nos d' sints, waitîz eto so l' live Colignon so les sints fiestis el Walonreye.
Nos d' famile
🇱🇰 no d' famile walon
Såvadjes nos
🇱🇰 Såvadje no
* Walon
Meube
On meube, c' est ene grosse ahesse di måjhon, po s' ashir u po magnî dsu (tåve), po-z î roister ses cayets, et pår po s' tchåfer (stouve).
Sôres di meubes
…
* Categoreye:Ahesses di manaedje
Jean Bosly
Jean Bosly, di s' plin no Jean-Hubert Bosly, c' esteut on scrijheu e walon d' après Wonde.
Il a skepyî li 21 di djanvî 1883. Il a morou li 1 Djun 1964.
I rascoda li pris del veye di Lidje.
Di s' mestî, il ovréve al comene a Lidje.
Ouves
thumb|Coviete d' "Imitåcion…"
Hårdêye difoûtrinne
Zanzan shabots-d'ôr e rfondou
Bosly
Scarlett Johansson
200px|thumb|Scarlett Johansson, [[djanvî 2008]] Scarlett Ingrid Johansson, c' est ene rilomêye actresse di cinema estazunyinne. Elle a skepyî li 22 d' decimbe 1984 a Noû York.
Johansson
1916
Ôtès djins
Categoreye:Date
Djuzrè
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént do walon djuzrin, prononcî avou l' accint do Tchestea, la k' tos les "in" divnèt "è".
Nos d' plaece di Djuzrè
Djuzrè esteut pårti e troes viyaedjes:
Anêyes 210
2inme sieke | 3inme sieke | 4inme sieke
Djuzrè
Tuzance walone
Studia sol motlî di l' ovraedje do bwès a Biercheu, on memwere da Maurice Strepene (S30).
Anêyes 210
anêyes 190 | anêyes 200 | anêyes 210 | anêyes 220 | anêyes 230
Djuzrè
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Anêyes 210
210 | 211 | 212 | 213 | 214 | 215 | 216 | 217 | 218 | 219
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Ahoucant mot
Èn ahoucant mot (eto : rahoucant mot, mot-clé), c' est on mot ki pout ahoukî on rcwereu aviè on metou sincieus papî.
Egzimpes di rahoucants mots
…
Categoreye:Documintåcion
Cambron-Sint-Vinçant
Cambron-Sint-Vinçant (fr: Cambron-Saint-Vincent), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Linse.
Populåcion sorlon les anêyes
I gn a-st on discrexhaedje del djin:
Djeyografeye
Viyaedje metou so Tinre, a ene plaece k' ele toûne bråmint, did la, si no Cambron, do bodje gayel cambaro (ki toûne).
Istwere
Divant l' an 1000, minme istwere ki Cambron-tchestea. Esteut dizo moennance del Dutcheye do Braibant. A divnou då Hinnot diviè 1050. Gn aveut cwate signorreyes: ene des tchenonnes di Sougniye, ene da l' abeye di Cambron, ene då signeur di Lombijhe, ene ene då signeur di Hembijhe. Charles-Ferdinand d' Andelot, on politikî foirt rilomé, minisse da Wiyåme I des Bas-Payis, fourit mayeur di 1813 a 1835.
Economeye
cinses d' aclevaedje.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Joseph Hens
Joseph Hens, c' esteut on scrijheu e walon ki provneut del Viye Såm, la k' il a skepyî li 10 d' avri 1867. I mora e 1940.
Di s' mestî, il esteut taeyeu.
Come sicrijheu e walon
Come teyåtreu, on lyi doet:
Come ricwereu
Il a fwait on motlî so les schayires del Viye Såm.
Sourdant
Hens
9 di djun
Li 9 di djun c' est li 160inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 161inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane 205 djoûs po dfiner l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Désiré-Joseph Mercier
thumb|e 1915 Désiré-Joseph Mercier a skepyî a Brinne-l'-Alou li 21 di nôvimbe 1851 ey a morou a Brussele li 22 d' djanvî 1926.
Il a stî årtchuveke di Målene di 1906 a 1926. Di s' posse, il a sayî d' rezister ås Almands tind del guere di 14.
Il esteut disconte do Mouvmint flamind et rwaitî li flamind et l' neyerlandès come des lingaedjes foclorikes. Fåt nén dmander l' walon... Pas de références correctes pour cette assertion. Pourriez-vous nous donner vos sources?
Goyîssåt (Hamtea di Djumet)
vignette|Eglijhe del Imåculeye Concepcion Goyîssåt, ossu lomé Goyîssau ([FR] Gohyssart), ç' est èn hamtea di l' ancyin ptit ban di Djumet (Tchålerwè).
Désiré-Joseph Mercier
C' esteut lu ki moennéve, sins nd aveur li tite, les PSC.
Goyîssåt (Hamtea di Djumet)
Walon
Li mot Goyissåt est on mot-valijhe avou, "Goyî-" d' on costé, yet "-ssåt" d' èn ôte costé (ki vout dire "Sårt" ; come Lodlinsåt).
Désiré-Joseph Mercier
Il a on scwere a s' no a Brinne-l'-Alou.
Goyîssåt (Hamtea di Djumet)
Ôtes lingaedjes
Djenerålmint, les ôtes lingaedjes shuvnut voltî el ratournaedje francès-cåzant : Gohyssart. Totfeye, i gn egziste deus ortografeyes dins l' lingaedje da Molière. Gohyssart , c' est l' oficire, mins sacwantès organizåcions leye scrijhnut eto, come çoula : Gohissart (avou èn "i" al plaece del "y"). L' etimolodjeye est l' minme ki pol lingaedje walon. Dvinltins, sol mape di 1850 do waibe WalOnMap, Goyîssåt est scrît dinsi : Goysart eyet Goysaux. Mins nerén, 15 ans après, Goysart n' esteut pus drola, mins l' ortografeye Goysaux a ene miete rcandjî : Goyssaux.
Désiré-Joseph Mercier
Sourdants & pî-notes
<References/>
Goyîssåt (Hamtea di Djumet)
Edroet
<mapframe latitude="50.434302" longitude="4.413714" zoom="14" width="260" height="225" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 4.4138238431332875,         50.43418435317207        ]      }    }  ] }
Désiré-Joseph Mercier
Sourdants & pî-notes
Mercier
Goyîssåt (Hamtea di Djumet)
Compôzucion
I gn a ene plaece ki s' trove e cinte d' èç hamtea, ki si lome "Plaece då Balon" ([FR] Place du Ballon). I gn a l' eglijhe del Imåculeye Concepcion (Vir foto). I gn a eto des botikes sol plaece, i gn a les scoles do Sint-Djozef yet d' Nosse-Dame. El plaece est èn impôrtant pont-d'passaedje dal Madlinne (ki est on schiråde fiesse dispoy 600 ans) yet ki s' disrôle tchaeke anêye, fén djulete.
Istwere
Li Plaece då Balon est lomé insi pask' e 1794, des Francès avént apoirté on balon po daler dins l' cir po vir li Batreye di Fleuru ki s' aveut passêye å sacwants kilometes di Goyîssåt.
Chebbakiyya (wastea marokin)
On chebbakiyya, c' est ene sôre di wastea fwait å Marok.
N a-st ene sôre, avou des pus féns filés, ki s' lome «bou chnikha» sorlon l' flormint a grinnes del plante do minme no (Visnaga daucoides).
Anêyes 1750
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Sacwants atåvlas po l' rashidaedje d' on cmon scrît lingaedje walon (studia)
Sacwants atåvlas po l' rashidaedje d' on cmon scrît lingaedje walon, ki l' tite e francès, c' est Quelques propositions en vue de l'établissement d'une langue wallonne écrite commune, c' est on ptit sillabusse sicrît pa Laurent Hendschel e 1993.
Etirté do tecse
Fiesse des loumires
Li fiesse des loumires ou Hanouca, c' est ene fiesse djwive.
Sacwants atåvlas po l' rashidaedje d' on cmon scrît lingaedje walon (studia)
Categoreye:Rifondaedje do walon
Fiesse des loumires
On l' fiestixh nén lon erî (ou nén lon divant) Noyé.
Dins les tecses ratournés e walon
On ndè cåze dins l' cayé da Ane Frank.
Belvå
Plaeces ki s' lomèt Belvå:
Léon Mahy
Léon Mahy a skepyî e 1900 et mori e 1965.
thumb|Li coviete do "Bourdon" k' anonce el prumî boket do roman fouyton "Padzo ene belfleur"
I scrijha, e walon, des arimés, des pîces di teyåte et des fåves. Ele fourît eplaideyes dins l' Bourdon.
Dieudonné Boverie
Dieudonné Boverie, c' esteut on scrijheu e walon k' a skepyî a Lidje li 5 di måss 1905.
Léon Mahy
Po s' mestî, i boutéve a Brussele.
Vlaams Belang
Li Vlaams Belang ([WA] Flande Aprume), obén VB (obén ancyinmint : Vlaams Blok) est on neyerlandès-cåzant politike pårti Beldje. Il est rwaitî come 'l deujhinme pårti pus populaire å livea des votaedjes, dispoy 2019. Il est rwaitî eto come on pårti d' foite droete.
Dieudonné Boverie
Critikes di scrijheus e walon
I scrijha eto èn årtike e francès so troes scrijheus e walon, Joseph Vrindts, Louis Lagauche et lu-minme.
Vlaams Belang
Foite droete
Li Vlaams Belang est foirt djondant do Schild & Vrienden : on mouvmint idintitaire askepyî eyet manaedjî pa Dries Van Langenhove. Al copete do martchî, cisse pårti la rischeut eto èn pårti neyerlandès d' foite droete : Partij voor de Vrijheid. Come d' efet, Tom Van Grieken eyet Geert Wilders (les prezidints des deus organizåcions) shonnnut foû soçons.
Dieudonné Boverie
Corwaitaedje di si ouve
Ses bokets sont bén tournés, et s' sieve-t i l' walon come on vraiy årtisse.
Pî-note
Boverie
Vlaams Belang
Prezince e Walonreye
Li Vlaams Belang est prezint e Walonreye po les eleccions federåles, redjonåles ey uropeyinnes, sol shuvant no : Nos gens d' abord. Mins nerén, i shonne moens ovrant dins ç' redjon k' ès redjon d' oridjene.
Årzeye
Espwetaedje
Pol saetchî, on fwait ene fosse al diele, come end a Andwè ou a Nanene.
Dins les Belès Letes e walon
«Årzeye» (Aurzîye), c' est l' tite d' ene ramexhnêye d' arimés da Jean Guillaume.
L' ovraedje dins ene fosse al diele est l' tcherpinte do roman e walon da Hinri Matterne «Al fosse al diele».
Dins les nos d' plaeces e walon
Li mot "diele" si rtrouve dins sacwants nos d' plaece, come li pî-sinte del diele a Råcoû.
categoreye:Djeyolodjeye Categoreye:Sôres di tere
Lacion
Li Lacion, c' est ene redjon d' Italeye metowe å mitan do payis.
El veye di Rome si trouve rola.
Lomaedje
Les Roméns shonnént l' lomer Latium (e latén).
Les Itålyins li lomnut, asteure, Lazio (e-n itålyin).
Motî Bal-Germain do payis d' Djanmioû
Li Motî Bal-Germain do payis d' Djanmioû, ki l' tite e francès, c' est Dictionnaire du parler wallon de Jamioulx (Ham-sur-Heure-Nalinnes), c' est on motî walon-francès di Djanmioû et avår la (ban d' Han-Nålene).
Lacion
Rissiervaedje do mot
Li mot a dné s' no å club di fotbale di Rome.
Motî Bal-Germain do payis d' Djanmioû
Il a stî scrît pa Jean Germain a pårti des dnêyes del teze da Willy Bal, (inte di zeles li prumî motlî d' Djanmioû (O1), et do vocabulaire di ses scrîts di Belès Letes.
Les mots estant rmetous e scrijhaedje Feller (dins les sincieus ovraedjes da Willy Bal, il estént pus près d' ene ortografeye fonetike).
Alan Thicke
Alan Willis Jeffrey a skepyî e 1947.
Motî Bal-Germain do payis d' Djanmioû
Il a stî eplaidî e 2016 dins l' coleccion Micromania.
Alan Thicke
C' est èn acteur amerikin.
Motî Bal-Germain do payis d' Djanmioû
Il est rprins sol limero [O90] dins l' djivêye des motîs do walon.
Tchipotreyes (arimés)
thumb|Coviete "Tchipotreyes" (Tchipotrîyes), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Max-André Frère.
Alan Thicke
Thicke, Alan
Motî Bal-Germain do payis d' Djanmioû
ISBN 978-2-930364-78-8
Bal-Germain
Padrî les hourêyes (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon Padrî les hourêyes ( Padî l' s-uréyes ), c' est ene ramexhnêye di powinmes e walon, da Jean Guillaume.
Li ramexhnêye n' a stî publiyeye k' après s' moirt, e 2001 dins les Cayés walons, pu replaideye come live e 2012.
Sacwants bokets d' powinmes del ramexhnêye
Lai la tes lives, va, m’ fi. Ass dandjî d’ leu croejhete po comprinde les moxhons ?
Vos estoz foirts vozôtes avou vosse syince, Fijheus d’ rinkinkin ! Dji vos l’ lai, poirteus d’ berikes !
C’ est tizôtes ki m’ a fwait djoker, Vos avoz stî l’ astantche ki l’ ri va mori conte.
Ça fwait k’ dj’ a lî bråmint des lives, Mins dj’ a rovyî l’ coleur do pwin… Dji n’ sai pus frumjhî, esse apougnî på vint, Et les bråvès biesses mi rwaitnut d’ cresse.
Mins dji n’ so nén on rnonceu, on rnoyeu ! Dji vos frè ramxhî tertos avou mi scoreye !
Apoirtez m’ des efants et des fruts a bresseyes.
Dj’ esteu fwait po crexhe al vinvole come on crouwå, Et vs m’ avoz rseré dins ene gayole.
Evoye tos les nos : Zande, Felisse; Gn a pus d' "ké novele" ou d' "kediss" Kî vloz k' on atôtche e tournant ? Pus ene djin po lyi dire "moman" (p. 20)
Li Tchestea
Li Tchestea (po rinde conte des ôtes viyaedjes rebanés avou, on poreut dire : Li Grand Tchestea; la-minme : Lu Tchestê, fr: Neufchâteau, Neufchâteau-en-Ardene), c' est ene comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
Tuzance walone
Sidje sociå del SNR «Li Rantoele» (di 1996 disk' å djoû d' ouy)
Li Vî Bleu (binde d' imådjes)
Li vî Bleu, c' est ene binde d' imådjes dessinêye pa François Walthéry so on sinnariou da Raoul Cauvin.
Gn a yeu deus tômes. Li prumî a rexhou li 6 di djun 1980 ås Edicions Dupuis (ISBN 2800106964), et l' deujhinme e 2011, ås Noer Dessén (ISBN 978-2-87351-244-6). Li ratournaedje e walon a stî fwait pa Jeanne Houbart-Houge pol prumî eyet pa På-Hinri Tomsin pol deujhinme.
Mins li spoûle aveut ddja rexhou e francès dins l' gazete Spirou dispu 1974 dizo l' tite «Le vieux Bleu».
Plaeçmint dins l' espåce et dins l' tins
Les persounaedjes, c' est des colebeus ki vicnut a Årdjetea diviè 1930.
Saetchaedje
Li prumî eplaidaedje a stî saetchî a 40.000 egzimplaires. Li 2inme parey, eyet l' troejhinme a 20.000, çou ki ndè fwait li pus grand eplaidaedje di lives e walon di tos les tins.
Impôrtance po l' rivicance do walon
Ça a kécfeye li pus hôt saetchaedje di tos les lives e walon. Sacwants djins (come Lucien Mahin), å lére di ç' live la, s' ont-st abaiti ki l' walon, k' i cnoxhént bén di leu djonnesse walon-bagnante, si scrijheut come les ôtes langues, et ataker ene vocåcion di scrijheu e walon.
Sourdants
Categoreye:Bindes d' imådjes e walon
Glumiante colibeye
Categoreye:Micolodjeye
Li glumiante colibeye est on tchampion k' on rescontere e toufes ou ptits tropeas so les stos d' bwès di hesse do timps di l' årire-såjhon. Ele poite bén s' no: ele est sovint télmint glumiante k' on l' direut ricovrowe di mokions!
Discrijhaedje
Tchapea (3-10 cm) a pititès rides, blanc ou foirt pâle, d' abôrd emisferike cwand il est djonne i si stind e divnant pus vî, avou on boird translucide. Lådjes et orizontålès blankès lames avou on boird di coleur brunasse.
thumb|left|So ciste imådje ci on voet foirt bén l' glumiant aspect ki dene si no a l' espece
Blanc et glumiant stipe (3-7 cm) poirtant on blanc anea a pitites canelures sovint gris-blanc pa dzo. Li foirt mince blanke tchå n'a pont d' odeur ni d' saveur particulire. Ele vént so les hesses blessêyes, afwebleyes ou moites.
Eployaedje
La glumiante colibeye n' est surmint nén tocsike mins si disgostante aparince n' egadje nén a l' mougnî.
Lane-Tchapele-Sint-Lambiet
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Lane-Tchapele-Sint-Lambiet (fr. Lane-Chapelle-Saint-Lambert), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
Anêyes 220
2inme sieke | 3inme sieke | 4inme sieke
anêyes 200 | anêyes 210 | anêyes 220 | anêyes 230 | anêyes 240
220 | 221 | 222 | 223 | 224 | 225 | 226 | 227 | 228 | 229
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Bouteus pol Walonreye
*
Pådje po mete les djins k' ont bouté po fé tcheryî l' epinse d' ene Walonreye, todi pus dislaxheye di l' Estat cintrå del Beldjike.
Bråmint d' zels ont ovré dins çou k' on-z a lomé li Mouvmint walon.
Anêyes 1390
13inme sieke | 14inme sieke | 15inme sieke
anêyes 1370 | anêyes 1380 | anêyes 1390 | anêyes 1400 | anêyes 1410
Noveles di Mélin (noveles)
Noveles di Mélin (Novèles dë Mélin), c' est ene ramexhnêye di noveles sicrîtes pa Jacques Desmet ey eplaidî e-n otoproduccion e 2010 (mins nén daté).
Anêyes 1390
1390 | 1391 | 1392 | 1393 | 1394 | 1395 | 1396 | 1397 | 1398 | 1399