cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anêyes 0
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Nazik al-Mala'ika
Sourdants
<References/>
Di håre a hote (teyåte)
thumb|Replaidaedje do tecse dins «[[Lu vî Sprâwe»]] thumb|afitchete d' anonçaedje Di håre a hote (Du hâr à hot´), c' est ene pîce di teyåte ki raconte, d' ene façon foirt comike, çou ki s' a passé a Måmdiy inte 1898 et 1920.
Elle a stî scrîte pa Manfred Siquet avou on fel côp di spale da Jacky Lodomez po les tecses.
Contnou
Li deujhinme djåzrè des tracasreyes di l' administråcion prûssyinne.
Li troejhinme si pasrè e 1920 cwand nos djonnes sicolîs s' ont, tot d' on côp, ritrové divant des mwaisses ki n' djåzént ki l' francès.
So tos ces trevéns la, les Måmdiyins ni dmandént k' ene sôre: poleur continouwer a djåzer walon.
Eplaidaedje
Li tecse a stî replaidî come limero a pårt del Viye Sprewe e 2021.
Sourdants
Categoreye:Pîces di teyåte e walon Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Eugène Petithan
Eugène Petithan, c' esteut on scrijheu di pîces di teyåte e walon.
Foirt avanciveus, i mådjinéve des pîces come «Ouy, nos djouwans Otelo» (1963) ki mostere do teyåte dins l' teyåte, a môde di Stanislavski.
Ca Li teyåte, c' est ene måssîte biesse ki nos cmagne tot.
Il a eto ratourné l' Eternåcionåle e walon.
Sourdants
Petithan Petithan
1715
anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730
1710 | 1711 | 1712 | 1713 | 1714 | 1715 | 1716 | 1717 | 1718 | 1719 | 1720
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1715 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Efant sôdård
Efant sodard Efant sodard Èn efant sôdår(d), c' est èn efant (ki n' a nén co 16 ans), k' est prins po bouter u s' bate avou ene årmêye, u ene trope paramilitaire, sovint dins les gueres civiles.
End a a pô près 300.000 ki s' batnut pol moumint avou des årmêyes u des revinteus. Si on conte avou les djonneas, 16 a 18 ans vîs, end a 500.000.
Les efants sôdårds, c' est ene des sôres do boutaedje des efants.
Valdelagua del Cerro
Valdelagua del Cerro, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Huang Xianfan
Huang Xianfan(e chinwès, 黄現璠/黄现璠) esteut on istoryin chinwès. Il a vou å monde li 13 di nôvimbe 1899 a Fusui; il a dhoté li 18 di djanvî 1982 å Guilin.
I fjha des studiaedjes di istwere a l' Univiersité Beijing(1926-1935) di Chine. I fjha des studiaedjes di Japonais istwere a l' Univiersité Tokyo(1935-1937) di Japon.
Sourdants
<References/>
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Chine
14 di fevrî
Li 14 di fevrî, c' est li 45inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 320 djoûs (321 po ls anêyes bizetes) ki dmornut co po-z ariver å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
12 di fevrî - 13 di fevrî - 15 di fevrî - 16 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Cabuzete
thumb|Des cabuzetes, dins leu caissete Ene cabuzete, c' est ene sôre di salåde avou on cour ki rshonne a on ptit cabu, et ki dmeure bén vete disk' a l' intrêye di l' ivier.
Categoreye:Verdeures
Exhowe solrinne loumire-corant
Categoreye:Enerdjeye Categoreye:Exhowe solrinne L’ exhowe solrinne loumire-corant ou fotovoltayike, c’ est ene enerdjeye solrinne ki prodût do corant pal voye do panes å solo.
Li corant est wårdé dins des batreyes.
Advintaedjes et dizadvintaedjes
Li corant pout esse metou directumint sol rantoele electrike, ey adon pout esse vindou, minme pa des ptits produjheus (paneas sol toet ou ezès cortis). Mins ça costêye tchir di esse wårdé sacwants eures. Adon, ci n’ est nén l’ meyeu sistinme po produre li corant å moumint del ponte d’ alouwaedje (al nute).
Mins, on bea djoû, les viyès batreyes polèt esse ene ehale po l’ evironmint.
Arondixhmint di Sougniye
L' Arondixhmint di Sougniye est èn arondixhmint administratif del province do Hinnot.
Referinces eyet sourdants
* Sougniye
Ké rfondou walon po dmwin ? (live)
Ké rfondou walon po dmwin ? (Quaî rfondou walon po dmwin ?), c' est on live sicrît pa Georges Staelens e 2021, ey eplaidî på scrijheu (edicions Servatianus, Sint-Serwai-dlé-Nameur).
Gn a deus pårteyes, li teyorike, sicrîte e francès eyet l' pratike, k' est on ratournaedje e walon d' ene lete d' apoisse.
Tite etir
Li tite etir rimplit tote li coviete do live, ca
Tite del pårteye teyorike: Le Rfondou walon mérite une orthographe (li walon merite ene ortografeye) avou come sortite: ''Quaî rfondou walon po dmwin ? Li walon sins franskinai'' (ké rfondou walon po dmwin ? Li walon sins franskiner)
Tite del pårteye enimådjrece: L'Épître de saint Paul aux Romains en wallon namurois et liégeois (li lete sint På ås Romins e walon namurwès et lidjwès) avou come sortite Li lete da sint På åsès Romins ratournaiye på Ğôrg. (Li lete da sint På åzès Romins ratournêye pa Djôr)
Tcherpinte
Li prumî boket do live, c' est ene assaye linwistike sol rifondou walon, ki rprindant tote ene rîlêye di foninme et shuvions do rfondou té k' eplaidî e 2021 sol Wikipedia walon, li Wiccionaire li Wikisourd, tot mostrant çou ki pôreut esse candjî.
Li deujhinme boket, c' est l' lete sint På ås Romins, rimetowe e walon avou cwate diferinnès manires, håynêyes so cwate colones vizon vizu:
Après ces ratournaedjes la, gn a ene concluzion lomêye : Li Fein mot da Ğôrg (li fén mot da Djôr).
Lives e walon Categoreye:Lives sol walon Categoreye:Noû Testamint Categoreye:Rifondaedje do walon
Anêyes 10
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30
10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Henri Karthaus
I skepia a Dizon li 26 di fevrî 1906 et mora a Vervî li 12 di setimbe 1974.
Biyografeye
I moussa el soce di scrijheus «Li vî tchinne» e 1937.
Ouve e walon
I scrît tot djonne, e 1930, a 24 ans.
I scrijha des powinmes lomés «Œuvres wallonnes» eplaidîs pa on ceke di bénfjhance (k' aspaléve èn ospice di viyès djins).
Alére
Guy Belleflamme, Quelques textes de Henri Karthaus, Wallonnes, 4/2016.
Chife
Categoreye:Matematike On chife, c' est on sene eployî po rprezinter les nombes, les limeros. On l' pout eto scrire e totès letes e walon.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "chife", alez s' vey e splitchant motî.
Chifes pol sicrijhaedje des nombes e båze 10
0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 eyet 9.
Chifes e båze 16
chifes et letes do sistinme egzadecimå, foirt eployî dins les copiutreces: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E eyet F.
Chifes romins
chifes eployîs do tins des Romins po scrire les nombes, et ki c' est des grandès letes. Gn a I, V, X, L, C, D eyet M, k' ont les valixhances di 1, 5, 10, 50, 100, 500 eyet 1000. Les letes, aboctêyes avou ene l' ôte, vont dner les limeros, del manire shuvante: on chife pus ptit metou al hintche d' onk pus grand vout dire k' i fåt rsaetchî li ptit foû do grand po-z aveur li rzultat. eg: IX = 9 (10 - 1). MMDCXCVIII = 2698 ( 1000 + 1000 + 500 + 100 + (100 - 10) + 5 + 1 + 1 + 1). Les chifes romins estént pår målåjheys a scrire et a lére.
Istwere
Les chifes eployîs enute po scrire les nombes; lomés insi eneviè les chifes romins k' estént eployîs davance. Li notåcion des nombes pal eplaeçmint des chifes, avou on zero, a stî edvinté el Inde; et a-st arivé el Europe viè l' 10inme siéke, å dtruviè des lives di matematikes et d' astronomeye arabes.
Dins l' vî tins (1220) on dijhéve "esse chife en algorisses" ki voléve dire "èn rén esse, awè l' valeur do zero". Pask' adon, l' årt do carcul, avou les chifes arabes, estéve lomé d' après Al-Xhowarizmi, grand carculeu d' vaila. Asteure, les algorisses ont bråmint a vir dins l' infôrmatike.
Môde di scrijhaedje
thumb|Chifes arabes do Coûtchant thumb|Chifes arabes do Levant
Les chifes arabes sont scrît a môde coûtchantrece (Urope, Marok, Aldjereye, Tunizeye) u a môde levantrece: Libeye, Edjipe, Moyén-Levant. E sacwants payis (Emirats Arabes), on pout trover les deus sistinmes eshonne. Loukîz li rvuwe di feme "Zaharat al Xhalij" (å dzeu) avou les chifes arabes a môde coûtchantrece, et l' ôte rivuwe di feme "Es Sada" (å dzo) avou les chifes a môde levantrece.
Lete
thumb|300px|Letes do walon thumb|Lete tifinare essegnrece ⵣ so ene plake di voye
Ene lete, c' est on sene eployî po li scrijhaedje d' ene metowe langue, et ki fwait pårteye di l' abécé di ç' lingaedje la.
Lete modele
Ene lete, dins l' bon droet, ni divreut responde k' a èn oyon do lingaedje.
Grandè letes
Dins l' alfabet latén, tchaeke lete a deus scrîtès fôme. Gn a l' pitite lete, ordinaire et l' grande lete, metowe al tiesse del fråze eyet dins les nos prôpes.
Ni alfabet arabe ni l' alfabet tifinar n' ont di grandès letes.
Voyales et cossounes
Dins l' alfabet latén, gn a des letes ki rprezintnut les cossounes (19 letes), des cenes les voyales (5 letes), et des cenes les dmeyès cossounes (W et Y, çou i fwait deus letes). E l' alfabet arabe, gn a k' les longuès voyales ki sont rprezintêyes pa des letes. Les coûtès voyales sont metowes, si on vout, ådzeu do scrijhaedje, a môde di faflotes.
Faflotêyè letes
Dins bråmint des lingaedjes sicrîts avou l' alfabet latén, on-z a dvou radjouter des faflotes (senes diyacritikes) ådzeu ou ådzo des letes po rinde les sons del langue.
Djowe del passion
thumb|Sinne del passion d' Lignè (prumî passaedje divant Pilåte)
Li dujhance est eco bén vicante el Catalogne, wice k' on l' djowe dins cénk plaeces, dins des nouzomes decôrs.
Li passion si djouwéve eto dins l' teyåte di marionetes. Li prumî djouwaedje el Walonreye aveut stî adjinçné pa Djîle Kontî a Djudla-Mouze (Lidje) diviè 1850.
El prumire mitan do 20inme sieke (1925)
Gn aveut 6 tåvleas, et ça duréve deus eures. Ça s' djowéve å mitan u après ene ôte pîce di teyåte (ene comedeye). Gn aveut toplin des tchants rlidjeus. Gn aveut on piyano po-z acpagnter les tchants del tchantreye, et gn aveut eto l' årmonreye ki vneut djouwer des airs. Li dierin tåvlea, c' esteut l' acinsion. Tos les roles di feme estént tnous pa des omes moussîs en andjes avou des penas d' plomes. Les costumes n' estént nén e rapoirt avou les mousmints del Palestene do tins da Djezus-Cri. Li såme esteut d' ocuper les rwaitants tins k' on candjive les decôrs pol mwaisse pîce. Eyet do mostrer l' Evandjîle, sins esplikêyes.
El comince do 21inme sieke (2004)
thumb|[[Djuda Iscariote|Djuda ki vént dé les Grands Priyesses po vinde ès mwaisse]] C' est des costumes come el Palestene. Les roles sont djouwés pa des omes et des femes. Mins gn a on deujhinme plan do spectåke : c' est des esplikêyes istorikes pa des djins ki sont abiyîs come asteure, omes, femes et efants. On va fé des comintaires, metans sol trayixhaedje da Djuda po fé tuzer : vos, èn l' årîz nén fwait fén parey ?
On esplike ossu l' istwere da Barabasse, et li spoûle des terorisses palestinîs, sapinse les Romins. On mostere ki c' est Cayife, li grand-priyesse djwif, k' a mo bouxhî sol clå po fé codåner Djezus.
Lete
Letes d' imprimreye et letes sicrîtes al mwin
E l' alfabet latén, les letes d' imprimreye ont des cognes diferinnes des letes do scrijhaedje corant.
Djowe del passion
El comince do 21inme sieke (2004)
thumb|left|Djezus raviké va aparexhe come èn ome d' asteure, mins todi blanc moussî Les loumiraedjes et les coleurs des costumes sont tchoezis pa des essinneus d' mestî. Les costumes sont d' ene coleur diferinne po tchaeke trope di djins : rodje po les Romins, måve po les priyesses, brun caramel po les shuveus d' Djezus.
Metans ossu, li petchresse (ki trompe si ome) est rodje mousseye, essegne di l' infier. Å resse, Djezus, cwand il årè raviké, si va rmoussî simbolicmint avou des håres d' asteure. Et a ç' moumint la, boutans po les pelrins d' Emmayusse, ci serè bråmint des blancs mousmints, simbole del purté. Gn a 150 djins k' overnut al djowe del passion. Tos les djoweus d' role sont des amateurs; et boutèt prodeyo.
Les 17 tåvleas del passion, come on l' a djouwé a Lignè e 2004.
thumb|sinne del feme ki trompe si ome thumb|left|Cayife lét li djudjmint des priyesses
Lete
Letes d' imprimreye et letes sicrîtes al mwin
Dins li scrijhaedje al mwin, gn a ene manire årtistike di scrire les letes : l caligrafeye.
Djowe del passion
Li lingaedje del djowe del passion el Walonreye
Å rvier di çou ki s' passe pol djowe do Noyé, el Walonreye, li djowe del passion s' a todi fwait e francès. Mins e 2009, les cis d' Sibret l' ont djouwé e walon, so des scrijhaedjes da Maurice Georges.
Lete
Categoreye:Sicrijhaedje Categoreye:Alfabets
Djowe del passion
Soce uropeyinne des djouweus d' passion
Si essegne, c' est Europassion. Ele fourit askepieye a Esparrago (Catalogne, Espagne) e 1982. Adonpwis, gn a yeu des raploûs a Nancy (Lorinne, France), Londéac (Burtaegne, France) et a Lignè minme e 1995. Li soce a eto metou so pîs ene gazete Levate (latén po astampez vs).
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Påke Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Teyåte
Yåle
Yåle (fr: Alle-sur-Semois) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Vresse, metou sol hintche di Smwès. Yåle aveut ddja stî rebané li 18 di djun 1964 avou les Tchairires eyet Mouzaive.
thumb|li monumint ås moirts et l' eglijhe
Rilidjon
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
Come tos les bans a hintche di Smwès, Yåle, avou Frôhan et Côrbion, esteut pårotche do concile di Mouzon, årtchidiyaconé di Reims djusk' e 1801; curé investi pås deputés di Bouyon et d' Orcîmont, Yåle estant leu proprieté indivis, dipwis l' arindjmint pris pa Bauduin d' Orchymont et Jean d'Eppes, eveke di Lidje, duk di Bouyon, et k' a duré tot l' ancyin redjime (disk' e 1795). Ene indivizion k' a metou Yåle a coete des tribulåcions k' ont cnoxhou les ôtes viyaedjes.
L' aiwe di Smwès ere ossu li ligne di pårtaedje eter li pagus d' Årdene et l' pagus di Castrice Pagus castricensis.
1443
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Gurnadî ordinaire
thumb thumb|boutaedje: rodjès foyes å boutaedje Li gurnadî ordinaire, c' est èn åbe ki vént dins les payis del Mîtrinne Mer.
1443
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Gurnadî ordinaire
Punica granatum.
Mins gn a des ôtes gurnadîs.
Discrijhaedje
Il est a pô près troes a cwate a cénk metes hôt.
I vént ene bele rodje fleur diviè l’ moes d’ may, ki va divni ene pitite vete tchike (moes d’ djun).
L' Avni d' Gochliye (dramatike)
thumb|Virginie & Daniel Dewitte dins "[[Dji vou vir Mioussev"]] L'Avni (ki s' no est dné e francès : L'Avenir), c’ est ene dramatike di Gochliye.
Gurnadî ordinaire
Discrijhaedje
Mins bråmint des fruts ni reyussixhnut nén: i tchaiynut a cratchote.
Istwere del Beldjike
L' istwere del Beldjike, come dislaxhî payis, ni cmince k' e 1830.
Divant çoula, ses bokets estént politicmint diferins, aprume li Principåté d' Lidje, et les Bas Payis otrichyins, schåyîs dispu l' 980, et ki n' restént dins l' minme grande intité (li France) ki dispu 1795. Mins eto li conteye di Flande, k' esteut ddja dispårteye des ôtes bokets d' asteure al Påye di Verdun (853).
Istwere di sacwants vîs payis di vont intrer dins l' Beldjike, li tot u ene pårteye
🇱🇰 Gåle Beldjike 🇱🇰 Impire di Tchårlumagne 🇱🇰 Conteye di Flande 🇱🇰 Grande Lotarindjeye 🇱🇰 Pitite Lotarindjeye 🇱🇰 Sint Impire Romin Djermanike 🇱🇰 Principåté d' Lidje 🇱🇰 Principåté di Ståvleu-Måmdey 🇱🇰 Dutcheye di Bouyon 🇱🇰 Bas Payis bourguignons 🇱🇰 Bas Payis espagnols 🇱🇰 Bas Payis otrichyins 🇱🇰 Revintreyes 1789-1830 (Beldjike) 🇱🇰 Redjime francès 🇱🇰 Redjime holandès
Revintreye di 1830
🇱🇰 Revintreye di 1830
Gurnadî ordinaire
Discrijhaedje
Les rodjès petales dimeurnut on moumint al moxhe do frut.
Les frut k' adierceye divént ene grosse bole ki va mawri pol fén do moes d’ awousse, li gurnåde. Les fruts maweurs sont 7 a 20 cm lådjes.
Magnaedje
Si on l’ côpe, gn a toplin come des ptits pepins, avou ene rodje tchå cwand i sont bén meurs. Avou des finès clôzeures inte les compartimints et des pus spesses inte les cwårtîs.
On les splitche po lzès magnî onk a onk. Ou hagnî dvins.
Cwand on li stoid, on a do djus d’ gurnåde, ki sieve a fé del gurnadene.
Yåle
Istwere
Li viyaedje esteut d' abôrd sometou al lwè d' Biômont (1577), mins a vite passé al coutume di Bouyon. (codificåcion di 1628)
L' Avni d' Gochliye (dramatike)
Istwere
C' est ene dramatike e walon k' a skepyî e 1903, la k' ene pîce di teyåte fourit djouwêye el Måjhon do peupe.
Istwere del Beldjike
Ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike
🇱🇰 Ahivaedje des frontires difoûtrinnes del Beldjike
L' Avni d' Gochliye (dramatike)
Istwere
Li mwaisse del djowe a stî lonmint Jacques Barry, ki ratoûrnéve eto les pîces ki l' soce djouwéve.
Gurnadî ordinaire
Maladeyes do gurnadî
Les gurnadîs polèt esse acsûts pa des emîleures.
L' Avni d' Gochliye (dramatike)
Istwere
L'Avni a wangnî li cope do Rwè e 1980. Ele l' a rwangnî e 2007 avou l' pîce Antigone.
Gurnadî ordinaire
Maladeyes do gurnadî
Categoreye:Åbes Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Magnåves fruts
L' Avni d' Gochliye (dramatike)
Istwere
Avni
Yåle
Istwere
Tins del prumire guere daegnrece, li 24 d' awousse 1914, i gn ourit on combat d' erire-wåde å pont d' Åle. I gn ourit 38 måjhons di broûlêyes. Al levêye di sôdårds e 1914 end ourit 52 do viyaedje d' Åle, eyet eto 24 deportés e 1916.
Cawete -oûle
Li cawete -oûle, c' est ene raptitixhante cawete, femrinne, foirt tipike do walon.
Yåle
Istwere
Al guere du 1940-45, i gn ourit on maki foirt actif dins les bwès d' Rèbwê (Rebais)
Cawete -oûle
Mwaissès piceures
Li cawete -oûle a eto siervou a fé des nos d' djins : Nihoûle, Coignoûle. Å cmince, c' esteut des raptitixhants nos d' djins, femrins. Mins on a rade rovyî leu caractere femrin, et les scrire a môde omrinne : Nihoul, Coignoul.
Basse Sambe
Categoreye:Bokets del Walonreye Li Basse Sambe, c' est l' payis metou so les erives do coron d' Sambe, di Fårciene a Malonne.
Yåle
Economeye
Yåle a stî l' sourdant di plantaedje do toubak so Smwès, amoenné på mwaisse di scole J.B. Pierret k' end aveut planté ene åre e 1856. Dins les anêyes 1930, gn aveut a Yåle dipus d' 2 miyons di plants d' toubak (90 ectåres so 120).
Basse Sambe
C' est on payis la k' on rtrouve des bwès, des tchamps, des trôs d' rotche (grote di Spî). Foirt diferin des contrêyes e-n amont, la k' c' esteut totès oujhenes (Noer Payis).
Villaseca de Arciel
Villaseca de Arciel, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Yåle
Economeye
Yåle a stî lontins on payis ås schayes (di 1836 a 1930). On-z è tiréve a "Repossåt" et à "Laplet".
Istwere del Beldjike
Colnijhaedje do Congo
🇱🇰 Congo bedje
Cawete -oûle
Mwaissès piceures
C' est l' veur eto dins sacwants nos d' plaece come Farjole (falijhoûle).
Yåle
Sourdants
<References/>
Cawete -oûle
Istwere del cawete -oûle
Ele vént d' ene cawete latene -olus.
Elle esteut ddja avår la e 12inme sieke, come c' est mostré pa les vîs scrijhas di sacwants nos d' viyaedjes
Li cawete -oûle si mintént mî dins les ptits hamteas, et les nos d' plaeces moens corants :
Noûmots avou -oûle
Gn a pont d' noûmots k' ont stî aboctés avou l' cawete -oûle.
Tolminme, on-z a foirdjî sacwants noûmots pa stindaedje di sinse, u raparintaedje, a cmincî des mots avou l' cawete -oûle :
Mots dedja studyîs sol Wiccionaire
Oule
Istwere del Beldjike
Guere di 14
🇱🇰 Guere di 14
Mambornance do Rwanda-Ouroundi
🇱🇰 Rwanda-Ouroundi
Afwaire rweyåle
🇱🇰 Kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike
Dislaxhaedje do Congo
Li dislaxhaedje do Congo (1960) ki va divni li Congo-Kinchassa ni s' frè nén sins må.
🇱🇰 Patrice Loumoumba 🇱🇰 Revintreye des Simbas
Istwere des mouvmints sociås
🇱🇰 Istwere des greves el Walonreye e 19inme sieke 🇱🇰 Greves di decimbe 1960
Pårticipåcion ås gueres do Moyén Levant
Li Beldjike prinda pårt a l' aloyance siconte li Dayech moennêye pa les Amerikins (2014-2017). Dispu li 24 di setimbe 2014, elle atake les payis tinous pa ces djins la tot lzès bombårdant avou shijh avions tchesseus F-16 (pu cwate pa après). C' est dandjreus ene des cåzes des atacaedjes di Brussele et Zaventem e 2016.
Sourdants
Categoreye:Beldjike *
Motî del Lovire
Lovire thumb|coviete
Exhowe solrinne loumire-tcholeur
L’ exhowe solrinne loumire-tcholeur ou enerdjeye termosolrinne, c’ est ene enerdjeye solrinne ki tchåfe di l’ aiwe ou èn ôte likide.
Motî del Lovire
Li motî del Lovire, kel tite e francès, c' est "Dictionnaire du wallon du Centre (La Louvière et environs)", c' est on motî adjinçné pa Flori Deprêtre eyet Raoul Nopère, eplaidî e 1942.
L' accint noté, c' est l' ci d' El Louviére. Mins gn a eto des mots des ôtes viyaedjes, kécfeye fonolodjicmint diferins. I n' metèt nén di ké viyaedje, çou k' a stî rlevé come on rprotche pa Robert Dascotte.
Li motî d' El Lovire, c' est onk des gros motîs do walon. Il est scrît e scrijha Feller, sins imådjes.
Exhowe solrinne loumire-tcholeur
Categoreye:Enerdjeye Categoreye:Exhowe solrinne
Motî del Lovire
Il est rprins sol limero [O3] dins l' Djivêye des motîs do walon.
Contnou
Gn a sacwants nos d' paleces do Payis del Lovire.
Prodût farmaçrece
Categoreye:Droukes d' apoteke Categoreye: Prodûts tchimikes
On prodût farmaçrece, c' est on prodût tchimike, ou on maxhot d' prodûts tchimike, po rweri les maladeyes, et vindous dins ene farmaçreye come drouke di farmacyin.
Istwere
Les prumîs prodûts farmaçrece (seur acetilsåcilike, kinene) ont stû vindous sins grande rceraedjes po veye si n' estént nén zpwezant. Asteure, i fåt des driglêyes d' esperyinces po poleur mete ene novele drouke sol martchî. Ça fwait k' on conte k' on novea pordût faraçrece costêye 45 a 60 miyons d' uros.
Kievrin
Kievrin, obén e Feller : Kièvrin ([FR] Quiévrain ; [PCD] Kievrin), est ene ribanêye comene del province do Hinnot.
Djulé
thumb Djulé (almand, Jülich, fr. Juliers, limbordjwès Jöllesch), c' est ene veye d' Almagne, metowe inte Åxhe et Dusseldoûpe (Düsseldorf).
Texhaedje
texhe, ça pout esse:
fé ene toele (k' on lome eto ene texhe) avou do fi d' tchene u d' linne, so on mestî a texhe; pa stindaedje, fé s' rantoele, tot djåzant d' ene araegne.
fé on texhou avou del linne et des aweyes a texhe. On dit eto: tricoter.
Djulé
Ça a stî ene pouxhante dutcheye del Mîtrinne Ådje, li dutcheye di Djulé.
Sourdants
Categoreye:Almagne Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye
Landene
Landene (fr: Landenne) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Andene.
Bårxhon
Bårxhon (fr: Barchon) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité d' Blegneye. thumb|Vîle mohone comunåle
Campagne des dijh djoûs
Li Campagne des dijh djoûs (do 2 å 12 d' awousse 1831), ci fourit ene campagne militaire do rwè Wiyåme d' Orandje po rprinde li Beldjike après l' dislaxhaedje do payis al shûte del Revintreye bedje.
Pondants
C' est l' lomaedje di Yopôl 1î li 4 di djun 1831 come rwè på govienmint provizwere ki va fé monter Wiyåme a smince, et l' decider di revayi l' Beldjike.
L' årmêye del Beldjike n' est fwaite ki d' ancyins volontaires, nén etrinnés. Les sôdårds di mestîs estént co ezès Indes neyerlandesses el fén di 1830. Et c' esteut bråmint des piyotes, sins waire di mwaisses sôdårds.
Atake holandesse
Adon, i dmeure des tropes a Lidje, avou des volontaires limbordjwès (do Limbork bedje et do Limbork holandès d' asteure). Les revinteus tinèt co Brussele. C' est adon ki li rwè et l' govienmint (sotnous pal France et l' Inglutere), sins ratinde l' åjhmince do Pårlumint, dimandèt li scours di l' årmêye francesse.
Di s' costé, les Holandès sont sotnous des Rûsses et des Prûsyins. Mins ces årmêyes la sont trop lon ou dedja el guere, po vni aspaler l' Orandje.
Contratake francesse
Li 6 d' awousse, gn a ene årmeye francesse ki passe li frontire. Les Holandès sont å Levant d' Brussele, et ont sogne d' atacaedje a môde di guerioûle.
Wiyåme a peu d' esse siplincté après Brussele inte les Francès vinant d' Nonne et les volontaires, pårtis d' Lidje, vinant d' Bijhe. Tot d' on côp, i rescoule di totes ses pôzucions, apus ki l' fôrt d' Anverse.
On resse-feu est siné l' 12 d' awousse, mins l' fén di l' estat d' guere nel serè k' avou l' Påye ås 24 hagnons e 1839. Loukîz a : «Sidje do fôrt d' Anverse (1832)».
Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere des Bas Payis Categoreye:Gueres
Guere civile siryinne
400px|vignette Li revintreye siryinne di 2011, c' est ene revintreye do peupe di Sireye k' a cmincî li 25 di måss 2011. Ci fourit l' céncwinme des revintreyes arabes di 2011, après les cenes d' di Tunizeye, d' Edjipe, di Libeye et do Yemen.
Elle ataca dins ene veye do Nonne do payis, Daraa. Adonpwis, mågré des touwaedjes di metingueus pa l' årmêye et les milices do pårti Baath, si spåde totavå l' payis disk' å djoû d' ouy.
Come dins les ôtes riclamaedjes do prétins arabe, li Daegntoele djouwa on grand role po fé cnoxhe les laidès keures des policîs et militaires. Ca les gaztîs n' avént nén droet d' aler vey cwè. Pås rantoeles di soçnaedje, les djonnes Siryins aprindît li codujhance do minme redjime tins del revintreye di Hana e 1982. Et aveur do coraedje po n' si nén leyî språtchî come adon (loukîz a Revintreyes arabes di 2011 : Cåzes : Rivindje po des macsådaedjes passés.
Les metigueus n' avént nole åre po-z afronter les djindåres ki saetchént å fizik dins l' flouxhe des djins. Gn ava dipus d' 1500 touwés et des cint et des cints rclameus d' ramassés et margougnîs del police.
Categoreye:Revintreyes Categoreye:Sireye Sireye
Målagadlêye coulmele
Li målagadlêye coulmele est on tchampion ki n' a pont d' volve et ki s' tchapea si rtire åjheymint di s' grand pî, ki poite èn anea.
Discrijhaedje
Li tchampion a-st on tchapea (8-18 cm) e fôme d' oû, s' asplanixhant avou l' ådje po divni ene miete bombé, di coleur gris-bedje a brun-ocre a grossès ritrossêyès peletes, avou des blankès lames, on long et lisse pî (10-15 x 1-1,5 cm) di coleur grijhe ki poite èn anea. Si tchå est blanke, tinre et spesse. Ele a ene doûce odeur et bon gosse. Tot l' tchampion rodji foitmint cwand on l' côpe et ses lameles si pikèt di rodje avou l' timps. I vént ossu bén dins les bwès a foyes ki dins les sapéns mins ossu dins les pateures a l' orire des bwès, del fén d' l' esté disk' a l' erî-såjhon.
thumb|left|Målagadlêyes coulmeles (adultes)
Tver
Tver ([RU] Тверь) c' est ene veye del Rûsseye, li mwaisse-veye del redjon avou l' minme no ([RU] Тверская область, Tverskaya oblast).
Målagadlêye coulmele
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Tver
Istwere
Tver, c' esteut eto li mwaisse-veye del Grande-Dutcheye di Tver (1247-1485). Li pus fameus duk do Tver, c'esteut Mixhail Yaroslavitch.
Målagadlêye coulmele
Bibliografeye
Malagadleye coulmele
Villanueva de Gormaz
Villanueva de Gormaz, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Sindicat des batisses
On sindicat des batisses, c' esteut, al fén do 19inme sieke, on sindicat ki rfuzéve li greve.
Sourdants
Categoreye:Sindicalisse
Bieme-dizo-Twin
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Peyo
thumb Peyo, c' est l' no d' pene da Pierre Culliford.
Ci rlomé spiroutî la skepia a Skerbek li 25 di djun 1928.
I mora a Brussele li 24 di decimbe 1992.
Ouve
Il est l' askepieu des rlomêyès bindes d' imådjes shuvantes:
Passêye do walon dins si ouve
Pirlouit, c' est bounmint li no walon Pire-Louwis.
Les Schtoumes, c' est on peupe ki rshonne come deus gotes d' aiwes å peupe des nûtons.
🇱🇰 Les_Chtroumes_et_l'_tuzance_walone
Categoreye:Rilomés Brusselwès Categoreye:Rilomés spiroutîs Categoreye:Rilomés Bedjes
Salvatore Adamo
Adamo Adamo Adamo
Salvatore Adamo, pus coûtmint Adamo (skepyî el Sicile li 1î d' nôvimbe 1943), c' est on tchanteu bedje, di parints itålyins.
I tchante å pus sovint des doûcès tchansons e francès.
Pere Samuel
Pere Samuel, c' est on priyesse del redjon di Tchålerwè, foirt peuprece. Ès veur no, c' est : Charles-Clément Boniface Ozdemir.
Eglijhe
Di s' mestî, c' est on priyesse catolike k' a s'-n' eglijhe e Montgneye-so-Sambe.
Herlemes
Il aveut lontins stî ametou d' awè agritchî, å moens, set d' ses priyeus. Houte di çoula, il åreut eto : fwait del medcene sins esse otorijhî, fwait des mariaedje conte el lwè yet foirci l' sicret d' mestî. Mins nerén, li tribunå l' aveut racwité e 2019.
Clouctea
On clouctea (on dit eto clouctrê, clouk, cwåkea, cloukete, clotchteu, lurtea u houlpea , c' est ene sôre di ptit crapåd, ki fwait des "clouk, clouk", al nute, a l' esté, et ki dmeure dins les vîs meurs.
Alytes obstetricans
Les djins d' Måjhret sont spotés "les Cloucteas" (la-minme : "Cloupias").
Discrijhaedje
C' est des ptitès glumiantès biesses, ki n' sont nén pus k' 5 cintimetes longues. Li dzeu do coir est grijhåsse, avou tos ptits nocrês. Li dzo est brun schite.
thumb|Alytes obstetricans
Dispårdaedje
thumb|left|Dispårdaedje do clouctea Li clouctea, c' est ene biesse k' on n' trouve k' e sacwantès coines di l' Urope. Foû del Walonreye, on l' rescontere el France, el Swisse, e l' Espagne ey å Portugal, al Bijhe, et tot do long del Mîtrinne Mer (mins nén disk' å Stroet d' Djibraltar). E l' Almagne, end a sol hintche erive do Rin, et disk' ås tienes del Basse-Sake.
Sourdants
Categoreye:Batracyins
Emil Gille
Emile Gille, c' esteut on Suwedwès, dischindant des Walons d' Suwede, k' a scrît li cåzaedje eyet l' muzike d' ene tchanson «Wallonattlingarnas sang», ratournêye (anonimmint) dins les Cayés Walons.
Tchanson e suwedwès
<i>
Redjårbaedje des Cayés walons (alant sol tipetape del muzike)
Li ratournaedje a dandjreus stî toirtchî pa Lucyin Linåd avou l' accint d' Uwar; il est rashiou so l' rimetaedje e francès, foirt lon erî do tecse suwedwès, mins metou po shuve l' air del tchanson.
Déme des dinrêyes (islam)
Categoreye:Islam Categoreye:fenåjhe et awousse Li déme des dinrêyes, c' est ene déme ki les cinsîs k' ahivèt des dinrêyes divèt dner ås pôves cwand il ont yeu batou leus frumints, leu oidje, leu rgon u leu mayisse (a l' assulon ké grins k' on eploye po fé do pwin).
Ça vout dire 1/10inme des saetchs di grin.
I les pårtixh e ptitès saetcheyes d' a pô près ene cwåte u deus (on cwårt a on dmeye sitî).
Cwand dji di : i doet, ci n' est k' on dvwer rilidjeus e l' Islam. Les crantchous nel fwaiynut nén. Mins c' est foirt må veyou.
So les raiwêyès teres, la k' i fåt payî l' aiwe k' on-z a raiwé les dinrêyes, on n' dene kel mitan del déme des ôtès erûlès teres (1/20inme do grin, dabôrd).
Teri Nåye-å-Bwès
Li Teri Nåye-å-Bwès ([FR] Terril Naye-à-Bois) obén li Teri des Coloûtes ([FR] Terril des Couloutes ), c' est on teri dins l' Bijhe-Coûtchant del veye di Tchålerwè. El madjorité d' èç teri ci si trove Å Rou, mins ene partêye si trove dins l' Dochriye insi ki dins Djumet.
Istwere
Li teri Nåye-å-Bwès, c' est ene pitite montinne fwaite pa les djins k' avît bouté dins les houyires. Come d' efet, ci teri ci, c' est èn edroet wice k' on rashida les fotaedjes-evoye. El teri des Coloûtes esta al La société de Naye à Bois. Cisse societé cial ava stî askepeye å 17inme sieke. Pindant l' mitan do 19inme sieke, les societés d' houye s' metît eshonne. C' esta l' cas po li société de Naye à Bois ki fijha avou el Charbonnage d'Amercœur à Jumet, etur 1862 ey el fén d' cisse societé rola. El societé de Naye à Bois ava egzisté disk' e 1880. Elle ava dvou s' rebaner avou d' ôtès societés po divni li Société Anonyme des Charbonnages d'Amercœur, k' aveut disparexhou el dijhnêye 1960.
Aiwe
Canå Tchålerwè-Brussele passe nén lon d' èç teri ci.
Mape
<mapframe latitude="50.429081" longitude="4.401215" zoom="16" width="439" height="404" align="center" />
Rowes
I gn a deus rowes åtou d' èç teri cial k' ont ses nos. Dj' ô bén el Rue Naye-à-Bois ki l' ravôteye al Bijhe-Coûtchant. Dispoy 2020, i gn a ossu li Rue des Couloûdes [sic]. C' est ene rowe do costé d' El Rou-dlé-Tchålerwè ki padvant s' lomeut Rue de Bayemont.
Radon
thumb|Speke do radon dins l' veyåve loumire Li radon (/ʀa.'dɔ̃/), c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des gåz nôbes, kinoxhou dizo l' essegne atomike Rn, li limero atomike 86, et l' pwès atomike 222.
Teri Nåye-å-Bwès
Rilomêye
On fime aveut stî filmé e 2012 so 'ç teri : Au Cul du Loup
Radon
Mwaissès piceures
C' est l' pus pezant des gåz nôbes.
Li radon est radiactif, ça fwait: canceridjinne.
Il est wårdé dins sacwants rotches, et ndè pout rexhe, et s' rashonner dins les måjhons des payis d' montinne (e l' Walonreye, aprume e l' Årdene).
Li radon dins les måjhons e l' Beldjike
🇱🇰 Mape do radon, comene pa comene (2020-2021)
Muzuraedje
El livea ki les otorités del santé, bedje ey uropeyinne, ont prins come referince di dandjreusté, c' est 300 becrels å mete cube.
Sol ene mape do radon e l' Beldjike, fwaite pa l' AFCN (Agence Fédérale de Contrôle Nucléaire), dins tote li Flande, gn a moens d’ ene måjhon so cint k' arive a ç' tô la.
E l’ Walonreye, on gripe disca pus d’ 10 måjhones so cint. Et dins ces måjhons la, end a la k’ on rleve dipus d’ vint feyes li valeur di risse.
Dispu les anêyes 1980, on waite k' i gn nd åye li moens possibe di måjhons k' on î dmeure k' åyexhe ostant d' radon. Adon, on va prinde de mzeures di rmédiyåcion po fé baxhî l' tô a 100 becrels å mete cube.
Kimint fé po n’ pont awè d’ radon dins vosse måjhon ?
Dins les viyès måjhons : s’ i gn a des cåves dizo tote li måjhon : todi leyî les rayires å lådje. On decimete cwåré, c’ est ddja assez, si vos ristopez po l’ ivier. Tuzez a leyî ene buze po-z renairi.
Mins e l’ esté, fåt bén drovi, gn a beacôp d’ pus d’ radon k’ est rshoflé foû des rotches.
Sourdants
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Gåz Categoreye:Fizike atomike Categoreye:Elemints tchimikes
Pierre Lazard
thumb|(e 2014) Pierre Lazard, c' est on scrijheu e walon, ki provént d' Gôdene, sol ban d' Anhêye.
Il est Relî Namurwès et scrît dins les Cayés walons.
Ouve e walon
I s' a riscolé al sicole di walon d' Nameur, et-z î divni on replaeçant mwaisse.
I scrît puvite des tecses di prôze; mins eto pacô des arimés.
I scrijha on roman istorike e walon, a môde di letes, «Letes di guere d' on piyote» e 2018.
Lazard Lazard
1432
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mimbe dizotrin
Tyler. Jacobberger. Aerial. Com. Eating. Good. Darold. Woe. Barr. Go Taormina. Tier. Jus. Isri du is. How. USB. Jus. Und. Fall is. Ages. Wuxi. Sadie. Few. Cawod hool eat. Stop. The. Ye. Use. Unseen. How hbd. Cube. He n sir. Non. Jej. Nine knot. Kaner. Ok. Aye it's. Geyser. Xox yeh. Hey. Gwinnett. Tsid. Glue. Use. Bye. Udhu jus. Had. Ninja. Idi nnwi own now I. Mice. Jerking. Sir. Sten duw. Gehye. Bye d he he. Howe. Bye. Dhwhrb xjwhd bud. Hub bdhjd. Ciuri 911 wit. Bud just. Inf kieo view. Micmac. Gdjh shhf. Dh hd. Tomrorrw. Adjectives. Gen. Huge. Bhsh. Hey bbhus if s. Nehru. Und hhwd. Neurons. Jeff mint nifnn. Kid fmifn kit. Kefir. Or.
15 di fevrî
Li 15 di fevrî, c' est li 46inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin. Gn a co bråmint des djoûs (319; 320 po ls anêyes bizetes) po k' on ndè vegne å coron.
bordjoesses
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Texhou (mousmint)
Categoreye:Mousseures
On texhou (on dit eto: pulôve, tricot, vareuse), c' est on mousmint k' on-z a texhou avou del linne metou dizeu li tchimijhe, ki rascove li dzeu do coir, disk' a l' céngue.
Bêfe
Bêfe (fr: Beffe) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rindeu.
L' etimolodjeye do no vént di l' Aiwe di Bêfe; ki vént do tîxhon "bat-ahwjo" (boune waide, did la, boune aiwe).
Clitchot
On clitchot (u clitchet, u clitchete), c' est come ene pitite broke po serer èn ouxh.
Categoreye:Ahesses des bastimints
Henri Colas
Henri Colas, c' est on compôzeu d' muzike francès. I skepia e 1879 et mora e 1968.
Il a fwait bråmint des tchants po les Scoutes, inte di zels, li floriconte do feu.
Colas Colas
1716
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730
1711 | 1712 | 1713 | 1714 | 1715 | 1716 | 1717 | 1718 | 1719 | 1720 | 1721
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1716 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Gama-coûte (binde d' imådjes2)
vignette|Coviete Gama-coûte 2 ou Gama-coûte: li tecnike, c' est ene binde d' imådjes dessinêye pa José Schoovaerts so des sincieusès dnêyes esplikêyes pa l' ekipe di Nicolas Massager eyet Cécile Renier a ene conferince a l' Atoniom.
Elle a moussî foû e 2017.
ISBN 978-2-8052-0332-9
Mwaissès dnêyes
C' est Djozé Schoovaerts k' a ossu fwait l' tecse des bouyotes, ki fourit ratourné e rfondou walon pa Lucyin Mahin.
Li BI a parexhou e bokets dins l' Rantoele-gazete e 2017.
On motlî walon-francès, adjinçné på ratourneu, rileve des noûmots, sacwants nén co documintés ôte pårt. Ossu, il est rprins sol limero [R19] dins l' djivêye des motîs do walon.
Sudjet
Li radiocérudjeye å Gama-coûte (Coutea gama), c’ est on médiaedje radjouté a, ou ki replaece li niericérudjeye classike. On s’ è sieve dins sacwants magnants mås u des ôtes maladeyes do cervea. Sovint, les malådes savnut wai d’ tchoi so ciste operåcion la, ey adon, esse dins les transes. Cisse binde d’ imådjes cial, c’ est on deujhinme documint po les pacyins et leus djins – et les djins d’ leus djins – awè cnoxhance des ca et des ma del tecnike.
Gn aveut ddja yeu, e 2013, ene prumire B.I. sol minme sudjet, ki l’ tite, c’ esteut tot bounmint « Gama-coûte ». I s’ adjixheut di l’ esperyince d’ on malåde ki s’ fijheut médyî di ç’ façon la.
Cisse B.I. ci esplike kimint çki l’ éndjolreye rote.
Ratournaedje e walon
Li ratournaedje e walon a stî fwait pa Lucyin Mahin e moes d' decimbe 2016.
Sitrimaedje
vignette|Pitite vuwe des djins vinous å [[Noû Lovén po l' rexhaedje]] Li live a stî strimé å Muzêye Tintin e Noû Lovén li 27 di djanvî 2017, pa l' oteur et tote l' ekipe univiersitaire. Gn aveut eto des waloneus come Lorint Hendschel, Michel Francard, Jacques Desmet, Jean Cayron, Jany Paquay, José-Louis Thomsin, René-Jean Michel (ki tchante sakants arandjemints da Djozewal) et Pierre Otjacques.
Ene binde d' imådjes a stî rdessinêye pa José Schoovaerts po rmimbrer l' etrevén. Li tecse (ene modêye e walon ey ene e francès) shût li tipetape del tchanson da Charles Aznavour, Elle va mourir, la mamma.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Bindes d' imådjes e walon Categoreye:Nierolodjeye
Bolet (biesses)
Categoreye: Antomeye des biesses Categoreye: Tchivås
Villasayas
Villasayas, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Bolet (biesses)
Li bolet, c' est l' djonteure metowe inte li canon (ås pates di dvant ou di drî) et l' doet.
C' est on mot k' on eploye purade po les tchvås mins eto po les ôtes ongletîs copurade les bovrins
Pôzucion de bolet
Dins les tcvås d' coûsse, li bolet divreut fé fé èn ingue di 135º (pa padvant) å mimbe. Les tchvås k' ont moens ki ça sont lomés bas-boltés.
I polèt pus åjheymint si stinde les tindons. Les tchv♪4s k' on dpus k' ça sont lomés hôt-boltés. I polnut åjheymint toumer so les djnos.
Vey voltî (antolodjeye)
Vey voltî (veûy voltî), c' est ene antolodjeye di tecses so l' amour et l' amisté di scrijheus e walon do payis d' Djodogne et d' Perwé.
Les bokets ont stî rashonnés pa Jean-Jacques Gaziaux.
Sicrijheus avou des bokets
(les troes scrijheus avou ene sitoele (*) padrî leu no n' estént nén dins l' antolodjeye «Nos campagnes»
Bagdet
Bagdet (u Bagdad), c' est l' mwaisse veye di l' Irak.
Fiermint
On fiermint u såpe u sårpete u sårpea u courbet, c' est ene usteye avou on court mantche, ey èn arondi taeyant, po côper des coxhes, evnd.
Sôres
Sacwants fiermints, po taeyî les håyes, ont-st on long mantche.
Categoreye:Usteyes
Bagdet
Li fôme walone "Bagdet" a stî rtrovêye dins on vî tecse walon do 17inme sieke, li Paskêye do sidje di Wîne.
Categoreye:Irak
1325
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye traze cint vint-cénk do calindrî grigoryin.
Los Villares de Soria
Los Villares de Soria, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Djåzrene
thumb Li djåzrene, c' est on djaene moxhon foirt corant dins les bouxhnisses et les paxhis.
Emberiza citrinella
Discrijhaedje
Li måye di djåzrene a ene djaene tiesse, avou des brunès royes. Li djaene ridischind sol gavêye.
Li croupion est clair bron.
Les plomes di viernaedje sont blankes.
Li frumele et les djonnes n' ont nén tant des coleurs et sont pus roylés.
Vicaedje
thumb|Spårdaedje Li djåzrene si rescontere purade la k' i gn a des åbes et des bouxhons nén trop spès: djårdéns d' plaijhance, orire des bwès, clairisses.
Wîne
Wîne ou Viene-e-l'-Otriche, c' est l' mwaisse veye di l' Otriche.
Djåzrene
Vicaedje
Foû do poirtaedje å ni et l' acovåjhe, on l' pout rescontrer pa volêyes, maxhîs a des ôtes moxhons.
Wîne
Istwere
C' esteut eto l' mwaisse veye des Bas Payis otrichyins, et dabôrd, di tos les payis ki vont divni l' Walonreye, apus kel Principåté d' Lidje.
Djåzrene
Vicaedje
Ele pepeye al tere (come les pénsons) et nén dins les batchs ås grinnes (come les mazindjes).
Wîne
Istwere
Ele fourit assidjeye des Trouks : 🇱🇰 Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne. Categoreye:Mwaissès veyes Categoreye:Otriche Categoreye:Bas Payis otrichyins
Djåzrene
Vicaedje
Ele mousse co voltî e l' aiwe po s' î bagnî.
Sourdants
Categoreye:Oujheas
Drapea del Bulgareye
thumb|250px|Ratio do drapea: 2:3 Li drapea di Bulgareye a troes bindes di coûtchî, di minme lårdjeu tchaekene, li prumire (å dzeu) est blanke, poy vete et rodje å coron.
Dins l' tins les åres do payis estént metowes sol blanke binde do costé do postea, mins elle ont stî rsaetcheyes.
Ces åres mostrént on liyon rampant etur deus påtes di frumint, å dzo d' ene rodje sitoele a cénk pontes, eyet å dzeu d' on ruban ki mostreut les dates di 681 (askepiaedje do prumî Estat bulgåre) eyet 1944 (tchessaedje foû des Nazis).
Bulgareye Categoreye:Bulgareye
Scriyèdjes d'îr èt d'û
Li Scriyèdjes d'îr èt d'û ubén scriyadjes d'îr èt d'û (Scrijhaedjes d' ayir et d' ouy e rfondou walon), c' est ene ramexhnêye di scrijhaedjes, e troes limeros, eplaideye på Rweyå Club di Måmdiy di 2014 a 2021.
Limero 1
Eplaidî e 2014.
Limero 2
Eplaidî e 2016.
Limero 3
Eplaidî e 2021.
Aiwe di Bêfe
L' aiwe di Bêfe (fr: Befve), c' est ene aiwe k' egolene divins Berwinne.
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon "bat-ahwjo" (boune waide, did la, boune aiwe).
16 di fevrî
Li 16 di fevrî, c' est li 47inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; i dmane co avou 318 djoûs (319 po ls anêyes bizetes) po-z avni å coron d' l' an.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Padzo ene belfleur (roman)
thumb|Coviete Padzo ene belfleur ( Pa d'zous 'ne bèle fleur ), c’ est on roman e walon, sicrît pa Léon Mahy do 15 d' avri å 15 d' awousse 1954.
Mins l' ouve ni rexha e fouyton dins l' gazete e walon El Bourdon k' e 1956 (do l° 80, do moes d' avri 1956 å l° 96 do moes d' awousse 1957).
I vuda eto come live, mins sins date.
Come si no el dit, ele si passe emey les houyeus.
Avançmint do roman
Li mwaisse persounaedje, Douwård Renson, li fi do ci di dvant, ni va intrer e sinne ki e troejhinme tchaptrê. Après aveur halkiné, i finixh pa moussî el houyire, come si pa. Mins lu va decider di n' måy aduzer ene gote d' alcol. Et awè l' dår d' amidrer les condicions d' ovraedje des tcherbonîs.
A pårti d' adon, li spoûle tchereye cronolodjicmint.
Corwaitaedje
Li walon î est ene miete francijhî, mins li racontaedje est bén fwait, et on-z î discovere sacwants mots tipikes del fosse (evoyaedje, belfleur, côpmint, egzôre).
Hårdêye divintrinne
🇱🇰 2 passaedjes sol ricnoxhance do grizou avou ene lampe-temoen.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Romans e walon Categoreye:Houyreye
Prestidoetisse
On, ene prestidoetisse, c' est ene djin ki fwait des toûs nén creyåves avou rén k' avou ses doets (sins machene), divant des rwaitants.