cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Son K
Rîle do scrijhaedje do son K e rfondou walon
Li son K pout eto esse sicrît GU al fén do mot, di cåze di l' adeurixhmint des cossounes å coron. Dins sacwants mots, ci K la a divnou ortografike, et rispiter dins les parints :
Ortografeye do son K dins li scrîta
Dins l' sicrîta, les scrijhaedjes K et QU aparexhnut ambedeus (Stockis, Stoquis).
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Rifondaedje do walon Categoreye:Cossounes
Åyneu
Åyneu (fr: Ayeneux), ossu lomé Li Bascule est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Soûmagne.
L' etimolodjeye do no vént d' on bodje (latén & tîxhon) asta (pitit bwès, pitit baston, lance di sôdård, rl a: estale), et ene cawete -oe (dizo disfondowe -eu), avou on rstitchî N grammaticå: bwès di ptits åbes. Li no di Bascule vént d' on no d' plaece Al Bascule, wice k' i gn a yeu dins l' tins ene bascule po pezer les tchårs et les biesses; pa stindaedje on a sovint lomé l' ban lu-minme di s' no la.
Vîs scrijhas: Astanid (888), Astaneit (966), Asneit (1050), Aienoz (1267), Ayneur (1314), Aynoir (1314), Ainoir (1317), Aieneur (1357), Ayeneur (1361), Aieneur (1362), Ainois (1366), Adnois (1424), Ayenouz (1448), Ayeneux (1455), Aieneux (1457), Ayeneneux (1544), Ayneulx (1568), Agneux (1760).
Bibliografeye
B.S.L.L.W, 2inme boket; pp. 333-402; Toponymie de la commune d'Ayeneux pa Jean Lejeune; 1909.
Spitch
Categoreye:Atôtchance
Adan
Categoreye:Bibe
Li live del Djeneze raconte kimint k' Diè fjha-st Adan ey Eve. Et kimint kel prumire feme, Eve, fourit fwaite foû d' ene des coisse d' Adan, paski ci-ci «ni trovéve nole aidance ki s' acoidreut bén avou lu».
Adam ey Eve estît tchessîs evoye do djårdén d' Eden cåze k' il avént magnî do frut disfindou di l' åbe del kinoxhance do bén et do må.
Adan ey Eve ourît des efants da zels: Cayin, Abel, Set et co des valets et des båsheles. Li Djeneze vout k' Adam åye morou djusse divant ses 930 ans.
Adan, c' est eto on ptit no ey on no d' famile del Walonreye.
Poerî d' cwin
Li poere di cwin, c' est on frut ki rshonne a ene poere, mins elle est pus deure, ele a des coisses et ene poyowe pea. On nel pout magnî k' estant cûte. Li poere di cwin vént so on poerî d' cwin a pårti di belès blankès fleurs. Cydonia spp.
François Pirette
Thierry Van Cauberg (ès veur no) obén François Pirette est on comike walon.
Poerî d' cwin
rôzacêyes.
François Pirette
Privêye vikance
François Pirette aveut poûssi dins 'l redjon di Djumape eyet di Flinnu. Asteure, i vike e France, mins i fé core ses spectåkes e Beldjike so 'l francès-cåzante tchinne del televuzion RTL-TVI.
Djineze
thumb|Pondeure del creyåcion (Lawrence W. Ladd) Li Djneze u el Djineze (do grek: Γένεσις, li cmince, l' oridjene; ratournaedje di l' ebreu בראשׁית, bereshit) est li prumî live del Tora eyet del pårteye del Bibe ki les crustins lomèt l' Vî Testamint.
Mwaissès dnêyes
Ele raconte l' istwere do peupe ebreu dispoy l' askepiaedje do monde disk' a l' arivêye des Ebreus e l' Edjipe.
Jules Flabat
Jules Flabat, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 20 di djulete 1925 e Djodogne yet k' est revoye li 25 di djanvî 1998 e Roux-Miroir.
Djineze
Mwaissès dnêyes
C' est onk des cénk lives do Pentateuke.
Jules Flabat
Scrijhaedjes
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.
Sourdant
Flabat
Djineze
Li Djneze e walon
Il a stî ratourné sincieuzmint e walon pa Lorint Hendschel dins les anêyes 1990. Li ratourneu s' a rashiou so sacwants tradujhaedjes, inte di zels e creyole, po trover des tourneures moens complikêyes ki dins les lingaedjes di grand spårdaedje.
Gn a yeu eto des bokets comintés di diferinnès manires. A môde di paskeyes ki s' pasrént e payis walon, pa Émile-Joseph Piret (1960). A môde di baltreye pa André Mottet (2017).
Contnou
El live kimince avou l' fijhaedje del Daegne på Bon Diè, li fijhaedje do prumî ome, Adan, e djårdén d' Eden, eyet li dischovraedje på Bon Diè ki l' ome èn pout nén esse binåjhe tot seu. Do côp, el bon Diè fwait l' prumire feme, Eve, por lu, foû d' èn oxhea saetchî do coir d' Adan.
Pus lon i rasconte l' istwere des prumîs valets da Adan ey Eve: Cayin ey Abel, et cmint k' i vont peupler l' Daegne.
Rinne-des-bwès
Li rinne-des-bwès (ou rinne des bos), c' est ene fleur ki vént el Gåme et k' on fwait do maitrank avou.
Djineze
Contnou
Eyet les grossès aiwes evoyeyes sol Daegne po pûni les djins et disfacer l' petchî et cmint ki Noyé schape ene cope di tchaekene des biesses ki vikèt, avou eto si feme et ses troes valets: Sem, Xham et Djafet.
Rinne-des-bwès
Galium odoratum
Djineze
Contnou
Après cwè, c' est l' istweres des påtriyåtches et des måtriyåtches : Abraham et Sara, Izayak et Rebeca eyet Djåcob, Rachel et Leya.
Poerî d' cwin
Li poere di cwin n' est nén del minme indje kel poere.
Rinne-des-bwès
Discrijhaedje
Ele ni vént ki sol castinne, et la k' i fwait ene miete tchôd (nén e l' Årdene, boutans).
Ele florit di ptitès blankès fleurs e moes d' may.
Sourdant
Categoreye:Såvadjès fleurs Categoreye:Plantes
Poerî d' cwin
Vinaedje
Les poeres di cwin polèt dmorer so l' åbe disk' ås prumirès djalêyes. On voet k' il a bén relé cwand leus pwels dimorèt dins les mwins.
Ricetes des poeres di cwin
thumb|cûtès poeres di cwin
cûtes avou do souke
Les poeres di cwin si magnèt cûtes avou do souke.
e djelêye
Prinde des belès djaenès poeres d' cwin, haetchî li cawe et l' moxhe evoye; elzès schover avou ene deure broexhe po rsaetchî li pluche k' i gn a sol pelake, pu les rispåmer comifåt.
Kitaeyî les fruts tot leyant l' crakion. Mete dins ene bassene et covri d' aiwe.
Fé cure a feu nén trop foirt.
Cwand les frûts sont bén cûts, sigoter et rprinde li djus.
Mete on kilo d' souke po on lite di djus; cure a roed feu 15 munutes å long. Vey si c' est deur assez et mete dins des verenes.
On pout fé parey avou mitan poeres di cwin, mitan pemes.
Categoreye:Åbes ås fruts Categoreye:Magnåves fruts Categoreye:Rôzacêyes
Måle (toponimeye)
Male On måle, c' esteut ene plaece la k' les årmêyes si rashonnént, do vî vî tins.
Li mot raparexhe sovint el toponimeye do walon. Todi dins èn aplacaedje tîxhon. C' est on mot tîxhon, çou ki mostere ki les plaeces ki s' lomnut insi ont stî batijheyes do tins di l' abrocance tîxhone.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "måle" dins ç' sinse ci, alez s' vey e splitchant motî.
Djineze
Categoreye:Bibe Categoreye:Vî Testamint Categoreye:Djudayisse Categoreye:Rilidjons
Måle (toponimeye)
Li mot måle, c' est eto ene blanke tere k' a dné s' no a des plaeces lomêyes "mårlires".
Do slam e walon (plake di muzike)
thumb Do slam e walon (Dè slam è walon), c' est ene sitroete plake di slam, la k' Marcel Slangen dit ses powezeyes, so ene muzike da Philippe Libois.
Il a stî prodût e 2012
Sacwants tites
Adon, i shût l' coraedje di Mouze so tote si coûsse a Lidje. Pu, al fén: Tot criticant ene miete li nouzome veulire del gåre des Guiymins, i va discrire li gåre di Bressou, k' il a dmoré djusse djondant: Il î discrît ene pormoennåde e l' Årdene. Li tecse a stî studyî ezès scoles di Bive. Riloucans Lidje avou l' tiesse ki louke å hôt. I discrît les djins ki passèt. Li dierin powinme djåze do walon; après ene miete di disbåtchmint, i louke l' avni do lingaedje do bon costé. Li boket a stî rprins eto so ene plake des Droles di lodjeus. A stî eto studyî ezès.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Plakes di muzike e walon Categoreye:Powezeye e walon
Vivî
Istwere
Li lwè do 1î d' djulete 1858 rissaetcha on gros boket del comene di Vivî po fé li nouve comene di Rotchô.
Scrijheu e walon
Les scrijheus e walon polnut fé pårteye d' ene soce di scrijheus. Ces-la shuvnut les rîles di croejhete walone, et sayî di fé come ezès Belès Letes dins tolminme ké lingaedje.
Mins end a sacwants ki scrijhnut tot seus, et aprinde les rîles di scrijhaedjes di zels-minme. I scrijhnut l' walon k' i cnoxhnut d' nexhance, u k' il ont oyou åtoû d' zels.
Sacwants scrijheus sont, e minme tins des rcwereus sol walon.
Pocwè scrire e walon
Sovint, les scrijheus e walon si dmandèt pocwè k' i scrijhèt dins ç' lingaedje la, dabôrd k' i gn a waire di djins ki les liront. Eco pår k' i pôrént sovint scrire e francès. Vocial ene response da Jean Bosly, pal voye d' onk di ses persounaedjes, on scrijheu e walon:
Djivêyes di scrijheus e walon so Wikipedia
Gn a deus djivêyes di scrijheus e walon, so l' eciclopedeye Wikipedia :
Li Moyale di Portici (operå)
Moyale di Portici Moyale di Portici Li Moyale di Portici, ki s' vraiy no e francès, c' est "La Muette de Portici", c' est ene operå. Elle a stî scrîte pa Eugène Scribe, on rlomé romantî francès d' adon. Li muzike a stî compôzêye pa Esprit Auber, on muzicyin francès. "Portici", c' est on ptit poirt pexhrece dins l' cotoû d' Nape.
Li tecse cåze del revole des Napolitins disconte des Espagnols e 17inme sieke. Li mwaisse persounaedje, c' est ene viye moyale feme, k' a stî margougneye pås ocupants.
L' ouve a yeu on franc succès cwand ele fourit creyêye a Paris li 28 di fevrî 1828.
Si djouwaedje å Teyåte del Manoye a Brussele li 25 d' awousse 1830 a stî shuvou d' on bardouxha k' aléve moenner al revolucion bedje.
C' est ces paroles cial tchantêyes pa on lomé "La Feuillade", ki tént li mwaisse role d' ome, ki sorlevît l' flouxhe des djins.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "moyale", alez s' vey e splitchant motî.
Cawete -ete
Li cawete -ete, c' est ene des pus corante raptitixhantès cawetes do walon.
Ele riprezinte li femrin del cawete -et, ey esse foirt rishonnante al cawete -ote.
Télco, li cawete -ete n' est nén est raptitixhante cawete, mins on rcomprindaedje del cawete -rece.
Sipotchaedje del voyale
Li parintêye del cawete -et (et del cawete -ete) si fwait eto avou spotchaedje del voyale. Çoula pout dner des viebes avou l' cawete -ter.
31 di may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
29 di may - 30 di may - 1î d' djun - 2 d' djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Coron-faflote
Categoreye:diyacritikes thumb|300px|Prumîs egzimpes da Feller (1901) do scrijhaedje avou l' coron-faflote Li coron-faflote, c' est on sene di tipografeye, come ene crole (apostrofe), mins pus plate, ki n' racrole nén.
Ezès matematikes, ele sieve a come simbole po ene deujhinme valeur a ene lete. On l' lome prume.
Muzike
thumb|right|250px|Johan-Sebastian Bach Dins èn assez lådje sinse, on pout lomer muzike tote pratike culturele, årtistike ou nén, ki consistêye e-n ene combinåjhon di sons et d' silinces, et çoula, minme po les muzikes k' on lome aleyatweres. Li creyåcion muzicåle prind idêye adon d' on « materiå sonôre » polant mete eshonne des dnêyes k' on pout ôre, po construre ci « materiå muzicå » la, riprezintåcion prôpe å compôzeu ki propôze si vuzion estetike di ci combinåjhon la do materiå sonôre (usteye di son).
Coron-faflote
E djeyometreye, c' est l' essegne del munute, ene unité d' inglêye, on swessantinme di digré d' ingue.
Muzike
Sôres di muzike
Ene sôre di muzike discrît des pratikes muzicåles metowes avou on minme contecse culturel, sorlon troes diminsions, istorike, djeyografike et sociåle. E consecwince, cwand on cåze del muzike di té groupe sociå, di té payis del Daegn, et di téle epoke, on definit ene sôre di muzike a pårt. C' est insi k' on pout distinguer, inte des ôtes : les muzikes tradicioneles, les muzikes savantes, les muzikes esperimintåles et les muzikes metowes en avant pal culteure populaire mediatike, ces dierinnes polèt provni di diferinnès raecenes, savantes ou nén (dins ç' dierin cas, ele fijhèt l' objet d' on rapropriaedje pa les pratikes di nosse societé).
Coron-faflote
E sistinme Feller, c' est ene faflote, aclapêye a ene cossoune metowe å coron do mot, ki n' si prononcive nén dins les sfwaits mots e francès, mins bén e walon.
Muzike
Noveas djinres
Li vwès estant èn instrumint d' muzike tot a fwait pårticulî (ki s' trouve dins l' coir di l' egzecutant et lait mete do scrijhaedje avou l’ muzike), li muzike vocåle et li muzike instrumintåle vont fé aparete des djinres muzicås bén diferins. Del minme façon, li muzike sacrêye (ou muzike rilidjeuse) rigroprè sacwants djinres muzicås, dismetant ki s’ contraire (li muzike profane) è rgroprè des ôtes.
Bén etindou, d' ene pårt, ene minme sôre di muzike pout candjî brâmint dins totes sôres di djinres muzicås (li muzike romantike a espweté diferins djinres muzicås, come l' operå, li sinfoneye, li balet, li concerto, etc.); d' èn ôte costé, on minme djinre muzicå pout apårtini a sacwantès sôres di muzike (li tchanson est on djinre ki s' ritrouve ossi bin dins l’ muzike del Rinexhance, ki dins l’ muzike populaire do 20inme sieke).
Coron-faflote
Li coron-faflote n' a nén stî ritnowe e rfondou, a cåze di l' atuze do disfaflotaedje.
sicrijhaedje d' on halcrosse E
C' est mwaisse rîle)
Muzike
Ouve di muzike
Ene ouve di muzike est l' pordjet a pårt d' èn ovraedje muzicå, k' on tite est abitouwelmint metou avou. A pårti del Rinexhance et djusk' å cmince do 20inme sieke, si seu sopoirt a stî li pårticion d' muzike. Ci brocaedje do scrijhaedje a stî l' pire d’ angue del construjhaedje del polifoneye et di l' årmoneye dins l’ muzike savante. Dispoy li djeneralijhaedje des moyéns tecnikes d' eredjistrumint do son, li sopoirt di l' ouve pout esse ossu, li binde magnetike ou ene simpe caligrafeye del riprezintåcion do djesse muzicå prôpe a transcrire l' ouve do compôzeu. L' infôrmatike muzicåle a eco fwait avancî ci nocion d' ouve la, pusk' asteure on simpe programe pout skepyî «otomaticmint» ene ouve di muzike, ou sinteze sonore avec ki l' interprete est cinsé reyadji. Li pårticion dimeure ene ouve å no do ou des muzicyins ki l' ont compôzé ou eredjistré, sorlon l’ cas. Sacwantès ouves dimorèt mågré ça anonimes. D' ôtès ouves sont colectives
Kékes egzimpes d' ouves muzicåles : Li Messe di Tournai, tote l’ ouve polifonike di Roland di Lassus (Li pus grand muzicyin uropeyin d’ amon nozôtes, les Concerto Brandbordjoes di Bach, les sinfoneyes di Mozart, les Cwate såjhons di Vivaldi, li Messeye di Haendel, l' albom Sgt Pepper's Lonely Hearts Club Band des Beatles, li comedeye muzicåle Starmania, etc.
Coron-faflote
sicrijhaedje avou ene dobe cossoune å coron
C' est ene foû-rîle, wårdêye po des mots foirt corants rifondous timprowmint, a on moumint k' on tuzéve riprinde li sistinme Forir po toplin des mots.)
pont d' sene ni d' lete ki mostere li prononçaedje del cossoune å coron
Li prononçaedje doet esse aprins (come po les sfwaits mots e francès).
Muzike
Biyografeyes
E matire di vicante muzike, on pout endaler di l' opôzucion inte li muzicyin egzecutant (tchanteu ou instrumintisse), et l' ci ki schoûte li muzike, ki s’ rôle est bén seur pus disfacé. Portant, cwand tchaeconk est ambedeus djouweu et schoûteu (pa egzimpe, les mimbes d' ene cominålté rlidjeuse ki tchantèt des cantikes) cisse distincsion la dvént sins efet. Ene deujhinme opôzucion si vént mete avou l’ cile di dvant et concernêye les seus muzicyins : i s' adjit del distincsion inte, d' ene pårt, li compôzeu, ki « tuze » et « scrît » li muzike (po les djinres muzicås åyant on sistinme di notåcion), et d' ôte pårt, li djouweu, ki djouwe cite-cile (avou sorlon les cas, ene pus ou moens grande pårt d' edvincion vinant di ès minme et d' improvizåcion). Des muzicyins foirts kinoxhous k' i gn a, interpretes (mierdjins ou groupes) ou compôzeus, ont leyî dins l' istwere des traces djustifiant on studiaedje biyografike a pårt do corant muzicå k' il end estént pårteye.
Coron-faflote
pont d' sene ni d' lete ki mostere li prononçaedje del cossoune å coron
Dins sacwants cåzes, la kel cossoune å coron pout esse prononceye u nén, on pout adviner l' prononçaedje do scrijheu s' i gn a ene sipotchåve voyale dins l' prumî pî do mot ki shût.
Muzike
Organolodjeye
L' organolodjeye est l' edvintåre et l' situde des diferins instrumints d' muzike, sorlon les cominåltés cultureles et les epokes.
Plat-cou
vere a gote sins pî, di 5 cintilites, ki s' boet d' ene trake, avou, pol rihåssî, on cou d' vere on cintimete sipès, kel fijheut bén tni sol tåve.
Muzike
Di totes sôres
*
Coron-faflote
pont d' sene ni d' lete ki mostere li prononçaedje del cossoune å coron
thumb|600px|center|coridjaedje al dierinne broke del [[croejhete da Léonard (1972) po-z î rortografyî les mots avou ene coron-faflote]]
Les mintreyes da Monsieu Moulot (fime d' imådjes)
thumb|Monsieu Moulot ki cod des xhiletes «Les mintreyes da Monsieu Moulot» ou «li rate mintrece», e francès, "le mulot menteur", c’ est on fime d’ imådjes da Andrea Kiss, ene cineyasse hongrwesse, k’ a moussî foû e 2009.
Ratournaedje e walon
Il a stî ratourné e walon e 2012. C’ est Guy Fontaine k’ a acvierné l’ pordjet, et c’ est ses soçons k’ ont prusté leu vwès : Victor George a fwait l’ Rate, Jean-Luc Fauconnier, li Rnåd, André Capron a prins l’ role do Leu, Guy Fontaine lu-minme, do berå, et Cécile Liégeois, li feme Moulot.
Persounaedjes et accints del modêye e walon
thumb|Li bassî n' comprind nén l' mot «[[dicåce» da Moulot; por lu, c' est l' fiesse]] Mins, po n’ pont fé d’ djalot, gn årè cénk persounaedje, tchaeke berdelant avou si accint. Ça fwait ki Monsieu Moulot cåze avou l’ accint d’ Nameur ; li Rnåd dvize avou l’ ci d’ Tchålerwè ; li Leu sprekele e borin (c’ est nén do walon, c’ est do picård, mins on n’ est nén a ene barbôjhe près) ; li Bassî djåze lidjwès et l’ feme del Rate påle e gåmès.
Dinêyes eciclopedikes mucheyes
🇱🇰 Noer trô
Sourdants
Mintreyes Categoreye:Djåzantès biesses Mintreyes
Faeroyès
lingaedjes > indo-uropeyin > tîxhon bijhrece > dizo-groupe coûtchantrece > faeroyès
Li faeroyès (føroyskt e faeroyès) est on lingaedje escandinåve coûtchantrece cåzé ezès iyes Faeroyé. Si pus près parint c' est l' izlandès. El est cåzé pa moens d' 80.000 djins.
Code ISO: fo
Rishonnance et adire avou l' izlandès
Li tcherpinte do faeroyès rishonne bråmint l' cene di l' izlandès, ki sont ambedeus foirt wårdiveus et rshonnèt co assez bén å vî nôrrwès, li lingaedje des Vikignes. Les faeroyès-cåzants polént åjheymint lére les tecses en izlandès et årvierdimint, minme si pol cåzé lingaedje c' est ene miete pus diferin.
L' adire inte les deus c' est: thumb|issoglosses do faeroyès
Istwere
Etur les 9inme et 10inme siekes, les iyes Faeroyé sont evayeyes pås Vikignes ki vnént del Norvedje et cåzént l' vî nôrrwès. C' est a pårti d' ci vî lingaedje la ki va-st askepyî l' faeroyès, mins al diferince do norvedjin i n' va nén diswalper ene culture di scrijhaedje, on n' a trové ki waire di scrijhaedjes, copurade en alfabet runike, inte les 10inme et 15inme siekes.
Li prumî live a-z esse imprimé e faeroyès c' est “Faeroiske Qvaeder om Sigurd Fofnersvane og hans Aet” (Balades Faeroyesses åd fwait di Sigurd Touweu-d'-dragons eyet si parintêye), imprimé e 1822. Po vs fé ene idêye do livea di spotchaedje do lingaedje påzès daenwès, dedja å 18inme sieke (e 1770) Jens Christian Sbavo, preyocupé ki l' lingaedje poye disparexhe, va scrire on motî daenwès-latén-faeroyès, on live d' ortografeye, onk d' ortofoneye (di bon prononçaedje) eyet ene ramexhnêye di balades faeroyesses; mins i n' pola eplaidî nouk di s' vicant. Les balades el seront e 1930 et les ovraedjes linwistikes inte 1966 et 1970.
L' ortografeye eployeye asteure a stî atåvlêye e 1854 pa Venceslaus Ulricus Hammershaimb ey eploye èn alfabet di 29 letes:
Egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Difoûtrinne hårdêye
Wikipedia e faeroyès
Faeroyes
14 di djulete
Li 14 di djulete, c' est li 195inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 196inme po ls anêyes bizetes), avou 170 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
12 di djulete - 13 di djulete - 15 di djulete - 16 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Pierre Henry
Henry Pierre Henry, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 26 di djanvî 1936.
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåleset dins l' Antolodjeye Scrire.
Eciclopedeye Wikipedia e walon
thumb|[[waitroûlêye do Wikipedia walon a 11000 årtikes]] Li Wikipedia walon u pus courtinnmint, li wiki walon, c' est l' modêye di Wikipedia tote sicrîte e walon
Istwere
Dipus d' racsegnes, cronolodjicmint
Askepiance
Il a stî enondêye li 20 di djulete 2003 pa Pablo Saratxaga. Å cmince, elle a roté so ene éndjole da sinne, a môde di saye po vey s' i gn åreut yeu des djins k' årént yeu d' l' agrè po. Ci fourit li fene kimince di l' avinteure do Wikipedia walon, k' a pol moumint årtikes.
Tré les prumirès pådjes, on-z î a ddja metou des intrêyes di l' esplicant motî do walon kimincî e 2000 pa Pablo Saratxaga eyet Lucyin Mahin.
On-z a-st arivé a 1000 intrêyes diviè l' 20 di djanvî 2004. On avna a 2000 intrêyes li 18 di may 2004.
Les prumîs fitchîs sons ont stî eberwetés e moes d' fevrî 2005. Wikinoveles, li coirnêye des dierinnès codowès noveles, a stî enondêye e moes d' avri 2005. On a avind les 5000 intrêyes diviè l' 9 di djun 2005, et les 6000 e moes d' nôvimbe del minme anêye. E 2005, gn ourit a pô près 6 intrêyes par djoû.
2006-2007
E 2006, on tournéve åtoû des 4 intrêyes par djoû. Gn a va 9000 intrêyes li 6 di djun 2007.
2009
So 'l fotografeye, on voet k' i gn' a d'dja 11 000 årtikes.
2020
Asteure (18 di djanvî 2020, 12:23 UTC+1), èl walon-cåzante eciclopedeye a 13383 årtikes (eciclopedeyes årtikes soulmint, sins les modeles ey ôtes foufs) e 6 026 djoûs d' egzistance, soit ene moyene di 2,22 årtikes på djoû.
Siervaedje
C' est målåjhey a dire li nombe di djins ki cwerèt sol Wiki walon. Gn a yeu pacô des årtikes dissu dins les gazetes francès-cåzantes del Beldjike.
Sacwants rvuwes di prôze nén racontrece e walon ont cité des rcweraedjes so Wikipedia, aprume li Rantoele-gazete, mins eto Nosse Lingaedje.
Des ôtes rvuwes come Cotcorico ont-st eplaidî des fotos saetcheyes do Wikipedia walon.
Årmonak Wikipedia e walon
Li Wikipedia e walon a eto èn årmonak so les fis; c' est èn årmonak k' est fwait so les fis pås bouteus do Wikipedia walon.
Il est coyonké avou les årmonak dins des ôtes lingaedjes.
Prumire modêye del mwaisse pådje
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Waibes e walon Categoreye:Documintåcion e walon Categoreye:Motîs walons so les fis
Jeanne Houbart-Houge
Jeanne Houbart-Houge, c' est ene sicrijheuse e walon k' a skepyî li 7 di djulete 1910.
Elle est rprinjhe dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.
Houbart-Houge
Andrée Flesch
thumb|(e 2010) Andrêye Flesch, c' est ene sicrijheuse e walon, di Perwé k' a skepyî li 14 di djun 1939. Elle a morou li 17 d' avri 2021.
Di s' mestî, elle esteut scretaire å Ministere del Disfinse a Brussele.
Ouve pol walon
Elle a cmincî a scrire tote djonne, a 20 ans, avou s' pa, Djhan Flesch. Il ont moussî eshonne ås Romans Scrijheus. Ses bokets ont parexhou, å cmince, dins l' Noer Boton.
E 1974, ele vude on live di powezeyes, mitan e francès, mitan e walon, sol tite "Riglatixhaedjes".
Li minme anêye, elle amonte ene trope di teyåte po ls efants, "Les Såverdeas". Et scrire des pîces por zels djouwer a Perwé : «Les arsouyes e scole»", "Les arsouyes e vacances", "Les arsouyes a l' ospitå".
Al fén, ele a stî scretaire des Såverdeas d' avår ci, et scrire dins leu gazete, la k' ele divna li mwaisse sicrijheuse. Mins î moenner ene politike eplaidrece foirt wårdiveuse. Insi, ostant les sudjets a publiyî ki l' djinre di belès-letes (arimés) estît todi foirt classikes.
Alére
"André Flesch, ene comere k' a todi ene pîce po mete å trô" (responda ramexhné pa J.J. Gaziaux, Lë Sauvèrdia, l° 237, setimbe 2006).
Hårdêyes difoûtrinnes
Flesch, Andree
Måmdiy (veye)
Måmdiy (la-minme, Mâmdî, Mâmdi ; F.  Malmedy , davance Malmédy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province di Lidje.
Etimolodjeye do no
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, loukîz e Wiccionaire. Gn a eto ene fåve etimolodjike. C' esteut deus gaméns, onk ki vleut esse mwaisse. I djheut tofer "mi mame dit (çoula)" po-z acertiner çou k' i djheut. Si camaeråde, cwand on lyi dmandéve dou k' il esteut, i respondeut di "m' mame dit" -> Mamdi.
No di des plaeces di Måmdey
🇱🇰 Måmdey (toponimeye)
Hamteas
Les ôtès nos d' plaeces di Måmdey sont metous so ene pådje tote seule.
Istwere
thumb|Mwaisse bastimint administratif do tins des Prûsyins Fondåcion d' on covént dins les bwès e 648, par Sint Rmåke, i dvénrè abeye et srè rmetowe avou Ståvleu po fé li Principåté di Ståvleu-Måmdey.
Djalotes ene di l' ôte, elle alît ene d' on costé et l' ôte di l' ôte diviè l' an 1000, dj' ô bén: Ståvleu avou Lidje, Måmdey avou Cologne.
E 1815, li Cossina d' Wîne dina les pårotches di l' evetchî d' Cologne al Prûsse. Eto, Måmdey divna Prûssyin (çou k' on lomrè l' Walonreye prûssyinne), et mwaisse-veye d' on canton (kreis).
E 1887, on rmeta eshonne les hamteas tot ahivant li comene di Bévurcé.
E 1920, Måmdey fourit metou avou l' Beldjike, avou les Redîmés Payis (cossina d' Versailles, 1925). Di 1940 a 1944, li veye fourit, cor on côp, rclamêye almande. Elle a a stî foirt avadjeye påzès bombårdumints a l' Ofinsive da Von Rundstedt (decimbe 1944).
Tuzance walone
thumb|Sinne do cwarmea (masses)
Accint walon d' Måmdey
Li spotchåve voyale est "U".
Les addjectifs et pårticipe erireces n' ont nou femrin.
Eredjistrumint
Vola, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jacky Lodomez et Marie-Claire Buchholz avou l' accint d' après Måmdiy pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
3 d' fevrî
Li 3 d' fevrî, c' est li 34inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; i dmane co 331 djoûs (332 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
1î d' fevrî - 2 d' fevrî - 4 di fevrî - 5 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Charles Geerts
Charles Geerts (di s' plin no, Charles-Alexis-Oscar Geerts), c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Marlanwé li 29 d' awousse 1900.
I scrijheut dins l' Moxhon d' Ônea.
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.
Ouve e walon
I cmince a scrire po teyåte:
E 1938, il eplaide ene ramexhnêye d' arimés, Brike-broke.
E 1978, sacwants d' ses ouves sont rashonnêyes dins on live del pitite coleccion del SLLW «Les eures d' après». L' ouve est scrîte avou l' accint del Croyire.
Biyografeye
Il a stî prijhnî e l' Almagne tins del guere di 40. Il a scrît sacwants d' ses ouves e 1940 å Stalak di Hammerstein, e l' Pomeraneye.
Sourdants
Geerts Categoreye:Aschates walon-picård
13 di djulete
Li 13 di djulete, c' est li 194inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 195inme po ls anêyes bizetes), avou 171 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
11 di djulete - 12 di djulete - 14 di djulete - 15 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Evgnêye
thumb|clokî d' l' eglijhe
Istwere
El Moyinådje, c' esteut on boket do bayaedje d Amcour.
Li comene d' Evgnêye a skepyî dizo l' redjime francès et esse rebanêye avou Tegnêye (comene d' Evgnêye-Tegnêye) e 1949.
Gn aveut la on fôrt, ki les Almands ont prins doncô, al guere di 14.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
15 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
13 di djulete - 14 di djulete - 16 di djulete - 17 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Måtche
Måtche et måtche (prononcîs Mautche Mâtche u Mârtche, afeye rifrancijhîs mârche).
2 d' fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
31 di djanvî - 1î d' fevrî - 3 d' fevrî - 4 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Vere al gote
On vere al gote, c' est on ptit vere po boere del gote, di valixhance, di 5 a 10 cintilites.
Lomaedje des veres al gote
Tchaeke sôre poleut awè ene contnance diferinne : hena, djindåre, verkin, plat-cou, tchiket, hûfion / schafion
Assôt d' danse
Categoreye:Danse Èn assôt d' danse, c' est ene bate di danse, todi les minmes, k' on fjheut dins les tavienes di Djudla-Mouze. Il ont stî bén discrîts dins "Li houlot" da Dieudonné Salme.
Les danseus estént moussîs avou ene marone di couti u d' cur inglès, des blancs stotchets, des schates solés. Leu tchmijhe esteut metowe po bouzler on pô divant d' esse sitrindowe pa ene lådje cingue.
Divant d' danser, les danseus s' dinént ene pougneye di mwin.
I dvént danser, eshonne, ene après l' ôte :
Gn aveut on djuri, ki rindeut les pris docô après l' assôt.
10 di djulete
Li 10 di djulete, c' est li 191inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 192inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co 174 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
El Lovire
Ban d' El Lovire
No des pitits bans - Limero del posse
10 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
8 di djulete - 9 di djulete - 11 di djulete - 12 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
El Lovire
Referinces ey sourdants
Categoreye:Veye di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
10 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Joseph Durbuy
Joseph Durby (e walon : Djôzef Derbu), c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Vå-dlé-Borset li 27 d' awousse 1882 et k' a morou a Hu li 6 d' avri 1963.
E 1925, li veye di Hu amonta li pris Joseph Durbuy e si oneur.
Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron et dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles. Come di djusse, il esteut eto po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu.
I dmora lontins å 104, pavêye di Wareme, a Hu, la k' on-z a pindou ene grande plake, diviè 1995.
Di s' mestî, il esteut martchand d' vatches, mins il aveut fwait ses scoles d' agronome. Il a co fwait toplin des ôtes mestîs.
Ouve e walon
I fourit onk des pus rlomés scrijheus d' pîces di teyåte e walon dins l' eter-deus-gueres. Li prumire, "l' Amerikin", a ddja rexhou e 1905.
Il a scrît des arimés, avou, mins ki n' ont nén parexhou di s' vicant. Et on roman «Li ci k' esteut d' trop» (1950).
C' est lu k' a-st enondé li soce "Li Coirneu" di Hu e 1946.
E 2004, li minme soce "li Coirneu" vuda on live avou ses arimés nén eplaidîs et sacwants bokets d' prôze.
Kékes powezeyes
thumb|tchanson k' il endè l' [[cåzaedjisse]] Li sot påwion, metou e muzike pa Pierre Vandamme; c' esteut l' tchanson ki Jean Loos aveut ptchî do tchanter å Trocadero d' Lidje.
Durbuy Durbuy
Tegnêye
Tegnêye (fr: Tignée) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Soûmagne.
L' etimolodjeye vént d' no d' ene djin (Tannius), avou ene cawete latene -iaca: da Tannius. Vîs scrijhas: Tangnee, Tagnees (1324), Teygneez, Tegnee (1415).
Istwere
Comene askepieye dizo l' redjime francès et rebanêye avou Evgnêye e 1949. Dizo l' ancyin redjeme, les djins alént a messe a l' eglijhe Sint Djob di Mélin. Tegnêye a divnou pårotche å Concordat (1801). Tegnêye esteut ene franke signorreye d' Impire.
Economeye
Fok di l' agriculteure.
4 di fevrî
Li 4 di fevrî, c' est li 35inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; i dmeure co 330 djoûs (331 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Araegne d' aiwe
Categoreye:insekes thumb|ene araegne d' aiwe L' araegne d' aiwe, c' est ene sôre d' inseke (dabôrd, ci n' est nén ene araegne), ki rote sol toele des cropantès aiwes. Po ça, å dbout des pates, elle a des miyons di ptits pwels hidrofobes ki l' espaitchnut do moussî e l' aiwe.
No e sinceus latén : Gerris spp. (Gerris najas, c' est l' pus corante el Walonreye).
Dieudonné Salme
Dieudonné Salme (e walon : Doné Såm) a skepyî a Glin (dilé Lidje) li 1î d' djun 1836 ey a morou li 26 di måss 1911.
C' esteut on scrijheu e walon, li prumî k' åye sicrît on roman, "Li Houlot".
Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.
Di s' mestî, il a fwait d' l' årmurî, pu do fonccionaire ås "Ospices civils".
Ouve e walon
Il a cmincî a scrire e walon diviè 1858. C' esteut des tchansons et des monolokes.
Il a eto scrît des pîces di teyåte, totes comedeyes, mins ki n' ont waire sitî djouwêyes.
Come fijheu d' rimeas, il a-st eplaidî ene ramexhnêye sol tite : "Tonires et blouwets" (1878).
Mins ses mwaissès ouves, c' est, sins manke, ses deus romans : "Li houlot" (1888) eyet Pitchete (1890).
Franwal Haust
thumb|(coviete) Li Franwal Haust, ki s' no e francès, c' est Dictionnaire français-liégeois, e racourti DFL, c' est on motî francès-walon sicrît pa Jean Haust et ses shuveus Elisée Legros, Maurice Piron et Louis Remacle.
Dieudonné Salme
Hårdêyes difoûtrinnes
Salme
Franwal Haust
Il est rahoukî sol limero [FE1], aprume po l' boutaedje e Wiccionaire.
Istwere
Li Franwal da Haust fourit eplaidî e 1948 (après l' moirt da J. Haust) dizo l' mambornance da Elisée Legros, k' a scrît tot l' adrovaedje.
Come si grand fré walon-francès, li DFL est enimådjî di 107 desséns fwaits pa Maurice Salme et Edgard Marchand, dizo l' corwaitance da Edouard Remouchamps, directeur do Musée de la Vie Wallonne.
Il a stî metou so les fis e 2016.
Hårdêye avou l' motî aberwetåve pa bokets
16 di djulete
Li 16 di djulete, c' est li 197inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 198inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane cobén 168 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
14 di djulete - 15 di djulete - 17 di djulete - 18 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Djernetchamp
Djernetchamp (fr. Gernechamps), c' esteut on hamtea d' Nåfontinne, asteure onk des viyaedjes do Grand Lierneu.
Discrijhaedje
Gn a ene dijhinne di måjhones, pont d' eglijhe, et deus grossès cinses, metou a mitan voye inte Lierneu et l' Viye Såm.
Rilomêye
Albert Lenfant î plaece ses «Contes del Hôte Årdene».
Il î discrît les djins do viyaedje al pådje 16 do live, mins c' est purade on racourti do vicaedje dins tolminme ké viyaedje d' Årdene disca l' mitan do 20inme  sieke.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Hamteas del Walonreye
Indicatif futurrece
thumb|350px L’ indicatif futurrece ou futeur di l' indicatif, c' est on tins d' codjowaedje ki mostere ene accion ki s' pasrè dins l' avni.
Etcherpintaedje
On prind l' bodje do viebe, on radjoute ene ristitchete -r- (ki c' est li halcrosse R di l' infinitif del prumire troke (tchanter). Pu adon, li cawete di codjowaedje di tchaeke djin.
Årvier do prezint et d' l' imparfwait, les cawetes di codjowaedjes sont les minmes po les cénk trokes di viebe. Po les atôtchîs, i s' adjixh del cawete do viebe «awè» (cawete di codjowaedje -oz). Ci piceure la si rescontere dins tos les ôtes lingaedjes romans.
Codjowaedje des cénk trokes di viebes å futeur
Les cénk trokes di viebes si codjowèt cåzu del minme façon a l’ indicatif futurrece
Luçons sol futeur (et l' condicioneu)
Sourdants
Categoreye:Tins d' codjowaedje
Albert Lenfant
Il esteut professeur d' umanités di s' mestî.
Ouve e walon
I scrijha les Contes de la Haute-Ardenne en Alfabet Fonetike Eternåcionå, motoit li seu live e walon k' a stî scrît di cisse manire la.
I plaece ses racontroûles a Djernetchamp (Nåfontinne), çou ki leye tuzer ki c' est la k' il a viké estant djonne.
Difoûtrinnès hårdêyes
Lenfant
François Warnotte
Warnotte, Francois François Warnotte (1919-2011) est on sicrijheu d' walon nén foirt kinoxhou, vnou å monde a Dålem, ritrové, d' astcheyance, pa Djôzef Baccus e 2003 al Viye Såm la k' il a dmoré dispu 1945. Il a scrît tos ses scrijhaedjes e stalag, inte 18 et 22 ans. I sinéve Farnese. I n' a pus riscrît on côp k' il a yeu stî rivnou el Walonreye.
Tchantchès
Tchantchès (ki si scrijheut Chanchès u Chanchet disk' å cminçmint do 20inme sieke), Prince di Djudla Mouze, c' est ene popinete di bwès, ki rprezinte li Lidjwès.
François Warnotte
Vicåreye
Françwès Warnotte vina-st å monde li 18 di måss 1919, a Dålem; il î passa tote si djonnesse avou s’ viye grande-mame ki n’ djåzéve ki l' walon, et k’ ele li loméve « si ptit voltrûle ». Grand spôrtif i divna captinne di l’ ekipe di fotbale «l’ élan di Dålem».
Motî d' Djivet
Li motî d' Djivet, c' est on motî scrît pa Jules Waslet ey eplaidî a Sdan e 1928.
Tchantchès
thumb|ene posturete di Tchantchès, tchampion des soukeus de Djus-d'la Mouze thumb|Tchantchès et [[Tchårlumagne]] thumb|Tchantchès et Nanesse thumb|On [[plake-tot-seu antifachisse avou l' imådje di Tchantchès et Nanesse, a Lidje]]
Etimolodjeye
Li mot "Tchantchès" vénreut do limbordjwès Tjan'tjë (pitit Djhan, flamind Janneke). C' esteut li ptit no passe-partot ki les ovrîs limbordjwès houként les Lidjwès avou, come on Walon åreut yeu dit "Batisse".
François Warnotte
Vicåreye
A 16 ans il ovra-st al construccion do Foirt d' Aubin-Neufchateau pol societé Foraki. Li foirt estant fini, il î intere li 31 di djanvî 1938 po fé s’ tins d’ sôdård et cwand l’ guere di 40 kimince, il est la po disfinde li patreye. Mågré les 18.000 obus tirés, li foirt s’ a dvou rinde li 21 di may 1940.
Motî d' Djivet
Divant, il aveut ddja rexhou pa bokets dins li rvuwe "Revue d'Ardenne et d'Argonne".
François Warnotte
Vicåreye
Françwès avou tot ses camaerådes ont stous emoennés prijhnîs viè l’ Alemagne, wice k' il î dmana cwate longuès anêyes å stalag 1A stablack Koenigsberg, Prûsse Oryintåle al frontire del Litwaneye.
Motî d' Djivet
Contnou
I rprind les mots walons rashoonés på diccionairî a Djivet ey ene miete pus lon el Walonreye di France.
Gn a on long adrovaedje la k' i mostere ki l' Walonreye di France est côpêye e deus pa des izoglosses (a Bijhe, c' est on walon do Mitan, a Nonne, purade on maxhaedje inte li walon d' Nonne et l' ci do Coûtchant.
François Warnotte
Vicåreye
Cwand i rivna-st å payis, i dmora-st a Bårxhon, amon ses parints, eyet il a ovré kéke tins al fabrike di cigåres «Jubilé» a Lidje, pwis li 26 di fevrî 1946 il a-st intré come contåve al soyreye Paquay-Talbot al Viye Såm so les conseys d’ Albert Paquay k’ aveut stou medcén å minme stalag ki lu.
Tchantchès
Etimolodjeye
Li mot a stî rcomprins come Tchantchès, pu, tot s' brouyant, rimetou å ptit no "Françwès", l' essegne des Namurwès (les Chwès).
François Warnotte
Vicåreye
Li 10 d’ awousse del minme anêye i s’ a maryî avou Janine Frédérick, ene bele djonne crapåde télmint frisse ki l’ curé djha å popa d’ nosse Françwès la k’ esteut ôrganisse del pårotche «il a ene drole idêye vosse fi d’ prinde po feme ene gamene ki vént d’ fé ses Påkes». Li cope a-st avou deus fis.
Motî d' Djivet
Contnou
Gn a eto des studiaedjes so les betchetes et les cawetes.
Tchantchès
Biyografeye
Tchantchès åreut vnou å monde inte deus pavés, e coulot d' Djus-d'la Mouze li 25 d' awousse 760. Mins, po Djhan Bosly, ci sereut li 15 d' awousse di l' an set cint septante.
François Warnotte
Ses scrijhaedjes å stalag
Tins k' il esteut prijhnî des almands, Françwès Warnotte s’ a batou pés k' Tchantchès disconte Tchårlumagne po etertini l’ sintimint nåcionå di nosse Walonreye adlé les prijhnîs k’ estént dins les camps avou lu.
Tchantchès
Caractere
L' ome est binamé, coraedjeus, todi presse a boere on plat-cou, mins k' a l' tiesse toprès des tchveas, et cwand i s' måvele, ki dene des côps d' tiesse epweznêye (on soucaedje dins l' vinte di l' ôte).
Motî d' Djivet
Scanaedje
François Warnotte
Ses scrijhaedjes å stalag
Po çoula, il a metou e-n alaedje ene gazete po les bedjes do stalag 1A, «le difuseur» wice k’ i scrijheut e walon avou ene sifwaite årdeur et d’ foice po fé raviker li fwè dins l’ cour des prijhnîs.
Motî d' Djivet
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Walonreye di France
Dramatike (soce)
Avou des nos purade francès
Categoreye:teyåte Categoreye:teyåte e walon
François Warnotte
Ses scrijhaedjes å stalag
Voci cial pa dzo sacwants tecses k' i scrijha cwand il aveut 22 ans:
L’ åme Walone ni pout nén mori
I scrijha ç' boket ci après ene algaråde avou onk k' i lyi aveut dit deus mots e walon, et k' l' ôte s' aveut måvlé, et rire di lu pask' i djåzéve walon.
On sait çou k’ l’ åme walone riprezinte po nozôtes prijhnîs dispoy troes ans passés: des doûceurs, des fiesses, et des bouneurs, ki nos rpoizans pol djoû d’ ouy so les fleurs k’ ont mexhné nos peres vola des siekes et ki les pus foirts di nos vijhéns n’ ont måy polou ctchinler
On certin camaeråde dijheut on djoû del samwinne passêye, adon ki dji lyi fjheut pårt ki l’ walon, nosse bea lingaedje si piede pitit a ptit a foice ki des boubiets évulmis pa li modiernisse leyèt ç’ pårler la po les ptitès djins, li basse classe, come i djhèt: «i fåt shure li progrès, li comiece et les afwaires,- mi clapa-t i al narene-, et ni nén piede si tins avou des dvizes ki ravizèt l’ friscabiawun d’ on pénson et k’ nol etrindjir ni såreut comprinde».
N’ est ç' nén a fé dressî les troes soyes ki dmanèt sol makete d’ on pelake? Est i Diu possibe do djåzer di cisse manire la. Ci n’ est nén po rén k’ end a ki tournèt cazakes: J. Haust, e s’ malén live, tot djåzant do lingaedje walon fé s’ etinde: Li pårler des ancyins sotént ene lûte inewale conte li francès k’ a des pouxhants aideus: les åjheyistés d’ comunicåcions, li presse, l’ acsegnmint, enfin les industreyes d’ asteure ki candjèt les veyes les manires d’ ovrer tot edoirmant les mestîs et les usteyes di dvins l’ tins.
Divins beacôp d’ manaedjes d’ ovrîs et d’ payizans li môde d’ ouy vout k’ on djåze li francès ås efants. Ki les cis k’ end ont profit s’ è redjouwixhexhe ou k’ les ôtes î trovexhe dispit po des råjhons d’ sintimints, on rmarkêye ki l’ walon si francijheye pitit a ptit, s’ apôvrixhe et si stantche.
Tot çoula, sereut ç' on segne po distchanter?
Pocwè les djins di raecene lidjwesse ou ls ôtes, mins walons d’ sonk, fjhèt i tant des antchous avou les langues etrindjires? Pocwè rinoyî s’ parintaedje, si leyî elaxhî d’ mots a deus çanses et dmeye? Pocwè anfin voleur peter pus hôt ki s’ cou, la ki n’ est nén si bas k’ çoula.
Ké passe-tins do råyî les pus beas rôzîs foû do dîssime djårdén do cour walon e plin florixhaedje... On lingaedje come n’ a nouk. ki tchante, ki fiesteye, ki inme et ki hait on n’ såreut mî.
Cial lon erî del tere wice ki nos avans fé nos prumîs pas, la k’ on nos essevlirè motoit, n’ estans ns nén binåjhes cwand on camaeråde rintrant do kommando amoirceye li conversåcion tot nos tapant l’ mwin so l' sipale: Kéne novele vî stoumak, ki marneye-t on cial? On s’ dit dvins nos-minmes: C’ est co onk di cila, on peur, on vraiy, onk po ki l’ åme walone n’ est nén moite. Po l’ pus seur i n’ toûnrè nén piweye.
Cwè fé po-z etertini les bruzîs aloumés?
Nos n’ pôrans nén nos bate so l’ minme pî ki les grandès nåcions po fé viker nos dvizes, nosse teyåte, nos tchansons, nos djamas, ci sereut voleur fé come li rinne et l' boû del fåve da Lafontaine. Mins nos disfindrans sins rlåtche nosse manire di djåzer et d’ pinser, come fwait li oizire ki ploye mins ni cotchtêye nén. Avou ene téle imådje nos anêyes d’ ovraedje, di poennes et d’ djoyes ni toumront nén e blesses.
Por vos
C' est on powinme k' i scrijha po ene djonne feye k' i n' a måy kinoxhou, pask' i n' aveut seur nén hanté divant d' aler sôdård a 18 ans.
Espwer
Après 5 ans k' il a stî raclôs, i sint k' ça va esse dabôrd fini et rprinde espwer.
Tchantchès
Caractere
(...)
Persounaedjes assoçnés
Dins l' teyåte ås popinetes di Lidje, il est todi acoplé a Tchårlumagne et a Roland, sins rovyî si feme, Nanesse.
Ôtes uzaedjes
Tchantchès et Nanesse ont eto siervou d' adjeyants pol veye di Lidje.
Sourdants
Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Lidje Categoreye:Marionetes
17 di djulete
Li 17 di djulete, c' est li 198inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 199inme po ls anêyes bizetes); i gn è dmeure co 167 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
15 di djulete - 16 di djulete - 18 di djulete - 19 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Mamite ås biesses
🇱🇰 Mamite å grangrin; colimamite (situdieyes a pårt)
Come ås djins, li mamite, c' est l' efouwaedje do pés u des tetes des frumeles des aclevåvès biesses biesses.