cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bracnaedje
Dins les belès letes e walon
C' est cisse sôre di bracnaedje la k' est discrît dins les belès letes e walon, la ki l' bracnî a todi l' bea role.
Li bracnaedje des biesses ki pôrént disparexhe
Li bracnaedje des indjes di biesse ki pôrént disparexhe (olifants, rinocerosses) a divnou ene plåye po l' Afrike, la l' les bracnîs sont bråmint mî ustiyîs k' les gåres.
Hepe
thumb|hepe di manaedje (padvant) & abatrece (padrî) thumb|hepe cwårrece (a droete) ey hepe findrece (a hintche) thumb|Hatche di pré Ene hepe (on dit eto ene hatche), c' est ene usteye des bokions, et di bråmint des ôtes mestîs, fwaite d' on mantche et d' ene taeyante pîce di fier.
Ça pout eto esse ene åre po s' bate (foirt corante divant les fiziks). Did la, kécfeye, li ratourneure k' on n' comprind pus l' prumî sinse : leyî (la) hatche et matche.
Etertinaedje d' ene hepe
Li hepe cwårrece ni s' rawijhe ki d' on costé, li costé "schoice". Li costé "bwès" dimeure plat.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Usteyes
Li ptit banc (tchanson)
Li ptit banc, c' est ene tchanson e walon sicrîte pa Emile Wiket. Li muzike a stî compôzêye pa Pierre Van Damme.
Elle a stî scrîte e sistinme pré-Feller.
C' est ene des pus cnoxhowès tchansons e walon.
Deujhinme guere daegnrece
Li deujhinme guere daegnrece u guere di 1940-1945, k' on lome eto li guere di cwarante, c' est ene guere k' a cmincî li 1î d' setimbe 1939 cwand l' Almagne a abroké sol Pologne.
Li ptit banc (tchanson)
Eplaidaedjes
Riprins divins Doûcès tchansons (1907).
Replaidî dins «Rimês tchûsis da Emile Wiket», relîs pa Octave Servais, Lidje, 1938, pp. 66-67.
Relî dins l' Antolodjeye Piron (1978).
Hårdêyes difoûtrinnes
Ptit banc
Gustave Arnould
Gustave Arnould, c' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon. Il a skepyî a Ame, li 11 di måss e 1891.
Deujhinme guere daegnrece
El Beldjike kiminça adon çou k' on loma "li drole di guere" : on ratindeut k' les Almands arivénxhe, avou l' idêye k' on lzî fotreut ene rude petêye, copurade avou les fôrts do payis d' Lidje. "Ében-Emael : imprenable !" ("Ebem-Emål, impossibe del prinde !"), end alént i les oficîs.
El Walonreye, elle a cmincî li 10 di may 1940, on vinrdi d' Pintcosse. C' est l' kiminçmint del campagne des 18 djoûs, ki s' atcheva, dabôrd, li 28 di may.
Li dierin ratacaedje des Almands Ofinsive da Von Rundstedt, fourit laide pol Walonreye.
Li guere di 40 fourit tote fwaite li 9 di may 1945, cwand l' Almagne sina si rindaedje (mins ezès payis occidintås on fiestixh purade li 8 di may, la ki l' rindaedje a stî siné avou ls aloyîs).
Dins ses cåzes, et dins ses bateus, li guere di 1940-1945 est raloyeye al guere 1914-1918. Inte les deus, c' est çou k' on lome l' Eter-deus-gueres.
Aprestaedjes del guere
On fjheut "serer" les voyes (et les tchmins d' fier) avou des grossès bayes d' acî a rôletes.
Li rhoucaedje des CRABs
🇱🇰 CRAB
Egzôde di 1940
🇱🇰 Egzôde di 1940
Les prijhnîs d' guere
Gn ourit 70.000 Bedjes prijhnîs d' guere, et ladvins, 67.500 Walons. Les Almands avént-st enondé ene politike raecisse, tot fjhant bebele ås Flaminds k' avént on lingaedje pus addé l' almand.
Les ovreus al Werbestele
🇱🇰 Werbestele Bråmint des omes divént aler ovrer dins les oujhenes e l' Almagne, ça s' loméve li Werbestele.
Les Walons anecsés
Li 18 di may 1940, les payis redîmés sont anecsés pa l' Almagne. Les djonnes d' avår la, inte di zels les djins di l' ancyinne Walonreye prûssyinne divèt moussî dins l' årmêye almande.
Lucyin Mahin
Lucien Mahin (ki s' no est pus sovint scrît Lucyin; di s' prumî no d' pene Louline Voye, li halene evoye), c' est on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon k' a skepyî a Viyance li 31 di decimbe 1953. C' est eto on bouteu pol walon, ey on fel eplaideu sol Daegntoele di waibes e walon.
Deujhinme guere daegnrece
Sourdants
* Categoreye:Istwere di l' Urope Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere di France Categoreye:Istwere di l' Almagne
Lucyin Mahin
Mwaissès racsegnes
Come sicrijheu, il est pus cnoxhou come romantî. Mins sacwants corwaiteus come Maurice Georges li ritnént aprume come on powete, diski dins les anêyes 2000.
Come ricwereu sol walon, il a stî aprume diccionairî, mins docô après rifondeu. Il a eto fwait des rcwerances sol croejhete.
Il a stî rprins dins les antolodjeyes "Limes" (1992), "Paroles d' oïl", "Scrire" (1992) eyet "Scrijheus d' Årdene" (2002).
Di s' mestî, il esteut årtisse (po les biesses). Si a-t i bouté tote si veye e Marok. Aprume al sicole veterinaire di Rabat come acsegnant et rcwereu. Adon-pwis, come årtisse a s' boûsse dins les Douccala.
Si ovraedje pol walon, cronolodjicmint
thumb|Spitch da Lucyin Mahin å strimaedje di "Ene båke so les bwès d' l' Årdene" thumb|papîscrît di s' tot prumî arimé e walon, ricoridjî pa [[Lucien Léonard]] thumb|ôte scrijhaedje, ricoridjî eto pa [[Lucien Léonard]] thumb|papî d' moennaedje al ritrovinne des rcåzeus d' walon adjinçnêye a [[Transene e 1994]] thumb|Intiesse di ses letes (diviè 2001) thumb|Po n' nén esse a stok avou on diyaporama, a ene [[conferince a Djistou e 2007]]
E 1981, i cmince a-z eplaidî dins l' coirnêye "Cwand dji n' sai rén, dji m' tai" di l' Avenir du Luxembourg, des scrijhaedjes ricoridjîs d' avance pa Lucyin Léonard, ki lyi aprind, insi, a rashir l' accint d' Transene sorlon l' sistinme Feller.
Docô, il enonde on live di scole, "Ene båke so les bwès d' l' Årdene", ki va rexhe e 1984 (prumî tome) ey e 1993 (deujhinme et troejhinme tomes). Po li strimaedje do prumî tome, i preye a Rdû Raymond Mouzon eyet Omer Marchal. Pol rexhowe des deus ôtes, E 1993, il adjinçnêye, todi a Rdû, on raploû so l' avni do walon, avou come pretcheu des rlomés waloneus come Lorint Hendschel, Lucyin Somme, Emile Pècheur, Michel Francard et Noël Anselot. C' est a dater d' adon k' i va bouter avou Lorint Hendschel et Tiri Dumont sol rifondaedje do walon.
Dispu 1993, et disca 2006, i va eredjistrer 43 cassetes di cåzeus d' walon, å cmince dins l' Årdene nonnrece, pu ene miete tocosté e l' Walonreye.
Inte les deus vudaedjes des "Båkes", il aveut scrît on prumî ptit roman, Li ptite comere avou l' blanke camizole, ki serè eplaidî a l' SLLW e 1989.
E 1994, i rashonne a Transene ene ritrovinne di rcåzeus d' walon. Dipus d' 60 djins seront berwetés pa des djonnes guides inte troes ashyinnes : ene so les viyès usteyes (moennêye pa Arthur Schmitz et Johan Viroux), ene so des sacwès d' actouwalité (li bardouxha å Rwanda, espliké pa Omer Marchal et les cåzaedjes moennés pa Lorint Hendschel) et l' troejhinme sol diyalectolodjeye la k' gn aveut eto Marcel Slangen. Li rtrovinne a stî rapoirtêye å posse (Pierrot Dufaux, 900.000 Walons), ey al tévé (Jany Paquay, Wallons-nous).
C' est so ces etrevéns la (1993-1995) k' i scrît, e francès, ene rîlêye di 16 tecses so les noûmots et l' rifondaedje do walon: "Waldim" (po walon did dimwin).
E 1995, i rabindele les waloneus co ene feye a Transene et ça va esse l' askepiaedje del "Soce des Rcåzeus d' Walon, ki serè moennêye pa Pierre Otjacques, Yves Gourdin et Louis Baijot et ki va eplaidî li Coutcouloudjoû. Ele vike co å djoû d' ouy.
Todi e 1995, i cmince pa studyî les mots di l' Årdene nonnrece, et rashonner li Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece, k' i n' a måy sitî tote fwaite.
E 1996, i rashonne å Noû Lovén sacwants waloneus ki voeynut di l' avni pol walon : gn aveut la a costé d' Michel Francard : Dominique Heymans, Tiri Dumont, Joseph Lahaye, Charles Massaux eyet Lorint Hendschel. Li soce "Li Rantoele" va bénrade askepyî.
E 1997, il amonte ene waibe e walon, l' Aberteke.
Codjowaedje prinde
Prinde Les viebes del sôre di prinde, c' est des viebes del 5inme sôre, ki fjhèt ene dizo-sôre avou rén k' lu et ses derivés.
Lucyin Mahin
Si ovraedje pol walon, cronolodjicmint
E 1998, i saye d' atôtchî les politikîs a Rdû po on raploû sol rapoirt inte li walon et l' economeye. Jean-Claude Somja eyet Jean-Pierre Hiernaux seront al pirlodje.
Codjowaedje prinde
Il a-st on dobe codjowaedje e rfondou, li prumî est pår erîlé (A=B=C=prind), ki s' codjowe come "ratinde", avou come pårticipe erirece pris/prijhe.
Lucyin Mahin
Si ovraedje pol walon, cronolodjicmint
Li minme anêye, i adjinçnêye on ptit motî et l' cossemer a môde di sillabusse : "Les 3000 mots walons ki vnèt l' pus a pont e 1998". Et todi dins les rfondaedjes, ataker ene saye di franwal (lete B). C' est so ç' sillabusse la k' il eplaide pol prumî côp li rîle di disfaflotaedje des longuès voyales "î", "û" eyet "oû" divant des doûcès cossounes. I porshût tot boutant sol DTW, eyet fé tote li lete Z.
Codjowaedje prinde
Li deujhinme codjowaedje est pårticulî, li båze est fwaite so les bodjes A=purd et B=C=pud, mins po les cognes d' ene seule sillabe on rtchait sol minme bodje ki pol prumî codjowaedje (prind). Li pårticipe erirece est l' minme ki dins l' prumî codjowaedje:
Lucyin Mahin
Si ovraedje pol walon, cronolodjicmint
E 1999, il adjinçnêye, avou 22 ôtes vayants scrijheus, on gros spès live e francès sol walon, Qué walon po dmwin ?.
Codjowaedje prinde
Sacwants sfwaits viebes
Po esrprinde, resrprinde i gn a des traces do 2inme codjowaedje, mins i n' est eployî ki la wice k' on eploye seulmint l' prumî; di pus li pårticipe est esprindou.
Lucyin Mahin
Si ovraedje pol walon, cronolodjicmint
A pårti di 2000, so ene idêye da Pablo Sarachaga, i cmince a bouter so èn esplicant motî do walon, et n' pus låtchî cisse bouye la disk' å djoû d' ouy. Les dnêyes seront-st eplaideyes aprume so l' Aberteke.
C' est ciste anêye la ossu k' i dene ene conferince e walon å Noû Lovén po waitî kimint çk' on vike après 10 ans di rfondaedje. Li tite, c' est : Rifonde nosse walon: dijh ans d' boutaedje dissu (1991-2000).
E 2009, i rapice si saye di 3000 mots k' a moussî foû e 1998, et l' diner a Yannick Bauthière ki boute avou Djan Cayron so on motî walfran & franwal di deus côps 4000 mots. Et rapontyî tos les fouyous avou les vraiyès rfondowes. Il endè rexhrè li Motî Yoran Embanner walon ki vudrè po les fiesses del Walonreye 2009.
E 2003, il atake les scoles di Bive, po des grandès djins, walon-cåzants, aprinde a lére li rfondou avou leu accint. Li minme anêye, i ratoûne l' deujhinme afitcha pol Walonreye esse mwaisse di s' tuzance, di ses scoles et di ses sincieusès rcwerances.
E 2004, i fwait rexhe li prumî roman eplaidî e rfondou walon, Li batreye des cwate vints. Li minme anêye, l' esplicant motî di i serè rcopyî, pitchote a midjote, sol wikipedia e walon et recråxhî drola, disk' ås djoûs d' ouy. Loukîz a : Esplicant motî.
E 2005, l' esplicant motî va esse metou so Wikipedia, et coplé a ene eciclopedeye do walon; Lucyin Mahin divént onk des manaedjeu di cist ovraedje di nûtons la. Et rprinde eto l' acviernance del Rantoele-gazete.
E 2006, il vude ene ramexhnêye di noveles, Eviè Nonne. Po li strimaedje, il mete so pî, a Bive, ene fiesse la k' on va prezinter troes lives e walon : Eviè Nonne (noveles), So l' anuti (roman) eyet El fi do schayteu (sovnances).
E 2007, i dene deus conferinces e francès, ene so les mots walons ki provnèt do gayel ey ene so l' istwere et l' avni do lingaedje walon.
E 2008, il eplaide so "Youtube" des ptitès videyos e walon, et porshuve disk' å djoû d' ouy. C' est l' tchinne di tévé walon-cåzante.
E 2009, il escoursixh, coplé pa ene pougneye di Wikipedyisses anonimes, li Wiccionaire walon. Come d' efet, li waibes "Wiktionary" lyi shonne li meyeuse plaecepo po publiyî, co bråmint pus spepieuzmint, li diccionairaedje e walon.
Li minme anêye, i copele l' UTAN (Univiersité des troes côps vint di Nameur) po-z amonter on cåbaret walon a Bive. End årè co onk e 2010.
E 2011, si gros spès roman Vera, est strimé a ene pitite fiesse a Transene.
E 2013, i ratoûne e walon les bouyotes del binde d' imådjes : Gama-coûte.
E 2014, il askepeye ene novele copinreye a Libin. Li moenneu del trope serè Jacques Dupuis, ki porshût les raploûs tos les moes.
thumb|Poirtåve etikete come pretcheu å raploû d' Pwetî so les mancîs lingaedjes (2018) thumb|Prezintaedje d' on papî fwait avou l' [[Flipe Boula a on raploû d' linwincieus a Lîle (2019)]] thumb|al fôre ås lives a [[Etåle (2019)]] thumb|tins d' on rapoirtaedje mon [[Jacques Servotte (2020)]] thumb|å cåbaret walon d' Djiblou (2022)
E 2015, i va ataker a bouter avou l' soce sins papîs «Fiesse ås lingaedjes walons». Aprume come djuri pol bate des noûmots. Il adjinçnêye ossu èn ocupaedje coinrece: on raploû a Libin so l' biestof del copinreye.
E 2016, i porshût tos ses ovraedjes (Li Rantoele-gazete, tévé walon-cåzante, Wikipedia, Wiccionaire, scoles di Bive, copinreye di Libin, Fiesse ås lingaedjes walons). I va rapougnî li bouye d' intrêye et d' arindjaedje des dnêyes sol DTW, divnou eterovråve dispu ciste anêye la.
E 2017, i ratoûne les bouyotes do deujhinme pårteye del B.I. sol nierocérudjeye, «Gama-coûte 2». Po les ocupaedjes coinreces del «Fiesse ås lingaedjes walons», il adjinçnêye ene sicole eterdjermêye avou les efants des scoles di Bive.
Cist ovraedje la lyi mostere l’ impôrtance d’ eredjitrer les accints do walon, ca les dierins cåzeus nés-natifs ont ddja dipus d’ 60 ans bén sounés.
Po çoula, i va aprinde a mî mwaistri li rascodaedje d' eredjistrumints odio, et cmincî a ndè mete sol Wiccionaire. (Tos ses fitchîs eplaidîs so les cmons d' Wikipedia sont rashonnés so ene categoreye a pårt).
Al fiesse ås lingaedjes walons di ciste anêye la, i va prezinter li prumire videyete di croejhete walone, fwaite tot etercåzant avou s’ feye divant on blanc tåvlea avou deus troes fråzes enimådjant on pont d’ croejhete.
C' est eto l' anêye d' on grand rassonraedje do Wiccionaire walon avou l' arivêye di Julien Casters, k' a ene grande apriyesse so les modeles des waibes Wikipedia.
E 2019, i va rexhe si ramexhnêye di noveles, Moudes a rvinde. Li fiesse di strimaedje si va passer a Sint-Houbert, avou l' coplaedje des scolîs et mwaisses di scole, et di l' Aisse del tuzance di Måtche.
I prind pårt a on raploû d' linwincieus a Lîle so les atlasses des lingaedjes galo-roman, come aidant scrijheu do papî sol djåzant atlasse des lingaedjes di France.
E 2020, i cmince a fé des pådjes sol novea Wikisourd. Et recråxhî li mape del Walonreye sol Djåzant Atlasse. Avou Flipe Boula, il eplaidnut deus studias diyalectolodjikes so cist ovraedje la ; onk di zels rexhe dins ene rivuwe di l' univiersité d' Lîle.
Li minme anêye, et pår e 2021, i pårticipe a l' enondaedje do Wikisourd, et-z î replaidî ses scrijhaedjes, aprume les cis ki n' estént nén co so les fis. Mins eto les cis di des ôtes sicrijheus, sovint dins puzieurs sistinmes ortografikes.
Li Rantoele limero 100 rexhe al fén di 2021. C' est l' 25inme anêye del gazete k' i s' end a foirt ocupé dispu li cminçmint.
Al fén di 2021 ey å cmince di 2022, i porshût l' ecråxhmint del mape del Walonreye do Djåzant Atlasse, avou des noveas ponts a Walcoû, Tchålerwè 3, Clavir, Welin, Lane, Astire, Rotchfoirt 2, Leglijhe, Tcheslet, Måtche-el-Fåmene 2.
E 2022, i tént on stande di lives e walon å wekene do live a Påke a Rdû (avou Dimitri François et Jean-Luc Geoffroy. E moes d' setimbe, i prind pårt avou s' feye å cåbaret walon d' Djiblou adjinçné pa Jacques Desmet. Il eplaide so les fis on roman måy edité da Joseph Mignolet, «L' amour a l' Alambra». Ses ratournaedjes di deus letes sint På parexhnut divins Li Novea Testamint e walon.
Cisee anêye la, il est ricnoxhou come sicoleu pol novea pordjet «walon e scole» pal Federåcion Walonreye-Brussele (Vaici.
Ses termenes di scrijhaedje
thumb|les troes tômes di «[[Ene båke…»]] thumb|[[Eviè Nonne]] thumb|[[Vera (roman)|Vera]]
Ses prumîs scrijhaedjes (1981-1984), come di djusse, mostrèt l' airance des ptits viyaedjes di l' Årdene. Dins «li ptite comere avou l' blanke camizole», on-z a minme l' eplaeçmint del sinne: Ricogne, Glaireuse, Atrivå. C' est l' prumire termene des scrijhaedjes da Louline Voye.
Côde ISO 639
Li côde ISO 639, c' est on côde ISO po les lingaedjes.
Lucyin Mahin
Come powete
Il a scrît sacwants erîlés powinmes, come des rondeas, des xhilteas, des triyolet, des haycous.
C' est ces-la k' ont stî metous e muzike pa Bruno Picård.
Côde ISO 639
Gn a des cis ås deus letes (ISO 639-2) ki sont dnés djusse po les scrîts lingaedjes. End a ås troes letes (ISO 639-3) ki sont dnés po tos les lingaedjes.
Lucyin Mahin
Come powete
I s' a-st afranki foirt yeure do rimaedje, et s' mete e-n afwaire sol tipetape do boket. Dispu les anêyes 2000, ses arimés sont purade del powezeye al libe. Mins l' inspiråcion shonne bråmint pus flåwe dispu 2005.
Côde ISO 639
Gn a 432 lingaedjes k' ont on côde ISO 639.
Lucyin Mahin
Come powete
Il a pacô ramexhné sacwants d' ses arimés, mins todi a môde di sillabusses, måy eplaidîs.
Côde ISO 639
Egzimpes di lingaedjes avou on côde ISO ås deus letes
…
Lucyin Mahin
Come powete
Il a afeye ratourné des scrijheus di des ôtes lingaedjes, come Omar Xhayam et Nazik al-Mala'ika.
Côde ISO 639
Egzimpes di lingaedjes sins côde ISO 639-2 mins avou on côde ISO 639-3
Sacwants lingaedjes sins côde ISO 639-2 ont tolminme on côde ISO 639-3
Lucyin Mahin
Come powete
Troes d' ses powinmes ont stî corwaitîs pa Elodie Mertz, ene situdiante e romane a l' UCL (2011).
Côde ISO 639
Dinaedje des côdes ISO 639-2
I sont dnés pal livreye do Congrès des Estats Unis. Po documinter ene dimande, i fåt mostrer ki c' est on lingaedje bén ricnoxhou. Po les côdes ås deus letes, ki c' est bén on scrît lingaedje.
Amin Maalouf
Maalouf Maalouf Amin Maalouf (skepyî e 1976), c' est on scrijheu e francès, ki provént do Liban, mins ki dmeure el France.
Côde ISO 639
Istwere do côde ISO do walon
Les côdes ISO 639 do walon ont stî dnés so ene dimande da Pablo Sarachaga dins l' kimince des anêyes 2000. Li documintåcion, rashonnêye avou l' aidance da Lorint Hendschel, Stéphane Quertinmont et d' l' UCW evoyeye mostréve k' i n aveut vormint ene literateure e walon dispoy des ans.
Lucyin Mahin
Come powete
Dins l' antolodjeye "Scrijheus d' Årdene", et eto bråmint dins Singuliers, il est aprume eplaidî come fijheu d' arimés, et foirt préjhî pa René Georges.
Amin Maalouf
Il a stî eto gaztî.
Lucyin Mahin
Come powete
Diviè 1999, i scrijha èn arimé årmonak dins on rfondant do Coûtchant walon, dizo l' no d' pene di «Djina d' l' Årdjetea» / «Djina Spirito». Ces scrîts, parexhous dins l' Rantoele Belès Letes fourît préjhîs pa Willy Bal. I fourît eto corwaitîs diyalectolodjicmint pa Marie-Guy Boutier.
Amin Maalouf
I moussa e l' Academeye francesse e 2011.
Côde ISO 639
Istwere do côde ISO do walon
I s' adjixheut di fotocopeyes di lives e walon et d' årtikes sol walon mostrant k' on l' eploye ossu bén pol powezeye ki pol prôzes, et ossu dins des gazetes. I rclama eto k' i n aveut pår des cours a l' univiersité k' ont l' walon come sudjet.
Lucyin Mahin
Come romantî
I dmeure Årdinwès po plaecî les spoûles k' scrît dins les anêyes 1980 (Li ptite comere..., C' est todi l' aiwe ki doime ki neye, pititès prôzes parexhowes dins les Cayés walons).
Côde ISO 639
Lisse des côdes ISO 639-2
Lucyin Mahin
Come romantî
Mins nerén, dispu li mitan des anêyes 1990, i candje pår di decor. Ses paskêyes vont s' passer e Rwanda («Li batreye des cwate vints»), å Marok ey e l' Aldjereye («Eviè Nonne»), et pår el Crimêye («Vera»). Dins «Moudes a rvinde», c' est mitan mitan: ça s' pout passer el Walonreye, po des djins vinous d' ôte pårt; ou adon, c' est des Walons di stok ki vont viker des aviretes dins les lon-payis.
Corwaitaedje di s' bouye come diccionairî
Il a cmincî ciste ovraedje la tot rascodant les mots k' il eployive dins les tecses d' "Ene båke so les bwès d' l' Årdene". Et ndè fé des djivêyes après tchaeke tchaptrê. Teyoricmint, i n' diveut-st eployî ki les mots cnoxhous après Transene. Mins on rtrouve dedja dins les djivêyes des "Båkes" des mots ramexhnés di håre et d' hote. Ey eto des noûmots.
Avou li «Båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece», k' i lome "Rasgoutadje des bassårdinreces", i stind ses rcwerances so tote l' Årdene nonnrece, li stindêye "naturele" pol walon d' Transene.
A pårti di 1997, totes ses bouyes di diccionairaedjes si stindront a tote li Walonreye linwistike.
I va insi cmincî pa fé des radjoutaedjes å DTW (i raspepeye tos les «Z»). E 2000, c' est ene novele bouye ki Pablo Sarachaga lyi atåvele: èn esplicant motî di walon. El va ataker so ene sorwaibe do dominne «walon.org» («moti.walon.org»). Adon-pwis, li minme Pablo el va eberweter sol Wikipedia walon: les årtikes straegnmint linwistikes kiminçront pa ene betchete «Motî:».
E 2009, avou l' aidance di Wikipedyisses anonimes k' el sitombyît å cmince, i va diswalper li gros Wiccionaire walon. Endè va edvinter toplin des piceures, nén rcopieyes di wiccionaires di ds ôtes lingaedjes, mins puvite tuzêyes a pårti des batchrêye di mots dedja studyî so les deus ôtes pordjets. A pårti di 2018, Julien Casters et Pablo Sarachaga vénront rarindjî pus éndjolicmint li fond di dnêyes låvå rashonné.
Come foirdjeu d' noûmots
thumb|left|150px|Si prumî gros studia so les noûmots (1995-1996) thumb|Prumire saye di trovaedje di mots di texholodjeye (istolodjeye) Li tot prumî mot k' il a scrît e walon, e 1981, c' esteut on noûmot (crapaudadje po "fiançailles"). Dispu ç' tins la, il endè fwait tos les djoûs, aprume dispu l' enondaedje do Wikipedia e walon (2004).
Sacwants d' ses trovas sont-st eployîs long et lådje: rifondou walon (1993), noûmot (1997), emile (1999).
Come rifondeu
I fwait cnoxhance del prumire ekipe di rfondeus, aprume Lorint Hendschel eyet Tiri Dumont e 1993. L' idêye lyi shonne si clapante k' i va passer les troes cwårts di s' tins po li rfondaedje do walon. Il est l' mwaisse pilé del Tåvlotêye rifondaedje del Rantoele.
Pus tård, i va purade atåvler des rexhowes po les rujhes di rfondaedje sol djåspinreye éndjolike «Berdelaedje s»
🇱🇰 Ridant des kesses so li rfondaedje di Berdelaedje
Come eplaideu
thumb|dessiné pa [[José Schoovaerts e 2021; esbåtche del coviete di s' roman Vera ki va rexhe e 2011]] I va ataker a-z eplaidî des tecses dås ôtes sicrijheus so l' Aberteke a pårti di 1997. Li lisse est nouzome.
Cwand i rprind li mwaisse sicrijhaedje del Rantoele-gazete, e 2005, i va eto publiyî sacwants scrijheus d' prôze nén racontrece (Yannick Bauthière, José Schoovaerts, Emile Pècheur, Jean Goffart, André Gauditiaubois, Jules Boulard, Georges Sfasie, Jean Cayron, François Nyns et mo des ôtes), et minme di couyonådes (da Christine Tombeur pu Christian Thirion). C' est la k' i ratoûne eto e walon des tecses ponous e francès pol Rantoele-gazete (metans da André Demoulin, Martial Ledecq,…).
C' est lu ki va aprester et bråmint ecwårler li live da Lorint Hendschel "So l' anuti" (2006). Dins l' minme pitite coleccion Belès Letes del Rantoele, i va arindjî e-n on rfondant walon carolo li roman da Jean Goffart, Dji m' lome Meliye.
E 2013, c' est l' toû di On Sånî a pårt da Jacques Desmet, k' i rpasse li riscrijhaedje e rfondou da Pablo Sarachaga, pol rimete a Djan Cayron, li dierin adjinçneu do pordjet.
Djudjmints sor lu
thumb|[[:wa:Dicåçtaedje|Dicåçtaedje di s' live pa Michel Francard mostrant k' i préjhe si ovraedje come rifondeu et linwe-ehåyeu]]
Sourdants
Mahin Mahin Mahin Mahin Mahin Mahin Mahin
Univiersité d' Lovén (discramiaedje)
I gn' egzistêynut podbon deus Univiersités d' Lovén. Di pus, i gn' a deus Lovén e Beldjike :
Mins avant, i gn' aveut k' ene Univiersité Catolike di Lovén ki s' trouvéve e Province do Braibant flamind, mins 'l lingaedje d' acseignmint esteut 'l francès.
Porpî
Les porpîs, c' est des plantes di diferinnès indjes:
Sourdant
Categoreye:Plantes Categoreye:Emacralés mots
San Pedro Manrique
San Pedro Manrique, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Li saga do radon (live)
Il a stî eplaidî på Ståve des Boûs (muzêye di Logbiermé).
Tchaptrês
🇱🇰 Li_saga_dè_radon (prumîs tchaptrês)
Motlî
Gn a on motlî d' troes pådjes (p. 315-317) mins ki resplike brmint des mots k' egzistèt dedja dins les diccionaires (seurmint E1 eyet E170).
Mins tos les noûmots (sovint des calcaedjes do francès) do tecse sont eto rprindåves dins l' rahouca [E188] del djivêye des motîs do walon.
Kékès creyåcions:
Atuze vienrece do live
C' est ene abayeye ki va disconte ene idêye al môde mon les matematikîs ki volnut ki ces ponts la s' erîlexhe so ene sigmoyide.
Ça fwait : po l' lijheu·se Landa (Tibî Meyî u Penêye) poleur saizi les pondants et les djondants, i dût å scrijheu d' espliker, pitchote a midjote :
Å resse, c' esteut çoula li pumire especiålité do scrijheu a l' univ di Lidje: les mzuroes fizikes, electrikes ey éndjolikes.
Li tchaptrê ki bråmint des lijheus·se·s d’ Årdene åront di l’ agrès po ‒ paski c’ est so l’ Årdene k’ i gn a l’ pus di radon ki sûne foû d’ tere - c' est : kimint s’ è mete cwite dins on bastimint ? (tchapite 7).
Grande Lotarindjeye
Li Grande Lotarindjeye ou Mîtrinne Franceye, c' esteut l' teritwere erité pa Lotaire 1î, metou å mitan do ci di s' fré Tchåle li tchenou (k' ava a pô près l' France d' asteure) et di si ôte fré Louwis l' Tîxhon ki rçuveut a pô près l' Almagne d' asteure.
Li saga do radon (live)
Atuze vienrece do live
Li scrijheu, c’ est on fizicyin. Mins į va divni on tchimisse ‒ on tchimisse do radon, come di djusse ‒ dins l’ tchapite ki shût (l° 8).
Grande Lotarindjeye
Li mwaisse veye, c' esteut Åxhe (dedja l' mwaisse veye di Tchårlumagne).
Li saga do radon (live)
Atuze vienrece do live
Et diner sacwants aplicåcions do mzuraedje do radon po-z ahessî des ôtès syinces, djeyolodjeye et medcene (tchaptrê 9). Mins la, c’ est « on sudjet k’ est pris avou l’ pus grand serieus pa sacwants sincieus et docteurs, mins k’ endè fwait rire et s’ corcî des ôtes » (p. 142).
Bernard Mondjean
Bernard Mondjean, c' est on scrijheu e walon d' après Virwinvå et Couvén.
Li saga do radon (live)
Atuze vienrece do live
Eyet, e l’ Walonreye, end a po fé, des rotches di totes les cognes, come les edjåxhes (chisse), li castinne, les schayes, li marbe. Mins li cene k’ a l’ pus schôpyî nosse ricwereu, c’ est sins manke li granite (tchaptrê 11).
A ç’ egré la do live, cwand il a tot mostré les piceures des pires, li scrijheu candje co d’ dominne et nos ehertchî dins l’ monde des statistikes et des matematikes (logarites). Avou l’ årt d’ espliker çoula foirt simpmint, come si on djåzreut del plouve et do bon tins. Tantea ki ses scolîs d’ lijheus endè ridmandèt. C’ est, do moens, çou ki l’ oteur dit ki s’ va passer al fén do tchaptrê des mates (tchaptrê 12).
Grande Lotarindjeye
Istwere
Lotaire ourit ç' payis la dispu 843, al Påye di Verdun.
Bernard Mondjean
Minme tecse ki droci padzeu (mwaisse ortografeye)
Sourdant
Mondjean
Grande Lotarindjeye
Istwere
I fourit bénrade ridispårti inte ses troes fis, a Prum e 855, la k' Lotaire 1î abdica.
El Grupo Nuevo De Omar Rodriguez-Lopez
Categoreye:Bindes di tchanteus El Grupo Nuevo De Omar Rodriguez-Lopez, c' est ene binde di tchanteus rok di Porto Rico.
Grande Lotarindjeye
Disrijhaedje
Po les payis a Bijhe, c' esteut les deus fleuves Mouze et Rén ki fjhént limotche. Portant, pol Walonreye d' asteure, li teritwere da Lotaire1î vineut houte did la.
Li saga do radon (live)
Atuze vienrece do live
Al fén, diswalper tos les rzultats d’ muzeures, tchaeke côp shuvou do diyagrame la k’ on voet les ponts s’ egurner so ene droete roye, inte deus limotches ki l’ cwereu a defini. Ey į va fé cist egzercice la :
Grande Lotarindjeye
Disrijhaedje
Li teritwere del Grande Lotarindjeye comprind des bokets di sacwants payis d' asteure :
Li saga do radon (live)
Alére
Corwaitaedje da Lucyin Mahin, l°98, esté 2021.
Categoreye:Lives sol walon Categoreye:Fizike Categoreye:Fizike atomike Categoreye:Prôze nén racontrece e walon
Grande Lotarindjeye
Disrijhaedje
Categoreye:Moyinådje Categoreye:Istwere di l' Urope Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Istwere di France Categoreye:Istwere di l' Itåleye Categoreye:Istwere di l' Almagne Categoreye:Istwere des Bas Payis Categoreye:Vîs payis Categoreye:Crowaceye Categoreye:Esloveneye
1705
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720
1700 | 1701 | 1702 | 1703 | 1704 | 1705 | 1706 | 1707 | 1708 | 1709 | 1710
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1705 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mante rilidjeuse
Li mante rilidjeuse, c' est èn inseke ki djond ses pates di dvant, a môde d' ene djin ki preye.
Mantis religiosa
Categoreye:Insekes
Sibiu (distrik roumin)
Sibiu est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Transilvaneye. Li mwaisse-veye (Sibiu) a-st ene populåcion di 170.038 dimorants.
Prono d' mostraedje
On prono d' mostraedje, c' est on mot d' mostraedje ki replaece on no.
Categoreye:Croejhete
Sibiu (distrik roumin)
Veyes do distrik d' Sibiu
Categoreye:Roumaneye
1659
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670
1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659 | 1660 | 1661 | 1662 | 1663 | 1664
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1659 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Droles di biesses (discramiaedje)
«Droles di biesses», c' est l' tite di deus lives e walon:
Émile Jauquet
Émile Jauquet, c' est on scrijheu e walon ki provént d' Grand-Lé.
I scrît dins l' L' Sauvèrdia dispu l' mitan des anêyes 2010.
Les Egadjîs
Li pårti politike, Les Egadjîs ([FR] Les Engagés), c' est on pårti ki shut l' Cinte Democrate ey Umanisse.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike
Albert Bilquin
Albert Bilquin a skepyî a Djambe li 25 di setimbe e 1894.
C' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.
Il est rprins dins l' antolodjeye des powetes namurwès.
Djivêye des distriks del Roumaneye, d' après leu stindêye
Categoreye:Roumaneye Categoreye:Djivêyes Vochal li djivêye des 41 distriks del Roumaneye k' egzistèt-st e 2003, relîs pa ôre crexhant di leu stindêye.
Oujhoskeas
Les oujhoskeas u predentata sont onk des deus grands ôres di foirtoujheas. I fourit lomé pa l' madjuster Harry Govier Seeley (1839-1909) e 1887 et radmint afiyî.
alt=|centré|385x385px
C' est ene moite coxhe di granddimint magneuses d' yebes foirtoujheas defini par ene adjinçna do bassin lidjirmint rshonnant a li ci des oujheas. Li no Oujhoskea, u "oujhea-bassin", mostere cisse rishonnance et est onk calcaedje do Grek ὀρνιθ (oujhea) + ἴσχιον (bassin, -skea). Tenawete, les oujhoskeas sont fok lon d' esse del minme troke ki les oujheas, ca les oujheas sont des waerapîs foirtoujheas.
Santa Cruz de Yanguas
Santa Cruz de Yanguas, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Målfeu
On målfeu, c' est on feu ki distrût des bastimints ou ôte tchoi.
Sôres di målfeus
On målfeu esprindou pa ene djin si dit «feu metou» ou, plaijhanmint ou po n' nén l' assaetchî : «rodje cok».
On målfeu dins les tchamps ou les bwès, di cåze naturele, si dit «såvadje feu».
Gn a eto les feus di tchminêye.
Cåzes
Les cåzes d' on målfeu d' bastimint polèt esse :
Rilomés målfeus
Categoreye:Feu Categoreye:Rascråwes uminnes Categoreye:Rascråwes natureles
Codjowaedje baguer
Passer Li codjowaedje di "baguer" est on codjowaedje erîlé del prumire troke da Hendschel.
Eto, i s' va codjower come "bouter".
Candjmint do scrijhaedje del cossoune
Mins, dins ci dierin mot la, i fåt aprinde ki li scrijha gn ni s' prononce nén [/ɲ/] (son gn).
At the Drive-In
At the Drive-In est on groupe di muzike rock bedje.
Mimbes
Categoreye:Groupe di muzike
1404
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Lete yad (tifinar)
D Li lete tifinare yad (ⴷ), c' est l' cene ki rprezinte li son D dins l' alfabet tifinar.
Lete yas (tifinar)
thumb thumb|spot amazir avou deus côp li dvancete «ⵙ» Li lete tifinare "yas", c' est l' lete ki rprezinte li son S dins l' alfabet tifinar.
C' est l' 22inme lete et l' 18inme cossoune dins l' sistinme IRCAM.
Spårdaedje
C' est ene lete foirt corante e-n amazir.
C' est eto on mot tot seu, ene divancete sinifiant «avou l' aidance di».
Prononçaedje
C' est l' son S.
Marie-Jeanne Debleumortier
Marie-Jeanne Debleumortier, c' est ene sicrijheuse e walon ki provént d' Grand-Lé.
Ele sicrît dins l' L' Sauvèrdia dispu l' mitan des anêyes 2010.
Debleumortier
Rôzî
Li rôzî, c' est on djinre di ptit bouxhon avou des mo pondantès spenes, mins ki dene des belès fleurs lomêyes rôzes.
Roza spp.
Dins les belès-letes
On rlomé powinme da Hinri Simon a come tite: «Li ptit rôzî».
Jean Wisimus a ossu lomé ene ramexhnêye di ses tecses «Des rôzes et des spenes» (parexhou e 1926).
Categoreye:Plantes Categoreye:Bouxhons Categoreye:Fleurs Categoreye:Rôzacêyes
Timusse (organe)
thumb|150px|Eplaeçmint do timusse dins l' coir d' ene djin Li timusse, c' est èn organe avou del limfe, metou a l' intrêye del cadje coistrece des efants et des djonnes des biesses ås tetes, mins ki disparexhe après sacwants moes.
Role biyolodjike
C' est la ki les blankès globules do sistinme di disfinse des texhous (linfocites T) aprindèt a ricnoxhe les celules do coir, po n' ataker ki ls ôtes.
timusse des veas
Li timusse des veas, c' est èn organe ki fwait 10 cintimetes. Il est bén veyåve cwand on rsaetche li cofe coistrece d' on costé, et riployî li boket dvantrin do peumon. C' est èn organe bron clair, ki rshonne å cervea. Il est raloyî å cour, k' est metou djusse padrî.
I si magne voltî : c' est çou k' on lome del coisse di vea.
Medinaceli
Medinaceli, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Timusse (organe)
Dins les maladeyes des biesses
thumb|Groxhixhmint sacwants côps do timusse dins l' [[pesse des bedots et des gades]] Dins l' pesse des bedots et des gades, li timusse est pår rinflé, çou k' est on sene di ricnoxhance del maladeye.
Categoreye:Antomeye Categoreye:Sistinmes di disfinse (biyolodjeye)
Tuzance
Li tuzance (ossu: li culteure), c' est l' manire di tuzer, di cåzer, mins eto di s' kidure po on peupe diné u ene metowe kiminålté.
Li tuzance comprind eto li coujhnåjhe et l' foclore.
Li lingaedje est sovint rwaitî come li mwaisse viene del tuzance.
Sôres di tuzances e l' Beldjike
Pus stroetmint, tchaeke contrêye pout rclamer si prôpe culteure; ça fwait : on pôrè djåzer di
Co pus stroetmint, on pout djåzer di tuzance so ene metowe contrêye del Flande.
* Categoreye:Dujhances sociåles
Airtchî (oujhea)
Èn airtchî (on dit eto årbalestrî, årbalesse, albatrijhe, mårtinet, mårtea di schayteu), c' est èn oujhea ki rshonne ås orondes cwand i vole, mins k' a ene cogne foirt diferinne, come ene årbalesse.
Apus apus.
Mins gn a des ôtes sôres
Spårdaedje
Payis d' acovaedje : tote l' Urazeye, et l' Afrike bijhrece, Moyén Levant ki waite ki Mîtrinne Mer (Liban, Palestene). Tins d' l' ivier del Dimeye Bole bijhrece, i s' va reschandi e l' Afrike nonnrece.
Discrijhaedje
Eneviè les orondes, il a ene pus coûte cawe, et des pus longuès aiyes ki prindèt li cogne d' èn air cwand i vole.
Vicaedje
L' airtchî n' vént nén al tere: i hape des moxhes, et minme doirmi et si rprodure tot volant.
Sourdants
Categoreye:Oujheas
Fåves do sourdant do trô Meria (tecses)
Les Fåves do sourdant do trô Meria, botroûle di l' univiers (Les fôves do soûrdant do trô Méria, botroule di l'univers), c' est on live di tecses e walon sicrîts pa Émile Hesbois.
Li scrijheu î eploye ene ortografeye da sinne.
Il a rexhou e 2015
Il est enimådjî pa Fabienne Rouvroy.
Contnou
Gn a des tecses di prôze et des bokets e ves, mins nén arimés. Pa des côps maxhîs a môde di prôze-powezeye.
Boket d' prezintaedje
<i> Trô Mairia, trô sins fond; Vintrêye di mame; Botroûle di granite et d' diele; Ou halcotèt l' aiwe, li feu et l' vint.
Brin
thumb|Petales di [[live (biesse)|live]] On brin u ene crote, c' est on boket des distcheyaedjes ki rexhèt des boyeas d' ene biesse (u d' ene djin), et insi spurer l' coir.
Fåves do sourdant do trô Meria (tecses)
Boket d' prezintaedje
Pire Håyna, rotche hagneye pa les djalêyes; Doet stindou viè l' grand tcheriot; Lét d' mes berôlaedjes; Blanc betch di mes zinguebrinkes.
Dj' a on ptit påwion dins m' tiesse; Ça våt mia k' ene halene. Nén åjhey d' el sipotchî;
Brin
Motlî ordinaire
Les crotes ont on diferin no, sorlon les sôres di biesses et leu cogne.
Fåves do sourdant do trô Meria (tecses)
Boket d' prezintaedje
C' est todi mia k' on colon Å moumint del tchesse, Et les berlus ki tirèt. </i>
Alére
Conte-rindou da Joseph Bodson, dins Cotcorico l° 36, 1/2015 (avou deus grands passaedjes do live).
Categoreye:Lives e walon
Brin
Motlî ordinaire
Fé ses crotes si dit :
Li plaece esprès po les djins fé, ça s' lome les cabinets, les raiwires, les tweletes, les wateres, les ahesses, les cabinets, les tchiyotes.
Les crotes di djins sont-st eployeyes dins des kéntes å rvier, come li evoyaedje ås lursetes.
Les crotes des biesses, mins eto des djins, siervèt a fé d' l' ansene.
Livea des mots po djåzer des crotes
Les mots walons po djåzer des crotes ont des diferins liveas d' politesse.
Molès crotes
🇱🇰 Rimagnaedje des molès crotes
Categoreye:Fiziolodjeye Categoreye:Fiziolodjeye des biesses Categoreye:Biyolodjeye Categoreye:Idjinne
Airtchîs (indjes)
Categoreye:Oujheas
Sôres d' airtchîs
No des indjes e sincieus latén: 'Apus spp. …
Djumet Madlinne (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Djumet Madlinne est ene ståcion del lene M3 då ledjir metro d' Tchålerwè.
M3 : Djumet Carrosse | Djumet Madlinne | Djumet Rowe da Berteaux
El Chonwé
El Chonwé (F. Irchonwelz), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ate, el province do Hinnot.
Djeyografeye
Li Tinre coûtchantrece î passe
Tuzance picåde
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Los Rábanos
300px|right
Los Rábanos, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Prono d' djin
On prono d' djin, c' est on prono ki replaece ene kinoxhowe djin.
Gn a k' ene ôte sôre di prono, li nén definixhant prono.
Candjmint d' voyale do prono d' djin metou drî l' viebe
Les pronos d' djin «dji» (sudjet), «ti» (sudjet et coplemint) eyet «mi» (coplemint) metous dvant l' viebe avou l' voyale i candjnut d' voyale cwand i sont plaecîs padrî l' viebe, eyet prinde on u
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Take
Categoreye:Måjhon
thumb|ene ôte plake di tchminêye Ene take u plake di tchminêye, c' est ene grosse cwårêye plake di scroufier, 1 mete hôte so 1 mete 20 lådje (a l' advinant), sovint avou des desséns scultés dsu.
Elle esteut metowe sitampêye dins on trô do meur di l' aisse dins les måjhones walones did dinltins. Li take prindeut l' tcholeur do feu e l' aisse, et insi, tchåfer li bele plaece, avou. Eto, li bele plaece si loméve cobén li tchambe al take. Come di djusse, les desséns estént metous do costé del bele plaece.
Li mot taque est eto cnoxhou e francès d' Beldjike avou ci sinse la.
E walon, li mot "take" a eto des ôtes sinses.
Istwere des takes
Dispu les anêyes 1900, on n' fijheut dedja pus d' feu e l' aisse. Mins les takes siervént co po wårni l' pele. Après l' guere 1940-1945, on-z a stî pus ritche, et mete des stouves eto dins les belès plaeces. Ci côp la, les takes estént catcheyes dirî li stouve, et on n' les veyeut pus. Ele ni siervént pus a rén. On ls a vindou a des vîwarîs (des côps po ene crosse di pwin), et mete ene plake di fier al plaece, udonbén rmurer l' trô.
Red Hot Chili Peppers
Red Hot Chili Peppers est on groupe di muzike rock amerikinne.
Albom
Categoreye:Groupe di muzike
Mamite
Les hagnons do Wikipedia e walon ki djåznut del mamite :
Ortografeyes di dvant Feller
thumb|Pirtchamp: Li long i = î, mins [[son tch|tch = ch]] thumb|On motî do 18inme sieke Les ortografeyes di dvant Feller, c' est tos les sistinmes di scrijhaedje do walon di dvant l' sistinme Feller.
Mamite
Categoreye:Efouwaedje (medcene)
Ortografeyes di dvant Feller
Sacwants sistinmes ortografikes do 19inme sieke
🇱🇰 Sistinme Feller
ritchôkîs dins do Feller
thumb|250px|Scrijhas nén Feller rimetous dins l' Feller (eshonna tot a hintche)
motlîs do 20inme sieke foû sistinme Feller
Categoreye:Ortografeye do walon
Arondixhmint di Tchålerwè
L' Arondixhmint di Tchålerwè, c' est èn arondixhmint administratif del province do Hinnot.
Grune
Grune [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Grune, rebané avou 6952 Nassogne; limero diyalectolodjike: [Ma 43] (mwaisse pont d' l' ALW; vî limero del posse: 6952
Passe-vite
thumb|Passe-vite On passe-vite, c' est ene usteye di manaedje k' on toûne al mwin po vite passer l' sope ou fé on wastea d' crompires. C' est ene sôre visse sins fén ki rivtêye on meye-trôs d' fier, et-z î fé moussî les cûtès verdeures et lzès spotchî.
Istwere
Il a bråmint stî replaecî pa les micsopes electrikes dins les anêyes 1960-1970, el Walonreye, todi.
Categoreye:Schieles
Joseph Boucher
thumb|120px Joseph Boucher, c' esteut on fjheu d' arimés e walon do Roman Payis. Il a skepyî e 1917 a Torebåy-les-Beguenes.
Arad (distrik roumin)
Veyes do distrik d' Arad
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Joseph Boucher
Di s' mestî, il a stî on moumint a l' estat, pu il a divnou mwaisse di scole a Inguezêye.
Arad (distrik roumin)
Veyes do distrik d' Arad
Categoreye:Roumaneye
Joseph Boucher
Ouve pol walon
Il a moussî ås Såverdeas d' après Djodogne e 1987, et ås Relîs Namurwès e 1989.
Ene ramexhnêye di ses powinmes a stî publiyeye dins les Cayés Walons.
Boucher
1657
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670
1652 | 1653 | 1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659 | 1660 | 1661 | 1662
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Roytea
On roytea ou flaminete, c' est on moxhon del famile des roytidîs.
Regulidae
Bijhe (costé del Daegne)
thumb|Ene [[rôze des vints ki mostere li pôzicion do Nôr (N)]] Li Nôr (u li nôr, u Bijhe u Vûcir), c' est l' pont cardinå wice ki l' solea ni va djamåy. Adon on dit kel cir î est vude; did la li mot "Vucir".
Les ôtes costés del Daegne, c' est : Nonne, li Levant eyet l' Coûtchant.
Bijhe est metou å dzeu so ene mape.
Del nute, sol dimeye-bole bijhrece, on ricnoxhe li Nôr tot rtrovant li Stoele di Bijhe.
Li "Nôr" vout eto dire les ritches payis, bråmint metous sol Dimeye Bole bijhrece.
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Djeyografeye
Univiersité Catolike do Vî Lovén
L' Univiersité Catolike do Vî Lovén, ubén l' Univiersité Catolike del Viye Lovagne ([NL] Katholieke Universiteit Leuven ; KU Leuven ; KUL), c' est l' pårtêye flaminde di l' ancyinne Univiersité Catolike di Lovén ki dmore core å Vî-Lovén.
Rawijhaedje
thumb|rawijhaedje d' ene hepe al mieule elecrike Li rawijhaedje (on dit eto : shinmaedje, rishinmaedje), c' est l' afroyaedje, todi dins l' minme sinse, et awiyantmint, d' ene usteye di fier disconte d' ene pire a rawijhî, po k' ele côpe mî.
Univiersité Catolike do Vî Lovén
Istwere
Elle aveut stî askepieye e 1425, mins ele s' aveut cpårtî e deus dins l' dierinne mweteye do vintinme sieke : d' on costé, li KUL ki dmeure å Vî-Lovén, eyet d' on ôte costé, l' UCL k' astaple å Noû-Lovén.
Rawijhaedje
Si l' pire est ronde, et tourner, ele si lome ene mieule.
Davance, les mieules tournént so on aessi, acsionêyes al mwin, pu avou on moteur. Adonpwis, on-z a yeu les mieules electrikes, k' on poite al mwin, et shinmî ene usteye tinowe astok so èn eto.
Rawijhaedje des lames di raezetes
Al fenåjhe, on rawijhive les lames di raezetes so ene mieule Inmri. I faleut tourner li pire di rawijhe al mwin, et c' esteut deur.
Pus tård, on-z a adapté ene rowe di velo ou on volant d' machine a laver el plaece del manike et mete ene corwè sol l' moteur del machine a laver.