cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bordjoezreye
E l' Moyinådje
Les bordjoes fôrmént li corin do Tîce-estat, la k' il estént aloyîs avou l' peupe disconte del nôblesse et do clerdjî.
Burtaegne
Li Burtaegne bagne dins l' Mer Mantche et l' Oceyan Atlantike so tote si frontire coûtchantrece. Vizon vizu, houte di l' aiwe, vos avoz l' Grande Burtaegne.
Bordjoezreye
Dins l' filozofeye marcsisse
Dins l' filozofeye marsisse, on bordjoes, c' est onk ki profite do capitalisse, tot forpoujhant les ptitès djins, aprume les cis ki n' ont rén (proletåres).
Categoreye:Syinces uminnes Categoreye:Moyinådje
Burtaegne
Sol Levant, li Burtaegne s' astoke al Normandeye.
Dipårtumints
Li Burtaegne comprind 5 dipårtumints :
Dizo-redjons
Li Basse-Burtaegne c’ est l’ pårteye coûtchantrece do Payis burton, la k’ dins l’ tins on dessinéve les mapes djeyografikes avou l’ Ouwess al valêye eyet l’ Ess el copete. On cåze burton el Basse-Burtaegne, dabôrd k’ on djåze galo el Hôte-Burtaegne.
Plakes bilinwes
C’ est e 1982, avou les lwès di dicintrålijhaedje, k’ on a veyou el France pol prumî côp des plakes e burton. Avou ces novelès lwès la, les dipårtumints ont l’ povwer so l’ etertinaedje des voyes dipårtumintåles et vont-st ataker a waitî d’ fé ene sacwè pol signalijhaedje bilinwe. C’ est les dipårtumints des Côtes d’ Armor eyet do Finistère kel vont mete e-n ouve les prumîs, metous so pression pa les soces cultureles burtones. Les ôtes dipårtumints burtons vont shuve, sortot dins l’ Burtaegne burton-cåzante.
Les plakes ratournêyes e burton sont-st aprume des cenes mostrant les direccions so les voyes et les plakes di nos d’ viyaedje a l’ intrêye des veyes et viyaedjes. Les troes cwårts do tins i sont metous e clintcheyès letes po kel lijhåvisté fouxhe meyeuse. Des côps, il eploynut ene fonte celtike.
On voet eto des plakes di rowes bilinwes, mins c’ est sorlon les comenes. A costé d’ ça, on pout vey avou l’ tins ki gn a todi dipus d’ pitits paneas metous e burton tocosté. Metans : des fletches po les tourisses, ki n’ estént k’ e francès gn a dijh ans, atakèt asteure a esse rimetowes e burton.
Cåzu totes ces plakes la, såf des côps po les rowes ou hameas, sont scrîts e « peurunvan », li rfondou burton.
Sourdants
thumb|200px|left
Categoreye:France *
Ivier des purnalîs
thumb|ivier des purnalîs (9 d' avri 2021, [[Transene)]] thumb|ivier des purnalîs… sins purnalîs et sins ivier (10 d' avri 2020, Transene) L' ivier des purnalîs (on dit eto: li florixhåjhe des noerès spenes, li florijhon des fordinîs), c' est å bontins, diviè l' mitan do moes d' avri , cwand les purnalîs et les cerijhîs florixhnut el Walonreye, et k' i fwait tot d' on côp pus froed.
Rapoirt avou les sints d' glaece
E payis d' Mouze, l' ivier des purnalîs est on ptit moes pus timprou ki les sints d' glaece, ki c' est inte li 11 et 13 di may.
Mins, e l' Hôte Årdene, li florixhåjhe des noerès spenes si fwait å mitan do moes d' may. Adon, les deus såjhnetes si rcôpèt.
Dins des ôtes payis
On l' lome:
Sourdants
Categoreye:Meteyo Categoreye:Cronolodjeye
Louwis d' Bourbon
Louwis d' Bourbon a skepyî e 1438 ey a morou li 30 d' awousse 1482.
C' esteut on prince-eveke di Lidje (di 1456 disk' a s' moirt).
Samuel Barber
Samuel Barber, c' esteut-st on compôzeu d' muzike classike estazunyin.
Louwis d' Bourbon
Lomåcion
I fourit impôzé pa Flipe III d' Bourgogne, a foice di calmoussaedjes, replaeçmint di Djhan d' Insbiè.
Ci fourit l' 50inme prince eveke, mins li cité d' Lidje nel vola måy ricnoxhe.
Destinêye come prince eveke
Mins, a schipe les fiesses di s' djoyeuse intrêye fineyes k' i dva cori evoye a Hu. Did la, i tapa l' interdit so Lidje li 29 d' octôbe 1461.
Caractere
Il est discrît pa Djôzef Mignolet come "on djonne harlikin d' dijh-ût ans rôleu d' femreyes et magneu d' çanses.
Sourdants
Categoreye:Princes-evekes di Lidje
Mespli
Mèsplî
(nèflier) thumb|Mèsplî thumb|Mèspes
Sbertchamp
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene pitite eglijhe.
Istwere
Dominne k' åreut stî dinêye pa Tchårlumagne a on lomé «Sigbert», vinou del Sacse, spotchî e «Sbert». Li spotaedje "les Sacsons" vént did la.
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Max Jacob
thumb|120px|left Max Jacob, c' est on scrijheu e francès (powezeye simbolike) ey eto on pondeu.
I skepia li 12 di djulete 1876 et mora li 5 di måss 1944.
Rapoirt avou l' walon
Si ramexhnêye di powinmes «Cornet à dés» sierva d' modele a Albert Maquet po scrire «Djeu d' apeles».
Sourdant
Jacob Jacob Jacob
Queen
Les Queen, c' esteut ene binde di tchanteus inglès.
Plakes
Categoreye:Bindes di tchanteus
Het Vonnis
Het Vonnis ([WA] Li Djudjmint), c' est on fime flamind eyet neyerlandès-cåzant k' a rexhou e 2013.
Tcherete di grand botike
Categoreye:Comiece Ene tcherete di grand botike (on dit eto on cadi), c' est on tchårea d' fier, avou cwate rowes et ene båre moennrece.
Het Vonnis
Morale
E Beldjike, cwand on djin va dvant li, l' ametou doet awè, å moens, set juré ki lu ricnoxhe coupåbe po k' il åye e prîjhon. Li protagonisse, minme si tertos sait k' il est coupåbe, li protagonisse va esse ricnoxhou enocin. Èç fime dinonce, e fwait, des derams del djustiçåve sistinme bedje. Po saveur pocwè çoula s' passe come ça, i fåt vir li fime.
Fime todi-sol-voye
Categoreye:Fimes On fime todi-sol-voye (en inglès "road-movie"), c' est on fime ki les acteurs sont todi sol voye. Dj' ô bén, k' i fwaiynut on grand voyaedje ki cmince et fini avou l' fime.
Tcherete di grand botike
Les deus rowes di dvant polèt bratchî. Mins gn a eto des cognes di tcheretes avou troes rowes; c' est l' cene di drî ki pout tourner.
Fime todi-sol-voye
Li "droet do djeu", po ces fimes la, c' est ene istwere si passe å « Lon-Coûtchant » å Estats Unis.
Tcherete di grand botike
On l' apice a l' intrêye d' on grand botike, mins eto dins les ipermartchîs et les superetes. Sovint, i fåt stitchî ene pîce (di 20 francs bedjes, dinltins, d' èn uro, asteure) dins li spågne-måye u craeye disloyrece del tcherete, po k' ele vegne foû del rîlêye.
Fime todi-sol-voye
Gn a on fime todi-sol-voye ki s' passe el Walonreye, c' est "Eldorado" da Bouli Lanners.
Tcherete di grand botike
On s' pormoenne dins l' grand botike, et tcherdjî l' tcherete avou ses comissions. Dins toplin des modeles, gn a on ptit xhamea, ki s' pout disclaper do rujhale di drî, po-z î ashir on roufion.
Fime todi-sol-voye
Sourdants & pî-notes
<References/>
Tcherete di grand botike
Cwand on-z a tot fwait, on va roister l' tcherete dins s' gåraedje, el ragritchî après les sfwaites, et raveur si pîce.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "tcherete", "spågne-måye", "craeye" "disloyrece" et xhamea.
Roumi
Balkhi (di s' vraiy no Jalâl ed-dîn Mouhammad Balkhî'', e piersan جلال الدين محمد بلخي) a skepyî li 30 di setimbe 1207 ey a morou li 17 di decimbe 1273.
C' esteut on filozofe piersan, di rlidjon muzulmane, on Soufi.
I vikéve a Conya, ene veye k' est asteure el Tourkeye.
C' est l' mî cnoxhou ezès Payis do Coûtchant, ca i préjhive eto l' amour (des cmeres) et l' boevaedje di vén.
Vicåreye
Cwand Chamse fourit assaziné troes ans pus tård, Roumi va s' abaiti ki l' amour po ene djin et l' amour do Bon Diu, c' est Piron-parey. Ci n' est k' ene seule miersacwè.
Ses idêyes
Il esteut foirt lådje d' idêyes, dijhant ki totes les djins, cwè k' soeye leu rlidjon (et nén seulmint les djwifs et des crustins), sont des moslimîs, ca i rcwerèt li Bon Diu sins l' saveur.
Roumi pratikéve voltî li catournante danse des catournants derwiches. Nén seulmint tins des ashyinnes di schoûtance di muzike, mins eto a tot moumint del djournêye, minme avå les voyes.
Categoreye:Rilomés filozofes Categoreye:Rilomés muzulmans Categoreye:Soufisse
Tourpene
thumb|Hinaedje del tourpene thumb|left|Coide boltêye après l' tourpene thumb|Tourpene ki rôle thumb|Tourpene djaponesse thumb|[[Caricateure di 1814 ki mostere les tchîfs d' Estats di l' Urope ki djouwnut avou Napoyeon, come si ça sereut ene tourpene, et l' renonder avou des scoreyes]]
Ene tourpene (on dit eto on, ene carikêye, on paraglaece, on biza, on sotea, on tournea), c’ est on djouwet k’ on boltêye so ene coide, pu l’ esnondyî et l' hiner so ene pleneure, et ki toûne so lu-minme, so ene pike ki sieve di bodje.
Motlî
Ene tourpene ki toûne ni dmeure nén al minme plaece ; on dit k’ ele court. Cwand ele s’ enonde e l’ air, ele fwait on brut : on dit k’ ele « zûne ». Al fén, ele si djoke et si stårer, on dit : «ele distind ».
Des ôtes mots tecnikes :
Istwere des tourpenes
On-z a rtrové des bizas vîs di deus meye ans.
Djouwaedje al tourpene inte efants
On pout djouwer al tourpene tot seu, u avou des ôtes efants. Voci ene manire di djouwer eshonne, dinltins, el Walonreye.
On fwait on rond al tere, cénk a shijh ascoxheyes lådje. So on daegn, on trine si talon po fé ene hertcheye.
On fwait ene croes å mitan avou l' pike del tourpene, pu avaler on ptit potea å mitan do rond (todi avou l' ponte del tourpene).
On boltêye li coide åtoû do bwès del tourpene, et tenawete saetchî on bon côp sol coide, pol bén serer.
Prinde ene platene trawêye lådje come en pîce d' èn uro; passer li coide divins et fé on nuk pol rastini.
I fåt lugnî l' mitan del croes, et d' on toû d' bresse, hiner l' tourpene.
Li ci k' est l' pus près do potea dit : « dji prind » et tchoezi les cis ki djouwèt avou lu
Fåsse pesse des oujheas
thumb|polet coûtchî, hatrea stindou, plomes do cou levêyes, ki va crever dins sacwants eures thumb|li minme, avou s' vete schite thumb|Vî dessén d' ene rascråwêye poye, avou l' minme coûtchaedje Li fåsse pesse des oujheas u maladeye do Noûtchestea, c' est ene maladeye des poyes et des ôtes oujheas d' poli.
Teyoricmint, li fåsse pesse, c' est ene maladeye al declaråcion oblidjeye. Mins elle est télmint corante dins sacwants payis k' on nel dit måy a l' OIE.
sôre do virûsse
Li virûsse del fåsse pesse des oujheas, c' est on paramicsovirûsse di sôre I.
stoks di virûsse diferinnmint rascråwants
Les antidjinnes ni candjèt nén sorlon les stoks, çou ki vout dire k' on metou vaccén pout acsure tolminme ké stok do virûsse.
Edurance do virûsse
Li virûsse pout sorviker sacwants moes divins les polenes, deus a troes moes a tere dins les poytreyes.
Dins les acovoes, li virûsse sait viker 7 a 8 moes so les schåfes d' oûs.
Lambussåt
Lambussåt, e Feller "Lambûsau" ([FR] Lambussart), c' est on ptit ban del comene di Fleuru, e Province do Hinnot.
Fåsse pesse des oujheas
Edurance do virûsse
Il est co rtrové vicant so les polets crous edjalés dipus d' deus ans après l' edjalaedje.
Minêyolodjince
Li maladeye est foirt touwante, avou des morances disk' a 100 % si les oujheas n' ont nén stî eploctés dvant.
Li coube di morance monte todi dpus tos les djoûs; li cénkinme djoû, gn a l' mitan des poyes ki sont ddja crevêyes. On sait bén k' on è frè po tot l' tropea.
Senes del maladeye
Li prumî djoû, dins les poytreyes nén eploctêyes, on va aveur des oujheas ki toumèt roed moirts. Et les ôtes biesses ni shonnnut nén esse malådes. Pu on-z årè do stiernixhaedje et do rôguia. Avou del vete schite. On pô après vont vni les simptomes del tiesse, copurade li toirdaedje do hatrea.
Dins les bindes vaccinés, tos les oujheas seront crevés dins les deus troes djoûs. Si les poyes u polets ont stî eploctés, les senes nierveus vont-st ariver après 6, 7 djoûs.
Dins les poyes pouneuses, vaccinêyes et rvaccinêyes, li maladeye pout co cwand minme passer sins k' les biesses shonnénxhe atrapêyes, mins avou on tcheyaedje do pounaedje, 5 a 6 samwinnes å long. Adonpwis, li coube di produjhaedje d' oûs ridvént normåle.
Damadjes divintrins
Li pus tipike, c' est l' mayta d' sonk so l' estoumak vraiy et l' djezî. On-z a eto di l' efouwaedje do prumî boyea.
Pus rålmint, on a des plakes di blanke tchå sol pwetrene.
Dins les pus vîs cas, gn a sovint di l' areyosaetchite a cåze d' ene colibacilôze rawetrece.
Diyagnostik
Li fåsse pesse rishonne li pesse des oujheas. Mins cisse-ciale est bén tracêye, dabôr ki le minêyes di fåsse pesse rôlèt totavå l' Daegne.
Dins les bindes di polets d' poytreye, å cmince, on n' sait nén todi fé l' diferince inte li maladeye do Noû-Tchestea et l' boursite å virûsse. Copurade ki l' mayta do vraiy stoumak si rescontere dins les deus maladeyes.
Sôres di vaccéns
Les vaccéns clonés ni sont nén todi meyeus ki les vaccéns simpes, mins i sont pus åjheymint controlåves, po vey leu foice (i doevnut esse ni trop foirts, ni trop flåwes).
Calindrî d' eploctaedje
Dins bråmint des payis, li vaccinaedje si fwait a tot côp bon.
Les poyons sont-st eploctés deus u troes côps inte 1 et 21 djoûs. C' est tot po les polets. Po les poyes ponresses et les meres di poyons, on ratake avou des pikeures deus troes côps divant k' ele ni ponexhe. Adonpwis, tins do tins d' ponaedje, co on replocta dins l' abuvraedje tos les troes moes.
Riyacions ploctêyreces
Ele sont foirt corantes, et ont mwints côps tchôkî l' pouytî a n' pus eplocter disconte del fåsse pesse. C' est å pus sovint des stiernixhaedjes et del brontchite.
Ele dipindnut :
Sourdants
Categoreye:Maladeyes des poyes
Li copixhe et l' cok d' awousse (fåve)
thumb thumb|papîscrît del fåve del mwin da Dovevî Li copixhe et l' cok d' awousse (eto: li siyete et l' frumijhe, li crikion et l' frumijhe, li potcha et l' copixhe), c' est ene rilomêye fåve riscrîte e francès pa Jean de La Fontaine.
Tinme
Vént l' ivier. Li tchanteu va dmander a magnî al ramexhneuse. Mins leye, pice-crosse ni lyi dene rén, tot lyi djhant: «Vos tchantîz di l' esté ? Ebén valsez, asteure !»
Redjårbaedjes e walon
Onk des prumîs redjårbaedjes e walon fourit dandjreus da Charles Wérotte (1844).
On nd a onk, nén eplaidî, da Tchåle Dovevî (diviè 1855). C' est lu ki shonne awè trové l' addjectif «dihessî» pa ratourner «dépourvu» del mwaisse modêye, mot ki fourit reployî pa des ôts translateus.
Leyon Bernus aveut scrît èn arindjmint lomé «El crikion et l' noere biesse» (L'Créquion eiét l'Biesse Noère) eplaidî pol prumî côp e 1873.
Li modêye Antoine Kirsch, ki l' tite, c' est «li siyete et l' frumijhe» date des anêyes 1890.
René Dehez el lome «li crikion et l' pixholete» (lu critchon èt l' piholète) (1985).
A rilever eto on ctoirdou redjårbaedje da Joseph Bily, eplaidî dins l' antolodjeye Sicrijheus d' Årdene (2002), la ki l' feye del copixhe si fwait spotchî pa on fougnant et vôreut bén ôre li cok d' awousse lyi tchanter ene pitite tchanson po solåcyî si angoneye. Li frumijhe s' ehastêye d' aler viè l' adjoca di l' årtisse, mins l' ritrove moirt di froed.
E 2020, Lucyin Mahin atåvla on redjårbaedje atuzlé e rfondou walon so Wikisourd.
Sourdant
Copixhe Copixhe Copixhe Copixhe Copixhe
Eldorado (fime sol Walonreye)
Eldorado, c' est on fime todi-sol-voye åd triviè del Walonreye. Li Walonreye î est croxheye come on payis foû mzeure mins pår drole eyet sbarant.
Li produjheu, c' est Bouli Lanners. I djowe si role avou Fabrice Adde, li djonnea hapeu.
Po fé s' fime, Lanners a rôbalé des anêyes å long so totes les voyes del Walonreye po trover totes des ptitès coines k’ on s’ î croereut ås Estats Unis.
Li fime a stî mostré al fiesse do cinema di Cannes, et rçuve troes bistokes : li pris « Europa Cinémas », li pris « Regard jeunes » (Riwaita dås Djonnes) eyet l’ ci del « Federåcion eternåcionåle del critike ».
Rascourti
Ivan, on vindeu d’ otos, cwarante ans et sôte-ås-biyokes, tchait sol Eleye, on djonnea k’ a vnou po haper dins s’ måjhon. Mins nerén, i n’ lyi mete nén l' mwin a s’ djaive. Lon d’ la près : i lyi prind ene drole di tinrûlisté por l’ djonne here. Si acceptêye-t i del remoenner amon ses parints å volant di s' viye Chevrolet.
C’ est adon ki l’ drole di voyaedje atake.
Hårdêye difoûtrinne
Prezintaedje do fime et bokets a vey
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Fimes Categoreye:Fimes tournés e l' Walonreye
Vindwesse
Li vindwesse u regnon u raezoe u grande dame u mônî årdjinté, c' est on ptit pexhon des corantès aiwes.
Leuciscus leuciscus
Ricnoxhaedje
On rmete pacô l' regnon a ene grosse lådje åblete, mins co dpus a ene rossete et a on tchvene.
Li vindwesse est pus ptite et pus claire ki li tchvene. Elle a des djaenes ouys come lu.
Elle est pus longowe ki l' rossete. Elle a des djaenes ouys, dabôrd ki l' rossete end a des rodjes.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes Categoreye:Pexhons
Yebe Sint-Lorint
El Yebe Sint-Lorint, c' est ene plante del famile des mintes ki sieve come yerbêye et come yebe ås maladeyes.
Mentha pulegium
Sourdant
Categoreye:Plantes Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Yerbêyes
Credit-tins
Li credit-tins, ç' est on sistinme preveyou dins les lwès do boutaedje el Beldjike po k' on bouteu pout stater d' bouter totålmint ubén nén-totålmint. Çoula pout esse ene pôze dins l' contrat d' boutaedje u core ene discrexhance dins l' nombe d' eures di boutaedje. Ci sistinme rola acdine ås bouteus d' riçure des liårs di l' ONEM.
Avou èç sistinme, on bouteu pout awè do tins libe po des obligåcions sociåles yet d' atnance, udobén po bouter so ses prôpes pordjets.
Hårdeye difoutrinne
Categoreye:Economeye Categoreye:Beldjike Categoreye:Boutaedje
Sinzêye
Sinzêye est on pitit ban del veye di Cerfontinne, e province di Nameur.
Jacques Vandenbroucke
Jacques Vandenbroucke, c' est on scrijheu e walon do payis d' Lidje.
Tonire
Li tonire shût todi l' aloumire, todi pus près a fwait ki l' oraedje s' aprepeye do schoûteu u del schoûteuse.
Jacques Vandenbroucke
I scrît dins Nosse Lingaedje.
Tonire
fleur di tonire (ki vént å moes d' awousse el Walonreye, on moumint k' gn a sovint des oraedjes)
Sourdants
Categoreye:Meteyo
Jacques Vandenbroucke
Vandenbroucke
Priyire
Ene priyire, c' est ene dimande fwaite a ene foice dizeutrinne ki l' priyeu î croet, po dmander ene sacwè u djusse intrer e-n atôtchance avou ç' tolu la.
Wice et cwand
On preye e l' eglijhe, mins eto e s' måjhon, u dins ene tchapele, divant ene potale, ene posteure di sint, evnd.
Li ptit cwatrucime do 20inme sieke dijheut:
Les moennes, zels, ont des priyires a tinzayeure. 🇱🇰 priyires del djournêye
A kî?
Les priyeus azès posteures ont stî baltés pa les nén-creyants. Mins l' creyant respond d' on spot walon:
E 20inme sieke, les ptitès djins catolikes di Walonreye priyént coranmint les sints, tchaeke di zels po ene råjhon a pårt. Metans:
Dins l' rilidjon muzulmande
🇱🇰 Priyire muzulmande
Sourdant
Categoreye:Rilidjons *
Passe-pî
Li passe-pî, c' est ene sôre di viye danse di l' l' Årdene.
Dansaedje
Divins l' tins, cwand on payive co les danses (danse å tiket), li mestré ramasséve les cwårs. Adon, s' il esteut binåjhe, i djouwéve on passe-pî po rawete.
Sourdant
Categoreye:Danse
Vå
Motlî
So ses costés, c' est les pindants do tiene.
Inte les vås, gn a des monts.
Ene setche vå, c' est cwand gn av ene aiwe divinltins, mins pus ateure (å pus sovint pask' elle a moussî ådvins d' ene rotche castinnixheuse.
Nos d' plaeces avou "vå"
Pî-notes
Categoreye:Djeyografeye
Afitche
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Imprimreye Categoreye:Reclames thumb|Pordjet d' afitche po l' Sabena (1951) Ene afitche, c' est en grande foye di papî imprimêye, plakêye so on hôt meur, po siervi d' reclame po fé vinde ene sacwè : cacaye, siervice, voyaedje, po k' on våye vey on fime evnd.
End a eto po k' on vôte po on metou politikî.
Lantiene
Uzaedjes
Dabôrd, li lantiene est fwaite po ndaler ou dmorer dvant l' ouxh. Ele si pind ou s' poite al mwin, årvier do kénket ki s' rashid so ene tåve ou on meube, ådvins del måjhone.
Istwere
On ndè vind co asteure, come wårniteure di måjhon ou d' ådfoû.
Categoreye:Loumaedje
Walès
lingaedjes > indo-uropeyin > gayel > britonike > walès
thumb|Sipårdaedje des walès-cåzants å Payis d' Wale Li walès (Cymraeg) est on lingaedje gayel del brantche britonike djåzé å Payis d' Wales, wice k' il a-st on statut oficir, eyet pa des dschindants d' abagants walès el Patagoneye (Årdjintene).
I gn aveut pô près 580.000 walès-cåzants (ça fwait on cwårt del populåcion) e 2003; çou ki fwait ki c' est l' lingaedje gayel avou l' pus di cåzeus, eyet li nombe di cåzeus est co e crexhince gråzes åzès efoirts do govienmint do Payis d' Wales. Dispoy 1982 i gn a-st ene tchinne di televuzion ki fwait des emissions fok e walès.
Li burton eyet li cornike sont des près parints linwistikes, la k' i sont del minme brantche britonike, eneviè les lingaedjes gayel del brantche goydelike, come l' irlandès.
Côde ISO: cy
egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Difoûtrinnès hårdêyes
Wales Categoreye:Gayel Categoreye:Monde celtike
Jean Van Lierde
Vicåreye
Il a nexhou dins ene famile d' ovrîs crustinne. Il a dvou aresté ses estudes, cwand il esteut cwénze ans vî. Il a bouté å Bwès do Cazî.
Il a morou d' on crantche do sonk.
Zande et Twenete (paskeyes)
Zande et Twenete (Zande èt Twènète), c' est ene ramexhnêye di spoûles k' arivnut a ene cope di pinsionés, Zande et Twenete. C' est ene ouve da Henri Matterne.
Jean Van Lierde
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Anårtchisse
Zande et Twenete (paskeyes)
Categoreye:Documints odios e walon Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Joël Robert
thumb|(e 1973) Joël Robert, c' esteut on tchampion d' motocross walon.
Il aveut skepyî a Grand-Ri li 24 di nôvimbe 1943.
Il a morou a Djilî el 13 di djanvî 2021.
Si palmaresse eyet s' vicåreye (so Wikisourd, pa Jean Goffart)
Robert Robert Robert
Ertcheute d' aiwe
thumb|Vintele di rixhot Ene ertcheute d' aiwe u on tcheyaedje d' aiwe u ene vintele u ene bate, c' est cwand ene corante aiwe aboule aviè ene plaece bråmint pus basse ki s' lét. Adon, tote l' aiwe vént djus sol falijhe ou l' falijhea tot fjhant toplin del schome.
Motlî
Tenawete, å pî do tcheyaedje, l' aiwe va cåvler on bassin la k' ou s' pôrè bagnî, li schadrea.
Ritcheyaedje economikes
Les tcheyaedjes d' aiwe sont des assaetchances touristikes. thumb|Tcheyaedje d' aiwe
Sourdant
Categoreye:Corantès aiwes
Tcherdon
On tcherdon, c' est ene plante ki setchixh al fén del campagne (plante anêyrece), avou bråmint des picas.
Gn a mwints sôres di tcherdons, des djinres Carduus (k' a dné s' no walon al plante), Cardinus, Cirsium, Atractylis.
Zacate
Li zacate (arabe زكاة) u tcharité sol tcheté, c’ est ene tcharité ki tos les muzulmans k’ ont do bén divèt rexhe, di leu plinne volté, on côp l’ an. Po dire si on a do bén u nén, on-z a metou on livea minimom (lomé en arabe "niçab").
Tcherdon
Sourdants
Categoreye:Plantes Categoreye:Emacralés nos d' plantes *
Nadine Modolo
Nadine Modolo, c' est ene sicrijheuse e walon do Payis d' Tchålerwè.
Zacate
Li zacate est carculêye sol tcheté d’ ene mierdjin k’ a dmoré etir tot åd dilon d’ l’ anêye. Li montant a pårti azès pôves, c’ est li cwårt do dijhinme di ci-cial, dj’ ô bén 2,5 åcint.
Nadine Modolo
Elle a skepyî e 1942.
Ele note l' accint do Bourk (Han-so-Eure).
Zacate
Li zacate sol tcheté est diferinne del "zacate di djune" (zakat el-fitr), k' on baye les dierins djoû do cwareme muzulman.
Nadine Modolo
Elle est vice-prezidinte di l' ALWAC.
Zacate
Categoreye:Islam
Nadine Modolo
Di s' mestî, elle esteut responsåve dins on grand botike.
Ouve e walon
E 1995, elle amonte ene dramatike po ls efants, «les Arsouyes».
Did la, bråmint d' ses scrijhaedjes, c' est des pîces di onk ou deus akes po les efants ou les djonneas.
Mins ele sicrît eto del prôze et del powezeye.
Ses bokets sont-st eplaidîs dins l' Bourdon.
Avou Marie-France Gilles et des ôtes do CHADWE, elle a-st amonté ene farde «Tchansons po nos efants» (2008).
Elle a scrît onk des tchaptrês do live di sovnances «Aviretes et glawinreyes».
Pourcea d' montinne
Li pourcea d' montinne u pourcea d' montagne u coshedinne u coshet d' Inne, c' est on ptit rawiant k' on tént come biesse di cpagneye ou, dins les labos, po fé des sincieusès sayes.
Nadine Modolo
Sudjets
Dins l' pitit powinme «on cour po deus», ele djåze tinrûlmint do divoice, on sudjet waire aboirdé pa les scrijheus e walon do 20inme sieke.
Pourcea d' montinne
Cavia porcellus
Sourdants
Categoreye:Rawiants
Nadine Modolo
Sourdant
Modolo
Cråmignon
thumb|350px|Tecse et muzike d' on vî cråmignon «[[Pôve moxhe (tchanson)|Pôve moxhe»]] On cråmignon, c' est ene tchanson e walon ki s' tchante tot dansant avå les voyes, e s' dinant l' mwin. Li mouvmint des danse, c' est des crawiaedjes, did la li viebe «cråmignoner».
Les cråmignons sont diferins des brans.
Mwaissès piceures
Les cråmignons sont tipikes del veye di Lidje, et sacwants viyaedjes did ttåtoû, sortot å nôr come Hacou, Eben, Moulan o Eijsden è Hollande. On cråmignonéve sol dicåce, åtoû des barakes et des tchvås d' bwès.
Dins ç' payis la, on cråmignonéve come ça, sins aveur rén apresté, li djoû del fiesse del pårotche, disk' al fén do 19inme sieke.
Li tchanson, c' est des coplets avou foû ki deus royes, avou des longs vers, sovint des zandrins. Å coplet ki shût, on cmince pa rprinde deus côps li dierinne roye do ci di dvant. Li respleu, c' est eto ene fråze k' on rdit deus u troes côps. Sovint gn a ene peclêye di coplets, dijh et dpus.
Onk des pus rlomés cråmignons, c' est " L' avoz vs veyou passer ?" da Nicolas Defrecheux.
Istwere des cråmignons
Ci sereut ene dujhance apoirtêye del France. Did la, les paroles e francès di mo vîs cråmignons. Mins elle a si bén rispité el Walonreye, ki bråmint des scrijheus walons endè scrijhît el deujhinme mitan do 19inme sieke. Gn ourit minme sacwantès bates del SLLW la k' on dmandéve di scrire des cråmignons.
Les cråmignons dins les fiesses oficires a Lidje
E 1913, gn ourit on cortedje avou des cråmignons did divinltins.
Hårdêye difoûtrinne
Pådje des cråmignons so l' Aberteke
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Foclore del Walonreye *
Bouli Lanners
Lanners
Philippe Lanners, sipoté Bouli Lanners, c' est èn acteur di cinema et produjheu walon skepyî li 20 di may 1965 a Moresnet (Redîmés Payis). Il est cnoxhou come acteur dins et come produjheu dins E 2008, come produjheu, i vuda on fime todi-sol-voye so Walonreye, Eldorado ki rascoda troes pris al fiesse do cinema di Cannes.
Greve (discramiaedje)
Ene gréve, c' est ene tchampwinne
Sapén d' mer
Li sapén d' mer ou sapén des Landes u pin d' mer, c' est åbe sapinrece des payis del Mîtrinne Mer, mins ki n' vént nén dins so les hôtès montinnes.
Pinus pinaster
Discrijhaedje
I fwait 30 metes di hôt, mins i n' crexhe nén todi foirt droet, aprume la k' i gn a bråmint do vint.
Emission (medias)
Categoreye:Medias Ene emission, c' est ene termene di cåzaedje å posse, u di cåzaedje et d' imådjes al tévé, prezintêye pal minme djin, sol minme sudjet.
Sapén d' mer
Discrijhaedje
Il a des totès grossès carotes, avou des pondantès schayes. Ele si drovèt cwand i fwait bén setch, po leyî toumer les grinnes.
Li pelake est foirt sipesse, fwaite di brunès plakes.
Les picas sont agritchîs deus pa deus so les coxhetes.
Uzaedjes
On l' côpe po do bwès di mnujhreye.
On rascod si hårpixhe.
Bråmint eployî pol ribwejhaedje des vudès tienes (après leu dibwejhaedje sins rastrinde) et des waerixheas come dins les Landes, el France.
Categoreye:Åbes sapinreces Categoreye:Plantes foû del Walonreye
Celeri
Li celeri, c' est ene yerbêye foirt eployeye dins l' amagnî, foiravant dins les sopes et et les såces.
Apium graveolens
Come yebe ås maladeyes
A des prôpietés vé-astchåfantes (bon pol tinkiaedje do vé). Did la les fråzes di motî come :
C' est cisse cwålité la k' on ndè cåze sovint dins les tchansons.
Dins les Belès Letes e walon
«Les celeris», c' est ene rilomêye tchanson tchantêye pa Bob Dechamps.
Dins ene ôte tchanson tchantêye på minme tchanteu, "Li djårdén", gn a on hagnon sol celeri :
Sourdant
Categoreye:Plantes Categoreye:Yerbêyes Categoreye:Yebes ås maladeyes
91
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100 | anêyes 110
86 | 87 | 88 | 89 | 90 | 91 | 92 | 93 | 94 | 95 | 96
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 91 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tchay Loun
Tchay Loun (chinwès 蔡倫, ralfabetijhî eto Cài Lún u Ts'ai Lun), c' esteut on Chinwès d' inte li prumî et l' deujhinme sieke. C' est lu k' edvinta l' papî.
A cåze di l' impôrtance do papî dins l' diswalpaedje del civilizåcion, il est rindjî å limero 7 des djins les pus inflouwinnes di l' Istwere dins l' djivêye Michael Hart.
Prouve si si egzistance
Come c' est èn ome ki n' a nén stî ricnoxhou pa l' Istwere dins les payis do Coûtchant, on s' a dmandé si ç' n' esteut nén on forveyou persounaedje (boutans come les vîs peres des rlidjons monoteyisses, Abråm et Moyisse).
Mins si no est cité dins l' istwere del dinasteye Han. Houte di çoula, c' est ene djin k' a todi stî foirt rilomêye el Chine leye-minme.
Vicåreye
Mins pus tård, a cåze di calmaxhreyes e l' coû d' l' impreur, i fourit disgråcyî. Il åreut adon fwait måleur di s' coir tot boevant on pwezon.
Sourdant
Categoreye:Rilomêyès djins Categoreye:Rilomés Chinwès Categoreye:Grands edvinteus
41
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60
36 | 37 | 38 | 39 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 45 | 46
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 41 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
RTL-TVI
RTL-TVI, c' est ene tchinne di televuzion belgo-lussimbordjwesse eyet francès-cåzante k' a stî creyeye e 1982 (sol no d' RTL Télévision disk' e 1987). C' est ene tchinne djenerålisse.
Èç tchinne la est privêye come li Club RTL eyet Plug RTL ki sont ses tchinnes-sours.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Televuzion Categoreye:Grande Dutcheye do Lussimbork Categoreye:Beldjike
Prezintoe
On prezintoe ou prezintrece, c' est on ptit mot ki vént divant on cmon no, et diner sacwants racsegne so ci sustantif la.
L' årtike pout esse eto loukî come on prezintoe.
Sôre di prezintoes
Categoreye:Croejhete
Claudia Letizia
Claudia Letizia, c' est ene actoresse, manneken itålyinne, di cinema, televuzion et d' teyåte.
Dåsseu
Dåsseu (e Feller, Dausseu) est on pitit ban del veye di Cerfontinne, e province di Nameur.
Claudia Letizia
Elle a skepyî li 22 di mars 1979 a Pompei.
References
Letizia, Claudia Letizia, Claudia
Osmôze a l' evier
L' osmôze a l' evier u evierosmôze, c' est ene tecnike di dissalaedje di l' aiwe di mer foirt målåjheye a mwaistri mins mo spårgnante.
On nd a djåzé a cåze d' on pordjet amerikin k' a tourné a cou d' poyon, paski ses djins n' avént nén del sepiance assez.
Li pus grande oujhene est a Fawjairate ås Emirats. Elle a stî amontêye pa ene sorsoce di «Suez Environnements» (avou des indjenieurs walons).
Ele produjha 63 miyons d' m3 l' an 2003.
Categoreye:Ecolodjeye
Guillermo Lasso
thumb|(e 2017) Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza, sipoté "Guil", c' est l' prezidint di l' Ecwateur k' a cmincî li 24 di may 2021.
Sourdants yet pî-notes
Lasso Categoreye:Ecwateur (payis)
Fenaesse di fagne
Li fenaesse di fagne ou waide di boû ou waide di torea ou pouf, c' est l' fenaesse li pus corante dins les fagnes.
Discrijhaedje
Dins les fagnes ki n' sont nén waideyes, ele crexhe a stoclêyes, ki fjhèt, al dilongue do tins, come des ptits xhames, lomés tiesses di boû ou tiesses di torea.
Sourdants
Categoreye:Fenaesses
Tchapea d' solea
On tchapea d' solea u tchapea d' esté u tchapea di strin u tchetoere, c' est on ledjir tchapea di strin u d' hårdêyes, avou on lådje boird, po espaitchî l' tchôd solea d' esté d' avinde li vizaedje et l' hatrea.
Categoreye:Mousseures Categoreye:Esté
Djeu del caracole ki vleut fé l' tchet
Li djeu a stî apontyî e 2009 pa Pol Englebert del sicole di walon Lucien Somme.
Droet do djeu
Gn a 44 cåzes, et on avance si pion (ki rprezinte ene caracole tot shuvant les ponts d' on dé k' on hene tchaeke a s' toû. So sacwants cåzes, gn a des gadjes, soeye-t i po tcheryî pus lon, soeye-t i po raler e-n erî, soeye-t i po passer s' toû. C' est l' ci (li cene) k' arive li prumî (li prumire) å coron (sol cåze 45), la k' gn a li scole di walon, ki piede, poy ki li såme do djeu, c' est d' fé l' tchet.
Djeus parints
Gn a des sfwaits djeus dins des ôtes langues, li "Jeu de l'oie" e francès, "ganzenbord" e neyerlandès, "ju d'éson" e picård. Mins dins ces djeus la, c' est sovint l' ci (cene) k' avént li prumî (-ire) å dbout ki wangne.
Caracole Caracole Caracole Caracole
Françoise Marcelle
Françoise Marcelle, c' est ene bouteuse pol walon, aprume avou l' CHADWE.
Elle a eto scrît tenawete on boket, metans al bate «on scrijheu et on djheu» e 2011.
Marcelle Francoise Marcelle Francoise
Ledjir metro di Tchålerwè
Li Ledjir metro di Tchålerwè, c' esteut on pordjet des anêyes 1960. Ki aveut come vizêye di discandjî el rantoele des trams di Tchålerwè ey el rantoele des vetes trams di Tchålerwè.
Rantoele
vignette|450x450px|Pordjet del rantoele då ledjir metro
Prumires lenes
Dvant li 3 d' djanvî 2023, li ståcion si loméve : Charleroi Sud - Tchålerwè Nonne.
Après l' mwaisse blouke, i gn aveut ût ôtes direccions (lomêyes "antenes").
1976-1980
Les deus prumirès ståcions a-z awè drovou, c' est : Tchålerwè Nonne eyet Tchålerwè Vilete. D' èç costé la del rantoele tchålerwetresse, gn aveut seulmint les trams vicinås ki rôlént. Come sicrît so l' imådje, li dierin tram del S.T.E.C. a rôlé e 1974, çou k' est deus ans dvant l' metaedje e rote des deus prumirès ståcions.
Divant d' ariver a Tchålerwè Coûtchant, les trams prindént les voyes kimones. Come di djusse, ciste eståcion ci n' egzistéve nén co. Tolminme, ès trawa aveut ddja stî schavé. El novele voye fijheut k' les trams èn passént pus på prijhon, åré po daler å vî depot. Ces deus bastimints rola n' egzistêynut pus. gauche|sans_cadre|515x515px
1980-1982
gauche|sans_cadre|544x544px
1982-1983
gauche|sans_cadre|579x579px
1983-1985
gauche|sans_cadre|583x583px
1985-1986
alt=|gauche|sans_cadre|583x583px
Egne (Hamtea di Djumet)
Egne, ubén Hegne, ([FR] Heigne), c' est l' hamtea l' pus coûtchantrece di Djumet. Egne est eto l' no då bwès k' est e ç' hamtea.
Ledjir metro di Tchålerwè
1996-2012
gauche|585x585px
2012-2013
880x880px|alt=|centré
Egne (Hamtea di Djumet)
Bwès
Come on l' pout vir sol mape e vete padzo, gn a on bwès èç hamtea la. Il a l' minme no k' el hamtea. Li RaVeL L119 passe didins po raloyî El Rou-dlé-Tchålerwè å Tchif-leû.
Dzo-hamtea
C' est dins ci hamtea ci k' on ritrove eto li dzo-hamtea do « Spinoe ». Ci no la, c' est ossu l' no d' ene åbete.
Ledjir metro di Tchålerwè
2013-2023
vignette|686x686px|Actuwele rantoele då ledjir metro
Egne (Hamtea di Djumet)
Mape
<mapframe latitude="50.444825" longitude="4.413371" zoom="14" width="222" height="162" align="center" />
Ledjir metro di Tchålerwè
2013-2023
centré|258x258px
Egne (Hamtea di Djumet)
Plaeces
I gn a deus plaeces a Djumet Egne. Li prumire, c' est l' plaece Jules Francq k' est l' pus grande eyet l' ôte, c' est ene plaece sol rowe di Mont, k' est ene rovoye. C' est dins ç' dierinne k' on-z ertrove li Tchapele k' on voet sol foto padzo. centré|vignette|299x299px|Li Tchapele Notru-Dame d' Egne sol plaece sitouweye sol rowe di Mont.
Vete ecråxhe
Ene vete ecråxhe, c' est semer ene plante (boûkete, cabu, clåves, coirvesse, faceleye) dins ene pôve tere. Pu ritcherwer l' boket cwand l' plante est 20-30 en hôte, po recråxhî l' terén.
Ledjir metro di Tchålerwè
Asteure
Ouy, li rantoele est cåzumint l' minme ki pindant l' dijhnêye 2010. Totfeye, Tchålerwè Nonne a divnou Tchålerwè Ståcion Cintråle. Avou ça, k' ene novele ståcion a stî radjoutêye inte ci-ci eyet Tchårlerwè Tirou : Tchålerwè Sambe.vignette|363x363px|centré|Ene mape avou li rantoele d' asteure, mins nén avou les vraiys nos des avnantès ståcions pol novele lene.
Vete ecråxhe
Aprestaedje d' ene vete ecråxhe
Après l' awousse, brijhî (ringyî) pu irper pu semer les ptitès grinnes.
Egne (Hamtea di Djumet)
Tuzance
Cist edroet ci est impôrtant pol Toû del Madlinne. Ci fiesse la, c' est ene måtche crustinne di l' Eter-Sambe-et-Mouze. Come di djusse, c' est l' pårtaedje ey el arivêye del måtche do dimegne. Asteure, l' edroet do pårtaedje eyet l' ci d' arivêye c' est puvite l' plaece Jules Francq ; mins dvinltins, c' esteut dvant li Tchapele Notru-Dame d' Egne. Ewou çk' on fwait l' messe dvant d' comincî a roter ci djoû ci.
Ledjir metro di Tchålerwè
Pordjet
vignette|Mape do [[TEC so ene plake d' ene hale di busse.]] Avou l' novea ospitå k' on fé basti, li plan mobilité 2019-2024 prevoet l' servixhaedje del lene 5, antene raloyant li Blouke di Tchålerwè, Montniye-so-Sambe eyet Tcheslinea, disk' a l' avnant ospitå. Des boutaedjes avént ddja sti fwaits etur 1985 yet 1991, mins nole lene raloyant Tchålerwè disk' e Montgneye-so-Sambe veypus disk' a Tcheslet aveut stî metowe e-n alaedje. Do côp, les ståcions d' èç antene sont al elaidixhaedje. Mins nerén, e 2022, on novea pordjet d' lene a stî metou so pî, avou des noveas nos po kékès ståcions.
Egne (Hamtea di Djumet)
Economeye
Gn aveut, disk' e 2006, el Brasserie de l'Union, mins elle a seré l' ouxh.
Vete ecråxhe
Aprestaedje d' ene vete ecråxhe
Categoreye:Tcherwaedjes et mårsaedjes Categoreye:Ecråxhaedje des teres
Ledjir metro di Tchålerwè
Pordjet
Totfeye, avou on plan di l' Union Uropeyinne, gn a swessante miyons d' Uros k' ont stî dnés po ç' pordjet ci. Å totå, c' est cint cénkante miyons ki vont daler po les boutaedjes del novele lene. Ådzeu d' ça, les rames BN vont esse mwaisse rifwaites.
Siervice tecnike
Des ancyinnès SJs ont stî riprindowes på TEC po l' siervice tecnike do ledjir metro :
Rassonraedje
Totes les BN LRVs, dj' ô bén cwarante-shijh so les céncwante, ki rolnut sol rantoele s'ront rassonrêyes e 2025. Les boutaedjes ont comincîs e 2020. E-n efet, ces motrices rola ont stî metowes e-n ovraedje al atake del dijhnêye 1980. Alôrse, elle ont mezåjhe d' esse rassonrêyes. Ele vont esse totes metowes e djaene k' est l' novea coleur del TEC. Ene novelisté, c' est l' rôlante poite po rcandjî les ancyinnes. El prumire rame rassonrêye a roté li 20 di decimbe 2021. Asteure, c' est totes les ôtès vweteures k' on va rassonrer.
Depôt
Li ledjir metro a, asteure, deus depots. Li ci d' Djumet est a costé del lene do M3 eyet li ci d' Anderluwe a costé di l' eståcion Djonccion.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Tchimin d' fier Categoreye:Tchålerwè
Moflon ås hozetes
Li moflon ås hozetes, c' est on moflon d' Afrike bijhrece ki dmeure (ou dmoréve) so les pus hôtès montinnes, metans li Grand Atlasse marokin.
Discrijhaedje
Li biesse fwait on bon mete et dmey di long (150 a 170 cm). Elle est a pô près on mete hôte (90 a 100 cm).
Les coines sont spesses, avou des aneas. Ele si racrolèt po fé on dmey ceke, li dbout eviè tere.
Si coleur est rosse, mins li dzo do coir, l' ådvins des mimbes et l' toû del boke sont pus blancs.
Sorvicance
Il a cåzu disparexhou do Marok. Davance, on l' trovéve dins l' Grand, li Mîtrin eyet li ptit Atlasse.
Il est åjheymint wårdåve dins les djårdéns zolodjikes.
Sourdants
Categoreye:Roemiants Categoreye:Afrike bijhrece Categoreye:Biesses ås tetes Categoreye:Biesses foû del Walonreye
Anne Delporte
Ele sicrît dins Nosse Lingaedje, ey eplaidî cisse gazete la, tot dnant scole di walon ås troes-côps-vint di l' Univiersité del troejhinme ådje d' après Lidje.
Riprinjhe dins l' antolodjeye Rispitaedjes.
Cial, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Anne Delporte avou l' accint d' Lidje pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Delporte Delporte
Dji vôreu k' i ploureut (roman)
thumb|Coviete do live
Esplikêye do tite
Mareye, ene viye djin tote seule k' a stî atchté on cwårtî e-n on grand bildigne, n' edeure pus les djonnes ki fwaiynut aler leu muzike a make, et leyî tos les ouxhs å lådje, di l' esté, cwand i lût l' solea. C' est po ça k' ele li dit al pådje 6.
Et l' repeter al pådje 36, k' elle est a l' ospitå, et ki s' vijhene di tchambe lyi sohaite ene boune djournêye, tot lyi djhant k' i fwait on bea solea po lyi sohaitî parey.
Poupene
POUPÈNE
(poupe) djouwèt po lès èfants, l' pus sovént po lès crapådes mins i gn'a èto po lès djonnes valèts. thumb|Poupène do vî tins thumb|Poupène disafûrlêye
Adolphe Caffet
Adolphe Caffet, c' esteut on scrijheu e walon do Payis del Lovire, nexhou e 1863 et moirt e 1902.
Il esteut méde di s' mestî.
Riprins dins l' Live Gaston Hoyaux so les scrijheus e walon do payis del Lovire eyet dins Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne.
Ezemonts
Ezemonts (ou Ezès Monts; fr: Aisemont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fosse-li-Veye.
Adolphe Caffet
Caffet
Ezemonts
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Lampe
Categoreye:Loumaedje Ene lampe, c' est ene ahesse ki dene del loumire k' on pout mwaistri. Li feu dnéve del loumire eto, mins esteut pus målåjhey a esprinde ey a distinde.
Istwere des lampes
Les prumirès lampes, c' esteut des toitches di strin.
Adon ont vnou les tchandeles u wåmales, fwaites avou del cére di moxhes al låme u do shî d' grosse biesse.
Adonpwis, les lampes a l' ôle k' on-z a loumé eto lamponetes u crassets. On modele dedja pus atuzlé, c' esteut l' kénket.
Avou l' edvintaedje da Thomas Edison del lampe k' on pleut esprinde et distinde did lon tot rdjondant deus fis d' keuve, on-z avna totavå al lampe electrike. Pus tård, avou les piles electrikes, on-z edvinta li toitche electrike. Pu les tubes å neyon et les lampes a basse alouwance.
Gn a eto des lampes po fé aler totes sôres d' agayons, come on pordjectoe d' fimes.
Prumî disdut å Bwès del Cambe
Li prumî disdut å Bwès del Cambe, u purade lomé voltî e francès – La Boum – c' esteut on disdut wice les eterdjåzeus fijhént l' fiesse po rouscayî conte les mzeures prindowes på l' govienmint De Croo I po luter conte el maladeye å cronivirûsse 2019.
Shûte
Des djins avént orgånizés on deujhinme disdut pol 1î d' may 2021, k' est eto lomé voltî – La Boum 2 – på les francès-cåzants.
Djeus olimpikes d' esté di 1896
thumb|Imådjete des djeus Les Djeus olimpikes d' esté di 1896, c' est les prumîs djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Atene e 1896.
Il ont stî strimé på rwè Djôr 1î d' Grece.
Come di djusse, Pierre de Coubertin esteut la.
Les djeus ont srî aspalés d' on miyårdaire grek, Averoff, k' a dné on miyon di francs ôr.
Les bates s' ont passé å "ståde panatenayike" ki datéve do cwatrinme sieke divant Djezus-Cri. Il aveut stî pår ranovlé, avou des tribunes di blanc mårbe.
Sourdants
<References/>
Djeus 1896
Djeus olimpikes
thumb|Li drapea olimpike a stî håyné pol prumî côp ås djeus olimpikes d' [[Anverse e 1920]] Les djeus olimpikes (on dit eto les DjO, les djiyôs), c' est ene bate esportive eternåcionåle k' i gn a tos les cwatre ans, dispu 1896. Il ont stî tuzés sol piceure des vîs djeus des Greks, ki si tnént a Olimpeye.
L' enondeu des djeus olimpikes modienes fourit Pierre di Coubertin. Si mwaisse divize esteut : "Li tot ci n' est nén d' wangnî, mins di s' bate po." Ci-ci pinséve ki les djeus alént resserer l' etinte etur les nåcions et askepyî ene påye ki durreut disk' a todi.
A dater di 1924, on-z a adinçné des djeus olimpikes d' esté et des djeus olimpikes d' ivier.
1896
E 1896, a Atene, les Greks avént stî mwais ki ça soeye les Almands k' åyénxhe li pus di medayes d' ôr. Ety braire "Indjustice, indjustice !"
1904
A Sint-Louwis e 1908, dins l' maraton, l' Amerikin Fred Lorz, a des ecoidleures. Adon, i s' arestêye, mousse dins ene oto ki l' moenne lon pa dvant. Ça lyi va mî, i s' rimete a cori et intere å stade divant tertos. Cwand l' vraiy wangneus arive, on discalifeye Lorz et on pôk après, on discalifeye ossu li prumî k' arive pask' on lyi a fwait deus côps des pikeures d' on miligrame di sulfate di stricnene et boere do cognak.
1908
A Londe, e 1908, les biestreyes arivèt dins l' ciclisse. Li Francès Schilles a wangnî li coûsse di vitesse mins come les deus omes ont fwait trop lontins do sorplaece, les oficirs royèt d' on côp d' croyon si performance do palmaresse des djeus. Motif : il a metou trop lontins po fé les deus toûs d' pisse.
Dins li finåle do 400 metes, gn aveut troes Amerikins et èn Inglès. Sol pisse i s' fotèt des côps d' keudes, si saetchî på mayot et pa l' coulote et s' bårer l' passaedje. Onk des Amerikins, Carpenter, wangne mins les oficirs fijhèt ricmincî l' coûssse. Les troes Amerikins ni vlèt nén cori. L' Inglès fwait les 400 metes tot seu et wangne li medaye d' ôr.