cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pouphan
Etimolodjeye: tîxhon "Popo-ham" (han, pré da Popo). So plaece, on n’ ôt nén li H: on prononce: Poupan, Poupanî (djeu d’ mot avou «panî»), Poupinot (djeu d’ mot avou «popene»).
Nos di des plaeces di Pouphan
Merluhan (disfondowe: Merlëhan); les Condjroûles (disfondowe: les Condjrëles).
1449
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Fotbale beldje
Discripcion
Li Divizion-1A (ancyinnmint Divizion-1) est li plu grand tchampionat del Beldjike. I gn a saze clubs dins èç tchampionat. Lès saze clubs s' afrontnut deus côps pindant èl erîlé tchampionat.
Såjhon
2018-2019 ; 2019-2020
Discripcion
Li Divizion-1B (ancyinnmint Divizion-2) est li tchampionat etur èl divizion-1A ey èl divizion-1-Novice. I gn a ût clubs dins èç tchampionat. Lès ût clubs s' afrontnut cwate côps pindant èl erîlé tchampionat. Èl erîlé tchampionat est divizé è deus trintches. Lès prumîs dès trintches s' afrontnut deus côps, padri li deujhinme trintche do erîlé tchampionat. Èl wangnant dès deus pårteyes est pormouwé è Divizion-1A.
Li Divizion-1-Novice (ancyinnmint Divizion-3) est li dierin tchampionat del Beldjike. I gn a saze clubs come è Divizion-1A. Lès saze clubs s' afrontnut deus côps pindant èl erîlé tchampionat come è Divizion-1A.
Li Divizion-2-Novice (ancyinnmint Divizion-4 u Pormocion) est li prumî tchampionat del Waloneye. Èç tchampionat est etur èl Divizion-1-Novice, ki soeye li dierin tchampionat del Beldjike, ey èl Divizion-3-Novice, ki soeye divizé è deus tchampionats diferins. I gn a saze clubs ki s' afrontnuxhe deus côps. Li tchampion del såjhon 2018-2019 del Divizion-2-Novice est li Royale Union del Lovire Cinte.
Li Divizion-3-Novice est li deujhinme tchampionat del Waloneye. Èç tchampionat est etur èl Divizion-2-Novice et lès Provinciales. Èç tchampionat est divizé è deus tchampionats diferins :
- ène Divizion-3-Novice avou lès ekipes lès pus coûtchantreces.
- ène Divizion-3-Novice avou lès ekipes lès pus levantreces.
I gn' egziste cwatre prumîre provinciåles è Waloneye : Hinnot, Lidje, Lussimbork ey Nameur. Les clubs do Roman Payis djouwnut avou les clubs do Braibant Flamand ey del Redjon di Brussele. Dins tchaeke prumîre provinciåle, i gn' a saze ekipes, apus li ci do Lussimbork wice i gn' a soulmint cwatorze ekipes.
Nåcionåle ekipe
🇱🇰 Rodjes Diåles
Motî do Condroz namurwès
thumb|Coviete
Li Motî do Condroz namurwès, kel tite, et francès, c' est "Langue Wallonne en Condroz namurois", c' est on gros spès live, di dpus d' 800 pådjes, e deus volumes, sicrît pa André Vellande, ey eplaidî ås Edicions Azimuts e 2009.
Il a rexhou a 200 egzimplaires, ey esse rade sipoujhî.
Il est rprins sol limero [C60] dins l' djivêye des motîs do walon.
Ovraedje do diccionairî
L' adierçaedje do motî a duré 17 ans (1992-2009), aprume avou des foyous, après so programe éndjolike.
Li diccionairî a rmetou tos les mots k' i cnoxheut d' els aveur oyou, u k' il aveut rescontré dins des gazetes e walon (Li Chwès et ki lyi shonnént ahessåve. Adon, i n' shût nén les piceures des diyalectolodjisses. I n' a nén nerén stî rapexhî des mots dins des scrijhaedjes.
André Vellande fourit-st araedjî po trover li djusse mot francès po ratourner les mots walons, ey insi, diswalper les diferins sinses. Dins les spots, il esplike li prumî et l' deujhinme sinse, mins eto li cotoû d' etrevén k' on-z î dit ci spot la.
I n' a pont d' fråzes d' egzimpes divins. Mins pacô, i repete li definixha do mot e francès (loukîz a pèchon).
Condroz Condroz
Tawourirte
Tawourirte (amazir ⵜⴰⵡⵔⵉⵔⵜ, arabe ey arabe marokin تاوريرت), c' est ene pitite veye do Marok, inte Fez eyet Oujda.
Categoreye:Veyes do Marok Categoreye:Veyes et viyaedjes do Marok
31 di djulete
Li 31 di djulete, c' est li 212inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 213inme po ls anêyes bizetes), avou 153 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Edmond Gillard
Il a morou e 1969.
31 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
29 di djulete - 30 di djulete - 1î d' awousse - 2 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
Edmond Gillard
Il esteut Relî namurwès.
31 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Refaxhaedje
Refaxhî on påpåd, c' est lyi mete ene faxhe (u des bråyes) inte les djambes, et, s' il astchait, tos les rabindlaedjes po lzès fé dmorer e plaece.
Edmond Gillard
On limero a pårt des Cayés walons (7, 1969) a stî eplaidî avou ses scrijhaedjes.
Refaxhaedje
Dispu l' vî vî tins, disk' e 1950
Après, on li rmeteut sol cossén avou l' covturete, et å dzo, on drapea. On retoirtyive l' efant dins l' covturete et l' drapea.
Po sotni l' tiesse, on lzî meteut ene efûlete, come on ptit bounet, u on noret.
Ci n' esteut nén åjhey del refaxhî inla; i s' î faleut kécfeye riprinde a mwints côps po reyussi.
On les refaxhive tot hoûte, di ç' manire la, a pô près disk' a cwate moes. Vos årîz yeu dit ene momeye edjipsyinne. Aprsè cwate moes, on n' refaxhive pus k' li coir et les djambes, et les bresses dimorént libes.
Di 1950 a 1980
On lî meteut des faxhetes inte les djambes, et ene coulote di plastik. Å cmince, on rbouwéve les faxhetes avou do savon, tot lzès striyant comifåt, pu les mete dins ene tchôdrunete ki boléve so li stouve, les stoide, et les mete souwer so on fi, a l' ouxh; pu les ristinde, divant di les reployî.
A pårti di 1955, on-z a yeu des tetras, on cwåré boket d' toele di molton, fwait esprès, ki boeveut bråmint mî les aiwes. End aveut ki les tapént evoye (mins li coulote di plastik, leye, esteut rbouwåve).
Ezès veyes, les pus ritches familes les metént les faxhes al bouwreye, ki passént dins les måjhones po prinde les mannetes, et rapoirter les rnetieyes.
Après 1980
Todi pus d' djins ont-st eployî les faxhes-coulotes.
Categoreye:Efance
Xhoutsiplou (Manhé)
Xhoutsiplou (fr: Xhoute-si-plout) est on hamtea do ban d' Manhé (Vå Xhavane)
Li no provént di schoûte s' i plout, on no assez corant po des plaeces avou des moléns a aiwe.
Vey eto: Xhoutsiplou (Aiwêye), Xhoutsiplou (Esneu), Xhoutsiplou (Målimpré), Xhoutsiplou (Djerpene)
1439
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Laure Gastes
Laure Gastes u Laure Gesell u Laure Gastes-Gesell, c’ esteut ene fijheuse di tchansons e walon ki provneut d' après Måmdey.
Tchestea d' Montsoreau
Discrijhaedje
C’ est on tchestea et monumint del Moyinådje do 15inme sieke.
Laure Gastes
Elle a vnou å monde e 1870, a Sint-Vit ey a viké disca, pol moens, 1985.
Biyografeye
Elle a scrît ene ramexhnêye d' arimés e walon e 1951 eyet 1952, cwand ele dimoréve a Pont-dlé-Lignouveye.
Dins ses vîs djoûs (e 1961), elle ala rdjonde ses neveus et ptit-neveus ki s’ avént setlé e l’ Årdjintene, et askepyî ene veye ki poite leu no (Villa Gesell) ki contéve 20.000 dimorants e 1980. Ele vikéve co a 95 ans.
Ouves pol walon
Ele sicrijheut sovint ses paroles so des viyès airs almandes (la k’ ele dimoréve avou si ome e l’ Almagne). Mins ossu des tchansons da Franz Schubert et ds ôtes muzicyins almands do 18inme sieke. Eplaidîs come Powinmes e walon da Lôre Gesell (ki l' tite e francès, c' est Poèmes wallons de Laure Gastes-Gesell) (1983)
Powinmes e walon da Lôre Gesell
Si biyografeye e francès (so s' live di powinmes)
Sourdants
Gastes Gastes Gastes
Tchestea d' Montsoreau
Discrijhaedje
Categoreye:Monumints del France Tchestea d' Montsoreau
Guere d' Oucrinne (2022)
thumb|dierinnès pôzucions El Guere d' Oucrinne, ubén sovint lomé "Abrocaedje des Rûsses e l' Oucrinne", c' est èn evayixhaedje di l' Oucrinne pa l' årmêye rûsse ki cminça li 24 di fevrî 2022.
C' est l' pus grande guere ki s' passa e l' Urope dispu l' deujhinme guere daegnrece.
Cotoû
500px|thumb|Mape des payis assoçnés a l' OTAN, istoricmint
Stindaedje di l' OTAN viè l' Levant
Dispu 1990, l' OTAN si raprepeye del Rûsseye, tot-z assoçnant des payis k' estént, divant çoula, dins li stindêye di dominåcion sovietike (Pake di Varsoveye).
Revintreye orandje et shûte
Li revintreye orandje di 2004 amoenna å povwer des politikîs ki n' estént nén amiståves avou l' Rûsseye. Mins les camaerådes di Moscou riwangnît les vôtaedjes di 2010, disk' ås rclamaedje del Plaece Maiden e 2013, et li skiftaedje evoye do prezidint k' esteut po les Rûsses (Yanoucovitch) e moes d' fevrî 2014. Adon, les deus provinces do Levant ni volît pus shuve li novea govienmint d' Kiyev, et askepyî deus cåzu-estats (di Louganse et Donetse). Dismetant, e moes d' måss 2014, li Crimêye si raloya (voltrûlmint u nén) al Rûsseye, si disraloyant di l' Oucrinne. Ci fourit co ene pire e l' roye inte les deus afronteus, rûsse et oucrinnyins.
El Rûsseye sotna les dislaxhiveus des republikes di Louganse et Donetse. Eto, on pout dire ki l' Oucrinne eyet l' Rûsseye estént ddja e-n ene sitouwåcion d' guere (li Guere do Donbasse) dispu 2014, ût ans divant l' abrocaedje di 2022.
1439
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Guere d' Oucrinne (2022)
Li nazisse e l' Oucrinne
Les djins des provinces do Coûtchant d' l' Oucrinne avént stî margougnîs pa Staline. Si avént i tnou avou Hitler tins del deujhinme guere daegnrece. Les mouvmints nazi-amiståves avént ridivnou veyåves å disrashonnaedje di l' URSS. I prindît pårt å grand djoû al Revintreye orandje. Il askepyît minme des batayons paramilitaires come li batayon d' Azov (edjîstré a Marioupol).
1439
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Guere d' Oucrinne (2022)
Disrôlmint militaire
thumb|avancixhmint (rodje) et rissaetchmint (djaene) di l' årmêye rûsse
1439
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Guere d' Oucrinne (2022)
Bateus
Gn a yeu eto des volontaires di sacwants payis d' Urope coûtchantrece ki s' ont stî bate avou les Oucrinnyins. Insi, e moes d' måss 2022, gn a yeu 16 Bedjes k' ont ndalé sol front.
1439
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Guere d' Oucrinne (2022)
Etrevéns
Li Rûsseye abroca so l' Oucrinne li 24 di fevrî. Çoula so troes fronts. Li prumî, a Bijhe, eviè Kiyev. Li deujhinme, a Nonne, a pårti del Crimêye. Eyet l' troejhinme å Levant eviè Xharkiv, et tot pårtant des provinces dislaxhiveuses di Louganse et Donetse.
L' evayixhaedje di Marioupol a stî l' pus dustrujhant.
Li rboutance des Oucrinnîs åtoû d' Kiyev shonne awè sbarer les Rûsses. Al fén do moes d' måss, il abandnît l' esseraedje di Kiyev. Des crimes di guere fourît ricnoxhous dins les veyes ocupêyes e moes d' måss, metans a Boutcha.
Adonpwis, li Rûsseye va-st ocuper tot l' Levant et l' Nonne di l' Oucrinne, tot s' rissaetchant del province di Xharkiv. Mins les Oucrinnîs ourît co des foices assez po contraker, pår dins les payis ocupés (esseraedje di Limane li 1î d' octôbe).
Corwaitaedje del kidujhance militaire
Les Rûsses ont bombardé des bastimints civils dispu li cminçmint del margaye.
Portant, les lenes di tchmin d' fier n' ont waire sitî aduzêyes. Å mitan do moes d' avri, ele siervént co po berweter les civils come les sôdårds des deus årmêyes.
Efuyaedje
thumb|Drapea oucinnyin e-n on djîsse k' a-st ascoyî des efuyîs a [[Marbuhan]] Gn aveut dipus d' on miyon d' djins k' avént-st efû wôrs d' Oucrinne après ene samwinne di guere. Dins les tréns (po rén) bôgyîs a stritche, les Oucrinnyins ni leyént nén voltî monter les etrindjirs (bråmint des studiants afrikins et aziyatikes). Après on moes, c' esta 3 miyons.
Economikes
Li pris do petrole continouwa a monter timpesse (ådzeu d' èn uro å lite po l' essince e l' mazoute, å cminçmint do moes d' måss).
Puski l' Oucrinne et l' Rûsseye produjhnut 30 åcint do frumint esporté sol Daegne, li pris des dinrêyes d' awousse a-st ossu gritchî pår les prumîs moes d' l' anêye. Paski les pôrts oucrinnyins avént djoké, peu d' ene atake rûsse. Après èn arindjmint Rûsseye-Oucrinne-Tourkeye-ONU e moes d' djulete 2022, les epoirtaedjes a pårti d' Oucrinne ont polou rataker.
Politikes
E l' fén d' esté, el Rûsseye aveut prindou cwate province å Levant ey a Nonne di l' Oucrinne. Deus d' ces provinces la (Louganse et Doniesse) volént ddja peter evoye foû l' Oucrinne 2014. Li province di Zaporidja a stî evayeye po les Rûsses esse mwaisse del pus grande cintråle nawearinne do payis. Li cene di Kersone po waeranti les voyes po-z ahessî l' Crimêye (aprume e bevåve aiwe).
Ces cwate provinces la vôtît leu raloyaedje al Rûsseye pa on referindom li 27 di setimbe. Mins ci fourit ene sôre di votaedje dandjreus arindjî sins libe tchuze des djins (99 åcint d' «oyi»). Cist egolafaedje la n' a nén stî rconoxhou pa l' ONU.
Sourdants
Categoreye:Gueres Categoreye:Rûsseye Categoreye:Oucrinne
Ristitcheye voyale
Ene ristitcheye voyale, c' est ene voyale ki si rmete inte deus cossounes, å pus sovint po shuve li rîle des troes cossounes.
Djel va scrire / djel s<FONT COLOR="#ff0000"><B>i</B> crît.
Mwaissès piceures
On l' rescontere aprume dins les mots ki cminçnut pa S + cossoune.
Elle s' a sketé l' bresse => ele s' av siketé l' bresse.
Tecnicmint, ele rote pår del minme façon ki li spotchåve voyale. .
Li seule diferince est ki li mwaisse mot n' a nole sifwaite voyale: scrire.
Notåcion dins les motîs
Dins kékes motîs, les mots, sont pacô dnés avou l' ristitcheye voyale, pacô sins.
Des ptits motîs k' i gn a ni notnut nén les ristitcheyès voyales, po spårgnî dle plaece (R13).
Uzaedje al tiesse del fråze
Al tiesse del fråze, ou dins les tites, les mots al ristitcheye voyale si scrijhèt voltî avou cisse voyale la, po n' nén awè deus cossounes po-z ataker.
Mins ci n' est nén oblidjî:
Sourdants
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Voyales
Live d' imådjes e walon
thumb|Coviete do live "li gade et les bikets" (1981) On live d' imådjes e walon, c' est, come di djusse, on live d' imådjes k' est scrît e walon.
Les lives d' imådjes e walon sont diferins des bindes d' imådjes e walon.
Lives d' imådjes po grandès djins
thumb|Coviete di "Fåvetes"
Categoreye:Lives d' imådjes Categoreye:Lives d' imådjes e walon
Fotbal amerikin
Li fotbal amerikin, c' est on spôrt k' est ene miete on maxhaedje di fotbale eyet d’ rugbi, avou on balon come å rugbi.
Mwaissès racsegnes
Sol terén, i n’ pout tolminme awè ki 11 djouweus å côp.
Çou k’ les djouweus dvèt fé, c’ est d’ wangnî l’ pus d’ ponts possibe e triviersant l’ terén po marker on «toutche-djus» (touchdown) ki våt shijh ponts ou bén on «tchamp-gôl» (field goal) ki ndè våt troes. Sins rovyî les «såvrités» (safety) po deus ponts.
Sacwants rlomêyès pårts
Li «Superbål» : onk des pus grands etrevéns spôrtif sol Daegne.
Sourdant
Categoreye:Spôrts Categoreye:Spôrts di bale
Perbay
Perbay /pɛʀ.'baj/ (fr. Perbais), c' est on viyaedje pårti inte les rebanêyès comenes di Tchåsse et d' Walin. Davance, c' esteut on hamtea d' Walin-Sint-På.
thumb|eglijhe
Gn la ene pitite eglijhe.
Toponimeye
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Sinte Catrene d' Alegzandreye
Sinte Catrene d' Alegzandreye (pus coûtmint sinte catrene), c' est ene edvintêye sinte, fiesteye el Walonreye et ôte pårt.
Sinte Catrene est fiesteye li 25 di nôvimbe.
Elle a dné des cmons nos e walon, inte di zels, li no des coûtivêyès crizantinmes.
Si floriconte
Si floriconte provént d' ene curêye di comere ki des voyaedjeus trovît el Nonne do dezert do Sinayî al fén do 8inme sieke. On vout kel cadåve åye sitî bén wårdé. Did la, l' idêye ki c' esteut l' coir d' ene sinte. Eyet si no e grek : aikaterina "co todi peure".
On bastixha on floriconte po discrire li vicåreye del sinte. Ele åreut stî l' feye do rwè Costis d' Alegzandreye, aclevêye al coû di l' impreur Massimin. Ele si cviersa å crustinnisse e 320, et djurer di dmorer djonne feye. L' impreur li fjha djudjî pa on raploû d' filozofes, et ele lezî recassa des idêyes bén astokêyes.
Adon, l' impreur li codåna a moirt, et fé monter ene rowe avou des couteas pol discôpecî pår. Li rowe touma e blesse divant d' l' aduzer. Al fén, on lyi côpa l' hatrea. Cwand s' tiesse vina foû, il aspita foû di s' coir des wachlêyes di laecea. Et, sol pî sol tchamp, gn ava ene flouxhe d' andje ki l' elevît, et l' poirter sol Mont Sinayî.
Cwand les Croejhîs ont rarivé e l' Urope do Coûtchant, il ont spårdou ci floriconte la.
Dins l' walon
Categoreye:Forveyous sints Catrene d' Alegzandreye
Gérard Wislez
Wislez Gérard Wislez, c' est on scrijheu e walon, do Payis d' Lidje.
Ses scrijhaedjes ont stî eplaidîs dins l' Walone et dins Intrez don.
Kilomete cwåré
Li kilomete cwåré (noté km²), c' est ene unité di mzeure des stindêyes. C' est ene des unités SI derivêyes.
On kilomete cwåré ocupe li stindêye d' on cwåré di 1 kilomete di costé. C' est ewal a on miyon di metes cwårés (1.000.000 m²) ou co 100 ectåres (100 ha).
Categoreye:Unités di mzuraedje
Cronzoxh
thumb|cronzoxh del schene do dos d' ene vatche on cronzoxh, c' est èn oxhea del schene.
Les biesses k' ont des cronzoxhs si lomnut les cronzoxhîs.
Sôres di cronzoxhs
Categoreye:Antomeye
Tier (toponimeye)
Categoreye:Toponimeye Pådje des mots "tier" et "tiene" el toponimeye del Walonreye
On rtrouve les mots tier et tiene (eyet l' gåmès terme) dins toplin d' nos d' plaeces del Walonreye.
terme
C' est ene cogne puvite gåmesse, mins ki rvént eto dins l' Basse Årdene, dizo les cognes «térme», u «têr», u «tême».
Ate
Ate ki si prononce so plaece Âte (fr: Ath), c' est ene comene di Walonreye, e payis picård, el province do Hinnot.
thumb|Eplaeçmint Ate right|thumb|upright=1.2
Difoûtrinne hårdêye
Li waibe del veye d' Ate
Categoreye:Veyes di Walonreye
Djivå
Li djivå ou cimådje, c' est l' ecådrumint d' bwès del tchiminêye divins les måjhons did dinltins, ådzeu do feu e l' aisse, djusse dizo l' plafond. Si prumî role, c' est d' sotni li hote del tchiminêye. Mins elle a divnou ene mwaisse ahesse pol gåyotaedje del måjhon (plaece ki sierveut d' coujhene at s' såle a magnî).
Discrijhaedje
Li boket metou di livea si lome li plantche, plantchete ou tåvlete di djivå.
Li boket metou d' climpe si lome li mantea.
Uzaedjes classikes
Li djivå permeteut di fé rintrer li foumire pal tchiminêye.
Après l' guere di 14, on-z a voltî metou des obus d' keuve, rischurés a tinzayeure, po muchyî sacwants cayets (brocales, djeu d' cwåte, cartoxhes).
Pindou å djivå, gn a ene sitofe : li gordene, ou rabat, ou rabatea ou drap di tchminêye.
Reployaedje dins les måjhons sins feu e l' aisse
Ou adon, on-z a rfwait on bas djivå, mins avou l' minme idêye d' î stamper des wårniteures.
Sourdants
Categoreye:Måjhon Categoreye:Årtchitecteure ådvintrinne
Joseph Loos
Joseph Loos, di s' plin no Jean-Joseph-Hubert Loos, c' esteut on scrijheu ey on teyåtreu e walon.
Il a skepyî li 2 d' måss 1886 ey a morou e 1937.
Il esteut l' pa da Jean Loos.
Ouve e walon
I scrît pacô des pîces eshonne avou èn ôte teyåtreu.
Il a scrît deus rvuwes, ene avou Léopold Broka, «Ayayay», et l' ôte avou Michel Duchatto, «Hesta l' cou-z å hôt».
Ene di ses dierinnès ouves: ene pitite tchanson lomêye «ene boune anêye», eplaideye so Wikisourd.
Pierre Michaux
Pierre Michaux a skepyî a Måtche-el-Fåmene li 27 d' avri 1785 et-z î mori li 30 d' awousse 1859.
Di s' mestî, il esteut pårlî.
Ouve e walon
Il a scrît ene operå, li prumî tecse pol teyåte e walon del Province do Lussimbork : Li mariaedje manké so ene muzike d' on lomé Guerrier (1804).
Ene ôte pîce a stî citêye pa Jules Feller eyet Jules Vandereuse : "Li Måtchwès ki s' egadje", tot tuzant ki ça pôreut esse on rashiaedje, avou l' accint d' Måtche, del pîce "Li Lidjwès egadjî" da J.J. Fabry.
Michaux
24 d' awousse
Li 24 d' awousse, c' est li 236inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 237inme po ls anêyes bizetes), et k' il è dmeure co 129 po-z ariver al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
22 d' awousse - 23 d' awousse - 25 d' awousse - 26 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Jan Gossaert
Jan Gossaert, c' esteut on pondeu k' ava nexhou e Maubeuge (France), e 1478. Il esta revoye li 1î d' octôbe 1532. Tenawete, on n' sait nén s' il esta moirt e-n Anverse ubén e Breda.
10 di decimbe
Li 10 di decimbe, c' est li 344inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 345inme po ls anêyes bizetes); i n' dimeure pus k' 21 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
8 di decimbe - 9 di decimbe - 11 di decimbe - 12 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Inglès (lingaedje)
thumb|right|350px|Payis inglès-cåzantsBleu foncé : Oficire lingaedje Bleu clair : Nacionå lingaedje
L' inglès, c’ est on lingaedje del famile induropeyinne.
Å djoû d' ouy, c' est l' lingaedje li pus djåzé et scrît sol Daegne, kécfeye avou l' mandarin. Èç lingaedje est ene miete speciå pask' i gn a pus d' nén-natifs cåzants ki d' natif cåzants. Les payis ont 'l inglès est on oficire lingaedje sont cåzumint ki des ancyinnes colneyes do Rweyåme-Uni.
Istwere
I s' a diswalpé e l' Inglutere, aprume après k' les Normands åyénxhe evayi l' payis e 1066 (c' est adon k' il a calké tos les mots di stok latén k' i gn a dvins).
Linwe-ehåyaedje
On vout ki l' ortografeye åye sitî bråmint ehåyeye pa èn imprimeu.
Pî-note
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Inglès
Foclore
Li foclore, c' est on mostraedje di djins ki s' moussèt droldimint et roter avå les voyes, po fiesti ene sacwè, u rmimbrer åk.
Diviè l' deujhinme mitan do 18inme sieke, on cminça e l' Inglutere di djåzer do foclore, on mot ki vout dire a pô près dujhance d' on peupe.
On mete eto dins l' foclore les fåves do vî vî tins (raconté foclore).
Li foclore del Walonreye est metou so ene pådje tote seule.
*
Diyazinon
Li diyazinon, c' est on towe-inseke del famile des organifosforés.
Divancete a (toponimeye)
Pådje del divancete come etroclé årtike "al" el toponimeye do walon
Diyazinon
Uzaedjes
On l' pout spritchoûler sol pea des bovrins po les mete cwite des boschets. On l' pout eto mete dins des bassins a bagnî et î fé passer les biesses riblêyes di tikets u d' pûs.
Epweznance
Il est foirt epweznant po les tchets et les poyes.
Categoreye:Prodûts tchimikes Categoreye:Towe-inseke
Divancete a (toponimeye)
On rtrouve li dvancete «a» etroclêye a l' årtike «li» / «el», çou ki baye al u å dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye
å
Å Bôlin
Moudes a rvinde (noveles)
thumb thumb|afitchete-riclame Moudes a rvinde, c' est ene ramexhnêye di noveles e walon, sicrîtes pa Lucyin Mahin. Li live a rexhou e 2019, eplaidî do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene dins l' coleccion Paroles do Teroe.
Li ratournaedje e francès, nén mot po mot, est metou vizon vizu, avou l' walon sol pådje di droete. Citradujhaedje la et l' enimådjaedje al tiesse di tchaeke novele sont l' ouve da José Schoovaerts.
Li live, di 260 pådjes, a stî saetchî a 400 egzimplaires.
ISBN 978-2-9600956-3-0
Tinme
Totes les noveles ont-st a vey avou l' moudrélté u l' terorisse.
Istwere do papîscrît
Les noveles ont stî scrîtes dispu 2010, et eplaideyes so l' Aberteke dizo l' tite «Tchicago-el-Walonreye». Paski li scrijheu les aveut purade metou ki s' passént dins l' payis d' Tchålerwè.
Sacwants did zeles ont parexhou so papî dins l' Li Rantoele Belès-letes.
Adon-pwis, di cåze d' ene dimande di l' eplaideu (Muzé do Pårlaedje e l' Årdene), elle ont stî bråmint rmetowes dins l' province do Lussimbork.
Adrovaedje
L' adroveu, ci fourit Jacques Desmet.
Il î dit s' plaijhi di lére des sacwès ki s' pasnut å djoû d' ouy, eneviè toplin des scrijhaedjes, si bén scrît fouxhénxhe-t i, mins ki s' passèt do tins del societé d' viyaedje del kimince do 20e sieke, li splaca ordinaire del prôze racontrece e walon.
Contnou
Li live est don fwait di nouv noveles, mins li nouvinme est l' continouwaedje del setinme. Dabôrd, gn a ût paskêyes divins.
Tchaeke paskeye atake pal fråze: «Dj' åreu polou…»
Vo ls è cial:
Spitch do strimaedje
On spitch po li strimaedje fourit dit a Sint-Houbert li mierkidi 15 di may 2019. Il a stî replaidî so Wikisourd, et so Singulîs 2/2019.
Sipoûles sourdants
Deus u troes des noveles vegnnut d' ene måle keure k' a stî dins l' posse et dvins les gazetes. C' est l' cas po «Moude d' oneur» (moude di Sadia Sheikh), «Paratcheyisses» eyet «Camicazresse». Mins gn a bråmint des rbrosdaedjes åtoû del mwaisse sipoûle. Come dins «Li bén-rtourné» ki redvinte les atacaedjes terorisses di Brussele et Zaventem.
Sourdant
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon Categoreye:Terorisse
LibreOffice Writer
LibreOffice Writer, c' est l' aspougneu d' tecse di LibreOffice.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Infôrmatike Categoreye:Programes infôrmatikes
Naiviaedje
Li naiviaedje est on spôrt wice ene djin est dins on bassin etrin d' nedjî. vignette
Liyon flamind
Li Liyon flamind, obén ossu lomé li drapea flamind ([FR] Drapeau de Flandre, Lion de Flandre, Lion flamand ; [NL] De Vlaamse Leeuw, Vlag van Vlaanderen) est l' simbole del Flande. Èç liyon est noer, mins kécfeye il a ene rodje gueuye al plaece di noer.
Provinces
Vocial li lisse ewou èl liyon flamind est uzé :
Ôtes payis
Les uzaedjes dzo n' sont nén-oficir po les deus dipårtumints francès :
1429
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Escobosa de Almazán
Escobosa de Almazán, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
1429
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Feu
On feu, c' est l' broûlaedje e l' air di bwès, ou d' ôte tchoi, çou ki fwait des blames.
Motlî
Cwand l' feu va foirt rade, i gn è rexhe des ptits rodjes bokets, les blawetes, ou vivetes.
D' on feu k' est cåzu distindou, mins k' i gn a co des braijhes, on di k' i djômeye.
Cwand l' feu est evoye, i dmeure les cindes.
Sôres di feus
🇱🇰 «feu (discramiaedje)»
Sourdants
Categoreye:Fizike *
Marcel Van Splunter
thumb|left|100px|(diviè 1960)
Marcel Van Splunter, c' esteut on scrijheu e walon di Nålene.
Il a skepyî e 1911 ey a morou li 15 di fevrî 1965.
Djinefe-el-Hesbaye
Dinefe-el-Hesbaye (pol discramyî des ôtes Djinefe; la-minme, a Gngnefe), e francès : Jeneffe(-en-Hesbaye), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Doncél, el province di Lidje.
Marcel Van Splunter
Il esteut d' l' ALWAC.
Djinefe-el-Hesbaye
Gn a des ôtes viyaedjes ki s' lomèt "Djinefe.
Marcel Van Splunter
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.
Djinefe-el-Hesbaye
Sourdants
<References/>
Marcel Van Splunter
Ouves
Il a cmincî pa scrire pol teyåte. Li pîce d' èn ake "Èn ureus evenmint" a yeu l' pris del Federåcion do Hinnot e 1960.
Djinefe-el-Hesbaye
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Marcel Van Splunter
Ouves
Si mwaisse ouve est seurmint li roman biyografike "Emile Boutaye", ki lyi a valou on deujhinme pris a ene bate di scrijhaedjes di l' SLLW e 1962. Li roman vuda e 1964, kékes moes divant l' moirt do scrijheu.
Il a eto scrît des powezeyes, rashonnêyes dins l' ramexhnêye "Spiyeures et mexhons d' såjhons".
Alére
65, bontins 2013, p. 20.
Jackie Chan
Jackie Chan, c' est èn acteur di cinema k' a djouwé dins les fimes di toursixhaedje.
Il a skepyî li 7 d' avri 1954.
Chan, Jackie‎
Dintistreye
Li dintistreye, c' est l' coxhe del medcene (mins sovint metowe foirt a pårt) ki studeye totes les tecnikes po sognî les dints.
Li ci (cene) kel pratike si lome dintisse.
Istwere
Divinltins, li mestî esteut pratiké pa des råyeus d' dints. I s' métént so les martchîs, et rclamént k' on n' åreut nén må. Dilé zels, on tabeur ki roudinéve tot l' tins d' l' operåcion, po covri les boerlaedjes do pacyin ki crevéve di må.
Gåtche anticapitalisse
Li Gåtche anticapitalisse ([FR] Gauche anticapitaliste — [NL] Stroming voor een Antikapitalistisch Project), c' est on pårti k' est ovrant cåzumint tertos e Beldjike. lln' est nén foirt peuprece ki ci soeye e Walonreye, a Brussele, u core e Flande. Il est rwaitî sovint come on foite gôtche pårti, veyanmint ki disfindat ene comunisse, ecosocialisse ey ene feminisse ideyolodjeye.
Dintistreye
Istwere
Did la l' ratourneure: minti come on råyeu d' dints.
Sourdants
Categoreye:Medcene *
Gåtche anticapitalisse
Istwere
Li Gåtche anticapitalisse aveut askepyî e 1971, mins 'ç pårti aveut egzisté so d' ôte nos :
Jonge antikapitalisten
I gn a on mouvmint des djonneas då pårti, lomé Jonge antikapitalisten, mins då costé flamind soulmint.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike
Såcloe
Il est fwait d' on court mantche et d' on fier avou deus u sacwants dints padvant.
Categoreye:Usteyes al mwin Categoreye:Cotlaedje
Pôve moxhe (cråmignon)
thumb|350px Pôve moxhe, c' est ene viye tchanson e walon, a môde di cråmignon.
Elle a stî redjårbêye lanawaire påzès Crapådes a môde emey tchapele. C' est eredjistré dins li stroete plake «A tot spiyî ».
Ene des viyès modêyes
Vocial vinou l' airtchî
Po magnî l' araegne
L' airtchî so l' araegne (2 côps)
l' araegne so l' moxhe (2 côps)
å respleu
Marie-Thérèse Counet
Marie-Guy Boutier (riwalnijhåve Mareye-Tereze Coûnet), c' est ene ricwereuse sol walon.
Di s' mestî, elle esteut prof di romanes a l' ULg.
Pôve moxhe (cråmignon)
Ene des viyès modêyes
Po magnî l' airtchî
Marie-Thérèse Counet
Ouve pol walon
Elle a adiercî l' ALW l° 9 (so les cinses), kimincî pa Elisée Legros et rexhou e 1987. Pu ovrer avou Marie-Guy Boutier eyet Jean Lechanteur sol l° 6 (so les teres et les åbes), ki vuda e 2006.
Pôve moxhe (cråmignon)
Ene des viyès modêyes
Vocial vinou l' tchet
Marie-Thérèse Counet
Ouve pol walon
Counet
Pôve moxhe (cråmignon)
Ene des viyès modêyes
L' tchet so l' airtchî (2 côps)
L' araegne so l' moxhe (2 côps)
Vocial vinou l' tchén
Po hagnî l' tchet
Li tchén so l' tchet (2 côps)
Vocial vinou l' feme
Po vni bate li tchén
Vocial vinou èn ome
Po vni bate li feme
Po vni bate li feme.
L' ome so l' feme (2 côps)
Li feme so l' tchén (2 côps)
Li tchet so l' airtchî (2 côps)
Ôtes modêyes
Les biesses k' etervegnnut ni candjèt nén. C' est l' fråze di prezitaedje ki bodje sorlon les modêyes
Modêye rifrancijheye
L' adrovire "vocial vinou" (sovint nén ddja metou å femrin po "moxhe", "araegne") shonne esse on rfrancijha ridjiblé d' ene modêye kipitêye di francès:
Modêye Spierkel
Categoreye:Cråmignons Categoreye:Tchansons e walon
Bounante
thumb|essegne del såle «Al Bounante»
Li bounante est li no k' on dene al dierinne wåfe, k' on fwait avou l' restant do cadon et k' on-z î met li resse di kerton k' a siervou a-z ecråxhî l' fier po totes les wåfes di dvant. On dit eto: marmitchon.
Ci mot la ni s' dit k' a Graide, et a divnou l' mascote des Graidîs. Li såle des djonnes al gåre di Graide a stî lomêye « Li Bounante ».
7 di nôvimbe
Li 7 di nôvimbe, c' est li 311inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 312inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 54 djoûs divant l' fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
5 di nôvimbe - 6 di nôvimbe - 8 di nôvimbe - 9 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Province d' Anverse
Li province d' Anverse (nl: Antwerpen, fr: Anvers), c' est l' province li pus å Nôr del Beldjike.
Si mwaisse veye est Anverse.
Ådrindje
thumb Ådrindje (e lussimbordjwès Aalier  e-n almand  Aldringen ), c' esteut on hamtea di Tomen, asteure on viyaedje di l' intité do Grand Rûland, e l' Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike, e l' province di Lidje.
Clasmint linwincieus
On î djåze francike del Mozale, djusse lomé «plate» (patwès) pa ses cåzants.
Province d' Anverse
Lingaedjes do payis : cognes coinreces, do neyerlandès, inte di zels, l' anverswès.
Ådrindje
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Gisela Gennen avou l' accint d' Ådrindje pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Teyåte e plate
Gn a ene dramatike ki djowe e «plate» did la.
Rilidjon
Pårotche Sint Mårtén.
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike Categoreye:Province di Lidje
26 d' awousse
Li 26 d' awousse, c' est li 238inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 239inme po ls anêyes bizetes), avou 127 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
24 d' awousse - 25 d' awousse - 27 d' awousse - 28 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Motî Villers
thumb|Mwaisse papîscrît thumb|Coviete do replaidaedje Lechanteur Li motî da Villers, c' est on motî walon francès sicrît al mwin pa Augustin Villers e 18inme sieke, tot rashiant l' accint d' Måmdiy.
Li tite do papîscrît, c' est Le Dictionnaire Wallon = Francois par Augustin Francois Villers de Malmedy, Licentié es Droits, à l'usage de ses enfants 1793.
Il est rprins sol limero [E212] dins l' djivêye des motîs do walon. Les mots rortografyîs e Feller (modêye Litchanteu) sont rahoukîs dizo l' limero [E212b]
Eplaidaedje
Gn a deus papîscrîts, on pus vî (lomé "brouyon") et on pus novea, avou des candjmint dins l' ortografeye. Ci-ci date di 1793, çou k' end est fwait li deujhinme pus vî motî walon après li ci da Cambresier (di 1787).
I n' a stî lontins cnoxhou pår k' e brimbådes. Mins, e 1957, Albert Leloup a-st eplaidî l' dierinne copeye, téle kéne, avou èn adrovaedje da Charles Gaspar.
E 1999, Jean Lechanteur a-st eplaidî ene tote nouve modêye, ki n' a pus rén a vey avou l' papîscrît. Les mots ont stî rortografyîs e sistinme Feller et rmetou pa familes. Les mots omonimes ki vnént di sourdants etimolodjikes diferins ont stî prezintés tchaeke a pårt. Tchaeke intrêye ridene li vî scrijha da Villers, et padecô les deus, cwand li cene do "brouyon" n' est nén l' minme k' el cene do dierin papîscrît. Li motî rimete eto les mots ramexhnés pa Villers ås cis da Scius k' a viké dins l' minme veye on cint d' anêyea après. Et pår ås mots do «Motî Haust», et eto, afeye, ås cis do «Motî d' Faimonveye» et ås rcweraedjes da Louwis Rmåke, so des accints walons nén si lon erî d' Måmdey. Al fén, li modêye då Tchanteu revoye sovint å «Motî etimolodjike da von Wartburg».
Li ranovlêye modêye da Lechanteur si lome Le Dictionnaire wallon-françois (Malmedy, 1793) d'Augustin-François Villers (ISSN 0774-8396). Elle est eplaideye des Imprimreye Michiels a Lidje.
thumb|Pådje divintrinne (modêye Litchanteu)
Sistinme d' ortografeye do motî da Villers
Villers si sieve d' ene ortografeye k' il a lu-minme edvinté po noter l' lingaedje come i l' oyeut djåzer a Måmdey. I dene don des racsegnes sol manire di scrire d' adon.
Villers eploye li scrijha xh, po noter li son do Levant walon, ki serè tot bounmint riscrît H e sistinme Feller. Mins, sol Principåté di Ståvleu-Måmdey, ci son la pout aveur troes prononçaedjes diferins: H, ixh-låte, et axh-låte.
Joseph Bastin vout ki li scrijhaedje xh soeye on betchfessî scrijha, po-z aconter ces troes prononçaedjes la. Jean Lechanteur a les pinses ki neni, ki Villers n' a volou scrire kel son H.
Alére
"Il y a Dictionnaire de Villers et Dictionnaire de Villers…", da Renée Sedyn divins Lu P'tite gazète, l° 32, måss 2008, 26-28.
Sourdants
Villers Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Ife
Èn ife (do grek huphé, "texhou") c' est on filamint ki n' a pont d' clorofile, et ki intere dins l' constitucion do miceliom des tchampions. On trouve eto des ifes åtoû des gonideyes des likens, çou ki fwait l' pus gros d' leu tcherpinte.
Èn ife tipike c' est on longou beur, å pus sovint fwait d' kitene, k' etoure, sopoite eyet waerantixh li celule di l' ife. Pol pupårt des tchampions, ene celule ådvins d' on filamint d' ife est separêye des ôtès celules pa des dvintrinnès paroezes k' on lome e sincieus latén des septa (singulî septum).
Des tchampions parazites k' i gn a, ont des bokets di leus ifes k' a candjî po fé on haustorium, k' est capåve di moussî dins les texhous di l' ôrganisse lodjoe. Cwand les ifes sont sfwaitmint candjîs po moussî dins ds ôtès ôrganisses, mins cwand c' est dins des relåcions di simbioze, on les lome des micorizômes, et c' est ene sacwè d' foirt consecant k' aide les plantes a poujhî leus nutrimints eyet l' aiwe dins tere, les micorizômes si metant åtoû des raecinêyes des plantes.
Towe-inseke
On towe-inseke u insecticide, c' est on prodût tchimike ki towe les insekes.
Sôres di towe-insekes
*
Li Bwès-d'-Viyé
Li Bwès-d'-Viyé (la-minme, Li Bwès-d'-Vilé F. Bois-de-Villers), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Parfondveye, el province di Nameur.
Tuzance walone
Sicrijheus e walon provnant did la:
Bwes-d'-Viye
Herrera de Soria
Herrera de Soria, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Flaminaedje do francès
Li flaminaedje do francès est on fenomene linwistike avou li ci k' i gn' a des trucs des lingaedjes del flande, u core del varyisté flaminde do neyerlandès, e francès, sortoit el redjolecte do francès di Beldjike.
Faxhe-coulote
Ene faxhe-coulote ou on pamperse ou ene coûtche-coulote, c' est ene faxhete (bråye) a taper evoye, k' on n' doet pus aveur rén d' ôte avou, po refaxhî les påpåds (u d' ene grande djin k' end a dandjî).
Istwere des pamperses
Li pamperse a stî edvinté inte 1950 et 1961 pa èn Amerikin, Victor Mills.
Li faxhete a fote evoye:
Li pamperse a cmincî a s' vinde e l' Amerike e 1961.
Il a-st arivé e l' Urope e 1970, mins il esteut foû tchir, et gn aveut waire di manaedjes kel polént atchter.
E 1980, tos les manaedjes s' ont metou ås faxhes-coulotes el Walonreye, ey e l' Urope. Gn a yeu des ôtès måkes di fabrike, avou des pamperses todi pus djintis, et todi meyeumartchîs.
E l' Afrike, les pamperses ont-st arivé diviè ls anêyes 2000, dins les grandès veyes, copurade des bonmartcheyès sôres fabrikêyes el Turkeye, el Chine et dins les payis d' Nonne.
Les faxhes-coulotes et l' evironmint
Les pamperses ni sont nén sins djinne po l' evironmint. Èn efant, disk' a deus ans et dmey uze, onk dins l' ôte, 6500 coûtches-coulotes, çou ki fwait ene tone di mannestés a s' endé fé cwite.
Dins les pôves payis, les prumîs pamperses estént trop tchirs po les ptitès djins end atchter. Dins les anêyes 2000, toplin des bonmartcheyès markes ont-st abroké dins les botikes, al poirtêye di totes les boûsses. Mins les faxhes-coulotes ni broûlèt nén come les ôtes plastikes. Adon, les djins s' ont metou a les taper tot do long des voyes.
Categoreye:Efance Categoreye:Mousseures Categoreye:Mannixhance
Drapea del Kiminålté tîxhon-cåzante
Li drapea del Kiminålté tîxhon-cåzante est on drapea uzé pål kiminålté wice les djins djåznut almand, insi ki dins les nouv veyes didins.
Piceure
Li liyon rodje des lussimbordjwès eyet des limbordjwès si trove å cinte do drapea, minme si cisse liyon n' rime nén a cint å cint åzès cis des deus ôtes redjons ey ancyin conteyes. Les nouv bleuwes foyes riprezintnut les nouv ribåneyes comenes del kiminålté.
Fotografeye
centré|vignette|500x500px
Antoine-Joseph Alexandre
Antoine-Joseph Alexandre a skepyî a Måtche-el-Fåmene li 16 di nôvimbe 1802 et mori a Dampîcoû li 9 di fevrî 1885.
Ouve e walon
E 1855, i scrijha ene pîce di teyåte e walon «Virgile a Mautche avou ses biergis». Adon, i pout esse riwaitî come li prumî scrijheu e walon del Province do Lussimbork.
On lyi doet ossu ene ôte pîce, «Li pexhon d' avri» (lomé eto «Vos l' åroz, vos n' l' åroz nén»). C' est ene comedeye e 5 akes k' a stî creyeye e 1859.
Il a-st eplaidî on long powinme e 1863: «Li p’tit corti aux proberbes wallons» (li ptit corti ås spots walons).
Il åreut scrît eto deus ôtes pîces, mins on n' a pus les tecses :
Serviete
Lomaedjes
E 20inme sieke, gn a pont d' mot bén spårdou, tipicmint walon, po lomer ciste ahesse la. Dandjreus paski les ptitès djins ni s' è siervént nén.
Les servietes sont ene ahesse di tåve oblidjeye ezès restorants.
Sôres di serviete
Divins l' tins, les serviete estént e blanc drap. Après ont vnou les draps d' doet di coleur (ås cwåreas); adonpwis, les mapkenes di papî.
Metaedje
Li serviete si mete å cô, ou so s' schô.
Sacwants magneus el metnut a costé di leu-z assîte, djusse po si xhorbi les doets.
Categoreye:Ahesses di manaedje Categoreye:Bén-magnî
Ravachol
Categoreye:Rilomés revinteus Categoreye:Rilomés Francès François Claudius Koënigstein, spoté Ravachol, c' esteut èn anårtchisse francès.
I skepia li 14 d' octôbe 1859 et mora codåné a-z awè l' tiesse djus (al guiyotene) li 11 di djulete 1892.
Ci n' est k' après s' moirt k' il a stî ecinsé pa les gazetes, pu loukî come li mårtir do mouvmint anårtchisse.
Si no a dné li ptit no walon «ravachole», po lomer onk ki n' schoûte nén, onk ki s' bate, èn efant todi a damadje; eto, å wiss, on djeu la k' i gn a nouk ki va: c' est les cis ki ramasse les setinme et dierin plis ki pierdèt. E gåmès, ça vout eto dire : des damadjes di djibî, on djan-comere, evnd.
Cåziyon
thumb|On cåziyea el [[Crowaceye]] On cåziyon, c’ est ene grande sitindowe di tere avou di l’ aiwe cåzu did tot åtoû, mins avou ene binde di tere ki l’ raloye å continint.
On cåziyea, c' est parey, mins pus ptit, so ene mer, ene laetche u ene mouze.
Les pegnons d' rotche el mer (espagnol peñón) polnut esse on cåziyea.
Erî-rfwait mot
Categoreye:Linwince Categoreye:Etimolodjeye Èn erî-rfwait mot, c' est on mot d' on moirt lingaedje, k' on n' a måy trové scrît so des vîs papîs ou scrijhaedjes, mins k' on a rbasti tot loucant tos ses dischindants.
On cnoxhpu erî-rfait mot doet don esse on bodje etimolodjike po on ou sacwants mots di des vicants lingadjes.
Hinojosa del Campo
Hinojosa del Campo, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Erî-rfwait mot
Dins les motîs etimolodjikes, et les ôtes sipepieus motîs, on mot erî-rfwait est dvancî pa ene sitoelete (*)
Hinojosa del Campo
Categoreye:Castile et Leyone
Erî-rfwait mot
Emey les mots sourdants do walon, les cis ki vnèt do francike et do gayel sont cåzu tertos des erî-rfwaits mots. Eto sacwants mots di patwès latén.
Del Ruwane å Bwès Djilèt (noveles)
Dèl Ruwane au Bwès Djilèt, c' est ene ramexhnêye di noveles da Émile Gilliard. Elle a vudî e 2000, dins on limero speciå des Cayés walons (63inme anêye,, djulete-awousse 2000). Pus tård, ces noveles la ont stî rprijhes dins l' live Paskéyes d’ avaur ci.
Contnou do live
I gn a on motî d' deus pådjes al difén do live.
Les cénk noveles ont stî scrîtes radmint, etur li 10 di måss et li 3 d' avri 2000.