cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jean de La Fontaine
I s' a pacô aspoyî, po lzès fé, so des fåves do vî vî tins, u des fåves latenes, grekes (Ezope) et arabes.
Fiyaire
Gn a eto bråmint des fiyaires ki c' est les biesses k' atrapnut.
Categoreye:Formagnance Categoreye:Medcene
Jean de La Fontaine
Li live ki ramexhnêye totes ses fåves est onk des pus rlomés sol Daegne.
thumb|Plake so l' [[otostråde Rénse-Paris, diviè Tchestea-Tiri, avou on dessén d' ene fåve da Lafontinne]]
Forcoridjaedje
Categoreye:rifondaedje do walon On forcoridjaedje, c' est on fås coridjaedje d' on mot, u d' ene tourneure di croejhete, tot rcopiant ene ôte rîle u èn ôte son, foirt corants, mins ki n' s' aplikèt nén dins ç' cas la. Afeye, les forcoridjaedjes prindèt modele so des sorwalondes, ki polèt esse riwaiteyes come des vîs forcoridjaedjes k' ont passé dins l' lingaedje.
Jean de La Fontaine
Il esteut di Tchestea-Tiri.
Forcoridjaedje
Forcoridjaedjes et linwe-ehåyaedje
Les sorwalondes mostrèt k' i gn a des forcoridjaedjes ki passèt podbon dins l' lingaedje. On pout admete ki li plaeçaedje, a tot côp bon, do prono coplemint divant l' aidant-viebe est on forcoridjaedje, mins k' est rloukî come ene rîle pa sacwantès soces di scrijheus, come les Relîs Namurwès.
Jean de La Fontaine
Ratournaedjes e walon di sacwants scrîts da Lafontinne (so Wikisourd)
Schåfe
Ene schåfe d' oû u ene eschafiote d' oû, c' est l' coûtche difoûtrinne d' èn oû d' oujhea et d' cropante biesse
Coleur del schåfe
Les oujheas ont tchaeke ene coleur diferinne po l' eschåfe di leu oû.
Les oûs d' poye di cinse sont brons clairs di l' esté (paski les poyes vont waibyî), et pus blancs di l' ivier (ele ni magnèt pupont d' yebe).
Dins les poytreyes ås poyes ponresses, li coleur di l' oû est decidêye sorlon les gosses des magneus, tot radjoutant do beta-carotinne dins l' alimint.
Anormåltés del schåfe
Pacô, des oûs sont ponous sins schåfe: on lzès lome des leuzes u waches. Les poyes di poli è ponnut cobén cwand on lzès nourit avou do pwin, sins nol amagnî avou del tchåsse.
Li schafiote pout esse bladje ådla, trop tene, u avou des graevleures, dins sacwants maladeyes come li brontchite å virûsse u li fåsse pesse, et minme dins les [[gripe des poyes.
Categoreye:Zolodjeye Categoreye:Oujheas Categoreye:Cropantès biesses
Aiwêye
Aiwêye (fr: Aywaille), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
thumb|Eplaeçmint Aiwêye
Dispu 2021, c' est ene comene ki dit oyi ås lingaedjes do payis.
Djeyografeye
Aiwêye est raiwêye di l' Ambleve.
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Bob Dylan
vignette|Foto d' lu, e [[1963.]]
Bob Dylan, c' est on rlomé scrijheu d' parlaedje ey on tchanteu k' a skepyî li 24 di may 1941.
Rilomêye
Il a rçou li Prix Nobel d' Literateure, e 2016. Totfeye, il a dvou rastinde disk' å 2 d' avri 2017.
Sourdant
Categoreye:Tchanteus
Fiyaires ås biesses
Categoreye:formagnance Categoreye:årtisyince Les fiyaires rascråwnut les aclevåvès biesses come les djins.
Les sôres di fiyaires ki sont les pus cnoxhowes :
Roloû
Roloû (F. Roloux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Fexhe-å-Hôt-Clokî li 2 d' djulete 1964.
thumb|(eglijhe)
Tîle levantrece
Categoreye:Aiwes del Walonreye Li Tîle levantrece (fr. Thyle), c' est ene corante aiwe ki prind sourd a Tiyî.
Ele raiwe el Sårt Tavlene. Adonpwis, ele riçût l' Ône a Coû-Sint-Stiene, pu s' maxhî al Tîle coûtchantrece po fé l' mwaisse Tîle.
Scrijheu d' teyåte
On scrijheu d' teyåte, ene sicrijheuse di teyåte (eto: on fjheu d' pîces di teyåte, ene fijheuse di pîces di teyåte, k' on dit eto pus coûtmint, u pus biesmint, on (ene) teyåtreu(se), c' est ene djin ki scrît des pîces, u des ôtes sacwès pol teyåte.
Les scrijheus d' pîce di teyåte e walon sont metous so ene pådje tote seule.
MWaissès dnêyes
I (ele) pout fé çoula di s' mestî, u come pasmint d' tins.
Lingaedjes réto-romans
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > réto-roman
Scrijheu d' teyåte
MWaissès dnêyes
Les scrijheus d' pîces di teyåte e walon el fwaiynut tertos po passer leu tins.
Lingaedjes réto-romans
Les lingaedjes réto-romans sont des lingaedjes romans cåzés dins les vås des Alpes, el Swisse ey e l' Itåleye. I dschindèt do latén vulgaire del province rominne di Rhaetia k' a-st evolouwé diferinmint ki ses vejhéns laténs (lingaedjes d' oyi å coûtchant, itålyin a nonne).
Scrijheu d' teyåte
MWaissès dnêyes
Li scrijhaedje d' ene pîce di teyåte est pår diferin do ci d' on roman, pask' i fåt eto tuzer toplin des sacwès pratikes po k' li spôule si passe en ene såle di teyåte.
Lingaedjes réto-romans
I gn a troes lingaedjes réto-romans:
Scrijheu d' teyåte
Pî-note
Categoreye:Teyåte Categoreye:Mestîs Teyåte *
Lingaedjes réto-romans
Lingaedjes reto-romans
Poûssete
Categoreye:Efance
Ene poûssete, c' est ene pitite tcherete po mete les ptits efants (disk' a 2 ans), po lzès tcheryî avou lu sins må.
Ônea
Èn ônea, c' est on grand åbe ki crexhe voltî so les boirds des ris.
Alnus spp.
Sôres d' ônea
Gn a sacwants diferinnès indjes, li pus corant el Walonreye, c' est l' noer ônea (Alnus glutinosa).
Motlî
Les minousses et copurade les fruts si lomèt carote d' ônea.
On ptit bwès d' ôneas si lome èn ônoe, on mot k' a dné bråmint des nos d' plaece el Walonreye, et did la des nos d' famile.
Ecolodjeye
On î trove sovint des moxhons d' ônea, et des moxhes d' ônea.
Dins les nos d' plaece del Walonreye
🇱🇰 ônoe (toponimeye) Li mot «ônea», et copurade li vî mot «ônoe» (bos d' ôneas) rivént sovint e l' toponimeye do walon.
Dins l' lingaedje walon
Gn a yeu des cåbarets ki s' ont lomé come çoula.
Li pus viye des gazetes e walon si lome «El Moxhon d' ônea».
Pî-note
Categoreye:Åbes
Noer sicoirpion
Li noer sicoirpion, c' est on scoirpion ki vike dins les payis del Mîtrinne mer, et ki si hagneure est foirt dandjreuse.
I s' poermoenne dins les plaeces avou des pires, mins pout moussî dins les måjhone, copurade ezès moes d' djun a setimbe.
Pitite bale å tamis
El pitite bale å tamis (li ptite bale å tamis) (e picård, ju d' plote, e francès, balle au tamis u balle au tambour), c' est ene sôre di djeu d' bale la ki l' livreu fwait rdjibler l' bale so èn agayon lomé tamis, metou a 7 metes do ptit djeu.
Noer sicoirpion
No e sincieus latén : Butus occitanus.
Pitite bale å tamis
Djouwaedje
Les djouweus (apus ki l' livreu) ont tchåssî on want di ptite bale å tamis, ki c' est come ene grosse eschafiote di bwès ( on poujhoe al farene) k' on rimete sovint a on shabot di tchvå, agritcheye après on want e pea d' vatche.
Il ont yeu sogne d' ecråxhî li shabot avou do noer savon.
I saynut di racassî l' pitite bale avou l' talon do shabot. Li bale va rider dins l' crombeure et va rispiter padvant.
Alére
Lucien Mahin, Li ptite bale å tamis dins les anêyes 1960, 90, esté 2019.
Fougnant (biesse)
Les fougnants, c' est on djinre ene biesse ås tetes ki cåvleye des taeye dins tere, et ki vént rexhe dins les tchamps, les cortis, tot fjhant on ptit moncea d' tere.
Talpa spp.
Sôres di fougnants
Li ci d' Urope est lomé: foyant d' Urope
Gn a eto li fougnant altayike, li fougnant aveule, li fougnant do Cocåze, li fougnant d' Espagne
Antomeye
Li cråne mostere bén ki c' est on magneu d' tchå, avou des grossès foitès brokes.
Sourdants
Categoreye:Biesses ås tetes
Oû (zolodjeye)
Èn oû, el zolodjeye, c' est cwand ene celule frumele d' ene biesse si trouve edjermonêye pa on spiermon d' on måye del minme sôre, çou ki va dner on novea djeton di cisse sôre di biesse la.
Bråmint des grevissîs, des biesses ås cronzoxhs et des molusses ponèt leus oûs (dj' ô bén k' i les fwaiynut rexhe di leu coir et les laire diswalper divant l' ouxh).
Portant, end a, come les scoirpions et cåzu totes les biesses ås tetes, ki n' les ponnut nén.
Categoreye:Zolodjeye Categoreye:Mopliyaedje (biyolodjeye)
Pirreye
Categoreye:Fosses et cårires Categoreye:Toponimeye thumb|Li mwaisse pirixheu, posteure metowe a [[Lîssin (viyaedje)|Lîssin avou s' plake e walon]] Ene pirreye u ene pirire, c' est ene cårire k' on î saetche ås pires.
Èn ovrî d' pirreye si lome cobén on pirixheu u carioteu.
Gozåd
Categoreye:Amagnîs et aboeres walons Categoreye:Boledjreye-påstedjreye Li gozåd, c' est ene påstedjreye avou deus coûtches di påsse, et des spotchîs fruts (u do poudingue) å mitan.
Li gozåd pout esse fwait a môde di rcovrowe dorêye (ronde, del minme sipexheur totavå), u a môde di gozete (on triyingue, bôgyî d' on costé, pus tene so les deus ôtes boirds, la k' ele stî reclôse).
Pirreye
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "pirire" et "pirreye".
Gozåd
Li "gozâd-dorêye" si lome, e sacwantès plaeces, ene tåte (la k' ene dorêye si lome "dorêye").
Li gozåd est diferin del rombosse la k' on mete ene peme etire.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "gozåd", alez s' vey e splitchant motî.
Cervoejhe
Elle est loukêye come li vî parint del bire.
Etimolodjeye
Li mot walon, «cervoejhe» u «cervwesse » est calké do francès «cervoise». Lu-minme provént do latén del Hôte Moyinådje «ceruesia». Sorlon l' Motî Lambert do gålwès, «ceruesia» vénreut do bodje gayel «curmi» (minme sinse), après fondaedje do "m", avou l' cawete -uesia (gayele u latene). . Li mot hôt latén va djonnler les nos del bire e castiyan (cerveza), catalan (cervesa), portuguès (cerveja) et occitan (cervesa).
Mwaissès dnêyes
On les forayive (les laire cure tot doûçmint å for. Adonpwis, radjouter l' gru, on maxhaedje di spéces et d' yebes al sinteur.
Li cervoejhe ni s' wårdéve k' ene ûtinne di djoûs. On l' a lomé do «pwin likide».
Ele diveut awè on gosse bén diferin des bire d' asteure (å houbion).
Sourdants
Categoreye:Bires Categoreye:Monde celtike Categoreye:Moyinådje Categoreye:Aboeres Categoreye:Abwessons a l' alcol
CIWEN (soce)
Categoreye:walon e scole Categoreye:documintåcion Categoreye:soces pol walon Li CIWEN, ki s' sigue vout dire Centre d' Information et de de Documentation pour l' Wallon a l' école de Namur, c' est on cinte di documintåcion pol walon e scole del Province di Nameur.
Li prumî responsåve fourit Francis Collin, disk' aviè 1997. Après, c' est l' Joseph Daffe k' a rprins l' gorea.
Chantal Denis a beacôp bouté avou zels. Metans po mete so pîs l' ehåyî walon do Mitan.
Sorwalonde
Ene sorwalonde, c' est on mot k' on n' rescontere ki dins ene sitroete coine do payis, mins k' est pus diferin do mot francès k' el pus lådje oyowe. Eto, sacwantès sorwalondes ont stî ritnowes come rifondowes, shuvant li rîle del fôme li pus tipicmint walone.
Li sorwalonde n' est nén on forcoridjaedje. Mins les forcoridjaedjes polèt prinde les minmès voyes ki les sorwalondes.
Rîlêye lidjwesse avou cw-
Cisse rîlêye la aveut stî acceptêye å raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje (1995).
Ralavmints
Ralavmints sorlon les rlidjons
Categoreye:Rilidjons
Sorwalonde
Rîlêye lidjwesse avou cw-
Dipus d' racsegnes so li spårdaedje di ces sorwalondes la e 20inme sieke : Mape PALW : I. 3
Rîlêye pwai- / pwin- & mwai- / mwin-
Cisse rîlêye s' astoke so des pus lådjes oyowes : dimwin, fwin, pwin, samwinne. Cisse rîlêye la aveut stî acceptêye å raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje (1995).
Istwere del bire
Pådje so l' istwere del bire
Li cervoejhe
🇱🇰 cervoejhe Elle a stî edvintêye po n’ nén taper evoye les grins (di frumint u d’ oidje) k’ estént djermés. On lzès broyive, et î radjouter totes sôres di yerbêyes et di spéces (li gru) et minme del låme. Li maxhot esteut « forayî » (cût tot doûçmint e for).
E l' Mîtrinne ådje
C’ est les abeyess ki rprindnut l’ bressaedje. Et todi avou des plantes pol gosse, mins sins houbion.
Mins, po bressî, i lzî fåt l’ åjhmince do rwè. C’ est pa ç’ papî la k’ on sait k’ on fjheut del bire a a l’ abeye d’ Ône (Gouzêye), et dins les moustîs d' Lobe, di Florefe, a di Malône ey d' Salzene.
Mins, e 12inme sieke, la k’ les moennes ni volnut pus bressî. Come i shûvnut tertos les « rîles sint Benoet » i doeynut boere do vén, l’ abwesson ucaristike. Adon, c’ est les veyes ki metnut a drame des bressenes. Dinant et Hu les prumires. Nameur shût avou nouv bressenes e 1265. Come les moléns et les fors, les « tchambes bresreces » sont banåves. Dj’ ô bén k’ ele apårtegnnut ås signeurs.
Radjoutaedje do houbion
Li radjoutaedje do houbion a cmincî e l’ Almagne e 12inme sieke (a Bingen, sol Rén å raeze del Grande Dutcheye). I s’ va spåde totavå, ca les bires å houbion si wådnut pus lontins (sacwants samwinnes). C' est a ç' moumint la k' ele si lome « bire » e francès.
Sorwalonde
Rîlêye pwai- / pwin- & mwai- / mwin-
Dipus d' racsegnes so li spårdaedje di ces sorwalondes la e 20inme sieke : Mape ALW 1.57 (mwaisse).
Istwere del bire
Radjoutaedje do houbion
Li môde do houbion wangne li Holande e 14inme sieke. Li bire å houbion li pus cnoxhowe dins les Bas Payis, c’ esteut li « Goutse cuyte ». Ele vineut d’ Gouda, come si alomåcion el dit bén. Pu passer a Anverse. Did la a Nameur, la k’ on trouve si no e 1388, ey a Bovegne e 1399.Histoire de la bière
Sorwalonde
Sorwalondes avou -IN- del rîlêye fr. -AN- --> wa. -AN-
S' astoke so des pus lådjes oyowes : Flamind, sins, dins (F. Flamand, dans, sans)
Istwere del bire
Radjoutaedje do houbion
A Nameur, ele va wårder li vî no di « cuyte », riwalnijhî a « keute ».
Sorwalonde
Sorwalondes avou -IN- del rîlêye fr. -AN- --> wa. -AN-
Riloukîz eto li cawete -inot.
Istwere del bire
Tins modienes
Li nombe di bressenes crexhe rade. A Nameur, end a 15 e 1530, 20 e 1600, 33 e 1642. Mins l’ industreye a dandjî d’ claire aiwe. Dabôrd ki, so les minmes trevéns, gn a todi dpus d’ taenreyes, ki sont foirt mannixhantes po les ptits ris come li Hoyou. Adon, li produjhaedje va-st ebaguer tot rmontant Sambe. Did la, li « rowe des bresseus » (dedja la e 15inme sieke).
Pitchote a midjote, tot cwerant del prôpe aiwe, les bressenes si vont aler djîstrer dins les campagnes. C’ est li cminçmint des « frankès tavienes » (a Soye, a Tamene, a Tîne-dilé-Dinant, a Parfondveye).
Sorwalonde
Sorwalondes di l' oyon O/OU
Sorwalondes di l' oyon O/OU :
Ratournaedje mot po mot
Sovint, li ratournaedje mot po mot dene des crawieus tecses. Pacô i n' sont nén ddja etindåves.
Sorwalonde
Sorwalondes di l' Eter-Sambe-et-Mouze avou -U- (fr. et pus lådjès oyowes avou -I-)
Sacwants atåvlas nén ritnous
Istwere del bire
Tins modienes
Gn a minme des « bressenes volantes » ki bodjnut d’ on viyaedje a l’ ôte po vinde leu prodût pus åjheymint, come a Tamene e 1637.
C’ est a ç’ moumint la (17inme sieke) ki l’ bire rivént dins les abeyes. Mins å sieke d’ après, li bire piede ene miete di s’ succès a cåze di l’ arivêye do peket et do brandvén.
19inme sieke
Li 19inme sieke voet ariver li machene al wapeur, ki va permete l’ industriyalijhaedje des bressenes. Gn a todi dpus d’ djins a-z abuvrer. C’ est l’ nexhance di rlomêyès bressenes k’ egzistêynut co pol djoû d’ ouy, come li cene di Purnôde (1860) u l’ cene d’ Ôrvå (1920).
Sorwalonde
Sorwalondes di l' Eter-Sambe-et-Mouze avou -U- (fr. et pus lådjès oyowes avou -I-)
Ôtes disfondowes rmarcåves, nén passêyes e rfondou
Cawete -aye
Cawete -aye, sorwalonde del cawete -eye
Istwere del bire
19inme sieke
Les bresseus fwaiynut les tournêyes avou des camions (bassès tcheretes saetcheyes pa des tchvås). Il î tcherdjént puvite des toneas.
Ratournaedje mot po mot
francès walon
Vola des egzimpes di fråzes e francès avou on ratournaedje mot po mot ey èn ôte pus respectiveus do tuza prôpe å walon.
Sorwalonde
Sorwalondes avou -OU- del rîlêye fr -UI- --> wa. -U-/-Û-
Categoreye:Rifondaedje do walon Categoreye:Diccionairaedje
Istwere del bire
20inme sieke
Tins del guere di 14, les Almands vont ramasser les keuves. Adon,
Beguinaedje
thumb|dessén d' ene beguene dins on live eplaidî a [[Lubek e 1489]] thumb|Beguinaedje di [[Cortrai]] Ene beguene, c' est ene masseur ki vike dins ene kiminålté avou des rlidjeus et des layikes, lomé beguinaedje.
Istwere del bire
21inme sieke
Li môde des microbressenes s' a spårdou foirt rade. Totes les rebanêyes comenes ont sayî d' bressî ene bire avou ene etikete da leur. Li lomaedje e walon n' est nén råle, come:
Bire Categoreye:Istwere
Beguinaedje
Li prumî a-z aveur adjinçné on beguinaedje, c' est Lambiet l' Begyåd, on Lidjwès, e 1170.
I n' shonne nén ki l' mot "beguene" a-st a vey avou sinte Bedje, mins l' omonimeye e francès a fwait soude ciste abayeye la.
Categoreye:Ôres rilidjeus Categoreye:Bastimints
Ratournaedje mot po mot
Sourdant
Categoreye:Linwince Categoreye:Lingaedjes
Oyon oû/û
Categoreye:diyalectolodjeye walone L' oyon oû/û, c' est èn oyon do walon, k' on rescontere po sacwnats mots, sovint k' ont on parint francès avou l' coron "-oeuf" u "euil".
Il assez bén erîlé, “oû” so Nameur et Lidje eyet l' sol Coûtchant walon
Sol Basse Årdene, c' est “û”.
Gn a sacwants disrîlêyes avou “ë”, a môde francesse, copurade so les aschates walon picård ey e l' Årdene nonnrece ("yë" po "oû", "dëy" po "doû", bië po "boû")
Fléron
gauche|84x84px|Essegne di Fléron. Fléron, c' est ene comene del Walonreye, el province di Lidje.
thumb|eplaeçmint del comene el province
<br style="clear:left;" />
Oyon oû/û
Li modele des diyalectolodjisses po studyî li spårdaedje di ci foninme la, c' est l' mot boû (Mape ALW 1, 4).
On pout waitî eto les mapes ALW 3.12 (ploure), 3.13 (i ploût) et, bråmint pus comaxheye, 3.14. (plouve), 4.18 (soû).
Åtoû d' Bastogne, dins l' motî d' Francard, li mape "boû" (p. 28).
Bive (aiwe)
Categoreye:aiwes del Walonreye Li ri d' Bive, c' est on ri ki prind sourd å Moncea, raiwî li viyaedje k' a prind s' no, pu s' aler egoliner dins l' Almaxhe a Poitchrece.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tir ås pupes
Categoreye:amuzmints On tir ås pupes u tire-pupes, c' est on djeu d' dicåce, la k' i fåt saetchî avou ene carabene ås plombs so des bastons d' årzeye, les pupes, pask' ele rishonnént a on touwyea d' pupe. Gn aveut des bistokes après. Å cmince, li bistoke, c' esteut tot bounmint ene cocåde.
Les pupes estént loyeyes eshonne; ça s' loméve on ni. On pleut saetchî a sacwants tireus sol minme ni. C' est l' ci ki casséve li dierin boket k' aveut l' cocåde.
Après, ça a stî des bastons d' plåsse, come des croyes.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "tir ås pupes", alez s' vey e splitchant motî.
Jean-Marie Hamoir
Jean-Marie Hamoir, c' est on scrijheu d' pîces di teyåte e walon. Il a vnou å monde li 29 d' avri 1934.
Il a eto adjinçné ene copinreye a Rindeu.
Li tite di ses pîces (tertotes e troes akes):
Hamoir
Frut
thumb|300px|Eshonna Euler ki mostere les rapåmaedjes et les diferinces inte l' atuze di "frut", botanicmint, et "frut", amagnî po les djins On frut, c' est botanicmint, l' organe del plante la k' i gn a les grinnes.
Come amagnî, on frut, c' est on amagnî ki provént d' ene plante, et k' est tinre et soucré (peme, caclindje, ampone, poere). Insi, n a bråmint des fruts å sinse botanike ki sont rwaitîs come des verdeures, come le cawoûtes, les tomates.
Hu
Li Grand Hu (e sistinme Feller, Heu, Hë /hœ/; ; fr: Huy, nl: Hoei), c' est ene comene di Walonreye, el province di Lidje.
Frut
N a, po fini, des fruts å sinse corant ki n' sont nén des fruts å sinse botanike, mins ene ôte pårteye del plante, come les fraijhes.
Hu
vignette|eplaeçmint del comene dins l' province vignette|Mâjhon comunâle di Hu, d' après Rabulèts
Frut
Kékès sôres di fruts å sinse coujhinrece
🇱🇰 Categoreye:Magnåves fruts
Hu
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene (avou des pådjes e walon)
Frut
Kékès sôres di fruts å sinse coujhinrece
* Categoreye:Plantes
Hu
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Veye di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
El crås boyea Dôna (tchanson)
Cras boyea El crås boyea Dôna (e Feller : èl cras boya Dônat), c' est ene tchanson e walon da Djåke Bietrand.
Li tite vout dire : el crås boyea da Dôna. C' est ene des piceures del croejhete walone po mostrer l' apårtinance.
I s' tchante so ene air d' ene tchanson e francès ki s' loméve "Ma pauvre enfant".
Li tecse a parexhou dins l' "Journal de Charleroi" do 23 d' fevrî 1859.
Bob Dechamps el ritchantéve voltî.
Pôssetes
Des pôssetes ou manotes, c' est deus aneas, et ene tchinnete inte di zels, kel police mete so les pôsses des prijhnîs, ey esserer leus pougnets po ls espaitchî d' bodjî les bresses.
Ele sont-st eto eployeyes des sadomazos.
categoreye:police et criminolodjeye
Simpe tchitchoûle
thumb|Simpe tchitchoûle del [[Croes Schaye]] thumb|Des simpès tchitchoûles, e sminçons Li simpe tchitchoûle, c’ est ene tchitchoûle ki vént voltî so l’ Årdene. On l’ lome « simpe » paski c’ est l’ seule tchitchoûle ki n’ a k’ on plouma å dbout do montant. Les ôtes sont tertotes des dobès tchitchoûles.
Eriophorum vaginatum
Crexhaedje
Ele crexhe a bohêyes, 30 a 50 cm hôt. Gn a pont d’ foye, foû k’ des winnes.
Ele monte å moes d’ avri ; gn a on ptit noer boton å dzeu ki s’ drouve å moes d’ may. Å moes d’ djun, après, ele volnut å vint. On voet çoula tot blanc d’ å lon.
Eployaedje
Ele sieve po fé des dokets, et wårni les måjhones.
Opin-Bollozak
Opin-Bollozak (e F. Ophain-Bois-Seigneur-Isaac), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Brinne-l'-Alou, e l' province do Roman Payis.
Simpe tchitchoûle
Eployaedje
C’ est l’ seule tchitchoûle k’ on fwait des dokets avou. Ça n’ si dismantche nén. Î aler viè l’ 25 di may. Divant, come on plantin (noer boton).
Po les code, i fåt picî li winne do dzo.
Opin-Bollozak
Il aveut skepyî li 19 d' avri 1811 (tins do redjime francès), pa rashonnaedje administratif des viyaedjes d' Opin et d' Bollozak.
Simpe tchitchoûle
Eployaedje
Cwand i ploût, et k’ elle est e plouma, ele si rplake eshonne, et cwand ça setchixh, ça dmeure plaké ; ci n’ est nén bea.
Opin-Bollozak
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Simpe tchitchoûle
Sipårdaedje el Walonreye
End a toplin ezès Hôtès Fagnes. Mins eto dins les fagnes del Croes Schaye (pasteures del Cinse Djåcot ; fagne di l’ abeye). End a eto soles les Fagnes del Hôte Simwès (terin militaire di Laglan). End a eto al Vatchreye.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Ridjetantès plantes Categoreye:Fagnes
1688
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700
1683 | 1684 | 1685 | 1686 | 1687 | 1688 | 1689 | 1690 | 1691 | 1692 | 1693
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1688 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Live so Philippe Sclaubas
Categoreye:Lives e walon thumb|Coviete do live Li live so Philippe Sclaubas, (di s' vraiy tite e francès : "Philippe Sclaubas, sa vie et ses oeuvres wallonnes"), c' est on live sicrît pa Jules Vandereuse so l' vicåreye et l' ouve e walon da Philippe Sclaubas. Avou ses scrijhaedjes e walon so les deus tîces do live.
Il a vudî a l' imprimreye "L'Hûlaud" (Li hoûlåd) a Tchålerwè e 1925.
Sourdants & pî-notes
<References/>
1815
Rilomés Walons et waloneus
Antoine Plateau - 1759-1815, pinte di Tournai. Il a arindjî èt fé dès pinteûres dins l' Palais do Govièrneû di La Haye. Èst li popa da Joseph Plateau k' a invanté è 1832 li "phénatistiscope" k' a mwinrné au cinèma.
Algorisse
thumb|On rlomé algorisse Èn algorisse u èn algorite, c' est on sistinme matematike po trover ene rexhowe a sacwants problinmes.
Les algorites sont foirt eployîs e-n éndjolike (infôrmatike).
Etimolodjeye
Li no vént d' Al-Xhawarizmi, on grand matematikî d' Iran.
Rotaedje
Po trover ene response a on metou problinme, les algorites tchereynut shuvant ene lodjike, et s’ repeter otomaticmint s’ i fåt.
Èn algorisse est fwait d' ene rîlêye d' etapes, po fini pa ene response. Les etapes sont metowes e-n alaedje ene après l' ôte, mins eto padecô a l' astcheyance (astcheyancî algorisse).
Uzaedjes
On les pout co eployî u bén fé rexhe sacwantès dnêyes a pårti d’ on hopea d’ valeurs.
Eto po rindjî bråmint des dnêyes.
Insi, l' atuze des troes bodjes, pol codjowaedje des viebes e walon a stî trovêye pa Pablo Sarachaga tot cwerant avou èn algorisse.
Sourdants
Categoreye:Matematike
Djeyolodjeye
Li djeyolodjeye, c' est l' syince ki tuze et ki boute sol Daegne et çou k' i gn a ddins.
Li sincieus ki s' î cnoxhe ladvins, c' est on / ene djeyolodjisse u djeyoloke.
*
L' Avni (gazete)
thumb|Prezintaedje do limero do 16 d' avri 2010, på [[Professeur Titôrvå (binde d' imådjes)|Professeur Titôrvå]] L'Avenir (L' Avni), divinltins Vers l'Avenir, c' est ene gazete do grope «Les Editions de l'Avenir», foirt vindowe ezès provinces di Nameur d' Lussimbork.
Gn a des edicions coinreces, po les deus provinces k' on-z a dit, mins eto, po Hu et Wareme, et tot ça.
Li gazete vûde dispu 1894.
Ès sidje est metou a Nameur. Les buros pol province di Lussimbork sont-st a Årlon ey a Måtche.
Coirnêye e walon
Li gazete eplaidive voltî des coirnêyes di scrijhaedjes e walon.
Nameur
🇱🇰 «Shijhes_et_paskeyes_(coirnêye_di_gazete)»
Lussimbork
Li coine do walon si loméve, ene miete hagnûlmint, «Cwand dji n' sai rén, dji m' tai» (e gåmès, «Quand dju n' sâs rin, dju m' tâs»). Elle a duré di 1975 a 1999.
Les tecses ki parexhént la estént tchoezis påzès Relîs namurwès. Come di djusse, n aveut eto des scrijhaedjes e gåmès.
Les bokets rascovrént ene grande varyîsté d' accints do walon, dipu les cåzaedjes del Hôte Årdene disk' åzès cis di l' Årdene nonnrece tot passant pa les cis del Fåmene, ki rtirèt dedja foirt do walon do Mitan.
Sacwants scrijheus e walon s' ont-st enondé di cåze d' aveur léjhou des bokets dins cisse coirnêye la. Metans Lucyin Mahin, Emile Pècheur, Arthur Schmitz, evnd.
Lanawaire, sol difén d' 2008, elle a replaidî des contes di Noyé e walon, troes djoûs en erote, so ene pådje etire. Li gaztî responsåve esteut Philippe Carozza.
Adonpwis, e 2010, on novea persounaedje, li Professeur Titôrvå (Titorval), î intere pa l' craeye di l' ouxh.
Pî-notes
Avenir Avenir Avenir Avenir
2 d' måss
Li 2 d' måss, c' est li 61inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 62inme po ls anêyes bizetes), et s' n a-t i co bén 304 djoûs divant l' coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
29 di fevrî - 1î d' måss - 3 d' måss - 4 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Yu Hua
Vicåreye
Il a vnou å monde li 3 d' avri 1960 a Hangzhou, el province di Zhejiang. Il a stî dintisse divant do divni scrijheu. Il a grandi do tins do revintaedje culturél et bråmint des spoûles k' i raconte provnèt des waeraxhes trevints k' il a viké di ç' tins la. Ses istweres cåzèt sovint del deure vicåreye des ptitès djins dins les campagnes, do tins des gueres, des crijhes eyet des påmagnes k' i gn a-st avou el Tchine tot å long des anêyes 1900 et des.
2 d' måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Yu Hua
Sicrijhaedjes
Il a scrît, metans, les romans: Viker (1992) (活着, Huózhe), XU Sanguan, li vindeu d' song (许三观卖血记, Xǔ Sānguān Mài Xuè Jì) (1995), Les frés (兄弟, Xiōng Dì) (2005), des noveles, ene såye (Li Tchine dins 10 mots, 十个词汇里的中国), evnd.
2 d' måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Yu Hua
Sicrijhaedjes
Zhang Yimou a fwait on film a pårti do roman "Viker".
Categoreye:Sicrijheus e chinwès
Paratcheute
vignette|Paratcheyaedje tins del guere di 40
On paratcheute, c' est en ronde toele, k' èn ome s' î pind avou des coides, po s' leyî toumer d' ene avion al tere sins må.
On î pout eto pinde des sacwès a-z evoyî a tere a pårti d' èn areyoplane (ravitaye, åres).
L' evoyaedje d' ene sacwè ou ene sakî pa paratcheute si lome paratchutaedje.
Awan
Awan (fr: Awans) est ene comene del Walonreye, el province di Lidje.
Les tayons è ratayons des Dawance, Dawans, Dawanze, c'esteût des djîns qui vnévent d'Awans (dè "payis d'Awans"). C'esteût scrit: d'Awans, d'Awance, dawanze, po dire qu-i-c'esteût avou li s, ou on z, è suremint li n prononcés.(18e siéke). Poqwè nin, aw-anns, aw è gallo-wallon è l'même è flamin:gans, è co pu vî hans? thumb|eplaeçmint del comene dins l' province
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Tcherdon al glou
Li tcherdon al glou , c' est on tcherdon k' on prind ses raecinêyes po fé del glou (come del verdjale).
Il est fourt epweznant, ses raecinêyes, todi.
Carlina gummifera (Atractylis gummifera)
Discrijhaedje
Tcherdon ki n' crexhe nén hôt, avou ene rodje-måve fleur.
Grosse raecinêye ki serè disterêye et vindowe.
Epweznante drouke
Elle est lomêye "atractilozide".
Epweznadje
I pout esse accidintrece ou mouderrece.
Epweznaedje accidintrece
Dins les minmès biyonaxhes, i pout crexhe li såvadje årtitchå, k' on pout code po magnî tot djonne. Si brouyî inte les deus plantes pout dner des epweznaedjes.
C' est des côps des efants ki les yerbisses payèt po ene dringuele po råyî les raecenes do tcherbon al glou. I polèt n' nén cnoxhe les risses et magnî des bokets del raecinêye, k' a on ptit soucré gosse.
Epweznaedje mouderrece
Li plante si trouve dins tos les botikes ås yebes ås maladeyes, normåldimint po tchessî les moxhes tot l' ecinsant dins l' måjhon.
Les comeres ki vlét si rvindjî d' onk di leur manaedje è polèt åjheymint mete dins on plat, ene sope, do té, evnd.
Senes di l' epweznaedje
Li djin va toumer flåwe, et des côps, come dins les corwêyes (convulsions).
Senes biyolodjikes
Li livea d' souke e sonk tome a 0,40 g|l, et co moens. Li tinsion rmonte.
Pronostik
Li malåde pout mori. S' el fåt i evoyî a l' ospitå strapanmint.
Les malådes ki schapèt ont co lontins li foete cacame.
Vierton
Vierton (la-minme Vîrton, pus a Bijhe sol Gåme: Vièrtån, Viértan; fr: Virton), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, e payis gåmès.
thumb|Eplaeçmint d' Vierton dins l' province
Ban d' Vierton
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Gåme Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Sodoirmant ordinaire
Categoreye:Rawiants Li sodoirmant ordinaire, c' est l' pus cnoxhou des sodoirmants; el Walonreye, todi.
C' est eto l' pus gros.
Spontin
Spontin (fr: Spontin) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Uwar.
Sodoirmant ordinaire
Glis glis
Spontin
Hamteas di Spontin
Longue Yebe, Sarazene (so plaece: Salazène, e F. Sarazinne, Salazine).
Sodoirmant ordinaire
Discrijhaedje
Li sodoirmant ordinaire est 14 a 19 cintimetes long, del tiesse å cawî, avou ene cawe ene rawete di 11 a 13 cm pol cawe.
Spontin
Istwere di Spontin
A yeu a vey avou l' Guere del Vatche (1275-1278).
Roumantche (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > réto-roman > roumantche
Dins les Ales, li latén vulgaire del province rominne di Rhaetia a-st evolouwé diferinmint ki ses vejhéns laténs (lingaedjes d' oyi å coûtchant, itålyin a nonne). Li roumantche n' est nén li pus grand des lingaedjes laténs k' ont-st askepyîs do latén cåzé el Rhaetia (e l' Itåleye i gn a 500.000 meye cåzeus di sfwaits lingaedjes), mins come il est oficir el Swisse, c' end est l' pus cnoxhou.
Djouprele
Li Grande Djouprele (fr: Juprelle), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje)
Roumantche (lingaedje)
Li roumantche est onk des vijhéns linwistikes les pus rshonnants tant do walon, ki do roumin.
Djouprele
thumb|elaeçmint del comene el province
Ban d' Djouprele
Categoreye:Comenes di Walonreye
Roumantche (lingaedje)
Côde ISO: rm
Grande pesse
Categoreye:Rilomêyès minêyes Li grande pesse, c' est ene minêye di pesse des djins (maladeye cåzêye pal bactereye Yersinia pestis), k' a rascråwé tote l' Urope inte 1347 et 1352.
Roumantche (lingaedje)
Diyalekes do lingaedje
La k' i sont côpés n' onk l' ôte påzès montinnes, les diferinnès vås ont tchaeke des diyalekes diferins do lingaedje. Les cénk diyalekes sont les shuvants, do coûtchant viè l' levant (avou po tchaeke li minme fråze d' egzimpe, li rnåd esteut co ene feye afåmé):
On pout comparer avou li minme fråze en itålyin u roumin:
Mins li roumantche estant on lingaedje oficir i gn aveut mezåjhe d' on cmon scrijhaedje po pleur sicrire les tecses oficirs sins les dveur candjî d' ene vå a l' ôte; ci cmon scrît lingaedje la, lomé rumantsch grischun, egzistêye dispoy 1982, et fourit askepyî pa Heinrich Schmid. Todi li minme fråze dene ci côp chal:
Sitouwåcion socio-linwistike
Dispoy li cmince do 19inme sieke, li lingaedje est mancî på grand abagaedje di tîxhon-cåzants e Canton, eyet l' ebagaedje des romantche-cåzants des campagnes viè les veyes tîxhon-cåzantes. E canton des Grijhons lu-minme, seulmint 23,6% des djins djåzèt roumantche. E 1990 il est l' prumî lingaedje di 17% des djins, adon k' e 1880 il esteut l' prumî lingaedje di 40% des djins. Dins sacwantès plaeces do canton li romantche est l' mwaisse lingaedje, mins dins ls ôtès plaeces c' est l' almand k' est clairmint mwaisse.
Egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Loyéns roumantche-walon
I gn a bråmint des cmons nos etur li walon et l' roumantche. Egzimpes:
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Lingaedjes
Djeyografeye
Li djeyografeye, c' est l' syince ki discrît tot çou k' i gn a sol Daegne.
Li sincieus kel situdeye, c' est on (ene) djeyografe.
Årtikes di djeyografeye do Wikipedia walon
🇱🇰 Djeyografeye
* Categoreye:Syinces
Ri d' Rome
Categoreye:Aiwes del Walonreye Li ri d' Rome, c' est on ri ki prind sourd a Ptignî et s' taper dins l' Noere Aiwe a Couvén.
Dispu 1965, il est côpé på båraedje do Ri d' Rome.
Il est lomé dins l' tchanson "Maridjene" da tchanteu.
Assîte
Ene assîte u assiete, c' est on rond plat taexhon la k' on mete l' amagnî, po ene seule djin el prinde pitchote a midjote tins d' ene eurêye.
Li minme schiele, pus grande, po mete l' amagnî po tertos, si lome on plat.
Ôtes uzaedjes
Ele pout eto siervi d' decoråcion.
Categoreye:Ahesses di manaedje
Vece
Li vece, pus spepieuzmint, el vece di coûteure, c' est plante k' on seme dins les tchamps, sovint avou des ôtes grinnes, po fåtchî come fôraedje po les biesses.
Vicia sativa
påwionacêyes
Mins gn a des ôtes sôres di vece.
Ahivaedje
Come fôraedje, on l' seme voltî avou di l' avoenne; mins eto do oidje. On soye li four divant ki l' vece n' egurnêye.
On l' pout semer tote seule po les grinnes, ene ronde noere deure grinne, ki les colons magnnut voltî.
Categoreye:Legumineuses Categoreye:Fôraedjes
1689
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1957
Ôtès djins
Categoreye:Date
Léon Warnant
thumb|Coviete do live "Blames et foumires" thumb|150px|Coviete do live Colâs Pîrlotche, écriveur Léon Warnant a skepyî a Oreye li 13 di måss 1919 et a morou a Lidje li 30 d' avri 1996. C' esteut on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon.
Di s' mestî, esteut professeur d' univiersité al pirlodje di linwistike francesse di l' Univ di Lidje.
Belès Letes
A scrît e walon deus ramexhnêye di powinmes: “Blames et foumires” (1953) eyet “Les anêyes et les voyes” (1955). A scrît eto des pîces di teyåte, dizo li no d' pene di Léon Noël: “Li dictateur” (1960), “Såle 1417” (1961), “Et n' nos leyîz nén toumer el temtåcion” (nén eplaidî).
Ricweraedjes linwincieus
Come ricwereu sol walon, il a scrît on live, La culture en Hesbaye liégeoise, eplaidî e 1949, et rprins dins l' Djivêye des motîs do walon.
Ôtes sicrijhaedjes
E francès, il a scrît ene banslêye di sincieus ovraedjes dins s' mestî. Il est eto l' oteur di lives e francès d' Walonreye: Colâs Pîrlotche, écriveur (1981), Mon Mononke Colâs Pîrlotche et compagnie (1981).
Hårdêye difoûtrinne
Sacwants d' ses scrijhaedjes
Warnant
Potcha
right|
Daniel Droixhe
Daniel Droixhe (di s' no d' sinne come tchanteu Elmore D), c' est on scrijheu e walon, on tchanteu e walon ey on rcwereu sol walon.
Potcha
On potcha, c' est èn inseke, di l' ôre des ortopteres, avou des grandès pates do drî, ki pout potchî dipus d' dijh côp pus hôt k' lu. Il a deus ailes et deus ailretes. Li cok d' awousse magne des insekes.
Sacwants ôtes potchas (foû del Walonreye)
250px|right
Daniel Droixhe
I vna-st å monde li 26 d' avri 1946 a Hesta.
Si ouve
C' est on rcwereu sol walon. Il a studyî les vîs tecses del Binamêye Revolucion.
Di s' mestî il esteut professeur a l' univiersité d' Lidje, eyet co a l' libe univiersité d' Brussele.
Il est eto prezidint di l' Academeye di Langue et Literateure francesses di Beldjike.
Il a etou stî mimbe do CLRE.
Difoûtrinnès hårdêyes
Droixhe Droixhe
Åbindje
Åbindje (fr: Aubange, e lussimbordjwès Éibeng, en almand Ibingen) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.
thumb|Eplaeçmint d' Åbindje el province
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Edujhoe (toponimeye)
Pådje des mots edujhoe", "egolina", "egoloe", "tchantoere" et leus sinonimes el toponimeye del Walonreye
Les edujhoes, c' est des trôs la k' on ri disparexhe dins tere, paski cisse-ciale est trawêye come on froumaedje holandès, paski c' est del castinne.
edujhoe
🇱🇰 edujhoe
egôrdjoe
🇱🇰 egôrdjoe
tchantoere u tchantwere
C' est l' mot ki s' a spårdou el Walonreye, a pårti do francijhaedje do 19inme sieke. Francis Polrot end a rlevé 212 el Walonreye.
Sourdants
Categoreye:Toponimeye Categoreye:Djeyolodjeye
Sudjet
Categoreye:Croejhete categoreye:croejhete walone Li sudjet, el croejhete, c' est li mot u li troke di mots (troke-sudjet) ki fwait l' accion do viebe. Å pus sovint, il est metou padvant l' viebe.
Disconsyîs plaçaedjes do sudjet padrî l' viebe
Dins li stîle des belès letes xhiné do francès :
CIDWEL (soce)
Li CIDWEL, ki s' sigue vout dire Centre d' Information et de de Documentation pour le Wallon à l' École du Luxembourg, c' est on cinte di documintåcion pol walon et l' gåmès e scole del Province do Lussimbork. Il est edjîstré å Tchestea.
L' enondeu do Cinte fourit Raymond Mouzon.
Asteure, il a stî rprins pa Guy Pierrard, mins n' a pupont di plaece po l' publik î aler trover des racsegnes.
Categoreye:Walon e scole Categoreye:Soces pol walon Categoreye:Documintåcion
Spirous (indjes)
Les spirous ou skirons, c' est des sôres di rawiants foirt adjetes, avou ene grosse houfowe cawe.
Sourdant
Categoreye:Biesses ås tetes Categoreye:Familes di biesses
Båraedje do Ri d' Rome
Categoreye:Båraedjes del Walonreye Li båraedje do Ri d' Rome, c' est on båraedje del Walonreye basti sol Ri d' Rome.
Il a stî cmincî diviè 1960, pu a djoké, pu ricmincî diviè 1964.
1936
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Lete É
Lete E Li lete é (On dit eto : E accint sol hintche u E montant accint), c' est ene lete ki n' si voet nén foirt e rfondou walon. On l' rescontere:
Les cwate prumirès sôres si rtrovèt sovint avou ei dins li scrîta, et dins des nos d' djins eyet d' plaeces co scrîts insi asteure e francès (Depreit, La Gleize).
Sacwants mots k' on veyeut sovint avou é dins les walons coinreces ni si rfondnut nén avou é:
Noere rizêye
El noere rizêye u noere rireye, c' est on djinre di rizêye ki mostere ene sacwè ki divreut esse loukeye come målureuse, mins k' on sait bén ki c' est impossibe a-z esse (did la, c' est comprins come del rireye).
Li noere rireye, trop tchôkeye, pout divnit nén politicmint comifåt.
Egzimpes di noere rizêye e walon
Djane d' Arc, c' est ene ene kimere ki n' s' a distindou ki deus eures après s' moraedje.
Comint houkîz on tchén ki n' a pont d' pate ? On nel houke nén, on l' va cweri.
Les ptitès andjes (tecse so Wikisourd)
Anêyes 1530
15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
anêyes 1510 | anêyes 1520 | anêyes 1530 | anêyes 1540 | anêyes 1550
1530 | 1531 | 1532 | 1533 | 1534 | 1535 | 1536 | 1537 | 1538 | 1539
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Raptitixhante cawete e neyerlandès
Li raptitixhante cawete e neyerlandès est ene cawete k' on met al fén d' on no po discrire l' pititesse d' èç mot, obén k' on met dins les pitits nos po dner ene valeur tinrûle.
Definixhant
Avou les raptitixhantes cawetes, on no k' uze "de" u "het" padvant årè todi "het", cwand on radjoute ces cawetes rola.
Pluriyal
Ossu, les pluriyals "-en" obén "-s" divnut seulmint "-s" cwand on radjoute çoula. Di pus, "het" divént "de" cwand on passe do singulî å pluriyal.
Erîlêye cawete
Djenerålmint, i fåt djusse mete el cawete "-je" al fén då no :
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Neyerlandès Categoreye:Croejhete
Tueurs
Tueurs, c' est on fime francès-cåzant avou on produjhaedje (les liårds metous po fé l' fime) : mitan bedje, mitan fracès. Il a vudî, e 2017.
Tite
Tueurs e walon dine : Moudreus. Ci tite cial, come el fime, est inspiré del binde des moudreus do Braibant. Cisse binde la aveut, dins l' dijhnêye 1980, fwait bråmint des volaedjes eyet axhorer des djins. Tenawete, dins l' varyisté inglès-cåzante, on li lome puvite : Above the Law ([WA] Dzeu el Lwè).
Filmaedje
Onk des portagonisses est djouwé pa Bouli Lanners. Li filmaedje a stî fwait k' e Beldjike, aprume do costé di Tchålerwè.
Brûte
Li brûte, c' est ene sôre di cwårdjeu ki s' djowe dins l' payis d' Måmdey.
I s' pout djouwer disk' a 12 djouweus, lomés brûtleus s' il î djouwèt tofer. Mins å pus sovint, c' est a cwate, deus pwaires di soçons.
Istwere
Li djeu provént dandjreus del Holande, la k' est lomé voltespel.
Michel de Grandmont
Grandmont Michel de Grandmont (on dit eto de Grammont) a skepyî a Paris e 1645. Il a disparexhou dins l' mer å nôr-ess des iyes Carayibes, e moes d' avri 1686. Il a pratiké l' mestî d' corsaire, et pu d' flibustî di 1670 a 1686. Il naivyive sol batea “le Hardi”.
Brûte
Istwere
Il esteut djouwé timpesse a Måmdey diski dins les anêyes 1970, la k' ça a foirt baxhî
Michel de Grandmont
Biografeye
Michel de Grandmont esteut l' fi d' on djintiome "officier des Gardes". A l' ådje di catoize ans, i towe e duwel èn oficî, k' esteut l' galant di s' sour. Adon, il est aresté, et codåné. Po s' poenne, il est oblidjî di s' egadjî dins li scole des mousses. Adonpwis, il interrè å "Royal Régiment des Vaisseaux".
Brûte
Alére
Categoreye:Cwårdjeus
Michel de Grandmont
Biografeye
I s' fwait bénrade rimarker, pask' il est coraedjeus et k' il a on timperamint di tchîf. Dabôrd, i va passer raddimint å posse di comandant d' on batea egadjî conte li flote des Espagnols. I naivyive adon å lådje des iyes del Tortuwe et d' Sint-Domingue.
Cwand l' France mousse e guere avou les Bas Payis e 1678, il atake l' iye holandesse di Curaçao, et prinde li comandmint del flote des corsaires do Rwè d' France ki naivyént di ç' costé la del Daegne.
E moes d' djun 1678, il egadje shijh bateas d' guere et 700 omes conte les colneyes espagnoles do Venezuela, et intrer dvins les teres disk' a l' veye di Trujillo.
Nén contin d' ça, i fwait èn ôte atake di nute dins l' pôrt Venezuelyin di La Guaira, et prinde li pôrt. Mins il est ene miete trop seur di lu, et c' est avou bråmint des rujhes k' i schape a des grossès foices espagnoles k' avént vnou å scours del veye.
E 1679, c' est les veyes di Toulha å Braezi, Puerto Cabello et Vera Cruz å Mecsike ki toumèt, ene après l' ôte. Tandis k' e 1680, c' est å toû di Cumana di tchaire dins ses mwins.
E moes d' may 1683, avou l' flibustî holandès Laurens de Graaf, i rprind Vera Cruz. I piyèt l' veye et fé 4000 prîjhnîs k' i discandjèt conte ene rançon.
E 1685, les deus omes rinovlèt leus atakes abeye dins l' veye mecsikinne di Campeche.
Tot ça lyi a valou d' esse lomé lieutnant do sud di l' iye di Sint-Domingue pa li rwè d' France. Mins il n' a djamåy ocupé ci posse la pask' il a fwait on dierin voyaedje el mer divant l' arivêye di s' brevet et disparexhe e moes d' avri 1685.
Tadirhousse
Tadirhousse, e-n amazir ⵜⴰⴷⵉⵖⵓⵙⵜ (tadirhost, tadiɣust, sovint riscrît e-n alfabet latén a môde francesse Tadighoust), c' est ene comene do Marok, dins l' province di Rachidia.
Lingaedje do payis
On î djåze aprume l' amazir nonne-levantrece (inte li techelheyt eyet l' tamazir do Mîtrin Atlasse.
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Sourdant
Categoreye:Viyaedjes do Marok Categoreye:Monde amazir
Walon e scole
thumb|[[Lucyin Mahin dinant scole a Transene (2019)]] Li walon e scole, c' est les diferins boutaedjes po-z ariver a fé scoler ene miete di walon dins les scoles oficires el Walonreye.
A costé do walon e scole, k' est po ls efants, gn a eto les scoles di walon ki c' est puvite po les grandès djins.
Istwere
Li walon e scole a cmincî e 1933 cwand Fernad Stévart, prezidint del Federåcion del Province di Lidje di l' UCW dimanda di poleur adjinçner ene bate di recitaedjes dins les scoles del veye di Lidje.
Pol province do Lussimbork, il a cmincî e 1975, pa les cours di walon ki Raymond Mouzon ataca a dner å Tchestea.
Li walon e scole a stî otorijhî oficirmint po tote li Cminålté Walonreye-Brussele på dicret sol walon e scole di 1991.
E 2022, li ministere a metou so pî ene lisse oficire d' acsegnants ki polnut dner do walon (et eto do picård et do gåmès) dins les scoles tot estant payîs.
Sôres di scolaedjes
Å pus sovint, li walon sieve po des metous etrevéns : sinnetes u dijhaedje d' arimé pa les efants, po ene fiesse di novelan, al Sint-Nicolai, evnd.
Sacwants mwaisses di scole metît so pî des cours totes les samwinnes (metans a Lignè et a Veskeveye. Des soces pol walon polèt vni copler des acsegnants po enonder l' walon e scole. Metans a Lignè, c' est Chantal Denis å no des Relîs namurwès k' a escourci l' afwaire.