cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
30 di may
Li 30 di may, c' est li 150inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 151inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 215 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
28 di may - 29 di may - 31 di may - 1î d' djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Li Mårmite (gazete)
Aidants et sicrijheus
Pus tård, i va aveur on fel côp di spale da A. Gilles (sipoté Djan d' Nameur), J. Désirant (Bibi, Don José), Albert Robert (Berthalor), Louis Loiseau, Z. Hénin (Zéforisse di Bovegne), C. Petit (Titep), J. Petit, Léon Pirsoul, Louis Toussaint, Xavier Bodart.
Manaedjaedje
Di 1883 a 1894, li gazete fourit moennêye pa Yopôl Godene. Di 1895 a 1897, c' est Louis Loiseau ki prinda l' vierna. Di 1898 a 1900, c' est l' soce Nameur po tot ki va manaedjî l' gazete. Après 1900, li gazete a stî rprinjhe pa ene societé ki rhouca Godenne po nd esse li directeur.
Ôrtografeye do walon et rilomêye del Mårmite
Yopôl Godenne diswalpa ene ôrtografeye da sinne. C' esteut on sistinme assez dilé l' francès. Li son wè, foirt corant e namurwès (et rprezintant les scrijhas wè et oe), est todi scrît oè. Ci sistinme la va esse shuvou pa tos les scrijheus namurwès, disk' eviè 1905-1910.
On pout dire ki c' est onk des prumîs egzimpes di linwe-ehåyaedje et do rfondaedje do walon. Metans, ça n' a nén stî l' cas dins l' payis d' Tchålerwè so les minmes trevéns, tchaeke sicrijheu wårdant ses ptitès idêyes.
I gn a dvou aveur do tinkia inte les ancyins del Mårmite (foirdivant Louis Loiseau et Léon Pirsoul) et les cossemeus do sistinme Feller dins l' payis d' Nameur, dj' ô bén les frés På et Lucyin Maréchal.
Les waloneus ki s' ont rapoûlé åtoû del Societé d' Langue ont rprotché al Mårmite di esse trop pôve e belès letes sicrîtes al leccion. Gn a nou scrijheu del Mårmite k' a stî rprind dins l' antolodjeye da Piron.
Marmite
Eciclopedeye do Mouvmint walon
L' Eciclopedeye do Mouvmint walon c' est ene eciclopedeye, e troes tomes, eplaideye e francès (Encyclopédie du Mouvement wallon) pa l' Institut Jules Destrée et ki relît totes les djins k' ont ovré pol ricnoxhance del Walonreye politike, del fén do 19inme sieke disk' a 1980.
L' eciclopedeye a-st ossu tos les evenmints impôrtants dins l' voye di l' otonomeye walone, eyet des årtikes so les diferins pårtis politikes ou mouvmints k' ont stî impôrtants a on moumint ou èn ôte.
Å totå i gn a 6.600 intrêyes, so cåzu 1.800 pådjes so les troes tomes. Tchaeke tome muzeure 24,5 x 29,7 cm, avou des coviete cårtonêyes di plinne toele. Li contnou d' l' eciclopedeye a stî eto eplaidî so plake lazer
Difoûtrinne hårdêye
Prezintaedje di l' eciclopedeye do Mouvmint walon sol waibe di l' Institut Destrée
Brăila (distrik roumin)
Brăila est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Walakeye. Li mwaisse-veye (Brăila) a-st ene populåcion di 234.201 dimorants.
Veyes do distrik di Brăila
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Braila
Lucien Rossignon
C' esteut on scrijheu e gåmès.
Rossignon
Clément Dimanche
Dimanche Clément Dimanche, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 7 d' avri 1899.
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.
Andene (veye)
Andene (e scrijha Feller: Andène; fr: Andenne) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes po fé l' nouve intité do minme no.
thumb|coledjåle Sinte-Bedje
Foclore et rlidjon
perlinaedje a sinte Bedje
Istwere
A yeu a vey avou l' Guere del vatche (1275-1278)
Categoreye:Province di Nameur Categoreye:Veyes di Walonreye
Poleur (viyaedje)
Poleur (fr: Polleur), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Teu.
Lomaedje des djins: Polinwès, Polinwesse
Etimolodjeye
Fåve etimolodjike : On djheut k' a Poleur, li solea n' î pout lure (so plaece: n' î pot leure).
Fåve do vî vî tins
Sibarant conte del Biesse di Ståneu.
Blegné (hamtea)
Blegné (fr: Blégny), c' est on hamtea di Trimbleu.
Å moumint des grands rebanaedjes do prumî d' djanvî 1977, les viyaedjes åtoû d' Blegneye seront rashonnés en ene novele intité ki prindrè l' no di Blegné.
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Calistinne (redjon)
Categoreye:Bokets del Walonreye thumb|300px|Mape del Calistinne (foncêye linwete), et des aiwes ki passsèt houte Li Calistinne, c' est ene binde di tere a calistinne, metowe come on bôrlet a l' aschate bijhrece di l' Årdene et del Tieraxhe, tot s' asployant sol Fagne u sol Fåmene, di Chimai a Aiwêye.
Djeyolodjeye
Li tere croyixheuse del Calinstinne a stî cmagneye pazès plouves ki dismantchèt l' seur di carbone di l' air, po fé des grotes pattavå: del Grote des Nûtons a Doûpe disk' ås grotes di Houton, tot passant pazès cenes di Rotchfoirt eyet di Han.
Dins tere, gn a des djizmints d' fier eyet d' plonk, k' on-z î a saetchî dispu todi, et ki sont fondou avou l' castinne k' est so plaece.
Biyolodjeye
El Calistinne, gn a totès sôres di plantes ki crexhèt voltî so croye, et nén ôte pårt, come les orkidêyes.
Calistinne
Agricoûteure
Li calistinne est meyeuse po-z ahiver les dinrêyes, copuvite les crompires, ki les pus seurès teres del Fagne u del Setche Fåmene.
Ecolodjeye
Les plantes ki vnèt sol Calistinne sont vormint a pårt.
Categoreye:Contrêyes natureles del Walonreye Categoreye:Djeyolodjeye
Albert Yande
Albert Yande a skepyî e 1909 a Harinsåt ey a morou e 1990 a Årlon.
Blegné
Blegné (Blègné, fr: Blegny), télcô scrît « Blegneye », c' est ene novele comene intité del Walonreye, ki n' egzistéve nén dvant, sikepieye li prumî d' djanvî 1977, el province di Lidje.
Albert Yande
C' esteut on scrijheu e gåmès.
Il est purade kinoxhou pol paskeye di Djhan d' Madi, ene epopêye di 1200 vers (di 10 pîs).
Blegné
E 2018, c' est ene des prumires comenes a rcire li label Nosse comene dit OYI.
Albert Yande
Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron et dins l' Antolodjeye Fleurs diyalectåles et ossu dins l' Antolodjeye Scrire.
Blegné
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Albert Yande
Onk des lives del coleccion Memwere Walone del SLLW est scrît sor lu.
Hårdêyes difoûtrinnes
Yande
Waisse
thumb|Ene djonne waisse thumb|les fleurs di waisse
Li waisse, c' est ene croejhrecire k' a stî ahiveye e l' Urope do Coûtchant dispu l' tins des Romins disk' å cmince do 17e sieke. So tot ç' trevén la, c' est l' seu sourdant del bleuwe coleur, k' on s' sierveut po tinter les draps et les stofes. Après, ele serè replaeceye pa l' indigo, ene plante di l' Inde.
Rindaedje del coûteure
Li rindaedje so l' anêye fourit di 30 cuvlêyes pa molén e 1289 et di 36 e 1294.
Aprestaedje del martchandijhe
Gn a des ovrîs ki fjhèt des torteas avou l' molaedje, k' i rôlèt e rôleas, pu les mete so des clåyes por zels souwer. C' est come ça, e rôleas, k' on l' vindeut padecô. Mins, å pus sovint, li waisse est spotcheye tote fene. Li poure di waisse est frexheye avou d' l' aiwe, et adon, ele tchamosse, tot dnant ene flairante nodeur. Ça baye ene sôre di brunåsse diele k' on rispotche co on côp, pu l' raidjî. Adon, on l' vindeut azès drapîs.
Les pratikes
Di 1200 a 1500, li martchî del waisse aléve å pére des pôces, ca c' esteut l' seule bleuwe coleur pol tinteurreye a on moumint ki des veyes come Hu, Nameur, Lidje, et eto Sint-Trond, Tongue, Hasse et Lovén si diswalpèt pår. Mins, li pus grosse pratike des moléns al waisse, i shonne ki ça soeye l' Inglutere.
Motî Haust-Goffinet d' après l' Tchestea
Li Motî Haust-Goffinet d' après l' Tchestea, ki s' no, e francès, c' est "Glossaire chestrolais", c' est on motî walon francès, sicrît al mwin pa Jean Haust, a cmincî des mots walons do Motî da Dasnoy. A tchaeke côp, Haust a metou l' pådje do motî da Dasnoy, wice kel mot est, pask' i n' sont nén todi dins l' minme ôre alfabetike.
Waisse
Les planteus
C' est eviè 1204 k' on trouve les prumîs papîscrîts ki cåzèt del waisse. Dins onk di ces-cial, a Viyé-Sint-Simeyon, e 1252, gn a deus bordjoes, Rawoul et Pire, k' endè semèt catchetmint so des tchamps louwés a l' abeye di Sint Trond, ki c' est da sinne les teres. Mins, on les va racuzer a l' abé, et ci-cial riclame 40 lives di Louwis po les damadjes.
Motî Haust-Goffinet d' après l' Tchestea
Djihan Haust a raspepyî tos ces mots la avou Gaspard Goffinet k' a skepyî a Nuviè li 7 di djanvî 1843 et k' a morou li 2 d' djun 1928, et ki di s' mestî, esteut rçuveus ås taeyes a Lidje.
Waisse
Coines di produjhaedje
On-z ahivéve eto des waisses sol payis d' Nameur, di Lidje, sol dutcheye di Braibant ey el Conteye di Lô.
On-z a des papîscrîts k' endè djåzèt a Walefe et a Tisse.
Motî Haust-Goffinet d' après l' Tchestea
Li motî fwait 471 pådjes so cogne di cayé di scolî.
Waisse
Hårdêyes difoûtrinnes
アイ (植物)
Motî Haust-Goffinet d' après l' Tchestea
Il est rprins sol limero S24 dins l' djivêye des motîs do walon.
Istwere do papîscrît
Li papîscrît do motî si trouve dins l' documintåcion di l' Univiersité d' Lidje. Mins i shonne k' on poye raguider ene copeye al Bibioteke des Pårlers del Walonreye.
Raymond Mouzon end aveut fwait fé ene copeye pol CIDWEL, diviè 1980. So cisse copeye la, so les pådje di gåtche, vizon vizu, Jean-Marie Pierret a radjouté les mots do Motî da Aubry. Il a eto scrît sacwants ôte mots k' il aveut ramexhné a Troncwè.
Tchestea
Fuentepinilla
300px|right
Fuentepinilla, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Bokhô (Bailou)
Bokhô (de: Bocho) est on hamtea d' Bailou.
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon bôk-holt (fayi, bwès d' fås).
Buzău (distrik roumin)
Buzau
Buzău est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Walakeye. Li mwaisse-veye (Buzău) a-st ene populåcion di 149.025 dimorants.
Veyes do distrik di Buzău
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Nestor Marchal
Nestor Marchal a skepyî e 1895 et a morou e 1981 a Viancoû
Georges Bradfer
Georges Bradfer a skepyî e 1920 et a morou e 1988 a Floreveye
Nestor Marchal
Il a eto rashonné tot on motlî, ki fourit-st eplaidî pa Jean-Luc Geoffroy e 2018, rahoukî sol Wikipdia walon come Motî d' Viancoû
Marchal Marchal
Georges Bradfer
C' esteut on scrijheu e gåmès.
Bradfer
Camille Lemaire
Camille Lemaire a skepyî e 1923  et a morou e 1991  a Mårtinsåt
C' esteut on scrijheu e gåmès.
Lemaire
Hourete di clotchî
Li hourete di clotchî ou houprale di clokî, ou blanke hourete, c' est on grand oujhea d' nute magneu d' tchå, tot blanc d' ploumaedje.
Tyto alba
Discrijhaedje
Elle a ene blanke face et des grandès blankès aiyes, dipus d’ on mete lådje cwand ele vole.
Vicaedje
Fwait s’ ni dizo les panes ou les schayes. Mins i fåt on trô po rexhe (ene vite di gurnî spiyeye, ene bawete di clokî). Dins des payis k’ i gn a on leye ene bawete esprès dins les gregnes, po l’ hourete rexhe.
Ele rexhe a cmincî del vesprêye. Ele apice des soris et des rates. Kécfeye eto les djonnes di colons.
Come les ôtes oujheas d' proye, ele rinåde les restants des biesses k' elle a magnî. Ces boletes di rnådaedje la si rescontrèt la k' elle s' a metou a djok po "roemyî".
Ele hoûle saizixhanmint, come çouci:
Mopliyaedje
Li frumele pond cwate a set oûs. Li måye apoite l' amagnî e ni, sol tins ki l' frumele cove pu s' ocupe des djonnes.
Les djonnes ripoizèt so ene sipexheur di bolets dismantchîs, rindous pa leus parints.
Dins les viyès creyances
Dins les doûcès creyances did dinltins, elle esteut lomêye l’ oujhea del moirt. On l’ apicive et l’ clawer vicante sol poite del scheure (gregne).
Robert Boxus
thumb|150px|diviè 1946 Robert Boxus a skepyî a Mouhå li 8 d' avri 1891. I baga a Viyé-l'-Boulet e 1905, a Nameur e 1908, pu a Brussele e 1939. I mora e 1961.
Hourete di clotchî
Lomaedje dins des ôtes langues
E francès, "sibarante hourete".
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Oujheas magneus d' tchå
Robert Boxus
Robert Boxus esteut mimbe del SLLW.
Il esteut po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu.
Vicåreye
I voet dins les livreyes di Hu les gazetes e walon "Li Clabot" eyet "Li ptit Lidjwès" et lzî evoyî ses prumîs scrijhaedjes (avou l' accint d' Lidje) e 1904 (il aveut 13 ans).
Pu i scrît avou l' accint d' Nameur (1908-1914). C' est po ça k' i serè rprins dins l' Antolodjeye des powetes walons namurwès.
El guere di 14, i s' ritrouve prijhnî avou des Rûsses, et studyî les lingaedjes slaves. I ratoûne des scrijheus do rûsse e francès, et do francès e rûsse.
Après, i boute pol walon a Nameur et a Hu. C' est lu k' ahive li Cavo hutwès. Et scrire "Histoire de la littérature wallonne au pays de Huy".
Après l' guere di 40, i dvént prezidint di l' "Association des écrivains wallons en Brabant". C' est lu ki va askepyî e 1954 li gazete des scrijheus e walon ey e francès "Reflets de chez nous".
Come dicionairî
Il a fwait deus gros motlîs so les plantes et so les biesses.
Si mwaisse ricweraedje so les yebes ås maladeyes si lome "La flore médicale wallonne". Il a stî eplaidî a Hu e 1939.
Li rcweraedje so les biesses, c' est : Vocabulaire wallon namurois des noms d'animaux (rahouca C23), eplaidî e 1938.
Come romantî
Il a scrît sacwants ptits romans :
Sourdants et pî-notes
Boxus Boxus Boxus
Tiesse-di-moenne
Li tiesse-di-moenne, c' est on tchampion-åbusson ki, estant djonne, a on grand gros rond pî avou on ptit pontou tchapea,.
Ça fwait k' i n' fåt nén cweri foirt lon po sepi dou çk' on a stî trover s' no.
Discrijhaedje
Tchampion avou on tchapea a foxhlete (5 a 25 cm) et ene pitite ponte å mitan, di coleur bedje, avou des blankès lames serêyes ki dschindèt so s' grand et rond pî. Il a ene blanke tchå ki dmeure bén deure et dvént minme filandreuse tot divnant pus vî.
I vént al tere e grands cekes (ronds d' sôrcire) dins les pateures et les bwès a foyes nén trop spès, d' å mitan di l' årire-såjhon disk' ås prumirès djalêyes.
Eployaedje
C' est on bon tchampion cwand il est codou et mougnî tot djonne et sins s' pî.
Bibliografeye
Categoreye:Micolodjeye
Bolets d' rindaedje (oujheas)
thumb|Bolets d' rindaedje d' èn aigue d' Amerike bijhrece On bolet d' rindaedje ou ene bolete di rmetaedje u ene bolete di rnådaedje, po èn oujhea, c' est des boles rinådêyes pa les oujheas magneus d' tchå (eto d' pexhons), mins ossu les coirvidîs, et co toplin d' ôtes oujheas.
Discrijhaedje
Les bolets d' rindaedje sont fwaits des rleyons des proyes k' il avalèt totes rondes : pwels, oujheas, schåves d' oûs, ou minme les eriesses di pexhons (vert pexheu).
I sont rnådés på betch eneviè 2 eures après l' egolaedje des proyes. On lzès rtrouve dilé l' ni ou l' djoke des oujheas. Po les oujheas d' nute magneus d' tchå come li hourete di clotchî, on les rtrouve sol plantchî des gregnes, ou å pî des clokîs. U dizo des fis electrikes la k’ ele si postêye po-z awaitî ses proyes.
Dins les belès-letes e walon
Discrît pol vert-pexheu pa Jean Lejeune di Djoupeye divins «Avå trîxhes et bwès».
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Fiziolodjeye des biesses
Fernand Bonneau
C' esteut on scrijheu e gåmès.
Bonneau
Charly Dodet
thumb|100px|left|(diviè 1975) Charly Dodet, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 17 di måss 1947.
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.
Il a eto scrît e francès
Di s' mestî il esteut gaztî.
Ouve
Il a tnou, dins l' gazete «L' Avni», pådjes di Hu-Wareme, ene coirnêye di prôze nén racontrece e walon, lomêye «Inte di nozôtes soeye-i i dit».
Nicolas Donnay
Donnay Nicolas Donnay, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 7 d' octôbe 1926.
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins l' Antolodjeye Scrire.
Afwaire Calbalasse
L' afwaire Calbalasse, c' est l' djudjmint avou codanåcion a moirt d' on cåbartî – ey eto taeyeu d' mousmints - di Malonne, Djåspård Françwès (Gaspard François), pol moude d' on tchenonne di l' abeye di Malonne, li 12 di decimbe 1787.
Disrôlmint d' l' afwaire
Calbalasse a stî ramassé på bayi d' Malonne li 11 di fevrî 1788.
C' esta onk des dierins procès avou metaedje al kession dins l' Principåté d' Lidje.
Calbalasse a stî pindou li 28 di djulete 1788 å Tomboe a Malonne.
C' est dandjreus onk des dierins pindaedjes el Principåté d' Lidje et, so l' Vî Redjime el Walonreye.
Cotoû istorike
Dins l' payis d' Lidje, ça cmince a boure. Les djins do peupe et les bordjoes s' montnut todi dpus conte li clerdjî.
Malonne esteut Principåté d' Lidje.
Calbalasse esteut cåbartî, et il esteut estchåfé conte les tchenonnes di l' abiye. Aprume pask' i n' vlént nén maryî s' fiyåsse, ki vikéve aplaké avou ene feme di Fosse. Ey eto paski, come cåbartî, il oyeut sovint les martchands taper disconte des mwaisses rilidjeus del principåté d' Lidje. Aprume ki ces-ci sont-st e margaye avou l' intindant da Djôzef II a Nameur (k' est dins les Bas Payis otrichyins).
I shonne k' il åye sitî codåné po fé sogne ås djins, ni n' si nén revinter disconte les curés et les moennes.
Calbalasse esteut i enocin?
I shonne k' oyi, plamor ki:
Sicrijhaedjes e walon
L' afwaire a stî rmetowe e walon – i shonne ki ç' fourit a pårti di papîs istorikes –, pa Maurice Awoust, ey eplaideye dins les Noveles des WASAB.
Elle aveut ddja stî racontêye e 1906 a môde di ptite prôze, pa L.J.L. Lambillion dins s' live Åtoû d' l' aistrêye do tins di m' grand-mere.
Les deus tecses ont stî replaidîs dins les Cayés walons (djulete-awousse) 2019.
Sourdants
Categoreye:Moudrélté Categoreye:Principåté d' Lidje Categoreye:Djustice Categoreye:Flotches del djustice Categoreye:Istwere del Walonreye
Léon Gillet
Léon Gillet a skepyî e 1913  a Sint-Ldjî
C' esteut on scrijheu e gåmès.
6 di djulete
Li 6 di djulete, c' est li 187inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 188inme po ls anêyes bizetes), avou 178 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
4 di djulete - 5 di djulete - 7 di djulete - 8 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Lucien Pierre
Lucien Pierre a skepyî e 1909  et a morou e 2005  a Belfontinne-el-Gåme.
C' esteut on scrijheu e gåmès.
Pierre
Occitan
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > occitano-catalan > occitan
thumb|plake e-n occitan "[[Wikt:Aigo-Morto|Aigo-Morto" a l' intrêye des Moitès-Aiwes]] thumb|plake e-n occitan "[[Wikt:Seta|Seta" a l' intrêye di Sete]] thumb|plake di campigne lomé e-n occitan "[[Wikt:lou|lou" "treillat"]] thumb|plake avou on no d' prodût d' cinse e-n occitan L' occitan u lingaedje d' ok, c' est on lingaedje roman djåzé sol tîce sud del France (so 6 redjons ou 32 dipårtumints francès), å sud di l' Aiwe di Loire; eyet dins sacwantès vås des Ales e l' Itåleye eyet dins l' Vå d' Aran, e l' Catalogne.
Côde ISO: oc.
Motlî
Li no provançå est ossu afeye eployî po djåzer d' l' occitan. Mins li provinçå est djusse onk des pårlers di l' occitan, l' accint del Provance, li diyaleke eployî på scrijheu Frédéric Mistral.
Li no do lingaedje vént di l' adviebe d' acertinaedje ok ("oyi"), tipike di l' occitan, dabôrd ki les lingaedjes romans do nôr k' eployèt oyi.
Spårdaedje
Insi, li lingaedje d' ok est spårdou a Nonne del France, dabôrd ki les lingaedjes d' oyi sont-st a Bijhe. Inte les deus, å Levant, gn a l' francoprovinçå.
Istwere
Å cmince li catalan eyet l' occitan n' fijhèt k' on seu lingaedje, çou ki fwait k' on dit ossu bén «vî catalan» ki «vî occitan» po lomer ci vî lingaedje la.
Catalan ey occitan sont co asteure foirt près l' onk di l' ôte, copurade li variance langdocyinne di l' occitan.
L' occitan a stî on grand lingaedje di culteure tins del moyinådje e l' Urope, eyet les trobadours (trobadors, les cis ki trovèt, do viebe trobar, did la li noûmot walon troveu). Les troveus ont spårdou so tote l' Urope leus tchants et powezeyes amoureuses.
Avou l' impôzucion do francès på pouvwer royå sol teritwere francès, l' occitan cmince a piede di s' rilomêye a pårti do 14inme sieke.
Les côps les pus deurs siconte do lingaedje ont stî dnés tins del Revolucion francesse, cwand li varyisté des lingaedjes esteut veyowe come mançant li revolucion.
Mågré k' c' esteut co l' lingaedje djåzé tos les djoûs pa beacôp des djins al campagne disk' al mitan do 20inme sieke, il a stî replaecî på francès po les cåzaedjes pus formels et po l' sicrijhaedje.
Avou l' sicole obligatwere å cmince do 20inme sieke on va disfinde di cåzer l' lingaedje, come tot avå l' France, avou des pûnixhmints po les efants.
Ortografeye
Gn a deus sistinmes ortografikes.
Li prumî est lomé «provançalisse», ki shût li manire di scrire da Frédéric Mistral (ça fwait: eto lomêye «mistralyinne»). I shût assez bén li fonetike et s' mete cwite di totès halcrossès letes, minme le cenes a såme croejhetrece. Il est shuvou dins tos les pårlers del Provance, mins waire ôte pårt mågré k' il est ossu capåbe d' esse siervou po tote li stindêye di l' occitan.
Li deujhinme si lome «classike» u «occitanisse». I s' rashît so les viyès ortografeyes des troveus del Mîtrinne Ådje, et eploye on sistinme di libe prononçaedje a môde des betchfessîs scrijhas do rfondou walon.
Les eployeus des deus sistinmes sont foirt sovint cohigne cohagne.
Li bijhe et l' solea
Vocial deus sôres d' ortografeye pol court tecse del fåve Ezope «Li bijhe et l' solea», po èn accint d' l' occitan ki n' est nén e l' Provance (c' est dins les Cevenes).
Leu
On leu, c'est ene biesse ås tetes, magneuse di tchå, riwaitêye come li ratayon do tchén. Canis lupus.
tchinidîs.
Motlî
Li frumele si lome leuve, lovresse u lovtresse.
Les djonnes si lomnut les loveas, lovteas, lovtons u leutons.
Istwere
Li leu esteut ene biesse foirt ricrindowe do vî tins, et k' a leyî bråmint des nos d' plaeces. Il a eto siervou po spoter les dmorants di sacwants viyaedjes. On ndè djåze eto bråmint dins des fåves.
Dins les creyances des djins, li cene do leu-waerou a stî foite, disk' a lanawaire.
Tchesse et atrapaedje des leus
thumb|Des ceps ås leus
Dinltins, dins tchaeke dutcheye u conteye, gn aveut on lovtî : c' esteut eployî d' on conte, d' on duk k' aveut l' droet di fé des tchesses ås leus sol dutcheye. C' esteut sovint les dmanants d' on viyaedje ki dmandént å Cwand, tini ene trake po tchessî les leus (vî papî, 1805) On pleut eto sayî d' apicî les leus pa des fosses ås leus.
On lezî meteut eto des ceps.
Li dierin leu del Walonreye
thumb|Les ptits ronds mostrèt la k' on-z a rilevé on racontaedje so l' dierin leu Dins bråmint des viyaedjes, on-z a rilevé li date k' on-z a touwé l' dierin leu. Ôtrumint, c' est des racontaedjes k' endè djanut, sins date, mins avou des nos d' djins, et les pondants et les djondants. C' esteut todi dins l' dierinne mitan do 19inme sieke.
Sacwantès dates :
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Biesses ås tetes
Marcel Moreaux
Marcel Moreaux a skepyî e 1893  et a morou e 1960  a Sinte-Mareye
C' esteut on scrijheu e gåmès.
Moreaux
Fosse ås leus
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "lovrece", "lovire" et "leufosse".
Jacques Desmet
Jacques Desmet (k' esteut sovint houkî Jacky, mins riwalnijhåve Djåke Desmete), di s' no d' pene «Maujni», c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 24 di decimbe 1943.
Mwaissès dnêyes
Il a crexhou a Måjhone-do-Bwès", èn ecårt di Mélin-el-Hesbaye.
Des bokets tchoezis foû d' ses scrijhaedjes ont parexhou dins "Les cahiers wallons" a Nameur et "Lë sauverdia d'aviè Djodogne" eyet Li Rantoele.
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.
Il a eto eplaidî des videyos so Youtube.
thumb|120px|e 2010
Pris d' belès letes
Il a wangnî les pris di belès letes ki shuvnut :
Tinmes
Onk des tinmes prumîs di ses powezeye, c' est l' amour.
C' est kécfeye onk des prumîs scrijheus e walon k' a oizou aboirdé l' amour fizike :
Stîle
Les powezeyes då Djåke Desmet, c' est del powezeye imådjrece dins li stîle edåmé pa Jean Guillaume et Georges Smal dins les anêyes 1950.
Croejhete
Jacques Desmet est onk des råles sicrijheus k' eploye voltî des codjowas di l' atouwance dimandrece avou l' cawete -ss
I n' a nén rovyî les dobes erî-tins
Sourdants
Desmet Desmet
Abel
Sorlon l' Bibe, Abel (הבל, havel en hebreu) esteut onk des valets da Adan.
Il esteut hierdî, et fourit touwé pa djalozreye pa s' fré Cayin (Djeneze IV, 1-16).
Cain and Abel
Fåve etimolodjike
Po des cmons nos
L' etimolodjeye di gayet a pårti di gåy shonne esse ene fåve etimolodjike. Li mot pôreut vni d’ ene cogne tayonrece *gadietu, k’ est l’ raptiti di *gat (gade, e ladin gata, e roumantche ghiza, e-n arpitan gas ou våtsë, e-n occitan ey e catalan gat e roumin gâț/ghiț), et k’ a vlou dire motoit "gadot", poy "vea nén amedé", poy "torea".
Pol mot «sodoirmant», on ala minme ricweri ene fåve do vî vî tins del Grece antike, li cene des set doirmants d' Efeze. Fåt dire ki l' mot aveut ddja stî scrît crombmint «sot-doirmant». Loukîz cial.
Egzimpe di fåve etimolodjike fwaite so on ptit no walon
Les troes viyaedjes u hamteas di Tchonveye, Tchonhé et Tchonster ont dvou esse askepyîs pa on prumî setleu lomé «Gysso» u «Geso», on ptit no tîxhon. Les papiyåds do 12inme sieke ni conoxhént pus pus ç' no la, et oyént les djins dire a pus sovint «Dj'han» po l' pitit no «Djihan»» (çou ki s' pprononce erîlêymint, pa assimilaedje Tch'han /ʧhã/, pu Tchan /ʧhã/. Ça fwait k' i riscrijhît «Jehonster», «Jehanheid», «Jéhonville». Adon, li fåve etimolodjike (a Tchonster) m♫djine on ptit Dhjhan ki towe on sierpint abominåbe, et le djins dner s' no a ç' plaece la.
Sourdant
Fave etimolodjike Fave etimolodjike Fave etimolodjike
Ryutaro Hashimoto
thumb|right|Ryutaro Hashimoto Ryutaro Hashimoto (橋本龍太郎 Hashimoto Ryūtarō, 1937-2006), est on politkî djaponès mimbe do pårti liberå-democrate djaponès; i fourit Prumî Minisse do Djapon di 1996 a 1998.
I vna-st å monde li 29 di djulete 1937, el veye di Sōja (総社市), el prefecteure d' Okayama (岡山県). Il est eto dmey-fré avou Daijiro Hashimoto (橋本大二郎 Hashimoto Daijirō), responsåve di distribucion al tchinne di televuzion NHK, eyet govierneu del prefecteure di Kochi (高知県).
Hashimoto Ryutaro divna minisse del santé, poy minisse des transpoirts, eyet minisse do comiece eternåcionå et d' l' industreye e 1994. Di 1996 a 1998 i fourit Prumî Minisse, eyet fé des refômes administratives et di structeure.
Categoreye:Djapon
Tcheke
lingaedjes > indo-uropeyin > eslåve > famile coûtchantrece > tcheke
Li tcheke (česky) est on lingaedje eslåve coûtchantrece cåzé el Tchekeye.
Côde ISO 639: cs
Egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Tchekeye
Ôristaf
L' ôristaf (u enôré stafilocoke), c' est ene bactereye, gram +, foirt mårlomêye.
Slam
On slam, èn eslam, c' est on dijhaedje d' arimé so del muzike bén tiptapêye.
Ôristaf
Staphylococcus aureus
Slam
C' est ene sôre di produjhaedje k' a divnou al môde dins les anêyes 2000.
Ôristaf
Rascråwance
Inte di ses rascråwaedjes, les mamites ås biesses, aprume li mamite al grangrinne.
Slam
Plake di slam e walon
Li prumire plake di slam e walon fourit surmint l' cene da Marcel Slangen lomêye «Do slam e walon»
Istwere do slam el Beldjike
Categoreye:Muzike Categoreye:Powezeye
Sitok (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Li mot "stok" et ses parints "stokisse", "estokî" et "stocoe" rivnèt cobén el toponimeye do walon.
Covasna (distrik roumin)
Categoreye:Roumaneye
Brå-dlé-Lierneu
Brå-dilé-Lierneu (la-minme Brâ ; fr: Bra), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lierneu, e l' province di Lidje.
Covasna (distrik roumin)
Covasna est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Transilvaneye. Li mwaisse-veye (Sfântu Gheorghe) a-st ene populåcion di 67.108 dimorants.
Brå-dlé-Lierneu
thumb|eglijhe
Covasna (distrik roumin)
Veyes do distrik di Covasna
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Guere civile espagnole
Li guere civile espagnole (ou co Guere civile d' Espagne), c' est ene guere civile e l' Espagne, après k' ene pårteye di l' årmêye eyet del wåde civile åye sayî d' fé on côp d' Estat fachisse siconte del Deujhinme Republike Espagnole.
Brå-dlé-Lierneu
Toponimeye di Brå
Kékes dinêyes sol toponimeye di Brå
Guere civile espagnole
Li guere dura do moes d' djulete 1936 disk' e moes d' avri 1939, et finixha pal dobleure des republikins eyet l' vinkixhaedje des frankisses. Adon-pwis s' metaedje so el dictateure fachisse då djenerå Francisco Franco ki dura disk' ås anêyes 1970.
Brå-dlé-Lierneu
Sicrijheu e walon
Jean-Marie Lecomte sieve l' accint did ladrî po ses scrijhaedjes (bråmint des ratournaedje di tecses sacrés do crustinnisse).
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Guere civile espagnole
Pårteyes afrontreces
Les frankisses, kimandés pa Francisco Franco, estént sotnous pa les payis foirt a droete d' Urope (Portugal, Hongreye, Almagne, Itåleye).
Les republikins estént sotnous pa les payis comunisses (URSS, et payis assoçnés al 2inme Eternåcionåle). Sol terén, gn aveut ossu des volontaires socialisses di tos les payis d' Urope.
Rapoirts avou l' Beldjike
E 1937, les republikins touwèt Jacques de Borchgrave, èn eployî a l'ambassade di Beldjikea Madrid, k' il ametèt d' espionaedje po les frankisses.
L' afwaire va mete cou dzeu cou dzo li govienmint bedje d' adon (PSC-PLP-PS). Emey les socialisses, Emile Vandervelde (adon minisse del santé) vout k' el Beldjike si rclame disconte Franco. På-Hinri Spaak, minisse des afwaires difoûtrinnes, eyet Paul Van Zeeland, li prumî minisse, volèt k' el Beldjike dimore neute. Disbåtchî d' çoula, Vandervelde va taper l' cote sol håye (26 di djanvî 1937).
Sourdant
Categoreye:Istwere di l' Urope Espagne Categoreye:Espagne
7 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
5 di djulete - 6 di djulete - 8 di djulete - 9 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Måmdiy (toponimeye)
Pådje so les nos des plaeces di Måmdiy
Alére
Pitite gazete l° 37, 38, 39, 40, 41.
Layka
thumb|Layka so on timbe roumin
Cluj (distrik roumin)
Cluj est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Transilvaneye. Li mwaisse-veye (Cluj-Napoca) a-st ene populåcion di 333.607 dimorants.
Layka
Li tchene Layka (Лайка, baweuse e rûsse) fourit li prumî esse vicant a esse en orbite åtoû del Tere. Li tchene sovietike Layka fourit-st enondêye viè l' espåce a boird do Spoutnik 2 li 3 d' nôvimbe 1957, on moes après li metaedje en orbite do Spoutnik 1.
Cluj (distrik roumin)
Veyes do distrik di Cluj
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Layka
Layka esteut-st onk des tchéns pierdous ramassés ezès rowes di Moscou. Ces tchéns estént wårdés dins des cintes di rcwerance dins l' veye, eyet troes d' inte di zels ont stî esprouvés eyet etrinnés po les mezåjhes del mission: Layka, Albina eyet Moushka. L' etrinnmint c' esteut d' afaiti les tchéns a l' evironmint k' i rasconterrént tins do voyaedje, come li stroeteur del capsule, les bruts, les vibråcions eyet l' acceleråcion. Cist afaitaedje la srè-st eployî pus tård avou les cosmonotes rûsses.
Cluj (distrik roumin)
Veyes do distrik di Cluj
Categoreye:Roumaneye
Layka
Ci fourit Layka a esse tchoezeye pol mission, avou Albina come si possibe replaeçante po si an cas. Si voyaedje di nôvimbe 1957 fourit-st anoncî eyet riçuvou avou sorprijhe ey admiråcion pa des miyons di djins sol daegn. Les signås des fonccions d' vicance da Layka ont stî corwaitîs spepieuzmint, a pårti des wachlaedjes del capsule, so tot l' tins ki l' mission a duré.
Mins, a ciste epoke la, li programe spåciå sovietike aveut mezåjhe di rzultats å pus abeye, ça fwait kel sipoutnik n' aveut nén stî atuzé po pleur rivni so tere avou si passaedjî. Layka mora-st e l' espåce. Les informåcions oficires sovietikes d' adon dijhént kel tchene aveut morou après 4, 7 ou 10 djoûs, touwêye pa do gåz ou d' l' amagnî epwezné. Mins e 2002 des nouvès informåcions ont mostré k' ele a morou après seulmint 7 eures di l' enondaedje, èn polant nén rezister å stress eyet å fortchåfaedje del capsule.
Après Layka i n' ourit pus nole mission avou des tchéns a-z esse enondêye sins sistinme po lzès fé rivni sins risses. On-z a fwait des timbes-posse avou l' imådje da Layka dins bråmint des payis. E 1997 on costrujha, el Veye des Stoeles, on monumint e memwere des eros di l' istwere astronotike sovietike; Layka est rprezintêye sol monumint, ki båke inte les djambes d' onk des cosmonotes.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Cirnaiviaedje
Rôzacêyes
vignette|Rôzacêyes Les rôzacêyes, c' est ene famile di plantes, avou des fleurs foirt rishonnantes, å pus sovint blankes u rodjes u inte les deus: del rôze coleur, didla leu no.
åbes ås fruts
Categoreye:Familes des plantes *
Prumire guere des scoles (Beldjike)
Guere des scoles 1 Li prumire guere des scoles, el Beldjike, dura di 1879 a 1884.
E 1878, les liberås, rashonnés pa Frère-Orban dizo l’ rapoûlant tinme do « sconte-calotinisse » wangnèt les vôtaedjes (madjorité absolowe). Pierre Van Humbeek (on rlomé sconte-catolike) divént minisse di l’ instruccion. Li 21 di djanvî 1879, li govienmint fwait rexhe ene lwè ki dit ki tchaeke viyaedje doet aveur ene sicole primaire layike ou neute (adon, nén catolike, come sorlon l’ adjinçna del lwè di 1842). L’ acsegnmint del rilidjon n’ est pus dins les programmes. Li prumire guere des scoles s' aveut finêye cwand l' sigond govienmint rashonnés på Walthère Frère-Orban avént stî rcandjî på les crustins k' i vont dmoré å govienmint disk' al prumire guere daegnrece, e 1914. Li Neyerlande aveut ossu yeu ene guere des scoles etur liberås eyet crustins.
Alére
Jean-Claude Lebrun, La guerre scolaire de 1879-1882 à Smuid et à Libin, Aux Sources de la Lesse, 2011-11, pp 59-88.
Schoolstrijd (België)
Fuentelsaz de Soria
Fuentelsaz de Soria, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Motî walon-francès
On motî walon-francès, c' est on motî (u on motlî) ki dene les mots, po tos les tchamps do lingaedje walon, dins l' ôre alfabetike, et leu ratournaedje u leu-z esplikêye e francès. I dene eto les ratourneures la ki ç' mot la aparexhe.
Mwaissès acsegnances
Les pus gros motîs mosternut eto des egzimpes d' eployaedje do mot dins des fråzes u des bokets d' fråze.
Les motîs francès-walon sont les pus corants motîs walons. Disk' asteure, les mots sont prezintés e sistinme Feller, et on n' riprind ki les mots k' estént dits å 20inme sieke dins on metou viyaedje u ene coine dinêye del Walonreye.
Sacwants motîs dinèt l' etimolodjeye des mots.
Les motîs walon-francès sont sovint des lives, mins eto des simpes sillabusses (motî d' Nålene, di Bive, di Perwé, di Viêpe), u des tezes di studiants, k' on-z a totes les rujhes a trover (motî d' Andene).
Sacwants motîs ont parexhou a bokets dins des rvowes, come li motî d' Djivet, li motî d' Hu, u li ci di Courcele et Souvret.
Gn a eto des motîs walon-francès ki n' egzistèt ki come papîscrîts (motî d' Waime, motî do Tchestea da Haust et Goffinet, come fouyous (motî d' Warmich, motî do payis do Tchestea), come u come båze di dnêye (Motî d' l' Årdene nonnrece).
Po fini, gn a, totavå l' Walonreye, des pordjets d' motîs po des coines ki n' sont nén télmint studeyes, come li payis d' Oufalijhe, di Veskeveye envd. Mins ces pordjets la riskèt foirt di n' pont awè d' shûte, avou l' moirt des mwaisses diccionairîs.
Motîs walon-francès e rfondou
Motî Yoran Embanner walon di Yannick Bauthière eplaidî e 2009 pa Yoran Embanner
Gn a on motî so les fis, li DTW (mins ki n' riprind kel cwårt des letes di l' alfabet).
L' esplicant motî do walon pout eto roter come on motî francès walon, veyanmint ki, po bråmint des intrêyes, gn a eto on ratournaedje e francès.
Cayin
Categoreye:Bibe
Motî walon-francès
Hårdêye divintrinne
Sacwants rlomés motlîs walon francès
Cayin
Sorlon l' Djeneze Cayin (קין, Qayin en ebreu) esteut l' prumî des valets da Adan ey Eve; eyet l' prumî ome a nexhe d' ene feme.
I travayive li daegn sol tins ki s' fré Abel fijheut paxhe les bedots. Cåze ki Diè n' acontéve nén les prezints di fruts del tere da Cayin, dismetant k' acontéve foirt les prezints di cråxhe et d' bedêyes da Abel; Cayin ndè fourit foû mwais et touwer s' fré. Cwand pus tård Diè dmanda a Cayin wice ki s' fré esteut, Cayin risponda, «Est çki dj' doe tot l' tins waitî so m' fré?».
Po l' pûni, Diè codåna Cayin a berôler avå l' tere po tofer, eyet li tere ni lyi dénreut pus ses fruts. Ey eto Diè mårca Cayin d' on sene po k' i n' soeye nén touwé des cis kel resconterrént.
Cayin nd ala viè l' payis d' Nod, wice k' il ourit on valet lomé Enok. Pus tård i fonda e payis d' Nod ene veye do minme no ki s' valet.
Cain and Abel
Vervî
Li grand Vervî (fr: Verviers), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
Djeyografeye
Vervî si trouve a ene trintinne di kilomes di Lidje eyet del frontire avou l' Almagne; dins l' vå di l' Aiwe di Vesse, nén lon do båraedje del Djilepe.
Etimolodjeye
Fåve etimolodjike: Dins l' essegne di Vervî, gn a on tchinne, k' on dit k' est vert et k' est vî; il est vert et vî -> Vervî.
Industreye
Ele fourit al ponte di l' industreye del linne e l' Urope; eyet on grand cinte di l' industreye do texhaedje.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Referinces
Categoreye:Veye di Walonreye
Tchiang Kay Chek
Tchiang Kay Chek (prononçaedje e cantonès di 蔣介石, e mandarin c' est Jiang Jieshi, prononcîz Tchiang Tchiéchi ), c' estut on djenerå chinwès k' a lûté siconte del revolucion comunisse moennêye pa Mao Tsétoung.
Al fén, il a stî batou, eyet si ressåvé so Taywan, la k' il a askepyî li republike di Chine nåcionålisse.
Categoreye:Chine Categoreye:Rilomés sôdårds
Moumåle
Moumâle (la-minme, Moumâle, F. Momalle ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Remicoû, el province di Lidje.
thumb|(eglijhe)
Soûmagne (aiwe)
Soûmagne, c' est l' no d' on rixhot ki passe e ban d' Soûmagne.
Categoreye:Aiwes del Walonreye
Moumåle
Tuzance walone
thumb|Plake di l' Aisse del Tuzance Viyaedje ki Marcel Hicter î a stî mayeur di 1957 a 1962. Gn a on bati ki poite si no. L' Aisse del Tuzance eto.
8 di djulete
Li 8 di djulete, c' est li 189inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 190inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 176 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
6 di djulete - 7 di djulete - 9 di djulete - 10 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Cawete -isse 1
Li cawete -isse 1, c' est ene cawete, nén foirt vicante mins pår walone, ki si stitche après on no u après on viebe, et dene on no u èn addjectif.
Li cawete -isse provént del cawete latene -iciu. Ele respond a ene cawete francesse -is, la k' on n' prononce nén li "S", di des mots comme "fouillis", "clapotis".
Vicansté del cawete -isse
Li cawete -isse n' a nén siervou ås noûmots foirdjîs pås scrijheus lidjwès å cmince do 20inme sieke.
On tuze k' on mot come "endalisse" pôreut aveur stî foirdjî pa A. Laloux. Kécfeye bén ossu "djivisse".
Gn a waire yeu d' noûmots askepyîs påzès rfondeus avou l' cawete -isse, dandjreus paski c' est ene cawete ki dene on sintumint sol sacwè. Tolminme, on pout rilever : candjisse
Vîs scrijhaedjes del cawete -isse
Dins l' sicrîta, ci n' esteut nén åjhey di ricnoxhe li cawete -isse, ca les mots estént sovint scrîts is ki pout esse eto li cawete -i (Stockis, Stoquis). Rilevans kel cawete -î, dins le scrîta, est pus sovint ortografieye -y (Stoky)
Dins les scrijhaedjes di dvant Feller, li cawete est ortografieye -iss dins l' Motî da Forir. E sistinme Feller, li cawete -isse si scrît avou ene coron-faflote : -is´ po les addjectifs et les mots omrins, et -isse po les addjectifs et mots femrins. E rfondou walon, shûte å disfaflotaedje, li coron-faflote n' est pus eployeye : on scrît li cawete omrinne et femrinne -isse.
Parints foirdjîs sol cawete -isse
Li cawete -isse pout aveur des parints :
Isse 1
Leu (toponimeye)
avou "lovtea"
Categoreye:Toponimeye do walon
9 di djulete
Li 9 di djulete, c' est li 190inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 191inme po ls anêyes bizetes); i dmane co avou 175 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
7 di djulete - 8 di djulete - 10 di djulete - 11 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Måwete
thumb|250px
2020
Etrevéns a vey avou l' walon
thumb
Måwete
Ene måwete, c' est l' pus corant oujhea ki vike tot do long des mers. Li måwete magne des ptits pexhons et des biesses come les lumçons. Kécfeye, ele rimonte tot do long des mouzes. No e sincieus latén : Larus spp. (li pus corante sôre). Li mot måwete a l' minme sourdant etimolodjike tîxhon ki l' mot måvi.
2020
Fiesse ås lingaedjes walons
Li bate di noûmots so l' ecolodjeye fourit rimetowe sol mestî po 2021.
Les pordjets subzidyîs bastis so l' imådjî Mes meye prumîs mots d' walon ont stî passés al passete, mins l' rindaedje des pris ripoirté, avou, a 2021.
Studias sol walon
Les 10 limeros di ALW dedja eplaidîs so papî sont metous so les fis pa l' Univiersité d' Lidje (cial).
Gn ava deus studias da Flipe Boula eyet Lucyin Mahin so les ponts walons do Djåzant atlasse k' ont rexhou e 2020. I fourît scrîts e francès avou toplin des passaedjes e walon. I sont-st aberwetåves a pårti del waibe «L' Aberteke».
Teyåte e walon
Creyåcion: Cwand l' amour est dvins l' pré (da Nicolas Bertrand)
Plakes di muzike e walon
thumb
Etrevéns a vey avou l' Walonreye
Replaidaedje do Motî francès gåmès da Themelin pa Jean-Luc Geoffroy.
Etrevéns a vey avou l' Beldjike
Li Beldjike est moennêye nouv moes pa on govienmint po les corantès afwaires, avou Sophie Wilmès come prumire minisse (li prumî côp ki l' payis a ene prumire minisse kimere), ki doet manaedjî li minêye di cron virûsse.
Li 1î d' octôbe, après 494 djoûs d' martchandaedjes, elle a on vraiy govienmint, moenné pa Alexander De Croo. I comprind 7 pårtis, mins nén l' NVA.
Gripe chinwesse
Li gripe chinwesse 2020 kimince el Chine e moes d' djanvî et si strame totavå l' Daegne. Elle epestifere l' Itåleye e moes d' fevrî eyet l' Beldjike e moes d' måss, adon-pwis si spåde daegnreçmint, po fé on miyon d' moirts al fén do moes d' setimbe. C' est les Estats Unis eyet l' Braezi k' ont l' plouma pol nombe di moirts. Li Beldjike s' a leyî sorprinde, mins a bén rtourné l' vierna.
Après on disrecloyaedje dins bråmint des payis e moes d' djulete, li plôke ricmince a rwangnî tré do moes d' awousse, pu c' est l' (prumî) rispitaedje del minêye e waeyén-tins. Les eploctaedjes kiminçnut dins sacwants payis al tote difén d' l' anêye, mins l' resseraedje po Noyé et l' Novelan est decidé cåzu tocosté.
Li voyaedjåjhe, les scoles, les spôrts, li veye sociåle et tote l' economeye end ont stî foirt disbrålés.
Li maladeye a fwait pol moens 1.840.000 moirts totavå l' Daegne, çou ki fwait 4 a 5 côps dpus k' ene gripe d' ivier ordinaire.
Ôtès sacwès
Li 1î d' fevrî, li Grande-Burtaegne cwite l' Union uropeyinne, ki si rtrove don a 27 estats. I fåt 11 moes ås deus pårteyes po-z arindjî èn acoird po paraprès, k' est tolminme siné li djoû di dvant l' Noyé.
Berdouxha el Blanke Rûsseye a cåze di votaedjes dandjreus frawtinés (nén ricnoxhous pa l' Union uropeyinne).
Vude politike e Liban, avou on nouzome petaedje di prodûts tchimikes ki distrût bråmint des coulots d' Beyroute (e moes d' awousse).
Ôtès djins
Categoreye:Date
Son K
Li son K, c' est on son do walon. Les mots avou l' son K provnèt ttossu bén di bodjes laténs ki di bodjes tîxhons. Eto, il a todi fwait målåjhey l' ortografyî.
Rîle do scrijhaedje do son K e rfondou walon
E rfondou walon, gn a ene seule rîle po li scrijhaedje do son K : c' est todi li lete K, apus ki divant O, A, U et ene cossoune u ene dimeye cossoune. Les scrijhas QU et QW do sistinme Feller sont abandnés.
Ça fwait k' e rfondou, li scrijhaedje do son k n' a pont d' foû-rîles, c' est todi : - "c" padvant ene ôte lete ki "e" (é, è, ê), "i" (î), "y", "h". - "k" dins les ôtes cas (ça fwait, pa dvant "e", "i", "y", "h" ou sins rén pa drî)