cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bounru-dlé-Oufalijhe
Categoreye:Hamteas del Walonreye Bounru-dlé-Oufalijhe (la-minme Bon'ru, F. Bonnerue), c' est on hamtea d' Måbompré.
Sipotaedje des djins : les Soris (la-minme les Surus).
I nel fåt nén maxhî avou Bounru-dlé-Libråmont.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Bounru", alez s' vey e splitchant motî.
Economeye
Gn a veut la on botike, dabôrd k' end aveut pont a Engroe.
Avey
Ene grosse crawieuse hesse, 8 metes di toû, lomêye "Li Beneye Hesse".
Li tchant di m' tere (epopêye)
thumb
Li tchant di m' tere (Li Tchant di m'tére), c' est ene epopêye sicrîte pa Djôzef Mignolet.
Ele conte l' istwere di Lidje inte li moirt de Flipe III d' Bourgogne (15 di djun 1467) disk' å branscataedje del veye pa s' fi Tchåle di Bourgogne e 1468 (après l' atake des shî cints Frantchimontwès).
Li mwaisse persounaedje, c' est Tchantchès, ki rprezinte on Lidjwès do peupe, on cou-d'-rivaedje (les cis ki viként sol boird do mouze).
Li live a moussî foû e 1935, saetchî a 302 egzimplaires.
Prumî boket
Lomé "Côps d' vint", i cmince al moirt di Flipe di Borgogne a Brudje. Li pårti do borguimwaisse Håze di Her va bouter l' feu ås ritchès dmorances des sotnant do prince-eveke. Ci pårti la fijheut l' djeu da Louwis XI, e margaye avou s' cuzén borguignon.
Deujhinme boket
Côp d' tonire I. Coronmint di Tchåle di Borgogne a Brudje. C' est ç' djoû la k' il aprind ki les Lidjwès, stombyîs pa Louwis XI di France, avént stî branscater Hu, po swè-dijhant ramoenner li Prince eveke Louwis d' Bourbon a Lidje.
Mella
On mella, e-n arabe marokin «ملّاح» (mellaH; , mins scrît «ملاح», sins chedda so les plakes e-n arabe), c' est on coulot d' ene veye do Marok k' esteut reziervé ås djwifs.
Li tchant di m' tere (epopêye)
Deujhinme boket
II. Tchantchès fwait d' l' espion a Lovén, ey aprinde le plans do Franc Tigneu d' on crinkinî d' Nameur (adon, k' esteut d' l' årmêye di Borgogne, mins ki cåzéve walon come lu.
Mella
Discrijhaedje
Li mella esteut retouré d' murayes, po waeranti les djwifs, k' estént sovint kihushtinés pa les muzulmans. L' intrêye si fjheut sovint pa ene poite, lomêye «Bab el Mella».
Li tchant di m' tere (epopêye)
Deujhinme boket
III. Atot rvnant a Lidje pa Sint-Trond, i rescontere Tchantchesse d' astcheance
Mella
Istwere des mellas
Les coulots reziervés ås djwifs avént leu prôpe administråcion.
Li tchant di m' tere (epopêye)
Deujhinme boket
IV. Deujhinme vizite a Mardjôzefe; voyaedje dins l' avni e-n ipnôze.
Mella
Istwere des mellas
Ces coirnêyes la ont wårdé leu no après 1965, date del fén di l' ebagance tropelrece des djwifs eviè Israyel.
I dmeure des sovnis del rilidjon djwive dins l' mella d' Essawira.
Les mellas ont stî rocupés pa des Marokins nén djwifs, k' els ont ratchté po pîce di pwin ås djwifs presses a-z ebaguer. Mins, e sacwants veyes, come Essawira, la k' les måjhons estént rashiowes å cadasse, et nén rvindowes, li mella a toumé e-n ene blesse.
Sourdant
Categoreye:Djudayisse Categoreye:Marok
1î d' djulete
Li prumî d' djulete, c' est li 182inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 183inme po ls anêyes bizetes), gn è dmane co 183 djoûs divant l' fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
29 di djun - 30 di djun - 2 d' djulete - 3 d' djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Coreca
Coreca (italien: Corica ou Coraca) c' est un petite veye del Calåbe en Itåleye. vignette
Photogallery
Categoreye:Itåleye
Guere
thumb|Imådjes ([[graveures-bwès) so guere 14-18 d' eviè 1953]] Ene guere, c' est ene margaye inte deus u mwints payis, ki s' batèt avou leus årmêyes.
Dins ene guere, gn a sovint sacwantès grandès batreyes. Ene guere kimince sovint pa ene declaråcion d' guere, et fini pa ene påye.
Gn a d' l' adire inte ene guere et ene guere civile.
Li froede guere n' esteut nén prôpmint ene guere.
Les indjéns d' guere sont metous so ene pådje tote seule.
Hårdêyes difoûtrinnes
* *
Djocoe d' nute d' oujheas
On djocoe d' nute d' oujheas, c' est ene plaece, å pus sovint so des åbes, ki sacwants oujheas s' î rashonnnut po passer l' nute.
Les tchawes-soris fwaiynut parey. On lome li plaece k' ele doimnut la on pindoe.
Egzimpes
Les sprewes si polnut rashonner pa miyons (20 miyons contés e-n on djocoe el Beldjike ).
Sourdants
Categoreye:Tchawes-soris
Djudayisse
Li rlidjon djwive ou rlidjon israyelite ou djudayisse, c' est li pus viye des rlidjons monoteyisses. Elle est co pratikêye ouy, totavå l' Daegne, foirt avant e l' estat d' Israyel.
Les sints lives del rilidjon djwive (Tora) ont stî rprins des crustins (Vî Testamint). Li Djneze et bråmint des ôtes bokets (istorikes et racontroûlreces) si rtrouvnut eto dins l' Alcoran.
Teyolodjeye et doctrenes
Li mwaisse atuze teyolodjike, c' est li cene d'on Diu unike k' a fwait aloyance avou Abråm et a transmetou si lwe a Moyisse.
Les nén-schoûtaedjes Loe sont les cåzes do måleur d' asteure.
Gn årè on Messeye ki vénrè pus tård et mete so pîs li ringne del djustisse sul Daegne. Mins ci-ci n' est nén Djezus-Cri, nén ddja waitî come on profete pa les Djwifs.
Saloe
On saloe, c' esteut on grand lådje tonea, k' on-z î saléve li lård et les djambons.
Djudayisse
Teyolodjeye et doctrenes
Li profecion di creyance est li "shema" (Schoûte, Israyel).
Saloe
Sôres di saloes
Dinltins, les saloes estént fwait come les toneas. Mins i n' estént nén si hôt et pus lådjes, ey ådzeu, il avént ene coviete djusse poizêye dissu.
Djudayisse
Teyolodjeye et doctrenes
Li live sacré est (rilomé Bibe pa les crustins) est espliké pal Mishnah eyet l' Talmoud.
Saloe
Sôres di saloes
Al fén, diviè les anêyes 1950, gn a yeu eto des saloes d' cimint. Zels, i n' sicleyixhént nén.
Djudayisse
Pratikes
I gn a cénk djamas, ki les troes prumîs sont lomés "fiesses do perlinaedje".
1407
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Heimat
L' atuze dirî l' mot almand «Heimat», on vout k' ça fouxhe ene sacwè nén ratournåve dins les ôtes lingaedjes.
1407
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Djudayisse
Pratikes
On î radjoute:
Saloe
Istwere
Cwand on-z a yeu les edjaloes, li salaedje del tchå a stî rovyî, et les saloes avou.
1407
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Djudayisse
Pratikes
Les fiesses rilidjeuses eyet li semdi djwif (shabbat) sont des djoûs ki les praticants sont-st oblidjîs d' si rpoizer.
Heimat
Portant, c' est ene atuze a raprepyî des mots «nosse pitite patreye» come on ndè djåze divins l' «Tchant des Walons».
Djudayisse
Pratikes
I gn a normålmint troes dispinses å djoû (chahrit, minhat et arbit) k' on adjoute a mousaf, les shabbats, djoûs di fiesse et les 1îs do moes liturdjike et, totoute, neylah po li Yom Kipour.
Heimat
Pus lådje tchamp po l' atuze
Les Almands l' eployént sovint cwand il estént lon d' leu payis. Adon, li «Heimat» riprezintéve don li «mere patreye», li «ptit payis» la k' on aveut crexhou, et k' on î esteut si bén. Did la, li bouneur, årvierdimint al sitouwåcion vikêye a ç' moumint la, li «Heimweh» (l' «awè-l'-tins-long» après s' payis, si viyaedje, si måjhone, si famile).
Pus timpe — dj' ô bén, divant l' 17inme sieke —, po les crustins, li «mizere», c' esteut l' vicåreye di sol tere; ça fwait: li «Heimat», c' esteut l' Paradis.
Sôres di tchansons
Gn aveut dandjreus des tchansons militaires almandes avou ç' mot la tins des deus gueres daegnreces. Mins ele ni sont waire documintêyes.
Paraprès, li pus cnoxhowe, c' esteut ene tchanson des scoutes di l' Almagne Levantrece, «Unsere Heimat» (nosse pitite patreye).
Kitoirdowe modêye e walon
thumb|tchantaedje emey tchapele Les djins avént edvinté ene modêye e walon po xhiner les sôdård almands ki tchantént des tchants avou l' mot «Heimat».
Sourdant
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Tchansons e l' almand Categoreye:Almand (lingaedje) Categoreye:Kitoirdowès modêyes
Djudayisse
Pratikes
Categoreye:Rilidjons *
Saloe
Dins les Belès Letes
Dins les Belès Letes, li saloe est rlomé a cåze del Fåve Sint-Nicolai.
1407
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Saloe
Dins les Belès Letes
Categoreye:Mangonreye
1407
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Afwaire des caricateures daenwesses di Mawoumet
L' Afwaire des caricateures daenwesses di Mawoumet, c' est ene margaye rilidjeuse et politike k' a-st ataké e 2005. a cåze d' on dessinaedje do profete Mawoumet divins ene gazete daenwesse, li Jyllands-Posten (Posses do Djutlande).
Ca les moslimîs, come les djwifs, ni rprezintnut ni l' Bon Diu ni les profetes pa des imådjes (årvier des crustins, aprume les ortodosses).
Enondante fwaitindje
Ene gazete daenwesse, li Jyllands-Posten (Posses do Djutlande), si mete el tiesse di fé si yene so l' islam et dessiner li profete Mawoumet ene dijhinne di côps. Rén d' bén metchant. Minme ki ces caricateures la seront rprinjhes pa ene gazete do Caire, Al Fagr (les Aireurs) li 17 d' octôbe, e plin cwareme muzulman. Portant, ni les rlidjeus d' El Azar, ni l' govienmint da Moubarek ni s' ritoûne di çoula.
Å contråve di çoula, les muzulmans daenwès sont dismontés disconte do Djutlande-posse. Aprume ki des ôtes gazetes, inte di zeles li francès Tchårlî-samwinne, riprindèt les desséns.
Categoreye:Daenmåtche Categoreye:Margayes rilidjeuses Categoreye:Gaztaedje Categoreye:Caricateures
Vandalisse so Wikipedia
vignette|Èn årtike do pordjet [[Inglès (lingaedje)|inglès-cåzant avou on vandalisse fotant.]] Li vandalisse so Wikipedia, c' est ene rîlêye di fwaits ki sont fwaits li pus sovint pa des ipés, mins kécfeye eto pa des uzeus eredjistrés. El vandalisse n' est nén sopoirter på manaedjeus, les mwaisses-manaedjeus eyet les stewards.
vls.wikipedia (Wess-flamind-cåzant)
Ciste eciclopedeye la est sovint vandalisêye, motoit ki çoula est dvou å fwait k' i gn' a peu d' lijheus, peu d' contribouweus eyet ene mancance d' otorité (manaedjeu, mwaisse-manaedjeu, steward, evnd.).
Po s' fé kinoxhe
Sacwants contribouweus uznut li Wikipedia djusse po s' fé kinoxhe. Påregzimpe : on contribuweu (pus sovint èn ipé) askepeye èn årtike so lu-minme eyet discrît çk' i fwait. Kécfeye, ces contribouweus la metnut ene hårdêye difoûtrinne po daler so leus rantoeles di soçnaedje.
Po vinde
Li Wikipedia est ossu uzé på djins (sovint des ipés eto) po vinde (u po fé freyî).
Toursixhaedje
Des bots sont-st askepyîs po luter conte les vandalisses. Deus uzeus do Wikipedia inglès-cåzant ont metou so pî on programe po toursi les vandalisses so ci waibe la.
1861
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Grand Atlasse
Li Grand Atlasse, c' est ene tchinne di montinnes metowe å mitan do Marok.
Montenegro de Cameros
Categoreye:Castile et Leyone Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne
Grand Atlasse
Si pus hôte cresse, c' est li Djebel Toubcal ki monte a 4167 metes.
Il s' a ahivé tins do ploymint alpin.
Plaeçmint
Li Grand Atlasse si stind a Bijhe, tot discrexhant, et divni li Moyinatlasse. A Nonne, i crombeye viè l' Coûtchant et s' aler "neyî" dins l' Oceyan atlantike, inte Agadir et Swira.
Å mitan, et å Coûtchant, i s' abaxhe sol plin do Hawouze. Mins c' est come s' i risbictêyreut ene miete pus, la ki les Djebiletes vinèt foû d' tere. Li troejhinme wache do minme ploymint a dné des mierseus tienes come li Djebel Xhedar.
Dimorants
Li Grand Atlasse est peuplé d' amazirs (Berberes) ki djåznut l' amazir avou l' accint techelheyt.
Rotaedje dins l' Grand Atlasse so fond d' tchansons e walon.
Pî-note
Categoreye:Montinnes Categoreye:Marok Categoreye:Atlasse (hôts tienes)
Baptiste Frankinet
Baptiste Frankinet (e walon, Batisse Frankinet), c' est on scrijheu et aprume on bouteu pol walon.
Il est responsåve del bibioteke do Muzêye do vicaedje des Walons.
Ouve come sicrijheu
Il a ratourné ene pîce di teyåte e walon.
Ouve come ricwereu
I scrît des rcweraedjes sol walon dins «Wallonnes».
Come bouteu pol walon
Dispu 2019, il est prezidint di l' SLLW.
Frankinet Frankinet Frankinet Frankinet
Djurassike (rîlêye di fimes)
thumb|essegne des fimes thumb|onk des dinozôres des fimes Les Djurassikes, c' est ene rîlêye di fimes vinant d' on roman da Michael Crichton di 1990, k' a stî metou å cinema pa Steven Spielberg e 1993.
Tinme
C' est des djins ki volnut fé on grand djårdén zolodjike avou des dinozôres k' il ont parvinou a cloner.
Alére
«Djurassicmint da vosse» (li 6inme fime, raconté pa Souzane Mahin), 103, waeyén-tins 2022.
Categoreye:Fimes Categoreye:Syince-ficcion
Rovroe-e-Gåme
Rovroe-e-Gåme u lomé eto Rovroe, obén e Feller : Rouvrwa ([FR] Rouvroy), est ene ribanêye comene del Province do Lussimbork.
Alba (distrik roumin)
Alba est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Transilvaneye.
Ôtès plaeces interessantes
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Alba
Operåcion viyaedjes roumins
Categoreye:Etraidance eternåcionåle Categoreye:Roumaneye L' operåcion viyaedjes roumins, ci fourit ene operåcion d' aidance ås djins des viyaedjes del Roumaneye, po k' i n' cwiténxhe nén leu coine, et s' aler retasler dins des grandès veyes.
Elle a stî moennêye pa ene Soce Nén Recwårlante do minme no. Les bénvlants et l' ecwårlaedje vineut aprume del Walonreye (et d' Brussele), ey eto d' France. Tchaeke viyaedje walon esteut edjermalé avou on viyaedje di Roumaneye.
Elle a-st ataké e 1988, do tins do redjime Tcheyosescou, et tcheryî après l' tchessaedje-evoye do dictateur, disk' å djoû d' ouy (e 2011, todi).
1860
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tchirou (hosse-cou)
thumb|242px |Motacilla alba thumb|242px|Motacilla alba yarrellii thumb|242px|Tchirou en ''Nederlandsche Vogelen" (Oiseaux des Pays Bas), Tome 2 (1789) thumb|Oû d' [[coucou (oujhea)|coucou (a hintche) dins on niyå d' gris hose-cou (deus oûs a droete)]] Li tchirou ou gris hosse-cou ou grijhe hosse-cawe, c' est l' pus corant des hosse-cou.
Dizo-indjes
Gn a beacôp des dzo-indjes (M.a. alba, M.a. yarellii d' Inglutere, M.a. subpersonata do Marok, M.a. vidus d' Edjipe).
Discrijhaedje
C' est l' seul sovdriyî al longue cawe k' est noer et blanc. Li dos et l' cawe sont gris ou tot noers (M.a. yarellii'' d' Inglutere).
Criyaedje
Cwand i vole, li tchirou evoye èn awiyant "tchirr", nén repeté; did la si no "tchirou".
Rilomêye di s' no
Li pårti politike "princevekisse" di Lidje, e 17inme sieke, ki poirtént en noere mousseure, estît lomés les Tchirous. I spotchît li revintreye des Grignous e 1646. Did la, li no d' "tchirou" al compote di pemes, al sirôpe, ou a on må-rivnant.
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Soverdelîs
Djilî
I gn a-st eto ene comene del Swisse lomêye Djilî (Gilly).
Economeye
Dins l' timps, Djilî esteuve riloméye po ses belès botikes. Gn aveuve bråmint do costé des cwate-brès. Mins dispus ki gn a Ville2 (Veye2) bråmint des botikes ont candjî d' plaece et bråmint ds ôtes ont seré. Asteure, gn a co des botikes à Djilî.
30 di djun
Li 30 di djun c' est li 181inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 182inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 184 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
28 di djun - 29 di djun - 1î d' djulete - 2 d' djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
Prum
Prum (almand Prüm), c' est ene veye d' Almagne, dins l' Efel coûtchantrece, dins lande di Renaneye-Palatina.
30 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Diccionairaedje
Li diccionairaedje u lecsicografeye, c' est li scrijhaedje di motîs ou di motlîs bén ahessîs.
30 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Prum
Djeyografeye
Raiwêye di l' Aiwe di Prum, èn aflouwint del Seure.
Diccionairaedje
Li ci ki fwait cisse bouye la est lomé diccionairî u diccionairresse.
Santa María de Huerta
Santa María de Huerta, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Diccionairaedje
Sourdants
Categoreye:Linwince Categoreye:Mestîs
Prum
Istwere
Lotaire 1î, li ptit-fi da Tchårlumagne, î pårtixha li Mîtrinne Franceye inte ses troes fis. Pu î mora, shijh djoûs après s' awè fwait moenne, li 29 di setimbe 855.
Santa María de Huerta
Categoreye:Castile et Leyone
Prum
Istwere
Bombardêye des avions amerikins dispu l' moes d' setimbe 1944, et co pus foirt tins d' l' Ofinsive da Von Rouchtete. Li veye fourit distrûte a 80 åcint. Çou k' esplike li grand espåce divant l' båzlike, la k' åreut dvou esse li viye veye (come a Mondjoye, metans).
Categoreye:Veyes d' Almagne Categoreye:Efel
Pådronne
Li pådronne, c' est on crouwå foirt ehalant des tchamps et des cortis.
Rumex obtusifolius.
Albin Body
Body
Albin Body, c' est on rcwereu sol walon k' a skepyî li ??? ey a morou li 18 di nôvimbe 1916.
Il a scrît ene cåkêye di motlîs tecnikes, ki sacwants ont stî eplaidîs dins l' BSLLW.
A s' moirt, i dna tos ses vîs papîs al veye di Spå.
Tacaedje
Li tacaedje (on dit eto: plat d' takes u pavé d' takes u plantchî d' takes), c' esteut, dins les houyires did dinltins, divant k' gn åye des rays, li plantchî faits di grossès plakes (les takes), wice ki les berlinnes rôlént.
Eplaeçmint des tacaedjes
Dins sacwantès houyires, end aveut k' ås fortchaedjes des voyes, po-z î schåyî les berlinnes. Cwand gn a yeu des rays, gn aveut todi des takes al fén del voye, ås acrotchaedjes, po les berlines poleur maneuvrer po distcherdjî l' tcherbon.
Motlî Warnant so les coûteures el Hesbaye lidjwesse
thumb|Coviete Li Motlî Warnant so les coûteures el Hesbaye lidjwesse, ki s' tite e francès, c' est «La culture en Hesbaye liégeoise», c' est on live sol walon sicrît pa Leyon Warnant, k' a stî eplaidî come prumé memwere di l' Academeye francesse di Beldjike (T. 19), e 1949.
Cist ovraedje la est rprins sol limero [E23] dins l' Djivêye des motîs do walon.
Warnant
Motlî Body so les tcheptîs
Body Li Motlî Body so les tcheptîs, c' est on motlî walon-francès so les mots tecnikes des tchårlîs, tcheptîs et mnujhîs, sicrît pa Albin Body, ey eplaidî dins li Bultén del societé d' langues e 1866.
L' ortografeye est di dvant l' sistinme Feller.
Al fén do motlî, gn a 16 plantches avou des desséns.
Cist ovraedje la est rprins sol limero [E122] dins l' djivêye des motîs do walon.
Tecse complet do motlî
1408
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Adolfo Suárez
Adolfo Suárez González, c' esteut on politikî spagnol.
1408
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Adolfo Suárez
Il aveut skepyî li 25 di setimbe 1932 ey il a morou li 23 d' måss 2014.
Flipe III d' Borgogne
Flipe III d' Borgogne (Flipe li Bon po les Francès), c' esteut c' esteut on duk di Borgogne ki rashonna toplin des payis do costé del Walonreye, del Flande et des Bas Payis d' asteure po-z askepyî les Bas Payis borguignons. I n' avinda nén a-z aveur li Principåté d' Lidje.
1408
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Adolfo Suárez
Il a stî prumî minisse del Sipagne etur 1976 eyet 1981.
Flipe III d' Borgogne
Dins les belès letes e walon
Li novele di s' moirt atake l' epopêye da Djôzef Mignolet : "Li tchant di m' tere".
1408
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Loncmindje
Loncmindje F. Lantremange), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Wareme e l' province di Lidje.
Nos d' plaece di Loncmindje
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
71
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90
1703
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
71
66 | 67 | 68 | 69 | 70 | 71 | 72 | 73 | 74 | 75 | 76
1703
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720
71
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1703
1698 | 1699 | 1700 | 1701 | 1702 | 1703 | 1704 | 1705 | 1706 | 1707 | 1708
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Grande lete
Ene grande lete, dins sacwants alfabets (latén, cirilike), c' est ene pus grande cogne di lete ki li ptite lete ordinaire.
Sicrijhaedje des grandès letes e walon
E walon, on scrît ene grande lete al tiesse des fråzes, et dins les nos prôpes.
Sôres di grandès letes
Vocial kékes grandès letes d' imprimreye e l' alfabet latén, rimetowes a des pus ptites (dins deus fontes diferinnes).
Alfabets sins grandès letes
Dins les alfabets arabe et tifinar, gn a nole grande lete.
Categoreye:Alfabet latén Categoreye:Alfabets
Crantche
(femrin no)
Miño de Medinaceli
Miño de Medinaceli, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Sustantif
On sustantif ou cmon no, c' est on mot ki mostere ene sacwè, ene sakî, on sintimint, k' end a bråmint des pareys.
Årvierdimint, on no prôpe mostere ene sakî ou ene sacwè k' end a k' onk u k' ene.
Ene sustantivire, c' est ene motire ki djowe el sintake come on sustantif.
Mwaissès piceures
Les sustantifs candjnut e djinre (e walon, l' omrin et l' femrin) ey e nombe (e walon, singulî et pluriyal).
Des ôtes mots polnut djouwer li role d' on sustantif : c' est çou k' on lome li sustantivaedje.
Ene sustantivire fwait l' minme bouye k' on cmon no, mins c' est sacwants mots todi metous eshonne.
Acpagnmint des sustantifs
Li sustantif eyet les mots ki vont avou fômnut li troke do sustantif
Tropike del Crantche
Li tropike del Crantche, c' est forveyowe roye, a môde di ceke ki côpe li Dmeye Bole bijhrece e deus.
Sustantif
Acpagnmint des sustantifs
Li sustantif est sovint metou dirî on prezintoe (u ene prezintrece). Li pus corant est l' årtike (li, el, on, ene, les, des). Mins gn a eto les prezintoes d' apårtinance (mi, èm, ti, èt, vosse, vo, si, ès, nosse, leu, mes, tes, ses, nos, vos, leus), di mostraedje (ci, cisse, ces, cesses), des prezintoes nén definixhants (sacwants, sacwantès, kékes, nou, nole...)
Tropike del Crantche
C' est l' pont l' pus bijhrece wice ki l' solea lût di scwere a on metou moumint, cial li 21 di djun.
Sustantif
Acpagnmint des sustantifs
Li sustantif pout esse espliké pa :
Tropike del Crantche
Di l' ôte des costés del Daegne, gn a l' Tropike do Gadot.
Sustantif
Plaece dins l' fråze
Li sustantif pout esse li sudjet u l' coplemint d' on viebe.
Tropike del Crantche
Evirounmint
Totåtoû do tropike del Crantche, gn a des dezerts, inte di zels li Dezert do Sara.
Sustantif
Plaece dins l' fråze
Rålmint, i pout fé ene fråze a lu tot seu.
Patrick Delcour
Patrick Delcour, c' est li prezidint del SLLW, tot shuvant Baptiste Frankinet. Ès mandat va di 2022 disk' e 2025. C' est on mimbe d' èç soce ci dispu 2004.
Sustantif
Stîle å sustantifs
Li stîle ås sustantifs, c' est ene manire di scrire (ou d' cåzer, po les raprindisses) la k' eploye bråmint des sustantifs.
Tropike del Crantche
Evirounmint
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Daegne
Patrick Delcour
Ovraedje
Patrick Delcour, c' est eto on solisse, adon on muzikeu. I scrit eto, tenawete, des critikes dins l' rivuwe francès-cåzante : Wallonnes.
Sustantif
Stîle å sustantifs
Ci stîle la ni va waire avou l' walon ki waite sovint di replaecî les sustantifs pa des viebes.
Bochotnica
Bochotnica, c' est ene pitite veye metowe sol sud-ess del Pologne.
Sustantif
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Bochotnica
Li veye a eneviè 1500 dimorants.
Tărtăria
Tartaria Tărtăria (Tatárlaka) est on ptit viyaedje roumin, e distrik d' Alba, nén lon erî di l' aiwe di Mureş.
Bochotnica
Categoreye:Pologne
Grintche
li grintche, c' est ene sôre di ceréjhe, pus seure di gosse. C' est avou les grintches k' on fwait del Krik (ene sôre di gueuze gurnadene). Li djus d' grintche est eto eployî po les såces.
Anêyes 1290
12inme sieke | 13inme sieke | 14inme sieke
anêyes 1270 | anêyes 1280 | anêyes 1290 | anêyes 1300 | anêyes 1310
1290 | 1291 | 1292 | 1293 | 1294 | 1295 | 1296 | 1297 | 1298 | 1299
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Metro d' Brussele
Li Metro d' Brussele, c' est on metro ki rôle so tote li redjon d' Brussele.
Il est manaedjî pa li STEB, Societé des Transpoirts Etercomunås d' Brussele.
Il a a cwate lenes.
Lenes d' asteure
centré|vignette|452x452px|Li rantoele asteure, dispoy [[2009, avou l' premetro (lenes 3 eyet 4).]]
Lenes di davance
Ces lenes la ont stî dismetowe e-n ovraedje e 2009.
Lén
thumb|fleur (e-n on corti, e moes d' may) Li lén, c' est ene plante ahivêye po ses grinnes (grinnes di lén), stoirdowes po fé d' l' ôle di lén, et s' filasse.
Linum usitatissimum
Mins gn a des ôtès sôres di lén.
Discrijhaedje
Li fleur, blanke u bleuwe, a cénk gros petales.
Ele toûne a makete, k' on pout cscheure et ôre wachoter les grinnes divins.
Les grinnes sont foirt pitite (eneviè les ôtes dinrêyes a semer) et schipnut foû des mwins.
Coûtivaedje do lén
thumb|semaedje al mwin, avou les doets foirt piçants, et l' îpe ås 25 dints po rcatchî ([[Rûsseye, diviè 1910)]] Il est discrît spepieuzmint, avou toplin des fråzes e walon d' ancyins ahiveus, dins on studia da Jean-Jacques Gaziaux (C41, riprins dins C56).
Tankete
Li tankete T-13
C' esteut ene tankete di l' årmêye bedje e 1940. Elle aveut on canon 4-7, ki saetchive des obus avou ene tiesse en alouminiom, avou l' ponte rissoyeye, ki si spotchént sol blindaedje do tank innmi, et l' fé potchî (dabôrd ki les obus a pontowe tiesse polént rdjibler sol blindaedje sins fé nou damadje).
Ôtès sôres
Categoreye:Åres di guere
Lén
Uzaedjes
Li grinne di lén…
L' ôle di lén…
Li tortea d' lén…
Les anås d' lén…
Li filasse di lén…
Ele rivént åjheyint ezès djårdéns, la k' elle dene ene bele fleur e moes d' djun, djulete.
Pî-note
Categoreye:Ahivêyès plantes Categoreye:Plantes
Minousse (botanike)
thumb|minousse di côrî On minousse (on dit eto: on minou, ene berbijhete, evnd. ), c' est on flormint måye (les pus gros) u frumele (sovint pus ptit) ki vént å bontins après tote ene banslêye d' åbes, come les beyôles, les côrîs, les sås, les ôneas.
Discrijhaedje
C' est sovint on longou cilinde ki pind après l' åbe ou l' bouxhon (beyôles, les côrîs). Des ôtes côps, il l' cogne d' ene copale (sås).
Minousses frumeles
I sont sol minme åbe, mins sovint pus ptits k' les flormints måyes.
Sacwants åbes ås bea grands minousses måyes ont vormint ene pitite fleur frumele (côrî).
Sourdants
Categoreye:Botanike
Henri Anceau
Anceau Henri Anceau a skepyî a Åtébas (Province do Lussimbork) li 24 di djun e 1898, et a morou a Parfondveye li 17 di may e 1923.
Il est rprins dins l' antolodjeye des powetes namurwès.
Thomas-Joseph Angenot
Thomas-Joseph Angenot, c' esteut on scrijheu e walon, li pus vî cnoxhou d' après Vervî.
I vna-st å monde a Vervî li 30 di nôvimbe 1773. I mora a Hodimont li 9 di fevrî 1855.
Riprins dins l' Antolodjeye di Vervî.
Di s' mestî, i fourit sôdård (10 ans dins les årmêyes del revolucion francesse), pu mwaisse di scole (d' ene sicole privîye k' i meta so pî lu-minme).
I scrijha ene pekêye di sacwès e francès.
Ouve e walon
I n' a scrît e walon ki kékes arimés:
E 1843, il a-st eplaidî on ptit live avou des tchansons e walon dizo l' tite Chansons wallonnes.
Biyografeye
Si biyografeye a stî scrîte pa Ulysse Capitaine
Elle a stî recråxheye pa Jules Matthieu.
Sourdants
Angenot, Thomas
Paul Renson
thumb|120px|left|(e 2003) Paul Renson, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî a Wernant li 16 d' awousse 1922 et k' a morou li 29 di decimbe 2008 a Hu. Il a dmoré tote si veye a Tîhondje.
I dveut esse riprins dins l' pordjet «Antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu» da Jean-Pierre Dumont.
Come mestî, il esteut eployî d' tribunå (tchîf grefî al fén di cårire).
Ouve
Il a scrît 25 pîces di teyåte e walon, k' ont stou djouwêyes pa ene hiede di dramatikes walones.
Il a scrît lontins dins ene pitite gazete di Haneu, l' Aronde.
Il aléve eto voltî dner on côp di spale dins les djuris do walon e scole ey eto po les Pris do Coirneu (e 2001 et 2004).
Ses scrijhaedjes sont purade des sovnances.
Ses pîces sont wårdêyes å muzêye di Hu et a Tîhondje.
Hårdêyes difoûtrinnes
Renson, Paul
Li Marseyesse (ime)
Si cåzaedje, c' est l' ouve da Claude Joseph Rouget de Lisle.
On n' est nén seur ki c' est lu k' a compôzé l' muzike, ca i n' a nén siné l' pårticion.
Istwere
Li tchant a stî scrît li 25 d' avri 1792, avou come tite « Chant de guerre pour l'armée du Rhin » (tchant d' guere po l' årmêye do Rén).
Paski des volontaires di Marseye l' avént tchanté tot moussant a Paris, li 30 di djulete del minme anêye, on l' kinoxha e l' mwaisse veye francesse come «L' ime des Marseyès», adonpwis «Li Marseyesse».
E l' France, dispu 2005, les scoles gårdyinnes sont-st oblidjeyes d' aprinde li Marseyesse ås djonnes sicolîs.
Kitoirdowe modêye e walon
On lomé Emile Lecomte sicrijha e francès ene kitoirdowe modêye vantant les Walons. El fijha parexhe e 1928 dins ene gazete houkêye « L'alliance wallonne ». Ci tecse la a siervou d' tcherpinte a on ratournaedje e walon scrît pa Jean-Pol Pirson e 2012, po-z esse tchanté al copinreye di Tchårnoe dlé Harsin.
(tecse del Rantoele sol redjårbaedje po les Walons)
Pî-note
Categoreye:Imes Categoreye:Tchansons e francès
Sanctuwaîre galo-romin do bwès dès Noyés
Nos li trovans dins l' bwès des Noyés (udobén Tiene des Noyés), metou dins l' administråcion d' Matagne (pus recta l' Grande Matagne).
Fouyadjes èt datadje
Li prumî fouyadje è 1893 mostère lès restants d’on batumint en rèctangue èt dès bric èt broc qui, dins l’ timps, ont stî daté dès IIe et IIIe siékes après l’ Crisse. C’è-st-è 1975, au deûzyinme fouyadje, qu’on discouvîye li gros do sanctuwaîre, avou on rèclôs d’ 66 âres wou ç’ qu’i-gn-a trwès batumints au total au d’dins. D’ôtès structûres sont-st-èto discouviè tot-autoû.
Di cès deûs prumîs fouyadjes, lès cacheûs pinsinn sawè r’monter lès travaus di ç’ sanctuwaîre èviè l’ momint do Wôt-Empîre (27 divant l’ Crisse – aviè IIIe-IVe siéke après l’ Crisse). Mins lès caurs èt lès mastokes ritrovés su lès lieûs (± 1000) chonenut nos dîre qu’i-gn-a yeû pont nin d’ocupâcion divant l’ comincemint do IVe siéke après l’ Crisse.
Tortos choneut d’acôrd po dîre qu’i-gn-aveut yeû dès travaus pa deûs côps. Li sanctuwaîre aveut don stî bâti on prumî côp, adonpwis r’bâti doubin ragrandi.
Culte
Èco audjoûrdu, nos n’ p’lans nin dîre rècta quî èstint lès diès priyîs dins ç’ sanctuwaîre. S’apinse André Robert, dirècteûr des fouyadjes di 1975, c’èsteut quétefîye on sanctuwaîre loyî au culte dès-aîwes, fwârt impôrtant dins li r'lijion dès Cèles. Mins asteûre, dispû lès dérins fouyadjes, i-gn-a pupont d’ preûves po d’aler dins ç’ sins. Saqwantes pinsenut veûy on sanctuwaîre po Mèrcûre mins rin a stî trover po-z-aspoyî ç’ téyorîye. Li seûle afaîre qu’a stî r’trover p’lant nos fé pinser apârtinu à on culte, c’è-st-on sclat d’ casse, fiant tûzer doubin à Minêve, doubin à Maus’.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Riscrire e rfondou
Li moirt di l' åbe (powezeye)
thumb|1ire edicion [[riferlijheye di Jean Haust e 1924 (avou «Li pan då Bon Diu»)]] Li moirt di l' åbe, c' est on rlomé powinme da Hinri Simon, sicrît e 1909.
Ortografeyes
Il a stî scrît e 1888, dins on sistinme di dvant Feller, come d' uzaedje dins les anêyes 1900.
Il a stî replaidî puzieurs côps pa Jean Haust e sistinme Feller dins les anêyes 1940.
Il a parexhou so l' Aberteke e rfondou walon dins les anêyes 1990.
Tinme
Li scrijheu mostere on vî tchinne ki des bwejhlîs vont abate.
Mins i n' si fåt måy rafiyî d' ene pôzicion di foice, mågré ki:
Mins gn a on martchand d' bwès ki passe on djoû adlé lu:
Adon, c' est tote li spoûle di l' abataedje d' èn åbe, mins do vî tns des hepes et des cougneyes (sins tronçneuse, edon).
Après awè souwé ene tchimijhe, les bwejhlîs arivèt å coron d' leu poenne:
Li scrijheu si distoûne adon des bokions, et s' è va rdjonde on tcherweu k' overe dins les tchamps. Il a yeu ene hisse, tot-z åyant tchaire l' åbe. I louke li crestea, et voet l' trô dins l' roye do cir. Et l' ome, sins l' voleur va co adouyî ç' costé la traze et co traze côp, tins di s' tcherwåjhe. Ca:
Tecse do powinme
Li tecse est eplaidî so Wikisourd:
Cisse-ciale (li dierinne) aveut ddja parexhou so l' Aberteke.
Pîtaedje et rimes
C' est tos zandrins, sins ene seule flotche di pîtaedje.
Li scrijheu n' a nén trop di keure des rimes. Les deus prumîs vers ni rimèt nén ddja: «vå» / «biesse»
Les deus d' après pôrént awè rimé dins l' mwaisse modêye: «come èn î» / «agritchî l' cî». Mins li rmetaedje e Feller pa Djhan Haust si fjha tot shuvant les cognes di Lidje, çou k' anixhila l' rimaedje: («come in-i» / «agridjî l' cîr»).
Gn a kékes rimes di tenawete, mins on pout dire ki c' est d' astcheyance:
Shuvance
Divant l' disbåtchmint k' on pout rsinte al fén do powinme, Hinri Simon a riscrît ene shûte, "li rvindje di l' åbe", la k' on va siervi les plantches do vî tchinne po fé l' waxhea do mwaisse bokion.
Li passaedje "l' efexhaedje di ses coxhes fijhèt come des hardeyès vôsseures, si bén k' on croet k' on mousse dins ene eglijhe" a fwait mådjiner a Jacques Warnier tot on roman, "L' efexhaedje".
Sourdants et pî-notes
Moirt_abe
Les Trôdvintes (fime d' imådjes)
Les Trôdvintes, c’ est on fime d' imådjes k’ a rexhou e 2021.
Li mwaisse tite, e-n inglès, c’ est « Extinct ». Dj’ ô bén k’ on î cåze di biesses k' i gn a pus asteure.
C’ est on fime mitan chinwès, mitan amerikin.
I deure ene ptite eure et dmeye (84 munutes).
Atuzaedje et produjhaedje
Li fime a stî bråmint emantchî dins les studios des frés Huayi (Huayi Brothers media corp.). C’ est l’ seu des produjheus k’ on voet sol djenerike d’ atake (sol modêye e francès, paret).
Les scrijheus do sinnariou, Joel Cohen, John Frink et Rob Lazebnik sont tertos Amerikins u Canadyins.
Prumire sinne
Li prumire sinne mostere Darwin so s’ batea, ki louke ene iye k’ i vént d’ discovri dins les Galapagosses. La, i va trover ene biesse k’ i n’ a djamåy veyou. I s’ adjixh d’ ene sôre di gros loûloûsse, avou on gros trô å mitan do vinte.
thumb|Les trôdvintes rishonnèt a ça
Ces biesses la ont des rujhes cwand gn a åk ki vént rispoter leu trô d’ vinte. Come cwand l’ oujhea å bleu betch k’ a passé dilé Darwin, ey ateri so l’ iye, s' î vént tchôkî. Douvént ? Pask' i s' a fwait souker evoye tchaeke côp k’ i vneut båker dins çou k’ i croeyeut esse des cahoutes, et ki c’ esteut l’ carapace des adjeyantès tortowes des Galapagosses. Et, å dierin rgougnaedje, si rtrover ristopant li trô d’ vinte da Edi.
Edi et Madi
Vo nos la don fijhant cnoxhance di nos deus mwaisses persounaedjes trôdvintes. On valet ås bleus-gris pwels, Edi, eyet s’ sour å poyaedje bron clair, Madi.
Les trôdvintes ont ça d’ bea : i polnut ristoper leu trô et rintrer leu tiesse et leus pî. Ça fwait : divni des grossès spessès rowes, et rôler avå les tienes et les vås.
Djustumint, li djoû do fime, c’ est l’ grande fiesse ås fleurs so l’ iye. Et vola Edi et Madi ki cwitèt l’ oujhea å bleu betch po rôler disca sol dicåce des fleurs.
C’ est la k’ on comprind li caractere di nos deus trôdvintes. I sont todi a damadje. La k' i sont ddja tårdous po-z ariver, et s’ el fé dire pal feme do Grand Trôdvinte, ki n' les poite nén dins s' cour. Mins ci n’ est nén tot. I vlèt esse ås prumirès plaeces po schoûter li spitch ki li Rwè Trôdvinte va fé divant ene nouzome posteure d’ on trôdvinte tot covrou d’ fleurs. Adon i gripèt so èn åbe, djusse ådzeu do pirlodjeu. Li coxhe eschete. Vo les la djus, et la l’ åbe ki tome et distrure li posteure.
Po leu pûnicion, i n’ åront nén l’ droet d’ aler å bal ki s’ fwait dins on trô d’ rotche al copete do mwaisse tiene di l’ iye. I lzî fårè dmorer mierseus sol « rotche del disseulance », on gros cayô metou e mitan del mer.
Mins Madi a ene cråne idêye. Come gn a des foirt belès fleurs agritcheyes so les falijhes, ele les vout aler code et ofri å Grand Trôdvinte po s’ fé pardoner.
Et vola nos deus « djins » å griper pa tos stroets pazeas, sol pindant do tiene. C’ est la k’ i vont trover ene fleur estrordinairmint bele. Mins ele n’ est nén a poirtêye. Adon, fé d’ l’ alpinisse, Madi å dbout del coirdêye, et Edi k’ el ractént, did so èn apas del montinne. Mins l’ coide est trop ptite. Madi dmeure capindowe ådzeu del fleur. So l’ egré d’ ractinaedje, k' Edi î sowe sonkenaiwe, la k’ noste moxhon å bleu betch si vént rabate sol coide. Eyet, avou ses seres, fé schirer sacwants fis del coide, ki s’ disfåfile et sketer. Çou ki fwait k’ nos deus camas plonkèt li tiesse li prumire dins l’ fleur estrordinaire.
Les fleurs foûtimpurreces
Et c’ est ki : nos deus noveas amisses vont esse etrinnés foû d’ leu tins (on esteut e 1835, l’ anêye di l’ espedicion Darwin) et foû d’ leu naxhe (les Galapagosses). Et s’ ritrover dins l’ laboratwere d’ on grand sincieus chinwès, a Changay, dins les anêyes 2020 (avou des nouzomes bildignes, mins eto des troecicletes å moteur di des martchoteas d’ pemes).
Li professeur Solochine (c’ est l’ modêye chinwesse di nosse professeur Solea da Tintin), si ptit molon, c’ esteut di rcweri les especes disparexhowes. Dji di «c' esteut», paski l’ professeur a disparexhou, lu ossu, dispu sacwants anêyes. Gn a nouk ki ndè sait cwè et kesse.
Po-z aler rcweri les biesses des «distindowès indjes», il aveut-st edvinté les fleurs foûtimpurreces. Des sôres di gros botons florreces, k' il aveut rindjî so des abominåbès axhales, avou, a tchaeke plaece, ene plake k' i gn a scrît dsu l' anêye ey èn eplaeçmint sol Daegne.
Vos les prindoz, les mete so on tocoe å gåz, et vos spitez evoye dins ene demonêye gayole ås muroes, ki vos tchereye disca l’ metowe anêye et l’ metou edroet del Tere.
Asteure, on n’ si pout nén passer di prezinter Oscår, li tchén-caniche do professeur. Ca c’ est lu ki va pormoenner Edi et Madi dins l' labo. Paski c’ est l’ seu a comprinde li fonccionmint des fleurs foûtimpurreces. Mins c’ est lu ossu ki nos va conter l’ calema do disparexhaedje do professeur Solochine.
Sorprijhes linwistikes walonofones
Wadjréns dj' ki les ratourneus del modêye e francès åront la riprins li piceure do fime so les ciryins do Futuroscope di Pwetî ? Li noere waitroûlêye, c’ est dandjreus pask’ il ont dvou côper li mwaisse binde – u purade, li mwaisse fitchî, poy ki c’ est des fimes d’ imådjes prodûts éndjolocmint.
Gn a èn ôte mot « walon » (« walon » poy k' il a stî eployî dins on roman da Chantal Denis) : « on ptit chouya ». Mins la, vos fårè aler vey sol Wiccionaire po sawè li spepieuse etimolodjeye.
Ratournaedjes
Les trôdvintes si lomnut:
Sourdants
Trodvinte Trodvinte Trodvinte Trodvinte
Oswald Englebin
Oswald Englebin esteut on walon eyet francès-cåzant politikî di Tchålerwè. Il esteut on mimbe do pårti Recsisse.
1859
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Live Gaston Hoyaux so les scrijheus e walon do payis del Lovire
Li Live Gaston Hoyaux so les scrijheus do payis del Lovire, ki l' tite e francès, c' est La littérature patoisante dans le centre, c' est on live di corwaitaedje des scrijheus e walon (et picård) et des gazetes e walon do Cinte, dj' ô bén : li payis d' El Lovire. Il a stî scrît pa Gaston Hoyaux.
Li live a stî eplaidî ås Edicions Labor, al Lovire, e 1931.
Kitaeyaedje do live
categoreye:Lives sol walon Categoreye:Aschates walon-picård
Tank
thumb|Tanks
On tank, u tchår d' assôt, c' est ene éndjin d' guere avou des blindêyès toles, monté so des tchneyes, et avou on canon dsu.
El guere di 1914-1918
E 1918, les Francès fjhèt on novea tank, li Renault FT-17. I n' ont nén siervou al guere di 1914-1918, mins il ont stî atchtés pås Inglès et pås Amerikins après l' guere. Po mostrer ki les Renault FT-17 estént coriants, on lzî fjha fé on voyaedje Li Caire-Tombouctou. Portant, les FT-17 avént des dfåts: avou leus grandès rowes padvant, et des ptites padrî, il estént trop stroets, et trop hôts so pates. Dins les bosses et les fosses, il alént a cou come po rire (come les tracteurs di cinse).
Inte les deus gueres
Eto, e 1925, les Francès, co todi zels, vont fé li B-1bis, avou on canon k' on rclaméve k' i spiyive totafwait a 2 km. Mins, li dfåt, c' est kel canon n' tournéve nén (il esteut emantchî foirt bas, dins l' capot). Eto, li B-1bis esteut trop pezant, et les tchneyes leyént des passêyes so les voyes. Cwand les avions almands les avizént, e 1940, elzès shuvént, et dårer dsu. Après, les Francès ont rfwait li Somua.
L' årmêye bedje, inte les deus gueres, ni pleut pont aveur di tanks, di cåze di s' neutrålisté. Po tote ahesse, il avént li T-13, ene tankete.
Les Almands, dispu 1916, avént basti leus tanks, les Panzer-1, Panzer-2, Panzer-3, Panzer-4, todi pus pouxhants. On les va rtrover tertos al guere di 1940-1945.
Les prumîs tanks amerikins, ça a stî les 170 M2A2 montés e 1937. Il ont stî foirt vite shuvous pa les 329 moyéns tanks M2A4, les M3 k' estént ledjirs et montés avou on moteur Continental di seulmint 250 Tch et enfin les M3 Grant/Lee avou leus deus canons (onk dins s' pivotante tourele et onk dins s' tourele ki n' bodjive nén).
Li prumire batreye di tanks, a Djiblou, c' esteut des Panzers almands, kimandés på djenerå Guderian, siconte des Somua francès (tank fwait sol modele do B1bis, mins avou on canon d' 51 mm), kimandés pa de Gaulle.
El guere 1940-1945
thumb|Tank amerikin del guere 1940-1945, [[al Rotche]]
E 1942 les prumîs M4 Sherman (k' ont stî les tanks les pu fabrikés å monde) arivèt sol front d' Afrike.
Li minme anêye, sol front d' Rûsseye, les Panzer almands si vont aler fé striyî pås tanks rûsses, les T34, et les T50, des mo stocaesses éndjins.
Adon, les Almands bastixhèt des pus pezants tanks, les Tigues, les Tigues royås et les Panteres. Li Tigue aveut on blindaedje 10 cm sipès, avou do beton padrî. C' esteut åk di nén distrujhåve. Li seul moyén d' elzès sboyler, c' esteut avou les avions ki tirént sol tourele do tank (ki pezéve 15 tones), et l' råyî. Les Tigues estént si pezant kel moteur ni tneut ki 200 eures. Ç' esteut eto des nouzomes boeveus d' essince (on lite å kilomete). Li tank almand k' a-st arivé a Cele-dilé-Dinant, li pus lon k' les Almands ont-st avnou a l' Ofinsive da Von Rundstedt, c' esteut on Tigue Rweyå. Il a la toumé e pane d' essince.
Les Panther n' estént nén si pezants, et ene miete pus fels.
Di l' ôte des costés, todi a l' Ofinsive da Von Rundstedt, les Inglès et ls Amerikins avént des Matile (Mathilda), des Tchîftinne (Chieftain), des Stuart, des Grant, des Lee (tos batijhîs do no di des grands djenerås del guere di secession).
Les Almands avént eto vudî, pol front d' l' Ess, on foû gros tank, di 120 tones, fwait po distrure les bunkers. Cwand il arivént dins les veyes, po n' si nén fé saetchî djus pa des francs tireus, i bardôxhént les måjhons djus avou, et avadjî tot.
Après 1945
thumb|Li tank di Bastogne e 1951
Tins del froede guere, les Rûsses avént des SU-100, et des SU-122, des tanks foirt recovissîs, avou on pouxhant canon.
Les ôtes aloyîs del guerre di 1940-1945 avént tertos l' minme tancreye: des Sherman (disk' e 1970), des M26 Perching, et des Cinturions. Les Cinturions ont stîs ratchtés pås Israyelîs, et rbatijhîs Ben Gourion.
Al guere di Corêye (1950-1953), les Rûsses vént des T-64, et ls Amerikins des M26 Perching, des Sherman, et des Destroyer M10.
A l' årmeye bedje, on-z a yeu des Sherman (1945-1965), pu des AMX-13 francès (on ptit tank foirt subtil), pu des M46 Patton (amerikins), pu, e 1980, des AMX-30 (francès).
Al guere des shijh djoûs (1967), Israyel aveut des AMX-13, des Sherman et des Ben Gourion. Les Edjipsyins et les Siryins avént des T-70 rûsses.
Al prumire guere del Gofe (1991), les Amerikins avént des M1 Abrams, les Inglès des Chieftain et des Challenger, les Francès des AMX-30. Di l' ôte costé, les Irakyins avént des T-80 rûsses.
Å Cossovo (1995), les Francès ont mostré pol prumî côp leu tank Leclerc, ki sait saetchî so l' innmi tot rôlant a do 80 a l' eure. Ça n' costêye ki 1.000.000 € onk.