cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gueuyes di Walons (portraits)
Ôtes portraits
On d'djeûve dèl Mari Tchatchâle qu'èlle aveût dès grandès-ongues. I n'a jamaîs pèrson.ne qu'a apwârté lès preûves. Èle sôrticheûve d'one pôve culote, èt adlé lèye, lès soris courin' è l'armwêre. Adon, èle si sièrveûve èwou ç' qu'èle saveût : véci d'one pétrâle di vatche po sès lapins, véla d' saquants pautes di frumint scrotéyes dins-r-on dîja po s' nîtéye di poyons. On djoû - qwè ç' què lî aveût co passé pa s' tièsse - on l'aveût r'trové pindoûwe dins lès filochés yinte si djârdin èt l' cia di s' vwèsine... Quand èlle aveût arin.né nosse vî pa po li causer èt po lî d'mander one saqwè, il aveût r'conu l' vîye cote da nosse bobone qu'on aveût rabiyî on' ome di strin avou, èt l' drèssî sur one pîce di frumint novèlemint sèméye. Faleûve-t-i yèsse sins keûr po ça ? Tot l' monde lèyeûve couru. Èt pwis, i-gn-aveût lès cias qu'avin' peû d' lèye. On raconte tant d'istwêres ! Si vos causîz avou lèye, à tot momint èle ripwaseûve si mwins su vosse sipale. C'èsteût one abitude qu'èlle aveût avou tot l' monde. « Quand' vos l' rèscontirroz co, vos waîteroz bin à ç' qu'èle ni djonde pus vosse sipale, don nosse pa. », aveût-èle dit nosse vîye man, « À chaque côp c'è-st-on sôrt qu'èle vos late su l' dos. »	Nosse vî pa aveût byin rî, mins l' vîye macrale èsteût padvant li, à laweter, à bèrdèler, èt à taper su si spale, sins fin... I n'ètindeûve pus rin, i n' compurdeûve pus rin, i n'aveût pus qu'one saqwè è l' tièsse, comint rèche foû d' l'èmantchûre què l' sitrindeûve à mwârt. Il a profité di ç' qu'èle s'astaurdjeûve one apéye po rawè s'-t-alin.ne, po lî mète si mwin su s' tièsse èt lî dîre : « Tins, tot ç' qui t' m'as sowaîtî : va-r-z-è avou ! »...
Li saveût-èle lèye-minme s'èle tapeûve dès sôrts ? Si vos l' dijoz, dji n' vos sotêrè nin. Dj'a byin sovint stî à s' maujone. Dj'a fréquenté avou s' fèye. Nos nos-avans marié. Novia ramon chove todi bin, mins su lès vint' ans qu' nos-avans viké èchone, èle m'ènn'a télemint faît veûy...
Seûr qui ç'tèlla, c'èsteût-one vraîye sôrcîre !...
Julyin, Papou èt tote li famile.
Motlî
🇱🇰 Motlî Desmet des Gueuyes di Walons
Categoreye:Lives e walon
Åch
Åch ([EN] eyet [NL] : Aalst) c' est ene veye di Flande levantrece. vignette|Eglijhe del mwaisse plaece. |centré vignette
Aiwe
Gn a ene mouze ki passe rola : Tinre.
Rodje calande do pålmî
Categoreye:Insekes Categoreye:Maladeyes des plantes Li rodje calande des pålmîs, c' est èn inseke ki pond ses oûs dins l' cour do pålmî. C' est la k' ses molons si diswalpèt et fé crever l' åbe.
Tchîf-leu (Hamtea di Djumet)
Tchif-leu ([FR] Chef-lieu), c' est on hamtea k' est al Bijhe di Djumet. Å Coûtchant do Tchîf-leu, c' est Djumet Egne. vignette|Eglijhe Sint-Sulpice
Rodje calande do pålmî
Rhynchophorus ferrugineus.
Tchîf-leu (Hamtea di Djumet)
Edroet
<mapframe latitude="50.449006" longitude="4.429057" zoom="15" width="329" height="348" align="center" />
Rodje calande do pålmî
Spårdaedje djeyografike
Li biesse esteut cnoxhowe e l' Azeye. Dins les anêyes 1980, elle s' a ståré e l' Edjipe. Dins les anêyes 1990, l' Espagne a stî acsûte, pa des pålmîs atchtés e l' Edjipe et rplantés a Beni Dorm.
Tchîf-leu (Hamtea di Djumet)
Compôzucion
I gn' a ene pitite plaece e 'ç hamtea avou ene eglijhe insi k' ene pitite aite padri, eyet ene pus grande aite di l' ôte costé del voye.
Rodje calande do pålmî
Sinsiûlisté
Li pålmî des Canareyes (Phoenix canariensis) est pus sinsiûle.
Espaitchance
I n' fåreut nén côper trop sovint les penas do pålmî, aprume e l' esté. Ca li côpeure est tinre, et c' est a ç' moumint la ki l' inseke fwait voyaedje.
Tchîf-leu (Hamtea di Djumet)
Dzo-hamtea
C' est dins ci hamtea ci k' on-z ertrove li plaece del Målavêye. Asteure, li plaece, c' est purade ene rotonde.
Arenillas
Arenillas, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Li hatche di bronze (noveles)
Li hatche di bronze, c' est on live di fåves ki s' passèt el preyistwere, dins l' antikité, e Lon-Levant, evnd.
Il a stî scrît pa Marcel Fabry ey eplaidî e 1937.
C' est l' prumî côp ki les Belès Letes e walon rexhnut foû do splaca des "istweres d' amon nozôtes".
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Å coulot do feu (noveles)
thumb|Coviete Å coulot do feu ( Au culot do feu ), c' est on live e walon da Eugène Gillain eplaidî a l' eplaidreye "Duculot" di Djiblou e 1927.
Li live est enimådjî pa Alex Daoust.
Meytrô (plante)
Li meytrô ou yebe del Sint-Djhan (eto: båbe di sint Djhan, tchesse-diåle, djaenete), c' est ene fleur des tchamps ki florit d' ene bele djaene fleur ås cénk foyes.
Å coulot do feu (noveles)
Sacwants tites di noveles
Boket foû do live (mwaisse modêye).
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Meytrô (plante)
Hypericum perforatum
Pålmî a l' ôle des Canareyes
Li pålmî a l' ôle des Canareyes, c' est on pålmî ki crexhe voltî, åjhey a etertini, et esse li pus bea a vey.
Meytrô (plante)
Discrijhaedje
Les foyes, riloukêyes al loumire, shonnèt trawêyes di meye trôs.
Pålmî a l' ôle des Canareyes
C' est po çoula k' il est sovint tchoezi come pålmî di plaijhance dins les veyes et les plaisnires des payis del Mîtrinne Mer.
Meytrô (plante)
Come yebe ås maladeyes
C' est ene rilomêye yebe ås maladeyes.
Epweznance
C' est eto l' cåze di fototinrûlijhaedje ås bedots.
Peturon
On peturon ou (rodje) cawoûte, c' est ene grosse ronde cawoûtacêye, avou ene tinre tchå, orandje vif.
Cucurbita maxima
Sôre cuzene : citrouye : Cucurbita pepo
Provnance
Ele vént d' Amerike nonnrece, la k' elle esteut ddja ahivêye e 4000 dv. DjC.
Dizo-indjes et coûtivas
Li peturon, c' est kécfeye li plante k' a l' pus di dzo-indjes et d' coûtivas diferins å monde.
Ôtès uzaedjes
Categoreye:Verdeures Categoreye:Cawoûtacêyes Categoeye:Plantes
Blouze
Li blouze u bloûsse, c' est ene sôre di muzike k' a stî askepieye pås noers amerikins après l' guere di 1940-1945. A pårti di 1955, 1960, elle a passé houte des bårires sociåles, et divni onk des soûmint del muzike di varyisté.
Divnou pus spitant, li blouze a dné li "ritenblouze".
Airance sociåle cwand k' el blouze a skepyî
Les sôdårds noers s' avént stî fé touwer e l' Urope po disfinde l' ewalisté et l' liberté, et i si rtrovént traitîs come des moens ki rén pås blancs dins le estats del Nonne des Estats-Unis. Eto, li blouze est rsintou come ene peneuse muzike, mins pout esse veyowe come ene muzike po rexhe foû do penin.
Li blouze e walon
Gn a yeu sacwantès djansons e blouze e walon. Inte did zeles: "Dj' a l' blouze di lu" da Claudine Mahy.
Gn a eto l' plake «Todi eshonne» da Buddy Brent.
Pålmî a l' ôle des Canareyes
Phoenix canariensis
Blouze
Li blouze e walon
Albert Roulive a xhiné l' bloûsse dins s' tchanson «Nåjhi bloûsse» (dandjreus po balter les Lumçons d' Nameur).
Categoreye:Muzike
Biyografeye
thumb|Biyografeye da [[Joseph Vrindts pa Octave Servais (1924)]] Ene biyografeye, c' est on scrijhaedje ki raconte li vicåreye d' ene rilomêye djin. Dabôrd, c' est del prôze nén racontrece.
Ça pout esse on live udonbén ene notule di live, u asteure, ene waibe-pådje.
Si c' est li scrijheu ki raconte si prôpe veye, ça s' lome ene otobiyografeye.
Biyografeyes e walon
N a måy yeu on live pår e walon, k' esteut ene biyografeye d' èn ôte. Mins n a-st oyeu sacwants otobiyografeyes e walon come "Dji vs va dire li minne, pacô a môde di roman, come "Pilipili".
Les lives di biyografeye des scrijheus e walon u les notules biyografikes so leus ovraedjes, sont scrîtes å pus sovint e francès.
Li pus grand nombe di biyografeyes e walon si trouve so l' eciclopedeye Wikipedia. N a vaila des spesses biyografeyes di totes sôres di djins, sicrîtes pa sacwants wikipedisses, metans Pablo Sarachaga, José Schoovaerts, evnd.
Les biyo-bibiografeyes des scrijheus et rcwereus e walon î ont stî adierceyes, aprume, pa Lucien Mahin.
Categoreye:Lives Categoreye:Rilomêyès djins
Reich Almand
El Reich Almand (mot po mot: Impire almand, ki s' lomeut oficirmint al fén d' ès trevén : Grand Reich Almand. C' esteut èn Estat uropeyin ki vneut di l' Almagne avou l' boket coûtchantrece del Pologne ey el Prûsse levantrece. On-z el lome, moens oficirmint mins puvite coranmint li troejhinme Reich.
Atake
Cist Estat cial aveut skepyî e 1933, cwand Adolf Hitler aveut wangi les eleccions do moes d' måss 1933.
Spitaedje-evoye
Avou l' metaedje a fén d' lu-minme da Adolf Hitler ey el fén del Deujhinme guere daegnrece po l' Reich, c' esteut l' spitaedje-evoye po ci payis ci. Al fén del dijhnêye 1940, li Grand Reich Almand a sti divizé e cwate :
centré|vignette|Divizaedje di l' Almagne eyet d' Berlin, li mwaisse-veye. Tenawete, viè 1949, les troes prumîs edroets s' avént rebané eshonne po divni on payis. Do costé des sovietikes, c' est divnou on payis a pårt :
François Bailleux
François Bailleux (e walon, Tchantchès Bayeu), c' esteut on scrijheu e walon, mimbe askepieu del SLLW, et si scretaire del prumire seyance disk' a s' moirt.
Il a skepyî e 1817 ey a morou li 14 di djanvî 1866.
Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.
Di s' mestî, il esteut pårlî.
Ouve pol walon
Il a ratourné toplin des fåves da Lafontinne e walon. Il a scrît ossu sacwants tchansons e walon.
Il a fwait des rcwerances so l' ortografeye do walon, so l' diccionairaedje, mins co purade so l' eplaidaedje des vîs tecses e walon, inte di zels, les cis do teyåte lidjwès.
Françwès Bailleux, veyou pa Nicolas Lequarré
Li ci k' dj' a wårdé pol boune betcheye, li pårlî Tchantchès Bailleux, et k' dj' åreu motoit dvou lomer 1' prumî, å respet des siervices sins pareys k' il a rindou al Societé so ene gote pus d' nouv ans k' endè fourit scretaire, dispoy li prumire seyance disk' å djoû di s' moirt, li catoize di djanvî meye ût cint swessante-shijh.
I n' aveut k' cwarante ans, mins on pout dire k' end aveut viké l' dobe, télmint k'il aveut d' l' exhowe et k' esteut djinti.
Sins neglidjî ses prôpès afwaires, Bailleux ovra d' pîs et d' mwins ostant pol Societé k' po nosse vî lingaedje lu-minme. Tot rcwerant les regues ki li shonnént les meyeus po scrire li walon d' adroet, i trova co l' tins d' ataker on diccionaire walon, di mete e nosse lingaedje ine boune pårt des belès fåves da La Fontaine et di scrire kékès tchansons.
Ons etind co tchanter "Vinez, Mareye", k' est come on nozé bouket d' fleurs, et vos n' dirîz måy ki c'est l' minme pene k' a scrît "Li maladeye da Madame Beldjike, wice ki Bailleux prind plaijhi a disbiyî ses innmis politikes et a lzî dire leu conte avou les pus coixhantès lawes do walon, k' end a portant des metchantes.
Si ratournaedje del fåve "Li Coirbå et li Rnåd
Sourdants
Bailleux Bailleux Bailleux
Ouxh
thumb|Ouxh Èn ouxh, c' est èn ovraedje di bwès, di fier u d' paneas sintetikes ki drouve u clôre l' intrêye d' ene måjhon, d' ene tchambe, evnd.
Motlî
Les grands ouxhs d' ene gregne, d' ene veye, d' on gåraedje si lomnut des poites. Padecô, i gn a, divins l' poite, on tot ptit ouxh k' on lome èn ouxhlet.
Sinte Djulene di Rtene
Sinte Djulene di Rtene u Sinte Djulene di Coirnion, c' est ene sinte fiesteye el Walonreye k' a skepyî a Rtene e 1173.
thumb|eglijhe di Rtene, ki lyi est dicåçtêye, come di djusse
Elle a morou a Fosse-li-Veye li 5 d' avri 1258. C' est ç' djoû la k' elle est fiesteye.
Ouxh
Motlî
Les ouxhs di ståves polèt esse fwait avou des purneas. I gnè pout aveur on sordjoû ådzeu.
Les ouxhs sont pindous après des pindants ou viertires.
Sinte Djulene di Rtene
Vicåreye
Elle vént å monde dins ene ritche famile. Come d' efet, si seule eritance, k' ele dina a l' abeye di Coirnion (a Lidje), c' esteut 230 bounîs. Ci n' esteut k' ene pitite malådreye fwaite di cahouteas. Mins avou les dnêye da Djulene, ça dvént on bastimint respectåve.
C' est dins ç' covint la k' ele moussa, après l' moirt di ses parints, k' ele n' aveut k' cénk ans. Ele kiminça al cinse do covint, mins après côps, ele situdia si bén k' ele poleut lére les grands scrijheus crustins e latén. Adon, ele si fjha beguene la-minme.
Ouxh
Motlî
On les drouve sovint tot clitchant so ene clitche.
Sôres d' ouxhs
Categoreye:Ahesses des bastimints Categoreye:Måjhon
Sinte Djulene di Rtene
Priyaedje
Elle esteut priyeye a Rtene po les maladeyes d' efant.
Sourdants
Djulene Categoreye:Crustinnisse
Pectî a l' ecinse
thumb|Beas pectîs a l' ecinse e Grand Atlasse do Marok thumb|deus pectîs a l' ecinse fén scoxhîs Li pectî a l' ecinse, c' est on pectî provnant d' Afrike bijhrece ki crexhe dins les payis del Mîtrinne Mer.
Juniperus thurifera
Discrijhaedje
Il a ene eschoice tote a firlotches.
Ses poes sont rodjes å cmince, pu divni bleus. I sont magnîs voltî pa les coirbås ki les rsemèt dins leus schites. Ca i n' plèt nén rdjeter tozès seus, a cåze del deure schafiote del petche.
Sipårdaedje
thumb|Spårdaedje On l' rescontere assez bén dins les montinnes do Marok, aprume li Grand Atlasse et li Ptit Atlasse ey e l' Aldjereye. C' est l' dizo-indje Juniperus thurifera africana.
End a eto e l' Espagne ey el France. C' est l' dizo-indje Juniperus thurifera thurifera.
Vicansté
Li pectî a l' ecinse est foirt edurant al setchresse. I rdjete voltî cwand on l' sicoxhe.
C' est èn åbe foirt voltrûle, ki pout crexhe dins des craeyes inte deus rotches.
James Gandolfini
thumb|James Gandolfini (2011) James Joseph Gandolfini, Jr. a skepyî li 18 di setimbe 1961 a New Jersey; il a morou li 19 di djun 2013 a Rome.
Pectî a l' ecinse
Vicansté
Li pectî a l' ecinse est foirt ataké dins l' Grand Atlasse. Les djins li rcôpèt tofer po s' tchåfer et po sognî les berbis et les gades, aprume les anêyes di setchresse. Tantea ki, e mwintès plaeces, i n' dimeure pus ki des rabodjous åbes.
James Gandolfini
C' esteut èn acteur di cinema.
Gandolfini‎
Golmayo
Golmayo, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Atrivå
Atrivå (fr: Hatrival), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Houbert, e l' province do Lussimbork.
thumb|Eglijhe
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
1987
A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|coviete do live "On rire, on sorire, ene låme" da Robert Mathieu Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Ôtès djins
24 di djun Lionel Messi
Categoreye:Date
Lete sint På ås djins d' Efeze
thumb|Pondeure do Portuguès Vieira Lusitano ki Sint På î tént dins s' mwin on papîscrît del lete ås Efezyins (avou les mots «avaritia est idolorum servitus», les rapias ki sievnut des idoles, 5:5) thumb|Prumire pådje del lete, vinant d' ene Bibe e latén did viè 1300 Li lete sint På ås djins d' Efeze, c' est on boket do Noû Testamint.
C' est ene lete d' apoisse sicrîte pa sint På di s' prijhon a Rome (l' an 62), ey evoyeye ås crustins d' Efeze.
Ratournaedje e walon
Li lete a stî ratournêye e walon pa Bernard Louis ey eplaideye pa Jean Hamblenne dins l' live «Cénk novelès letes d' apoisse e walon» (2021).
Vraiy sicrijheu, vraiys riçuveus
Gn a des féns cnoxheus des scrîts del Bibe ki djhèt ki ci n' est nén li stîle da sint På. Sorlon zels, li lete åreut stî scrîte pa onk di ses shuveus inte l' an 80 et l' an 100.
On vout eto ki ci soeye purade ene lete toûnrece eviè totes les Eglijhes (gn åreut yeu on blanc al fén do prumî verset po-z î scrire li no del kiminålté k' el diveut rçure:
Les cis ki pinsèt insi s' astokèt so li manke di rmimbrance, dins l' lete, di des djins u des sovnances do trevén ki Sint På aveut dmoré a Efeze, dj' ô bén: dipus d' deus ans d' tins.
Contnou
thumb|versets 2:8-9 e-n inglès afitchîs so ene plake dins ene rouwale di [[Djeruzalem (ca c' est pal gråce ki vs estoz schapés, a cåze di vosse fwè; ça n' vént nén d' vos; c' est ene bistoke då Bon Diu; ça n' vént nén d' vos ouves, po k' nuk ni s' fwaiye valeur)]] Li lete mostere ås djins kimint viker d' ene sinte façon.
Eyet dner des detays:
Eyet co pus lon, cåzer des rapoirts inte djins (ome et feme, parints ey efants, esclåves et mwaisses d' esclåves):
Sourdants
Categoreye:Bibe Categoreye:Noû Testamint
Arondixhmint di Tornè-Moucron
L' Arondixhmint di Tornè-Moucron est èn arondixhmint administratif del province do Hinnot.
Referinces eyet sourdants
* Tornè-Moucron
Rinne côrrece
Ene rinne côrrece (on dit eto : rinne côrete, côrete, rinne côrasse), c' est ene pitite rinne tote vete, ki vike dins les åbes, copurade les côrîs.
No e sincieus latén Hyla arborea
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "côrrece", "côrete" et "côrasse"
Categoreye:Rinnidîs
Fuentearmegil
300px|right
Purete
thumb Ene purete ou ene tchimijhete ou ene flanele, c' est on mousmint k' on mete direk dissu dizeu do coir. Mins, come di djusse, ådzeu do sotént-goidje po les cmeres.
Fuentearmegil
Fuentearmegil, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Purete
Sôres di puretes
Dinltins, c' esteut des sins mantches. Asteure, end a avou des coûtès mantches, ki c' est cåzu come des ticheurs, mins sins scrijhaedje dissu.
Gn a eto des modeles avou des coûtès burtales, aprume po les båsheles.
Gn a des modeles ki rmontnut sol dos, foiravant po les sportifs.
Categoreye:Mousseures
Afwaire Dutroux
L' afwaire Dutroux, c' est ene afwaire d' apiçaedje et d' moude di cwate pititès båsheles, dijh onze ans viyes, aprume kinoxhowes pa leus ptits nos: Djuliye (Julie) et Melissa, di Gråce-Hologne, eyet An et Eefje, deus ptitès Flamindjes.
Ça s' a passé e 1996.
Ôtes dinêyes
Li rîlmoudreu, Marc Dutroux (skepyî li 6 di nôvimbe 1956), va djouwer avou les pîs des djindåres et del djustice, tot l' tins di l' instruccion å tribunå do Tchestea (1996-2003). Et minme peter å diåle on côp, tot mançant les djindåres.
Gn ourit on grand mouvmint des djins, Walons et Flaminds, les blancs comitîs, po sotni les parints. Les blancs comitîs vont adjinçner on nouzome metingue a Brussele e 1997, li Blanke Måtche.
Li procès
Li procès en assijhes si passa a Årlon e 2004. Ci fourit li pus grand procès di l' istwere del djustice bedje.
Li vierdik
Li vierdik a tcheyou e moes d' djun 2004:
Marc Dutroux a stî codåné al prijhon a perpete.
Michele Martin, li feme da Dutroux, et Michel Lelièvre ont stî codånés a des grossès poennes di gayole.
Michel Nihoul a stî racwité po ciste afwaire la (li margougnaedje d' efants). Li djuri n' a nén yeu les pinses kel Dutroux boutéve do rascodeu di ptitès glawenes po ene rantoele di calins.
Vî rméde
Categoreye:Médyince On vî rméde, c' est on rméde ki les djins fjhént dvinltins, avou des prodûts naturels.
vîs rmédes di mônî
Vocial sacwants vîs rmédes foû di l’ orobete d’ on mônî. I sont tertos fwaits avou des dinrêyes ki pasnut på molén. I sont dnés pa maladeye a sognî :
Afwaire Dutroux
Hårdêye difoûtrinne
Pådje di scrijhaedjes e walon so l' afwaire Dutroux
Categoreye:Beldjike Dutroux
Roger Moreaux
thumb|Roger Moreaux al fôre ås lives di [[Mson e 2004]] Roger Moreaux, c' est on scrijheu et on rcwereu sol gåmès. Il a skepŷî li 10 d' awousse 1924 ey a morou li 24 di decimbe 2017.
C' esteut l' fi da Marcel Moreaux.
Ovraedjes pol gåmès
C' est lu k' a-st ahivé l' Academeye des patwès gåmès.
Il a rexhou, e 2009, on gros spès motî, la k' il a ramexhné tos les mots do gåmès di håre et d' hote.
Hårdêye difoûtrinne
Moureaux Moureaux
Daniel Van Buyten
Daniel Van Buyten, c' est on rlomé ancyin fotbalisse walon k' a nexhou e Chimai.
Il aveut djouwé etur 2001 yet 2014 po les Rodjes Diåles, dj' ô bén : k' il a conoxhou l' cope daegnrece di 2002, les problinmes del dijhnêye 2000 yet l' atake del "djeneråcion dorêye".
Referinces eyet sourdants
Van Buyten Van Buyten
Les Meslés
Les Meslés (dins ene fråze, Ezès Meslés, e-n almand Mützenich), c' est on viyaedje d' Almagne, tot astok del Walonreye.
Dispu l' Påye di Versaye, k' a dné li tchmin d' fier Åxhe et Troes-Viedje (Grande Dutcheye do Lussimbork), k' a divnou asteure on ravel, Les Meslés polèt esse loukîs come ene essera almand el Walonreye.
Djeyografeye
Viyaedje metou el Hôte Fagne.
Avey
Li lét d' Tchårlumagne (grosse pire di grès cwartixheus ki rshonne a on lét). Did la, on voet foirt lon eviè l' pindant Nôr del Fagne et l' ban d' Heve. On pout vey li teri do tcherbonaedje do Hazår a Mitchrou.
Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye Categoreye:Almagne
Soverdiyîs
Les soverdiyîs u ôre des soverdeas u moxhons vraiys, c' est èn ôre d' oujheas avou bråmint des familes.
Lomaedje e sincieus latén: Passeriformes
Belindjele
Solanum melongena
Soverdiyîs
Familes et indjes
Gn a ladvins cåzu tos les ptit moxhons, come li soverdea.
Belindjele
crompiracêyes
Sourdant
Aberdjene Aberdjene Aberdjene
Soverdiyîs
Familes
...
* Soverdeas Soverdeas Soverdeas
Baxhtchissaray
Baxhtchissaray (e rûsse, "Бахчисарай"; e tatår di Crimêye Bağçasaray, Bakhchisaray e-n inglès), c’ est l’ mwaisse veye istorike del Crimêye, metowe å mitan do payis.
Halcrosse cossoune
Ene halcrosse cossoune, c' est ene cossoune metowe å coron d' on mot, et ki n' si prononce nén.
Baxhtchissaray
On ndè cåze bråmint dins l' roman e walon "Vera" da Lucyin Mahin.
Halcrosse cossoune
Gn a co bråmint des halcrossès cossounes e rfondou walon, mins tolminme moens k' e francès et k' e sistinme Feller.
Baxhtchissaray
Avey
Categoreye:Crimêye
Halcrosse cossoune
Nén-egzistance di halcrossès cossounes å mitan des mots
E rfondou walon, gn a nole halcrosse cossoune di metowe å mitan des mots. On scrît "lontins" (nén longtins), "veyanmint" (nén veyantmint).
Eto, ene cossoune metowe å mitan do mot e walon si prononce tofer: "ratna" si prononce rat'na, "antnåd" si prononce ant'nau.
Djivêye des halcrossès cossounes
Les halcrossès cossounes e walon, c' est <FONT COLOR="#0000ff"><B>S</B></FONT>, <FONT COLOR="#0000ff"><B>T</B></FONT>, <FONT COLOR="#0000ff"><B>Z</B></FONT>, <FONT COLOR="#0000ff"><B>P</B></FONT>, <FONT COLOR="#0000ff"><B>B</B></FONT>, <FONT COLOR="#0000ff"><B>D</B></FONT>, <FONT COLOR="#0000ff"><B>G</B></FONT>. Li cossoune F n' est nén ene halcrosse cossoune e walon (mins bén e francès; cerf).
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Sons et letes do walon
1877
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Pesse des bedots et des gades
Li pesse des bedots et des gades, udonbén pesse des ptits roemiants, c' est ene maladeye k' acsût les bedots et les gades e l' Afrike (inte les tropikes) eyet li Moyén-Levant, disk' a l' Inde. Portant, e 2008, ele a stî declarêye pol prumî côp houte do Tropike del Crantche, so l' Afrike bijhrece (å Marok).
Les cåzes, c' est on virûsse del sôre do ci des rovioûles (lomés rovioûlvirûsse, del troke des paragripieus).
Come li pesse des bovrins, li maladeye ni passe d' ene biesse a l' ôte ki cwand ele dimornut ene astok di l' ôte.
Sinsiûlisté
Les senes del maladeye sont foirt diferins a l' assulon k' on-z est dins on payis la kel maladeye est inzotike u cwand l' må si spåde pol prumî côp dins on payis.
Gn a eto des diferinces inte les raeces di bedots pol sinsiûlisté. Metans dins l' minêye di l' esté 2008 å Marok, c' esteut bråmint les bedots del raece "Timahdite" k' estént rascråwés.
Fôme foirt awiyante
Dins l' fôme mo awiyante (bedots nén waerantis d' ene raece foirt sinsiûle), les prumîs cas riskèt foirt di crever d' on plin côp, sins veyåves sintomes. Divant d' mori, gn è rexhe des narenes kécfeye del schoume, kécfeye di l' aiwiasse nåze, pacô avou do sonk.
Awiyante fôme
Å cmince, gn a del five et del corante nåze.
E minme tins, gn a del schite, coleur vete olive disk' a brun foncé. Ele plake après les coxhes et les pates di drî, çou ki s' voet do côp cwand on mousse dins ene hiede k' a stî acsûte. Les rascråwés bedots sont sovint veyous avou on tchamlou dos, eyet l' cawe rilevêyes ki presnut.
Tot drovant l' boke, on voet des erôdaedje del fene pea, copurade sol divins des lepes, et so les djoixhes. Télfeye tipicmint al raecinêye des dints di dvant, a môde di peridintite.
Li biesse creve dins les 8 djoûs,
Ele si pout eto rfé, et adon fé avou des crapes plin les lepes. Mins les weris bedots trinnèt sovint leu kéntosse, et crever pus tård djus d' foices.
Damadjes divintrins
Dins les awiyantès fômes, on trouve del schoume divins l' tchenåle do cô. Li foete est djaene come ene moite foye.
Foirt tipike : li groxhixhmint, troes cwate côps, do timusse. Parey po les glandes al limfe des boyeas.
Diferinciant diyagnostik
I n' fwait nén åjhey di vey do prumî côp l' adire inte li pesse des bedots et des gades eyet li bleuwe linwe ubén les plokes.
Dins les troes maladeyes, c' est l' seule k' i gn a todi del schite.
Les crapes des bedots ki sont ki rwerixhèt rishonnèt foirt ås prindåves botchrês.
Hårdêyes difoûtrinnes
(e francès) (en inglès)
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades Categoreye:Virolodjeye
Antoine Kirsch
Antoine Kirsch, di s' plin no, Jean-Louis-Antoine Kirsch, ki sinéve ses ouves pus coutinnmint A. Kirsch, c' esteut on scrijheu e walon.
I skepia li 1î d' awousse 1839 et mori li 10 di djulete 1896.
Ouve e walon
I scrijha des beas arimés, inte di zels «Li djonne feye» u «Li cloke di nosse tchapele».
Il a eto ratourné beacôp des fåves Lafontinne.
Sacwants d' ses ouves ont parexhou dins les BSLLW, inte di zels, les l° VII, XIV (1889) (Li savtî et l' bankî) eyet XXIII.
Si translataedje del fåve «Les biesses acsûtes del pesse» a stî rprins dins les lives Noer Dessén avou les fåves Lafontinne.
Sourdant
Kirsch
Fuentecambrón
300px|right
Fuentecambrón, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
1471
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
24 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
1471
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
24 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
22 d' fevrî - 23 d' fevrî - 25 di fevrî - 26 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
1471
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Årtike (croejhete)
Èn årtike, c’ est en prezintrece foirt simpe, ki dene li djinre et l’ nombe do no kel shût.
1471
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
24 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
1471
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Årtike (croejhete)
Sôres d' årtikes
Sacwants årtikes nén definixhants mostrèt k’ on n’ prind k’ ene pårteye d' ene sacwè nén chifråve (nén contåve) : c’ est les årtikes pårtixhrês.
24 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Årtike (croejhete)
Etroclaedje di l' årtike
Pacô, l’ årtike s’ etroclêye avou ene divancete. C’ est les rastrindous årtikes ou etroclés årtikes.
Des ôtes côps, l' årtike u si dierinne lete si pout atrocler avou l' mot ki shût, pu, pa riscôpaedje, fé on noûmot : c' est l' atroclaedje di l' årtike.
Alére
L. Remacle Sintake del Gléjhe t. I, pp 100-112.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Hôte Seure
Categoreye:Bokets del Walonreye
Li Hôte Seure, c' est li dzeu li l' aiwe di Seure.
C' est l' payis k' a rfwait l' rebanêye comene di Vå-so-Seure.
Sawou d' aiwe
thumb|Ombion del plante vignette|Petches vignette|Petches Li sawou d' aiwe (on dit eto : rodje suzon, bwès d' leu ), c' est on bouxhon avou des belès rodjès petches, mins ki les oujheas n' aduzèt nén.
No e sincieus latén : Viburnum opulus
Discrijhaedje del plante
C' est on bouxhon 2 a 3 metes hôt.
Ploketes volantes ås oujheas
Les plokes ås poyes, c' est ene maladeye des poyes et di scwants ôtes oujheas markêye pa des nocrês åtoû do betch, des ouys, sol cresse et les berlokes.
Sawou d' aiwe
Discrijhaedje del plante
Li fleur est blanke (e moes d' may et djun el Walonreye). Ele pindèt e-n ene pekêye, come les cenes do sawri.
Ploketes volantes ås oujheas
Estô del pea del tiesse (cogne difoûtrinne), li må si pout abate so les frexhès peas del boke et do gozî (cogne divintrinne).
Sawou d' aiwe
Discrijhaedje del plante
Les petches sont rodjes et bén rilujhantes, et capinde sifwaitmint. Ele sont maweures après les cenes do sawou, dj' ô bén e moes d' octôbe. Portant, les moxhons, ni les dmorants ni les cis d' passaedje, ni vegnnut après.
Ploketes volantes ås oujheas
Les deus cognes ni s' veyèt nén eshonne.
Cåze
Li rascråwe est cåzêye pa on pocvirûsse, li pocvirûsse des poyes et dînes. Dins les colons, ci virûsse la ni cåze k' ene mwinre maladeye. I n' acsût nén les canaris ni les ôtes moxhons (soverdiyîs) (ki sont rascråwés d' èn ôte vîrûsse).
Sawou d' aiwe
Biyonaxhes
On l' plante cobén dins les djårdéns.
Ploketes volantes ås oujheas
Cåze
Bråmint des ôtes oujheas si polnut epestiferer, inte di zels, les canårds et sacwants såvadjès oujheas come l' albatrosse.
Minêyolodjince
Les plokes ås poyes passèt d' èn oujhea a l' ôte. Des poyes, ele polèt avinde les dînes, avou l' minme hagnûlté.
Sawou d' aiwe
Uzaedjes
On l' pout magnî et fé des djelêyes avou. Mins i n' è fåt nén magnî dtrop, ca adon, i fwait rvômi et dene li schite.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Bouxhons
Ploketes volantes ås oujheas
Minêyolodjince
Li cogne difoûtrinne atake voltî e waernu, et divni pus griyeuse e waeyén-tins. Li cogne divintrinne si voet purade e l' ivier.
les poyes di ptits poyîs sont sovint edurantes naturelmint, tant l' virûsse est spårdou dins l' nateure. C' est adon les djonnes poyons ki sont-st acsûts.
Senes del maladeye
Li cogne difoûtrinne est åjheye a ricnoxhe.
Ele kimince pa des ptitès gris-djaenès bouyetes so les disploumêyès pårteyes del tiesse.
Les taetches s' alårdjixhnut, et tourner a grossès grijhès crapes, a môde di poreas.
Dins l' cogne divintrinne, les poyes vont haner, et kécfeye estofer di cåze des crapes dins l' tchenåle a l' air.
Espaitchance
Les poyetes (et cokeas) merreces, come les poyetes ponresses sont-st eploctêyes divèt dijh samwinnes d' èn eplocta stitchî dins l' pea d' l' aiye avou ene dobe aweye.
On n' vaccene nén sovint dins les ptits poyîs.
Sourdant
Categoreye:Maladeyes des poyes
Frés moslimîs
Les Frés moslimîs, c' est on mouvmint rlidjeus et politike askepyî e l' Edjipe pa Hassan el Benna.
Li filozofeye do mouvmint, c' est èn islam politike.
Il a stî disfindou e l' Edjipe, mins ses mimbes ont parvinou, avou l' leyance do povwer, a moussî å Pårlumint come indepindants.
Les fré moslimîs ont stî li prumî mouvmint di çou k' on lome ezès payis do Coûtchant, li foirt-islam u islam aschativeus. Il î sont sovint loukîs come des sotneus do terorisse.
Li mouvmint palestinî "Hamasse" a shuvou bråmint des idêyes des Frés moslimîs. (Loukîz li biyografeye da Abdelaziz Al Rantissi.)
Categoreye:Mouvmints revinteus Categoreye:Terorisse
Cinse (bastimint)
Ene cinse, c' est l' bastimint d' on haswè agricole.
Bokets do bastimint
Classicmint, el Walonreye, gn aveut dins ene cinse :
Categoreye:Agricoûteure Categoreye:Bastimints
Sedef Avci
Sedef Avci, c' est ene actoresse trouke di fimes et di fouytons al tévé.
Elle a skepyî li 25 di måss 1982.
Avci Avci
Boutaedje des efants
thumb|200px|[[1912 ]] Li boutaedje des efants, c' est cwand des efants ki n' ont nén 14 ans ni vont nén a scole, et diveur ovrer po des liårds k' i rindèt å pus sovint a leus parints ki sont pôves.
Nombe d' efants ki boutèt
E 2004, on-z avire k' i gn åreut, so tote li Daegn, 240 miyons d' efants bouteus. Inte did zels, 70 miyons ki n' ont nén co 10 ans. End a 2,5 miyons ezès diswalpés payis, et l' restant dins l' Tîce-monde, 48 myons fok e l' Afrike. Ça rprezinte 5 åcint del djin, e l' Afrike a Nonne do Sara. Les cwårtîs la k' est efants boutnut, e l' Afrike:
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Ovraedje Categoreye:Efance
Oronde (discramiaedje)
Les orondes sont cobén metowes dins les lives avou les airtchîs, paski leu vol si rshonnèt.
Sint-Houbert (tecses)
thumb|Coviete do tome II Sint-Houbert (Saint-Hubert), c' est deus lives di tecses da Émile Pècheur, k' ont rexhou e 2004 eyet 2006 ås eplaidreyes Weyrich å Tchestea.
Li prumî est sortitré : "Rimas et istweres did dinltins" ("Rimas èt istwâres du ddins l' tins").
I rprindèt cåzu tos les tecses e walon, arimés et purade prôzes, sicrîts pa Mimile Petcheur. Li walon est metou a hintche. Les tecses prezintés pa tinmes, sont ratournés e francès vizon vizu.
Li pordjet a stî adjinçné pa Georges Pècheur, k' a radjouté des rawetes istorikes a vey avou Sint-Houbert. Ey eto ene banslêye di viyès portraits.
Les deus lives ont stî eplaidîs a conte d' editeu. Il fourît saetchîs tchaeke a 1000 egzimplaires, et rade sipoujhîs.
Tuzaedje so li rfondou dins li dvant-z-ouve do tome II
Dins l' divant-z-ouve do tome II, Djôr Petcheur cåze do rfondou walon:
Categoreye:Lives e walon
1258
12inme sieke | 13inme sieke | 14inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1230 | anêyes 1240 | anêyes 1250 | anêyes 1260 | anêyes 1270
1253 | 1254 | 1255 | 1256 | 1257 | 1258 | 1259 | 1260 | 1261 | 1232 | 1263
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ôtès djins
Categoreye:Date
25 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
23 d' fevrî - 24 di fevrî - 26 di fevrî - 27 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Fuentecantos
300px|right
Fuentecantos, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Xhmer
lingaedjes > ostro-aziyatike > mon-xhmer > mon-xhmer levantrece > xhmer
Li xhmer (ភាសាខ្មែរ), ou cambodjyin, est on lingaedje del famile des lingaedjes ostro-aziyatikes cåzé å Cambodje (wice k' il est l' lingaedje oficir) eyet dins des redjons do Vietnam, pa 8 miyons d' djins.
Côde ISO: km.
Discrijhaedje
Li xhmer a-st avou des consecantsè influwinces do Sanskrit, eyet do Pâli, åd triviè di l' influwince do boudisse eyet do hindouyisse dins l' tuzance Xhmere.
Li xhmer a-st ene diferince pa rapoirt ås lingaedjes des payis vjhéns come li taylandès, li lawocyin ou l' vietnamyin, la k'&nbdp;al diferince di ces la, i n' est nén on lingaedje a tons.
Sicrijhaedje
Li scrijhaedje do xhmer si fwait avou èn alfabet inspiré des scrijhaedjes bramikes, dj' ô bén ki tchaeke lete a-st ene vowele implicite, et des senes vinèt dire si l' voyale candje ou s' i n' a pont d' voyale.
l' alfabet
Cossounes
ក ka   ខ kha   គ ko    ឃ kho   ង ngo ច ca   ឆ cha   ជ co    ឈ cho   ញ nyo ដ da   ឋ ttha  ឌ do    ឍ ttho  ណ nno ត ta   ថ tha   ទ to    ធ tho   ន no ប ba    ផ pha   ព po    ភ pho   ម mo យ yo    រ ro    ល lo    វ vo    ឝ sha ឞ sso  ស sa    ហ ha    ឡ la    អ qa
Voyales (letes)
Voyales inerintes
឴ aq   ឵ aa
Voyales (diyacritikes)
ា aa   ិ i     ី ii    ឹ y     ឺ yy ុ u     ូ uu    ួ ua    ើ oe    ឿ ya ៀ ie    េ e     ែ ae    ៃ ai    ោ oo ៅ au
Ôtes senes
ំ      ះ       ៈ       ៉       ៊     ់       ៌       ៍       ៎       ៏    ័       ៑       ្       ៓       ។     ៕       ៖       ៗ       ៘       ៙ ៚      ៛       ៜ
Chifes
០ 0    ១ 1     ២ 2     ៣ 3     ៤ 4 ៥ 5     ៦ 6     ៧ 7     ៨ 8     ៩ 9
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Lingaedjes
Li Guere des Stoeles (fime)
Li Guere des Stoeles u el Duere des Estoeles (en inglès : Star Wars), c'est on fime di syince-ficcion creyé pa George Lucas e 1977. Dispoy 1981, il est rlomé Li Guere des Stoeles, 4inme boket: On novea Espwer.
1481
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Li Guere des Stoeles (fime)
Gn a deus ôtes ki shuvèt dins l' troejhinne del guere des stoeles.
1481
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Li Guere des Stoeles (fime)
Doblaedjes
Gn a yeu on passaedje k' a stî doblé e walon, et dmorer veyåve so les fis sacwants moes, dins les anêyes 2000. Pu disfacé, ca fwait sins payî d' abondroets d' oteur.
1481
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Li Guere des Stoeles (fime)
Doblaedjes
Èn ôte doblaedje, d' on tot ptit boket, a stî fwait po uzaedje privé (Fiesse ås lingaedjes walons) e 2019. Vo ndè ci kékes cåzaedjes:
Categoreye:Fimes di syince-ficcion
Orkite
Ene orkite (on dit eto, camaerådreçmint, ene grosse coye), c' est l' efouwaedje des tiesticules.
Ele va sovint avou ene epididimite.
Claude Criquielion
Claude Criquielion (spoté «Claudy» ou «El Crike» ou, e walon, li «li Crikion», sinse di s' no e picård), c' esteut on coreu a velo walon.
Il a skepyî a Acren (Lissene) el 11 di djanvî 1957. Il a morou li 18 di fevrî 2015.
Vicåreye
I steut on gamén d' cinsî et c’ est låvå k’ il aveut dné les prumîs côp d’ pedale.
L’ anêye d' après, i passe mon les professionels dins ene ekipe espagnole (KAS) eyet i repoirtêye direk el Samwinne catalane.
Claudy Criquelion, po s’ prumire anêye, ès mostere totshûte èn apougnant des belès plaeces.
Adon, gn a ene ekipe beldje ki s’ va interessî å coreu, ki discrotche on bea contrat mon Splendor. Il î dmorrè nouv anêyes.
Grandès victweres
Il a wangnî en swessantinne di coûsses di 1979 a 1991. Metans :
Après s' veye di coreu
Cwand i s’ a djoké di cori, il a dvinou directeur spôrtif.
Ene coûsse poite ès no « el Grand Pris Criquelion » ki s’ court fén do moes d’ may.
Al fén, il a prins ces distances avou l’ velo eyet a rvinou viè ses raecenes dins s’ viyaedje. Dispu 2006, i steut scabén d’ el Veye di Lsene.
Sourdant
Criquelion
1481
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Kilomete a l' eure
Li muzeure kilomete a l' eure est l' nombe di kilometes froxhî pindant on momint. Li kilomete a l' eure est ene muzeure d' vitesse.
Malgache (lingaedje)
Li malgache, c' est l' lingaedje di Madagascar.
Kilomete a l' eure
Spanixhaedje el Beldjike
Li spanixhaedje des kilometes a l' eure est, el Beldjike, manaedjî pa les reddjons avou l' disribanaedje del IBSR e 2017.
Malgache (lingaedje)
Gn a 18 accints coinreces diferins, mins etercomprindåves, ki les efants aprindèt a scole. Li lingaedje oficir, c' est l' ci d' Tananarive.
Uzaedjes sociås
Les djins djåznut tchaeke avou si prôpe accint. Et comprinde les cis des ôtes, et saveur minme li cåzer tot s' acalourdant.
Gn a k' les djins del mwaisse veye ki n' sont waire d' atake po cåzer avou les accints del "province".
Rifondaedje
Gn a on scrijhaedje rifondou, avou bråmint des voyales et des diftongues, ki disparexhnut dins les prononçaedjes coinreces.
Egzimpe di tecse
Ny Rivotra [li vint] sy ny Masoandro [et l’ solo] dia niresaka [ont forbatou] fa indray andro any [k’ on bea djoû] dia hisy [i gn a] amin’ izy roa [onk d’ ambedeus] no samy mafy [i sont foirts tos les deus (= ki serè lomé l’ pus foirt)], refra nandeha hanefa [tins k’ i rotént (tot cåzant)] dia tojo mpivahiny anakiray [il ont rescontré on voyaedjeu] sy mpandalo anakiray [onk ki passéve par la] rizareo [zels-deus].
Io mpivahiny [li voyaedjeu] na [dj’ ô bén] mpandalo io [li roteu ki passéve par la] dia nanao [il a metou] akanjo matevina [on tchôd mousmint].
Rihefa nandeha rizario [Tins k’ i rotént] dia no tenenen’ [il a dit] ilay Rivotra [li vint] fa izy no mahery [qu’ il est foirt] dia samy nihady hevitra teo [il ont forbatou (l’ cayet)]. rehefa avy eo [adon-pwis] dia ny Rivotra no nitene [li vint a dit] fa izy no mafy [qu’il esteut (l’ pus) foirt] satria [paski] izy no hafaka [il a polou (= i såreut)] manala [oister] ny hakanjon’ [li mousseure] ilay mpandeha [do voyaedjeu].
Rehefa nandeha hanefa noandro [les djoûs ont passé] ; dia ny tsoka ny Rivotra ny tsoka teny hiany [li grande air a shoflé et co shofler (= et rashofler)]. Saingy indrisy [målureuzmint] fa tsy nahala [ele n’ a sepou rsaetchî] ny akanjony [si mousint] satria [paski] no tazomin’ [il a ragritchî] ilay mpandeha [li voyaedjeu] ny hakanjony [si mousseure].
Rehefa nafana hanifa niandro [cwand il a fwait pus tchôd] dia nanala [il a rsaetchî] ny akanjony [si mousmint] hiany [tolminme] ny mpandeha [li voyaedjeu]. Ary dia niteny [il a dit] mafy [foirt (=hôt et foirt)] ilay Mosoandro [li solea] hoe izao [c’ est mi] no mahery [li (pus) foirt] satria [paski] izao [c’ est mi] no nahavita [k’ a sepou] nanala [oister] ny akanjony [si mousmint].
Sintake
Dins l' emantchåjhe del fråze, li viebe est metou divant l' sudjet.
Rapoirts avou l' walon
Dins l' sitroete plake Les nutes di måle lune des Droles di Lodjeus, gn a on passaedje e malgache.
Fuentelmonge
300px|right
Fuentelmonge, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Raúl Lozano
vignette|2007 Raúl Lozano, c' est on djouweu d' volleyball. Il a skepyî li 3 d' djanvî 1956 e-n Årdjintene.
Houbwès (Hamtea di Djumet)
Li Houbwès ([FR] Houbois), c' est èn hamtea di Djumet, ki si trove å Levant do pitit ban. C' est eto l' no del plaece ki s' trove rola, yet wice k' i gn a ene eglijhe.
Sindrome des polets måcrexhants
Sacwants oujheas ni crexhèt nén come i fåreut, çou ki s' voet a pårti del cwatrinme samwinne. Les oujheas d' ene minme binde ni sont sont nén pareys å vindaedje, avou 1 a 10 åcint d' racoulots, çou ki fwait piede des liårds å pouytî.
Houbwès (Hamtea di Djumet)
Plaece
Li plaece Mattéotti, c' est l' no oficir del plaece do Houbwès. Elle est ki esse rifwaite mwaisse dins l' dijhnêye 2020. Les decidaedjes rwaitant ces boutaedjes rola avént stî fwaits e 2018.
Sindrome des polets måcrexhants
Senes del maladeye
Li morance totåle del trope n' est nén candjeye.
Otopseye
thumb|[[pondeure da Rembrandt, ki mostere on discôpeçaedje]] Li otopseye u discôpeçaedje, c' est cwand on medcén va drovi on malåde k' a morou, po vey li cåze del moirt.
Sindrome des polets måcrexhants
Senes del maladeye
Al fén, li poytreye est foirt disrîlêye, avou, a 45-50 djoûs, des gros polets di 3 kilos et des racoulots di 1 kilo et dmey (normåldimint, dins les anêyes 2010, tertos divrént aveur åtoû d' 2 kilos diviè 42 djoûs). Li tôs di rindmint d' l' alimint, estô di 1,8 kilo d' amagnî po on kilo d' polet, rivént a des chifes di 2,1 a 2,2.
Otopseye
Sifwaitmint (mins ça n' si lome nén parey), cwand èn årtisse va discôpecî li curêye d' ene biesse k' a crevé, po vey di cwè çk' elle a morou.
Soufocsaflôr
Li soufocsaflôr, c' est on towe-inseke sistemike eployî e l' fitiyatreye.
Sindrome des polets måcrexhants
Cåzes do sindrome
On a taper l' hate so les reyovirûsses. Mins gn a toplin ds ôtes microbes k' ont stî trovés dins des sfwaits cas, inte di zels :
Otopseye
Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince
Soufocsaflôr
Môde d' accion
Li soufocsaflôr rote come on pwezon sol sistinme nierveus des insekes.
Sindrome des polets måcrexhants
Cåzes do sindrome
I shonne eto ki ene froede airance do tins di l' aclevaedje, cwand on vout spårgnî do mazoute ou des bonbones di gåz pol tchåfaedje del plaece ås poyons, li froede airance refoircixh li maladeye.
Soufocsaflôr
Omologaedje
Portant, l' Union uropeyinne l' a accepté e moes d' octôbe 2015.
Sindrome des polets måcrexhants
Espaitchance
On ricmande les mwaissès rîles d' on boun aclevaedje des polets, metans : - respecter les timperateures do bastimint cwand les moxhons sont co poyons. - moenner l' ansene evoy lon del poytreye, ca les microbes del maladeye dimorèt divons les polenes.
Soufocsaflôr
Efet so les moxhes al låme
Categoreye:Prodûts fitos Categoreye:Aclevaedje des moxhes al låme Categoreye:Towe-insekes
Sindrome des polets måcrexhants
Sourdants
racoulots
14inme sieke
12inme sieke | 13inme sieke | 14inme sieke | 15inme sieke | 16inme sieke anêyes 1300 | anêyes 1310 | anêyes 1320 | anêyes 1330 | anêyes 1340
anêyes 1350 | anêyes 1360 | anêyes 1370 | anêyes 1380 | anêyes 1390
Totes les anêyes do 14inme sieke
Categoreye:Date
Sara
Li Sara, c' est on grand dezert metou so tote li lårdjeur di l' Afrike, a Bijhe.
Biyolodjeye
Categoreye:Afrike
Motî d' Fosse-li-Veye
Li Motî d' Fosse-li-Veye, c' est on motî walon-francès sicrît pa Auguste Lurquin ey eplaidî dins li BSLLW e 1910 (Tome 52, deujhinme pårteye, pp. 105-170).
Il est rprins sol limero [C5] dins l' djivêye des motîs do walon.
Contnou
Sacwants mots do vicaedje ezès viyaedjes e 19inme sieke s' î rtrovèt, dabôrd k' i seront pierdous et nén rmetous dins les motîs d après, metans biyaire (dobe ruslî et crepe po les bedots).
Fosse
Sånî
On sånî, c' est on gros pot å sé.