cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
81
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 81 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Son eu
thumb|Sicole sol son eu Li son eu, c' est ene voyale foirt corante e walon, mins k' egzistêye eto e francès, e suwedwès, evnd.
Sicrijhaedje e-n AFE: /øː/
Rifondou walon
Li son "eu" si riscrît sins accint, come dins bråmint des tecses divant Feller (et come e francès), veyanmint ki l' son ə (scrît "eu" dins l' mwaisse modêye do Feller) n' egsistêye nén come prononçaedje zero-cnoxheu e rfondou.
Mins li son "eu" pout eto vni come prononçaedje coinrece (a môde do walon do Coûtchant) des mots avou on betchfessî oe.
suwedwès
Eu
Aguelmam Azigza (laetche naturele)
L' Aguelmam Azigza (e-n amazir, ⴰⴳⵍⵎⴰⵎ ⴰⵣⴳⵣⴰ), c' est on laetche naturel motou dins l' Mîtrin Atlasse, a ene vintinne di kilometes di Xhenifra, å Marok.
Etimolodjeye
E tamazir do Mîtrin Atlasse, «aguelmam» (ⴰⴳⵍⵎⴰⵎ) vout dire «grande basse», «laetche naturel». Tant k' a «azegza» (ⴰⵣⴳⵣⴰ), c' est l' no del coleur vete u bleuwe (ki c' est l' minme mot e-n amazir). Comed' efet, veyou do dzeu, li laetche a ene vete coleur.
Categoreye:Marok Categoreye:Mîtrin Atlasse Categoreye:Laetches naturels
Aloyrece
Ene aloyrece, c' est on mot-loyén, nén candjåve, k' aloye ene fråzlete å mwaisse viebe.
Ene aloyrece avou sacwants mots si lome ene aloyire.
''Ene aloyrece rishonne a ene adjondrece, mins cisse-ciale adjond des mots del minme fonccion.
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Cour (antomeye)
Discrijhaedje difoûtrin
C' est èn organe vude ådvins, avou ene paroejhe di musse, ravôtyî dins on saetch di texhou djondrece (li saetch do cour u pericour).
Ås djins et ås bedots, il a l' groxheur d' on pougn. Ås poyes, li cene d' ene ceréjhe.
Ås djins, i peze 300 grames, onk dins l' ôte.
Il est metou padrî l' platene do stoumak (esternom), çoula ås djins; i rpoize dissu ci oxhea la po les cwate-pates.
Pårteyes do cour
Les deus pus grossès tchambes sont lomêyes les vintroûles do cour; les deus pus ptites, les oriyetes do cour.
A l' intrêye et al rexhowe des vintroûles, gn a des clapets, les clapets do cour
Il est raiwé pa l' artere do cour.
Rotaedje do cour
thumb Li cour di djin toctêye 70 côps al munute. Li ci d' on tchvå, 40.
Les batmints sont pus raprepyîs et pus foirts cwand l' coir doet foirci. Mins, po les sportifs å rpoizaedje, leu cour bat pus doûçmint.
thumb
Si on påte do sonk ki rvént do coir (tcherdjî d' gåz carbonike), i va avni dins l' droete oriyete; cwand l' clapet-triplete (tricuspide) si va drovi, li sonk va moussî el droete vintroûle, k' el va tchessî e peumon, tot drovant l' clapet poumonrece. C' est la k' i s' va raclairi di s' CO2 et s' ritcherdjî e-n ocsidjinne, ey adon ricori e l' gåtche oriyete. cwand l' clapet-mite (ki rshonne a ene mite d' eveke) si drouve, li sonk intere dins l' gåtche vintroûle, bråmint pus tchårnowe di l' droete, pask' ele doet evoyî l' sonk pattavå l' coir, åd triviè do clapet del mwaisse artere.
Li tocaedje des deus vintroûles si fwait e minme tins; ça fwait: å minme moumint, ene pårteye do sonk endè va e peumon, et l' ôte pårteye dins les organes totavå l' coir (åré l' peumon).
Les deus bådets (fåve)
thumb thumb thumb Les deus bådets u les deus moulets, c' est ene rilomêye fåve Lafontinne.
Sudjet
Dins l' modêye Bayeu, c' est deus bådets endè vont, onk dirî l' ôte, onk tcherdjî d' såvlon, l' ôte di spondjes.
Li ci ki n' a waire di tchedje (les ledjirès spondjes) fwait di s' gueuye.
Arive k' i doevnut passer ene aiwe, djusse a ene plaece k' i gn a ene gofe.
Li bådet k' a l' såvlon, trop pezant, s' efondere dins l' lét del rivire. Mins l' såvlon s' dismantche dins l' aiwe, et i rdivént pus ledjir, et trevåtchî åjheymint.
Tot l' contråve pol ci k' a les spondjes. Cwand il arive dins l' gofe, ele si rimplixhnut d' aiwe et i dvént pezant ki l' diåle, tantea k' il î dmeure.
Li modêye Leyon Bernus riprind li spoûle då Djhan d' Lafontinne, avou onk des ågnes k' a do såvlon, l' ôte di l' ôr.
Li passaedje di l' aiwe est replaecî pa on ratindaedje, la k' deus bandiys vont-st ataker l' åze avou les ôrreyes, et co lyi rtaener l' cur divant del leyî la.
Moråle
Schoûtans l' moråle, sicrîte pa Leyon Bernus:
(so Wikisourd)
Sourdants
Badets Badets Badets
Zéphir Henin
Zéphir Henin, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 4 di djun 1866 a Bonsin.
Di s' mestî, il esteut fonccionaire å ministere des Finances a Brussele.
Ouve e walon
Il eplaide ses ouves dins Li Mårmite di 1889 a 1891. Ci n' est k' ces anêyes la k' il a scrît e walon.
Ses pîces fourît rmetowes eshonne dins on gros lives di 216 pådjes : Mes sayes e walon do payis d' Nameur.
Sacwants d' ses fråzes sont rprinjhes dins l' motî Pirsoul.
Hårdêyes difoûtrinnes
Henin, Zephir
Tchivea
On tchvea, c' est on pwel ki vént sol cråne d' ene djin.
Arindjmint des tchveas
Po des tchveas nén pingnî, tot houfe, on dit "ene heure". Po ls arindjî, on pout fé :
Sognaedje des tchveas
On les pingne onk u sacwants côps par djoû.
On lzès rtaeye a tinzayeure å wåcleu (cwefeu). On les wåde courts ou longs. Les comeres î front kécfeye ene permaninte ou on brouxhigne.
On lzès lave sovint avou des tchampwins (dispu l' 20inme sieke, todi).
Les comeres (et sacwant omes eto) si fjhèt tinde les tchveas.
Maladeyes des tchveas
Categoreye:Antomeye *
Ridjetante plante
vignette|Ridjetante plante Ene ridjetante plante, c' est ene plante ki vike dipus d' èn an. Si on l' côpe, ele rdjete tos ls ans, di ses raecinêyes.
Ls åbes et les bouxhons sont rwaitîs come des ridjetantès plantes. Portant sacwants åbes ni rdjetnut nén so leus stok (come les sapéns).
Dabôrd, gn a nén mezåjhe del rissemer. Çou k' bén ahessant po les plantes des djårdéns.
Li contråve, c' est les plantes d' anêye.
Coûtivêyès plantes
בוטניקה - מונחים
Cawete -isse 2
Li cawete -isse 2, c' est ene cawete copieye di calcaedjes do francès, leye-minme copieye do latén, po des noûmots k' ont aspité bråmint a cmincî do 19inme sieke : «anårtchisse», «socialisse», «comunisse», «terorisse», «estremisse», «rweyalisse», «ciclisse».
Li cawete -isse est omofone d' ene ôte cawete -isse, sovint po des plaeces, et veyowe do mwais costé («flaxhisse», «frexhisse», «tchinisse»).
Sourdant
Li cawete -isse 2 a si bén stî ascoyeye e walon, k' elle a rsiervou po des noûmots nén calkés do francès : «fotbalisse», u avou on candjmint d' sinse e walon: buralisse». Mins il egzistént motoit e minme tins e francès d' Beldjike.
Eployaedje del cawete -isse 2 e walon d' ouy
Les scrijheus n' ont nole eguegne po-z eployî li cawete -isse po les mots ki s' sicrijhnut avou -iste e francès.
Mins po les mots avou isme, c' est pus rujhûle. Bråmint des scrijheus wårdèt li scrijha "-isme", mågré k' i n' est nén prononçåve dins l' fonolodjeye classike do walon.
Portant sacwants motîs walons dinèt "-isse" a tot côp bon :
Les ôtes (Motîs do Coûtchant walon, Motî d' Nivele, Franwal di Nameur tapnut l' côp foû : i n' dinèt rén po "comunisme" u "socialisme".
Adon, po on stîle rissintou come pus "peur", on årè ptchî di replaecî li mot avou -isme på mot avou -iste. serè replaecî pa
Sårtaedje
Categoreye:Viyès tecnikes Categoreye:Moyinådje 🇱🇰 «sårt (toponimeye)» Li sårtaedje, c' est l' eployaedje d' on bwès, k' on-z a abatou les åbes, po siervi di tere a coûtiver. Li bwès pout divni po todi ene erûle tere (distrîxhnaedje), oudonbén esse semé djusse li prumire anêye, et les djniesses côpêyes li deujhinme anêye, pu les åbes ridjeter (tecnike des pårts di virêye).
Cawete -isse 2
Noûmots d' lanawaire
Les noûmots po replaecî l' cawete -iste si front spontanêymint des cåzeus et scrijheus.
Sårtaedje
Li sårtaedje-distrîxhnaedje (sins leyî rcrexhe les åbes) a leyî toplin des nos d' plaeces el Walonreye et ôte pårt e l' Urope coûtchantrece.
Cawete -isse 2
Noûmots d' lanawaire
Les noûmots po replaecî l' cawete -isme divront esse ehåyîs, et spårdous pa les rfondeus : «crustinnisse», «payinnisse», «islamisse», «atletisse».
Sylvain Michel
Sylvain Michel, c’ est on scrijheu e walon do payis d’ Måmdiy.
Sårtaedje
Sårtåves bwès
Les sårtåves bwès, ci n' est les hôtès futêyes. Les signeurs avént bén sogne di s' les wårder come sourd di rivnous. Mins, çou k' on dit « bwès à sårter », c' est putoit des taeyes avou des bou­xhons et des djniesses, k' on côpéve tos les 15-20 ans, po-z î mete on côp do swele, divant d' el leyî rdjeter 15-20 ans å long.
Sylvain Michel
Ouve e walon
I tneut ene coirnêye e walon dins ene pitite gazete del contrêye (Vlan).
Cawete -isse 2
Sacwants sustantifs avou l' cawete -isse 2 (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Sylvain Michel
Ouve e walon
Ses scrijhaedjes riprindént sovint des idêyes foirt sipårdowes emey les djins, mins pacô nén politicmint comifåt (boutans : come cwè il åreut falou låtchî Dutroux et l’ leyî pinde påzès djins).
Sårtaedje
Såme do sårtaedje
L' idêye est di greyî les waezons et d' les stinde so tere, por zels lyi dner leus maigues rezieves di fosfôre et d' potasse. Et do carbone po fé d' l' oumire.
Cawete -isse 2
Isse2
Sylvain Michel
Ouve e walon
Michel
Sårtaedje
Såme do sårtaedje
On djheut k' après on rpoizaedje di 15-20 ans, li tere resteut boune a on semaedje di rgon.
Sårtaedje a feu corant
Li sårtaedje a feu corant esteut ddja pratiké pa les Gålwès.
Après ene côpe a blanc stok], on stramléve les spenes et les fenès coxhes ki dmorént, po fwaire tiraedje. Pu, padzeu, les foyes et les yebes k' on-z aveut leyî souwer.
Cwand l' tins et l' vint convnént, cwand i fjheut bén tchôd, on-z  alouméve li feu ki coreut so tere. Adonpwis, on ståréve les cindes et on seméve.
Fornelaedje
Ene deujhime manire di sårter, c' est l' fornelaedje u broûli : fé ene rîlêye di ptits forneas po broûler les waezons.
Avou l' gros et pezant hawea, on distaetchive di tere des linwetes di waezon, 3 a 10 cm sipesses, k' on leyive souwer tote li cam­pagne.
Pu on ls erôléve et les stamper, avou l' tere å hôt, po fwaire ene epece di fornea k' on rimplixheut d' yebes åjheyes a broûler. On côp tos les forneas fwaits, on-z alouméve li tchantî.
Tot come les fådes, i faleut tni l' mwin (et l' ouy) a ses forneas po-z ariver a-z awè ene fene poûssîre k' on stramléve divant d' semer.
Li diferince etur les deus manires, c' est ki l' feu corant distrujheut tot çk' esteut so tere. Dabôrd ki sårter å feu covrou sipårgnive les raecinêyes ki dvént rdjeter po 15-20 ans.
Alére
L. Mahin, Ene båke so les bwès d' l' Årdene, tôme 2, pp. 102-107.
Ristinneu
thumb|sorlon ene pondeure di Jean-Eugène Buland On ristinneu (on dit ossu: on retameu, on caramagna ), c' esteut on berôleu ki vneut ristinner les coyîs et les fortchetes, et rsôder les henas ki corént.
Sourdant
Categoreye:Vîs mestîs
Amand Géradin
Amand Géradin (riwalnijhåve Amand Djurådin), c' est on scrijheu e walon skepyî li 24 di may 1910 a Amsin. Il a morou li 9 di setimbe 2000 a Lidje.
Belfleur
Ene belfleur, c' est ene tour metowe dizeu l' beur d' ene fosse, ki cmande li dischindaedje et li rmontaedje des mineus des prodûts del mene dins les gayoles di tcheriaedje (cadjes ås houyeus u ås berlinnes).
Amand Géradin
Di s' mestî, il esteut pårlî.
Penitince
Ene penitince (on dit eto : ene pûnicion), c' est ene sacwè k' ele n' inme nén, k' on oblidje ene sakî u ene biesse a fé u a subi, pask' ele n' a nén schoûté.
Amand Géradin
Vicåreye
Come studiant d' droet a l' UCL, il aléve a Lidje po shuve les cours di diyalectolodjeye walone da Jean Haust a l' ULg.
Penitince
Penitinces foû mzeure
*
Viancoû
Viancoû (la-minme, prononcî /vjanku/), c' est on hamtea di Mson.
Tuzance
Si motlî a stî rashonné pa Jean-Luc Geoffroy dins l' motî gåmès d' Viancoû.
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Gåme
Belfleur
Pårteyes del belfleur
thumb
El toponimeye
Gn a des rowes del Belfleur a (Blegni, Sint-Nicolai-dlé-Lidje, Montgnêye-dilé-Lidje)
Sourdants
Categoreye:Houyires Categoreye:Fosses et cårires Categoreye:Toponimeye do walon
Amand Géradin
Vicåreye
I boute po les Eplaidreyes Rex, la k' i va askepyî ene coirnêye «Coine walone» dins leu gazetes. C' est adon k' i va-st arinner Djôzef Mignolet po k' il eplaide ses ouves dins les rvuwes et les coleccion d' live da Rex.
Come Jean de Lathuy et Joseph Mignolet, il a dandjreus stî veyou evi, pask' il esteut foirt camaeråde avou les recsisses. Portant, i cwita l' mouvmint divant l' guere, poy k' i n' est nén rprins come dins l' diccionaire des cis «åyant fwait avou ls Almands tins del guere di 40 ».
Ouve e walon
Il a cmincî a scrire e walon e 1927.
Il nd a-st eplaidî e 1930 ene ramexhnêye, sol tite «Prumire fornêye» (ås eplaidreyes Rex a Lovén).
E 1931, i scrît ene pîce di teyåte, «Tot seu».
E 1932, i vude ene novele ramexhnêye d' arimés, «Tote mi åme».
Pu, e 1942, il eplaide ene epopêye, «Notru-Dame di Baneu».
Prumî scrijhaedje
Si prumî scrijhaedje mostere bén l' assaetchance k' il aveut avou li mouvmint foirt catolike k' aléve divni li pårti Rex]], pårti do Criss Roy. I s' lome "Dispoy todi". Il est dicåçté a ses plankets di l' A.C.J.B. (accion catolike des djonnes Bedjes).
Sourdant
Geradin Geradin
Monte Águila
gauche|150x150px [[Imådje:Inauguracion_Nueva_Plaza_de_Monte_Aguila_2017_(12).jpg|droite|vignette|280x280px| Monte Águila: 37° 4' 49" S 72° 26' 24" O]]
Monte Águila (castiyan: Monte Águila) c' est une veye del Tchili.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Tchili
Tchitchoûle
Les tchitchoûles (prononcî eto tchètou, tchitoûle, tchitoule), c' est des sôres di ridjetantès plantes ki vnèt dins les fagnes, aprume la k' gn a des troufires.
Ele ridjetèt tos ls ans, et les tinrès djetes si lomnut des nålîs. Ele "tchitchèt" foû do wazon des troufires, come des aspedjes.
No e sincieus latén : Eriophorum spp
Famile : ciperacêyes
Biyonaxhes
Dins les frexhès plaeces ezès montinnes (come les fagnes), ezès seurès teres, dins les troufires.
On lzès trouve di l' Artike a l' Urope coûtchantrece.
C' est l' plante ki sieve d' essegne ås Fagnårds walons. Mins eto dins des ôtès coines come e l' Almagne.
Eployaedje
C' est ene boune waide po les ciers et les tchivroûs.
On l' pout wårder souwêye tote l' anêye et fé des dokets po wårni les måjhones.
Tchitchoûles del Walonreye
Les dobès tchitchoûles, k’ ont deus troes u cwate ploumas sol dibout di tchaeke bodje. Ele sont pus tårdowes ki l’ simpe tchitchoûle, et flori disk’ å moes d’ djun.
Di cesse-lales, n a, el Walonreye :
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Fagnes Categoreye:Ridjetantès plantes
Sint-Nicolai (veyes et viyaedjes)
Discramiaedje des hamteas, viyaedjes et veyes lomêyes Sint-Nicolai
Abeye di Maredsou
L' abeye di Maredsou, c' est ene abeye k' i gn a-st a Maredsou.
Istwere
thumb|Abeye di Maredsou. Ele fourit basteye e 1872 po des moennes vinous d' Almagne al dimande del famile Desclêye, k' elzî a dné ene boune pîce di tere. Et ls a aspoyî po fé les bastimints.
E 1883, on-z a cmincî a basti li Coledje Sint Bnoet et l' måjhone Emmayusse, k' est enute li « Cinte Infôrmatike del Bibe ». Li biblioteke a stî fwaite e 1947.
Tourisse
Asteure, Maredsous, c' est èn edroet touristike. I font puvite dins l' tourisse d' bénmagnance, mins i font todi dins l' tourisse d' erlidjon. Tot cåzant d' gastronomeye, el bire do minme no, n' est nén aprestêye låvå.
Referinces eyet sourdants
Maredsou Categoreye:Crustinnisse
Tåtî l' Perikî (teyåte)
Categoreye:Pîces di teyåte e walon Tåtî l' perikî (Tati l'perriquî), c' est ene pîce di teyåte e walon k' a stî scrîte pa Edouard Remouchamps. C' est ene comedeye e troes akes, come marké dins l' tite (comèdeie-vaudeville ès treus ake).
Elle a stî creyeye a Lidje li 10 d' octôbe 1885.
On ricnoxhe sovint qui c' est cisse pîce la ki va dispierter li mouvmint di Belès Letes e walon foû do payis d' Lidje.
Li moråle dirî Tåtî
Gn a ene moråle di mucheye dirî Tåtî, foirt erî des idêyes do POB. Tåtî est bårbî, on ptit mestî k’ i n’ li leyrè djamåy vini li tiesse foû des strins. Mins vo l’ la ki djowe al lotreye, et paretreut k’ il åreut l’ gros lot. I dvént grandiveus, ni vout pus bouter... disk’ a tant k’ on s’ abaiti ki c’ est èn ôte limero k’ a wangnî l’ gros lot. « Alez s’ ripinde l’ essegne » dit-st ele Tonton, si feme. Dj’ ô bén : ridrovez vosse « sålon » d’ bårbî, et bouter pitiveuzmint, et sopoirter vosse destinêye, come les ôtes pitits ovrîs.
Djins d' amon nozôtes (noveles)
thumb Djins d' amon nozôtes (Djins d’amon nos-ôtes), c' est ene ramexhnêye di noveles e walon, sicrîtes pa Jean Goffart.
Li live a vudî e 2020, eplaidî ås edicions «Le livre en papier».
Tåtî l' Perikî (teyåte)
Li moråle dirî Tåtî
Les idêyes dirî Tåtî ont-st ecoraedjî les noveas waloneus di esse "des djins comifåt", et nén des broye-manaedje come les sindicalisses et socialisses del fén do 19inme sieke.
Djins d' amon nozôtes (noveles)
Li ratournaedje e francès a stî scrît pa l' oteur. Il est metou vizon vizu, avou l' walon sol pådje di gåtche.
ISBN 978-2-8083-0856-4
Tåtî l' Perikî (teyåte)
A schoûter
Cassete "Tåtî l' perikî", boket saetchîs foû del pîce, avou corwaitaedje da Daniel Droixhe, CRIWE.
Djins d' amon nozôtes (noveles)
Contnou
Li live fwait 406 pådjes, et gn a la nouv noveles:
Djihan-ki-ploye et Linete Makêye (diyaloke)
Djhan-ki-ploye et Linete Makêye (mwaisse sicrijhaedje: j'han qui ploë ou Limette Makaye), c' est on diyaloke inte deus djonnès djins, li galant vinant rcweri l' båshele.
Tåtî l' Perikî (teyåte)
A schoûter
Boket del pîce (so l' Aberteke)
Djins d' amon nozôtes (noveles)
Plaeçaedje dins l' espåce et dins l' tins
Gn a djusse «El binde di bons a rén» ki s' passe a Paris.
Djihan-ki-ploye et Linete Makêye (diyaloke)
Il a stî scrît pa ene djin k' on n' sait nén s' no, diviè l' deujhinme tîce do 18inme sieke.
Tåtî l' Perikî (teyåte)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Djins d' amon nozôtes (noveles)
Plaeçaedje dins l' espåce et dins l' tins
Les sinnes ni sont nén todi datåves, mins c' est cråndimint li monde des anêyes 2010. On pout pout minme adviner l' date di «El binde di bons a rén» diviè 2019, ca on î djåze do målfeu k' a ravadjî li catedråle Nosse-Dame di Paris (li 19 d' avri 2019).
Djihan-ki-ploye et Linete Makêye (diyaloke)
Limeroté come tecse 308 dins l' invintåre Piron.
Djins d' amon nozôtes (noveles)
Tinmes
Li scrijheu aboirdêye des sudjets k' estént do toledjoû [du pain quotidien] ezès anêyes 2010. Et portant, sacwants d' ces tinmes la n' estént waire aduzés pa les belès-letes walones, pår do costé d' après Tchålerwè.
Boutans:
Djihan-ki-ploye et Linete Makêye (diyaloke)
Sourdants
Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Amour Categoreye:Diyalokes e walon
Djins d' amon nozôtes (noveles)
Manaedjmint do suspinse
Gn a des noveles ki tegnnut l' lijheu(se) e-n alinne disca l' fén, avou on cloyaedje nén ratindou («El kimere del grande måjhon», «El botike», «El vî ome», «Evoye eyou ?»).
Des ôtes côps, li scrijheu åreut polou trinner e longueur divant di discovri l' potêye del plaijhante fén ratindowe («L' efant do coron», «El binde di bons a rén»).
Christian Fauconnier
Christian Fauconnier, c' est on scrijheu e walon do payis d' El Lovire.
Lete A
Li lete A, c' est l' prumire lete eyet l' prumire voyale di l’ alfabet latén.
Christian Fauconnier
Il a skepyî li 14 di fevrî 1954.
Lete A
Prononçaedje e rfondou walon
E rfondou walon (prononçaedje zero-cnoxheu), li lete A sins accint riprezinte todi li son a court (/a/).
Nouve Tere (Canada)
Li Nouve Tere (francès Terre-Neuve, inglès Newfoundland, tere novelmint trovêye), c' est ene contrêye do Canada. Avou l' Labradôr, ele fôme li province di Nouve Tere et Labradôr.
Djins d' amon nozôtes (noveles)
Livea do walon
Come on djåze di sacwès ki s' passèt e 21inme sieke, gn a bråmint des mots ki sont des calcaedjes do francès.
Lete A
Prononçaedjes coinreces
Dins sacwants mots, li lete A est prononceye come long A (/aː/) coinreçmint; adon, ele si scrît â e sistinme Feller:
Christian Fauconnier
Ouve e walon
Il a scrît des powezeyes bén tournêyes, des côps arimêyes, pacô libes. Ele fourît-st eplaideyes dins l' Moxhon d' Ônea a l' kimince des anêyes 2000.
Nouve Tere (Canada)
Djeyografeye
C' est ene grande iye metowe dins l' Atlantike bijhrece, djusse å Coûtchant do restant do Canada.
Djins d' amon nozôtes (noveles)
Livea do walon
Mins, come on a l' tecse francès sol pådje di droete, on voet ki l' manire di basti les deus modêyes est sovint diferinne. Mins li kéne des deus a stî scrîte li prumire ?
Christian Fauconnier
Ouve e walon
Ses tinmes colåds, c' esteut l' pôvurté eyet l' raecisse. Mins eto l' nateure, et l' vicaedje d' ådjourdu.
Lete A
francès
E francès, li lete a riprezinte sovint li court son a (arbitre, salle, sage = /saʒ/). Mins, e francès d' Beldjike, li prononçaedje est voltî ralongui cwand c' est dins l' dierin pî (salle = /saːl/, prononçaedje foirt critiqué; sage = /saːʒ/, prononçaedje djenerå).
Christian Fauconnier
Ouve e walon
Sol l' tinme des abagants, i scrijha eto des tecses di prôze nén racontrece (a môde di biyets d' oumeur, mins la k' on sint ditrop on stîle ratourné do ‒ u tuzé e ‒ francès.
Lete A
francès
Pol prononçaedje del lete â, loukîz a lete Â
Christian Fauconnier
Ouve e walon
Il a ossu scrît des ptitès powezeyes po ls efants, «Les istweres da Popol et Caricole».
Lete A
neyerlandès
E neyerlandès, li lete a riprezinte li court son a dins les cloyowès sillabes (dierenarts), ey l' son a long dins les drovowès sillabes (januari). Gn a èn ôte sicrijha, li dobe lete aa po rind li long a dins les cloyowès sillabes (aap).
Christian Fauconnier
Ouve e walon
Avou s' bibioteke di scrijheus e walon, il a bén vnou a pont a Willy Burgeon cwand i fjheut ses rcwerances por lu trossî si « antolodjeye des deus Inne ».
Nouve Tere (Canada)
Istwere
E 1713, e l' Påye d' Utraik, les Francès dinèt les coisses bijhrece et nonnrece ås Inglès.
Christian Fauconnier
Onk di ses bokets
Etot pestelant å mitan des foyes, El viye feme muznêye ene tchanson. Tchanson des beas djoûs, i n a si lonmint Por leye, el pitite plaece, c' est s' dierin ratrait do bouneur.
Adon, dispu k' ene binde di tigneus, K' el seu plaijhi, c' est d' tot distrure, A comincî a mastiner les pus fwebes, El viye feme a pierdou ses dierins sondjes.
Ç' n' est nén Tchicago; C' est djusse ene pitite plaece Avou des laids pårtchets plin d' crouwås Eyet deus ptits bancs tot dismourkinés.
Etot pestelant å mitan des foyes, El viye feme muznêye ene tchanson. Pindant k' so ses mashales Cournut des rixhots d' tristesse.
Nouve Tere (Canada)
Sourdant
Categoreye:Canada
Christian Fauconnier
Sourdant
Fauconnier, Christian
Lete A
inglès
E l' inglès, li lete A rind puzieurs sons diferins:
Sacwants mots walons ki cmincèt pal lete A (sol Wiccionaire)
Djins d' amon nozôtes (noveles)
Livea do walon
Li croejhete est alfeye eto calkêye do francès. Li scrijheu eploye cåzu toltins li NDIE (passé simpe), çou ki dene del vitesse et del ledjirté ås racontaedjes. Les cognes des viebes shuvnut li codjowaedje francès (cawete -a pol prumire troke di viebe, cawete -it po les ôtes). Mins des côps, li passé simpe (singulî) est rindou pa ene cogne do DIE. C' est bén on cotoû d' eployaedje d' on passé simpe, come el mostere bén li ratournaedje e francès.
Måjhone (toponimeye)
Mauj'ni
Maujone dè Bwès : Lë tchapèle d'au Baty, en l'oneûr dë l'Avièrge, rëmètouwe à nou pa lès « Amis des chapelles de Mélin » en 2011 : poterîyes da Max Vanderlinden, vëtraux da Fabienne Desmet
1702
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720
1697 | 1698 | 1699 | 1700 | 1701 | 1702 | 1703 | 1704 | 1705 | 1706 | 1707
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1701 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Amburguer
Èn amburguer (eto: on hamburguer ) ou, pus splicanmint: on vitolet stitchî dins on pistolet, c' est èn amindjî abeye, fwait d' on rond pistolet avou do vitolet k' est stitchî dvins.
Etimolodjeyes
Li lomaedje e walon (vitolet stitchî dins on pistolet) vént d' ene tchanson da Wiyam Dunker, ki l' cåzaedje est d' André Gauditiaubois, et ki s' lome «Condroz et Western».
Li mot eternåcionå, hamburger, c' est l' no des dmorants di : Hambork, el veye almande.
Ôtès sôres
Po candjî del mwaisse ricete, on pout radjouter eto do froumadje, des verdeures (vetès salådes u tomates) eyet del såce.
Dins les belès letes e walon
Jean Goffart riprind l' lomaedje dins ene des noveles di «Djins d' amon nozôtes»:
Sourdants
Categoreye:Amagnîs
Vierton (veye)
Vierton (la-minme Viertån fr: Virton), c' est ene veye di Walonreye, k' a divnou ene rebanêye comene do minme no, e payis gåmès.
C' est l' mwaisse veye do payis gåmès.
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Gåme
82
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 82 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tinlot
Li Grand Tinlot, oubén e sistinme Feller : Tinlo ([FR] Tinlot), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, dins l' province di Lidje.
Trojany (Voyvodat d' Masovia)
Trojany, c' est on viyaedje di Pologne. E 2014, i gn aveut vaila 490 djins.
Categoreye:Veyes di Pologne
Radiocérudjeye
Li radiocérudjeye, c' est li touwaedje, come côpaedje å coutea, d' on nucrê canceriveus (magnant må bén ramassé) metou parfond e cervea.
Li «coutea» atomike si lome eto gama-coûte ou coutea gama.
L' ekipe di specialisses (docteurs et fizicyins) ki boutèt dins on sfwait siervice, c' est les «gamayisses».
El Beldjike, li tecnike est eployeye a l' ospitå Erasse di l' ULB.
Mwaisse atuze
Li mwaisse atuze, c’ est d’ aplonker sol nucrê avou des rais gama prodûts pa des atômes di cobal. N’ a nole dôze ki doet rispiter di ttåtoû do magnant må.
Ça n’ fwait nén må et on n' doet nén ddja esse edoirmou.
Aprestaedje do pacyin (del pacyinne)
I fåt rschurer l' tiesse do (del) malåde comifåt.
Å prume, il esteut reki d’ astoker l’ tiesse avou on casse ki tént fer, ca ci cåde la ni doet nén bodjî d’ on milimete cwand l' malåde passe divins l’ machine.
Avion solrinne
En avion solrinne, c' est èn areyoplane ki n' broûle pont d' essince po voler.
Radiocérudjeye
Aprestaedje do pacyin (del pacyinne)
On côp l' tiesse bén astokêye, i fåt rpasser å scaner et a l' iyerem po mzurer å cwårt di pwel près li cogne et l' grandeur del crantchoûle.
Avion solrinne
Djusse di l' exhowe solrinne.
Elle a des aiyes ossu grandes k' on Boyigne, tote covietes di paneas solrins.
Radiocérudjeye
Aprestaedje do pacyin (del pacyinne)
Tins d' operåcion, ki deure ene pitite eure, li pacyin si pout edoirmi di lu-minme, so l' inflouwince des rapåjhantès droukes et del muzike (motoit des hosseuses).
Passe-rôze
vignette Li passe-rôze, c' est ene fleur k' on-z inme bén ofri a des djins pindant l' 1î d' may, el djou del fiesse do boutaedje.
Radiocérudjeye
Dins les belès letes e walon
Djozé Schoovaerts, e 2013, toirtcha ene binde d' imådjes didactike, Gama-coûte, po fé comprinde ås pacyins cisse tecnike la, et les mete foû hisse.
Passe-rôze
Sourdants
Categoreye:Fleurs
Avion solrinne
Li prumî vol etercontinintå s' a passé e moes d' djun 2012; c' esteut inte li Swisse et l' Marok.
Radiocérudjeye
Dins les belès letes e walon
Categoreye:Medcene Categoreye:Cérudjeye Categoreye:Fizike atomike
Avion solrinne
Categoreye:Areyonotike Categoreye:Exhowe solrinne
Liban
thumb Li Liban, c' est on dislaxhî payis do Moyén Levant.
Mwaisse veye: Beyroute
Lingaedje oficir: arabe.
Drapea: foirt rilomé, avou on cede do Liban e vete coleur dissu.
Istwere
Dins l' Antikité, payis des Fenicyins, avou les deus grandès rlomêyès veyes di Tir et Sidon.
Apostrofe
Ene apostrofe, c' est on sene di faflotaedje ki mostere k' ene sipotchåve voyale a stî rsaetcheye.
Liban
Istwere
On boket d' Evandjîle si passe e l' Nonne do Liban : les «noices di Cana».
Apostrofe
L' apostrofe est diferinne del coron-stitchete (munute).
divant ene voyale
Divant ene voyale, on mot ki finit pa ene sipotchåve voyale si scrît todi avou ene apostrofe
Liban
Istwere
A stou, eshonne avou l' Sireye, ene coloneye pårteye inte Francès ey Inglès.
Apostrofe
dins sacwants cotoû d' sons
Dins sacwants cotoûs d' son (loukîz a: spotchaedje (linwince)), des ptits mots k' i gn a si polèt eto scrire avou ene apostrofe, la k' i leu voyale a stî spotcheye.
Drapea del Catalogne
C' est l' tradicionel drapea del corone d' Aragon.
Liban
Istwere
1975 : guere civile libanesse.
Apostrofe
Pôzucion rapoirt ås dvanceyès voyales
E rfondou walon, l' apostrofe si mete todi dirî l' cossoune assoçnêye al sipotchåve voyale, minme si l' pitit mot k' est spotchî a ene divanceye voyale.
Drapea del Catalogne
C' est possibe ki l' drapea, ou ene åbarone, des contes fourixhe pus vî k' les åres.
Apostrofe
Pôzucion rapoirt ås dvanceyès voyales
On nel sicrît nén dins ene sipotchåve voyale divintrinne.
Liban
Istwere
2006 (?): abrocaedje des Israyelîs. Dispu don, li payis dimeure e-n estat d' guere avou Israyel.
2020: nouzome esplôzion dins l' pôrt di Beyroute.
Apostrofe
Uzaedje tipografike alant avou l' apostrofe
🇱🇰 «Rîle tipografike Francård» E rfondou walon, tchaeke apostrofe est shuvowe d' èn espåce tipografike.
Liban
Istwere
2022: li prezidint Michel Aawoun n' est nén replaecî. Li payis bagne dins l' mizere et les minêyes (colora). Mins i s' acoirdèt avou Israyel pol pårtixhaedje des aiwes del Mîtrinne Mer, la k' gn a do gåz naturel.
Apostrofe
Les deus sôres
L' apostrofe dactilografike u apostrofe-brokete, le cene des machines a scrire ('). Elle est eployeye e-n inglès.
L' apostofe d' imprimreye u apostrofe-crolete (’). On s’ è sieve dins les tecses e francès, adon, ossu sol Wikipedia francès. On l’ eploye, avou, dins les lives et gazetes e walon, pår dispu k’ i sont scrîts avou des aspougneus d’ tecse. Divinltins, cwand c’ esteut co rcopyîs di tapaedje al machine, c’ esteut pacô des apostrofes-broketes.
Uzaedjes so les wikipedias
Dins l' pus grande pårteye des wikipedias — pår sol Wikipedia walon — on sieve l' apostrofe-brokete (').
Liban
Djeyografeye
Å Levant, e l' frontire avou l' Sireye, c' est purade des hôts tienes.
Apostrofe
Uzaedjes so les wikipedias
Li Wiccionaire walon a cmincî sifwaitmint avou l’ apostrofe dactilografike (2009). Po des meyeus loyéns eterlingaedjes avou l’ wiccionaire francès, dispu 2018, on a ptchî d’ eployî l’ apostrofe-crolete. Mins ele n’ est nén co riscrîte tocosté.
E sistinme Feller
E sistinme Feller, l' apostrofe sieve po marker li disparexhaedje d' ene sipotchåve voyale, po cmincî, al fén des ptits mots cpme e rfondou. Ele sieve eto po les dvancêyès voyales, mins adon, ele si mete padvant l’ cossoune ki dmeure:
Atôme
Èn atôme, c' est li pus ptite boket d' ene sacwè fizike (gåz, likide, solide) ki n' pout nén esse esse pårti avou des piceures tchimikes ou grosmint fizikes.
Liban
Djeyografeye
Plinne del Becaa.
Apostrofe
E sistinme Feller
Mins on l’ mete ossu po les spotchåvès voyales divintrinnes (çou ki n’ si fwait nén e rfondou). Dins sacwants modêyes do Feller, l’ apostrofe sieve eto po dispårti deus cossounes ki n’ sont måy ene djondant l’ ôte e francès. Dabôrd ki, dins des ôtès modêyes, cist uzaedje la est replaecî pa on halcrosse e.
Atôme
Li nombe d' atômes est rastrindou. C' est les elemints del Tåve Mendeleyev.
Les atômes si remantchnut eshonne po fé les molecules.
Liban
Politike
thumb|Kiminåltés rlidjeuses dins les vôtaedjes Li sistinme politike est rashî so les cminåltés rilidjeuses, gn a:
Atôme
Pårteyes di l' atôme
L' atôme est fwait d' on nawea et d' electrons.
Li nawea est fwait di protons et d' neutrons.
Liban
Politike
Li prumî minisse est todi on muzulman sunite eyet l' prezidint (lomé på pårlumint), on crustin.
Indonezeye
L' Indonezeye (Indonesia) est on payis d' Azeye do sudess; ses vijhéns sont li Malaizeye, li Singapour, li Taylande, li Timor Ess, li Filipenes, li Papouwazêye Nouve Guinêye, li Palawou, eyet l' Australia.
Atôme
Pårteyes di l' atôme
Li pårtixhaedje do nawea d' l' atôme dene di l' exhowe atomike, trovêye pol prumî côp e fjhant l' bombe atomike.
Apostrofe
E sistinme Feller
=== Dins les viyès ortografeyes ≡
Indonezeye
L'Indonezeye est ene republike.
Atôme
Pårteyes di l' atôme
Categoreye:Fizike atomike Categoreye:Fizike Categoreye:Tchimeye
Indonezeye
Prezidint: Joko Widodo.
Indepindince: 17-08-1945
Sitindêye: 1.919.440 km².
Populåcion: 270.424.363 (2018).
Dinsité: 142 djins/km².
Liban
Rilomés Libanès
Categoreye:Payis Categoreye:Moyén Levant *
Edjåjhe
L' edjåjhe u agåjhe, c' est on såvlon adeuri pa pression.
Valixhance del tere d' edjåjhe
C' est ene tere co assez pôve po l' agricoûteure. Dis la li spot:
Sourdant
Categoreye:Sôres di tere Categoreye:Djeyolodjeye
Indonezeye
Imne nåcionå: Indonesia Raya
Ås tchants d' nosse cok (arimés)
Ås tchants d' nosse cok (Ås tchants d' nosse coq), c' est ene ramexhnêyes d' arimés sicrîts pa Jeanine Lemaître.
Indonezeye
Mwaisse-veye: Jakarta
Ås tchants d' nosse cok (arimés)
I fourît eplaidîs dins dins l' coleccion « di Walonreye ») e 2021.
Indonezeye
Indicatif telefonike: +62
Ås tchants d' nosse cok (arimés)
ISBN 978-2-930685-60-1
Indonezeye
Manoye: Rupiah (IDR) (Rp)
Ås tchants d' nosse cok (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés
Indonezeye
Provinces
L'Indonezeye est pårti e 33 provinces.
Categoreye:Payis
Sint-Nicolai-dlé-Lidje
Sint-Nicolai-dlé-Lidje (la-minme Sint-Nicolêy, F. Saint-Nicolas, Saint-Nicolas-lez-Liège), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
Ban d' Sint-Nicolai
Categoreye:Comenes di Walonreye
Sint Lupcin
thumb sint Lupcin, c' est on sint fiesti e l' Walonreye, å cmince eveke di Liyon, pu d' Amyin, moirt a Lustin, la k' il a fwait soude ene fontinne ki poite si no.
Djivêye des prumîs minisses del Walonreye
Li Prumî Minisse ou Minisse-Prezidint est li tchîf do govienmint walon; il est lomé på pårlumint.
E
thumb|250px|Grands et ptits E Li lete E, c' est l' cénkinme letedi l' alfabet latén.
Lete E dins des deus-letes
E walon, li lete e, avou ou sins accint, n' intere ki dins on deus-letes, li Betchfessî én.
Dins les vîs scrijhas do walon, on pleut trover :
Dins l' sistinme Feller, li scrijha ei et li scrijha "en" n' ont nén stî acceptés. Mins e Feller-Léonard, et shuvanmint mon les Relîs namurwès, li scrijha "en" sieve todi dins des mots francès nén rwalnijhîs (mon parent, po si en cas).
E rfondou walon, li shuvion "en" riprezinte todi /ɛn/. Po espaitchî l' eployaedje di "en" come /ã/, on-z a ptchî di scrire e-n (e-n almand, e-n Espagne) purade ki "en" a prononcî /ɛn/ (en almand, en Espagne).
Categoreye:Alfabet latén Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Voyales
Moule des tienes (creyance amazir)
Li moule des tienes (e-n amazir, ⵜⴰⵙⵔⴷⵓⵏⵜ ⵏ ⵉⵙⵏⴷⴰⵔ, taserdont n isendar), c' est on tolu kinoxhou dins l' monde amazir, do moens mon les chleu-cåzants (Nonne do Marok).
Nateure do tolu
Ci sereut ene feme ki s' aveut margayî avou si ome, et l' touwer, ey esse retchårnêye a moule.
Creyance vijhene
Les djins di ç' tuzance la el rimetèt sovint a Ayicha Qandicha, ene rishonnante creyance des Marokins arabe-cåzants.
Categoreye:Doûcès creyances Categoreye:Monde amazir
Pont ds Åtches
Categoreye:Lidje
Li Pont ds Åtches, c' est l' pus rlomé pont d' Lidje.
On dnè djåze dins ene cåkêye di tchansons e walon. Et dins des arimés, don !
Memwere so les spots namurwès
Li Memwere so les spots namurwès, ki s' vraiy no, e francès, c' est «La parémiologie namuroise», c' est on memwere sicrît pa Maurice Flament po-z awè l' gråde di licincyî d' romanes di l' Univiersité d' Lidje e 1968. L' acvierneu do memwere, c' esteut Elisée Legros.
Côde e Wiccionaire : SpC2 (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).
Categoreye:Lives di spots walons Categoreye:Nameur
Guere civile libyinne
thumb|Des civils so on [[tank a Benrazi li 23 d' fevrî]] thumb|Metingue li 22 d' djulete a [[Al Bayda (Libeye)|Al Bayda]] Li guere del Libeye c' est ene guere moennêye pa l' OTAN siconte do govienmint del Libeye; elle a-st ataké e e moes d' måss et djoker li 31 d' octôbe 2011 (ahote des bombårdumints d' l' OTAN). Å cmince, li 15 di fevrî 2011, gn ourit-st ene revintreye dins l' ess do payis, el veye di Belrazi.
Les cåzes del guere
Si les revintreyes di Tunizeye, d' Edjipe, di Sireye avént stî enondêye på peupe tot etir, li cas del Libeye n' est nén si clair. Sacwants medias nén aloyîs ås payis do Coûtchant (come Telesur) dijhît, dispu li cmince, ki l' guere di Libeye aveut stî escourceye a pårti d' Urope et d' Amerike po fé mwin basse sol petrole libyin. Did la, l' OTAN k' acourt diré des prumirès samwinnes.
Les sotneus des deus pårteyes
Les revinteus fourît sotnous docô pa les payis d' l' OTAN, inte di zels li Tourkeye. Aprume li France et li Rweyåme Uni ki ricnoxhît tot å cmince li Consey Nåcionå di Transicion. I dmandît a Moaùùar Qaddafi]] di cwiter. Il ahessît les revinteus avou toplin des åres d' atake, et bombarder totes les plaeces tinowes pa les lweyålisses. L' Itåleye a stî pus precocioneuse, et si rsaetchî des bateus di l' OTAN.
Les lweyålisses ont stî sotnous pal Serbeye (militairmint), pal Rûsseye (militairmint et diplomaticmint), l' Union afrikinne, aprume li Nonne-Afrike (diplomaticmint), ki cwera après ene rexhowe a môde d' årmistice. Eto de sacwants payis d' Amerike nonnrece come li Venezwela.
thumb|Li djonnesse edjipsyinne, sotneus des revinteus a Belrazi, avou les 2 drapeas thumb|Riclamaedjes disconte di l' etervincion di l' OTAN
Les payis arabes ont dmoré lontins neutes. Apus ki l' Qatar k' a aidî les revinteus a vinde leu petrole, et kécfeye minme evoyî des sôdårs. L' Aldjereye a purade sitî do costé d' Qaddafi, et evoyî des camionetes di tcheriaedje di tropes et motoit des combatants do Polisario (edjîstrés a Tindouf).
Disrôlmint del guere
Après les atakes do govienmint disconte les revinteus, les tribus do Levant si metît avou zels dabôrd ki bråmint des cenes do Coûtchant eyet del Nonne do payis dimorént fideles å moenneu do payis, Mouammar Kadhafi.
Bén abeye, li France, li Rweyåme Uni eyet ls Estats Unis s' ont stitchî dins l' afwaire, si metant do costé des revinteus, avou aidance economike, lodjistike, des åres et minme des bombårdumints eyet pus tård atakes avou des mwaisses sôdårds conseyîs.
Cist etervincion militåre di l' OTAN a stî decisive, sins cwè, pa zels-minmes eyet sins aspoyaedje ayeryin, les revinteus n' årént nén polou wangnî ene seule batreye.
Les shijh prumîs moes, li sitouwåcion a dmoré a pô près stantcheye, avou les revinteus do "Consey Nåcionå di Transicion" ki controlèt kékès veyes a l' ess, eyet des plaeces prijhes et pierdowes et co rprijhes sol front.
Al fén d' awousse 2011, on candjmint impôrtant a stî l' prijhe, li 21, del capitåle, Tripoli, påzès revinteus, avou l' pårticipåcion di foices sipeciåles di l' OTAN. Nerén, les lweyålisses libyins continouwént a controler ene grande sitindêye do payis avou des bombårdumints et des cbates tos les djoûs.
thumb|Kitoirdous desséns da Kadhafi a Benrazi
Les medias dins l' guere di Libeye
Les medias, copurade les cis des payis ki pårticipèt al guere, etur zels li tchinne Al Djazira do Katar, fijhèt-st activmint del propagande di guere; alant disk' a mostrer des fåssès imådjes (li BBC mostra des metingues dins èn ôte payis et les fé passer po des metingues el Libeye; Al Djazira mostra des fåsses imådjes del prijhe di Tripoli, ene miete divant del vreye prijhe).
Cist etervinaedje a stî si abeye, ki c' est a s' dimander si ça n' esteut nén ddja tot planifyî d' avance.
Categoreye:Libeye Categoreye:Revintreyes
Libia - ليبيا
Contråve (linwince)
On contråve u contraire, el linwince, c' est on mot k' a on sinse pår diferin do mot k' on ndè cåze.
Li contraire d' on contråve, c' est on sinonime.
Categoreye:Motyince Categoreye:Linwince
Scrijha qu
Qu Li scrijha qu, c' est on scrijha do walon ezès sacwants vîs sistinmes ey e sistinme Feller (purade après Nameur et Tchålerwè), po rinde li son K po des mots d' etimolodjeye latene (ki si scriynut avou "qu" e francès).
Li scrijha «qu» n' a nén stî rprins e rfondou walon, di cåze del rîle otomatike do scrijhaedje do son K.
Pol shuvion «kw», les minmes eployeus scrijhèt «qw», mins pacô eto «quw»
uzaedje do scrijha qu dins les motîs walons e sistinme Feller
Li sistinme Feller lait l' tchuze inte on scrijha etimolodjike (qu po ces mots la) et on sistinme fonetike (K eployåve totavå).
Les motîs do walon do Mitan et do walon do Coûtchant prindèt todi «qu».
Li grand motî del Basse Årdene, li motî d' Bastogne n' eploye måy li scrijha «qu». Parey pol båze di dnêye di l' Årdene nonnrece. Sacwants ôtes motîs ont shuvou (S40). Mins l' motî Twisselman di Bouyon scrît voltî des «qu», pår po des mots la k' on n' l' atind nén.
Corti ås verdeures
On corti ås verdeures (on dit eto : on djårdén ås djotes, on djårdén ås legumes, on wangne-corti, on wangnant corti, on cotjhea, ene plaisnire), c' est on corti la k' on ahive des verdeures.
Scrijha qu
uzaedje do scrijha qu dins les motîs walons e sistinme Feller
Lidje halkene sovint, mins c' est cwand minme «qu» li pus préjhî. So Måmdey, li scrijha «k» est veyou evi. On a des «qu» minme po "ki" (quu).
Corti ås verdeures
Mwaissès dnêyes
Li ci ki s' end ocupe, di s' mestî, si lome cotî, cotlî u djårdinî.
On-z a eto des sôres di cortis ås verdeures å mitan des tchamps : c' est les cotiaedjes.
Ene tire sipeciåle di plaisnire, c' est li sorlevé corti.
On sait adjinçner les djotes sorlon diferinnès tecnikes : corti e royes, corti e cwåré.
A costé des cortis ås verdeures, gn a eto des djårdéns ås fleurs.
Motlîs walons des cortis
*
Beurdene
Li Grande Beurdene, oubén e sistinme Feller Beûrdéne ([FR] Burdinne), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, dins l' province di Lidje.
Djårdén ås fleurs
On djårdén ås fleurs, c' est on djårdén la l' on plante des fleurs, aprume dins des pårtchets.
On s' î pormoenne po s' ripoizer.
On-z î pout mete eto ene gloriete.
Li ci ki s' end ocupe si lome djårdinî.
Li djårdén ås fleurs est diferin do corti ås verdeures.
Motlî walon des djårdéns
Categoreye:Djårdéns ås fleurs
Aceuchal
thumb Aceuchal (riwalnijhåve Acewtchal), c' est ene comene d' Espagne, e l' province di Badaxhosse (Badajoz), dins l' contrêye otonome d' Estremadoure.
Eplaeçmint
Elle est metowe foû voye di l' otostråde «Ruta de la plata» (voye di l' årdjint) ki va di Salamanke a Sevile. Vinant d' Bijhe, el fåt cwiter a Almendralejos, 15 km a Nonne di Merida.
Mougnlêye
Tuzance walone
Louis Loiseau î skepia li 3 di may 1858
Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs
thumb|eredjistrumint del modêye racourteye do 18inme sieke Li Paskeye di Djhan Sapire, poirteu ås saetchs co lomêye '''O ! vos, lourds tchéns d' påtriyotes''', c' est ene paskeye sicrîte pa Marian de Saint-Antoine e 1795.
Li tecse est rindjî ås limeros 126 & 127 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite «Les calamités de la Révolucion».
Il est rprins å l° 17 dins «Cwatru-vint-nouv» (plake Droixhe-Cabay so les tchansons del Binamêye revolucion), mins sins esse tchanté.
Incipites
Li prumire modêye, do tournant inte li 18inme et l' 19inme sieke, poite come tite: «Paskeie di J’han Sapire, poirteu â seigge», avou ene rawete so onk des papîscrîts: «del poroche del Madelaine»
Si incipite divreut esse:
Cotoû
Li scrijheu critike li binamêye revolucion, ki por lu, a-st apôvri les ptitès djins.
Come curé, i n' est ki d' djusse k' i ahontixhe les revinteus k' ont distrût l' catedråle Sint-Lambiet, et hapé totes les ôrreyes des eglijhes.
Eplaidaedjes
L' eplaidaedje del grosse antolodjeye Piron n' est nén l' minme ki l' ci replaidî pa Daniel Droixhe e l' sitroete plake «89».
Tecses so Wikisourd (4 diferinnès modêyes)
Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Binamêye Revolucion
Lluís Llach
Llach Llach Llach Lluís Llach i Grande (1948), c' est on tchanteu-compôzeu e catalan, kinoxhou pa ses tchansons siconte des fachisses.
S' apinse Lluís Llach lu-minme, li djin ki va fé moussî l' muzike e s' måjhone, ci serè s' mame. Li guitare k' il eployive avou s' fré esteut da s' mame. Il åront-st eto on piyano.
Ses prumirès årgudinnes, elzès compôze k' i n' a fok shijh set ans; mins si prumire tchanson tchanson avou des paroles da s' grand fré Josep Maria, et l' muzike da lu, ele date del difén di 1965.
Cisse tchanson la, c' est Que feliç era, mare (Ki dj' esteu binåjhe, ti, moman).