cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zivenbork
Istwere
Li Roumaneye a moussî el prumire guere daegnrece, po wangnî l’ Zivembork, çou ki s’ a passé l' 1î d' decimbe 1918, mins gn aveut ene otonomeye. Å cmince del deujhinme guere daegnrece, e 1940, les Almands ont dné l’ mitan do Zivembork al Hongreye, mins li Roumaneye l’ a rwangnî et lyi a spanî tote idintité politike.
Come les Zivembordjwès si trovént foirt bén eshonne, sins s’ froyî etur zels pol lingaedje u pol rilidjon, adon, e 1990, sacwants abagants walakes do Zivembork n’ estént nén binåjhes di tot ça, ey ont metou les Zivembordjwès les onks ådviè les ôtes po rén. Cwand asteure vos oyoz des djins cåzer d’ må les cis k’ sont d’ èn ôte lingaedje, savoz bén k’ i n' sont nén des Zivembordjwès.
Après l’ revolucion di 1989, ene grande pårteye des Tîxhons (azår ¾) ont stî acmoirdous pa l' Almagne. Il ont leyî la leus måjhons, leus soçons... po braire al pômagne k’ il avént yeu sofrou el tins do comunisse.
Imådje:Mape do Zivembork.png
Asteure, divant d' moussî el Union Uropeyinne, les Zivembordjwès ratindnut co on pårtixhaedje del Roumaneye, po des råjhons d' cwårs eyet d' tuzance. Oyî, il ont sacwants droets: on-z a des scoles e hongrwès ey en almand: des scoles ki ttafwait s' acsegne e ces lingaedjes la, et k' i gn a eto ene classe di literateure et croejhete rouminnes. C' est bén a vey ki gn a des djonnes roumin-cåzants ki tchoezixhnut di s' fé leus umanités dins les scoles almand-cåzantes. L' evier c' est k' i gn a des hongrwès zivembordjwès ki n' si disbrouynut nén a berdaxhî l' roumin, k' est co l' lingaedje oficir.
Djeyografeye
Comme si no l' dit bén, gn a bråmint des bwès avåla. Po esse djusse, fåt ricnoxhe kel payis est bén everî avou des bwès. Pus avou pår, gn a les Monts Carpates al meynute, å levant ey al nonne do payis. Gn a co les Alpes Zivembordjwès å coin da Clôjhembork. Å mitan do payis, c'est l' Platea Zivembordjwès. Seulmint å coutchant gn a tote ene pitite miete do Tchamp del Pannoneye. Les aiwes: li Tissa al frontire avou l' Oucrinne et ki trevåtche li Hongreye; li Someş/Számos, li Timiş/Temes/Temesch, li Mureş/Maros/Marosch, li Criş/Körös/Kreis, evnd.
Vola sacwantès veyes. Li prumire, c' est l' mwaisse-veye; les deus d' après ont stî des mwaissès-veyes al Moyinådje. On-z a dné les nos e 4 langues, mins on-z a metou sol tåve cor ene fôme, po siervi åzès walons ki scrirént des sovnances di voyaedje.
Economeye
E matire do prodût dvintrin brut on n' pout nén savu des chifes, paski totafwait est mitanijhî et metou eshonne avou l' Vî-Rweyåme. Li Zivembork n' a nole otonomeye economike. Å resse, fåt dire, c' est l' coine del Roumaneye avou l' pus ptit nombe di tchômeus.
Co les cinseus sofrixhnut bråmint, a cåze des rouminnès lwès, ki discwårelnut l' agriculteure, po-z e bayî a l' industeye. Å tins do comunisse, li tere et les biesses avént stî apiceyes pa l' Estat Roumin, et les cinsîs boutnént po l' estat, nén por zels. E 1990, il ont rwangnî leu tere. Å Vî-Rweyåme les djins souwnut a bouter tchaeconk por lu minme, et come i nel fijhnut nén, gn a la bråmint des trîxhes. Å Zivembork, les djins s' ont metou eshonne dins des ahiveussès soces.
Li comiece des ptitès afwaires si fwait avou l' Hongreye. Mins po les grandès afwaires, c' est todi l' bwès k' a l' prumire plaece et les ahesses k' on-z e fwait avou. Bråmint d'énbsp;meubes sont-st evoyîs foû payis, et minme des eglijhes di bwès, k' on fwait so plaece el Zivembork, on dismantche e bokets, on les evoye avou des ômes di mestî po les rmete so pîs la wice k'&nspp;i fåt. (Gn a ene eglijhe k' on-z a fwait come ça e Walonreye, al Vå Sinte-Ane, å Monastere del Tiberiåde.)
Li Zivembork a stî bén veyou po les monts. Çou k' est sepou, c' est l' sé eyet l' ôr. Enute gn a on projet po fé la li pus grande mene d' ôr di l' Urope, mins gn a des soces ki braiynut po fé dismantchî ça, sino cwate viyaedjes vont esse xhovés voye.
Djins
Les dnêyes sont todi d' 1992. Etur cwårêyès åtchetes on-z a scrît ki sont les cis k' riprezintnut e grande pårteye li cfesse k' on-z aveut mostré l' porcintaedje.
Tuzance
Li Zivembork a li payis "li pus foclorike" del Urope. C'est l'payis del Marmaceye (lat. Marmatia, roum. Maramureş, hongrwès. Marmoros). C'est l'payis k'on-z a wårdé les tradicions dispoy todi, les mousmints dispoy todi, k'on prind tos les djous, sortos les dmegnes. L'instrumint d'muzike, c'est l'violon. C'est vray k'après l'rivolucion da 1989, gn a kékès discotekes, mins les bonès djins voeynut todi pus voltî d'fé les fiesses å mitan do viyaedje les dmegnes après-marinde.
Li veye est pezante, mins simpe. Po les djins, leu tere et çou k'on fwait dispoy todi våt mî ki tot l'or do daegn. Les comunisses ont boté po fé les djins moussî el sistinme do colectivisse, tot abistocant li stat roumin avou leu tere. Bén, les djins s'ont metou d'contråve avou les ôtorités, ey il ont wårdé leu tere. Ouy i n'wågnnut nén bråmint. Amon zels, on grand nombe vont el Otriche, el Almagne u adlé Brussel, po-z ovrer å bastixhaedje des måjhons. Adonpwis, i rtournut å Zivembork, ey avou les cwårs bastî des måjhons u atchter on tracteu po leus valets.
Les djins sont foirt "praticants". Les onks si metnut avou l'rilidjon, pa peur do Bon Diu, u po "fé des afwaires" avou lu. Les ôtes sont des creyants.
Gn a ene grande apougnåde etur les eglijhe, k'a cmincî e 1990 et ki n'a nén co fini. E 1948, les comunisses aveut bouxhî djusse l'eglijhe catolike, tot metant e prijhon les evekes et les priesses, et confisker les bastumints des eglijhes, tot les dnant ås ortodosses. C'est insi k'les zivembordjwès roumin-cåzants ont divnu des ortodosses. E 1990, l'Eglijhe catolike a stî rmetowe so pîds, et dmandé ås ortodosses di leu ratourner les eglijhes. I nn a ki les ortodosses do payis do Banate k'on fwait ça. Å resse, il bawnut les onks les ôtes, sacwants avou des procès e les tribunås. Dins les pårotches ki les curés sont des vraiys, il fijhnut li "simultanæum": les ortodosses fijhnut messe å matén et les catolikes al vespreye. Gn a des viyaedjes k'on-z a bastî ene novele eglijhe, k'est mî ki froxhî les ouys å vijhén.
Åcoz
Åcoz (so plaece Auco, fr: Acoz) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djerpene. thumb|x|centré
Etrevéns
Animåcions son et loumires dins l' tchestea d' Åco (avou des tchansons et tecses e walon da Michel Robert.
Tuzance walone
Sicrijheu et rcwereu sol walon: Octave Pirmez
1546
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Zivenbork
Tuzance
St-Djôr Minme s'il ont li rite bizantén, dins les eglijhes tradicionalisses (di bwè, nén di pire) on n'voet måy des freskes, mins des icones so vere. Po ça, gn a pont d'dandjî d'conoxhe li mestî. Les cmeres si disbroynut bén avou ça. Les speciålisses lomnut ça del "art nayive". I fåt cmincî avou les ptits ponts, les ptits detays, i fåt scrire eviers, pask'el icone si va mete eviers (avou l'vere å djins et l'couleur å meur). Dins les måjhones, ces icones cial ont al copete des essowes.
1546
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Zivenbork
Tuzance
Sins bate les clotches, on rtient k'les cinsîs sont abayes. Il n'ont nén bråmint des biesses; deus-troes mutoit bén po leu måjhoneye; mins il ont bråmint del tere a ovrer: les onks avou des tchvås u des våtches, les ôtes pu modienes avou des tracteus. On fwait çk'on pout. Les dveres li pus cultivés, c'est les crompires. Des crompires et del peket do Zivembork, loukîz ene miete pus djusse, å tchaptrea « coujhene ».
1546
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Zivenbork
Calendrî et çou k'on-z a fwait dispoy todi
L' anêye po les Zivembordjwès si passe åd triviè les difrinnes fiesses ki sont la dispoy mierlontins. Cwand gn a yeu l'crusinnisacion, on-z a wårdé les payinnes fiesses, k'on-z a metou el calendrî, tot les betchfessant avou les crustinnes fiesses.
1546
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Zivenbork
Calendrî et çou k'on-z a fwait dispoy todi
El tins, l'aneye comincéve li 1î da måss, fiesse del tcherwaedje. Cisse fiesse est asteure disparteye e 3: fiesse del tcherowe (1î d'djanvî), fiesse del "pitit måss" (1î d'måss"), li fiesse do prumî cinsî (e cwareme).
1546
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Zivenbork
Calendrî et çou k'on-z a fwait dispoy todi
1î d'djanvî. Li fiesse del tcherwaedje. Dins bråmint d'viyaedjes, les djins si rapoulnut et ndaler da coû a coû, avou ene tcherowe avou on tchvå bén moussî, et sohaiter azès dimorants des måjhones ene boune aneye, sortot po les dveres. Les sohaiteus sont abistokés avou des grands cougnous (lomés colac, plur. colaci) et do peket. Li minme djoû gn a ene sôre di carnaval, avou des djins maskés, mins ki dansnut, el tins k'des ôtes djouwnut del shoflete. Po les hongrwès et les tixhons ça s'fwait, come el Coutchante Urope, å vray carnaval.
1546
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Zivenbork
Calendrî et çou k'on-z a fwait dispoy todi
1î d'måss. Li mărţişor: mot-a-mot li "mårcisseu", li ptit måss. Ås vîs tins, les feumes purdint on rodje fil (sene do må) ey onk blanc (sene do bén), tot les metant eshonne et les elaxhî avou ene fleure al tchimijhe u å paltot des omes. Pus tård, riwårdant l'etrindjire fiesse des feumes da 8 d'måss, c'est les omes qui dinnut l'mårcisseu ås feumes, et les feumes ås efants. Asteure, on ricmince ki les feumes li faixhexhe ås omes. Li mårcisseu si poite toltins do moes d'måss.
Andje Gabriyel
L' Andje Gabriyel u l' Andje Gabriyele u l' mwaisse andje Gabrî, c' est ene andje u ene mwaisse andje k' egzistêye dins les creyances rilidjeuses ostant des djwifs ki des crustins et des muzulmans.
Elle est waiteye come li messaedjresse do Bon Diu.
Plaece e djudayisse
C' est ene des cwate mwaissès andjes avou Micayele...
Il aparexhe dins l' live Daniel.
Zivenbork
Calendrî et çou k'on-z a fwait dispoy todi
E cwareme. Li tânjea: li "dobe schî". Cwand nn a pupont d'nuve, les djins loucnut po vey ké c'est l'prumî k'a tcherwé s'tere cist aneye la. On l'fwait ndaler dins ene tcharete, avou on grand raploû, al rivire et l'laver avou del froede aiwe.
Dôhan
Dôhan (so plaece Douhan, fr: Dohan) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou 6836 Bouyon.
Andje Gabriyel
Plaece e crustinnisse
Po les crustins, c' est leye k' a vnou anoncî a l' Aviedje Mareye k' ele ratindreut famile di Djezu-Cri, sins esse marieye (fiesse di l' Anonciyåcion).
Dôhan
L' etimolodjeye do no vént do tîxhon "Dodon-ham" (han, pré da Dodon).
Zivenbork
Calendrî et çou k'on-z a fwait dispoy todi
Li 9 d'måss. Fiesse des 40 mårtirs. On fwait 40 placintes. (Loukîz ene miete pus djus, å tchaptrea « coujhene ».)
Andje Gabriyel
Plaece e l' islam
Po les moslimîs, c' est leye k' a dicté l' Alcoran å profete Mawoumet li nute do messaedje.
Dôhan
Istwere administrative
Ancyin hamtea d' Noere-Fontinne, divnou comene e 1858. E 1906, i leya ndaler ene pårteye di s' teritwere al novelmint skepieye comene des Hayons.
Zivenbork
Calendrî et çou k'on-z a fwait dispoy todi
Li 23 d'avri. Sân-Georz: li Sint-Djôr. Fiesse do prétins. Les djonnes feyes et les Djôrs sont ahessîs avou des goletes d'aiwe k'on leu foute dissu leus djaives. Les tixhons et les hongrwès ont metou ça el deujhinme djoû d'Påke, mins ça s'fwait avou do perfum, dissu les tiesses di totès les feumes.
Andje Gabriyel
Dins les belès-letes e walon
On l' baltêye sovint dins les belès-letes e walon, come responsåve del ratindance da Mareye. Insi dins on monoloke da Julos Beaucarne k' i djheut come adrovaedje a ses tchansons, i dit a pô près çouci:
Dôhan
Istwere
Li viyaedje di Dôhan esteut pårti inte les signorreyes di Noere-Fontinne et des Hayons. I n' divént ene signorreye tote seule k' å cmince do 17inme sieke.
Pourixhmint des fruts å botritisse
Li pourixhmint des fruts å botritisse u timprou pourixhmint des fruts u botrite, c' est ene maladeye di bråmint des fruts (roejhéns, fraijhes, tomates) ki sont-st atakés pa ene tchamosseure lomêye Botrytis cinerea.
Zivenbork
Calendrî et çou k'on-z a fwait dispoy todi
Li vénrdi-sint. On-z aprestêye deus sôres d' oûs: les rodjes oûs, po mougnî a Påke, et les ouă încondeiate (oûs ecrayonés). Les oûs si vudnut di çk' i gn a ddins, et passer dins ene prumire coleur, adon on fwait avou del cére çou k' on vout wårder (ene foume di sacwè), ey on met l' oû el deujhinme coleur, adon on fwait avou del cére çou k'on vout wårder del deujhinme coleur, ey on met l' oû el troejhinme coleur... Todi el vénrdi-sint on-z apîce foû do sé li grand lård ey on-z aprestêye on panî d' Påke avou des oûs ecrayonés, des oûs po magnî, do froumadje et li grand lård. Li panî va esse beni a l' eglijhe li djoû d' Påke.
Pourixhmint des fruts å botritisse
Sourdant
Categoreye:Maladeyes des plantes
Zivenbork
Calendrî et çou k'on-z a fwait dispoy todi
A Påke, deus djins purdnut tchaeke onk èn oû al mwin. Li prumî dit: «Christos au învieat!» («Li Crisse a raviké!») et bouxhe li copete di l' oû di l' ôte. Lu, risponde: «Adevěrat au învieat» («Vraiymint 'l a raviké!»). Li ci k' a co l' oû nén spotchî, va fé l' minme sacwè avou èn ôte. Ça, c' est ene trådicion ki n' a rén a vey si les djins sont des creyants u nén.
Pogrom
On pogrom (do rûsse «погром», atacaedje, bardouxha), c' esteut des atakes des kiminåltés djwives del Rûsseye tsarisse, moennêye pa des cminåltés crustinnes, nén espaitcheyes på povwer politike.
Les atakeus piyént les béns des atakés, et sovint touwer les djins.
Çoula s' passsa purade inte 1881 eyet 1921.
Foû del Rûsseye
Gn ava eto des atakes disconte les djwifs, ezès minmes trevéns, dins des ôtes payis (Almagne, Otriche, Roumaneye payis des Balkans, Marok, Aldjereye, Piesse), mins nén si waeraxhes.
Consecwinces des pogroms
Categoreye:Djudayisse Categoreye:Raecisse Categoreye:Moudrélté Categoreye:Bardouxhas
Zivenbork
Calendrî et çou k'on-z a fwait dispoy todi
Dimegne d' après Påke. Paşcele cailor: li Påke des tchvås, å Banate. On va ndaler dire on ptit bondjoû al cimitire ey on leye libes les tchvås. C' est eto on djeu d' mots, paski paşce vout dire "paxhî" et "påke". C' est eto l' djoû k' les feyes dinnut des oûs ås valets ki les avént yeu ahesseyes al Sint-Djôr.
Al Céncweme, c'est l'fiesse do frumint, come c'esteut etur les djwifs. On beni les grins ey on priye po les dveres.
Li 24 di djun. Sânzienele: li Sint Djhan Batisse. Gn a ene yebe ki s'lome insi. Di cisse yebe on fwai-st ene corone ey on l'met el poite, po tchessî evoye les macrales et les djåles. El Marmaceye, les valets montnut dins èn åbe del coû del eglijhe et fé des popenes riprezintant les harotes, les soteusse di purnea et sortot les feyes ki, dispoy cist aneye la, ni sont pus come elle avint stî cwand elle sortint d'leu mame. Les valets fijhnut des paskeyes dizo et broûlnut les popenes. Å vî tins, c'esteut l'curé k'metéve ça so pî, po fé rodjî les cenes k'on cåze di zèles. Asteure c'est ene fiesse des djonnes, et c'est po rire.
Li 15 d' awousse. Sântă-Mărie Mare, mot-a-mot: "grande Sinte Mareye". Cåzu ¾ des monasteres ont cisse dicåsse, vola pocwè gn a des grands pelrinaedjes. Po cisse fiesse, li pus grand pelrinaedje di l' Urope c' est å Zivembork, a Nicula (a pô près 3 miyons d' djins tchaeke côp).
Li 26 d' octobe. Sân-Mitru: li Sint Dimete. Fiesse del ôtone et do peket.
Li 30 di novimbe. Sânt-Andrei. El nute da Sint-André, les feyes nén co mariyeyes côpnut e deus on boket d'pwin foirt salé, et magnî ene dimeye, adon mete l'ôte dimeye sol cossin so ké on va doirmi. Li valet k'elle vont rever, c'est l'ci k'elle vont mariyî on djoû. Todi al Sint-André on met el aiwe ene coxhe d'on prunî u d'ene meleye, po flori li djoû do Novel An.
Andje Gabriyel
Dins les belès-letes e walon
On djåze eto d' leye dins l' novele da Djan-Pire Dumont, «Å tribunå des biesses» (ramexhnêye «Tot tournant les pådjes»), on pô del minme façon.
Sourdant
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Islam Categoreye:Djudayisse Categoreye:Andjes
Schaerbote
thumb|ene eschaerbote Li schaerbote (on dit eto schaerfon, schafion, mousse-e-stron, mousse-e-brin, mousse-e-flate, marixhå), c' est on gros noer inseke come ene baloujhe, foirt corant, ki mousse ezès flates, et fé ene grosse bole k' i boute et-z eterer po-z î ponde ses oûs.
Zivenbork
Calendrî et çou k'on-z a fwait dispoy todi
Li 20 di decimbe. Ignat: li Sint Ignace, cwand on touwe li pourcea avou ene grande fiesse do viyaedje. Li minme djoû on fwait sacwantès sôres d'amagnî. (Loukîz ene miete pus djusse, å tchaptrea « coujhene ».)
Li 24 di decimbe. Ajunul Crăciunului, mot-a-mot li djunne do Noyé. Å cmince des Avéns, les pus grands do viyaedje ont tchoezi ene ekipe po djouwer l' Viflaem (Betleyem). Les djouweus ni sont nén des ados, mins des djins d' totès sôres. I s' aprestêynut tot l' tins des Avins. Li matén do 24, d' abôrd gn a les efants ki vont d' måjhone e måjhone po tchanter des tchants d' Noyé. Les tchants d' Noyé s' lomnut colindă (plur. corinzi u corinde), do latén "kalende". Tchanter les calendes, c' est corinda, "calender". Gn a 3 sôres di calendes: les cenes ki cåznut del sikyepyince do Crisse; les cenes ki cåznut del fén del daegn; les cenes ki n' ont rén a vey avou l' Crisse, mins l' idêye do Noyé al copete, motoit bén. A nonne, gn a les ados, les tchanteus del sitoele, todi d' måjhone a måjhone. Al vespreye, gn a l' messe del vize, et, d' abôrd e l' eglijhe, on djowe pol prumî côp li Betleyen. Li deujhinme côp c' est amon l' mayeur, et adon dins sacwantès måjhones. E minme tins, des ôtès djins, sortot des vîs, calendnut rashonnés pa dijhinne, vintinne... Fåt kel mitan des djins fuxhe al måjhone et l' ôte mitan etur les måjhones. On calende divant l' ouxh u al finiesse. Après deus u troes calendes, on mousse el måjhone. Tchaeke ekipe est abistokêye avou on grand cougnou, et do tchôd vén u do peket. Li calendaedje finit seulmint å matén do djoû d' Noyé, mins les calendes si tchantnut disk' a l' Epifaneye. (Loukîz ene miete pus djus, å tchaptrea « calende », po vey li pus cnoxhowe, ratourneye e walon!).
Après Noyé. Å cmince del deujhinme u troejhinme djoû d'Noyé et disk'al Epifaneye, les curés vont dins totès les måjhones wiçk'i sont bénvnous, po beni les djins et dmander des cwårs. Li 5 di djanvî, u minme li 6 (fiesse del Epifaneye, k'est l'minme sacwè avou l'Batinme do Signeur, lomeye so plaece Bobotează) on va al rivire po beni les aiwes. Si gn a ene grande rivire, li curé foute el aiwe ene croes d'bwè, et les valets moussnut el froede rivire, pol prinde.
Cwand gn a on saki k'a tcheyou moirt, on fwait li ceremoneye al måjhone ey el coû. Ås efants, on leu dene des ptits cougnous (normås, come les cis del Walonreye) et des moutchwès. Pol curé, li tchanteu et li sacristin, gn a des grands moutchwès et des grand cougnous. Å cmince, tos les cougnous sont passés padzo l'covra. Adon on va avou al cimitire, toltins k'les zabeas breynut après l' covra, pask' on leu dene des cwårs po djouwer ci teyåte. Ratournés del cimitire, gn a ene tåve avou des ôtes cougnous et des boteyes di vén. Dins tchaeke cougnou gn a des loumires. On fwait li paus (påsse), tot tchantant et harloxhant les cougnous et les boteyes di vén. El coû do moirt (u bén al måjhone culturåle) gn a des grandès tåves, po dner a magnî azès cis k'on stî al ceremoneye. Cisse marinde si lome pomană, paski dvins l' tins c' esteut po les pôves. Li prumî plat c'est li gulyás, eyet l'deujhinme li "rimpleye djote". (Loukîz ene miete pus djus, å tchaptrea « coujhene »). Divant d'ratourner al måjhone, les djins sont abistokés cor on côp: li feye u li cmere do moirt prind les cougnous k'on stî harloxhîs avou des ôtes moutchwès, et cougnî les cougnous, adon les dner a tortos ey a tortotes.
Gn a co ciste afwaire avou Dracula, vos end avoz oyou, mutoit bén. On scrijheu irlandès, Bram Stoker, a scrît e 1897 li roman "Dracula". D'après lu, Vlad, li prince do Zivembork, esteut vampire. C'est des carabistes ouys. Vlad esteut on prince del Walakeye (donk nén do Zivembork!), ki touwéve les afronteus tot leu drouvant ene lance pal cou et ki leu Tchestea Bran mousséve foû pal boke. Po les etrindjirs, li tchestea da Bran - k'on dit k'c'est la ki Dracula vikéve - est todi on sacwè d'misteriyeu.
Bråmint d'Zivembordjwès son-st astokés sol rilidjon et sor les supersticions, minme les cis ki n'praticnut pont. S'il ont ene aroke, il vont emon li curé, po leu lere li carte neagră (noer live). Do fwait, li curé n'fwait nén grand sacwè, mins i va lere des såmes po kel djin trouve ene loumire po si aroke. Gn a eto les curés ki fijhnut li messe sicrite pa Sint Båzil, al meynute (normålmint, cisse messe si fwait seulmint dijh côps al an, mins li trådicion est pus grande ki les lwès del eglijhe). Gn a todi pus les curés ki lejhnut les egzorcisses da Sint Båzil, po dismantchî li foice do djåles et des macrales. Bråmint des cmeres n'ont pont d'fiyate ås curés et ndaler emon les macrales, ki fijhnut des ceremoneye avou des croes, des stårs, do laecea et des yebes. Les cene k'on lome des macrales, c'est des veyes catches, ki n'ont pupont d'astoca, et ki volnut bén fé deus cwårs po magnî on tchôd pwin.
Coujhene
Come c'est l'payis des crompires, on les magne tos les djoûs. Savoz, les zivembordjwès lomnut les crompires croampe u colompiri u crumpei (e hongrwès krumplik). Di ça, l'amagnî veyou li pus voltî, c'est les croampe fripte u cartofi paiu (li dierene vou dire: "des patates-strins"), et ç'n'est nén on ôte sacwè k'les fritches!
Po les zivembordjwès, divant d'magnî, minme si c'est ene marinde el tchamp, i fåt prinde on xhoflot d'peket zivembordjwès. Cwand les Bedjes vont e Roumaneye, on leu dene mutoit bén del ţuică, k'est ene nawe gote. Li zivembordjwès peket - fwait des prunes, des pomes u des grins - est d'å moens 52° et c'est fwait dins les cinses. I s'lome pălincă (ki vént do mot păli, ki vout dire "blanki" u "rodji") u bén horincă (ki vént do mot hori, ki vout dire tchanter e coråle).
Li coujhene zivembordjwesse fwai-st ene grande difrénce etur mâncare de post, amagnî d'astinence, et mâncare de frupt u mâncare de dulce, amagnî d'"frut" u d'"douce", sapinse di gras. Li prumire c'est po les mercrudi, po les vinredi, et pol cwareme. Å cwareme vos nd åroz des ristorants k'on scrît al ouxh: «Avem mâncare de post» - «Avans del amagnî d'astinence».
On sacwè d'foirt zivembordjwès, c'est li plăcintă (plur. plăcinte), e hongrwès palacsinta. Po cmincî, on fwait ene påsse di farene, come pol pwin. Tot d'aboird, gn end a deus sôres: li normåle eyet li frămîntată cu croampe. El deujhinme, adlé l'farene, on met el påsse eto des crompires. Adon, on stinde li påsse sul tåve, el manire d'on drap, ey on met dzo çou k'on-z a: des crompire, u del confiteure, u do furmaedje, u des sôres di yebes. Les coines do "drap", on les coutche viè l'mitan, ey on les cuit el hule.
Les ôtès sopes si lomnut purade leveşe (hongrwès leves ). Les legumes sont copeye e pårteyes, mins on les voet bén el assiete. Les sopes les pus zivembordjwesses, c'est les sopes di fruts (pomes, prunes...). Po les leveşe, on bouye les legumes u les fruts el aiwe et mete ddins eto ene blanke såce avou troes sacwantes, ki n'polnut pont måker: li pierzin, les agnons u l'as, eyet sortot les papricas. Si c'est on douce djou (nén mercrudi, nén vinredi, nén cwareme), on ndè met eto del crinme di laecea. C'est po ça k'les sopes zivembordjwesses sont todi rodjes et blankes. Les leveşe si magnnut todi avou do pwin.
Deus ôtès amagnîs bén cnoxhous, si lomnut păprici umplute ("des rimpleyès papricas") et curechiu umplut ("del rimpleye djote"). Å cmince on-z apresteye l’umplutura, li "rimplixheure": on-z acmaxhe do riz avou del tchår et des picantès yebes. Å lî do riz, sortot si l'tchåre est grasse, on pou-st eployî do pěsat (mayisse fwait e ptitès mietes). Adon, on passe les fouyes di djote pal tchådes aiwe, sins portant les bouyî. Pwis, on role li rimplixheure dins les fouyes di djote (u on rimplixhe les papricas, k'avint stî vudeyes) et les rindjî dins ene tchôdire. C'est minme mî kel tchôdire fouxhe prusteye da broûleye tére. On ndè met del aiwe et do djus des tomates et fé bouyî.
Vos avoz oyou, mutoit bén, ki gn a li gulyás des Hongrwès (Prononcîz "goûyasch"!). Ça s'fwait sovint å Zivembork, mins avou bråmint des crompires. Gn a co li bolond gulyás, "goulache zinglé", on gulyás sins del tchår.
Adon, gn a çou k'est cnoxhou eto etur les itålyins, k'il lomnut polenta. Å Zivembork, ça s'lome mămăligă u tocană (do viebe toca, "bouxhî"). On fé bouyî l'aiwe et, toltins k'ça bouye, on-z met ddnins del farene d'mayiss et tot froyî avou ene couyere di bwè. Cwand ele est grosse come li mir, on l'rindje sol dimeye des assietes. Sol ôte dimeye on met do laecea. Si on l'vout magnî avou des cretons u do blanc furmaedje, on-z apresteye el assiete ene miete di tocană, adon ene miete di furmaedje avou del crinme di laece, cor on côp d'tocană, cor on côp d'furmaedje avou del crinme, evnd.
Li coujhene do Zivembork est bråmint cråsse: on-z eploye bråmint d'fondou lård et bråmint d' ôle di tounsolea.
Li 20 di decimbe on touwe les pourceas. Gn a ene ekipe ki va a totès les cinses po touwer les biesses. Après avu prins des foices avou one vere di peket, i il apiçnut l' pourcea et l' touwer. Adon, c'est l' måjhoneye ki fwait l' restant. El minme djoû on fwait les såçusses, k' on lome e Beldjike des "såçusses itålyinnes". Ces såcisses si metnut el foumreye, po les plu wårder lontins. Les lårds si metnut todi el foumreye, sino el sel. Li minme djoû on fwait do toros (mot hongrwès), ki vout dire des mietes di tchår avou del surcroûte, plenes di fondou lård.
Schaerbote
Geotrupes stercorarius
Li Viveye
Li Viveye (la-minme e sistinme Feller, dins ene fråze, al Vîvèye ou al Vîhe vèye; F. Vieuxville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ferire, el province di Lidje.
Mwaissès dnêyes
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Schaerbote
Såvadjes no di dmorants
Li biesse sieve eto a des spotaedjes des dmorants d' on viyaedje:
Sourdants & pî-notes
<References/>
Zivenbork
Coujhene
Avou les doets do pourcea si fwait del cociune. Les doets eyet l'pea do pourcea si bouynut el aiwe et après on les rindje dins les assietes. Cisse sope si va fé del djeleye, et si magne toltins d'ene samwinne.
Cwand on vea a-st askyepyî, li prumî laecea del våtche si cût sol feu, et ça fwait ene sôre di dous furmaedje, k'on lome coreastă. On houke les vijhenes po fiester et magnî eshonne li coreastă. Leu sohait est: «Şi hie vaca lăptoasă, ca fântâna izvoroasă!» («Fouxhe li våtche "laeçresse", come li fontainne agoliresse!»).
Dins les cinses, on prusteye del confiteure di prunes. Li confiteure normåle si lome dulceaţă ("douçresse"). Mins ç'n'est nén d'ça k'on cåze asteure. On cåze d'ene confiteure foû-suke, foû-conservateus. Al vespreye on-z apresteye ene miergrande stoûve et mete didins les prunes copeyes, dispepineyes, avou ene miete del aiwe. On fwait bén sheûr do feu, et bouyî tote li nute, et froyî avou ene avou ene couyere di bwè. Å matén, on l'met dins des pots d'vere, k'on clot bén. Cisse confiteure, magiun u legvar, u silviţă, si mougne sol pwin el ivier.
Calendes
1.
2.
3.
Tchants des djins
Categoreye:Roumaneye
Spitante aiwe
Ene sipitante aiwe u ene aiwe ki spite, c' est ene aiwe po boere avou do gåz divins.
Contnou
Li gåz k' est ddins, c' est do gåz carbonike.
Sourdon des spitantès aiwes
Ele sont poujheyes insi di dzo tere, come li cene di Spå (l' aiwe di Spå ki spite), u d' Oulmesse e Marok.
Lanawaire, on è pout fé e s' måjhon avou on spitaiweu.
Categoreye:Aboeres Categoreye:Aiwe
Wek
Des weks, c' est des bocås la k' on sterilijhive del tchå, des verdeures, evnd. C' esteut ene des manire po wårder l' amagnî des moes å long divant k' on n' åye les edjaloes (diviè ls anêyes 1970-1980).
Fijhaedje des weks
On meteut l' tchå dins des bocås, bén plin, avou on pô do boure u do saeyén. On cloyeut les bocås avou on cawoutchou, et on fier ki tneut l' coviete bén serêye. On-z aveut ene grande tchôdire, la k' on meteut ene shijhinne di bocås. On rimplixheut d' aiwe, et l' mete so li stouve. Gn aveut on termomete å mitan. Cwand on-z arivéve a 80 grés C., on rsaetchive li tchôdire sol costé, et l' co leyî so li stouve ene dimeye eure å long. Après, on rsaetchive les bocås, et les mete al dresse, po magnî dins l' anêye.
Si l' cawoutchou esteut vî, u mannet, gn aveut d' l' air ki rmoussive, et ç' wek la esteut raté. El faleut fote evoye.
El Gwira
Categoreye:Sara coûtchantrece thumb|Mape del Gwira, eneviè les pôzicions dins l' margaye do [[Sara coûtchantrece, e 2007]] El Gwira u Li Gwira (espagnol La Güera, francès Lagouira, arabe الكويرة), c' est (u c' esteut) l' viyaedje li pus a Nonne do Sara coûtchantrece.
Il est metou sol dibout d' on cåzilea k' est pårti e deus, å mitan, pa ene lene di tchmin d' fier ki fwait limotche inte li Moritanreye eyet li Sara coûtchantrece. Li boket metou a l' Ess, c' est dal Moritanreye. Li boket metou a l' Ouwess, so l' Oceyan atlantike, c' est då Sara coûtchantrece.
Dabôrd, El Gwira rwaite Nwadibou.
1708
Ôtes etrevéns
Les Trouks tchesnut les Espagnols foû d' Waradinne. Il î dmorront disk' e 1830.
El Gwira
Dispu don, Li Gwira, c' est ene veye-espér. Gn a pus k' sacantès famile di pexheus k' î vicnut. Tot l' viyaedje est cåzu rascovrou di såvlon.
Li Marok continowe a rashir El Gwira dins ses comenes, mins li måjhon-comene est metowe a Daxhla, 600 km a Bijhe.
Djenvå (Sint-Djermwin)
Djenvå (fr: Jennevaux), c' est on hamtea di Sint-Djermwin.
L' etimolodjeye do no vént do walon djusrinne vå (vå metowe pus bas).
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Nourixhmint al tete
Li nourixhmint al tete, c' est cwand ene comere ki vént d' aveur èn efant li nourixh tot lyi dnant l' tete tins des prumîs moes.
Li fén do nourixhmint al tete si lome li spanixhaedje.
Dinltins, cwand ene comere n' aveut nén do laecea assez, u shuvant sacwants môdes, ele fijheut nouri s' påpåd pa ene nourice. Cist ovraedje (u cisse môde) la a duré disk' al kimince do 20inme sieke. Dispu don, on-z a todi dpus nouri ls efants å tûtron avou des laeceas esprès.
Normåldimint, li nourixhmint al tete espaitche li mame di resse e pôzucion.
Categoreye:Efance Categoreye:Djinecolodjeye
Waradinne
thumb|Li poirt et l' veye Waradinne (Fr. Oran, arabe وهران, Wahrin.n΄), c' est ene veye di l' Aldjereye, sol Mîtrinne Mer.
Mwaissès dnêyes
C' esteut l' pont li pus å Coûtchant di l' Impire trouk (1708-1830).
Li pacha d' Waradinne esteut onk des tchîfs trouks mincioné dins li paskeye do sidje di Wîne.
Dilé Waradinne, gn a l' poirt di Mers-el-Kebir, la k' l' aviåcion inglesse a-st ataké les bateas francès k' î estént enancrés li 3 d' djulete 1940.
Sourdant
Categoreye:Aldjereye
Novak Đoković
Novak Đoković (Новак Ђоковић, riscrijhåve Novak Djocovitch; po ses près soçons, Nole), c' est on rlomé djouweu d' tenisse.
Pastorele bilinwe namurwesse
Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Li pastorele bilinwe namurwesse, c' est ene pastorele e francès ey e walon (accint d' Nameur) ki date do 18inme sieke (diviè 1760) et k' l' incipite, c' est Bonjour Cattin, belle bèrgère.
Novak Đoković
Novak a wangnî si prumî tournoe do grand Schlem a l' Open d' Ostraleye e 2008.
Pastorele bilinwe namurwesse
Les prumirès paroles e walon sont :
Novak Đoković
Difoûtrinne hårdêye
Doković Doković
Anêyes 1400
14inme sieke | 15inme sieke | 16inme sieke
anêyes 1380 | anêyes 1390 | anêyes 1400 | anêyes 1410 | anêyes 1420
Pastorele bilinwe namurwesse
Li tecse est rindjî å l° 353 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "Pastourelle bilingue".
Racourti
On signeur (ki cåze è francès) saye di fé tourner l’ tiesse a ene biedjresse ki, leye, divize li walon. Po cmincî, ele rifuze d’ on lan :
Advintisse
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Protestantisse Les Advintisses, c' est des crustins protestants foirt wårdiveus.
4 di nôvimbe
Li 4 di nôvimbe, c' est li 308inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 309inme po ls anêyes bizetes), et k' i n' dimeure pus k' 57 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.
Advintisse
I respectèt sacwants cmandmints do Vî Testamint come di n' nén magnî del tchå nén touwêye a môde des Djwifs. I shuvnut eto li rpoize do semdi (sabat).
Gn a co sacwants coxhes dins leu mouvmint, li pus cnoxhowe, c' est les Advintisses do 7inme djoû.
Pastorele bilinwe namurwesse
Racourti
Mins quand l’ menir lyi propôze li mariaedje, elle acceptêye bonzè roed. Elle espere ki l’ vî ome lairè la radmint ses hozetes et k’ ele pårtirè l’ eritance då vî avou Colas.
4 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
2 d' nôvimbe - 3 d' nôvimbe - 5 di nôvimbe - 6 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Pastorele bilinwe namurwesse
Papîscrîts et prumîs eplaidaedjes
On pout trover onk des deus å Vîs-papîs d' l' Estat a Nameur. L’ ôte åreut stî fotocopyî pa l’ Muzêye del Veye walone.
4 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Tchantrê
Li tchantrê ou crikion des måjhons ou crikion des tchminêyes, c' est on crikion ki vike dins les måjhones.
4 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Tchantrê
Acheta domesticus
Pastorele bilinwe namurwesse
Papîscrîts et prumîs eplaidaedjes
Ene copîye do 19inme siéke a stî publiyeye dins Wallonia e 1893 (T. 1,, pp. 138-139).
Anêyes 1400
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Tchantrê
Spårdaedje
E l' Urope coûtchantrece
Vicaedje
End aveut toplin dins les tchminêyes et dins l' murea do feu e l' aisse.
On les oyeut tchanter del shijhe, a té pont ki ndè divnént haemåves. On prindeut ene graweye, et tijhner après, et i rmoussént dins les craeyes inte les des pires, et s' taire. Mins on ptit tins après, i ricmincént.
Sourdants
Categoreye:Insekes
Pastorele bilinwe namurwesse
Sourdants & pî-notes
<References/>
VRT
Li VRT u Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie (Organizaedje dal radio ey dal televuzion Flaminde) est li televuzion publike beldge e Neyerlandès-cåzante. Come li RTBF, ele apårtént å Estat Beldge.
Televuzion
Lisse dès tchinnes :
Radio
Lisse des tchinnes :
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Beldjike Categoreye:Radio Categoreye:Televuzion
Såriete des cortis
Li såriete des cortis ou såriete ordinaire, c' est ene såriete k' on ahive ezès cortis come yerbêye.
Satureja hortensis
Crexhaedje
Ele crexhe pa bohêyes (sacwants montants so ene minme raecinêye) so on court buk.
Sourdants
Categoreye:Yerbêyes Categoreye:Plantes
Nîme (France)
Nîmes (e francès) u Nimes (èn ocsitan) est ene veye del nonne del France, mwaisse veye do dipårtumint do Gard (si no e francès come èn ocsitan), el redjon Languedoc-Roussillon. E 2007, i gn a a pô près 143 000 dimorants, lomés Nîmois, Nîmoises e francès. Si no provént do latén Nemausus.
El Walonreye eto, Nîme est on no d' plaece.
Waxhea
Cognes di waxheas
Asteure, el Walonreye, les waxheas on on covra del foûme d' on trapeze, el côpe. C' est télmint tipike ki ça a dné s' no a ene sôre di cristå k' on trouve dins li xhlé (fosfate amoniaco-magnezyin).
Elle est sovint clawêye avou des beas gros clås, les clås d' waxhea. Si rmarcåves ki ça a dné s' no a sacwants mås et maladeyes.
Pris
Li pris d' on waxhea dipind do bwès. Les cis d' tchinne sont les pus tchirs; les cis d' pichpin les meyeumartchîs.
Pî-note
Categoreye:Moirt Categoreye:Munujhreye
Viveye (discramiaedje)
C' est des viyaedjes ki volnut dire «Viye veye» (vî viyaedje), li contråve di Nouve Veye / Noveye
Djenvå
Djenvå (fr: Genval) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ricsinsåt.
C' est eto on hamtea di Sint-Djermwin.
L' etimolodjeye do no vént do walon djusrinne vå (vå metowe pus bas). Vî scrijhas: Jusenneval (1218), Jussenvas (1244), Jenesval (1350).
1914
Etrevéns a vey avou l' Beldjike
On lomé Günther Princip assazene l' årtchiduk et l' årtchidutchesse d' Otriche a Sarayevo. Çoula va ehinonder li Prumire guere daegnrece.
Ôtès sacwès
Li 1î d' awousse, l' årmêye almande aveut ddja-st abroké e l' Grande Dutcheye.
Ôtès djins
Categoreye:Date
So les trîs des Goletes (roman)
thumb|coviete
So les trîs des Goletes (<SMALL>Su lès trîs dès Golètes</SMALL>), c' est on roman e walon da Emile Gilliard, eplaidî et adjinçné på scrijheu e 2011.
Il a stî saetchî a 50 egzimplaires, fwaits al mwin, limerotés et sinés.
Plaeçmint dine li spåce et dins l' tins
Ci n' est nén åjhey di sitouwer l' paskeye dins l' tins, mins gn aveut co pont d' corante aiwe et l' viye feme aléve co cweri si voye d' aiwe e pousse avou on gorea. Les ptitès gåres inte Tchårlerwè et Nameur alént co. Gn aveut ddja do trafik di cocayene. Les viyès djins alént ddja e vacances "å solea". On-z aveut des assurances pol hapaedje. Les siervices del comene avént ddja l' droet d' plaecî les viyès djins k' estént margougneyes e leu måjhon.
Metréns dju li spoûle dins les anêyes 1980 ? Ci sereut possibe del saveur, ca l' roman åreut stî basti so des vraiys etrevéns.
Racourti
Ki gn a-t i so les trîs des Goletes ? Ene måjhon sins corante aiwe, li cene da Fene, ene veve ki doet aveur dins les céncwantes. A ene pixheye did la, li måjhon do gåre di bwès, Zidôre, onk dandjeus dins les cwarantes. C' est la k' Fine va a l' aiwe, e pousse.
Disk' asteure, c' est on decôr come ezès romans walons clessikes. Mins la tot d' on côp k' ene rôlote di barakîs si vént astaler dins les trîs djondant d' Fine. Pu la l' djonne baracresse, Rita, ki s' aplake avou on ferayeu, Zande, et amoenner astok del prôpieté Fine des viyès otos et totès sôres di fiermints.
On novea persounaedje nén classike aspite e mitan do roman: ene frénguete, mousseye avou des cotes å raeze do cou. Et "fé des ouys ecovisses, a fé dåner on sint". Cati, k' on l' lome. Ele s' a vnou mete e manaedje avou l' gåre Zidôre. Mins ene sifwaite bizåde ni serè nén rpaxhowe avou on seu ome.
Asteure, li spoûle est bén enondêye. Sabaye :
Boket foû do live
Tris Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard
Five
Li five, c' est po les biesses å tchôd sonk, mi montaedje del timperateure do coir ådzeu del cene k' est normåle dins cisse sôre di biesses la (et les djins eto).
Mwaissès atuzes
Li timperateure normåle po les djins, c' est 36 a 37 °C (five a 37,5 °C). Po les aclevåvès biesses, k' on lzî prind leu timperateure, ritnans, plik plok : Bovrins : 38 a 39,5 °C (five a 39.6 °C); tchivås : 37,8 a 38.2 °C (five a 38,5 °C).
thumb|Prindaedje del five å rectom d' èn åmea thumb|Five a 41.2°C. d' èn åmea ki fwait del [[five ås crexhioûles del Mîtrinne Mer]]
On prind l' five avou on termomete. On dit kel malåde "a del five", u "fwait del timperateure". Ene pitite five si lome ene fivlote u filvlete. Dins l' lingaedje di tos les djoûs, ene foite five si lome sovint ene "five di tchvå".
A pårti d' 41 °C, les djins si metèt a ragadler al vude (on dit k' i "sont dins les fives"). Si polèt i toumer dins les corwêyes. Mins, po les bovrins, metans, on pout eredjistrer des fives disk' ådzeu di 42 °C (la k' les termometes ni markèt pus).
Li five est cåzêye pa des maladeyes, u, pus rålmint, pa des rayixhaedjes, aprume do solea. Dins l' prumî cas, c' est l' regulateu metou dins l' cervea, k' est dizôrné pa des molecules ki s' låtchèt dins l' sonk cwand ene plôke atake les celules do coir (loukîz a molecule di l' efouwaedje).
Bråmint des maladeyes, des djins et des biesses sont lomêyes avou l' mot "five".
Li prumî rméde tchimike disconte del five fourit l' aspirene.
Come dins les fives, les djins et les biesses sont aflaxhîs, gn a des ôtes maladeyes la kel biesse est djus k' ont stî lomêyes "five". Li pus cnoxhowe est l' five di laecea ås vatches. Dins les djins, dins des des maladeyes come li tîfusse, li five ritoume assez rade, mins les djins sont foirt sicrans. Did la l' atuze di "froede five".
Reyaccions do coir al five
Cwand l' five monte, c' est ki l' regulateu do cervea est metou å dzeu del timperateure normåle do coir. Dabôrd, li coir "pinse" k' il est dins les naxhes la k' il î fwait trop froed. I va mete en alaedje les reyaccions po raveur pus tchôd : E minme tins, li fivreuse djin a l' sinsåcion k' i fwait froed : ele si va racafûler dins les covtoes, raloumer l' feu, evnd.
Cwand l' five ritchait (on dit eto : ritoume, dischind, baxhe), c' est ki l' regulateu do cervea a rpassé å dzou del timperateure kel fivreus coir s' î aveut metou. A ç' moumint la, gn è va aveur les reyaccions po tchessî evoye li tcholeur, et l' djin a ene sinsåcion k' i fwait tchôd : E minme tins, on-z a l' sinsåcion k' i fwait tchôd: on va hiner evoye les covtoes, aler lon erî do feu, evnd.
Li five dins l' diyagnostik
Li five est on sene foirt consecant po-z poleur diyagnostiker des maladeyes.
Mazindje
Li mazindje u mazrindje, c' est on moxhon ki magne des insekes.
End a di mwints sôres, et d' familes diferinnes. Dabôrd, po les biyolodjisses, c' est come èn emacralé mot.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Oujheas
Gåtaedje d' on dint
Li gåtaedje d' on dint u pourixhaedje dintrece, c' est cwand on dint kimince a trawer pa l' emay, et l' pourixheure wangnî totes les parfondès pårteyes.
Fiesse des hobetes
thumb|Hobete ki les praticants djwifs dimorèt dvins set djoûs thumb|Priyires al fiesse des hobetes Li fiesse des hobetes ou fiesse des houtes u fiesse des tabernåkes, c' est ene fiesse djwive ki deure set djoûs.
Gåtaedje d' on dint
Avançmint do gåtaedje
Li pourixhaedje shût todi ces estapes vola:
Espaitchance
Categoreye:Dintistreye
Fiesse des hobetes
Dins les tecses ratournés e walon
On ndè cåze dins l' evandjîle Sint Djhan, 7, 1-10
Li fiesse deure sacwants djoûs, ki c' est l' dierin l' pus impôrtant.
Inte les tchôkes (arimés)
thumb|Coviete Inte les tchôkes (Intrè lès tchaûkes), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon da Firmin Callaert.
Fiesse des hobetes
Sourdants & pî-notes
Hobete Categoreye:Djudayisse
Gérard-Octave Pinkers
Gérard-Octave Pinkers, obén eto lomé Gérard Pinkers, esteut on walon eyet francès-cåzant politikî di Tchålerwè, ki vneut di Dizon.
Inte les tchôkes (arimés)
Li live a vudî e 1942.
Il a stî saetchî a 350 egzimplaires.
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Fabienne Desmet
thumb|150px|diviè 2012 thumb|pol tchapele di [[Gobtindje]] Fabienne Desmet, c' est ene mwaisse veulirresse walone k' a skepyî so tere a Djiblou li 7 di fevrî 1967.
C' est l' feye da Jacques Desmet.
Di s' djonnesse
Tote djonne, elle a stî asblaweye pa l' loumire des veulires.
Ses scoles ni l' ont siervou k' a fé l' mia possibe po-z ariver a s' mestî, mwaisse veulirresse.
Après li ptite sicole di Djiblou et l' mwèyène di Djodogne, ele wangne ses diplomes di pinte-graveu å 75 a Brussele.
Scolaedje po s' mestî
Mins po-z ariver a s'-t idêye, i gn a pupont di scole el Walonreye, ni el Beldjike. D' Ôrvå, on l' revoye a Anverse. Vo l' la oblidjeye do cori å lon. Ele tchait so li scole di Filosofeye et d' Årts sacrés di Cenves (el Liyon. Vaila, ele rescontere des mwaisses et des årtisses k' ont l' five di leu mestî et d' tot çk' est bea.
Adon-pwis, ses stadjes shuvnut n' onk l' ôte :
Si stîle
Ele cache a bouter dins les uzances did dinltis come les mwaisses-veurlîs k' ont wårni les eglijhes et les catedråles:
Ele saye di fé ene sacwè d' novea.
Si filozofeye, c' est ki l' ouve doet rinde li plaijhi di rtrover çou k' i gn a d' meyeu dins l' cour, ki provént di çou k' nos avans-st aprins e scole, mins eto di tot çki les tayons et ratayons ont leyî.
Ouve
Elle a dessiné et fé dipus d' cénk cint veulires, tertotes nén ene come l' ôte, po des måjhons d' mierdjins, po des eglijhes et po des bastimints d' administråcion. Mins bråmint e l' France.
E l' Walonreye, on pôrè aler vey ses ouves a l' eglijhe di Sint-Pire-dilé-Libråmont eye l' tchapele di Gobtindje (prumire veulire do droet costé).
Desmet
Les avinteures da Ray Hure (live d' imådjes)
thumb|coviete Les avinteures da Ray Hure (Lès-aventûres di Ray Hure), c' est on live d' imådjes sicrît pa Jean Goffart, avou les dessinaedjes da Jacques Raes.
Monbiåd
Monbiåd (Monbiau, F.  Montbliart), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele intité di Chevri-Rance, el province do Hinnot.
Les avinteures da Ray Hure (live d' imådjes)
Il a vudî e 2000.
Monbiåd
Pårler
Li pårler d' Monbiåd pout esse rindjî come walipicård avenwès
Les avinteures da Ray Hure (live d' imådjes)
Mwaissès dnêyes
Li mwaisse persounaedje, c' est Raymond Hure, ki si acourtixhaedje dene "Ray Hure", on djeu d' mot avou Rayure (royeure), li dessén del pea des zebes. Les Zebes, c' est li spotaedje di l' ekipe do "Spôrtigne di Tchålerwè".
Monbiåd
Produjhaedje
Deus tchanson des bierdjîs d' Mombiåd, rascodowe pa Francis Cortapaux.
schoûtez les tchansons d' bierdjî avou l' accint did la
France
Li France, c' est on payis del Urope coûtchantrece, ki s' mwaisse veye c' est Paris.
Les avinteures da Ray Hure (live d' imådjes)
Adrovaedje
Gn a bén cénk adroveus pol live : Jean-Pol Spaute, prezidint do Spôrtigne di Tchålerwè, Jacques Van Gompel, mayeur di Tchålerwè, Claude Despiegeleer, scabin des spôrts, Emile Lempereur, sicrijheu e walon, di l' ALWAC, et Dante Brogno, on djouweu å Spôrtigne.
France
Lingaedjes
Li lingaedje oficir, c' est l' francès. C' est l' seu lingaedje k' on pout djåzer dins totes les plaeces oficires (Pårlumint, evnd.)
Monbiåd
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Les avinteures da Ray Hure (live d' imådjes)
Hårdêye difoûtrinne
Pådje do live so l' Aberteke
Moxhon d' toet
Passer domesticus.
Les avinteures da Ray Hure (live d' imådjes)
Hårdêye difoûtrinne
Avinteures da Ray Hure
France
Lingaedjes
Gn a bén ene septantinne di lingaedjes do payis. I sont ricnoxhous come "patrimoenne" del France pa l' årtike 75-1 del nouve mwaisse lwè vôtêye e moes d' djulete 2008. On les pout rindjî come çoula :
Moxhon d' toet
Discrijhaedje
Li moxhon d' toet est a pô près 10 a 15 cm long. Li longueur di ses aiyes est l' dobe. I peze ene trintinne di grames.
France
Istwere del France
Après les gueres France Espagne, gn a yeu l' Påye di Nîmegue, la kel Bote di Djivet, walon-cåzante, a passé des Bas Payis espagnols al France.
Après l' revolucion francesse, les Francès abrokît el Beldjike. Et fote ene dobleur ås Otrichyins al troejhinme batreye di Fleuru.
Moxhon d' toet
Xhuflaedje
I xhufele voltî, on xhuflaedje fwait d' ene shûte di « tchîp tchîp ». On dit k' i « tchîptêye ».