cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cede di l' Atlasse
Li cedrire come biyonaxhe
Categoreye:Åbes Categoreye:Åbes sapinreces Categoreye:Plantes foû del Walonreye Categoreye:Atlasse (hôts tienes)
Joseph Docquier
thumb|150px|(2009) Joseph Docquier (e walon, Djôzef Dokir, Djôⁿzèf Dokîr), c' est on scrijheu e walon k' a skepyî li 30 di may 1942. I dmeure al Veye-do-Bwès (dilé l' Viye Såm).
Il est rprins dins l' Antolodjeye Scrijheus d' Årdene.
Di s' mestî, il esteut aprume mwaisse di scole, pu comi-voyaedjeu.
Ouve come sicrijheu e walon
I scrijheut todi des rondeas.
Ses scrijhaedjes ont stî eplaidîs dins Singulîs eyet dins l' Rantoele-gazete.
E 2010, els a rashonné e-n ene ramexhnêye : Rondeas e walon såmî.
Come bouteu pol walon
Tot djonne, i s' egadje dins l' UCW, et divni l' prezidint èn an å lon, a cåze del tournance del fonccion.
Il a bouté avou Lucyin Mahin pol tévé walon-cåzante, come moenneu d' respondas di des waloneus (come Lucien Gaspar eyet Serge Fontaine).
E 2015, i prinda pårt ås ocupaedjes ezès viyaedjes (Buhô et Gouvi) del fiesse ås lingaedjes walons.
Alére
P. Otjacques : biyografeye da Joseph Docquier divins : Singuliers, l° 2/2010, 7-8.
Hårdêyes difoûtrinnes
Docquier Docquier
Dintele
Categoreye:Mestîs al mwin Li dintele, c' est...
Motlî
Ene kimere ki fabrike del dintele, on lyi dit "ene caytresse, paski les ptits bokets d' bwès po-z emantchî les fis si lomèt les cayets (u fuzeas).
Istwere do fjhaedje di dintele
Dinltins, on fjheut del dintele e manaedje, po gårni les linçoûs et les tîketes.
Asteure, on fwait des sacwès pus modienes, come des otos.
Ripoirtaedje avou ene caytresse (dol 10inme al cwénzinne munute).
Biyotchimeye
Li biyotchimeye, c' est l' syince ki studeye les reyaccions tchimikes ådvins des vicantès sacwès.
Ele pout esse loukeye come ene coxhe del tchimeye oudon ene del biyolodjeye.
Motlî
Li ci (cene) k' a studyî cisse coxhe la des syinces si lome «biyotchimisse». C' est ddja des studes a pårt k' on fwait aveur aveur dedja studyî li tchimeye, li biyolodjeye oudonbén li medcene.
Rilomés biyotchimisses
Categoreye:Tchimeye Categoreye:Biyolodjeye Categoreye:Syinces *
Victor Enclin
Enclin
Il a smoré lontins curé a Telin.
Ouves
Florantine (pitit roman).
On boket di "Florentine"
Heyaedje
Categoreye:Noyé Categoreye:viyès uzances del Walonreye Li heyaedje (on dit eto: heye, u porcache), c' est ene tournêye do viyaedje ki les efants fjhèt po ene dringuele, shuvant ene viye dujhance.
Ele si plént fé al novelan. Les efants alént heyî et dner des nûles azès djins po-z aveur ene çanse.
Ele si fjhént, avou, å Noyé, tot tchantant des heyes.
E payis d' Tchålerwè, gn aveut eto des porcaches al Sint-Grigore (å moes d' måss).
Dinltins, on aléve ossu heyî cwand onk aveut touwé on leu, po-z esse payî.
Raetchon
On raetchon (u: scraetchon u scraetchaedje), c' est on glairieus sûna des brontches, ki vént foû pal boke, cwand on l' a yeu fwait rmonter voltrûlmint et l' raetchî foû.
Raetchons et dujhances sociåles
Divinltins, gn av bråmint des djins ki raetchént al tere.
Come çoula fijheut atraper li ptizeye, on a sayî d'espaitchî çoula dins les leus publiks tré li cmince do 20inme sieke.
Categoreye:Medcene Categoreye:Senes des maladeyes
Heyaedje
Li tradicion est todi vicante a Aiwêye, wice k' on fwait l' fiesse des heyes.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "heye", alez s' vey e splitchant motî.
al sint-Grigwere
... pouris agnons ...
Li båbô (teyåte)
Babo Li båbô, c' est ene comedeye e troes akes da Georges Ista, djouwêye li prumî côp e 1912. Li Båbô est on splaca do teyåte a boune moråle do cmince do 20inme sieke.
Rascourti
Lambiet Lavalêye est årmurî a Hesta. Il a trové on novea sisteme di canon po les carabenes, et s' a-t i di l' ovraedje timpesse. Po dire li veur, c' est l' pus vî d' ses valets, Djôzef, k' a trové l' edvincion Mins, come Djôzef est èn ome sins brut, li pa ni l' aconte nén, et l' lomer "li båbô". On n' aconte nén ses sintimints nerén. I voet voltî ene kimere … ki s' mareye avou s' fré. Eto, li londmwin des noices, li "båbô" pete å diåle avou les plans d' ene ôte di ses edvincions les "monobloks". I va drovi èn ovroe el France, avou ene kinoxhance di s' pa.
E deujhinme ake on voet tot l' traeyin des Lavalêye aler a schî-fesse. E troejhinme ake, come d' alaedje tot finixh bén: li sour da Lambièt va rcweri si neveu e France, li ramoenne a Hesta. Li pa s' escuze d' aveur sitî tote si veye on pinse-a-lu. Mins on lyi pardone voltî et minme l' ecoraedjî di raler al pexhe. Djôzef, k' on n' lomrè pus l' båbô, riprind l' vierna a l' ovroe.
Istwere del pîce
Li pîce a stî primêye do Govienmint, et djouwêye pol prumî côp sol Teyåte Cominål Walon d' Lidje li 27 d' octôbe 1912. Gn ourit cénk edicions do livret del pîce, li dierin e 1952.
Måjhon Rigo
Li Måjhon Rigo (e francès, li Maison Rigo), c' esteut ene grosse måjhon d' mwaisse di stîle neyo-mozan, ki s’ trovéve å limero 94a del avnowe Blonden, a Lidje. Elle a stî distrowe al difén d' l' anêye 2017, mågré k’ bråmint des djins li vlént schaper.
Istwere
Cisse måjhon la a stî basteye e 1916. Elle a stî dessinêye pal årtchiteke Lucien Bécasseau, eyet s' prumî prôpietaire, c' esteut Léon Rigo, on pårlî ey on bankî lidjwès.
Sacwants materiås k' ont siervou pol Måjhon Rigo (come des tchminêyes, des båtcheyes…), c' esteut des ancyins materiås rapexhî dins des viyès måjhons do 17inme sieke ou do 18inme sieke.
Distrujhaedje
E moes d' djun 2016, li Veye di Lidje (k' esteut l' novea prôpietaire del måjhon) a dmandé on permis pol distrure. C' esteut po fé l' vude tot-autoû del novele tour des finances.
Adon, bråmint des djins estént mwaijhes ey ont vlou djoker cist afwaire la. I gn a yeu 4.000 djins k' ont siné ene peticion so les fis, des manifeståcions, eyet minme ene plinte å Consey d' Estat. Sapinse les disfindeus, li Veye di Lidje a payî on miyon d' euros po-z-acheter l' måjhon eyet èn ôte miyon pol distrure, çou k' est on teribe coschiraedje.
Les disfindeus del Måjhon Rigo, c' esteut sortot deus associåcions : « SOS Mémoire de Liège » et « Le Vieux-Liège ». L' acteur di cinema Bouli Lanners esteut eto egadjî dins l' saye di schaper cisse måjhon la.
Mins, al difén, li måjhon a stî distrowe e moes d' djanvî 2018.
Sourdant et pî-note
Rigo, Måjhon Rigo, Måjhon
Bibioteke (årmå)
Ene bibioteke u årmå ås lives, c' est on meube la k' on roistêye des lives.
Si ça tome, ça pout esse djusse des axhales.
Categoreye:Meubes Categoreye:Lives
1451
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Motî Lempereur et Morayns
Li motî Lempereur et Morayns, ki s' tite e francès, c' est "Dictionnaire pratique du wallon liégeois", c' est on motî walon-francès adjinçné pa Jules Lempereur eyet Jacques Morayns ey eplaidî e 1974.
1451
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Motî Lempereur et Morayns
Il est rprins sol limero [E167] dins l' djivêye des motîs do walon.
1451
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Motî Lempereur et Morayns
Sistinme ortografike
Li motî Lempereur et Morayns ni shût nén pår li sistinme Feller. I rprind on scrijha dg (Lîdge) k' aveut stî abandné dispu 1900.
1451
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Thorgan Hazard
Thorgan Hazard, c' est on rlomé fotbalisse walon k' a nexhou e L' Lovire.
Il est rwaitî come onk des meyeus djouweus bedjes dins les anêyes 2010. Il est dins, ç' ki les bedjes lomnut voltî, li "djeneråcion e-n ôr" des Rodjes Diåles.
Famile
Thorgan Hazard a deus ptits frés : Kylian ey Ethan, mins ç' est l' deujhinme gamén del famile padri Eden.
Referinces eyet sourdants
Hazard, Thorgan Hazard, Thorgan
3
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes -10 | anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 3 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Anêyes 1200
12inme sieke | 13inme sieke | 14inme sieke
1200 | 1201 | 1202 | 1203 | 1204 | 1205 | 1206 | 1207 | 1208 | 1209
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Croejhåde (guere)
thumb|200px|les croejhîs
Ene croejhåde, c' esteut ene guere inte les crustins catolikes et les muzulmans ezès 11inme, 12inme & 13inme siekes.
Motlî
Les crustins k' «alént al croejhåde» si lomént les Croejhîs. Les cronikeus arabes les lomént les «Francs».
Limerotaedje des croejhådes
Li limerotaedje des croejhådes n' egzistêye ki dins l' tuzance uropeyinne. Les Arabes ni cåzèt ki des waches d' abrocance des "Francs".
Li prumire croejhåde esta enondêye på påpe Orban II.
Li prumî såme, c' esteut di ctchessî les muzulmans foû d' Djeruzalem. Çou ki l' prumire croejhåde, moennêye al fén pa Godfrwè d' Bouyon, adierça. Ele fourit shuvowe di l' askepiaedje do Rweyåme crustin di Djeruzalem.
Les croejhådes d' après estént purade des gueres inte les rweyåmes catolikes di Palestene, aidîs pa des årmêyes vinowes d' Urope coûtchantrece et les Muzulmans e Moyén Levant. Mins pacô, gn aveut des aloyances inte sacwants payis crustins et sacwants payis muzulmans, conte des ôtes di minme rilidjon.
Li deujhinme croejhåde endala di tos les costés: Moyén Levant, Espagne et Portugal muzulmans, et minme do costé des Slåves payins.
Li troejhinme croejhåde…
Li cwatrinme croejhåde…
Li cénkinme croejhåde…
Li shijhinme croejhåde…
A l' ûtinme croejhåde (li dierinne), l' innmi n' esteut ddja pus les muzulmans, mins des crustins del Nonne del France, riwaitîs come eretikes.
Come dins totes les gueres, gn a yeu des margougnaedjes di "civils". Ene seule croejhåde si fjha sins moirt : li shijhinme croejhåde, moennêye pa Fredrik II do Sint Impire.
Les croejhådes ont texhî bråmint des loyéns economikes inte les deus mondes. C' est les croejhîs ki ramoenît li souke e l' Urope.
Mins eto ene haeyime k' egzistêye co å djoû d' ouy. Et k' a bén rispité dispu les atacaedjes do 11 setimbe.
Alére
Po-z aveur ene idêye pus copezêye so les croejhådes: Amin Maalouf, “Les croejhådes ås ouys des Arabes”, (Les croisades vues par les Arabes), eplaidreyes Jean-Claude Lattès, 1983.
Categoreye:Istwere di l' Urope Categoreye:Moyén Levant *
Garray
Garray, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Djuri (foû djustice)
On djuri, foû des cis del djustice, c' est ene troclete di djins ki decidnut eshonne do rzultat d' ene bate (concours), esportive ou nén, d' èn egzamin, evnd.
Sacwants spôrts avou on djuri po decider des rzultats
Categoreye:Dujhances sociåles Categoreye:Spôrts
Abdelqader Khan
Abdelqader Khan, c' est l' sincieus k' a stî lomé li pere del bombe atomike do Pakistan.
1979
Walon
thumb|Coviete di Facteurs, djindåres et li cpagneye da Liyis Piron Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Ôtès djins
Categoreye:Date
Doze femes (noveles)
thumb|Coviete do live thumb|Afitche avou l' coviete do live metowe al såle di Tcheyou li djoû del fiesse do strimaedje do live. Doze femes (Doze fèmes), c' est on live da Joël Thiry k' a vudî e 2008. Il a stî eplaidî å Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene.
Les tecses sont ratournés e francès vizon vizu.
Kékes tecses avént ddja rexhou dvant dins Singuliers.
Contnou
C' est doze pititès noveles, mins tot l' contråve di des cenes a l' aiwe di rôze. Vaici, on direut minme : end a nén ene ki s' atcheve avou ene plaijhante fén.
1461
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Pablo Neruda
Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto alias Pablo Neruda, c' est on fjheu d' arimés Tchilyin, sikepyî e 1904 et moirt e 1973. I rascoda l' pris Nobel di leterateure e 1971.
Paul Moureau
thumb|100px Paul Moureau a skepyî li 1î d' djun 1887 (a Djodogne) ey a morou li 17 di nôvimbe 1939 (a Lovén).
Doze femes (noveles)
Contnou
Tolminme, c' est cial purade 12 drames ki 12 pîces di vicåreye.
1461
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Paul Moureau
C' esteut on scrijheu e walon, mwaisse di scole di s' mestî (a Tcheslet).
Pablo Neruda
thumb|150px|left|Portrait da Pablo Neruda
Doze femes (noveles)
Contnou
Tchaeke novele raconte li vicåreye d' ene comere di dvinltins (inte 1920 et 1970, a ene rawete près). Mins gn a eto 12 portraits di vraiyès femes d' enute, onk po-z ataker tchaeke sipoûle. Po dire li veur, gn a 11 comeres ey èn ome. Ces-cials divrént ravizer les eroyenes do live. Les fotos des doze vraiyès femes ont stî saetcheyes pa Philippe Renard.
1461
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Pablo Neruda
Pablo Neruda esteut si no d' pene, si vraiy no d' naixhance (li 12 di djulete 1904) esteut Neftalí Ricardo Reyes Basoalto; i cminça a scrire dizo on no d' pene cåze ki ses parints èn volént nén k' i dvénxhe on scrijheu. I tchoezixha l' no d' Neruda d' après li scrijheu eyet powete tcheke Jan Neruda. Pus tård, i fjha candjî s' no a l' estat civil po s' fé lomer legålmint Pablo Neruda.
L' ome a todi ovré po disfinde ene societé pus djusse, çou ki s' voet dins ses scrijhaedjes. Il esteut camaeråde avou Salvador Allende.
Cwand i mora do cancer li 23 d' setimbe 1973, çoula fjheut 12 djoûs ki l' Tchili esteut dzo ene dictateure militåre.
Djivêye di ses ouves
Neruda Neruda
Paul Moureau
Ouve e walon
thumb|coviete di «contes d' aprandjire»
Å cmince, il a scrît des arimés, et eplaidî ene prumire ramexhnêye, «Contes d' aprandjire» (1932), ki c' est bråmint des sovnances.
Ele serè radmint shuvowe pa «Fleurs d' al vesprêye» (1935), del peure powezeye, cisse-lale.
A eto scrît deus arimêyès pîces di teyåte: Cisse pîce la a stî djouwêye djusse divant kel powete end alaxhe.
Il a scrît dins les Cayés walons (li prumî boket do prumî limero e 1937, pu co les deus ans d' après). Come di djusse, poy k' il est loukî come onk des askepieus del rivuwe.
Il a intré ås Relîs namurwès e 1931 et al Societé d' Langues e 1938.
Corwaitaedje di si ouve
Il est rwaitî avou Paul Stienlet et Edmond Etienne come onk des pus grands scrijheus e walon do pays d' Djodogne.
J. Etienne a scrît d' På Moureau :
Sourdant
Moureau, Paul
1461
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Stîle grammairrece
Li stîle grammairrece, c’ est l' manire d’ adjinçner ene fråze, tot prindant dipus ou moens di viebes ou d’ sustantifs ou d’ addjectifs ou d’ adviebes.
Li stîle gramairrece est diferin d’ on lingaedje a l’ ôte. Gn a eto bråmint d’ adire inte li ci des lingaedjes foirt sipårdous et li ci des ptits lingaedjes.
Uzaedje di viebes puvite ki d' sustantifs
Li stîle ås viebes est pus tipike ki li stîle ås sustantifs, tot å contråve do francès.
Egzimpes di ratournaedje francès / walon avou passaedje d' on stîle ås nos (francès) a on stîle ås viebes (e walon)
Uzaedje d' addjectivires purade ki d' addjectifs
Les addjectifs savants sont purade replaecîs pa des addjectivires. C' est çoula k' esplike e pårteye li waire d' addjectifs dins le pårlaedjes espontanés e walon.
Egzimpes di ratournaedje francès / walon avou passaedje d' èn addjectif savant (francès) a ene addjectivire (walon)
Uzaedje corant des adrovires
Cwand l’ sudjet n’ est nén defini, on eploye pus voltî ene sintake avou ene adrovire
egzimpe di droet coplemint ribouté e-n eri
Li fråze ratindowe sereut:
Egzimpe di coplemint nén direk
L' emantchåjhe normåle sereut:
Egzimpe d' adviebe di vierbire
Li sintake rawårdêye sereut:
Egzimpe d' infinitif ridjeté dirî s' complemint
On ôreut pus coranmint:
Ki, vaici, on pôreut djåzer do metaedje di l' infinitif al fén d' fråze, a môde tîxhone, k' on rtove ossu dins l' viye tchanson «Dj' a m' tabeur»
estô di:
Doze femes (noveles)
Contnou
Tchaeke novele a inte 1 ene 3 pådjes, et l' tite, c' est li ptit no do mwaisse personaedje, ene comere, dabôrd. Gn a kel 9inme, Leya, ki n' a … k' ene seule pådje. Po fé on ptit roman avou fok ene pådje, i fåt esse capåbe !
Stîle grammairrece
Sourdants
Categoreye:Linwince Categoreye:Belès-letes Categoreye:Croejhete walone
Doze femes (noveles)
Contnou
Li coviete do live, c' est eto on portrait di ci fotografe la ki xhene li tåvlea del dierinne cene da Linåd da Vinci. Avou li scrijheu å mitan, el plaece di Djezus-Cri, et les dozes femes dins l' minme posteure ki les doze apoisses sol pondeure e kession.
Racourti : les doze femes
thumb|Rishonnante a Leya (afitche metowe al såle di Tcheyou li djoû del fiesse do strimaedje do live). thumb|Rishonnante a Meliye
Plaeçmint des spoûles dins l' espåce et dins l' tins
Les istweres si pasnut dins on viyaedje do payis d' Måtche-el-Fåmene. C' est Tchantrele, Il a on hamtea : Molén-Sint-Mårtén, et ene pitite gåre Riyon-e-l'-Årdene. Gn a eto l’ hamtea « des Fagnes ». C' est tos forveyous viyaedjes, kécfeye rashious so des vraiys nos d’ plaeces. Gn a djusse Baconfwè (la k’ gn a on docteur) k’ est vraiy.
C' est sovint åtoû del guere di 40. Victwere s' a fwait mesbridjî d' on tchvå e 1936, et va e perlinaedje a Biarin e 1941. Emma a cnoxhou si ome e 1942, et l' vént rtrover diviè 1948. Louwisse si pa potche so ene mene e 1946. Sara cwite Tchantrele po s'maryî sins l' consintmint d' ses parints e 1951. Mins si feye ni rvént so l' aite do viyaedje k' eviè 1985. Po « Adline », on date les troes bokets di s’ vicåreye k’ on raconte : 1939, 1952, 1964.
Cotoû sociolodjike
Li cotoû sociolodjike di totes les noveles est l’ minme : l’ Årdenewårdiveuse del mitan do 20inme sieke, foû straegne avou l’ moråle, ki sacwants comeres sayèt di s’ è dislaxhî. Sovint tot l’ payant foirt tchir !
Mins c’ est pattavå l’ Urope insi. Metans el Bavire, Emma l’ Almande, k’ a yeu èn efant avou on prijhnî, si fwait evoyî des påters di pourcea, et spiyî ses cwåreas.
Manaedjmint so suspinse
Li prumî hagnon nos fwait moussî todroet dins ene sacwè d' poenneus : èn ome ki potche so ene mene (Louwisse), ene feme k' erva a l' otobusse, tot plorant come ene madlinne (Emma); ene feme ki s' riwaite divant s' miroe, et s' fé do mwais sonk po vey s' elle est co bele (Victwere).
Li fén s' atcheve cobén pa on pont di dmande. On n' sait nén si Louwisse piedrè si efant : l' aiwe ki l' fordjetante plante (dandjreus del rowe) a dmoré dvins a stî metowe dins l' sope, mins li schayteu a tapé l' bohêye evoye kécfeye divant k' ele ni l' epweznêye… Emma l’ Tîxhone erva e s' payis, mins on n' sait nén si l' pa di si efant, Arice, s’ muchyî ene samwinne å lon po nel nén rescontrer, u ôte tchoi… Ki va-t i ariver a Lora, cwand s’ pa sôlêye « li ståre sol pavé come ene vôte ki s’ displake do plafond » ?
Li raconteu
Mins po « Aline »
Motlî
Li motlî est foirt ritche. Et des mots d' on payis la k' on n' a waire sicrît.
Les noûmots sont purade des calcaedjes do francès :
Croejhete
Li croejhete est sovint bén respectêye.
Gn a minme des vîs traits cåzu disparexhous ouy
Mins pacô, gn a sacwants francijhas d’ croejhete. Copurade, on trouve cåzu toltins les pårticipes erireces eployîs avou l' viebe "aveur" ki s' acoirdèt avou l' droet coplemint metou padvant (dabôrd k' i n' divrént nén bodjî).
Li rîle des troes cossounes n’ est nén todi respectêye.
Accint
Li scrijheu note l’ accint d’ on payis metou inte Måtche e l’ Rotche.
Li betchfessî å est sovint « â », mins pacô « au » (ortografyî « ô ») : Mautche, pacô les deus : rawaurdè & rawârder (rawårder, p. 67). Mins mohone (måjhone), a môde di Lidje
Li betchfessî OI est « wa » (pwartè, mwartî).
Li betchfessî sch est « sch » (chèle, choupe, chayteu).
Pazea
thumb|Pazea dins les bwès On pazea (on dit eto ene pî-sinte, on pî-pazea), c' est on stroet passaedje k' on-z î pout passer a pî, u avou ene aclevåve biesse.
Fenilcetonureye
Categoreye:Maladeyes di famile Li fenilcetonureye, c' est ene maladeye di famile, foirt råle ki vént d' on muchyî djinne. Les efants sont normås cwand i vnèt å monde, mins e crexhant, i divnèt des dmeys-doûs… u des foû-scwere.
Pazea
Les pazeas egzistént puvite dins les bwès, les montinnes, po prinde å court dins les tchamps. Adon, gn aveut des tournikets.
Fenilcetonureye
Riméde
Les malådes divèt magnî des amagnîs sins fenilamene ni tirozene disk' a 5ans a 8 ans. Après, li redjime n' est pus si straegne. Les femes ki vlèt aveur èn efant divèt rprinde li redjime divant. On fwait des rcwerances po-z diswalper ene inzimoterapeye.
23 d' fevrî
Li 23 d' fevrî, c' est li 54inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure co 311 djoûs (312 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
21 di fevrî - 22 d' fevrî - 24 di fevrî - 25 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Pazea
''Come di djusse, les mots "pazea" et "pî-sinte" si rtrovèt dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye
Sourdants
<References/>
Categoreye:Voyes et tchmins
Winston Churchill
Winston Churchill, c' esteut on politikî burtaenike k' a stî foirt rlomé po-z awè stî el prumî minisse d' ès payis pindant l' deujhinme guere daegnrece. Il aveut askepyî li 30 di nôvimbe 1874, a Woodstock, ey aveut morou li 24 di djanvî 1965, a Londe.
Politike
Il a stî mimbe do pårti di droete burtaenike li pus peuprece : el Conservative Party.
Doze femes (noveles)
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Sinte Djetrou
Sinte Djetrou (a Lidje) ou Sinte Djedru (a Nivele) (F. Gertrude), c' est ene sinte fiesteye el Walonreye (li 17 di måss).
C' esteut l' feye da sinte Ide eyet Pepin d' Lande; dabôrd, c' est l' sour da sinte Bedje.
Avou s' mame, ele va basti on moustî a Nivele.
Sinte Djetrou vina-st å monde e 626 et mori e 659, li 17 di måss, li djoû k' on l' fiesteye, come sint Patrik.
Winston Churchill
Pårlaedje
L' onk d' ses pårlaedjes est foirt kinoxhou. C' est l' ci ewou çk' i clatche k' el Rweyåme-Uni n' va måy s' rinde : « We shall never surrender ! » Cisse fråze ci a sti riprindowe dins ene tchanson da Supertramp. Mins nerén, l' tite d' èç cåzaedje ci, c' est : We shall fight on the beaches.
Oronde
Orondîs (hirundinidae)
Deure lune
thumb thumb|avou on grand ceke et des «foumires» inte les deus Li deure lune u plinne lune k' on dit eto a ç' moumint la: li Bele u l' Beaté, c' est l' moumint ki l' lune est å mitan di s' moes. Ele parexhe adon come on gros rond djaene balon dins li stoelî.
Ambli
thumb|Ambli et ses campagnes
Deure lune
C' est adon k' elle a voltî on ceke.
Ambli
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Julie Leboutte avou l' accint d' Ambli pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Deure lune
Dins les belès-letes e walon
Les fjheus d' arimés del kimince do 20inme sieke djåzént voltî del bele, come tos les romantikes.
Ambli
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Deure lune
Dins les belès-letes e walon
Insi, Hinri Simon, dins «Li moirt di l' åbe»:
Sinte Djetrou
Djetrou
Raymond Honoré
Ses scrijhaedjes sont-st eplaidîs dins l' Moxhon d' Ônea.
31
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Raymond Honoré
Honore
Deure lune
Dins les belès-letes e walon
Dominique Heymans a lomé onk di ses ramexhnêyes d' arimés: «Des trôs sol bele». Divant lu, Hinri Van Cutsem aveut tchoezi come tite «Clairs di lune» po onk di ses lives.
31
26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 32 | 33 | 34 | 35 | 36
Deure lune
Dins les belès-letes e walon
Categoreye:Astronomeye Categoreye:Sistinme solrece Categoreye:Lune
31
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 31 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Oronde
Ôre des des soverdiyîs (pasrifômes).
Påpire
thumb|Makiyaedje des påpires Li påpire, c' est ene pea ki vént rcovri les ouys totes les sacwants sgondes, et les frexhi.
Oronde
Sôres d' orondes
Gn a troes sôres d' orondes el Walonreye :
Påpire
Les djins ont deus påpires, li cene do dzeu ou påpire dizeutrinne, et l' ene do dzo ou påpire dizotrinne.
Oronde
Sôres d' orondes
Mins ôte pårt sol Daegne, gn a bråmint des ôtes sôres d' orondes.
Å boird des aiwes
thumb|Ene imådje do roman. Å boird des aiwes (Shui-hu-zhuan) (e tchinwès 水浒传, çou ki vout dire "racontroûle des erives", pinyin : Shuǐ hǔ zhuàn), c' e-st on roman d' advinteures k' a skepyî foû d' racontroûles metowes so papî eyet riscrites pa d' pus d' on scrijheu, mins k' on dit d' acostumance ki c' e-st on lomé Shi Nai'an l' oteur, dins les anêyes 1300 et des. L' istwere conte les faitindjes eyet les furdinnes da cint et hût bindeyes ki s' ribelèt conte on cron govienmint eyet les hôts fonccionåres ki siervèt l' impreur.
Oronde
Waitaedje des orondes po saveur li tins
Si les oronds volèt hôt, c' est sene di bon tins; cwand ele volèt bas, c' est sene di plouve.
Doûcès creyances
Ene oronde, ça poite bouneur.
I n' fåt nén distrure les nis d' aronde : ça poite måleur.
Dins l' lingaedje walon
On cnoxhe li spot «ci n' est nén ene oronde ki fwait l' prétins»
Påpire
Å coron del påpire, gn a les cis.
Piotrowice
Piotrowice, c' est on viyaedje di Pologne. E 2013, i gn aveut vaila 352 djins.
Categoreye:Veyes di Pologne
Påpire
Makiyaedje des påpires
Li påpire dizeutrinne pout esse coloreye po rafoirci li makiyaedje des ouys.
Trawaedje des påpires
thumb|Trawaedje del påpire dizeutrinne (môde) On trawe les påpires (percigne) po-z î stitchî des ahesses di môde.
Påpires azès biesses
Mins nd a sacwants (vatches, tchivås evnd.) k' ont-st ene troejhinme påpire, ki n' est k' ene fene pea so on tinroxh metou a l' coirnêye divintrinne des påpires.''
Categoreye:Antomeye Categoreye:Ouy
Å boird des aiwes
Ci roman la e-st onk des cwate grands classikes del literateure tchinwèse, avou l'Istwere des troes rweyåmes, Li perlinaedje a solea djus eyet li Sondje el rodje måjhire. I gn a d' pus d' ene modêye di ci roman la; ele contèt di 70 a 120 tchapites. Li pus spårdowe est l' cene da Shi Nai'an. Po dire li vraiye, c' e-st apreume èn ôte sicrijheu, on lomé Jin Shengtan, k' a ramîdré l' roman po ndè fé l' meyeuse modêye eyet l' mî cnoxhowe pol djoû d' oûy. Seulmint, li Jin Shengtan esteut si pô grandiveus k' i n' sina nén di s' no, et s' leya-t i l' no da Shi Nai'an come oteur, minme dins l' adrovaedje.
Bråmint des spots eyet des ratourneures do tchinwès d' enute provnèt foû do roman. Li roman n' a måy sitî ratoûrné e walon, ni etir, ni a bokets. E francès, i gn a on clapant ratoûrnaedje da Jacques Dars (Au bord de l'eau) k' a paretou amon Gallimard (Pléiade eyet adon Folio, e 1997).
Li racontoûle rapoite des faitindjes ki s' ont passé po do bon, do trevén des Song (960-1279). Di ç' tins la, on lomé Song Jiang s' a metou al tiesse d' ene binde di bindeyes. Il esteut si malén eyet si bén aspoyî d' ses copleus k' i fala des ans eyet des razans po k' les sôdårs di l' impreur parvininxhe a les bate. Les djutinnes del binde passît raddimint dins les racontroûles des ptitès djins.
Les 108 bindeyes (èn emacralé nombe, dins l' tuzance tchinwesse) sont les imådjes di 108 démons ki sont dislaxhîs, å cmince do roman, på grand marixhå Hong, mwaisse sôdår da l' impreur Ren-Zong, des Song. Trinte shijh bindeyes, omes eyet cméres, les pus foirts, sont-st aloyîs ås asses do cir, eyet 72 ås asses del daegn. Les 36 prumîs sont les grands mwaisses des bindeyes, les 72 ôtes, des pus ptits mwaisses. Ces bindeyes la, å pus sovint, n' ont nén todi stî des harlakes eyet des calins: bråmint estént des fonccionåres ou des sôdårs k' ont dvou peter å diåle eyet les cåzes, c' esteut l' indjustice d' on cron govienmint. Sovint eto, il ont dvou divni des bindeyes après ene biestreye k' il ont fwait.
thumb|Prumî tchapite: li tiestou grand marixhå Hong dislaxhe les 108 demons ki ravicront come bindeyes.
Foû do roman, on-z a fwait on fouyton eyet des pîces di teyåte, on djeu videyo (Suikoden), des bindes d' imådje, des istweres di kungfu eyet minme èn ôte roman tot etir: Li fleur e posson d' ôr.
Taprece
Ene taprece, c' est l' pîce d' ene machene a scrire ou d' ene copiutrece avou tote des tapes po tchaeke lete (ou chife).
Sôres di tapreces
I gn a totplins des tapreces. Li pus peuprece, c' est l' QWERTY, mins des ôtes payis uznut voltî d' ôtes adjinceure : come el QUERTZ (Almagne) ubén l' AZERTY (France eyet Beldjike). Ces nos la sont sorlon les prumirès letes k' i gn a sol prumire roye, a hintche.
Metaedje des mwins so ene taprece
Li hintche mwin si dvreut mete avou les cwate doets (pitit doet, doet a l' anea, grand doet, erî-doet so les letes del troejhinme rindjeye, QSDF po les tapreces AZERTY.
Li droete mwin si mete di l' ôte des costés del minme façon so JKLM.
Les letes do dzeu et do dzo sont les cenes ene miete di bihaire. Metans li ptit doet del gåtche mwin va taper A ådzeu eyet W ådzo.
L' erî-doet a eto les letes do mitan: i taprè F eyet G (gåtche mwin) et J eyet K (droete mwin).
Mins gn a des hoplêyes di djins ki tapnut a deus doets.
Dins les belès letes e walon
On djåze di diferinnès sôres di tapreces di machenes a scrire dins Lucien Mahin l' roman e walon Vera:
Sourdant
Categoreye:Infôrmatike Categoreye:Burotike
Accidint d' ecdût do cervea
thumb|imådje do cervea avou èn infractusse (fritche do dzo), et èn udinme (fritche do dzeu) thumb|distrujhaedje do cervea dins on vî AEC (rodje cwåré) Èn accidint d’ ecdût do cervea (èn AEC, e francès AVC, e-n inglès stroke, dins l' lingaedje corant ene atinte), c' est ene maladeye k' avént tot d' on côp a èn ecdût do sonk divins l' cervea.
Sôres d' AEC
End a d' deus sôres :
Senes
Les senes dipindèt foirt del sôre d' accidint (infractusse ou trawaedje) eyet del plaece ki ça s' a fwait.
Des côps, gn a rén d' foirt clair.
Dji vs va dire li minne (otobiyografeye)
thumb Dji vs va dire li minne (Dji v' va dîre li meune), c' est ene otobiyografeye da Emile Sullon.
Linroû
🇱🇰 «Linet»
Accidint d' ecdût do cervea
Senes
Pacô, gn a des rujhes dins les musses (paralizeye) ou dins les sintåcions, oubén dins l' cåzaedje; li djin pout divni ene miete foû scwere.
Les sintomes polèt ariver tenoncô, so ene houbonde (sacwants sgondes), mins eto endaler tozès seus après (sacwants eures) ou dmorer pus lontins.
Si l' djin rexhe foû do broûlî, ele pout rweri so sacwants samwinnes a dipus d' èn an. Ele pout eto dmoré mezalêye tote si vicåreye.
Dji vs va dire li minne (otobiyografeye)
Bokets do live
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Otobiyografeyes
Accidint d' ecdût do cervea
Dins les Belès Letes e walon
Dins s’ live « Wayimaedje », Emile Gilliard discrît èn ome ki dvént vî, et des moumints k’ i pôrént esse raloyîs a des AEC (cwand i s’ sint flåwi, et toumes la e l’ rowe).
Categoreye:Nierolodjeye Categoreye:Cour et ecdûts Categoreye:Medcene
1985
Ôtès djins
Categoreye:Date
Djule Cezår
thumb|150px|Posteure da Cezår Djule Cezår (Caius Iulius Caesar IV), c' esteut èn on rlomé politikî romin.
Il a skepyî a Rome diviè 100 dv. Dj.C., ey a morou li 15 di måss di l' an 44 divant Dj.C.
C' est lu k' a-st abroké sol Gåle e 53 dvant Dj.C.
I s' a batou avou les Ancyins Bedjes, inte di zels, Ambiyorisse. Il a eto vinké, tot djusse, les Nervyins al batreye di Sambe.
C' est lu eto k' a dné l' no di l' operåcion cezaryinne. Eyet li mot "Caizer".
Rilomêyès paroles
alea jacta est, dijhêye k' il åreut dit cwand il ascoxha on ptit ri, li Rubicon, po-z aler ataker onk di ses bateus a Rome, e 49 dv DjC).
Tetanosse
thumb|ene djin k' a l' tetanosse thumb|ene vatche crevant do tetanosse Li tetanosse, c' est ene maladeye des djins et des biesses ås tetes.
C' est ene maladeye des musses, ki sont sorroedis, di cåze d' ene tocsene ki vude d' ene bactereye, Clostridium tetani. Cisse-ciale evilmêye les plåyes ki n' ont nén stî bén rnetieyes.
Cåze et mecanisse
🇱🇰 Clostridium tetani.
Li bactereye ki cåze li tetanosse va djermer dins l' plåye apostumêye. Ele va produre ene tocsene ås niers. Cisse-ciale si va aler aplaker sol coron des niers å djondaedje nier-musse. Ele va esse agolafêye dins l' acsone et rmonter l' nier eviè l' celule nierveuse disk' å cervea. Lavola, ele va espaitchî les neurones di produre des nevromessaedjîs (come li Seur Gama-Amino-Butirike u l' glicene) ki permetnut li disroedixhaedje des musses.
Tetanosse ås djins
Les prumîs senes avegnnut deus a vint djoûs après l' rascråwaedje del plåye. Divant les eploctaedjes a tertos, ça arivéve cobén ås payelinnes et ås påpåds djusse nexhous.
Å prume, n a-st on sorroedixhaedje des musses del djoixhe. Ça fwait ki l' malåde ni sait pus drovi s' boke. Did la l' alomåcion del maladeye e-n inglès: «cozowe boke» (locked jaw).
Tetanosse ås tchvalidîs
Les biesses ås shabots, c' est les biesses ås tetes les pus coixhes eneviè l' tetanosse. Ki: les tchvås et les moulets sont pus sovint acsûts k' les ågnes.
L' ouxh d' intrêye do microbe, ça pout esse ene pitite plåye k' on n' voet nén: mwais feraedje å marixhå, froyaedje do haernaxhmint, epîtoe trop seré. I pout eto shuve ossu ene operåcion må fwaite, come li hamlaedje pa des amedeus nén scolés. Li covaedje deure ene a troes samwinnes
Onk des senes les pus timprou, c' est l' vinaedje-foû reflecse del troejhinme påpire cwand on fwait on brut ou on mouvmint ki sbare li biesse (classicmint, ene tchicnåde divant ses ouys).
Gn a eto èn alårdjixhmint des narenes. Les orayes sont dresseyes et l' boke est come eclawêye. Li cawe est levêye.
Gn a èn alårdjixhmint do soûmint d' astampaedje.
Cwand l' biesse tome al tere, on nel sait pus rastamper. L' opistotonosse est clair, avou l' hatrea haetchî e-n erî, les pates di dvant viè li dvant et les cis do drî viè l' dirî.
Li biesse creve dins les cénk a dijh djoûs après l' prumî sene.
Tetanosse ås rodjès biesses
Les bovrins fwaiynut pus rålmint do tetanosse. Ça pout ariver après ene evilmaedje del botroûle ås veas novea-nés. Ås pus vîs veas, li maladeye shût ene coixheure.
Côrî (toponimeye)
Pådje do mot «côrî» et ses parints el toponimeye del Walonreye
Tetanosse
Tetanosse ås rodjès biesses
Å cmince, les veas alårdjixhnut leu soûmint d' aspoye, a môde d' ene gade di mnujhî.
Côrî (toponimeye)
thumb|rowe des Côretes
Leyon l' Afrikin
Categoreye:Rilomés muzulmans Categoreye:Rilomés voyaedjeus Leyon l' Afrikin, di s' vraiy no, Hassan El Wazzane, c' esteut on ambassadeur do dierin zultan wattasside do Marok (lomé "Li Portuguès"). On n' kinoxhe waire so ses dates di skepiaedje (diviè 1494) et co moens di s' moirt, pask' il a stepé evoye on n' sait wice.
Côrî (toponimeye)
On rtrouve li mot côrî et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Tetanosse
Sourdants
Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades Categoreye:Maladeyes des tchvås Categoreye:Maladeyes des tchéns
Leyon l' Afrikin
I provneut d' Gurnåde, et aveut abagué a Fez.
Côrî (toponimeye)
I polèt ossu bén voleur dire bwès d' noejhîs ki bwès di håvurnas, les deus åbes k' on ndè codeut des côres.
Li noejhî pout eto si rtrover dins les nos d' plaeces dizo si no tîxhon "hal".
Leyon l' Afrikin
I scrijha on rlomé live : "Discrijhaedje di l' Afrike", li prumî live di djeyografeye (fizike et sociåle) di l' Afrike (Afrike bijhrece, Edjipe, Mali).
Côrî (toponimeye)
côrete
côre + cawete -ete (bwès d' côrîs)
Leyon l' Afrikin
Rivnant d' on perlinaedje al Meke, i fourit apicî pa des pirates sicilyins. Et, divnou on sclåve, diné å Påpe. Ci-ci lyi candja s' no, et divni "Leyon", et l' Afrikin, poy k' i provneut d' Afrike.
Amin Maalouf a scrît on live sor lu.
Sacwants dnêyes di ses lives
Å Marok, i discrijha Asfi, Azemmour, les Douccala, li Vete Montinne, les bwès d' arganîs.
Côrî (toponimeye)
côrea
côre + cawete -ea (pitit bwès d' côrîs)
côrire
côre + cawete -ire (bwès d' côrîs)
Pont (so l' aiwe)
thumb|Pont d' Alcantara (Espagne) thumb|pont naturel (Imin Ifri, Marok) On pont so l' aiwe, c' est on bastixhaedje ki permete a ene voye di trevåtchî ene corante aiwe, tot passant ådzeu.
Côrî (toponimeye)
côrinne
côre + cawete -inne (bwès d' côrîs)
Categoreye:Toponimeye Categoreye:Åbes et bouxhons
Pont (so l' aiwe)
Mins gn a eto des ponts ådzeu di bresses di mer u d' grandès laetches.
Gn a eto des ponts ådzeu des voyes.
Motlî
On ptit pont, motoit po djusse les djins passer, si lome pontea u pasrele.
Sôres di ponts
Categoreye:Voyes et tchmins Categoreye:Corantès aiwes
Gueuyes di Walons (portraits)
Gueuyes di Walons (Gueûyes di Walons), c' est ene ramexhnêye di vint-troes portraits tot raetchîs di Walons.
Elle a stî scrîte pa Jacques Desmet e rfondant walon namurwès.
Ele est publiyeye dizo licince Wikipedia (Creative Commons) e 2013 (19 portraits).
Li modêye papî (23 portraits) a rexhou e 2015.
Divant-z-ouve
Divant d' vos mète à lére, i m' vos faut dîre :
Adrovaedje
Nosse Walonîye, c'èst sès djins ! Dès coméres èt dès-omes qui n'ont nin stî fastrouyîs dins l' minme locîye come do stofé.
Todi maîsses di zèls-minmes, tièstus come dès baudèts, voltî chinârds, mins avou on coûr t-ossi laudje qu'one pwate di grègne, dès-idéyes plin leû tièsse, bin dins leûs djins.
Cwårtîs del lune
Les cwårtîs del lune, c' est les diferinnès aparances ki l' lune a tot åd dilon di s' moes.
Gueuyes di Walons (portraits)
Adrovaedje
Au bon timps, lès s'minces qu'on-z-a sèmé d'vant l'iviêr, sintenut l' lumîre, sintenut qui l' solia èst là. Èt on bia djoû, on djèrmon trivièsse li dagn. On plomion tot vèt' ravike.
Cwårtîs del lune
Rapoirt avou l' crexhance
Pareymint po li rtaeyaedje des tchveas
Categoreye:Astronomeye Categoreye:Lune
Gueuyes di Walons (portraits)
Adrovaedje
Ça s' loume : « potchî foû ».
Dj'a sondjî, si vos lîjoz tot ç' qui va sûre, qui lès mots d' vosse man, potcherin' foû d' vosse tièsse, potcherin' foû d' vos lèpes po vos-èfants.
Dj'a sondjî ...
Li monnî d' Biè
🇱🇰 Målåjhey advina (fåve do vî vî tins) Li paskêye domonnî d' Biè, c' est ene fåve do vî vî tins k' i gn a sacwants modêyes el Walonreye.
Li modêye da Djåke Desmet eplaideye vaici n' a nén stî rprinjhe sol modêye papî, mins bén sol live del bate "on scrijheu on djheu" di 2012 a Mont. Avou l' eredjistrumint del paskêye.
Li pere Inosse
Li tite est rashiou so on djeu d' mots avou l' raece di bedots «Merinosse».
Ôtes portraits
a rmete vaici
Lès trècins
Li grande Clémence
L'acopléye do dôdé
Li Rojer, c'èsteût l' pus gros martchand d' vatche dèl vile da costé, on mau-ontieûs, avou one tièsse come on tch'fau godin. Po vos dîre, tot vos causant, i n' lacheûve nin do r'churer s' nez, èt d' rôler dès bolètes yinte sès dwègts, lès razouyî on dêrin côp, divant d' lès lancî pa d'zeû si spale d'one piknaude, èt qu' ça fuche n'impôrte èwou ! I rawaîteûve totes lès feumes come dès bièsses à discôper : « Citèlla, èlle a on bia cu d' polin, li mèyeû èt l' pus tinre dès bokèts, c'èst todi dins l' grosse pîce ! »	Ci qu'èst seûr, c'èst qu' l'atirance do Rojer s' pwârteûve dirèk su l' cu. Ça n'èsteût nin ci qu'i pleûve awè dins l' tièsse, nin po lès bièsses, i n'aveût rin à gangnî avou ça, nin po lès coméres pace qui tot ç' qu'i saveût dîre finicheûve pa : eûros, pwèd d' satch, èt stindéyes di têre. Li pére Oulote, i m' causeûve voltî dèl Minète, i guigneûve après : « Ti veûs, dj'âreû vint' ans d' mwins' èt dji sèreû co come divant qu' lès médecins ni m' sacadjenuche mi cinéma, èle mè l' dimandreût, dji t' lî freû s'-t-afaîre sèyance-tènante, sins r'nicter ! »	« Dji freû one saqwè por lèye, djè l' min.nereû è voyadje à batia ! »	Vo-l'-ri-la qu' sès-ouys toûnenut à vûde. « Taudje one miète, Twène, ti m'è boures plin m' casaque. Ti m' racontes dès faloutes. Ti n'as d'dja jamaîs trivièrsé l' Djausse ! Dji n' ti veû nin asplaner on grand batia one quinzin.ne di djoûs è l' Méditèranéye. »	« Quî ç' qu'a dit Méditèranéye, èt quî ç' qu'a dit one quinzin.ne di djoûs. Mi dji sondjeûve à Paris avou one bilande, èt su l' fin dèl samin.ne. »	« A ! Come ça, ça va : trwès djoûs, deûs nûts. »	« Rataudje, por mi l' fin dèl samin.ne, c'èst come dins l' timps : do sèmedi au nût jusqu'au londi do matin. Nin dandjî d' pus po-z-è fé l' toûr. I-gn-a bin moyin d' lî dîre ci qu'on n' pinse nin on momint, mins al longue, on 'nn'a squ'al pupe. Èt qwè vous' qui dj' faîye sur on batia qui dj' n'î pôreû d'dja satchî one ligne ? »
Lès « Mon Diu » èt lès « Qu' a dit »
Li dêrène sôrcîre Mari d'amon Tchatchâle, Alice d'amon l' Pate : li quéne dès deûs faut-i rastinre come li dêrène dès sôrcîres ? Èle dimèrin' totes lès deûs dins nosse viladje, à one pichîye one di l'aute, nin lon èri d' nosse cinse. Vos m' dîroz qui ça n'ègzistéye pus l' djoû d'audjoûrdu ; one sôrcîre... èt portant ! Li Gustâve, li grand d'amon l' Bârbi, carèsseûve à Sclimpré, di l'aute costé do bwès d' Wayindje. Al vièspréye, tos lès ovradjes achèvés, i purdeûve si baston, èt èvôye pa l' vôye do tiyou po r'trover s' comére. Binauje l'ome ! I chifloteûve yinte sès lèpes dins l' chavéye di têre tot rotant à s'-y-auje. Èlle èst quausu rascouvroûwe èt r'ssèréye pa lès bouchons di spènes. Tanawète, i lî faleûve ascauchî one wârebêre plin.ne d'aîwe, drovoûwe là pa lès roûwes dès tchaurs. Vola qu'i tchaît buk à buk avou on grand nwêr tchin, dès mèchants-ouys què lî bolenut foû di s' tièsse. Li bièsse è-st-à l'arêt. Èle grûle. Èle ritrosse sès lèpes su sès dints d'îpe. Li Gustâve è-st-one miète èbaubyî. I n'a jamaîs vèyu ç' tchin là su s' vôye dispôy qu'i tchèsse à Sclimpré. Èt, véla come aus Maujones dès Bwès, i n' veût nin da qui ç' qu'èle poureût yèsse. Mins l' bièsse grogne asteûre ; prèsse à saut'ler. Gustâve voureût bin continouwer s' vôye. I-gn-a nuk dès deûs qui vout r'culer. L'ome lève si baston, èt i flâye, i flâye, tant qu'i sét, su l' gueûye, su lès rins, dins lès pates. Il a ètindu croquer on' oucha, èt l' tchin pète èvôye su trwès pates tot ba.ulant... Rabroké à s' maujone su l' taurd, Gustâve à broké dins s' lét sins pus sondjî à l'istwêre èt passer s' nût d'on côp d' fèrè... Li lèddimwin, su l' côp d' noûv eûre, l'Alice mon l' Pate a v'nu au lacia come à s'-t-abitude. Èlle aveût one lèpe findoûwe èt l' brès dins l' plâte. Come on l'aveût vèyu 'nn'aler à pîds, abiyîye à dîmègne li djoû di d'vant, on n' lî a nin d'mandé èwou ç' qu'èlle aveût passé l' nût : ça n' si faît nin. Mins èlle aveût seûr atrapé on rude côp d' baston ! Gustâve n'a pus jamaîs crwèjlé d' tchin tot l' timps qu'il a min.né ansène... Aveût-i rèscontré one sôrcîre ? ...
Ci djoû là, al vièspréye, on-aveût yeû do mau à fé r'moussî nosse bèle rodje è stauve. Dèdja su l' pachis, èle s'aveût tapé dins lès filochés. Èle s'aveût faît one longue chèrnake su s' panse dins lès fis d'ârca. On âreût yeû dit qu'èlle èsteût bèrzingue, mwate sôle. Gustâve à faît uker monsieû In.ne, l'ârtisse : « Nos n' savans nin ç' qu'èlle a atrapé là ! C'èst nosse mèyeûse doneûse, nos nè l' vourin' nin piède. »	Peû qu'èle ni boudje, on li aveût mètu one bèlique èt l'alachî à one crépe. L'ârtisse à toûrné tot autoû dèl bièsse. Ça n'a wêre taurdjî : « Mon Diu mès djins, dji n' sâreû pus rin fé po vosse vatche, èlle a-st-atrapé l' florète ? »	« Li florète ? C'èst qwè por one bièsse ça ? »	« C'è-st-one vwèlète qui s' mèt su lès-ouys, èt vosse bièsse ni vwèrè pus jamaîs. »	« Èt i-gn-a pus rin à fé ? »	« Mi, dji n' sâreû todi pus, savoz ! Mins si vos conèchoz one saquî què l' poureût sègnî... pa côp ça passe ! »...
Tote li famile aveût d'dja stî toûrner trwès djoûs, chaque à leû toûr, autoû dèl tchapèle da sinte Wivine, tot d'djant sès pâtêrs, mins po l' bièsse ; c'èsteût tot fin parèy, èle toûrneûve à rin ! « Dji m' va trover l'Alice. » a-t-i dit nosse Gustâve, «On dit qu' c'è-st-one sôrcîre èt qu'èle tint ça d' sès parints, mins i-gn-a tant dès djins qu'acourenut à s' maujone po leû mau, qui dji wadje qu'èle sègnerè bin nosse vatche. »...	L'Alice à moussî è stauve, toûrner trwès côps autoû dèl bièsse avou on grand lîve qu'i-gn-aveût one saqwè di scrît al mwin en d'dins, èt l' lîre, tot mouwant yinte sès dints. Po l' dêrin toûr, èle s'a sièrvu d'one brantche di pauquî trimpéye dins dèl bènite aîwe po sègnî l' vatche. « Vola, dj'a faît, asteûre vos continoûweroz vos-minmes à dîre one noûvin.ne à Sinte Wivine. »	« Combin ç' qui nos vos d'vans ? »	« Rin ! Si l' bièsse chape vos m' dôroz ci qui vos vôroz. »	Èt, nosse bèle rodje à chapé, èt dès-ans au lon èlle à co doné d' pus d' lacia qui d'vant. On a stî payî one fameûse dringuèle à l'Alice, tote binauje, lèye qu'aveût tant do mau po nukî sès fins d' samin.nes. Asteûre, chaque côp qu' nos passans pad'vant s' maujone, èle tape sès brès au laudje come si n' sèrin' li Bon Diu... Li quârt do pris d'one vatche qwè !...