cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Les crostions (tecses)
Li dierin tecse, c' est ene conferince sol progrès, foirt interessant po vey çou k' aspita d' noû el difén do 19inme sieke, et çou k' les djins d' adon louként come "li bon vî sistinme".
C' est l' prumî live e walon k' eploye li mot "schôtlêye" (sicrîte hauteleïe) dins s' sortite :
E payis des shabotîs (roman)
thumb|Coviete divintrinne thumb|350px|Plake avou l' tite do roman metowe a l' intrêye di [[Nåwinne]] E payis des shabotîs (O Payis dès Sabotîs), c' est on roman scrît pa Djôzef Calozet et k' a rexhou e 1933. N a-st ene 2inme edition k' a vudî e 1945.
Mwaissès dnêyes
C' est l' troejhinme roman da Calozet. Il aveut ddja parexhou e papîscrît e 1930, et rascode li prumî pris å "Concours do Cintnaire".
L' adrovaedje est da Jean Haust, k' a eto metou des esplikêyes so les målåjheys mots (ci motlî la, avou les ôtes des 3 ôtes romans do minme sicrijeu est rprins come limeros S112 dins l' djivêye des motîs do walon).
Rascourti
Li spoûle kimince e l' ovroe d' shabotîs da Mwaisse Felisse, å Hierdå a Nåwinne. Onk des ovrîs, Amand, ki provént del Nouve Veye voet voltî Djulyinne, li feye do patron. Et cisse-ciale sifwaitmint.
Po mete galant et crapåde lon erî d' n' onk l' ôte, Felisse evoye Amand baraker dins les bwès d' Motchamp. Dj' ô bén : fé do bokion po-z aprester les bwès po les shabotîs fé les shabots. Amand n' voet pus s' mayon, veyanmint k' el dimegne, il erva dé s' viye mere al Nouve Veye (sins poleur passer pa Nåwinne).
On bea djoû, il ôt brutyî ki Djulyinne si va maryî avou onk k' on spote "Li Daguet".
Mins c' est a ç' moumint la ki l' guere di 14 atake. Amand aide des sôdårs francès schapés des batreyes di Maissin a saiwer sol Holande. Et did la s' egadjî dins les årmêyes aloyeyes.
Cwand l' guere finixh, nosse shabotî riwangne Nåwinne. Cwè çk' i va la trover ?
shabotis
Påjhûle Oceyan
Li Påjhûle Oceyan ou Påjhire Oceyan ou Oceyan Pacifike, c' est èn oceyan k' est metou inte l' Azeye, l' Ostraleye, l' Amerike et l' Antartike.
C' est l' pus grand oceyan do monde.
Categoreye:Mers et oceyans
Flûte
Ene flûte, c' est èn instrumint d' muzike fwait d' on long buzea avou des trôs, k' on shofele divins.
1952
Lingaedje walon
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Flûte
Li ci (cene) k' endè djowe, di s' mestî, c' est on (ene) flûtisse. Li ci po s' plaijhi, on djouweu d' flûte. (On n' pout nén dire on "flûteu", ca ça, c' est onk ki boet bråmint del gote.)
Sôres di flûtes
Sacwants flûtes ont-st on betch. Des ôtes, non.
1952
Ôtès djins
Categoreye:Date
Flûte
Sôres di flûtes
Vocial sacwants sôres :
Categoreye:Instrumints d' muzike
Mwaistrijhe
Ene mwaistrijhe, c' est on diplome k' on pout awè après on bachot et co deus ans a l' univiersité, çou ki fwait cénk ans po l' tot.
Bachot
On bachot, c' est on diplome k' on a après troes ans dins ene hôte sicole ( po awè on mestî ) ou ene université ( po sayî d' fé ene mwaistrijhe ).
Li bachot nos vént des Acoirds di Bologne di 1999. Divant çoulà, on causeûve di graduat po les hôtes sicoles et di candidature po l'université.
Marok
Li Marok (e-n arabe المَغْرِب, al-marhrib;, e cmon amazir marokin, ⵍⵎⵖⵔⵉⴱ, lmerhrib), c' est on dislaxhî payis d' Afrike bijhrece (li ci l' pus å Coûtchant, did la si no ).
thumb|Mape do Marok
Mwaissès dnêyes
Les payis åtoû sont li Moritanreye å sudouwess eyet l' Aldjereye a l' ess ey å sudess.
I gn a eto deus esserêyès teres espagnoles sol coisse Mediteraneyinne: Cewta et Meliya.
Å lådje di s' coisse atlantike, i gn a les Iyes Canareyes eyet l' iye di Madere.
Å nôr do stroet d' Djibraltar i gn a l' Sipagne (Urope).
Après ki l' ancyin Sara espagnol åye sitî dislaxhî del Sipagne ezès anêyes 1970, il a stî anecsé på Marok, ki l' conte come pårteye di s' teritwere; mins çoula n' a nén stî ricnoxhou eternåcionålmint åd triviè di l' ONU.
Djeyografeye administrative
Li Marok est pårti e provinces.
🇱🇰 Provinces do Marok
Ôtès fiesses et uzances
thumb|Foclore do londmwin del fiesse do bedot thumb|uzance des dessinaedjes so les mwins (fiesses) L' achoura kimince li prumî Moharem, ki c' est l' Djoû d' l' an moslimrece (Les administråcions ont condjî). Dins les viyaedjes, do prumî å dijhinme djoû di ç' moes la, les efants vont taburiner dé les djins ki passèt po k' on lzî dene ene dringuele. Gn a eto, å minme moumint, ene uzance, ki rshonne al schiråde del Walonreye: les efants il esprindèt des ptits feus et zoupler å dzeu. N a minme des grandès djins ki potchèt avou. I pinsèt eto k' on n' serè nén malåde si on fwait çoula.
Li londmwin u l' sorlondmwin del fiesse do bedot, gn a cobén on djonnea ki s' disguijhe avou des peas d' moton, et aler heyî l' viyaedje, u l' long des rotes. On l' lome sbaa btayn (setès peas d' moton) u bou jloud (li ci ås peas) en arabe marokin et herma, bou ilmawn e lingaedje amazir. Ça rshonne ene miete a l' ancyinne uzance walone di tchessî l' vexhåd. L' uzance si piede ene miete.
Donostia
Donostia (parey e basse (lingaedje) u Sint-Bastén (e-n espagnol, San Sebastian), c' est ene veye do Payis basse otonome espagnol.
Marok
Ôtès fiesses et uzances
Li dessinaedje so les mwins u so les pîs des femes et des båsheles avou do hené. C' est des femes di mestî kel fijhèt (les naqqachat), a l' ocåzion d' ene fiesse (noices, discalotaedje) u d' on djama.
Donostia
Categoreye:Veyes d' Espagne Categoreye:Ewscadi
Marok
Manoye
Li diram marokin (MAD), k' i ndè fåt a pô près 10 po fé èn uro. Il est pårti e 100 cintimes. Li cintime est co purade lomé franc, e sovnance do vî tins.
Gn a ene viye unité d' manoye ki sieve co dins l' vicaedje di tos les djoûs so tot l' Marok, apus k' a Bijhe. C' est l' riyal, ki c' est l' vintinme d' on MAD. C' est l' minme sistinme ki l' ancyin contaedjes avou les sôs e l' Walonreye, et les douros e l' Espagne. Li riyal sieve po les contaedjes dizo 10.000 DH.
Drapea
thumb Leu drapea est rodje avou ene vete sitoele ås cénk brantches å fén mitan.
Racourti
thumb|curêye di Marokins dischindous al campagne di colnijhaedje francesse
Dinasteyes
thumb|Li Koutoubia d' Marakech fourit basteye do trevéns des Almoravites
Rilidjons
L' islam est rlidjon d' estat; tchaeke djin skepieye di parints marokins est oblidjeye del shuve, apus ki s' ele provént del kiminålté djwive (50.000 djins).
Economeye
thumb|saetchots d' plastike dins les campagnes (divant 2016)
Rilomêyès djins do Marok
* Categoreye:Payis Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Afrike bijhrece Categoreye:Afrike
Riyo d' Djaneyiro
thumb|Riyo d' Djaneyiro
Cotrê
On cotrê ou djupe, c' est on mousmint d' comere (mins padecô ossu des omes) ki s' tént al cingue, et rascove les djambes — foirt ou waire sorlon l' môde do moumint.
Motî Delamarre do gålwès
thumb|Motî Delamarre Li Motî Delamarre do gålwès, ki s' vraiy no, c' est Dictionnaire de la langue gauloise (une approche linguistique du vieux-celtique continental) , c' est on gros motî ki rprind tot çou k' on sait do moirt lingaedje gålwès, åd triviè des kékes sicrijhaedjes k' on a rtrové d' lu.
Il a stî adjinçné pa Xavier Delamarre ey eplaidî a Paris e 2003 (Editions Errance).
ISBN 2-87772-237-6
Egzimpe d' årtike
albos, albios, albanos (monde di la-hôt, cir, sitoelî < blanc)
Categoreye:Lives e francès Categoreye:Monde celtike
Cotrê
Pîces ou ahesse d' ene djupe
Categoreye:Mousseures
Alpinisse
L' alpinisse, c' est on spôrt di gripaedje ezès montinnes.
Categoreye:Spôrts Categoreye:Montinnes
Rate (biesse)
E walon, on lome rate sacwantès sôre biesse ås tetes, del nindje des rawiants, aprume les cenes ki vnèt voltî ås verdeures dins les cortis.
Les rates sont diferinnes des scotons, des rats,des soris, des mizretes.
Rates foû del Walonreye
Totavå l' Daegne, gn a eto des ôtes sôres di rates :
Lûte siconte des rates
Sacwantès plantes les houwèt did la, come li yebe ås rates.
Riyo d' Djaneyiro
Riyo d' Djaneyiro c' est li veye del Braezi.
Categoreye:Braezi
Rate
🇱🇰 rat
Mouvmint Rifômrece
Li Mouvmint Rifômrece (Mouvmint Erfômrece, Mouvmint Rfômrece, M.R.), c' est on pårti francès-cåzant del Beldjike.
Il est l' eritî direk do P.R.L. eyet co pus timpe do P.L.P.. On pout don todi lomer ses mimbes les liberås.
Eplaeçmint politike
C' est l' pus impôrtant pårti d' droete e l' Walonreye, sorlon les vôtaedjes.
Il est rwaitî come on pårti d' droete, veyanmint k' i disfind l' ideyolodjeye do liberalisse economike. Mins nerén, il est kecfeye erwaitî come on pårti d' cinte-droete.
Li l' coxhe do pårti dins l' kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike si lome Partei für Freiheit und Fortschritt‎.
Istorike
Li Mouvmint Rfômrece a skepyî e 1994. Mins c' esteut purade ene troke di pårtis. Dispoy 2002, èç mouvmint politike la a divnou on pårti. Li pårti DéFI (ancyinmint FDF) esteut raloyî a ç' mouvmint la etur 1994 eyet 2011. Mins, e 2011, DéFI s' a dislaxhî.
Anêyes 2019-2021
El pårti liberå vierna l' Beldjike e corantès afwaires avou li CD&V eyet l' Open VLD, dispoy li rsaetchaedje del N-VA (2019). Avou Sophie Wilmès come prumire minisse federåle.
E 2021, i divna mimbe d' on govienmint å mwints pårtis.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike
Potcha pelrin
Categoreye:Insekes categoreye:rascråwes natureles thumb|250px|right|potcha do dezert, cwand il est tot seu (e vete) ou e bindes (e djaene-brun) On potcha pelrin (on dit eto: crikion pelrin), c' est ene sôre di potcha, djaene et noer di coleur, cwand i s' ratropele a foû grands djonneas, et vorer so les coûteures, aprume e l' Afrike. Si no e sincieus latén, c' est Schistocerca gregaria. ôre des ortopteres.
Sipårdaedje des potchas pelrins
thumb|250px|right|sipårdaedje des potchas pelrins
Vicaedje normå
Les potchas pelrins vikèt normåldimint dins les payis d' Afrike djusse a Nonne do Sara. I s' acoplèt al såjhon des plouves (do moes d' djulete å moes d' setimbe). Et ponre les oûs ki vont passer li setche såjhon e tere.
Mopliyaedje
Les anêyes k' i ploût bén, les crikions s' mopliyèt foirt e waeyén-tins. Djeyograficmint, gn a deus diferinnès plaeces di djonnlaedje.
Abrocaedje: tins d' l' ivier
Li troke coûtchantrece va abroker eviè l' Nonne do Marok, l' Aldjereye, li Tunizeye et l' Coûtchant del Libeye. Ces payis la ni sont nén dizo l' redjime des plouves etertropicåles. C' est des plouves d' ivier k' i gn a la: s' i ploût co bén do moes d' decimbe åmoes d' måss, i rplèt co djonnler et rmonter pus hôt e bontins (disk' å mitan des Payis do Magreb). Li troke levantrece si spåde eviè li Bijhe do Soudan, et l' Edjipe. Did la, ele pout broker eviè l' Arabeye Sawoudite et li Yemen, tot passant houte del Rodje Mer.
Eralaedje e bontins.
A pårti do moes d' may djun, les djonneas k' ont skepyî e l' Afrike bijhrece polèt, ci côp la, eraler eviè les payis do Sahel et l' Soudan, la kel nouve såjhon des plouves a fwait crexhe les amagnî.
Li lûte siconte des potchas
On va waiti d' touwer les potchas pelrins cwand i cmincèt a s' ratropler al Nonne do Sara les anêyes k' il a bråmint ploû. Gn a des posses d' awaitance ki racsegnèt les ministeres di ces payis la. Li manaedjmint des stritchaedjes est fwait avou l' FAO, et les govienmints di ces payis la, ki s' dinèt on côp di spale n' on l' ôte. Cwand on-z a crôylé so ene mape des stindowes a poudrijhî, on mete des abanijhes so les boirds. On va stritchî des prodûts touwe-moxhes avou des avions, des djipes, k' on-z î a monté des ahesses di stritchaedje.
Sitratedjeye di lon-veyowe lûte.
I fåreut 5 a 10 miyons d' uros tos ls ans e l' Afrike Coûtchantrece po: Les anêyes ki ça va må, esto d' 5 miyons, c' est 200 miyons € k' i fåt, et eco: on n' espaitche nén les damadjes. Si gn a-t i co les distrujhaedjes ecolodjikes.
Li minme programe a stî metou en almaedje dispu 1995 e l' Afrike Levantrece / Cåziyea arabike. Et gn a pupont yeu d' nouzome atacaedje.
Les damadjes fwait pås potchas-pelrins
thumb|potchas pelrins al marinde Les nouwêyes di potchas, i brokèt sol verdeur, eyet golafer tot çou k' est vete: oidjes, påmîs, niebé, waides, bouxhons (acacias). On potcha pout magnî si prôpe pwès tos les djoûs.
I plèt esse les cåzes di damadjes k' on chifere a 150 miyons d' uros so èn an.
Ricete des potchas
thumb|250px|right|Les potchas sont bon a magnî.
Ramassaedje
Les potchas ni voyaedjèt nén del nute. Cwand ene volêye di potchas arive a ene plaece a l' anuti al nute, ele si state. Les crikions dischindèt a tere, et pu, i n' bodjèt pus, i doirmèt. Vos prindoz on grand saetch, et vos n' avoz k' a mete vosse mwin a tere. End a tant k' on vout. Vos rivnoz avou vosse saetchêye (céncwante a cint kilos) al måjhon.
Cujhaedje
thumb|250px|right|magnaedje di potchas
Vos vudîz les potchas dins ene cabolêye di tchôde aiwe, avou do sé. Cwand ça a bolou ene miete, et k' l' aiwe s' a svinté, vos rmetoz co ene miete d'aiwe. Pu, cwand les potchas sont bén cûts, vos metoz ses spices dissu.
A pô près come ene guernåte. Vos rsaetchoz les ailes, les antenes, les pates pus tote li tiesse. Les boyeas endalèt avou l' tiesse. Tot l' restant est bon. Cwand ele sont cûtes, vos les ploz leyî souwer å solea dins des téles. Ça s' pout wårder deus troes moes. On lzès pout eto griyî so on tocoe, come ene fornêye al tchå.
Les anêyes a potcha et les plouves
E l' Afrike bijhrece, les anêyes k' i gn a des potchas son pacô rloukeyes come des bounès anêyes, ca les crikions pelrins n' arivèt la ki s' il a bén ploû tins d' l' ivier. C' est ces plouves la k' on fwait crexhe les dinrêyes. Les potchas n' avnèt dins les grandès plinnes å frumint k' après l' awousse des dveres (ki s' fwait å moes d' may).
Afrike Bijhe-Levantrece
E moes d' octôbe 2004, gn a sacwants djonneas k' ont ndalé do Soudan ont-st arivé a Chîpe, å Liban ey el Turkeye, et å moes d' nôvimbe a Bijhe d' Israyel mins nén po fé tant des ravadjes.
E 2007, sol difén do moes d' djun, gn a des djonneas k' ont ataké l' Somaleye.
Decimbe
djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe
Esplicant motî
Èn esplicant motî (on dit eto on splitchant motî), c' est on motî ki dene les esplikêyes des mots.
Decimbe
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30|31
Li moes d' decimbe, c' est li dozinme moes do calindrî grigoryin, 31 djoûs long.
Esplicant motî
Sacwants esplikêyes
Les esplicants motîs ni rotnut bén sovint k' e-n on seu lingaedje. I sont diferins des motîs d' ratournaedje d' on lingaedje a l' ôte.
Decimbe
Si no vént do latén decem (dijh) ca c' esteut l' dijhinme moes dins l' vî calindrî romin, divant k' on candjaxhe li date di cmince des anêyes po les fé cmincî deus moes pus timpe.
Fiesses do moes d' decimbe:
1953
Ôtès djins
Categoreye:Date
Esplicant motî
Dins sacwants lingaedjes d' Urope
E daenwès, metans, gn a waire di bons esplicants motîs, dabôrd k' i gn a ene pekêye di clapants motîs daenwès-almand, daenwès-inglès, evnd.
E francès, les pus cnoxhous splitchants motîs, c' est les "Larousse" et les "Robert".
Prumîs esplicaedjes di mots walons e walon
E walon, l' ovraedje d' espliker les mots e walon n' est nén vî vî. Les prumirès sayes sont-st a vey dins l' rivuwe Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès. Elle ont stî fwaites pa Roger Viroux.
Adon on voet k' i gn a ddja la deus ovraedjes d' èn esplicant motî bén ahessî:
Pordjet d' esplicant motî del Rantoele
🇱🇰 «Esplicant motî do walon» A pårti di 2000, so ene idêye, et so l' awaitance tecnike då Pablo Sarachaga, li Lucyin Mahin a cmincî a adjinçner so Etrernete l' Esplicant motî do walon. Li pordjet est sotnou pal soce nén recwårlante «Li Rantoele».
Il a ça d' bea k' i dene eto mo sovint les ratournaedjes des mots e francès, et kécfeye dins des ôtes lingaedjes.
Scrijheu d' teyåte e walon
On scrijheu d' pîce di teyåte e walon, c' est on scrijheu d' teyåte ki fwait des pîces e walon.
Tchevron
Tchevron (Tchèvron, F. Chevron), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Stoumont, el province di Lidje.
Accint walon
On-z î prononce bråmint des mots avou "ixh-låte" (schaerfon, evnd.)
Brinne-Tchestea
thumb|Eplaeçmint di Brinne-Tchestea Brinne-Tchestea (la-minme, Brinne-Châtô, è francès Braine-le-Château, è neyerlandès Kasteelbrakel), c' est ene comene del Walonreye, el province do Roman Payis. Si limero del posse est li 1440.
Scrijheu d' teyåte e walon
Sacwants grands scrijheus d' pîces di teyåte e walon
Bråmint sont rprins dins les studias da Emile Lempereur et da Jean-Marie Warnier.
Brinne-Tchestea
Si stindêye est di 2 269,80 ha, çou ki dinne ene dinsité di populåcion di 400,83 djins pa km².
Li no del viyaedje vént del tchestea feyodal (11inme-12inme siekes), ådjourdu distrût, ki fourit basti so deus tienes di tere. Li tchestea d' asteure, dlé l' eglijhe, a stî basti pus tård (13inme sieke).
Scrijheu d' teyåte e walon
Sicrijheus e picård foirt ratournés e walon
* *
Brinne-Tchestea
Brinne-Tchestea est on viyaedje moyinådjeus eu çk' on pout co voer sacwantès afwaires del vicåreye del Moyinådje : li pilori (1521), li molén banåve (dispu l' 12inme sieke), li måjhone del bayi (viè 1535)
Ene aiwe travesse li comene : li Hin.
Li viyaedje vijhin, Wåtî-Brinne, est administrativmint ratatchî a Brinne-Tchestea dispu l' prumî di djanvîr 1977.
Hårdêyes difoûtrinnes
Waibe del administråcion comunale
Waibe del sindicat d'iniciåtive
Esplicant motî
Pordjet d' esplicant motî del Rantoele
Categoreye:lingaedjes
Bourg-la-Reine
Bourg-la-Reine est ene veye di France, el dipårtumint de Hauts-de-Seine. Ele si trouve inte Paris et Antony.
A vey
thumb|200px|left|Villa Hennebique.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:France
Crikion
On crikion (on dit eto: cricri, tchantrê, crînon), c' est on ptit pitit potcha, sovint brun u noer, ki tchante e l' esté ou la k' i fwait bén tchôd (murea des feu e l' aisse).
Les crikions si ricnoxhnut des coks d' awousse pa leus coûtès antenes, ki stitchèt padvant zels.
Ôre des droetès-aiyes (ortopteres).
Sôres di crikions
Mins gn a des cints indjes di crikions.
Dins les belès letes e walon
Ça a eto stî l' tite d' ene gazete e walon.
Categoreye:Insekes
Aldealafuente
Aldealafuente, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Cour (viyaedje)
Cour u Coû-so-Eure (fr: Cour-sur-Heure) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Han-Nålene.
]
Cok d' awousse
thumb|cok d' awousse
On cok d' awousse (on dit eto sôtrale), c' est ene sôre di sôre di gros vete potcha, k' on voet el Walonreye e moes d' awousse.
(gros vert cok d' awousse) : Tettigonia viridissima
Ôre : ortopteres (droetès-aiyes).
Pectî
thumb|ene sôre di pectî Li pectî, c' est ene sôre di ptit åbe del famile des cipressêyes.
Cok d' awousse
Les coks d' awousse si ricnoxhnut des crikions pa leus longuès antenes, rabatowes padrî.
Sophie Wilmès
Sophie Wilmès, c' est ene politicresse francès-cåzante, ki vént del Redjon d' Brussele.
Pectî
Juniperus spp
Sophie Wilmès
Cårire
Inte 2000 eyet 2006, c' esteut l' ene des conseyresses comunåles d' Uke. Pus, elle a divnou scabene del Boursete a Rode-sint-Djineze.
Pectî
Sôres di pectîs
El Walonreye, c' est, aprume, li franc pectî (Juniperus communis), ki dene les francs pekets.
Les hameas distindous (noveles)
thumb|Coviete do live Les hameas distindous (Lès-amias dèstindus), c' est ene ramexhnêye di noveles sicrîtes pa René Painblanc.
Pectî
Sôres di pectîs
Foû del Walonreye, gn a ene grande varyîsté di pectîs, inte di zels, li pectî fenicyin, et l' pectî a l' essince.
Sophie Wilmès
Cårire
Å livea federå, elle a stî l' prumire prumire minisse di l' istwere del Beldjike. Dvant ça, elle a stî deus côps minisse.
Pectî
Sôres di pectîs
Categoreye:Åbes Categoreye:Åbes sapinreces
Les hameas distindous (noveles)
Ele fourît eplaideyes e 2004, après s' moirt, el Coleccion do Bourdon.
Hameas
Soce sins papîs
Categoreye:Soces et societés
28 di djulete
Li 28 di djulete, c' est li 209inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 210inme po ls anêyes bizetes); il è dmeure co 156 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
26 di djulete - 27 di djulete - 29 di djulete - 30 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Marian de Saint-Antoine
Marian de Saint-Antoine a skepyî a Lidje e 1726 et-z î mori e 1801.
C' est onk des prumîs scrijheus e walon kinoxhous.
Impôrtance di ses scrîts
I scrît do tins del binamêye revolucion, et après, çou ki fwait d' ses ouves des documints d' Istwere.
Ouve e walon
C' est l' oteur del «Paskeye di Djhan Såpire, poirteu ås saetchs», do tins del binamêye revolucion.
On vout k' ça soeye lu ossu k' åye sicrît l' Apolodjeye des priyesses k' ont fwait l' siermint (e 1800).
Des bokets di ces deus tecses la ont stî replaidîs dins des gazetes di ç' moumint la u do 19inme sieke, tantea ki ces deus tecses la ont 6 limeros dins l' invintåre Piron (126, 127, 132, 134, 136 et 137).
Saint-Antoine
1955
Ôtès djins
Categoreye:Date
Clément Deom
Clément Déom, c' est on scrijheu di pîces di teyåte e walon del prumire mitan do 20inme sieke. I scrît e walon d' après Lidje.
Ses pîces ont stî rdjouwêyes disk' e 20inme sieke.
Riprins dins Clairtés so les Belès Letes e walon di nosse tins (live di corwaitaedje des Belès Letes e walon da Maurice Piron).
Sacwants tites
Deom
Bouxhonveye
Bouxhonveye (la-minme Bouchonvèye, F. Buissonville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Rotchfoirt, el province di Nameur.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Djeyografeye
Bouxhonveye est metowe el setche Fåmene. Les teres î sont bråmint pus pôves ki, metans sol platrê do Djerni.
Istwere
Li 2 d' måss 1944, Gn a aveut toûmé ene volante foitresse amerikinne dins les bwès d' Bouxhonveye. Les sôdårds ont dischindou e parachute dins l' bwès do Haloe, inte Hansin et Bouxhonveye. Il ont stî schapés pa l' Årmêye Blanke di Forzêye. Gn a yeu 300 omes del Brigåde Recsisse k' ont stî rnaxhî avå Hansin et l' Hé (Haid) sins rén trover.
Tuzance walone
thumb|right|coviete di «Des gens d' ici racontent» Live fwait avou les sovnances (e walon et e francès) des djins di Bouxhonveye (ey eto di Strintchamp, d' Havsin, des Basses di Hé, et d' Malåtchî) : "Des gens d' ici racontent", eplaidî pa Associations Histoire Collective et Centre d' Animation Globale du Luxembourg; tome I. (1989), tome II. (1992), tome III. (1998).
101
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 1|100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100 | anêyes 110 | anêyes 120
96 | 97 | 98 | 99 | 100 | 101 | 102 | 103 | 104 | 105 | 106
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 101 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Rate blanc-colé
thumb|Ene rate blanc-colé fotografieye el Walonreye (a [[Comanster)]] Li rate blanc-colé u rate å blanc colé, c' est ene sôre di rate avou ene blanke taetche sol dizo do hatrea, et pacô (mins nén todi) on blanc colé.
Aldealices
Aldealices, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Rate blanc-colé
Ele vike dins les bwès et les cortis, mins pout moussî dins les måjhons e l' ivier.
Ele rishonne foirt al
No e sincieus latén : Apodemus flavicollis (davance : Apodemus tauricus)
Vicaedje
thumb|Trô d' rate ki vneut ås salådes Ele si rmetèt voltî dins les topets, si on fwait do four dins on tchamp, et planter des åbes dins on cwåré retouré d' pås, ele dimanèt la, et s' elle ont fwin, rawer les raecinêyes des åbes, ki n' rivnèt nén.
Ele profitèt des galreyes des fougnants. Ele polèt magnî des raecinêyes.
I fåt ratinde å bontins po lzî mete des grinnes epweznêyes, cwand elle ont spoujhî leus porvuzions d' ivier.
Mochtchena
Mochtchena, c' est on viyaedje di Oucrinne, Oblast d' Volhynie. E 2010, i gn aveut vaila 581 djins.
Rate blanc-colé
Vicaedje
Categoreye:Rawiants
C
thumb|250px|Grands et ptits C Li lete C, c' est l' troejhinme letedi l' alfabet latén.
Li lete C e walon
E walon, ele pout ttossu bén rprezinter li son S ki l' son K (divant les voyales A, O, U et divant ene cossoune.
Ele pout prinde ene cedile, et divni C-cedile u C-cawete; adon, elle a todi l' valeur do son S.
Li lete C intere eto dins des ôtes sicrijhas, la k' ele piede si prumire valeur:
francès
Les rîle di lijhaedjes del let C e francès sont les minmes k' e walon.
Elle mousse eto dins li scrijha "CH" avou l' minme valeur k' e walon.
latén
Po dire li vraiy, on n' såreut dire å djusse kimint k' on prononcive li lete C e latén (gn a veut pont d' eredjistreus di ç' tins la.
Li dujhance e latén d' eglijhe, c' esteut del prononcî /ʧ/ (tch), come e-n itålyin.
Mins dins des ratournaedjes e grek di des tecses laténs d' eviè l' deujhinme sieke, on eploye li lete "k". Dabôrd, li mwaisse prononçaedje di ç' tins la åreut yeu stî avou l' son K.
inglès
On wåde li C dins les mots ki vnèt do latén
daenwès
La kékes anêyes, on-z a rsaetchî les C des mots ki vnént do latén, et rmete des S => center => senter (?)
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Alfabet latén
Ôtchamp
thumb|L' eglijhe d' Ôtchamp Ôtchamp (fr: Ochamps) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libin.
No di des plaeces d' Ôtchamp
framed|right|Li coulot d' Ôtchamp (ban des Libins) ki s' lome "Li Congo"
Djeyografeye
C' est a Ôtchamp ki l' Aiwe-di-Lesse prind sourd.
Rawiant
On rawiant, c' est ene sôre di biesse ås tetes ki magne des plantes u des grinnes tot lzès rawiant (les ctaeyî a ptits bokets avou ses dins di dvant).
Motî d' Ite
thumb thumb|troes des bouteus Li motî d' Ite, di s' plin no: «Diccionaire walon-francès po Yite, Hôt-Yite Veznå ey alintoû» (Dicsionère walon-francès pou Yite, Waut-Ite, Vèznau yè alintour, tite rimetou e francès insi: Dictionnaire wallon-français pour Ittre, Haut-Ittre, Virginal et environs), c' est on motî walon-francès sicrît pa Jean-Marie Gervy et ses aidants (les «vîs-paltots»), ki rprind des mots walons avou l' accint d' Ite, di Hôte Ite di Veznå (tos viyaedjes del Grande Ite) et do payis djondant.
Rawiant
Sacwants rawiants
Categoreye:Biesses ås tetes *
Motî d' Ite
Il a vudî e 2020 (mins aveut ddja stî rashiou lweyålmint e 2019).
Muzike classike
Categoreye:Muzike Å sinse li pus lådje, on lome å pus sovint muzike classike li muzike occidintåle « savante » compôzêye djusk' å 20inme sieke. Ci definixha la est ene miete drole: dins ds ôtes dominnes årtistikes, on-z î placrè, pa egzimpe l' etikete, « baroke » et « classike », « classicisse » et « modiernisse ». Adon on duvreut insi esse sibaré di cwålifyî di classike, li muzike baroke, ou l' muzike ki n' a pont d' ton (atonale)... mins l' åbitude est prijhe, fåte di mî.
Motî d' Ite
Il est rprins sol limero [O105] dins l' djivêye des motîs do walon.
Muzike classike
Portant, kékes ki polexhe esse les diferinces tecnikes et stîlistikes, on pout dire ki l' muzike classike :
Motî d' Ite
Après çoula, li diccionairî a fwait rexhe li franwal d' Ite (2021).
Muzike classike
Minme s' i fåt admete des egzepcions, ci definixha la mete foû a priori les muzikes improvizêyes, dou çk' i n' a nén di separåcion nete inte li role do compôzeu et l' ci do djouweu d' muzike, les muzikes k' on n' kinoxhe nén les oteurs ou fwaites pa sacwants oteurs, dou çki l' role do compôzeu est disfacé, insi k' les muzikes k' end dandjî dins les danses et les fîmes. Mågré ça, on considere djenerålmint ki les totès viyès danses constituwant li swite ou eployêyes å 20inme sieke (mazurkas, valses, etc.) et les muzikes di balet rilevèt del muzike classike.
Motî d' Ite
Istwere do pordjet
Li pordjet esteut 20 ans vî e 2019.
Muzike classike
Dins on sinse pus stroet et pus djusse, on ressieve ci mot la al muzike compôzêye a pô près inte 1750 eyet 1820. E shuvant ciste idêye la, les pus grands compôzeus classikes sont J. Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart et Ludwig van Beethoven, et ci corant la fwait shûte al muzike baroke, et vént dvant l' muzike romantike : po lever l' ambigwité, on l' pout lomer « muzike del periode classike ».
Sol termene des set ou ût siekes di l' istwere del muzike classike occidintåle, i gn a-st avou on candjmint sins djoke, avou kékes tins di rupture ki permetèt, avou pus ou moens di pertinince et di precizion, di vey sacwantès grandès periodes caracterijheyes :
Motî d' Ite
Divant-z-ouve
Li mwaisse sicrijheu esplike les mwaisse dinêyes sol walon eyet si ortografeye.
Alére
Jean-Marie Pierret, conte-rindou d' lijhaedje, Wallonnes 1/2019 p. 22-24.
Ite
Håvurna
thumb|Foyes et petches
Li håvurna ou hårnoufrinne, ou såvadje côre ou petrea, c' est èn åbe k' on trouve dins les bwès et dins les håyes el Walonreye, et ki dene des beas rodjes poes (lomés eto "petches" u "pekets"), ki siervént al tindreye ås tchampinnes.
Sorbus aucuparia
Sacwants lomaedjes do håvurnas sont les minmes ki pol franc pectî.
Ecolodjeye
Les poes d' håvurna sont magnîs pa sacwants moxhons, aprume les tchampinnes. Ele les avalnut tot rond.
Les pîmåyes les drovnut, et magnî l' tchå.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Åbes
Otofoto
thumb|selfiye lomêye «otofoto» e 2020 thumb|båshele prindant on miyet (mi yet l' fontinne), libelêye avou l' mot «otofotografieuse» e 2019 Ene otofoto u ene selfiye, c' est on portrait-foto k' on prind lu-minme, di lu-minme.
On pout esse tot seu u tote seule sol foto, u sovint avou des ôtès djins u des sacwès k' on inme bén. Did la, li noûmot d' aplacaedje «miyet».
Uzaedje
Sovint, elle est prinjhe avou on sûtifone, et c' est po-z evoyî sol pî sol tchamp, so ene rantoele di soçnaedje.
I pout ossu esse prins pa èn aparey foto éndjolike, avou ene waitroûle dilérece ki s' pout ratourner eviè l' sudjet.
Maurice Piron
Maurice Piron a skepyî e 1914 et mori e 1986. C' esteut on rcwereu, on corwaiteu et on publiyeu d' belès letes e walon.
Di s' mestî, il esteut prof d' atenêye, pu prof d' univ a Gand et a Lidje.
Ouve Maurice Piron
Come cacheu, i publeye, e 1939, on rcweraedje so les noûmots k' ont stî foirdjîs a Lidje pås scrijheus d' Belès Letes diviè 1900 (Formation de la langue littéraire des écrivains liégeois). Tot-z eplaidant "Clarté sur les lettres wallonnes contemporaines" e 1944, il a pår ricandjî les rîles di djudjmint so les scrijheus, et dmander di tote foice on hôt livea estetike åzès scrijhaedjes. vignette Il a stî rcweri les vîs tecses did dispu l' 17inme sieke, et lzî apliker ses atuzes po lzès passer al passete. Il eplaide ene bibiografeye ladsu e 1962 : Inventaire de la littérature wallonne des origines (vers 1600) à la fin du XVIIIe siècle.
Ses mwaissès ouves, c' est aprume, les antolodjeyes. I cmince pa Poèmes wallons e 1948, la k' i va publiyî des "djonneas" (Willy Bal, Jean Guillaume, Albert Maquet eyet Louis Remacle), a costé d' on powete dedja ricnoxhou, Franz Dewandelaer. I rprind les minmes et ene dijhinne d' ôtes et vude e 1960 mon Gallimard a Paris Poètes wallons d'aujourd'hui. L' ouve a stî replaideye e 2005 pås Edicions Labor. Si tchîf d' ouve serè li nouzome Anthologie de la littérature wallonne ki n' a polou rexhe did mon Mardaga a Lidje k' e 1979.
Corwaitaedje del bouye da Maurice Piron
On n' såreut nén rmerciyî Maurice Piron assez pol clapant ovraedje di s' "grosse antolodjeye". Vos avoz la tos les grands scrijheus (foû do teyåte) disk' e 1978, avou on racourti d' leu vicåreye et des bokets d' leu scrijhaedjes, ki les målåjheys passaedjes sont-st esplikés padzo. Cwand on cache après on sfwait ovraedje po teyåte, on s' trouve cåzu dvant on vude, et on comprind mî li valeur del bouye da Piron. Sapinse a lu, li literateure walone a s' plaece emey les grandès literateures del Daegn, si ele sait fé sinte å lijheu (et al lijheuse) les grands sintimints del djin, avou ene langue "vraiye et bele". Dj' ô bén : on scrît lingaedje foirt dilé li manire ki les djins djåznut walon, et ki s' houwe evoye des tourneures di stîle et do motlî calké do francès, come c' esteut sovint l' cas disk' adon. Ces idêyes la vont fé skepyî li djermêye 48, ki va produre les meyeus scrijheus e walon do 20inme sieke. D' èn ôte des costés, on-z a rprotchî a Maurice Piron : Insi, i scrijha :
Alére
Piron Piron
Litiom
vignette|Litiom Li litiom, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev del troke des alcalins, d' essegne atomike Li, limero atomike 3 eyet masse atomike 6,941.
Categoreye:Elemints tchimikes
Dinrêye (discramiaedje)
Ene dinrêye ou dvere, pout esse :
Powetes walons d' ouy (antolodjeye)
thumb|Prumire edicion, e 1961 thumb|coviete do replaidaedje fwait pa Labor Powetes walons d' ouy (on dit ossu l' Antolodjeye Gallimard), kel vraiy tite e francès, c' est Poètes wallons d'aujourd'hui, c' est ene antolodjeye di des grands fijheus d' arimés e walon del prumire mitan do 20inme sieke. Elle a stî ramexhnêye pa Maurice Piron et vudî e 1961 mon Gallimard a Paris. C' esteut l' prumî côp k gn aveut des scrijhaedjes di belès letes e walon publiyîs foû payis.
L' ouve a stî replaideye e 2005 pås Edicions Labor di Brussele (ISBN 2-8040-1827-X), eto e live di taxhe (ISBN 2-8040-1973-X). Maurice Piron a relî 16 powetes, 5 ki scrijhèt tot notant l' accint d' après Nameur, 4 do Coûtchant walon, et l' restant do Payis d' Lidje. Djondant tchaeke boket, gn a on ratournaedje e francès, fwait pa Piron lu-minme, et k' est eto toirtchî a môde d' arimé.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Antolodjeyes Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Idrodjinne
vignette|Hydrogen Spectrum Test L' idrodjinne, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev del troke des nén metås, d' essegne atomike H, limero atomike 1 eyet masse atomike 1,00794.
Categoreye:Elemints tchimikes
Djeu d' terén d' wangne
On djeu d' terén d' wangne u di wangne-terén, c' est onk des diferins djeus ki s' djouwnut so on balodrome avou ene pitite bale u on balon u on volant, k' est bouxhî al mwin u å pougn, sovint avou on want, udonbén avou ene rakete.
On conte les ponts come å tenisse: 15, 30, pu 40, ki fwait wangnî l' pårt.
Les pus pratikés sont l' longue påme el France et l' djeu d' bale el Beldjike.
Vicansté
Bråmint d' ces djeus la ni sont pus waire pratikés, a cåze del concurince del fotbale u do tenisse. C' est po ça ki sacwants ont stî metous come Patrimoenne daegnrece nén djondåve.
Sôres di djeus d' terén d' wangne
Les pus vîs d' ces djeus la: Spôrts pratikés el Beldjike (aprume e Coûtchant del Walonreye) ey eto dins l' Bijhe di France: Spôrts pratikés dins l' Bijhe di France: Spôrts pratikés e l' Espagne : Spôrt pratiké foû d' l' Urope
Sourdants
Categoreye:Spôrts di bale
Ernest Montellier
Ernest Montellier (sipoté e walon li Nesse) a skepyî li 21 di févri 1894 å Sårt d' Avri. I mora li 6 d' octôbe 1993.
C' esteut on compôzeu d' muzike. C' est lu k' est rwaitî come li ci k' a l' pus compôzé d' muzikes so des cåzaedjes e walon.
E 1931, il a divnou l' moenneu des Cwarante Molons.
Il a bouté des ans et des razans avou les Relîs namurwès.
Il a fwait des rcweraedjes so les viyès tchansons et les viyès danses do payis d' Nameur.
Il a scrît eto des cantikes et ene boune dijhinne di messes e walon.
Di s' mestî, il esteut prof a l' academeye di muzike et a l' atenêye di Nameur.
Hårdêyes difoûtrinnes
Montellier
Belgråde (Nameur)
Belgråde, c' est èn ancyin ptit ban di Walonreye, rebané avou Nameur
Etimolodjeye
Ancyin hamtea d' Flawene, divnou comene e 1897.
Li no vént d' on cåbaret lomé Belgråde, cåze del prijhe di Belgråde e Serbeye so les Turks, å 18inme sieke.
Cawete -ou
Ou Li cawete -ou, c' est ene moite cawete, nén foirt corante, k' on rescontere dins sacwants mots e walon.
29 di djulete
Li 29 di djulete, c' est li 210inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 211inme po ls anêyes bizetes), avou 155 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Cawete -ou
Elle provént del cawete latene -olum.
29 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
27 di djulete - 28 di djulete - 30 di djulete - 31 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
Cawete -ou
Les mots francès et picård sifwaitmint bastis ont ene cawete :
29 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Cawete -ou
Sacwants mots sont fok walon, sins pareys a zels e francès : foyou.
Li cawete -ou n' est nén l' minme kel cawete -ou, -owe di des addjectifs (betchou) et bråmint des pårticipes erireces des viebes del viebes del cénkinme troke.
29 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Rinne (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje do mot "rinne" el toponimeye del Walonreye
C' est totès frexhès plaeces, la k' gn aveut des basses.
Sodiom
Li sodiom ossu lomé natriom, c' est èn elemint tchimike del troke des alcalins, d' essegne atomike Na, limero atomike 11 eyet masse atomike 22,989770.
Oû-l'-Grand
Oû-l'-Grand (on dit eto Ôr-Grand u Ô-l'-Grand; la-minme Ou-l'-Grond u Oû-l'-Grond  (oyon an/on) ; [Fr] Orp-le-Grand, [Nl] Groot-Adorp), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele comene d' Oû-Djåce, e Roman Payis.
Rilidjon
Eglijhe dicåceye a sinte Adele et sint Mårtén. Elle a stî basteye e 12inme sieke.
Avey
Posteure des cwate fis Aimon.
Sourdant
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Yaèle
Yaèle, c' est ene kimere del Bibe, dins l' live des djudjes.
Pî-note
Categoreye:Bibe
Evandjîle sint Mår
Elle a stî scrîte pa sint Mår.
Elle est adressêye ås Romins et ås Greks.
Jean Baudouin
thumb|left|120px|(eviè 2010) Jean Baudouin a skepyî li 8 di setimbe 1934 ey a morou li 8 di fevrî 2012.
C' est on bouteu pol walon k' a bråmint ovré al radio.
Il a stî prezidint d' l' UCW Nameur.
Il a eto scrît cwate pîces di teyåte :
Di s' mestî, il esteut cwefeu pu grimeu al tévé (RTB Brussele) ey eto po des fimes et dins les teyåtes. Si a-t i stî produjheu d' emissions al radio, a l' RTBF Nameur (900.000 Walons).
Årtike di "l' Avni" a s' moirt
Baudouin Baudouin Bauduin Bauduin
Pîce radiofonike
Ene pîce radiofonike u pîce pol radio, pîce djouwêye al radio, c' est ene pîce di teyåte ki n' si djowe nén so ene escanfår, mins k' est léjhowe al radio.
Les brutaedjes et les candjmints del vwès î sont mo consecants.
Hårdêye difoûtrinne
"On drame el fagne", pîce radiofonike da Andrée Sougnez.
Categoreye:Teyåte Categoreye:Emissions e walon Categoreye:Teyåte
Linse
Linse (fr: Lens, nl: Lens) est ene comene di Walonreye, el province do Hinnot.
thumb|Eplaeçmint del comene el province do Hinnot
Istwere
thumb|Linse - "L' etan do vî molén" - Acwarele da Marie-Claire Lefébure
Economeye
Grossès cinses di culteure, avou bråmint del betråle a souke.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
1956
Walon
thumb|Li coviete do "Bourdon" k' anonce el prumî boket do roman-fouyton "Padzo ene belfleur"
Walonreye
8 d' awousse: rascråwe do Bwès do Cazî a Mårcinele.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Gaston Hoyaux
Gaston Hoyaux, c' esteut on politikî walon k' a eto bouté sol walon.
Il a skepyî li 7 di fevrî 1894 a Lvå-Tragnire. Il a morou aL Lovire li 28 di måss 1968.
Di s' mestî, il esteut prof di sgondaire.
Ouve pol walon
Il a scrît on live so les scrijheus e walon do payis del Lovire.
Biyografeye
Il a stî aresté pal Gestapo li 25 d' awousse 1942. Et fini s' tins d' prijhnî a Bukenval. Cwand il a rivnou, il a dné des conferinces so les camps d' concintråcion.
Il a stî mayeur di Inne-Sint-På e 1953.
Sourdant
Hoyaux Hoyaux
Wale
Li Payis d' Wale est ene nåcion del Rweyåme-Uni, avou l' Inglutere, l' Escôsse eyet l' Irlande Bijhrece. Ele est, come les ôtes nåcions ecsepté l' Irlande Bijhrece, sol l' iye di Grande-Burtaegne.
Tifinar
framed|right|tite e-n alfabet tifinar (<span style="font-family: Hapax Berbère, Code2000">ⴰⴳⵔⴰⵡ , Agraw) d' ene gazete amazir do Marok
Li scrijha tifinar (u tifinarh) (ⵜⵉⴼⵉⵏⴰⵖⵜ, tifinaght u tifinaɣt, e-n amazir) , c' est èn alfabet a pårt po scrire les lingaedjes amazirs (berberes).
Sacwants mwaissès dnêyes
Ci scrijhaedje la a stî eployî pås Touwaregs dispoy pus d' 2.500 ans. Il est co pratiké asteure e Tchad ey e Nidjer, la k' ene pitite gazete culturele est eplaideye mitan e francès, mitan e tifinar.
Å Marok, il esta ricnoxhou come alfabet po raprinde l' amazir dins les scoles e 2002.
L' alfabet tifinagh fourit-st ecôdé dins unicôde å mitan d' l' anêye 2004, dins l' espåce d' ecôdaedje U+2D30—U+2D7F.
sicrijhaedje libike
Les prumirès modêyes do scrijhaedje, k' on lome sicrijhaedje libike, ont aparexhou å 6inme sieke divant Djezus-Cri. Toplin des sincieus pinsèt ki les tifinars ont, come tos les ôtes alfabets di ces payis la, leu sourdant dins l' alfabet fenicyin; mins i n' sont nén tertos d' acoird. End a ki pinsèt ki les tifinars pôrént aveur copyî l' alfabet des fenicyins eyet co èn ôte sicrijhaedje diferin. Ou co des cis ki pinsèt ki ça pôreut esse ene edvincion pår berbere et k' i n' årént prin des Fenicyins fok l' ôre alfabetike. Po les cis ki pinsèt ki ça åreut stî rcopyî des Fenicyins, l' etimolodjeye di tifinagh (k' est on pluriyal), ça sereut les (letes) fenicyinnes.
I gn a deus sôres di scrijhaedje libike, li ponantrece eyet l' coûtchantrece.
Li cogne coûtchantrece a stî eployeye åd dilong del Mîtrinne Mer a pårti del Cabileye disk' å Marok eyet les Iyes Canareyes, dismetant kel cogne ponantrece a stî eployeye dins l' Constantinwès, dins les Oresses, ey el Tunizeye.
D' après Février (1964-65), li cogne coûtchantrece sereut co pus viye, dismetant kel cogne ponantrece s' åreut raprotchî do scrijhaedje punike.
Çou k' on sait do scrijhaedje libike:
tifinars do Sara
Les tifinar do Sara, eto lomés libico-berbere ou co vî touwareg sont l' etape shuvante do scrijhaedje. I gn a sacwants senes di pus, etur zels on trait d' astampé po noter ene voyale /a/ al fén des mots.
Ci scrijhaedje la a stî eployî po scrire li vî touwareg, mins on n' etind nén enute ces tecses la. Les dierins bokets d' tecses sicrîts inla l' ont stî dviè les anêyes 1600-1700.
On n' kinoxhe nén bén l' manire ki l' passaedje do libike åzès tifinars do Sara s' a fwait. Motoit bén ki les deus ont egzisté l' onk a costé d' l' ôte. On n' sait nén nerén si l' aparintaedje si doet fé avou l' libike ponantrece oudonbén l' coûtchantrece.
C' est P. de Foucauld k' a trové les valixhances des senes do scrijhaedje des tifinars do Sara.
tifinars touwaregs
230px|thumb|Grosse pire a l' intrêye del veye touwareg di Kidal, å [[Mali, sol hintche li scrijhaedje e tifinars (kdl)]] C' est li scrijhaedje eployî co asteure påzès Touwaregs. I gn a des diferinces dins les valixhances des letes, ki corespondèt åzès diferinces fonetikes inte les diferins diyalekes, eyet kékès variantes di cogne, mins nouv côps so dijh, c' est l' minme sistinme eployî totavå, eyet les cis ki savèt lére etindèt åjheymint les tecses sicrîts dins èn ôte pårler touwareg.
noû-tifinars
thumb|Scrijha do [[son ch]] Al fén des anêyes 1960 l' Academeye Berbere va diswalper on scrijhaedje pol lingaedje berbere, a pårti des tifinars touwaregs tot radjoutant sacwantès letes. I fourît spårdous emey les vicantisses del tuzance berbere, å Marok eyet l' Aldjereye, et co emey les abagués e l' Urope (copurade a Paris).
I gn a yeu sacwantès modêyes ene miete diferinnes, po sayî d' amidrer ou d' coridjî des sacwès; emey zeles, li propôzaedje da S. Chaker, ki va esse li soûmint do prumî normålijhaedje oficir des noû-tifinars, fwait pa l' Institut Royå del Culteure Amazir do Marok (IRCAM).
Tos les scrijhaedjes noû-tifinars si scrijhèt di hintche a droete, tot notant totes les voyales.
comparåjhon des tifinars
Li tåvlea shuvant mostere l' adire inte les tifinars normålijhîs pa l' IRCAM, les cis d' l' Academeye Berbere, eyet les cis eployîs pås Touwaregs. Come on l' pout vey, les diferinces inte les letes touwaregues eyet les noû-tifinars c' est po les letes touwaregues ki sont des etroclas d' troes, cwate ou cénk ponts; l' adire inte l' alfabet IRCAM eyet l' alfabet AB est foirt tene.
On pout eto vey ki c' est nén clair dins l' sicrijhaedje touwareg kimint scrire les sons g/gh/x.
<div style="font-weight: bold; font-size: 1.5em; font-family:'Hapax Berbère', 'Tifinaghe-Ircam Unicode';">
Eployaedje å Marok
🇱🇰 «Kimon amazir marokin» thumb|live e-n amazir, avou les deus scrijhaedjes, tifinar et latén I gn a-st avou des grandès bates po saveur ké scrijhaedje eployî; d' on costé les wårdiveus ki vlént eployî l' alfabet arabe, come on a todi fwait dispoy la ddja sacwants siekes, eyet les modierniveus ki volént eployî èn alfabet latén ene miete candjî, paski, sapinse zels, on n' pôreut viker l' modiernité k' avou cist alfabet la. Å Marok, l' IRCAM a tchoezi ene troejhinme voye, li cene peurmint amazire des (noû-)tifinars. L' alfabet tifinar eployî å Marok a stî normålijhî, eyet les tifinars (ossu bén les cis d' l' IRCAM, ki les letes touwaregues eyet les ôtes noû-tifinars) ecôdés dins unicôde å mitan d' l' anêye 2004, dins l' espåce d' ecôdaedje U+2D30—U+2D7F. Çoula drova grand å lådje les ouxhs del modiernité po ci vî scrijhaedje la.
Apriyesse avou li scrijha tifinar e Marok
Les prumirès scoles moennreces (ene trintinne) ont cmincî a l' acsegnî e 2003-2004.
E l' anêye di scoles 2004-2005, bråmint des scoles di l' Estat l' acsegnnut, et gn a des lives po fé. Les djins n' ont waire trové a rdire. I pinsèt ki li scrijha di l' amazir a todi stî insi, a môde d' on "scrijhaedje chinwès". Les tchinnes di tévé do payis ont sovint mostré des rpoirtaedjes la k' les scolîs et scolresses sicrijhnut eyet prononcî des mots e-n amazir.