cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Satûne (planete)
48px|♄Satûne, c' est l' deujhinme pus grosse des planetes do sistinme solrece, après Djupiter. vignette|Satûne, c' est ene bole djaene avou èn anea totåtoû d' ès-n' ecwateur.
Sourdant
Categoreye:Astronomeye Categoreye:Sistinme solrece
Sougniye
Categoreye:Veye di Walonreye
Chevri
Chevri (Chèvri; F. Sivry), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané rebané avou des ôtes viyaedjes po fé l' novele intité di Chevri-Rance, el province do Hinnot.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Anêyes 820
8inme sieke | 9inme sieke | 10inme sieke
anêyes 800 | anêyes 810 | anêyes 820 | anêyes 830 | anêyes 840
820 | 821 | 822 | 823 | 824 | 825 | 826 | 827 | 828 | 829
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
1973
Walon
Lives e walon k' on vudî ciste anêye la: Lives sol walon ki rexhît ciste anêye la:
Walonreye
thumb Strimaedje del tchapele sinte Mareye-Madlinne a Gobtindje, pår rassonrêye pa des bénvlants.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Le bout de la langue (fime)
thumb|Sinne do filmaedje thumb|Ôte sinne do filmaedje «Le bout de la langue» (k' a stî ratourné e walon «Li langue åd dibout del linwe», c' est on fime di racsegne da Xavier Istasse k' a rexhou e 2015.
Sudjets
Li filmaedje s' a fwait dispu fén 2013 disk' a fén 2014.
Tchanson e walon
Pol tchanson e walon, il a stî filmé li Fiesse del tchanson e walon. Il î a fwait responde Michel Azais. Adon, il a shuvou e leu måjhone li binde «Luttig Transopera» et Jean-Pierre Vandel et s' feye. Mins gn a ds ôtes tchansons e walon tot åd dilong do fime, des cenes da William Dunker, Elmore D, Guy Cabay. Julos Beaucarne est lu ossu dins l' fime, mins ki dit si rlomêye fråze «Li walon, c' est l' latén vinou a pî do fond des ådjes».
Gazetes e walon
Tant k' ås gazetes e walon, li fime cåze do Chwès tot mostrant Châle Massaux ki fwait del riclame po si rvuwe. I mostere eto on forbataedje inte les mimbes des Rantoele so l' enimådjaedje del coviete di leu gazete.
Sincieusès dvizes
Po les cåzaedjes sincieus, aprume sol sociolinwince, gn a les féns cnoxheus shuvant k' ont vnou dire li leur, e francès :
Esther Baiwir acertene ki, la 100 ans, les nouv dijhinmes des cåzaedjes di tos les djoûs si fjhént e walon. Lon do bôraedje di cråne d’ on Félix Rousseau ki nos bassinéve ki « les Walons avént adopté l’ francès dispu l’ 13inme sieke ».
Michel Francard endè radjoute sol grandiveusté di sacwants Walons ki vos petèt l’ francès sins saveur ki leus grands-parints ‒ ou leus erî-grands-parints, todi ‒ cåzént tofer walon. Pu espliker li sitouwåcion des grandès djins ki n' pårlént cåzu ki l' walon, cwand on lzî djha di nel pus cåzer ni ås efants, ni dvant zels : i divnît adon «mouweas dins les deus langues».
Jean-Luc Fauconnier rivént so l’ indiferince des politikîs eneviè l’ moraedje des langues. Cwand on distrût on monumint istorike, gn a do herleme dins les gazetes. Cwand l’ dierin cåzeu d’ on ptit lingaedje mourt, c’ est l’ silince !
Joseph Dewez cåze do « bôreataedje simbolike » subi pal djermêye k’ on lzî a dit ki leu langue ni valeut rén, et k’ il è faleut dvizer ene ôte avou leus efants. Do pirlodjaedje vinant des scoles. Adon, c’ est des scoles eto ki l’ ravicaedje do walon, a grande eschåle, divreut vni. Ôtrumint ci serè « foû målåjhey ».
Rassonraedje del langue
Emile Gilliard, al fén d’ on raploû di l’ SLLW, vént rhåyner li teze oficire vî-waloneuse come cwè on n’ pout nén bodjî ene faflote a nosse langue.
E foû-vuzaedje, li produjheu cominte tot rotant so des oûs come cwè ci pont la est «dispitiveus». Mins i dene li craetchoe docô après a Djan Cayron, k’ esplike foirt binamêymint l’ ovraedje des rfondeus. Pu shuve troes noû-waloneus el Burtaegne, la k’ i rescontrèt Yoran ‒ l’ eplaideu do Gaston e walon ‒ dins ses monceas d’ lives so les noûmots e burton. Pu fé responde des djonnetes e burton, ki ene dit k' ele ni tchantreut ddja li «Marseyesse».
Djåzer avou ses efants
Li filmeu a saizi Jean-Pierre Vandevandel k’ asprove di fé passer ene miete di mots walons a s’ feye.
On voet eto Lucyin Mahin et Djan Cayron divizer walon avou tchaeke si ptite feye. L’ efant a l’ air di esse contin di saveur ene ôte langue, et l’ dire a scole, sapinse a Djan. Lucyin, prezinté cial come èn egzilé linwistike ‒ i dmeure å Marok ‒ a sogne di rivni el Walonreye avou s’ feye. I dit k’ bråmint des Walons si cdujhnut come ene police linwistike disconte do lingaedje di leus tåyes. Et poleur dizôrner les aprindants efants, tot lzî fjhant sinti, motoit nén ddja voltrûlmint, ki ci n’ est nén bén d’ cåzer walon.
Bastixhaedje
Li fime maxhe tofer des djins ki djåzèt co walon po des sudjets d' tos les djoûs — inte di zels, des djonnes — avou des sincieus k' esplicnut bråmint des sûteyès afwaires sol disparexhaedje di ç' lingaedje la.
Prezintaedje
Li fime fourit prezinté a l' Aisse del Tuzance di Nameur e moes d' måss 2015, e dvant-prumire.
Li Tchåd-Moncea (Hamtea di Djumet)
Mape
<mapframe latitude="50.433988" longitude="4.422963" zoom="15" width="282" height="200" align="center" />
Fotografeye
centré|vignette|Li [[Voyes di Tchålerwè|Rowe do Tchåd-Moncea, ancyinnmint li Rowe Djule Destrée, avou ès-n' etimolodjeye padzo. ]]
Le bout de la langue (fime)
Prezintaedje
Cossemaedje
RBLC Mont
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Fotbale
Le bout de la langue (fime)
Prezintaedje
Passé a l’ RTBF prumire tchinne li 23 d’ setimbe 2015, avou ene riwaitance avirêye di 45000 tévéloukeus (li mitan di « The Voice », ene bate po les djonnes apurdisses tchanteus).
Petrea
On petrea (pètia, pètcha, pètrê) ou poere di fier, c' est ene sôre di ptite poere, deure come do fier, ki vént so on petralî (petrouyî, petrolî)
Le bout de la langue (fime)
Sourdants
Categoreye:Fimes avou des cåzaedjes e walon Categoreye:Fimes tournés e l' Walonreye Categoreye:Fimes di racsegnes Categoreye:Fimes
Wiyåme del Måtche
Categoreye:Rilomés bandiys
Petrea
Pyrus pyraster
Wiyåme del Måtche
Wiyåme del Måtche ou Wiyåme di Lamark, sipoté li Singlé d' Årdene, c' esteut on bandiy do payis di Lidje e 15 inme sieke. Il esteut el tiesse di tote ene årmêye di cou-d'-prijhon ey il a djouwé on role politike tins des gueres disconte del Principåté et des Bourguignons, aprume cwand Lidje ridvént libe e 1477. Adon il a sayî di s' rinde mwaisse, siconte di Djhan d' Hône.
Petrea
Famile : Rôzacêyes
Wiyåme del Måtche
Dins les Belès letes e walon
I va prinde li tiesse des Lidjeus k' alît branscater Hu e 1466.
Petrea
Frut
On ramasse les petreas al tere, cwand i gn a pont d' biesses e paxhi. Les ptits petreas sont mwaijhes a magnî, mins po fé des bounès cûtès poeres ou do poeret (poeré, michtrole, sirôpe).
Wiyåme del Måtche
Dins les Belès letes e walon
... Cwand l' bea d' Lamark, Åme di brigand sins cour metowe e-n ene pea d' leu Prinda l' tiesse do mouvmint k' aveut si bén cansyî I comprinda bénvite ki Raz, li grand majeur Aléve a Hu po siervi s' mwaisse, li rwè Louwis
Petrea
Åbe
El Moyinådje, c' esteut sovint ene bône inte deus signorreyes. Did la, si aparexhaedje el toponimeye do walon. Insi a Baye, n a cate plaeces avou "petrouyî"
Wiyåme del Måtche
Dins les Belès letes e walon
- «Batoz, tabeurs, sounez, clairons» Breya l' Singlé tot mostrant l' pougn Et s' loukeure, croixhante come ene lame Fjha piede coraedje ås pus vigreus - «K' on vude les cåves et les måjhons» Loftreye, å no d' Louwis d' Bourbon
Petrea
Åbe
Li mot est eto on bea egzimpe do betchfessî ea, k' on rtrouve dins les såvadjes nos di dmorants : al Vå-Sint-Ane, c' est des "Pètias" et a Åve, c' est des "Pètrês".
Wiyåme del Måtche
Dins les Belès letes e walon
Plins come des basses, ridoxhant d' çanses et d' porvuzions Li Singlé des Årdene et les coide di potince ki Raze aveut payî d' avance Cwitît l' veye tot fjhant l' cråmignon
Petrea
Åbe
Bate di dvizes sol petrea
Yebe årtificiele
Categoreye:Fotbale Categoreye:Spôrts El yebe rtificiele ou fåsse yebe ou fåsse waide, c' est on rascovraedje di plastike po replaecî li vraiye yebe po fé l' rimouye d' on terén d' fotbale. Ey eto so les ôtes teréns di spôrt (tenisse, evnd.).
Istwere
El prumire pårteye di fotbale djouwêye e-n Urope dissu in té terén date di decimbe 1981. C’ esteut å Queens Park Rangers (Londe).
El Beldjike, c’ est a Sint-Trond, å Stayen, ki pol prumî côp, on a djouwé ene pårteye di prumire divizion. Ca s’ passeut el set do moes d' awousse 2011. L' Union beldje di fotbale aveut dné l’ otorizåcion e moes d’ setimbe 2010.
Cocote (maladeye)
Li cocote ou maladeye di pîs et d' gueuye ou five afteuse, c' est ene maladeye des bovrins, mins eto des pourceas et des bedots. Ele ni fwait nou må ås djins.
Ele est cåzêye pa on virûsse.
Ele si dene foirt åjheymint d' ene biesse a l' ôte.
Li cocote ås bedots et ås pourceas n' est nén si rascråwante.
Istwere
Dispu les anêyes 1950, on-z eplocteye totavå pol cocote. I fåt rpiker tos ls ans. Mins, dispu les anêyes 1990, les payis di l' Urope coûtchantrece ont-st asresté les vaccinaedjes. Cwand gn a ene minêye, on touwe les sinsiûlès biesses so l' aisse del maladeye, et kécfeye di ttåtoû.
Senes djenerås
Å bovrins, ça lzî dene ene foite five, et des grossès bouyetes (afes) dins l' boke, et al corone des ongletes, ubén inte les ongletes.
Li biesse k' est rascråwêye ni sait pus magnî, et gleter. Ele si rtire di laecea.
Senes el boke
Li malåde biesse a l' boke tote efouwêye. Ele glete. Ele ni sait magnî, cåze ki ça lî broûle al gueuye. Après on ptit tins, li linwe pele.
Tot drovant l' gueuye å cmince del maladeye, on trouve l' afe : c' est ene grosse bouyetes, 2 a 10 cm lådje. Pacô, gn a l' linwe ki houze et vni foû del boke, come dins l' maladeye del linwe di bwès u dins l' bleuwe linwe ås bedots.
Cwand les afes petnut, li pea u l' frexhe pea k' a houzé evoye ni s' rifwait nén rade. Gn a on cåvlant må ki dmeure tot on tins, et k' on doet médyî.
Senes ås pîs
S' elle a des afes ås ongletes, elle a må ses pates. Elle atrape on gros pî et xhale djus.
Prindaedje, rascråwance
Li cocote si prind foirt åjheymint d' ene biesse a l' ôte. C' est po ça k' el cocote est si tant rcrindowe. Mins les malådès biesses si rifjhèt après 15 djoûs.
Li maladeye ès prind come li feu. Li djondance serè, dabôrd, di cåzu 100 åcint. Tins del minêye di 1937, k' o rtrouve dins les scrijhaedjes e walon, on cåze d' on rade passaedje d' ene cinse a l' ôte. Cwand on viyaedje esteut djondou, tos les ståves l' atrapént.
Ele sipite minme dins les retrôclés hamteas (tchesseye på vint, ou poirtêye pa des djins ou des tchéns ki voyaedjèt).
Ele pout esse amoennêye pa les gades :
Morance
Gn a waire di biesses ki crevèt del cocote, 1 a 2 åcint des rascråwés bovrins. Les cis ki crevèt, c' est kel virûsse s' a rtapé sol cour.
Sacwantès minêyes e l' Urope
Li minêye a rôlé tote li guere.
Afrike bijhrece 2014-2015
Li maladeye ataca el Libeye e 2014. Waire controlêye dins on payis cou dzeu cou dzo, ele si stinda vitmint so les payis djondants.
E l' Tunizeye, li maladeye wangna tot l' payis so sacwants moes. Ele si spårda e l' Aldjereye, mins nén foirt lon, mins dmora dandjreus mucheye totavå l' payis.
Ele rispita e Marok al fén do moes d' octôbe 2015, dandjreus amoennêye pa les bedots, k' avît des anticoirs, mins ki n' mostrît nén l' maladeye.
Cåze
Li cocote est cåzêye pa on virûsse.
Gn a sacwants sôres, limerotêyes A, B, C, O, pu pa sôres dizotrinnes : A5, evnd.
Foû d' l' Urope, gn a eto des sôres lomêyes «SAT» (South African territories).
Li virûsse pout åjheymint voyaedjî dins les airs.
Médiaedje
Dinltins, on médyive les afes a l' alon. Ubén avou do såvadje pilé.
I fåt dner on bea djonne amagnî, come do waeyén, po les tni å flataedje.
Po les biesses ki sont rascråwêyes ås pîs, i fåt bén stierni.
Touwaedje di tot l' bisteu
I fåt touwer tot l' bisteu (les bedots et les pourceas eto) del cinse k' est ricnoxhowe djondowe. Espaitchî les biesses di voyaedjî dint tot l' payis di ttåtoû d' l' aisse. Mins i fåt esse subtil. Si on trinne, li må a ddja spité pus lon, et fé des noveas djondaedjes. Gn a eto l' risse ki des djins ki cnoxhèt l' maladeye alexhe touwer les rascråwêyès biesse dins les bwès, po n' nén awè tot leu ståve saizi. C' est po çoula k' i fåt l' aidance des djindåres, tchampetes et mayeurs po-z awaitî les contrêyes la ki l' må a-st aspité.
E l' Inglutere, e 2001, on-z a touwé dipus d' 10 miyons d' biesses (bovrins, bedots et pourceas).
Disfinse d' espôrter les prodûts des biesses
Dins on metou payis, åtoû d' ene aisse, par egzimpe so on rai d' 3 kilomete, li laecea n' pout pus esse metou al laitreye.
Do côp k' gn a on cas e-n on metou payis, les ôtes payis disfindèt k' on impôrtêye del tchå, do laecea, des makêyes, et tos les ôtes prodûts d' cinse do rascråwé payis.
Dins les deus cas, micro-economicmint ou macro-economocmint, ça fwait des nouzomès pietes economikes.
Sourdants
Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Maladeyes cåzêyes pa des virûsses
Industreye
L' industreye, c' est tos les boutaedjes po fé des prodûts finis a pårti do ringne minerå ou minme a pårti di l' agricoûteure (agro-industreye).
thumb
Amerike bijhrece
L' Amerike bijhrece u Amerike do Nôr, c' est les payis metous al Bijhe di l' Amerike.
Gn a cåzu po dire ki les Estats-Unis eyet l' Canada come dislaxhîs payis. Il î fåt radjouter l' Growenlande.
Industreye
Istwere di l' industreye
Li Walonreye (Bas-Payis otrichyins eyet Principåté d' Lidje) a stî ene prumire pouxhance industriyele e 18inme sieke, aprume avou ses hôts-forneas ki produjheut on fier di hôte cwålité. Did la l' ebagance des Walons d' Suwede.
El fén do 20inme sieke, les grossès industreye ont bagué evoye del Walonreye, mins gn ava des fenès industreyes po renonder ene miete li convoye.
Amerike bijhrece
Gn a d' l' adire pol limotche inte l' Amerike bijhrece et l' Mîtrinne Amerike. Sacwants metnut l' Mecsike avou, des ôtes nén.
Sint Valintén
Sint Valintén, c' est l' sint patron des amoureus.
Amerike bijhrece
Lingaedjes e l' Amerike bijhrece
L' inglès a divnou li lingaedje li pus pratiké totavå l' Amerike bijhrece, mågré ki l' francès (aprume å Kebek) et l' espagnol sont eto cåzés pa ene peclêye di djins.
Sint Valintén
El Walonreye, c' est viè li 14 di fevrî, djoû del Sint-Valintén, ki les moxhons cominçnut a s' frekinter.
Les djonnès djins eyet les djonnès comeres tchoezixhnut ci djoû la po declarer leu flame.
Li nute di may a pacô stî lomêye "Sint-Valintén walone".
Categoreye:Cronolodjeye Valintén
Amerike bijhrece
Lingaedjes e l' Amerike bijhrece
Les lingaedjes indyins sont co pratikés, mins end a bråmint dtrop, et foirt diferins d' onk a l' ôte, po ndè fé on lingaedje d' avni.
Les abagants sont bråmint, et i mintnèt leus lingaedjes d' oridjine pacô so deus u troes djermêyes. Inte di zels, les Walons del Wisconsene.
Sourdants et pî-notes
* Categoreye:Amerike
Pal craeye d' ene pitite voye (arimés)
Pal craeye d' ene pitite voye, c' est ene ramexhnêye d' arimés di 150 pådjes da Hubert Haas, avou ratournaedje e francès vizon vizu.
Industreye
Industreye et ecolodjeye
Les viyès industreyes ni si rtournént nén d' evoyî des epufkinantès foumires e l' air, ni leus niches rilavaedjes dins les corantès aiwes.
Pal craeye d' ene pitite voye (arimés)
Li live a stî eplaidî a l' ALWAC e 1982.
Industreye
Industreye et ecolodjeye
Dispu les anêyes 2000, on a todi pus riwaitî, e l' Urope coûtchantrece, a-z aveur des industreyes ki respectêynut l' evironmint.
Pal craeye d' ene pitite voye (arimés)
Corwaitaedje
Li scrijheu boerlêye çou k' i pinse a môde d' on prijhnî d' ene gayole sins meurs ni colebales, et ki rabouxhe so ces meurs nén veyåves la, et coscheure ces båreas nén apougnåves la.
Industreye
Dins les tchansons
Dins l' Tchant des Walons, on rmimbere li fir passé del Walonreye dins l' dominne di l' industreye.
Pal craeye d' ene pitite voye (arimés)
Corwaitaedje
Nén disbåtcheymint, mins pask' i sint ki, padrî, gn a del loumire; del loumire k' il avindrè, et mostrer cwè ås ôtes prijhnîs, ses frés.
Industreye
Dins les tchansons
On s' rapinsrè eto «Set soleas po Rathmes», ene tchanson scrîte pa Guy Fontaine et compôzêye pa Jacques Lefebvre li djoû d' l' etermint da Jean Rathmès. Ele mostere li fén del grosse industreye a Serè, avou l' apôvrixhmint des ptitès djins.
Pal craeye d' ene pitite voye (arimés)
Sourdant
Craeye
Industreye
Dins les romans e walon
Sacwants romans e walon si passèt dins l' monde di l' industreye, aprume e Noer Payis:
Sourdant
* Categoreye:Economeye
1475
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Moxhe ås mouwants cådes
Categoreye:Aclevaedje des moxhes al låme Ene moxhe ås mouwants cådes ou tchetoere-caisse, c' est ene tchetoere di bwès, avou des cådes k' on pout rsaetchî po ramasser l' låme.
Les advintaedjes (eneviè les tchetoeres di schinons ou di strin)
Fôre ås lives
thumb|Fôre ås lives e plinne air (a [[Rdû)]] thumb|dins on bastimint, a [[Etåle]] Ene fôre ås lives, c' est ene espôzicion di noveas lives ki s' tént sovint on côp tos ls ans, e-n ene metowe plaece.
Gn a eto des fôres pus spepieuses avou des vîs lives, des lives so on metou sudjet (del contrêye, evnd.), des bindes d' imådjes.
A ene fôre ås lives, les scrijheus vnèt voltî dicåçter leus dierins lives.
Sacwants fôres ås lives
Categoreye:Lives Categoreye:Fôres
Braket (plante)
thumb Li braket u lisse des fagnes, c' est ene plante ki vént so les troufire.
Narthecium ossifragum
Discrijhaedje
Ses raecinêyes, c' est des rampes ki corèt sol frexhe tere.
Li montant passe les foyes, et poite on flormint di ptitès fleurs di 2 cintimetes, djaene vif, mins ki divnèt orandjes cwand l' plante divént pus viye.
Ecolodjeye
I lyi fåt aveur les pîs e l' aiwe et l' tiesse å solo. Adon, on l' ritrouve dins les poureyès fagnes, la k' on efagne åjheymint. On n' î pleut nén aler waidyî les boûs, come rilevé a Zôrbrôte:
Mins on-z î pleut troufler:
Epweznance
Li plante sereut on pwezon po les biesses.
Sourdants
Categoreye:Plantes Categoreye:Feudlissêyes Categoreye:Epweznantès plantes
Grevesse ås rodjès pates
Categoreye:Grevissîs thumb|Ene grevesse ås rodjès pates Li grevesse ås rodjès pates, c’ est l’ seule grevesse ki vikéve dispu todi el Walonreye. Mins end a todi moens dispu l’ deujhinme mitan do 20inme sieke.
Astacus astacus
Cintråle nawearinne
Ene cintråle nawearinne, u cintråle atomike, c' est ene oujhene ki s' sieve di l' enerdjeye nawearinne po produre do corant electrike.
Grevesse ås rodjès pates
Vicansté del grevesse ås rodjès pates el Walonreye
Mins dispu k’ on vude les saiwaedjes des veyes dins les ris, li peuplåcion a bråmint baxhî.
Cintråle nawearinne
Tournaedje d' ene centråle nawearinne
Li cour d' ene cintråle nawearinne, c' est l' reyacteur atomike.
Pol rafroedi, on a dandjî d' aiwe, å pus sovint poujheye dins on fleuve ki passe djusse djondant, k' c' est Mouze po Tchô et Tîhondje.
Grevesse ås rodjès pates
Vicansté del grevesse ås rodjès pates el Walonreye
Deus studias ont stî fwaits d’ on cinte di rcwerances di Djiblou, li prumî di 1982 a 1986, li deujhinme di 1990 a 1996, li troejhinme e 2003.
E 1996, n’ aveut pus ki 9 ris et 103 vivîs et cårires avou des grevesses divins. E 2003, end aveut pus ki 77 (dins les cropantès aiwes).
Cintråle nawearinne
Tournaedje d' ene centråle nawearinne
Li rafroedixhaedje do reyacteur va reschandi l' aiwe do mouze. On n' va pupont vey di bokets d' glaece a Lidje dispu k' i gn a Tîhondje.
Grevesse ås rodjès pates
Vicansté del grevesse ås rodjès pates el Walonreye
Li grevesse ås rodjès pates est e lûtance po sorviker avou 4 ôtès sôres di grevesses vinowes d’ ôte pårt, et ki sont bråmint pus vorasses ki leye. Avou ça k’ elle edjîstrèt ene tchamosseure ki coixhe li grevesse do payis, et finit pal fé crever (plåke ås grevesses).
Cintråle nawearinne
Tournaedje d' ene centråle nawearinne
Dins l' tchôde aiwe do rafroedixhmint, on pout aclever des pexhons des tropikes (tipapias, pexhon-tchet).
Grevesse ås rodjès pates
Vicansté del grevesse ås rodjès pates el Walonreye
Po-z espaitchî li dzindjnaedje del grevesse ås rodjès pates, gn a des SNR k’ ont stî metowes so pî, inte di zeles, a Teu (Soce di Teu po l’ Evironmint).
Sourdants
<References/>
Cintråle nawearinne
Cintråles nawearinne di Beldjike et dins les contrêyes astok
El Beldjike, end a a Doul el Flande, ey a Tîhondje el Walonreye.
A l' limotche del Walonreye, gn a eto l' cene di Tchô, el Bote di Djivet.
L' enerdjeye des cintråles nawearinnes sieve bråmint a fé do corant electrike. E 2005, li Beldjike a parvinou a produre 57 åcint di si corant pa les cintråles nawearinnes.
Fén de cintråles nawearinnes
Li risse d' accidint nawearin come les cis di Tchernobil et d' Foucoutchima a moenné les payis a sayî di s' passer des cintråles atomikes.
L' Almagne a decidé di les clôre pitchote a midjote a pårti des anêyes 2010.
Categoreye:Industreye Categoreye:Fizike atomike Categoreye:Electrike
Pî-diermite epufkinêye
Minêyolodjince
L' onglete li pus sovint enindjeye, c' est l' difoûtrinne d' ene pate di drî. Après ça, l' onglea divintrin d' ene pate di dvant.
Médiaedje
Cwand ene vatche xhale djus, il est rekis di sorlever l' pî po loukî padzo. Årvier do blanc-må, li pea do drî del pate n' est nén efouwêye sol mitan, mins djusse so onk des doets.
Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Maladeyes do doet des bovrins
1976
A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Ôtès djins
Categoreye:Date
Påye di Sint-Trond
Categoreye:Principåté d' Lidje Categoreye:Bas Payis borguignons Categoreye:Istwere del Walonreye
Li Påye di Sint-Trond, c' esteut ene påye impôzêye ås Lidjwès après l' Batreye di Montnåk, li 19 d' octôbe 1465 pa Flipe di Bourgogne
Ele fourit sinêye li 22 d' decimbe 1465 a Sint-Trond.
Les Lidjwès el lomît «li Peneuse Påye», si télmint ele rastrindeut leus libertés.
Reyaccion des Lidjwès
Lidje n' aveut måy sitî strindowe d' ene pareye manire. Ele rawårdéve l' ocåzion di s' revinter
1474
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Acoroz, fideles crustins (tchanson d' Noyé)
thumb|viye pårticion Acoroz, fideles crustins (e latén Adeste fideles), c' est ene tchanson d' Noyé k' on n' sait nén kî çki l' a scrît ni compôzé.
Cåzaedjisses et compôzeus possibes
On a volou k' elle åye sitî scrîte et compôzêye pa diferinnès djins:
Li prumire copeye imprimêye l' est dins on live da Wade. On papîscrît do minme sicrijheu est wårdé dins on coledje di Stonyhurst, dins l' Lancashire (Inglutere).
Cåzaedje e latén
Gn a sacwantès modêyes avou 4 a 8 coplets. Vo-z endè la ene: I. Adeste Fideles læti triumphantes, Veníte, veníte in Bethlehem. Natum vidéte, Regem Angelorum: Veníte adoremus, Veníte adoremus Veníte adoremus Dóminum
II. Deum de Deo, lumen de lúmine, gestant puellæ viscera Deum verum, genitum non factum: Venite, adoremus (troes côps) Dóminum
III. Cantet nunc io chorus Angelórum cantet nunc aula cælestium: Gloria in excelsis Deo: Venite, adoremus (troes côps) Dóminum
IV. Ergo qui natus, die hodierna Jesu, tibi sit glória Patris æterni Verbum caro factum: Venite, adoremus (troes côps) Dominum
Redjårbaedjes e walon
On redjårbaedje ås troes coplets, sol tipetape del tchanson mins assez lon do tecse, a stî eplaidî dins l' Rantoele-gazete e 2022.
Sourdants
Categoreye:Tchansons d' Noyé
25 di djun
Li 25 di djun c' est li 176inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 177inme po ls anêyes bizetes), avou 189 djoûs ki dmorèt po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
1473
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mannixhance ås plastikes
Li mannixhance ås plastikes, c' est ene sôre di mannixhance ki vént do hinaedje-evoye di grossès ehales di plastik (saetchot d' plastik|saetchots, faxhes-coulotes, evnd.) dins l' evironmint.
Categoreye:Mannixhance Categoreye:Plastikes
Motî Yoran Embanner walon
thumb|Coviete Li motî Yoran Embanner walon (ki l' vraiy no, c' est Motî d' potche walon / francès -- Dico de poche français / wallon), c' est on dobe motî (walfran et franwal) e rfondou walon k' a stî eplaidî e 2009 pa Yoran Embanner.
Gn a on pô dpus d' 4000 intrêyes dins tchaeke mitan.
C' est l' prumî motî e rfondou walon måy eplaidî.
Il est rprins sol limero [R13] dins l' djivêye des motîs do walon. Et, come franwal, dizo l' limero [FR13].
ISBN 978-2-914855-60-0
Adjinçnaedje
Li mwaisse adjinçneu do pordjet fourit Yannick Bauthière.
Vindince et rlomêye
Li pris (8,50 €) esteut foirt assaetchant po les stroetès boûsses.
Contnou
Sacwants djivions do motî Embanner (portant des mots eployîs coramint e 21inme sieke) n' avént co stî rprins dins nol ôte motî walon. Metans : "fitchî".
Motî Yoran Embanner et Wiccionaire
Sacwants mots walons (des corants et des pus råles ni sont nén divins l' Motî Yoran Embanner. L' ovraedje ki s' porshût disk' enute sol Wiccionaire endè markêye sacwants : li djivêye est cial.
Li rfondaedje di sacwants mots a polou candjî dispu l' rexhowe do motî Yoran Embanner. Ene djivêye di sfwaits mots est eto håynêye sol Wiccionaire.
Yoran Yoran Categoreye:Rifondaedje do walon
Ralfabetijhaedje
Li ralfabetijhaedje (u transliteraedje), c' est l' riscrijhaedje d' on minme mot dins èn ôte alfabet.
Egzimpes :
Modeles so Wikipedia
Po loyî on ralfabetijhaedje do mot e s' mwaisse alfabet, sol Wikipedia walon, ey eto sol Wiccionaire, on s' sieve do modele
Logbiermé
Logbiermé (si pôreut scrire eto, sins candjî l' prononçaedje, Locbiermé, c' est on hamtea d' Wene.
Avey
Gn a pont d' eglijhe, mins a yeu on muzêye foirt rilomé, li Ståve des boûs. Li pus grosse pårt do muzêye a bagué a Wene, mins gn a dmoré ene pitite coleccion ladrî.
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Grand Mson
Li Grand Mson (å pus sovint, dins ene fråze: a Mson; F. Musson; lussimbordjwès Ëmsong), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
Etrevéns
Fôre ås lives e moes d' octôbe.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork Categoreye:Gåme
Curfoz
vignette|273x273px|Tchapele do viyaedje. Curfoz, obén e Feller : Curfô ([FR] Curfoz), c' est on viyaedje, mins nén on pitit ban, del veye di Bouyon, e province do Lussimbork.
Mape
<mapframe latitude="49.809562" longitude="5.074954" zoom="15" width="636" height="539" align="center" />
Compôzucion
I gn a, dins ç' viyaedje, on belvedere e bwès wice les djins polnut vir li cinte-veye do Bouyon, ki s' trove dins on vå. Li belvedere d' asteure a stî drovou e 2001. Mins davance, i gn aveut ddja yeu troes ôtes belvederes k' avént stî dismantchî. centré|vignette|Cinte-veye do Bouyon, e djulete 2003.
Pôce
Li pôce, c' est l' doet del mwin k' et l' pus gros, et metou divintrinnmint.
Dins les biesses ås cwate pates, c' est l' prumî doet ki disparexhe, ou n' pus esse k' on brostion. Veyou årvierdimint, c' est l' pus "novea" doet dins l' evolucion des biesses ås tetes.
Dins les doetreces (rime-rame d' efants), i s' lome eto "pôcî", "pôcet", "pôçrê", "pôcin".
Role essegnrece
Did la li dijhêye e walon "å pair do pôce" u "å pair des pôces".
C' est parey e-n inglès. Metans, li mincion "afitchî do mî possibe".
Po les ptitès imådjes so Wikipedia, c' est "thumb" on racoûti di "thumbnail"(ongue di pôce e-n inglès). Po l' voye pus grande i vos faut clitchî dissu l' imådje è "thumb".
Lever l' pôce, c' est l' sene k' ene djin metowe li long d' ene voye fwait di l' otostop.
Årvierdimint, baxhî l' pôce, do trevén des Romins, c' esteut codåner on bateu dins les djeus d' cirke a esse touwé.
Categoreye:Antomeye
Deus pîces d' èn ake da Reynolds Hostin (livret)
Deus pîces d' èn ake da Reynolds Hostin, c' est on livret avou deus pîces d' èn ake da Reynolds Hostin, eplaidî pa Jean Hamblenne e 2020.
Contnou
Hostin Hostin
1981
A vey avou l' walon eyet l' Walonreye
Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Codjowaedje voleur
Li codjowaedje di voleur, c' est on disrîlé codjowaedje del cénkinme troke k' ont ene cawete di codjowaedje «-eur» a l' infinitif.
Mwaissès piceures
Mins les rwaitants di l' indicatif prezintrece (3e djin do pluriyal), cogne namurwesse si fwait sol bodje A et nén sol C : i volnut
Viebe di cisse cogne la
Gn a ki 8 viebes di cisse cogne la : aveur, diveur, faleur, oizeur, poleur, saveur, valeur, voleur
Les viebes «valeur» et «faleur» n' ont k' on bodje B.
Li viebe «oizeur» n' a k' on seu bodje.
Categoreye:Codjowaedjes
1468
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Cossoune likide
Ene cossoune likide, c' est aprume L ou R.
Kidujhance a pårt des cossounes likides e walon
Li rîle des troes cossounes ni s' aplike nén ås cossounes likides.
Pol rîle Mahin, li R si moenne come ene vuzlêye cossoune (i ralonguixh les sons I, U et OU metous padvant). Li L come ene divuzlêye cossoune (si on a on long I, U u OU padvant, i lzî fåt on toetea.
Likide
Cénk letes d' apoisse e walon (prumî live)
thumb Cénk (prumirès) letes d' apoisse e walon, c' est on live ki s' vraiy tite, e francès, c' est «''Les deux épitres de Saint Paul aux Corinthiens; L'épitre de Saint Paul à Philémon; Les deux épitres de Saint Pierre traduites en wallon».
Il a stî eplaidî pa Jean Hamblenne e 2020.
ISBN 978-2-87594-043-8
Cotoû d' l' eplaidaedje
C’ est on novea boket do pordjet Jean Hamblenne di ratourner pår li Novea Testamint e walon, pordjet k' a stî ahivé e 2016. L' ouve etire serè-st editêye so papî e 2022.
Contnou
Li deujhinme lete sint På ås minmes Corintîs a stî ratournêye e rfondou walon pa Lucyin Mahin.
C’ est l’ eplaideu lu-minme, Jean Hamblenne, dabôrd, k’ a tradût li lete sint På a Filemon eyet l’ tecse, e Feller-Léonard, a stî raloukî pa Anne-Marie François. Désiré Malet sene les deus translataedjes des letes sint Pire (Prumire lete sint Pire et deujhinme lete sint Pire), sicrîts «e namurwès al såce d’ après Rotchfoirt avou ene piceye di rfondou.»
Sourdant
Categoreye:Noû Testamint Categoreye:Lives rilidjeus e walon Categoreye:Redjårbaedjes e walon
Maladeye cobezacêye pås boschets
Categoreye:Maladeyes Categoreye:Minêyolodjince Ene maladeye cobezacêye pås boschets ou maladeye rascråwêye pa les tikets, c' est ene maladeye ki passe d' ene djin ou d' ene biesse a l' ôte pal voye d' ene hagneure di tiket.
1467
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Boschet (biesse)
thumb|ene frumele d' Hyalomma detritum On boschet (on dit eto on tiket), c' est èn araegnidî ki s' vént agritchî a ene ôte biesse, po lyi sucî l' sonk.
Les tikets sont responsåves d' ene cåkêye di maladeyes, les maladeyes cobezacêyes pås boschets.
Vicaedje
Sacwants tikets ni s' agritchnut k' a ene sôre di biesses. Metans : Hyalomma detritum, ås vatches).
Des ôtes polèt piker totès sôres di lodjeus. Metans, li leuvea (Ixodes ricinus) si pout agritchî ås tchéns, ås djins, ås vatches, evdn.
Mopliyaedje
thumb|left|Frumele so s' vinte ki vént d' esse discoplêye d' avou l' måle (on voet l' trô d' edjermelaedje) L' acoplaedje si fwait sol coir do lodjeu. Li ptit måye si vént plaker sol inte del grosse frumele. Adon, li frumele plinne si rimplit d' sonk a tot sketer (ele "boschetêye"). Pu s' leyî toumer e tere.
Des oûs discloyèt des djonnes tikets ås shijh pates, ki wayimnut po divni des djonneas ås ût pates. Pu des boschets fwaits.
Po bråmint des boschets, — si nén tertos —, li tournante di veye deure èn an.
27
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Plantoe
On plantoe, c' est ene usteye di djårdinî, k' i fwait on trô el tere avou, po rpiker ene verdeure.
Boschet (biesse)
Sacwants tikets
thumb|Tchén griblé d' boschets
27
i gn a: 100 - 50 - 2|25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Plantoe
Categoreye:Cotlaedje Categoreye:Usteyes al mwin
27
anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40
Boschet (biesse)
Sacwants tikets
Categoreye:Biesses Categoreye:Araegnidîs
Messene
Messene (Mèssène e walon ey e picård; e neyerlandès, Mesen, e francès, Messines), c' est ene comene di Flande coûtchantrece, mins ås åjhmince linwistikes.
27
22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 | 31 | 32
Messene
Istwere
Gn a yeu la troes batayes militaires tins del guere di 14; i veye a stî distrûte pår.
27
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 27 do calindrî grigoryin.
Messene
Istwere
Categoreye:Flande Categoreye:Comenes ås åjhminces linwistikes
27
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Live d' Urope
thumb|Spårdaedje del biesse, e rodje coleur : mwaisse dominne; e rôze coleur : amoennaedje pås djins Li live d' Urope, c' est on live ki vike e l' Urope ey e l' Afrike bijhrece, Moyén Levant et Mîtrinne Azeye. Mins end a pont e l' Irlande.
Lamproye
Les lamproyes u anweyes ås set trôs, c' est des ptits pexhons foirt simpes.
Petromyzontidae
Live d' Urope
Il a stî emoenné pås djins e l' Ostraleye, Amerike nonnrece, evnd.
Hyalomma detritum
Categoreye:Boschets
Live d' Urope
Li live do Cap est rwaitî, dispu 1965, come li minme indje ki li live d' Urope.
Lamproye
Discrijhaedje
C' est des ptits pexhons come des anweyes, avou djusse on ptit naivuron sol dirî do dos.
Live d' Urope
Lepus europaeus
Lamproye
Discrijhaedje
Il ont set trôs d' respiraedje dirî l' ouy.
Kékes sôres di lamproyes
Categoreye:Familes des biesses Categoreye:Pexhons
Hagneure
Ene hagneure (ou hagnaedje), c' est ene coixheure di cåze des dints d' ene biesse ou d' ene djin k' ont trevåtchî l' pea et moussî dins les tchås et les texhous.
Live d' Urope
Robtidîs
Hagneure
Oudonbén ene pikeure d' èn inseke (picron, tayon), d' araegne, di sierpint.
Live d' Urope
Discrijhaedje
Il a des grandès longowès orayes, did la li lomaedje "orayes-di-live" a bråmint des plantes.
Les pates di drî sont bråmint pus longues ki les cenes di dvant.
Hagneure
Sôres d' hagneures
Categoreye:Medcene
Live d' Urope
Tcholeurs
Cwand les måyes ricwerèt les frumeles, on dit k' i sont-st al tchôde u å bokinaedje.
A-st arivé, dins les trimblenes, k' on robtê porshuvaxhe on ptit tchén, contant k' c' esteut ene frumele.
Poirtêye
Li poirtêye deure 42 djoûs.
Sorraplinnixhaedje : li bokin pout potchî ene håze plinne sacwants djoûs divant k' ele ni djonnlêye. Adon, ele pôrè resse plinne on deujhinme côp après l' djonnlaedje, sins raler avou l' måye.
Vicaedje
Li live vike pus voltî dins les plins la k' i gn a des coûteures.
Li coûtche do live d' Urope est del longueur d' on solé d' 44.
Ses innmis magneus d' lives, c' est les bråmint les rnåds. El Walonreye, cwand on-z aveut vlou dzindjner les rnåds di cåze do må d' araedje, gn aveut yeu des lives a hotche.
Cwand end a bråmint, on les towe cobén al nute tot rôlant dsu avou ene oto.
Et les tchesseus, come di djusse. Did la li spot "la k' i gn a des lives, i gn a des tchesseus".
Tchesse
I dmeure ascwati disk' å dierin moumint, et steper evoye … come on live (a grande felesse). Li live pout fé do 70 a l' eure, pus rade k' on tchvå ki galope. A tot moumint, i biyairdêye d' on plin côp, et leye ses shuvant aler tot droet.
On l' pout tchessî :
Pwezon d' tchamosseure
On pwezon d' tchamosseure ou tchamopwezon ou micotocsene, c' est on prodût do metabolisse di sacwants tchamosseures. Foiravant les cenes ki crexhnut so les grins. Adon, les pwezons s' ritrovèt dins l' amagnî des biesses d' aclevaedje, aprume ezès poytreyes.
Å djoû d' ouy, on cnoxhe dipus di 1000 micotocsenes diferinnes.
Provnance
Li grande pårt des pwezons d' tchamosseure sont ddja la dins les tchamps. Come ene todi pus grande poart do produjhaedjes di dinrêyes d' awousse si fwait dins les tchôds et crous payis, cisse rujhe la eva crexhant, leye eto.
Gn a co sacwants ki provnèt d' on wårdaedje å crou des grins.
Sourdant et pî-note
Categoreye:Biyotchimeye Categoreye:Micolodjeye Categoreye:Pweznolodjeye Categoreye:Nourixhince
Live d' Urope
Sourdants
Categoreye:Djibîs del Walonreye Categoreye:Robtidîs
Li fåve di Piron Robete (live d' imådjes)
thumb|prumî eplaidaedje|125px thumb|troes ratournaedjes e walon Li fåve di Piron Robete, c' est on live d' imådjes k' a stî scrît e-n inglès so l' tite di «The Tale of Peter Rabbit» pa Beatrix Potter.
Il a parexhou pol prumî côp e 1902.
Ratournaedjes e walon
Gn a yeu troes ratournaedjes e walon, k' ont vudî eshonne e 2021, eplaidîs pås djins d' Titenfaß avou l' ecwårlaedje di Micromania et do ministere.
Sourdant
Piron Piron
1466
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Kimere
thumb Ene kimere u comere (eto ene feme, pus råmint, ene femreye u, divins l' tins, on blanc-bounet), c' est ene grande djin di seke femrin.
Motlî
On a ptchî li mot «kimere» (ki si «pout spotchî» a «cmere») ki l' ôte cogne coinrece, «comere», paski si fås amisse e francès «commère» vout dire «canlete», «tchafiåde».
Mins i pout esse èn emacralé mot ca, e sacwants accints do walon, i vout dire djonne feye.
On pout mete avou les addjectif «djonne» u «ptit», sins candjî d' sinse (ene djonne kimere, ene pitite comere, c' est ene ado, u ene djonne feye. Mins on n' pout nén uzer di l' addjectif «viye» sins candjî d' sinse, ca ene «viye comere», c' est ene ki n' s' a nén maryî.
Li mot «feme» est puvite siervou come li mwetêye d' ene cope. Mins ene viye feme, c' est l' seu lomaedje ordinaire d' ene kimere k' est ddja d' ådje.
Sourdant
Categoreye:Djin (biyolodjeye)
Phong Nha-Ke Bang
300px|thumb|right|Phong Nha-Ke Bang, Quang Binh
Phong Nha-Ke Bang, c' est on park nåcionå el province di Quảng Bình, å Vietnam. Il est waeranti come patrimoenne nén fizike pa l' UNESCO e 2003.
Categoreye:Province di Quảng Bình
For
thumb|Fors å pwin e-n årzeye On for, c' est ene resserêye plaece la k' on cût ene sacwè.
Les paroes d' on for doevnut esse d' on materio ki n' broûle nén, et n' nén leyî passer l' tcholeur.
Plaene (usteye a ene mwin)
thumb|li l° 4, c' est l' plaene a ene mwin On plaene a ene mwin, c' est ene usteye des shabotîs, des rloyeus d' lives, fwait d' ene foite taeyante lame emantcheye après l' banc, et tinowe pa ene pougneye di l' ôte des costés.
Li bwès a sblåtchî est metou å dzo.
C' est ene usteye foirt riskeuse a tchaspougnî (on s' î côpreut les doets come po rire).
Gn a eto li plaene ås deus mwins des mnujhîs.
Categoreye:Usteyes Categoreye:Shabotreye
Province d' Utraik
Li Province d' Utraik est ene province di Neyerlande. Ès mwaisse veye est, eto lomé, Utraik.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Bas Payis
Lete sint På ås Galates
Li lete sint På ås Galates, c' est ene epite ki sint På a scrît ås prumîs crustins del Galaceye.
Ratournaedje e walon (so Wikisourd)
Categoreye:Noû Testamint
26 di djun
Li 26 di djun c' est li 177inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 178inme po ls anêyes bizetes); gnè dmeure 188 djoûs po l' anêye esse foû.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Plåke ås grevesses
Categoreye:Tchamosseures Categoreye:Maladeyes des biesses Li plåke ås grevesses u pesse des grevesses, c' est ene maladeye des grevesses kel cåze, c' est ene tchamosseure des aiwes, lomêye Aphanomyces astaci.
Li grevesse ås rodjès pates est pô-edurante al maladeye. C' est ene des cåze do dzindjnaedje di cisse sôre la di grevesses e l' Urope. La kel tchamosseure a stî apoirtêye pås grevesses amerikinnes.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "plåke", "pesse" et "grevesse".
Istwere del plåke ås grevesses e l' Urope
Elle a-st avnou e l' Itåleye avou les aiwes di balasse d' on batea amerikin e 1860.
Adon, ele s' a rade sipårdou totavå l' Urope. Elle a stî ricnoxhowe el Suwede e 1907, e l' Espagne e 1972, e Norvedje e 1971, e Rweyåme Uni e 1981, e Turkeye e 1984 ey e l' Irlande e 1987.
Quảng Bình
Li province di Quảng Bình (vi: Tỉnh Quảng Bình), c' est ene province do Vietnam.
right|eplaeçmint del province el Quảng Bình right|250px|thumb|Đồng Hới, province el Quảng Bình 250px|right|thumb|[[Phong Nha-Ke Bang, province el Quảng Bình]]
Elle a-st ene sitindêye di 8.051,8 km² (ça fwait dipus do cwårt del Walonreye) po 831.600 dimanants. Elle est pårteye e 5 arondixhmints po 1 comenes intités.
Si mwaisse-veye est Đồng Hới.
Difoûtrinnès hårdêyes
*
Djowion
On djowion u djowea, c' est ene tote pitite pire, foirt råle, et ki våt tchir et vilin. Ele sieve po mete dins des ôrreyes.
Motlî
Li ci k' endè vind si lome djwalî. Si comiece, li djowalreye.
Kékès precieusès pires
…
Categoreye:Pires et rotches
1465
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Almagne do Coûtchant
L' Almagne do Coûtchant esteut on payis d' Urope disk' a 1990, cwand ele s' aveut ribanêye avou l' Almagne do Levant.
Borgogne
Li Borgogne, c' est ene contrêye di France, kinoxhowe po ses véns.
Mwaisse veye : Didjon
Istwere
C' esteut eto on pouxhant vî payis, li dutcheye di Bourgogne, ki les duks avént rashonné, da leur (come ene prôpieté privêye), les Bas Payis borguignons.
Pî-note
Categoreye:Vîs payis Categoreye:France
Divizion-1A do Fotbale Bedje (2018-2019)
2017-2018 | 2018-2019 | 2019-2020 Divizion-1A | Divizion-1B | Divizion-1-Novice
Li såjhon del Divizion-1A 2018-2019 do Fotbale Bedje, c' est el 116inme såjhon dispoy l' askepiance do fotbale bedje ey elle est li troejhinme dispoy l' askepiance del Divizion-1A. Li Standård, l' Esportigne di Tchålerwè eyet li Royå Excel Moucron sont les clubs walons ki djouwént e divizion-1A.
Erîlé tchampionat
Play-Offs I (N°1 disca N°6) : K. RC Genk ; Club Brugge KV ; R. Standård di Lidje ; R. SC Anderlecht ; K. AA Gent ; R. Antwerp.
Play-Offs II-B (N°8 + N°10 + N°11 + N°13 + N°15 + èn ôte club di Divizion-1B) : K. V Kortrijk ; Royå Excel Moucron ; SV Zulte-Waregem ; Cercle Brugge K. SV ; Waasland-Beveren + Union Sint-Djîle-dilé-Brussele (Divizion-1B).
Hugues Aufray
thumb|a on concert a Brussele (2012)|150px Hugues Aufray, c' est on tchanteu e francès (et d' nåcionålté francesse).
Il est on tchanteu-scrijheu-compôzeu.
Il a skepyî li 18 d' awousse 1929.
Sacwants d' ses tchansons
Ene tchanson foirt rilomêye, c' est «Santiano». C' est on redjårbaedje d' ene tchanson d' marén e-n inglès, Santianna.
Ene ôte tchanson, foirt tinrûle, c' est «Céline», l' istwere di deus vîs galants ki n' s' ont måy maryî.
Avou «Adieu monsieur le professeur», on atrape les låmes ås ouys, di vey on vî mwaisse di scole ki va-st al pinsion, fiesti pa tos ses ancyins scolîs.
1983
Ôtès djins
13 di may: Nancy Ajram
Categoreye:Date
Roland Blaise
Roland Blaise, c' est on sicrijheu e walon do payis d' Måmdey.
Il eplaide ses tecses divins l' Pitite gazete do Rweyå Club walon.
Il î scrît sovint des fåves (dins l' "coine po rire").
Il a eto rimetou avou l' accint d' après Måmdey, li live d' imådjes «Les mots då vî-pa da Felicyin».
}
Blaise
Charles Letellier
Charles Letellier, di s' plin no, Charles-Constant Letellier, c' esteut on scrijheu e picård.
Il a skepyî a Ate li 18 d' avri 1807 ey a morou a Biernissåt li 30 d' avri 1870
Il est rprins dins l' grosse antolodjeye Piron.
Di s' mestî, il esteut curé.
Ouve e picård
C' est lu l' prumî ratourneu des fåves di Lafontinne divins tote li Walonreye. Ele fourît-st eplaideyes dins s' live: «Essais de littérature montoise» (1843).
C' est dandjreus a cåze di ç' live la ki les scrijheus d' après Lidje, ey aprume Tchåle Dovevî, on curé come lu, a s' enonder a fé l' minme bouye e walon.
Astok des fåves, dins l' minme live, gn a eto ene pîce di teyåte, «El mariaedje del feye Chôze».
Letellier Letellier
Pexhon-tchet d' Afrike
Li pexhon-tchet d' Afrike, c' est ene sôre di magnåve pexhon d' Afrike, k' on-z acleve eto dins les tchôdès aiwes des cintråles nawearinnes.
Clarias gariepinus
Discrijhaedje
Tiesse avou ût moustatches, cwate di tchaeke costé.