cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Univiersité Catolike do Vî Lovén
Sacwants racsegnes
Gn a k' låvå k' on pout studyî l' teyolodjeye å livea univiersitaire.
Rawijhaedje
Rawijhaedje des lames di raezetes
On-z a veyou des tournantès tournantès pires ås pedales et des ôtes rawijheuses otomatikes al setche pire, mins l' taeyant n' esteut nén si bon.
Univiersité Catolike do Vî Lovén
Sacwants racsegnes
Li fak di letes a-st adjinçné on memwere so l' avni do walon, sicrît pa Nicolas Gérard.
Rawijhaedje
Les rawijheus d' cizete
Li rawijheu d' cizetes (on djheut eto : on rpasseu, on remoleu), c' esteut èn ancyin ptit mestî. L' ome rôléve les viyaedjes et rshinmî les cizetes et les couteas des manaedjes.
Univiersité Catolike do Vî Lovén
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Univiersités del Beldjike Categoreye:Flande
Rawijhaedje
Les rawijheus d' cizete
Li mestî a stî discrît dins des tecses e walon pa :
Rahoucas
Categoreye:Viyès usteyes
Monoloke
On monoloke, c' est on tecse, sovint po rire, k' on comedyin (ene comedyinne) vént dire lu tot seu (leye tote seule) divant les rwaitants e-n on teyåte.
Monolokes e walon
Les monolokes estént foirt corants come ouve e walon å cmince do 20inme sieke.
Kékes sicrijheus d' monolokes e walon
Ces scrijheus cial les djouwént dandjreus ossu so sinne. …
Categoreye:Monolokes (sacwants monolokes dedja eplaidîs so Wikisourd)
Categoreye:Teyåte
Schoûtez ene miete (emission)
Schoûtez ene miete (Choûtoz one miète), c' est ene emission e walon riwaitåve so «Matélé», li tévé coinrece di Rotchfoirt.
Elle a-st ataké e 2022, avou on rite di tos les 15 djoûs, pu adon d' on côp par moes.
Contnou
Li gaztî enondeu (Arnaud Wuyard å cmince, adonpwis Julien Collard) prezinte ene miete e walon, adonpwis e francès. Les priyîs eploynut les deus lingaedjes, zels avou, mins sayèt di s' tini å walon.
Li mwaisse aspaleu, Jean Germain esplike les pondants et les djondants. Et bén dire ki l' prumî d' tot, c' est d' djåzer e walon, minme si on tome astok et k' on l' kipite ene miete.
On passe eto des biyets d' oumeur (ou des fåves). Des recitaedjes di bokets pa totes sôres di djins.
Les priyîs
A tchaeke emission, gn a on priyî waloncåzant. Gn a yeu :
Egurniyaedje des emissions:
Meyeus bokets
Categoreye:Emissions e walon
Houpêye flaminete
Li houpêye flaminete ou roytea houplé ou rotlet ordinaire, c' est l' pus corant des royteas del Walonreye.
Regulus regulus (davance Regulus cristatus).
Lomaedjes
Li no d' «roytea» (eto l' no e francès «roitelet», e castiyan «reyezuelo», e catalan «reietó»…) vént di si ptite houpete djaene d' ôr, come li cene d' ene corone di rwè. D' on ptit rwè, poy ki c' est, avou l' moussalignî, li pus ptit des oujheas d' Urope.
E-n inglès, almand, neyerlandès, on l' lome «cresse d' ôr» («goldcrest», «Goldhähnchen», «goudhaantje»)
Rådisse
Raphanus sativus.
Denise Willem
Willem
Rådisse
Les ramonasses, c' est ene ôte sôre di rådisse.
Houpêye flaminete
Spårdaedje
Urazeye, disk' å Djapon
Denise Willem
Denise Willem, c' est ene sicrijheuse e walon.
Rådisse
Ôte eployaedje
Si les rådisses ont wårdé leus belès foyes bén frisses, on ndè pout fé del sope.
Houpêye flaminete
Discrijhaedje
Si plomaedje est verdåsse so li dzeu, grijhåsse so lu dzo.
Antiyoke
Categoreye:Sireye Categoreye:Veyes des croejhådes Antiyoke, c' est ene veye del Sireye k' a yeu ene rilomêye istwere.
Houpêye flaminete
Discrijhaedje
Li måye a ene houpete djaene d' ôr, avou ene noere boirdeure.
Antiyoke
Istwere
C' est ene des prumirès veyes ki Sint På a cvierser å crustinnisse. Elle est sovint lomêye dins les Ouves des Apoisses.
Houpêye flaminete
Dimorance
I vike dins les bwès ou åtoû des måjhons. Dinltins, i nitchive voltî dins les toets di strin.
Rådisse
Cwålité
N a des côps des rådisses vudes å mitan : on les lome "fåssès rådisses".
Antiyoke
Istwere
Diviè 1084, elle est prinjhe pa les Trouks seldjoukides.
1706
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Denise Willem
Ses bokets parexhèt dins Nosse lingaedje.
1706
anêyes 1680 | anêyes 1690 | anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720
Rådisse
Sourdants
Categoreye:Verdeures
1706
1701 | 1702 | 1703 | 1704 | 1705 | 1706 | 1707 | 1708 | 1709 | 1710 | 1711
Houpêye flaminete
Bodjance
Sacwants dimonrnut el Walonreye tote l' anêye; sacwants ôtes cwitèt eviè l' Urope bijhrece e moes d' avri, po rivni e moes d' octôbe.
1706
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1706 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Houpêye flaminete
Doûcès creyances
C' est èn oujhea foirt respecté. On dit ki c' est lu k' åreut-st apoirté l' feu sol Tere.
Cwand on roytea xhufele adjoké so èn åbe, c' est sene di bon tins; s' i tchante dins ene håye, c' est sene di plouve.
Sourdants
Categoreye:Oujheas
Antiyoke
Istwere
E 1097-1098, ele serè assidjeye påzès Francs del Prumire Croejhåde, moennés pa Bohemond. Ele serè prinjhe li 3 d' djun 1098, apus ki li çtadele, ki ténrè co sacwants samwinnes.
Mierkidi des cindes
Li mierkidi des cindes ou mierkidi maigue, c' est l' prumî djoû do cwareme crustin.
C' est l' londmwin do crås mårdi, et adon, li djoû d' après les fiestixhaedjes do cwarmea.
Ofice rilidjeus catolike
On djheut messe, et å mitan, les djins alént viè l' keur, ey esse la segnîs sol front avou des cindes pal priyesse. I lzî rapléve li vraiye shuvante: «Rissovnoz vs ki vs estîz poûssire, et s' ridvénroz vs co poûssire» oudonbén: «Sovéns tu ki t' n' es k' poûssire et ki ti ridvénrès poûssire».
Pî-note
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Catolicisse
Rweyå Club walon d' Måmdiy
thumb|Plake å no do Club walon a l' intrêye del Bibioteke Colas Pietkin Li Rweyå Club walon d' Måmdiy (Rwayâl Club Walon, Sôcieté litérêre Walonîe mâm'diyène), c' est ene soce di scrijheus et di disfindeus do walon, askepieye a Måmdey do trevén del Walonreye prûssyinne.
C' est ene SNR.
Mwaissès dnêyes
Les mimbes do club sont lomés "frés" (avou on ptit no) po les omes, eyet "matante" oubén "cuzene" (avou on ptit no) po les comeres.
Li soce eplaide :
Ele manaedje eto li Bibioteke Nicolas Pietkin.
Sacwants frés, matantes et cuzenes
Les nos d' frés, matantes et cuzene disk' e l' an 2000 sont dins l' Vî Sprâwe l° 50.
Alére
Le Rwayâl Club Walon de Malmedy (1898-1998), pa Willy Seffer, Jacky Lodomez, Renée Boulangier-Sedyn, Benno Colliene & Robert Dewalque, divins Ké walon po dmwin
Categoreye:Soces pol walon Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Élessene
Élessene (la-minme, Élèssëne u Îlèssëne; e F. Hélécine, e neyerlandès Heylissem), c' est ene rebanêye comene el province do Roman Payis.
thumb|Eplaeçmint Élessene
thumb|måjhon-comene
Ban d' Élessene
Categoreye:Comenes di Walonreye
Euscalreye
L' Euscalreye est èn edroet sol frontire etur li Sipagne eyet l' France å coûtchant des Pirenêyes. Les djins djåznut l' castiyan do costé spagnol, obén francès do costé francès, minme si l' Euscara est on des deus oficirs lingaedjes dins l' kiminålté spagnole.
Politike
L' Euscalreye e divizé e deus, costés spagnol eyet francès, mins sacwantès dmorants rola voulnut s' dislaxhî d' ces deus payis.
Antroponimeye
L' antroponimeye, c' est l' coxhe del linwince ki fwait åtoû des nos des djins.
L' antroponimeye a sacwantès sorcoxhes ki studièt :
Li sincieus(e) ki studeye l' antroponimeye si lome on (ene) antroponimisse.
L' antroponimeye do walon est metowe so ene pådje tote seule.
Categoreye:Linwince *
Fåve (discramiaedje)
thumb|fåves da Lafontinne ridjårbêye pa Léon Bernus thumb|fåves da Lafontinne, riscrîtes e walon pa Dehez thumb|Fåves do Baron d' Fleuru Li mot fåve (on prononce fåf, fôf, u fâf; on scrijheut eto fauve, fâve, fôve, flâwe, flôwe, flôve - e 20inme sieke -; faufe - e 19inme sieke) pout esse loukî come èn emacralé mot, ca on l' sieve po diferins tecses.
Onele
Onele, obén e Feller : Onèle ([FR] Honnelles ; [PCD] Onele), est ene ribanêye comene del province do Hinnot.
La Riba de Escalote
La Riba de Escalote, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Fåve (discramiaedje)
fåve di djåzantès biesses
Ene fåve di djåzantès biesses, c' est ene istwere ki mete el sinne des biesses ki djåzèt, come dins les fåves di Lafontinne (e francès), u les fåves do Baron d' Fleuru (e walon).
La Riba de Escalote
Categoreye:Castile et Leyone
Fåve (discramiaedje)
Fåves do vî vî tins
Ene fåve do vî vî tins, c' est ene istwere do vî vî tins, k' on raconte dispu todi dins on payis k' i gn a, ki n' a nén l' air vraiye, mins k' gn a des djins assez po-z î croere. Si ça finixh bén, on dit puvite on floriconte. Mins les lome ossu come e francès des ledjindes u des contes tradicionels.
Rime-rame divant d' raconter ene fåve
thumb|Coviete do live da Bernand Jacob
Divant d' raconter ene fåve a des efants, li conteu dit cobén (po lzès fé djeryî): ôtès modêyes
Fave
Fåve Bietlete
Bietlete Li fåve Bietlete est ene rimostrante fåve, k' on dit po critiker les grandiveus k' ont vnou d' rén, et ki fwaiynut do ronflant cwand i sont arivés al copete del schåle. Li rmostrance, c' est k' al fén, i pierdèt tot çou k' il avént ramassé, et ridivni come divant.
Modêye di Bure (Bietlete)
C' esteut la mo mo lontins, ene kimere ki n' aveut nole måjhon et ki dmoréve dins on trô d' rotche dilé l' Pont des Forneas a Grûpont. Et on bea djoû, la l' Bon Diu ki s' pormoennéve so tere, et Bietlete li va trover.
- Bondjoû, da, Bietlete ! Et ké noveles après Bure, ô ? Et vos-minme, ça vos va dins vosse pitit trô d' rotche ?
- Oway, mins si dj' åreu ene pitite gadlete, ça ireut co mî.
Et l' Bon Diu, do côp:
Et elle ava ene pitite gadlete, hin, dabôrd.
Et kékès samwinnes pus tård, la co l' Bon Diu ki rpasse sol Pont des Forneas. Et la Bietlete kel va trover, don, et lyi dire bondjoû.
- Bondjoû, Nosse Signeur, dit-st ele.
- Ça m' va, mins dj' åreu ene pitite måjhnete, ça ireut co mî, ça, dit-st ele.
- Bén vos nd åroz ene, Bietlete, vos nd åroz ene.
Et elle ava ene pitite måjhnete.
Et sacwants ans pus tård, la co l' Bon Diu ki rpasse sol Pont des Forneas. Et Bietlete el va co rescontrer.
- Et ça va, ô, vos, Bietlete, avou vosse pitite gadlete dins vosse pitite måjhnete ?
- Oyi, savoz, Nosse Signeur, mins dj' åreu on pitit omlet, ça ireut co mî, la, k' ele respond.
- Bén vos nd åroz onk, dabôrd, Bietlete; vos nd åroz onk.
Et l' Bon Diu lyi avoya on ptit omlet, dabôrd.
Et ene dijhinne d' anêyes pus tård, li Bon Diu si vént co rpormoenner so l' Aiwe-di-Lome. Et sol Pont des Forneas, mins: pupont d' Bietlete, et i va tourner Grûpont, et i va tourner Bure, et i va tourner Lesterni, et i n' voet nolu. Al fén, cwandminme, el rescontere dé l' Fontinne Dizotrinne, tot faråde, avou des mousmints d' dimegne. Et l' Bon Diu lyi dit:
- Et cwè Bietlete, on n' dit pus bondjoû ?
- Ci n' est pus Bietlete k' on m' lome, c' est Nosse Dame li mwairesse. Paski, si ome, dabôrd, s' aveut metou so ene lisse, et il aveut passé, et esse lomé mayeur.
- A c' est come ça, dit-st i l' Bon Diu, bén vos è riroz dins vosse pitit trô d' rotche.
Et i lyi a rprin li ptite gadlete, li ptite måjhnete, et li ptit omlet.
(ramexhné pa Maurice Evrard, 1991)
Prumire modêye di Lidje (Coufi-Coufou)
Coufi-Coufou, c' esteut ene pôve viye djin ki dmoréve dins on trawé tonea. Et on bea djoû, la on vî bribeu ki passe, et i ploveut a rlaye di bok. Et Coufi-Coufou preye li vî bribeu di s' vini mete al coete dins s' tonea.
- Bén, poy ki vos m' aveut metou al coete, dit-st i l' Bon Diu (paski c' esteut lu), dji vos dinrè ene vatche et on ståve pol mete, et on coshet et on ran pol mete.
Pus tård, li Bon Diu rpasse co, et ele li preye co, et l' Bon Diu lyi dene ene bele måjhon avou on grand corti.
Deus ans après, li Bon Diu rpasse co å fén mitan d' l' ivier, et ele li preye e s' måjhone, et l' Bon Diu lyi dene on bea tchestea avou on grand corti.
Cwand l' Bon Diu rpasse li côp d' après, ele esteut tchesturlinne. Ene tchesturlinne n' atôtche nén les bribeus, dijha-t ele.
Et ç' côp la: li Bon Diu l' revoya dins s' trawé tonea.
(ramexhné pa Djôzef Lessuisse a Lidje, parexhou dins Wallonia, II, 1894, 13).
Deujhinme modêye di Lidje (Såriete, li passeuse d' aiwe)
Ele dimane dins on pot å boure.
Ele fwait passer l' aiwe a Djezu-Cri k' esteut rivnou so tere. et i lyi dene ene måjhnete, pu on tchestea.
Clasmint del fåve di Bietlete
Dins l' Rindjmint des fåves da Aarne et Thompson, li fåve da Bietlete si mete avou les fåves rilidjeuses, et dins les rivnaedjes da Djezus-Cri et ses apoisses (å pus sovint sint Pire) so tere.
Fåtchaedje
Li fåtchaedje u soyaedje, c' est l' côpaedje d' ene hôte plante, come les dinrêyes d' awousse u les yebes po fé do four.
Categoreye:Fenåjhe et awousse Categoreye:Agricoûteure
René Seret
René Seret, c' est on scrijheu e walon ki vneut do costé d' Lidje,
Åmatén
L' åmatén, c' est li cminçmint del djournêye après l' lever do solea.
On l' eploye eto come moumint la k' les djins s' dispietnut.
Maten
Museum aan de Stroom
Li Museum aan de Stroom ([WA] Muzêye a costé di l' Escô), ç' est on muzêye e-n Anverse k' a drovou e 2011 mins l' pordjet a stî validé e 1998 på les scabéns. Li toet est èn edroet d' panorama. vignette|Li bastimint e [[måss 2021.]]
Quiñonería
300px|right
Alfred Neufort
thumb|left|120px Alfred Neufort, pus sovint lomé Freddy Neufort, c' esteut on scrijheu e walon di Mont-dzeu-Mårciene, la k' i skepia li 6 d' avri 1895.
Il cminça a scrire e 1908 (a 23 ans) dins «l' cok d' awousse» dizo l' no d' pene «Fred Lescolî».
Il eplaidive voltî ses tecses dins l' Bourdon dins les anêyes 1960. Mins dvant, dedja dins l' Tonea d' Tchålerwè, «L' Agaesse» et l' Hoûlåd.
Il a fwait sacwantès tchansons avou Françwès Loriaux. Pu po Bob Dechamps, eredjistrêyes so des 45 toûs.
Ôtes sicrijhaedjes
Senarioûs di deus fimes walons : «Monsieu Filodjinne» (Mossieû Philogène) eyet «A bon mayeur, bon tchampete», les deus pol cineyasse René Richir.
Sacwants d' ses sketchs ont stî eredjistés po-z esse djouwés dins l' posse.
E 1933, i saya d' eplaidî ene gazete e walon, L' Arnaga, mins ki n' vica ki disk' e 1934.
Djudjmint
Félicyin Barry : Après ses cminces e 1908, Fredi Noufoirt va divni ene vraiye «machine a produre» des rvuwes, des tchansons, des sketchs, des pîces di teyåte, des powinmes et minme des senarioû d' fime.
Sibiu
thumb|Sibiu thumb|Sibiu
Alfred Neufort
Sourdants
Neufort Neufort
Sibiu
Sibiu (en almand Hermannstadt, e hongrwès Nagy-Szeben) est ene veye del Roumaneye, mwaise-veye do distrik di minme no, el redjon del Transilvaneye. E 1992 elle a-st ene populåcion di 169.696 dimorants (3% d' almands)
Ele fourit fondêye å 13inme sieke pa des colons almands. Elle a lontins stî l' pus grande veye almande del Transilvaneye.
Istwere
Li veye est citêye dins des papîs pol prumî côp e 1191, dizo l' no di Cibiniensem. Li veye a stî basteye, nén lon del plaece wice k' i gn aveut l' viye veye rominne di Caedonia, pa des colons sacsons del Transilvaneye (lomés saşi -- prononcîz sachi -- e roumin). E 1241 li veye fourit distrûte pås tatårs. E 14inme sieke, elle aveut ddja divnou èn impôrtant cinte di comiece, eyet e 1376 on documint dit k' i gn aveut 19 guildes d' årtizans.
Ele divna li pus impôrtante des veyes almandes del Transilvaneye eyet li plaece di l' Academia Saxorum, li Pårlumint Almand di Transilvaneye. E 17inme sieke elle esteut l' veye li pus å Levant a esse co veyowe come fjhant pårteye del civilizåjhon Coûtchantrece (ou pus egzactumint, li pus levantrece veye a-z esse co dins les voyes poståles uropeyinnes).
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Roumaneye
Lever do solea
Li lever do solea ou lever do slo, c' est cwand l' solea aparexhe sol roye do cir, å Levant, al pikete do djoû, et apoirter li loumire so tere.
Candjmints atmosferikes
A cåze des candjmints atmosferikes ki vont avou, on lever d' solea est todi bea a loukî, mins les coleurs des aireurs do djoû î vont disparexhe.
Eployaedje pratike
L' eure do lever do solea sieve po conter li cminçmint d' on djoû eyet l' fén del nute.
Les moennes crustins î priynut les lådes.
Les muzulmans, li priyire d' åmatén.
Categoreye:Moumints do djoû Categoreye:Solea
Pitite croejhete Hendschel
Li ptite croejhete Hendschel, c' est on racourti del grosse croejhete, sicrît e walon pa Lorint Hendschel eyet metou so les fis e 2001 (li grosse croejhete esteut scrîte e francès).
Satu Mare (distrik roumin)
Categoreye:Roumaneye
Pitite croejhete Hendschel
Elle est eplaideye dizo libe licince.
Ele contént ene pådje diccionairrece, k' est rprinjhe dins l' djivêye des motîs dizo l' limero R15.
Satu Mare (distrik roumin)
Veyes do distrik d' Satu Mare
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Zechs Marquise
Categoreye:Bindes di tchanteus Zechs Marquise, c' est ene binde di tchanteus rok amerikins.
Xavier Bodart
C' esteut-st on scrijheu d' tchansons e walon.
Sacwants d' ses fråzes sont rprinjhes dins l' motî Pirsoul.
Hawea
On hawea (di cotlî, di cinsî), c' est ene usteye al mwin, avou on lådje fier, sovint arondi, ki côpe di scwere avou l' sinse do bouxhaedje (årvier des hepes), emantcheye so on mantche, pus court u pus long.
Ene hawe n' est nén si lådje, mins va pus fond dins tere.
Hawaedje
Categoreye:Usteyes al mwin Categoreye:Cotlaedje Categoreye:Agricoûteure
Joseph Osselet
Osselet Joseph Osselet, c' est l' ci k' a riscrît les Memweres d' on Namurwès sol vî Nameur a pårti des racontaedjes da Dziré Beaulieu.
C' est l' prumî scrijheu di prôze nén racontrece e Payis d' Nameur.
Sotillo del Rincón
Sotillo del Rincón, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Sttellla
Sttellla (avou deus "t" eyet troes "l"), c' esteut ene binde di tchanteus bedjes eyet francès-cåzants askepyî på Jean-Luc Fonck e 1978. Dispu 1992, ci dierin est tot seu.
Pardurante maladeye respiratwere des poyes
Les poyes sont-st acsûtes, mins eto les dînes.
C' est ene maladeye foirt consecante, nén pask' ele fwait crever les poyes mins pask' ele lezî fwait atraper totès ôtès maladeyes, ki cåzèt toplin des médiaedjes antibiyotikes. Eto, c’ esse on grand sourdant di l' antibiyo-edurance des bactereyes, minme les cenes des djins.
Come li må pout passer des poyes ås poyons, on n' pout nén vinde des poyons dins èn ôtes payis di l' U.U., si les poyes ni sont nén cwites di micoplasses.
Påye di Yalta
Li påye di Yalta ou conferince di Yalta, c' est ene påye sinêye inte les troes grands wangneus del guere di 1940-1945, les Estats Unis, li Rweyåme Uni eyet l' URSS.
Ele fourit martchandêye a Yalta (Crimêye) inte l' Amerikin Rôzvel (malåde), li Sovietike Stalene et l' Inglès Tchurtchil do 4 å 11 di fevrî 1945. C' est les idêyes da Stalene k' ont purade sitî shuvowes : il ere li pus djonne des troes, ey esse so ses teres.
Contnou
L' Almagne serè rneteye des Nazis, ki seront ramassés et djudjîs. Ele serè dismilitårijheye.
Ele serè pårteye e cwate zones d' ocupåcion : Les troes dierinnes si rashonnront po dner l' Almagne coûtchantrece ou Almagne di l' Ouwess.
Les frontires del Pologne et d' l' URSS vont candjî, avou l' anecsaedje del Prûsse levantrece.
L' Urope est pårteye sorlon ki ele va puvite shuve li comunisse ("Payis d' l' Ess") ou l' capitalisse ("Occidint").
Consecwinces
Li påye di Yalta va moenner todroet al froede guere.
Dins les Belès Letes e walon
On ndè cåze dins l' roman Vera da Lucyin Mahin, k' ene pårteye del sipoûle si passe a Yalta.
Categoreye:Guere di 1940-1945 Yalta Categoreye:Crimêye
Sinfontinne
Sinfontinne (F. davance Sainte-Fontaine; asteure Saint-Fontaine ), c' est on hamtea d' Påye.
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene tchapele.
Rilidjon
On-z î a rfwait l' trô d' rotche di Loude la k' gn a yeu èn aparexhaedje di l' Aviedje.
Rilomêyès djins did la
Jean-Pierre Dumont, on scrijheu e walon, î dmane co.
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Sour-so-Sambe
Sour-so-Sambe, u e Feller "Soûr-su-Sambe" (fr: Solre-sur-Sambre) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Erkelene
Plaece
El Mwaiye (so plaece: El Mé).
Ortografeye
Vîs scrijhas: Solria (1093), Sorra (1159).
Ricelaedje
Categoreye:Droet Li rcelaedje, c' est l' muchiaedje di sacwès hapés pa on voleu.
Li ci (cene) ki fwait do rcelaedje, c' est on rceleu (ene riceleuse u ricelresse).
Les rceleus sont pûnixhåves ostant k' les voleus.
Ilfov (distrik roumin)
Ilfov est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Walakeye.
E 1981, les vîs distriks d' Ilfov eyet Ialomiţa fourît dispårtis e cwate noveas distriks: Giurgiu, Călăraşi, Ialomiţa eyet Ilfov.
Li novea distrik d' Ilfov èn fourit on distrik da sinne k' e 1995; divant çoula il esteut dizo l' mambornance di Bucaresse.
Veyes do distrik d' Ilfov
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Påwionacêyes
Abreae Adesmieae Aeschynomeneae Amorpheae Bossiaeeae Brongniartieae Carmichaelieae Cicereae Crotalarieae Dalbergieae Desmodieae Dipterygeae
Mayeur
On mayeur (on dit pus rålmint mwaire ) ou borguimwaisse ; ene mayoresse ou (pus rålmint) ene borguimwaistresse, ene mwairesse, c' est l' tchîf (tchîftinne) d' ene comene.
Påwionacêyes
Euchresteae Galegeae Genisteae
Mayeur
El Beldjike, il est tchoezi pa les djins ås vôtaedjes, mins lomé på rwè.
Påwionacêyes
Hedysareae Indigofereae
Mayeur
Tchuze do mayeur
Dispu les anêyes 2000, li mayeur est tchoezi dins l' lisse k' a yeu l' pus di vwès, et c' est l' ci (li cene) k' a yeu l' pus di vwès dins cisse lisse la.
Påwionacêyes
Liparieae Loteae Millettieae Mirbelieae Phaseoleae Podalyrieae Psoraleeae Robinieae Sophoreae Swartzieae Thermopsideae Trifolieae Vicieae
Mayeur
Tchuze do mayeur
Divant çoula, li mayeur esteut tchoezi dins èn acoird inte les pårtis k' alént fôrmer ene mådjorité. I s' poleut k' on ptit pårti "boutche-trô", ki fjheut balance inte deus grands pårtis dimande d' aveur li mayeur. Li mayeur poleut don esse ene sakî ki n' aveut waire yeu d' vwès ås vôtaedjes.
Rifus d' lomer on mayeur
Li rwè ni va nén siner li lomåcion d' on mayeur, s' il a yeu des gråvès codånåcions el djustice.
Pacô, li rwè a rfuzé di lomer on mayeur po des råjhons politikes. Ça a stî l' cas inte Yopôl II ey on mayeur socialisse d' El Lovire.
Dins les comenes flamindes avou ele mådjorité francès-cåzante, li lomåcion d' on mayeur a kécfeye sitou ahotêye å livea del province.
Ça pout esse eto l' cas si l' ci ki va-z esse mayeur rifuze di fé s' siermint dins l' lingaedje oficir del redjon. Metans, on mayeur walon ki vôreut fé s' siermint e walon. Rodjî Viroux a fwait on côp insi. Po poleur esse lomé, il a dvou ridire li siermint e francès après. Gn a yeu l' minme cas dins les payis ki djåznut ripouwaryin.
Mousmints do mayeur
Dins les grandès ceremoneyes, li mayeur poite ene etcherpe ås coleurs do payis.
Alére
«Deus côps mayeur», ene des noveles del ramexhnêye «Tot tournant les pådjes», Jean-Pierre Dumont.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Mestîs Categoreye:Administråcion
Victor Collard
Victor Collard, c' est on scrijheu e walon et on tchansonî. Il a skepyî a Dinant li 11 di djulete e 1857, et a morou li 8 di setimbe e 1902.
1403
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Djodogne
Djodogne (fr: Jodoigne nl:Geldenaken), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Roman Payis
thumb|Eplaeçmint del comene el province thumb|Li tchapele do martchî
Adjermelaedje
Djodogne est adjermelêye avou :
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
Palestene (cåzu-estat)
Li Palestene, come cåzu-estat, c' est on teritwere k' a stî ocupé pa Israyel di 1967 a 1993, et k' a divnou foirt otonome dispu les acoirds d' Oslo.
Mwaissès dnêyes
Li Palestene est fwaite di deus bokets, ki n' si rdjondèt nén :
Li prumî prezidint del Palestene fouri Yasser El Aarafat. Adonpwis, c' esta Mahmoud Aabbas.
Li mwaisse veye, c' est Ramalla.
L' Ess di Djeruzalem, k' esteut metou avou les ôtes teritweres di 1948 a 1967, n' est nén ricnoxhou come estant dins l' Palestene pa les acoirds d' Oslo.
Estat
Pask' il a :
Hårdêye divintrinne
* Categoreye:Cåzu-estats *
Oceyaneye
Oceyaneye c'est li clostea d' iyes å Oceyan Pacifike.
Grangrin
Categoreye:årtisyince Categoreye:medcene Li grangrin (on dit eto : grangrinne), c' est ene maladeye ki des pårteyes do coir morèt, et dvèt esse côpêye evoye. Gn a deus sôres di grangrins : les setchès grangrinnes et les frexhès grangrinnes. Inte di zeles, gn a les schoumeus grangrins.
Oceyaneye
Payis d'Oceyaneye
vignette|Li pus hôt montagne d' Oceyaneye c'est Jaya, el Papouwazeye-Nouve-Guinêye.
Suceava (distrik roumin)
Suceava est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Boucovine. Li mwaisse-veye (do minme no) a-st ene populåcion di 118.670 dimorants.
Quintanas de Gormaz
Quintanas de Gormaz, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Suceava (distrik roumin)
Veyes do distrik d' Suceava
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Quintanas de Gormaz
Categoreye:Castile et Leyone
Suceava (distrik roumin)
Veyes do distrik d' Suceava
Categoreye:Roumaneye
Anuna De Wever
Anuna De Wever est ene ecolodjisse militante bedje eyet neyerlandès-cåzante. Elle est kinoxhowe po awè organizé les climatikes måtches des djonneas, come Greta Thunberg, e Brussele eyet e Flande.
Rilomaedje
Anuna De Wever est rwaiteye come èl moenneuse walone eyet bedje des climatikes måtches. Sacwants djins li rwaite come ene essegnrece figueure då feminisse. Ès omonime e Walonreye est Adélaïde Charlier.
Délina Lionnet
Délina Lionnet, c' esteut ene sicrijheuse e walon.
Elle a morou e 2009.
Elle esteut mimbe des Walons scrijheus d' après l' Ban-bwès.
Lionnet
Do minme tonea (prôzes)
thumb|coviete
Do minme tonea (do minme tonia), c' est on live di totès ptitès prôzes da Eugène Gillain.
Il a vudî e 1951.
Categoreye:Lives e walon
De Wever (discramiaedje)
I gn' a deus djins k' ont De Wever come leu no d' famile :
Constanţa (distrik roumin)
Constanţa est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon di Dobrodjea.
Veyes do distrik di Constanţa
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Constanta
Påpe
vignette Li Påpe, pus spepieuzmint, li Påpe di Rome, c' est l' tchîf di l' Eglijhe catolike rominne. Il est eto eveke di Rome et tchîf d' estat do Vatican.
Li tite egzistêye dispu sint Pire.
Droets des påpes d' asteure
Dispu li fén do 19inme sieke, li Påpe, cwand i cåze dins ene eciclike, est rwaitî pa les catolikes come ni s' polant mari (doke di nén-trompåvté do Påpe).
Categoreye:Catolicisse *
Louis Bodart
Il a skepyî a Nameur li 17 d' octôbe e 1864. Il a morou a Lidje li 6 di decimbe 1942.
C' esteut-st on scrijheu e walon.
Di s' mestî, il esteut ôrlodjî et opticyin.
Ouve pol walon
Onk des prumîs scrijheus d' teyåte e walon do payis d' Nameur, avou s' prumire pîce, «Li calote da Zidôre». Li pîce fourit creyeye a Nameur li 19 d' octôbe 1889.
Après çoula, i ndè va co scrire 24 ôtes. C' est des meyes di djouwaedjes ki ses pîces ont yeu.
Il a eto scrît sacwants monolokes et des tchansons so des airs da Ch. Antoine, ki ls eplaidive so foyous volants.
C' est lu ki meta so pîs li gazete e walon Li Cwârneu e 1904, et î scrire disk' a l' atacmint del guere di 14, la k' el gazete si djoca.
Li batreye des cwate vints (roman)
Racourti
Stefane Evrard est gaztî di s' mestî. I rprind li tchmin do Rwanda e 1994 po ndaler bouter po rén po-z amonter ene radio ki va sayî di racmoide les Houtous et les Toutsis après l' peupe-sipata di 1994.
Po dire li vraiy, nosse soçon, divant d' endaler, sait ddja bén k' il est seropozitif. I ndè va mågré tot, pask' i vout siervi a ene sacwè po les dierinnès anêyes ki lyi dmorèt a viker.
Stefane Evrard est eto on waloneu. Cwand i va dveur rivni el Walonreye, pask' il est trop malåde, i nos scrirè si testamint, et nos dire tot çou k' i s' rafiyive di fé pol walon rviker, et l' Walonreye resse vigreuse assez.
Plaçaedje dins l' tins et dins li spåce
Li live est daté. Les nos des politikîs rwandès et afrikins k' on ndè djåze dins l' live (Habyarimana, Kagame, Cabila), sont vraiys et les dåtes des etrevéns istorikes sont sovint djusses.
Li spoûle kimince e moes d' nôvimbe 1994, e Rwanda. C' est djusse après li peupe-sipata ki s' a passé inte li moes d' avri et li moes d' djulete. Li mwaisse-persounaedje est lavola, come volontaire po ene S.N.R., po-z enonder ene radio, Radio-Catioucha (Radio-Aronde). C' est on pordjet k' a stî amonté podbon e 1994, dizo ç' no la. Li pordjet a stî metou so pî, come dit dins l' live, po fé l' contråve d' ene ôte radio, Radio Mille Collines, k' aveut-st enondé li spataedje des Toutsis. Li spiker bedje k' a bouté a cisse laide keure la, lomé dins l' live Djôr Rodje-Djoû, a egzisté podbon. I s' loméve Serge Riuggu.
Li deujhinme tchaptrê si passe co todi e Rwanda, e 1997. I raconte les etruvéns ki s' ont passé inte 1994 et 1997, copurade e Congo, mins k' estént aloyîs ås Houtous stepés evoye åvå après l' djenocide. Do costé do sida, c' est l' prumî côp k' on djåze del triterapeye. Al fén do tchaptrê, on djåze di l' apiçaedje da Serge Riuggu, ki c' est l' veur, djoû po djoû. Ça s' a passé li 24 di djulete 1997.
Kitaeyaedje do live
Li live a 116 pådjes.
L' esplikêye do tite
Li batreye des cwate vints, c' est ene rapoitroûle do payis d' Djivet, ramexhnêye pa A. Vauchelet. Ele a ddja siervou a basti ene novele da Jean-François Brackman, li "Tiene al Brijhe". Cial, les cwate vints rprezintèt cwate des voyes politikes ki les Rwandès polént prinde, sorlon les poûssances di Bijhe et d' Nonne.
Sol diswalpaedje di l' Afrike
Li mwaisse idêye, c' est ki les candjmints apoirtés ås societés afrikinnes ås dislaxhaedjes ont tot dbrôlé l' adjinçmint des peupes d' avårla inte di zels, et k' c' est la les cåzes di tos les bardôxhas k' i gn a dispu 1960, et ki n' sont nén presses di s' djoker. Ca les modeles k' on-z a metou al plaece sont pår diferins des ancyins etcherpetaedjes et rapoirts inte les djins. Dins l' live, c' est l' tuzêye da Djervais Boussoumé, li vî tchîf toutsi. I dismonte tchaeke côp les råjhonmints da Stephane Evrard, ki croet ki tot s' pout arindjî
So l' avni del Walonreye.
Dins l' cwatrinme boket, "mi testamint", li scrijheu tape li hate sol vindaedje des eterprijhes del Walonreye a des nén Walons. Et voleur ki l' uzaedje d' on cmon lingaedje ki n' sereut nén l' francès, mins l' walon refoircireut tote li societé walone, economicmint eto.
So l' avni do lingaedje walon.
L' ero vout ki li voye do rfondaedje soeye li seule ki poye schaper l' walon.
Cawete -eure
Eure
Li batreye des cwate vints (roman)
Saetchaedje et vindince
Li live a stî saetchî a 400 egzimplaires. Li live est vindou pa l'eplaideu, direk dins les livreyes. Li cwårt des egzimplaires est vindou pal voye des gazetes e walon, et les fôres ås lives e walon ki li scrijheu î va. Ça a stî onk des prumîs lives e walon a esse vindou pa on sistinme di paymint éndjolike.
Cawete -eure
Li cawete -eure, c' est ene cawete acawêye a on viebe, ki dene on sustantif mostrant li rzultat d' l' accion.
Moraedje do gris do cervea
Li moraedje do gris do cervea u polyincefalimalaceye, c' est ene maladeye des bedots et des rodjès biesses, la k' ene pårteye do gris do cervea (grijhe miyôle) va mori.
Cawete -eure
Etimolodjeye
Ele vént tot droet del cawete latene -ura.
Li batreye des cwate vints (roman)
Les ôtes romans scrîts e rfondou walon
Li prumî roman scrît e rfondou walon fourit So l' Anuti da Lorint Hendschel. Gn a on deujhinme roman e rfondou da Lucyin Mahin ki parexhe so les fis e fouyton dispu setimbe 2004, et ki s' lome Vera.
Moraedje do gris do cervea
Ele ni s' prind nén, mins gnè pout awè sacwants biesses do minme sitåve u biedjreye rascråwés e minme tins.
Cawete -eure
Sinsyince
Å pus sovint, mostere li rzultat, bén veyåve, di l' accion. Ou purade li plaece di ç' rizultat la. C' est ene vicante cawete, adon.
Li batreye des cwate vints (roman)
Hårdêyes difoûtrinnes
Batreye Batreye
Moraedje do gris do cervea
Cåze
Li cåze n' est nén co bén comprindowe. Mins, al fén des féns, i gn a ene mancance di vitamene B1 dins les celules do cervea, ki morèt.
Cawete -eure
Sinsyince
Come moite cawete, sovint calkêye do francès, ele dene on dominne d' ovraedje (pondeure, costeure) ou di trokes di sacwès (nateure, verdeure).
Diyalectolodjeye
Diyalectolodjicmint, c' est ene des cawetes avou l' pus di candjmint totavå l' Walonreye. Loukîz al mape ALW 1. 23 (costeure).
Moraedje do gris do cervea
Cåze
Portant, tos les roemiants produjhnut del vitamene B1 assez pa mopliyaedje todi-evoye des bactereyes del panse. Adon, i gnè doet awè ene cåze ki distrût cisse vitamene la, u l' espaitchî di fé si ovraedje dins les celules estoelreces do cervea (astrocites). Cesses-ciales morèt et fwaiynut di l' udinme totåtoû d' zeles, çou ki va spotchî les nurones.
Cawete -eure
Omofoneye
E rfondou walon (prononçaedje zero-cnoxheu), et après Lidje, elle est omofone del cawete -eur (cwålité : doûceur, rodjeur, aireur…)
Sacwants sustantifs avou l' cawete -eure (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Moraedje do gris do cervea
Minêyolodjeye
C' est sovint cwand l' amagnî est trop foirt, aprume s' i gn a yeu ene miete di pômagne divant.
Li maladeye n' avind k' ene biesse u deus, mins des côps, li rascråwance va disca 25 åcint do ståve (djonnès biesses ecråxheyes).
Senes del maladeye
Li prumî sene, c' est sovint l' aveulmint.
Adon-pwis, les biesses sont trovêyes avou l' tiesse å hôt, u l' hatrea tourné sol costé. Ele polèt tourniker ezès waides, u dmorêyes clawêyes al minme plaece.
Si on vizite berbis malåde a ç' moumint la, Si tiesse est clintcheye d' on costé. Ele riboute li poûssaedje d' on costé, et s' lait aler di l' ôte des costés. Si c' est l' deujhinme u l' troejhinme djoû, po les agneas, todi, ci costé la serè tot dbrené (manni d' ansene), et l' ôte nén.
Après sacwants eures, li biesse tome tot d' on côp al tere, todi do minme costé. Ele ni s' sait rlever tote seule. Si tiesse est toirdowe: sorsitindowe (opistotonosse), u toirtcheye so leye-minme, ou rabatowe sol costé, «ki s' aschoûte».
Sovint, les berbis coûtcheyes mawièt al vude, et pedaler raddimint.
Ås bovrins, on lzî pout afeye sawè haetchî leu linwe et li stinde «come on tchåsse-pî».
Velamazán
Velamazán, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Moraedje do gris do cervea
Damadjes texhowreces
Ene pårteye di l' ecefale est schavêye, a des metowès plaeces, a droete u a hintche.
Velamazán
Categoreye:Castile et Leyone
Moraedje do gris do cervea
Damadjes texhowreces
Å microscope, dins les aisses damadjreces, tote li grijhe miyôle est moite.
Médiaedje
Li médiaedje si fwait al vitamene B1. S' il est pratiké dins les kékes eures après les prumîs sintomes, li biesse pout schaper. Mins i fårè dandjreus l' aidî a magnî les kékes prumîs djoûs. Ele va rtrover l' vuwe tot doûçmint, mins pout dmorer må veyante.
Sourdant
Categoreye:Maladeyes des bedots Categoreye:Maladeyes des bovrins
1402
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Joan Fuster
Joan Fuster i Ortells a skepyî li 23 di nôvimbe 1922 a Sueca ey a morou li 21 di djun 1992 a Sueca. C'est on sicrijheu valincyin e catalan.
Lane
Lane (fr: Lasne), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Roman Payis.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Adjermelaedje
Lane est adjermelêye avou :
Tuzance walone
Categoreye:Comenes di Walonreye
Richard Joelants
thumb|(2022) thumb|(2005) Richard Joelants, c' est on scrijheu e walon do payis d' Lidje.
Il a vnou å monde e 1937.
Di s' mestî, il esteut ovrî et sindicalisse.
Ouve e walon
Il a scrît 22 pîces di teyåte e walon, mins ele n' ont nén stî djouwêyes tertotes. Inte di zeles, Revolucion et consyince sol condicion des ovrîs (2003). Li pîce fourit prezintêye å Pris Marcelle Martin e 2004, et-z enonder ene bate di dvize emey les waloneus, ki sacwants trovént l' metaedje el sinne trop «comunisse».
Il a-st enondé li gazete e walon «Intrez don» avou François Nyns.
Il scrît eto pol Rantoele-gazete.
I wangna ene bate di ratournaedje francès-walon del federåcion UCW del province di Lussimbork (2011).
Si rwaita so li rfondaedje
C' est l' seule manire di schaper l' walon, a-t i dit a Lucyin Mahin (Bastogne, li 15 d' octôbe 2011).
I djha co: «Porshuvez vost ouve, vozôtes les rfondeus. Dji n' m'a nén metou å rfondou pask' on n' candje nén åjheymint d' ortografeye, mins dji vos sotén coirzenåme».
Sourdants
Joelants
Moxhe
Ene moxhe, c' est èn inseke ås deus aiyes (ene seule paire).
Sôres
Li pus cnoxhowe est l' doumiesse moxhe (Musca domestica)
Mins gn a bråmint des ôtès sôres di moxhes.
Discrijhaedje
Li moxhe a deus gros ouys.
Elle a ene longue trompe ki saetche si amagnî, ki doet esse foirt aiwiasse.
Mopliyaedje
Ele pond des oûs; si halene, c' est on blanc vier. Li påpåd-lôlô n' est k' on gros molon.
Vicaedje
Ele zûne tot volant. Les moxhes al tchå ont on pus brutiant zûnaedje.
Ses distcheyaedjes si lomèt des strons d' moxhe u des schites di moxhe.
Rapoirts avou les djins
Les djins inmèt mî les tchessî u les touwer. Li pus simpe des usteyes po çoula, c' est ene tchakete ås moxhes (eto: tapete).
Djoleye flaminete
Li djoleye flaminete, c' est on roytea del Walonreye, k' a des plomes di troes diferinnès coleurs so s' tiesse.
Regulus ignicapilla.
Sourdants
Categoreye:Oujheas
Philibert Danzin
Il a skepyî a Nameur li 24 d' avri e 1884. C' esteut-st on scrijheu e walon.
Il a stî relî dins l' antolodjeye des powetes walons namurwès. Danzin
Shuvion vt
Categoreye:Sons et letes do walon Li shuvion vt, c' est on shuvion fait del lete V et del lete T.
Li prononçaedje zero-cnoxheu est /ft/
I provént todi d' on bodje avou ene lete V; li T ki shût est soeye-t i ene cawete (mouv- (mouvmint) / mouvter), soeye-t i k' i provént d' on spotchaedje (savate / savtî). Des côps, li bodje n' est nén dins èn ôte mot walon, mins on l' pout rtrover e francès (skivter / esquiver)
Si rujhe provént des diferins scrijhaedjes k' on pout rescontrer dins l' sistinme Feller :
Sacwants egzimpes :
Pikete do djoû
Li pikete do djoû pout voleur dire :
Tchena
On tchena u panî, ène ovraedje di banselreye po mete des sacwès dvins, k' on pout poirter a ene mwin (eneviè les banses).
Motlî
Gn aveut toplin des nos pa des panîs d' totes les sôres. I plént candjî d' ene plaece a l' ôte tantea k' on tchet n' î rtrouvreut nén ses djonnes. Sorlon les motîs:
shuvant l' uzaedje
Categoreye:Ahesses di manaedje Categoreye:Banselreye
Élessene (viyaedje)
Élessene (so plaece: on prononce Élèssëne u Îlèssëne; on dit eto: Nérlissem, fr et neyerlandès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e flamind et et francès Neerheylissem, divnou intité.
thumb|Li dvant d' l' abeye d' Élessene
Nos di des plaeces d' Élessene
Crimont, Tchapeavå (so plaece Tchapiavâ), l' Éribåne (so plaece: l'  Ériban.ne, e flamind Heerbaan), ene plaece ki fwait abanijhe avou les viyaedjes flaminds.
Lingaedje des djins d' Élessene
On-z î a djåzé flamind disk' a pô près 1700, pu walon, dizo l' poûssance do moustî des Premontrés, zels-minmes des Walons dispu 1557.
Li Devôr a dmoré pus lontins flamind.
Sourdant
Elessene Elessene
Ewscadi (contrêye otonome)
L' Ewscadi (riwalnijhî on tins "Euscadeye" ou Payis basse espagnol), c' est ene franke contrêye (kiminålté otonome) di l' Espagne.
Mwaisse veye : Gasteysse (Bitoria).
Grandès veyes : Bilbawo, Donostia (Sint-Bastén (Espagne))
Sourdant
Categoreye:Frankès contrêyes d' Espagne Categoreye:Espagne *
Vozmediano
Vozmediano, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Amon Laca (tchanson)
Elle a stî fwaite e 1978. Pi resse rimetowe sol sitroete plake « the biesse tof » (diviè 1995).
Tinme
l est dné dins l’ prumire fråze :
Adon vént tote ene riguilete di sinonimes po mostrer åk k' est cou dzeu cou dzo.
Muzike
Li stîle Gui Cabay si voet på repetaedje do resploe, ki sereut covite taenant s' i n' esteut nén sotnou pa ene muzike a môde braezilyinne.
Corwaitaedje
Baptiste Frankinet, ''Wallon ou portugais? «Pôve tièsse» de Guy Cabay''; Wallonnes 3/2017 p. 9-13
Mwaisse tchantaedje
Sourdant
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Acsegnmint
Så (toponimeye)
Pådje do mot "så" et ses parints el toponimeye del Walonreye
thumb|plake di l' aire di parkigne di Salazene, la k' on pout rtrover totes les letes do tayon-bodje «salix»
Viyaedjes et hamteas
Categoreye:Toponimeye
Moude d' oneur
Li moude d' oneur, c' est l' moude d' ene djonne feye u ene comere pa onk di s' famile (sovint on fré u l' pa lu-minme), dins les societés ki n' acoirdèt waire di droets sociås u persounels azès femes.
Les payis la k' on pratike ces moudes la sont bråmint metous e Moyén Levant, del Sireye å Pakistan.
Li moude d' oneur n' est nén loyî al rilidjon muzulmande. Metans, el Sireye, on cnoxhe des moudes d' oneur dins les crustins, po des feyes ki s' vôrént maryî a des muzulmans.
I s' pout rescontrer eto dins des cminåltés di ces contrêyes la ebaguêyes dins des payis ki n' kinoxhèt nén cisse dujhance la.
Les dujhances des tribunås des payis la k' on voet co des crimes d' oneur ni punixhèt waire les moudreus (sacwants moes d' gayole, cwand end a). I tuznut ki l' famile a-st on droet d' veye et d' moirt so ses mimbes femrins.
Cas d' moude d' oneur el Walonreye
Li 22 d' octôbe 2007, Mudusar Cheikh touwéve si sour, Sadia, dins l' måjhon d' ses parints, rowe do Tchenoe a Lodlinsåt.
Li parket a todi vlou ki l' moude åyaxhe sitî cmandé på pere del moudreye et do moudreu, Tariq Mahmood Sheikh. Ci-cial vleut di tote foice aler maryî s' feye å Pakistan, la d' eyu çk' i provnént.
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Moudrélté Categoreye:Famile Categoreye:Mariaedje
Ivan III
Sourdant
vignette|Riprezintaedje da lu.
1901
Walon
31 di may : Dins l' trén et l' batea al wapeur ki l' ramoennèt di Londe a Anverse, Louis Hillier compôze li muzike do Tchant des Walons, et l' poster al vesprêye å concours pol meyeute muzike so l' cåzaedje da Théophile Bovy.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Villar del Río
Villar del Río, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Motlî d' Tchonveye
thumb|Egzimpe di dessén do live ([[egloumeas)]] Li Motlî d' Tchonveye, c' est on memwere di licince ki l' tite e francès, c' est Enquêtes sur le parler d'une commune ardennaise, Jéhonville N38, prezinté pa Jules Boulard a l' univ di Lidje e 1960.
Radår
On radår, c' est ene machene k' evoye des waches electromagnetikes a pårt (ki c' est des waches radio) po saveur çou k' gn a padvant.
1656
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Radår
Sôres di radår
Categoreye:Tecnolodjeye
1656
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670
Motlî d' Tchonveye
L' accint walon studyî, c' est l' ci d' Tchonveye. Les mots sont rashious e sistinme Feller.
1656
1651 | 1652 | 1653 | 1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659 | 1660 | 1661
Motlî d' Tchonveye
Cist ovraedje la est rprins sol limero [S104] dins l' djivêye des motîs do walon. Tos les mots ont stî rcopyîs dins l' båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece.
1656
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1656 do calindrî grigoryin.
Motlî d' Tchonveye
Dessinaedjes
Li rcwereu a dessiné lu-minme les plantches do live.
Tchonveye
Aireurs do djoû
thumb thumb Les aireurs do djoû (eto: les aires do djoû, l' airêye do djoû ou pikete do djoû (u piket do djoû, pus rålmint peta do djoû, betchete do djoû), c' est l' moumint del djournêye k' i fwait ddja ene miete clair, mins divant l' lever do solea. Dabôrd, c' est l' fén del nute.