cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sint Estiene di Muret
Eviè 1075-1079, des ôtes ermites li ridjondèt et i lzî dene on rilidjeus et tradicionel sicolaedje so les scrijhaedjes des Peres di l' Eglijhe, come Sint Gustin, et so les Evandjîles. C' est la ossu k' i rescontere Lacerta on dissipe di prumî ôre puski c' est lu ki va scrire l' istwere et fé continouwer l' ouve da Sint Etiene di Muret et di ses dissipes. Après s' moirt; ces-ci, divnous intrè tins benedictins, s' establixhèt a Grandmont hamtea del pårôtche di Sint-Silvesse (e Limozin) ki l' no divénrè l' ci del congrégåcion.
Bén k' on lyi riconoxhe bråmint des miråkes ossu bén do tins di s' veye et minme après, i n' a nén yeu di culte consacré k' i lyi åreut stî consacré a lu minme, ni å triviè di ses relikes.
Gråce a ene tere dinêye pal mere da Hinri II (ki dvénrè rwè d' Inglutere) ses dissipes lyi bastixhèt ene eglijhe plaeceye dizo s' régue di veye, fondåcion kinoxhowe après dizo l' no di l' ôre di Grandmont.
Ci n' est k' e 1189 ki li rwè Hinri II d' Inglutere a obtinou si canonijhaedje.
Siegfried & Roy
Siegfried & Roy, c' est deus prestidoetisses k' ont skepyî onk e li 1939 (Siegfried Fischbacher) et l' ôte e li 1944 (Roy Horn). Onk est almand, l' ôte Amerikin.
Roy, Siegfried & Roy, Siegfried &
Armand Boileau
Armand Boileau skepia l' 13 d' octôbe 1916 a Ougrêye et mora l' 27 di fevrî 2004 a Lidje.
Di s' mestî, esteut prof di neyerlandès et assistant a l' univiersité.
C' est e 1934 k' i cmince ses studiaedjes a l' univiersité d' Lidje, e filolodjeye tîxhone; e prumire licince, i va studyî sacwants moes ezès Bas-Payis, a l' univiersité d' Groningen, et, tot rivnant a Lidje, va shuve les cours di diyalectolodjeye walone dinés pa Jean Haust; c' est adon k' i va fé si teze di licince so les mots d' walon lidjwès ki vnèt do tîxhon. E 1946, i rçût eto l' Pris Vercoullie di filolodjeye neyerlandesse del pårt del Flaminde Royåle Academêye di Lingaedje et Letes (Koninklijke Vlaamse Academie voor Taal-en-letterkunde).
Avou s' diplome i va dner cours di neyerlandès et d' almand, å Royå Atenêye di Tcheslet (1938-1940), poy å ci di Tchinnêye disk' e 1968. Di 1961 a 1965 i va eto dner des cours di neyerlandès a l' univiersité d' Lidje et publiyî sacwants ovraedjes sincieus so l' acsegnmint des lingaedjes e scole. Eyet e 1971 esse lomé professeu a l' univiesité, disk' a s' pinsion e 1983.
Costé diyalectolodjeye walon i n' si va nén arester nerén, la k' e 1942 i va scrire èn årtike pol bultén do diccionaire walon, eyet ataker on grand rcweraedje dins l' redjon del province di Lidje a tchvå sol walon et l' tîxhon, po-z aveur les nos d' plaece dins l' lingaedje do payis, ey eto les lomadjes walons des plaeces tîxhones, si rcweraedje va esse eplaidî e deus tomes, e 1957 et 1971, di cåzu 500 pådjes tchaeke. Boileau esteut eto mimbe del SLLW dispoy 1952, et minme esse sicretaire di 1959 a 1962.
Come grand cnoxheu del toponimeye tîxhone-romane, il aveut divnou corespondant e 1960 del Comission royåle di Toponimeye eyet Diyalectolodjeye, sicretaire del seccion walone di 1961 a 1965, eyet co sicretaire djenerå di 1969 a 1982, et responsåve des eplaidaedjes di 1969 a 1983.
Alére
Boileau Boileau
Voyaedjåjhe des aclevåvès biesses
thumb|bedjreye di voyaedjåjhe thumb|rarivêye d' on voyaedjant tropea Li voyaedjåjhe des aclevåvès biesses u voyaedjåjhe såjhonrece u tranzumance, c’ est l’ bodjaedje å lon d’ on tropea d’ aclevåvès biesses d’ ene plaece a l’ ôte, foirt lon del prumire, po shuve li crexhaedje des plantes di nourixhmint.
Motlî
Li ci ki bodje avou ses biesses, c' est on acleveu-voyaedjeu.
Tecnike del voyaedjåjhe
Po les bedots et les gades, li voyaedjåjhe si fwait sovint inte deus plaeces, ene d’ esté et l’ ôte d’ ivier. Po les moxhes al låme, gnè pout awè puzieurès plaeces, sorlon l’ aparexhaedje des fleurs.
Voyaedjåjhe et maladeyes
Les bedots polèt rapoirter des maladeyes atrapêyes sol les waidiaedjs d’ esté (la k’ i sont bråmint pus maxhîs) eviè les viyaedjes, la k’ i pasnut l’ ivier.
Les moxhes al låme polnut ossu fé passer d’ ene plaece a l’ ôte les maladeyes des åbes ås fruts, come li feu bacteryin des poerîs et pemîs.
Categoreye:Aclevaedje des biesses Categoreye:Bedots Categoreye:Moxhes al låme
12 di djanvî
Li 12 di djanvî, c' est li 12inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i dmeure co 353 djoûs (354 po ls anêyes bizetes) po-z aler disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
10 di djanvî - 11 di djanvî - 13 di djanvî - 14 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Cinte Democrate ey Umanisse
Li Cinte Democrate ey Umanisse est on francès-cåzant pårti e Beldjike. Ç' est on pårti k' est rwaitî come on cinte pårti avou sacwants clintchas po l' cinte-droete , veyanmint ki disfindat l' ideyolodjeye d' ene umanisse eyet crustinne democraceye.
Istwere
Èç pårti ci s' aveut askepyî e 2002, padri l' dismantchaedje do PSC (Pårti Sociå Crustin). Èç politike mouvmint cial est flotchreçmint rwaitî come estant l' omonime do pårti flamand CD&V, k' est on pårti d' cinte-droete ewalmint. Dins l' parteye tîxhon-cåzante do payîs, i gn' a li Christlich Soziale Partei, k' est soulmint on frawén di ci del nonne do payîs. Èç dierin a warder l' minme no (mins e Almand) ki li PSC.
A l' atake del dijhnêye 2020, li Cinte democrate ey Umanisse a lancé l' mouvmint : Il fera beau demain. Come d' efet, Maxime Prévot (li prezidint) vout k' ès pårti dvine on "mouvmint" al plaece. Asteure, li Cinte Democrate ey Unisse n' egzistêye pus. Come di djusse, èç pårti a candjî d' no eyet d' ideyolodjeye. Li pårti fi, c' est « Les Egadjîs ».
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike
Nåjhisté
Li nåjhisté u hodance, c' est cwand l' coir d' ene djin u d' ene biesse n' a nén l' tins di si rpoizer assez, eneviè les ovraedjes k' il a fwait.
Ama
Ama (fr: Amay) est ene comene del Walonreye, el province di Lidje.
thumb|eplaeçmint del comene
Cocker spaniyel inglès
Li cocker spaniyel inglès est ene raece di tchén del utinme troke des tchéns.
Ama
Istwere
Li redjon d' Ama a stou peuplêye dedja å neyolitike, mins les prumirès referinces sicrîtes d' Ama rimontèt a 636, çou k' endè fwait ene des pus viyès plaeces di Walonreye.
Economeye
Cårires di pire, ceramike, cwårlaedjes.
Cocker spaniyel inglès
Vikance
Ces cockers sopoirtnuts bén l' froed eyet l' tchôd. Mins nerén, ils ont brånmint d' problinmes rwaitant leus santé :
Minme s' ils ont ces problinmes rola, on cocker pout viker etur douze eyet kécfeye dijh-ût anêyes. Les cockers inglès ont ene miyire santé ey ene miyire rafiyance d' vikance k' leus cuzén amerikin.
Nåjhisté
Motlî ordinaire
On sieve puvite l' addjectif: esse nåjhi, nåjheye, u scran, scranse, u hode, u hodé, hodêye.
Ene grande hodance si dit: esse moirt hode, moirt hodé, moirt nåjhi, moirt escran (moite hode, moite hodêye, moite nåjheye, moite escranse); u, ene miete nén si poleymint: crevé hode, crevêye hode... Udonbén: esse nanti, nanteye; vané, vanêye; sketé, sketêye; fornåjhi, fornåjheye.
Des ratourneures: nåjhi come on vî pôve.
Vola co des manires di dire trovêye dins les belès letes e walon.
Categoreye:Fiziolodjeye
Motî d' Vå-so-Seure
Categoreye:Motîs walons
Li Motî d' Vå-so-Seure kel tite e francès, c' est Petit dictionnaire wallon du parler de la Haute-Sûre, c' est on motî walon-francès sicrît pa Maurice Georges, tot rashiant l' accint walon d' après Vå-so-Seure.
Paragway
Li Paragway, c' est on payis d' Amerike nonnrece.
Motî d' Vå-so-Seure
Il a stî saetchî a ene cintinne d' egzimplaires.
Paragway
Mwaisse veye: Asunción.
Motî d' Vå-so-Seure
Les mots sont scrîts e sistinme Feller, sovint sorlon l' sistinme do motî d' Bastogne, mins nén todi (metans : "sèye" po "sèy" dins l' Francard).
Paragway
On-z î djåze: espagnol.
Motî d' Vå-so-Seure
Il est rprins come limero S40 dins l' djivêye des motîs do walon.
Crustinnisse
C' est l' cene k' a l' pus di creyants, åk come on miyård et dmey.
Mwaissès dnêyes
Foû des cminåltés djwives del Palestene (ki djåzént ebreu), elle a stî spårdowe pa sint På, ki djåzéve grek.
Ele si va diswalper dins l' Impire romin et fini pa divni li rlidjon oficire di l' Impire, adon eployî l' latén come lingaedje del liturdjeye.
Li rlidjon crustinne est fwaite d' atuzes teyolodjikes come li cene del Trinité, et des pratikes rilidjeuses, come les ofices rilidjeus.
Sourdant
*
Paragway
Categoreye:Payis * Categoreye:Amerike nonnrece
Napoleyon Bonapåre
thumb|si portrait thumb|ses årmureyes, avou l' aigue thumb|[[Caricateure di 1814 ki mostere les tchîfs d' Estats di l' Urope ki djouwnut avou Napoyeon, come si ça sereut ene tourpene]] Napoleyon Bonapåre u Napoleyon prumî ; ucobén, e l' fén do 19inme sieke, li vî Napoleyon, ci fourit li prumî impreur di France.
Biyografeye
Il a skepyî li 15 d' awousse 1769 a Ajaccio, el Côsse, ey a morou li 5 di may 1821 a l' Iye Sinte-Elinne.
El Walonreye, i continouwrè li redjime francès.
E 1802, i s' racmoidrè avou l' Påpe, et siner l' Concordat. Et shuvanmint, mete ene ahote al margaye inte les curés djureus eyet ls ôtes.
E 1803, do 9 di djulete å 5 d' awousse, i vént e voyaedje oficir e l' Beldjike, divnowe francesse. I passe pa Nameur (on li rçût pa ene lûte di schaesseus) et finixh a Lidje.
Li 18 di may 1804, i s' fwait lomer «impreur des Francès».
I va amonter l' Grande Årmêye, et s' aler bate dins tote l' Urope, disconte des Holandès, des Inglès, des Otrichyins, des Rûsses, des Prûsyins, des Espagnols. Il aveut dins l' epinse d' elzî apoirter l' liberté siconte des rwès l' elzès spotchént. Mins gn aveut k' lu ki tuzéve insi. C' est çk' on veya bén al guere d' Espagne, la k' c' est l' peupe ki lûta conte les Francès, e-n ene sôre di gueriya.
Dins bråmint des batreyes, gn aveut des Walons des deus costés : des cis avou ls Otrichyins, come li conte di Latour, et des ôtes, egadjîs volontaires, avou Napoleyon. Inte di zels, Tchårlî Djambe-di-bwès.
Po-z ecwårler ses tropes, i va vinde li Louwiziane ås Amerikins. Ci fourit l' pus grand martchî d' atchtaedje di teres di tos les tins.
Å cmince, i wangna mwintès batreyes. Mins li djoû k' i vla ataker les Rûsses dins leu payis, e plin ivier, tot lyi tourna l' cou. Et ci fourity l' Berezina (1812). I fourit plouzé, ey evoyî a l' Iye d' Ele (1814). Adon, li Walonreye va esse metowe avou l' Rweyåme Uni des Bas Payis.
Mins Napoleyon parvénrè a steper evoye, ey a ratropler ene novele årmêye e 1815. Les Aloyîs (Otrichyins, Prûsyins, Inglès) si rapoûlnut co on côp. Gn a ene prumî dispoûslêye Li mwaisse batreye si fjha a Waterlô. Et Napoleyon ramassa ene dôpinne.
I fourit evoyî ås ziverkôfs (Iye Sinte-Elinne), la k' i dihota.
Politike linwistike da Napoleyon
I meta e-n alaedje ene politike linwistike la k' tertos diveut djåzer l' francès.
E l' Walonreye, il askepia les "coledje napoleyonyins", la k' tos les efants des bordjoes alént studyî. C' est don zels ki, e 1830, vont mete li francès naturelmint come lingaedje oficir del Beldjike, poy ki c' esteut e francès k' il avént studyî totes les novelès lwès.
Sifwaitmint, ezès Bas Payis, i vola k' les Holandès djåzénxhe francès. C' est kécfeye po s' rivindjî d' çoula ki Wiyåme d' Orandje vola k' les Bedjes cåzénxhe holandès, tins k' i fourit mwaisse el Beldjike.
Rimanances da Napoleyon el Walonreye
thumb|canon do tins d' Napoleyon Napoleyon a leyî bråmint des sovnances el Walonreye:
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Rilomés politikîs Categoreye:Rilomés sôdårds Categoreye:Rilomés Francès Categoreye:Rwès et impreurs
Brussele (veye)
thumb|Brussele vèyue do Mont des Arts thumb|Måjhon del Veye a Brussele, del nute Brussele (e francès Bruxelles ; e neyerlandès Brussel ; e-n inglès Brussels), c' est l' mwaisse veye del Beldjike.
Bussele, c' est l' miercorin del redjon do minme no.
C' est eto ene des mwaissès veyes di l' Union Uropeyinne (ancyin Cmon Martchî).
Brussele est ossu l' sidje del Kiminålté flaminde ey del kiminålté francesse di Beldjike.
Les djins d' Brussele si lomnut les Brusselwès, rabaxhanmint, les Bruslers.
Istwere
Brussele a stî l' mwaisse veye des Bas Payis borguignons dispu l' 15inme sieke. Adonpwis, des Bas Payis espagnols pu otrichyins divant di esse li cene del Beldjike (1830).
Lingaedjes
Divinltins, les djins d' Brussele djåzént tertos tîxhwès braibançon, on diyaleke do neyerlandès. Mins cwand n a-st avou todi dpus di fonccionaires k' î dmorît, aprume après 1930, pu adon des traeyincieus (financîs, tchîf d' industreye), les djins s' ont metou a-z î djåzer bråmint l' francès.
Walonreye
Li Walonreye u Waloneye, c' est l' mitan nonnrece del Beldjike.
Brussele (veye)
Lingaedjes
Dispu les anêyes 1970, n a-st ene grosse kiminålté marokinne a Brussele, ki les pus vîs cåznut l' arabe marokin, et sacwants li berbere do Rif. N a-st eto sacwants Trouks.
Walonreye
Mwaissès dnêyes
Politicmint, elle est rprezintéye pa l' institucion politike k' a stî lomêye oficirmint, on tins, Redjon walone po tot çou ki compete di l' economeye, et totes sôres d' ôtès sacwès, apus ki l' acsegnmint eyet l' culteure, ki sont moennés pal Federåcion Walonreye-Brussele (u Kiminålté francesse) pol redjon francès-cåzante eyet l' kiminålté tîxhon-cåzante po les comenes avou l' almand come lingaedje oficir).
Son ÉN
Li son ÉN, c' est ene naziåle tipike do walon, fwaite sol son É.
Brussele (veye)
Lingaedjes
Come veye eternåcionåle, avou toplin des fonccionaires di l' Union uropeyinne, on-z î djåze ossu l' inglès tocosté.
Son ÉN
Notåcion AFE: /ẽ/
Walonreye
Mwaissès dnêyes
Les dmanants del Walonreye sont lomés Walons.
Perou
Li Perou, c' est on payis d' Amerike nonnrece.
Mwaisse veye: Lima.
On-z î djåze: espagnol.
Categoreye:Payis * Categoreye:Amerike nonnrece
Walonreye
Mwaissès dnêyes
El Beldjike redjonålijheye, li Walonreye respond al Flande eyet l' Redjon Brusselwesse.
Brussele (veye)
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Beldjike * Categoreye:Mwaissès veyes
Son ÉN
Mwaissès dnêyes
Il esteut oyou so ene lådje pårteye del Walonreye (Coûtchant walon, Hesbaye Namurwesse) e 20inme sieke, dins les mots riprins e rfondou avou on betchfessî én.
Opistotonosse
L' opistotonosse (calcaedje do mot sincieus di sacwants lingaedjes, vinant do vî grek «ὄπισθεν» (opisthen, padrî) eyet «τόνος» (tonos, tinkiaedje), c' est l' sorroedixhaedje des musses do hatrea et do dos.
On l' rescontere dins sacwants maladeyes nierveuses, inte di zeles li tetanosse.
Irlandès (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > gayel > goydelike > irlandès
L' irlandès, c' est on lingaedje del brantche goydelike do gayel, djåzé e l' Irlande, disk' å djoû d' ouy.
Nafissatou Thiam
Nafissatou Thiam a vnou å monde el 19 d' awousse 1994 a Brussele.
On byin bråve ome (roman)
thumb|left|500px
Son ÉN
Mwaissès dnêyes
Dins on grand boket del Hesbaye (di Djiblou a Djodogne), li son én s' etindeut eto dins ene cåkêye d' ôtes mots.
Irlandès (lingaedje)
Code ISO: ga
Nafissatou Thiam
C' est ene heptatlonisse.
Vicåreye
Ele a vnou dmorer a Rénne dins l’ Payis d' Nameur.
Elle astî aclevêye dins ene famile a on parint avou troes ôtes efants.
Walonreye
Mwaissès dnêyes
L' essegne del Walonreye, c' est l' Cok walon.
Irlandès (lingaedje)
Vicansté
C' est on mancî lingaedje dispu k' les Irlandès ont cmincî a djåzer inglès å cmince do 20inme sieke. Gn av' pus k' les viyaedjes sol boird del mer, å Coûtchant, ki les djins l' cåzént co coramint. Mins l' govienmint a fwait ene foice pol raprinde azès scolîs. Di 5 a 10 åcint di cnoxhance passive diviè 1950, on-z a rpassé a 40 åcint dins les anêyes 1980.
Walonreye
Mwaissès dnêyes
L' ime del Waloneye, c' est l' Tchant des Walons.
Politike linwistike
Li Walonreye a deus lingaedjes oficirs, li francès eyet l' almand, tchake dins s' redjon, såf po çou k' est des institucions, insi metans l' almand est oficir å Pårlumint walon, wice k' i gn a des såles po des ratourneus.
Mins l' politike linwistike prôpmint dit ni compete nén å Govienmint walon, mins åzès govienmints des kiminåltés; çou ki fwait ki les lingaedjes do payis come li walon n' ont pont d' aspoya oficir.
Irlandès (lingaedje)
Vicansté
L' irlandès est divnou on lingaedje oficire del Kiminålté uropeyinne dispu li 1î d' djanvî 2007. Tos les pårlumintîs uropeyins irlandès si fjhèt èn oneur del djåzer.
Nafissatou Thiam
Vicåreye
Ele s' a etrinné a Lidje avou Roger Lespagnard tot porshuvant des scoles di djeyografeye.
Irlandès (lingaedje)
Vicansté
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Monde celtike Categoreye:Gayel
Oujhea
thumb thumb Èn oujhea (on dit eto on moxhon, purade po les pus ptits), c' est ene biesse ås cronzoxhs k' a des aiyes et des plomes, et ki pond des oûs.
Nafissatou Thiam
Vicåreye
Ele pårteut a 7 eures å matén avou s’ saetch di spôrt po daler a scole. Après les studiaedjes a Nameur, ele purdeut l’ trén viè Lidje po rvini a s’ måjhon so l’ côp d’ dijh eures å niût. Et seulmint adon awè droet a s’ soper!
Oujhea
Sorlon l' atuzêye di l' evolucion, les oujheas ont vnou des cropantès biesses, paski les skeletes des deus sôres si rshonnnut. C' est les pus "novelès" biesses, apus ki les biesses ås tetes.
Adjocaedje
Del nute, po si rpoizer, les oujheas s' metnut a djok. Bråmint des sôres d' oujheas s' rashonnèt e-n on djocoe (pitit bwès u rondion d' åbes).
Nafissatou Thiam
Sourdant
Thiam Thiam
Oujhea
Pî-note
Categoreye:Biesses *
Awousse des dinrêyes
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "awousse", "dinrêye" et "divere"
19inme sieke
On fåtchive al få e al seye. On radressive et fé des djaveas. Adonpwis, on loyive les djåbes avou on loyén di rgon (lomé "fåsson").
On dressive les djåbes a 7 u 10, po fé ene croupete (on djheut eto on "houzår").
Après, on ratcheryive les djåbes al gregne, et lzès mete sol cina (li traveure). Dins les grandès cinses, gn aveut ene plaece esprès, dilé l' daegn, k' on moméve li mafe.
Les cis ki n' aveént né del plaece assez el gregne fijhént des moyes.
Walonreye
Politike linwistike
Linwincieuzmint, les lingaedjes cåzés el Walonreye sont les deus lingaedjes oficirs, li francès (sol cåzu tot l' teritwere) eyet l' almand (sol teritwere del Kiminålté tîxhon-cåzante); eyet les shijh lingaedjes do payis, li walon, k' est ki rascovere li pus grand boket (li Walonreye walon-cåzante), li picård, li tchampnwès, l' lorin, li lussimbordjwès eyet l' ripouwaryin.
Aiwes
Li Walonreye est a tchvå sol mîtrin cours di Mouze, et so Sambe (mins ki n' est li vî vî coraedje di Mouze).
Istwere
E 13inme sieke, li teritwere del Walonreye d' asteure esteut pårti inte li Principåté d' Lidje, li Conteye di Nameur, li Dutcheye del Braibant, li Conteye do Hinnot, li Dutcheye do Lussimbork, li Principåté di Ståvleu-Måmdey, li Dutcheye do Limbork, li Conteye di Dålem.
Son ÉN
Alére
Bernard Thiry, La nasale notée «-én» dans une variété régionale du wallon namurois, Wallonnes 3/2022, pp 1-20.
Walonreye
Economeye
thumb|eploye pa secteus el Beldjike
Eploye
E 2003, gn aveut 96 åcint des eterprijhes k' avént moens di 50 djins. Ûtante-deus åcint avént moens di 10 djins. Gn aveut k' 680 societés k' eployént dipus d' 200 djins, metowes purade so Lidje et sol Hinnot. Cwarante-nouv djins so 100 estént eployîs (-eyes) dins des eterprijhes, 31 so 100 a l' Estat, et 20 so 100 estént a leu boûsse. Li Flande aveut, li minme anêye, bråmint moens di djins a l' Estat (20 åcint).
Son ÉN
Alére
Son EN
Walonreye
Tchômaedje
Li Walonreye a on pus gros porcintaedje di foû-posse kel Flande, mins elle a moens di tchômeu k' Brussele, dispu 1993.
Rivnou par djin
Li rivnou par djin e 2004 esteut di 12.357 uros (disconte di 14.026 € pol Flande et 11.309 € po Brussele).
Vicance
So totes li stindêye del Walonreye, sins waitî les lingaedjes do payis, gn a des dujhances ki sont les minmes.
Amagnîs et abwessons tipikes
Bråmint des amagnîs et abwessons pår walons, c' est des cofrereyes k' endè fwaiynut li rclame.
Sourdant
* Categoreye:Beldjike Categoreye:Cåzu-estats
Michel Duchatto
Michel Duchatto fourit on scrijheu d' pîces di teyåte e walon del prumire mitan do 20inme sieke.
I skepia a Hesta li 10 di nôvimbe 1897.
Il esteut mimbe del SLLW.
Di s' mestî, il esteut gaztî.
Vicåreye et ouve e walon
I cminça tot djonne a scrire dins l' Clabot.
E 1916, i scrît ene rivuwe avou Léon Dighaye (Måle linwe, va). Pu ramexhner des powinmes dizo l' tite «Sol guere».
I djoke di scrire e walon di 1916 a 1927.
Adon, i s' assoçnêye a Théo Beauduin, et i vont scrire eshonne "Tchantchès" (1930), a môde do Cyrano da Jean Rostand. Leus ôtès meyeutès pîces del pwaire fourît "Li dierinne voye" eyet "Deus omes".
Mins Bauduin mourt e 1932. Mitchî Duchatto scrît tot seu ene pîce en èn ake "On clair dimegne", k' a bråmint do succès. Mins après, i va dmorer a Paris, po s' mestî (il est gaztî), et n' sicreye pus e walon.
I rvénrè a Lidje e 1946, et ricmincî a scrire totès sôres di pîces, des creyåcions u des redjårbaedjes. Inte di zeles, li radaptaedje di L' Electre di Sophocle, a pårti del modêye da René Giraudoux (1957).
9inme sieke
7inme sieke | 8inme sieke | 9inme sieke | 10inme sieke | 11inme sieke
anêyes 800 | anêyes 810 | anêyes 820 | anêyes 830 | anêyes 840
anêyes 850 | anêyes 860 | anêyes 870 | anêyes 880 | anêyes 890
Totes les anêyes do 9inme sieke
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Date
1935
Ôtès djins
Categoreye:Date
Garvane
thumb|Tchamp d' poes d' souke Li garvane ou poes d' souke, c' est on gros djaene poes, mo soucré, ki vént d' ene påwionacêye ki crexhe ezès payis del Mîtrinne Mer.
Cicer arietinum.
Påwionacêyes
Motlî
L' ewalpeure des feves si lome hotche (ou «schåfe» ou «schågne» ou «cosse»). Les minmes mots alèt po les ptits poes et les grossès feves.
Drovi ciste ewalpeure la si dit dihotchî ou schafyî.
Discrijhaedje
C' est ene plante 50 cm hôte, ki dene des poyowès cossetes avou deus poes dins tchaeke.
Couteure do poes d' souke
On pout semer des poes d' souke :
E l' Afrike bijhrece, on l' seme e moes d' fevrî. I n' fåt nén k' i plouve cwand il a flori. I lyi fåt troes moes po esse presse.
On l' råye al mwin, come les lintiles, cwand les hotches snt co on pê vetes.
Dinltins, on l' bateut avou les tchvås kel pestulént. Asteure, on l' bate avou ene pitite machine a bate ki va sol tracteur. I rind 12 saetchs a l' ectåre. Ci n' est nén mirabilå, mins gn a waire yeu d' relijhaedje al leccion po cisse plante la.
Li garvane come amagnî.
thumb|Risplitchaedje des poes d' souke
Li poes d' souke est vindou setch, u e boesses. Po s' endè siervi po magnî, s' il est setch, on l' doet risplitchî, dj' ô bén, fé schiper inte ses doets ene pitite fene blanke pelete. On l' pout magnî coût dins do boure u dins d' l' ôle.
E l' Afrike bijhrece, on les mete tot ronds dins ene boune cråsse sipesse sope k' on lome harira, avou des bokets d' tchå, des oûs. C' est l' amagnî tipike del disdjune, tins do cwareme muzulman.
Po sognî les biesses
On lzî pout dner les ranxhes, les ptits k' on n' vind nén, et les poes d' souke zels-minmes, si l' martchî est fayé.
On pout sognî les åmeas al laxhe, les vatches a laecea, les pourceas, les tchvås avou. Gn a dipus d' cråxhes divins ki dins les ôtes poes. Gn a 22 åcint d' blandoûs, çou k' est foirt ritche.
Categoreye:Ahivêyès plantes Categoreye:Magnåvès plantes Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer
Professeur Titôrvå (binde d' imådjes)
Li Professeur Titôrvå (Profèsseûr Titorval), pus tård ricandjî a Totlravi, c' est on persounaedje di binde d' imådjes askepyî po des bédés e walon pa José Schoovaerts, so ene dimande da Joël Thiry.
Siervaedje do persounaedje
Li no da Titôrvå vént del fråze : dji boereu voltî on ptit Ôrvå.
Il est purade kinoxhou pal binde d' imådjes k' a parexhou dins l' Avni do Lussimbork, pu come live eplaidî å Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 2011. Ci fourit dandjreus li prumire binde d' imådjes creyeye pår e walon dins l' Province do Lussimbork.
Il est rprins sol cou-coviete di Singulîs.
Mins li persounaedje sieve eto pol Rantoele-gazete.
Istwere do persounaedje
Les prumirès sayes del bédé ont parexhou aprume dins Singuliers (l° 1/2010) et dins l' Rantoele-gazete (bontins 2010). Pu, a cmincî do 16 d' avri 2010, li vinrdi dins l' Avni do Lussimbork.
Et, adonpwis, n' vola-t i nén ki l' djermale do Professeur si mete a berdeler tot hôt, a môde di ptit fime d' imådjes so Youtube.
Li binde d' imådjes Schoovaerts Thiry
priyaedje a on live e walon (2010)|thumb|Uzaedje di rclame po les etrevéns do Muzêye do Pårlaedje Pal voye di cwate desséns, il est d' kession di fé passer ene fråze ki fwait rire et tuzer, sol modele do tchet da Philippe Geluck.
Li sinnario a stî atuzlé pa Joël Thiry, a pårti di sinnes k' il a viké dins si scole di Måtche-el-Fåmene. Et tot la k' i gn av des fåves ki s' racontént.
Li ravicaedje come Totlravi
Al fén di l' ovraedje-eshonne Schoovaerts-Thiry (2013), li persounaedje ravike avou on rodje costeume dins l' Rantoele-gazete (limeros d' 2013 eyet 2014) dizo l' ribatijhaedje "Tolravi". Avou des tecses walons da Djozé Schoovaerts, riscrîts e rfondou walon pa Lucyin Mahin.
Pu, avou on brune (des côps on djaene-vete) costume, divins l' binde d' imådjes Gama-coûte (2013). Pu s' shûte, Gama-coûte 2 (2017).
Pî-note
Categoreye:Bindes d' imådjes e walon Categoreye:Persounaedjes di binde d' imådjes
Fuzariôze do pålmî ås dates
Categoreye:maladeyes des plantes thumb|Bayoute : souwaedje des foyes dizeutrinnes, mins les djetes sont co vetes : dabôrd, ci n' est nén cåze del setchresse
Li fuzariôze do pålmî ås dates (on dit eto : bayoute, bayoud), c' est ene maladeye di ces åbes la k' est bén cnoxhowe dins tos les payis del Mîtrinne Mer.
Elle est cåzêye pa on formagnant tchampion, lomé e sincieus latén ''Fusarium oxysporum f. sp. albedinis'', et ki fwait crever l' åbe, tot-z atacant les raecinêyes. C' est les åbes avou les meyeusès dates ki sont les prumîs djondous.
Li bayoute si spåde dins l' påmrete pa ddins tere. I gn a don pont d' avance di broûler les stoks des djonnes påmîs po ls espaitchî d' esse acsûs (c' est ene corante pratike dins sacwants cotoûs).
On pålmî djusse rascråwé do bayoute årè les foyes di dzo ki souwèt, mins les rdjetes a s' pî ki sont todi vetes. Årvierdimint, on palmî ki va crever del setchresse a ses rdjetons ki setchixhèt, e minme tins k' les foyes.
Li bayoute pout distrure l' economeye di tot ene owazisse, ca l' pålmî est onk des mwaisses produjhaedjes di ces payis la.
On-z a sayî, dinltins di médyî les pålmîs malådes avou des prodûts sconte-tchampions, k' on stritchive dins les touwyeas al seuve di l' åbe.
I gn a k' ene vraiye rexhowe : riplanter avou des sôres d' åbes k' edurnut l' maladeye. Ces-la polnut esse mopliyîs foirt raddimint ezès laboratweres a pårti d' celules des pålmîs ki sorvikèt dins ene owazisse foirt rascråwêye. Mins i lzî fåt co crexhe ene vintinne d' anêyes et-z aveur di l' aiwe assez, divant di dner des fruts.
Sloveneye
Li Sloveneye ou l' Esloveneye (e slovinne Slovenija), c' est on Estat d' Urope eyou çk' on cåze eslovinne.
Istwere
Categoreye:Payis Categoreye:Urope Categoreye:Esloveneye
Chleu (lingaedje)
Li chleu ou techelheyt ou lingaedje echleu, c' est on lingaedje amazir del Nonne do Marok.
C' est l' lingaedje berbere li pus cåzé å monde (8 a 10 miyons d' djåzants et djåzantes). Å Maroc, so les 30 åcint del djin ki dviznut amazir, 52 åcint cåzèt techelheyt..
C' est l' techelheyt ki rvént li pus sovint dins l' motlî corant do cmon amazir marokin.
Code ISO : shi
Spårdaedje
Tot l' payis covrou pa les montinnes do Grand Atlasse et do Ptit Atlasse, disk' a l' Oceyan Atlantike a Nonne d' Asfi. Avou, inte les deus, li vå do Sousse.
Å Nôr-Ess, les pårlers amazirs do costé d' Tinrir et do Mîtrin Hôt Atlasse passèt tot doûçmint do techelheyt eviè l' tamazir do Mîtrin Atlasse, sins k' on n' poye royler ene limotche nete (on pô come li walon et l' picård e Hinnot, metans).
Accints do chleu : Haha (inte Eswira et Agadir), Sousse (li contrêye li pus pouxhante på nombe di djins et pal ritchesse), erî-payis d' Marakech, vås do Dadesse, vås do Draa.
Veyes k' on î cåze bråmint chleu: Agadir, Taroudante, Tiznite, Biyougra, Tafrawoute, Warzazate, Imi n tanoute, Demnate. Mins gn a ossu beacôp des chleu-cåzant dins les grandès veyes do Marok: Cazablanca, Rabat, Mecnesse, Fez, Tandjî.
Gn a, avou, toplin des djins ki djåznut techelheyt l' ont-st ebagué eviè l' Urope coûtchantrece.
Politike linwistike marokinne
El politike linwistike d' asteure å Marok, li chleu est scrît avou des caracteres tifinars. Dins l' acsegnmint di l' amazir, i n' est nén schåyî des ôtes lingaedjes amazirs do Marok, li tamazir do Mîtrin Atlasse eyet l' rifin. L' acsegnmint e scrijha tifinar shonne diveur moenner a on cmon amazir marokin. C' est l' lomaedje ki s' a spårdou po si studia e Wiccionaire walon, todi. Mins l' atuze n' est nén håynêye noer so blanc.
Uzances des Wiccionaires
Li Wiccionaire walon shût l' minme piceure, les mots chleus ni sont nén metous a pårt des ôtes. Mins i sont notés come chleus dins l' hagnon "Spårdaedje". C' est insi k' on les pout aveur so ene categoreye tote seule. Come les ôtes mots amazirs, i sont ralfabetijhîs e caracteres laténs et, pacô, e caracteres arabes.
Sol Wiccionaire inglès, les mots chleus polét esse sicrîts e l' alfabet latén. I sont loukîs come on lingaedje a påt, diferin do tamazir do Mîtrin Atlasse.
Guillaume Smal
Smal, Guillaume thumb|left|120px|(e 2002)
Chleu (lingaedje)
Sacwants motlîs chleus
🇱🇰 Wikt:Wiccionaire:Kimon_amazir_marokin
Sourdants
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Monde amazir Categoreye:Lingaedje amazir Categoreye:Atlasse (hôts tienes)
Guillaume Smal
E 2002, il a scrît on bea ptit roman "Sondje d' ene nute d' esté ?", ki maxhe des sacwès istorikes (des margayes inte les Lidjwès et les Hutwès) eyet des foû-naturelès sacwès.
thumb|tite do ptit roman da Wiyåme Smal
Il esteut eto responsåve d' ene copinreye a Indji, les Kessalîs.
Guillaume Smal ni doet nén esse maxhî avou Georges Smal.
Havlondje
thumb|Pôzicion del comene dins l' province di Nameur Havlondje u Havlandje (fr: Havelange), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Nameur.
Antroponimeye
Havlondje a dné eto on no d' famile del Walonreye : Havelange.
Categoreye:Comenes di Walonreye
Rediveuse etimolodjeye
Ene rediveuse etimolodjeye ou ene rapinsêye etimolodjeye, c' est ene etimolodjeye ki va siconte li cene ki les djins sont dacoird avou, divant. Eto, e walon, ci serè ene etimolodjeye diferinne do clasmint do mot dins li ''Franzözische Etimologische Wörtenbuch.
trûler et strûler / troûle
"trûler" et "strûler" vinèt d' on mot latén tribulare (kischeure). Ça va bén avou:
Tant k' a "troûle" (omonime coinrece: trûle), i vént purade do latén trublium (sôre di schiele, dandjreus k' on meteut les pexhons dvins). Ça va bén avou:
L' esplicaedje di trûlêye est classike; l'esplikêye di "troûle" est rediveuse eneviè li cene di J. Haust (ki vout k' ça vegne do latén tribulare eto), k' aveut ddja stî discåzêye pa Von Warburg (ki dene ene etimolodjeye greke).
gayet
🇱🇰 live Djôr so l' etimolodjeye do roumin.
Categoreye:etimolodjeye do walon
Biyovaryisté
categoreye:ecolodjeye Li biyovaryisté, c' est l' egzistince d' ene peclêye di sôres di plantes et d' biesse dins on metou evironmint.
M4 Sherman
thumb|300px|Tank M4A1 "Sherman II"
Li M4 Sherman c' est on moyén tank (31,5 T), siervou pa 5 omes, årmé å cminçmint d' on court canon di 75 mm et pus tård d' on 105 mm long, di deus mitrayeuzes 0.30 (ene cowacsiåle et ene di capot so rotule), d' ene mitrayeuze 0.50 sol toet del tourele et d' on moirti lance-potscs foumidjinnes, ekipé dins les prumîs tins d' on moteur d' avion e stoele Continetal et pu d' on moteur Ford V-8 e ligne a essance d' ene foice di 500 Tch a 2600 tr/min k' el fijheut avancî al vitesse macsimom di 42 km/h so voye, 193 km å lon.
thumb|Des tanks Sherman e l' Urope tins del guere C' est on tank k' a stî pinsé et fabriké pa les amerikins a pårti di fén 1941. Do tins del deujhinme guere daegnrece, il a stî eployî nén seulmint pa cete-ci mins ossu pa les foices ostralyinnes, britanikes, canadyinnes, francesses, rûsses et minme almandes (sol fén del guere – Ofinsive da Von Rundstedt). Sacwants payis end ont eco dins leus årmêyes. C' est come ça k' il a divnou l' tank li pus cnoxhou et li pus fabriké sol daegn (55.000 unités).
Ça n' a nén stî, di lon, li meyeu des tanks del deujhinme guere pask' i n' fijheut nén l' pwès a costé des Panteres et des Tigues almands mins li foice des amerikins c' esteut d' endè fé des foirt grandès cwantités po replaecî a fwait tos les ci k' estént distrûts.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Åres di guere Categoreye:Guere di 1940-1945
Violete burute
Les violetès burutes  sont des tchampions saprofites lignicoles k' on pout trover so les fômes secsuwêye et asecsuwêye.
Discrijhaedje
Li violete burute est on tchampion avou l' coir fructifere di coleur rodje-violé (0,1-1,5 cm), ki s' diswalpêye dins s' djonnesse, come ene sôre di tubercule a ptitès burutes irégulirmint lobêyes rashonnant sacwants individus et åyant l' aparince d' ene pitite cervele, sessile ou su on court pedoncule. Pus tård i crexhe (1,5 a 3 cm) et prind l' alure d' on ptit cône ritourné ki s' asplani et prind l' alure d' ene coupele di fôme irégulire et lobêye so s' boird. Si tchår est djelatineuse et n' a pont d' odeur pårticulire. Ele crexhe principålmint so les stos et les pourixhantès coxhes des åbes a foyes (pårticuliremint des hesses), di l' årire-såjhon djusk' å mitan d' l' ivier.
Eployaedje
C' est on tchampion k' on n' mougne nén.
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Gurzalî
thumb|Ribes rubrum Li gurzalî, c’ est on bouxhon ki dene on magnåve frut ki s’ lome li gurzale.
End a des vetes, des rodjes et des noeres. On l' plante voltî dins les cortis.
No e sincieus latén : Ribes spp
Famile :
Categoreye:Bouxhons å fruts Categoreye:Magnåves fruts
Vî grek
Dischindance
Il a dné l' grek d' asteure.
Avou l' abrocaedje des Romins e l' Grece, les mots do vî grek ont passé a hotches dins l' latén.
Adonpwis, al Rinexhance ey après, et disk' å djoû d' ouy, siervi po fé des berwetêyes di mots sincieus dins les lingaedjes d' Urope et co did pus lon.
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Moirts lingaedjes
Ôrlodje
Ene ôrlodje, c' est ene grande ahesse di måjhone ki dene l' eure.
Definixha
Ele pout esse pindowe å meur u montêye dins ene casse di bwès.
Tuzance
Gn a eto ene sôre d' unité di mzeure k' on lome purade « ôrlodje di l' apocalipe ».
Referince
Categoreye:Ahesses di manaedje Categoreye:Cronolodjeye
Adrovire
Ene adrovire, c' est ene troke di mots, foirt coranmint siervous dins l' emantchaedje del fråze walone, ki s' metèt al tiesse del fråze po refoirci on sudjet u on coplemint.
Li boket del fråze ki cmine pa "ki" rishonne a ene fråzlete rahoucrece. C' est l' minme tcherpinte, mins nén l' minme fonccion.
Adrovire "gn a ... ki"
c' est on refoircixhaedje di :
emantchaedje simpe
C' est on refoircixhaedje di :
emantchaedje pus long
C' est on refoircixhaedje di :
francès
«c'est … qui»: minme fonction ki li sfwaite adrovire e walon.
Hårdêye difoûtrinne
Definixha des adrovires dins l' motlî del pitite Croejhete da L. Hendschel
Categoreye:croejhete walone
Tchili
Li Tchili, c' est on dislaxhî payis d' Amerike nonnrece.
Mwaisse veye : Santiago.
Biesses å Bon Diu
Les biesses å Bon Diu (on dit eto : costirete, mårtén, mårtén-salé et co plins d' ôtes nos), c' est des insekes foirt kinoxhous a cåze del Biesse å Bon Diu ordinaire k' a des rodjès aiyes avou set noers ponts dsu.
Tchili
Ôtès grandès veys :
Biesses å Bon Diu
Les efants djouwént avou, et dire totes sôres di rimas.
Tchili
Lingaedjes : castiyan (lingaedje oficir)
Biesses å Bon Diu
Coccinellidae
Tchili
Preficse telefonike : 56
29 di nôvimbe
Li 29 di nôvimbe, c' est li 333inme djoû del anêye do calindrî grigoryin (li 334inme po ls anêyes bizetes); i n' dimane pus ki 32 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Tchili
Istwere
Bråmint des Nazis s' î ont rsåvé après l' 2inme guere daegnrece. E 1980, gn aveut co des “Hier, Deutschland” so des intrêyes di måjhon a Santiago
Biesses å Bon Diu
Pî-note
Categoreye:Insekes Categoreye:Familes des biesses
29 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Tchili
Istwere
Li 11 di setimbe 1973, on côp d' estat ståre li redjime socialisse da Salvador Allende et adjoker Augusto Pinochet ki va divni on peur dictateur.
Sourdants
Categoreye:Payis Categoreye:Amerike nonnrece
29 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
27 di nôvimbe - 28 di nôvimbe - 30 di nôvimbe - 1î d' decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Havelange
Categoreye:antroponimeye Li viyaedje ki s' lome "Havelange" e francès si lome Havlondje e walon :
Il a dné on no d' famile ki sis scrît come li viyaedje, e francès. Gn a deus rlomêyès djins kel poirtèt :
270 sicrijheus e walon do Payis-Noer (antolodjeye)
thumb|Coviete 270 sicrijheus e walon do Payis Noer, ki l' tite, e francès, c' est 200 septante écrivains dialectaux du Pays Noir, c' est ene antolodjeye k' a stî eplaideye pa Félicien Barry po les 50 ans di l' ALWAC et des 10 ans do Bourdon (e 1958).
Contnou
Li live est pårti e troes rîlêyes di scrijheus :
Les mimbes di l' ALWAC å 31 di djulete 1958
… … …
Scrijheus nén mimbes di soces
Categoreye:Antolodjeyes
1924
Ôtès djins
Categoreye:Date
Bibe (djudayisse)
Li Bibe do djudayisse, c' est tos les lives sacrés des Djwifs.
Gn a la les pareys ås cis do Vî Testamint des crustins. Mins eto des ôtes.
Categoreye:Djudayisse Categoreye:Lives e-n ebreu Categoreye:Lives e-n arameyin
Anêyes 1160
11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke
anêyes 1140 | anêyes 1150 | anêyes 1160 | anêyes 1170 | anêyes 1180
1160 | 1161 | 1162 | 1163 | 1164 | 1165 | 1166 | 1167 | 1168 | 1169
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Lôbe
Lôbe (fr: Lobbes) est ene comene di Walonreye, el province do Hinnot.
Difoûtrinnès hårdêyes
Lôbe sol waibe: http://www.lobbes.be
Surinam
Li Surinam, c' est on payis d' Amerike nonnrece.
Mwaisse veye: Paramaribo.
On-z î djåze: Néerlandais.
Categoreye:Payis * Categoreye:Amerike nonnrece
Amerikin (Tchå)
L' amerikin ([FR/BE] Filet américain), c' est on hatcheye tchå. I gn a deus tchås k' on pout e fé avou : el vatche (li pus sovint) obén li tchivå (pus rålmint).
Edvintaedje
L' amerikin a stî edvinté på tchef brusselwès, Joseph Niels, e 1924.
Alouwaedje
L' amerikin est foirt alouwé e Beldjike, mins il est bråmint moens alouwé e France. Li pus sovint, i s' mougne avou ene tåte ubén ene ôte sôre di pwin, mins on-z el pout mindjî come on soper ewalmint. Èç hatcheye tchå la, ele si mindje todi froed. Come scrî padzeu, il egziste sacwants diferins nos po l' amerikin eyet i nd a totplin des varyistés totavå sol Daegne.
L' amerikin eyet les ôtes amagnîs del minme sôre ont divnou peuprece dispu les anêyes 1970.
Sôres d' amerikin
vignette|177x177px|Amerikin apresté so des tåtes.
Ôtes payis d' Urope
El diferince inte el « tartare » eyet l' amerikin, c' est k' dins l' dierin i gn a del mayo ddins.
Hårdêye difoûtrinne
El fôrmule k' est metowe so l' waibe ki rind bon dvwer a Joseph Niels.
Continint
Dins l' djeyografeye, on continint (do latén continere, tini eshonne), c' est ene masse di tere ki tént eshonne. Li Tere a cénk continints:
Discôpaedje des continints
Pa côps on discôpe l' Urazeye e deus: Urope ey Azeye; mins c' est on discôpaedje divant tot politike; djeyograficmint ça tént bén d' on seu bloc.
Des ôtès djins, copurade dins l' tuzance anglo-sacsone, discôpèt l' Amerike en Amerike nonnrece ey Amerike bijhrece, pa côps avou ene Amerike mîtrinne inte les deus; bén ki ç' discôpaedje soeye djusse do pont d' vuwe djeyolodjike, dins l' cåzaedje corant on n' cåze ki d' l' Amerike, sins discôpaedje.
Pareymint, l' Inde, est on boket d' tere diferint do restant d' l' Azeye, ki s' a vnou stitchî låvå, eyet askepyî l' tchinne di montinnes del Himalaya.
Provnance des continints
Les diferinnès plakes continintåles bodjèt sol Daegne. D' on continint unike i gn a 300 miyons d' anêyes, li Pandjêye, ça a divnou çou k' on cnoxhe asteure.
La wice ki les plakes si dispårtixhèt, i gn a des oceyans ki s' fijhèt, avou, å mitan d' l' oceyan, la ki les plakes naivièt evoye l' ene di l' ôte, ene coidlire oceyanike, ki c' est l' magma do nawea del tere ki rmonte, et poûssî les plakes d' on costé et d' l' ôte; årvierdimint, la ki les plakes si rascontrèt, i gn a des noûzomès tchinnes ou coidlires di montinnes, avou ene plake ki plonke pa dzo l' ôte (eyet pa côps fé ene fosse marine, les plaeces li pus parfondes des mers), eyet l' ôte ki dvént tote cafougneye, dj' ô bén avou des montinnes.
Ces plaeces la ki les plakes si schåyèt ou s' rascontrèt c' est des plaeces avou bråmint des volcans eyet des stombixhmints d' tere.
Categoreye:Djeyografeye *
30 di nôvimbe
Li 30 di nôvimbe, c' est li 334inme djoû di l' anêye do calindrî grigoryin (li 335inme po ls anêyes bizetes), avou 31 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
28 di nôvimbe - 29 di nôvimbe - 1î d' decimbe - 2 d' decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Racontroûles et råtchåds (arimés)
Kitaeyaedje do live
Gn a deus schôtlêyes di powinmes, les cis sol guere di 14-18 (pp 5-54), et des cis di dvant l' guere (pp. 55-207).
Pî-notes
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Ljubljana
thumb|120px|left|Drapea thumb|280px|Ljubljana Ljubljana (riscrijhåve e walon : Youbiana ), c' est l' mwaisse-veye di l' Esloveneye.
Categoreye:Esloveneye Categoreye:Mwaissès veyes
Poeve
Li poeve, c' est ene sipéce avou on piçant gosse, eployî po rilever l' gosse des amagnîs.
Provnance
C' est l' frut do poevrî (Piper nigrum).
Sôres di poeve
Sorlon l' manire del preparer, li grinne di poeve dene les troes sôres di prodûts k' on eploye po coujhner: do noer poeve, li pus piçant; do blanc poeve, pus aromatike, et do vert poeve, pus doûs.
Categoreye:Sipéces
Lô (viyaedje)
Lô (neyerlandès Borgloon, Fr. Looz), c' est on viyaedje del Province do Limbork (Flande), astok do Payis Walon, e l' arondixhmint d' Tongue.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Lô", alez s' vey e splitchant motî.
Etimolodjeye et vîs scrijhas
Li prumî boket do no flamind borg (tchestea) a stî eto rmetou å no flamind d' Wareme (Borgworm), ene veye do cotoû.
Li vî no (1441) Loscastrum, c'est do latén, avou, eto, li mot "tchestea" ådvins ("castrum").
Li viyaedje di Lô, metou a Bijhe, eneviè l' payis walon, a dné ene ratourneure e walon k' on dit a Oreye et d' Odeu: Bijhe di Lô: C' est ene hôte bijhe, froed vint do Nôr Ess.
Eto, imådjreçmint "C' est bijhe di Lô" vout dire ki c' est margaye (inte deus hanteus, evnd).
Rilomêyès djins d' Lô
Categoreye:Province do Limbork (Beldjike)
Passete éndjolike
Categoreye:Infôrmatike Ene passete (on dit eto: pasrete, sigotoe, coloe), c' est on programe ki rçût des dnêyes en intrêye, fwait on traitmint avou, eyet evoye des dnêyes e rexhowe. On sisteme di sacwantès passetes metowes ene dirî l' ôte si lome ene rapassete.
Djin (croejhete)
Li djin, dins les codjowaedjes, c' est l' sôre di sudjet, eneviè li ci ki cåze.
Passete éndjolike
Les uzaedjes les pus corants di passetes c' est po cviersser des dnêyes d' ene sôre dins ene ôte; adjinçner do contnou dins des pådjes po-z imprimer, ou co espaitchî d' passer çou k' arive dins ene emilreye, èn evoyeu d' waibe-pådjes et k' on n' vout nén vey (do spam, des aspitantès rclames,...).
Djin (croejhete)
Soeye-t i :
Biômont
Biômont (fr: Beaumont) est ene comene di Walonreye, el province do Hinnot.
Djin (croejhete)
Sacwants viebes sont des viebes sins djins.
Biômont
thumb|eplaeçmint del comene el province
Passete éndjolike
Les passetes sont mo ahessantes po rastrinde li rujhe do bôraedje d' emilreye. Gn a des passetes ki polnut aprinde a rbouter des messaedjes mousreces, a pårti d' on lingaedje, d' ene fonte, d' on rahoucant mot (l' inglès sex, Viagra).
Djin (croejhete)
Sacwants codjowas sont eto sins djin :
Biômont
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veye di Walonreye