cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Passete éndjolike
Ene kiminålté d' uzeus pout mete ses pasretes en ene rantoele, po k' les rboutés massaedjes d' onk el soeyexhe eto po ls ôtes.
Djin (croejhete)
Categoreye:Codjowaedjes
Pesse des djins
thumb|Li bactereye del pesse des djins, Yersinia pestis Li pesse, c' est on må ki towe les djins, del cåze d' ene bactereye, Yersinia pestis
Les djins sont-st epestiferés pa ene hagneure d' ene pouce poirtêye pa les rats.
Spårdaedje
thumb|Sipårdaedje del pesse des djins di 1346 a 1351 (elle avind l' Walonreye e 1351) Li pesse åreut pårti di Chine u avår la dipus diviè l' 5inme sieke divant Dj.C..
Ele si spårda e l' Urope pal voye del soye a cmincî do 14inme sieke. Ele a ravadjî des veyes et des viyaedjes etirs e 16inme sieke.
Elle a passé e l' Afrike e 15inme sieke kécfeye tcherieye pa l' esploreu chinwès Zheng He.
Al fén do 19inme sieke, elle acsût Madagascar, pu l' Amerike bijhrece.
Sourdants
Categoreye:Medcene
ペスト
Pitit boyea
El pitit boyea (li ptit boyea) u grêye boyea, c' est l' prumî boket des boyeas, ki va do pilôre disk' å boigne boyea.
Categoreye:Antomeye
Froumadje
Li froumadje, c' est èn amagnî avou do laecea ubén del crinme. Li pus sovint, c' est fwait avou do laecea des vatches eyet des berbis.
Fijhaedje
Li froumadje d' asteure est li pus sovint fwait dins des ujhenes. Tolminme, des côps, il est fwait dins des cinses ubén dins des abeyes. Cwand c' est fwait dins des abeyes, c' est djenerålmint avou del bire.
Sôres
El lisse dzeu n' est nén complete.
Ouy
thumb| L' ouy ou l' iy, c' est l' organe ki sieve a vey clair, ås djins et å biesses.
C' est ene bole sititchêye dins les oxheas del tiesse et raloyeye å cervea på nier del vuwe.
Gn a èn ouy di tchaeke costé.
Pårteyes di l' ouy
Gn a les pårteyes di l' ouy metowes dins l' bole ouyrece et des ôtes ådfou, mins dins l' cåvleure ouyrece.
Bole ouyrece
thumb Li bole ouyrece est returêye po ene ritocaesse toele : li blanc d' l' ouy. Sol divant, cisse-ciale divént claire come do veule, po leyî passer l' loumire. C' est l' coirnêye.
Dirî l' coirnêye: li tchambe-divant rimpleye avou l' aiwe di l' ouy (claire oumeur).
Dirî leye: li tchambe-dirî avou li spesse oumeur.
Inte les deus, come ene ronde toele trawêye à mitan ki si stind et s' rastrinde : li toele do poupå. Li fniesse k' ele leye å mitan, c' est ça l' poupå d' l' ouy.
Divins gn a éne lintile, li crustalin (lintile di l'ouy).
Rotaedje di l' ouy
Li vuzion rote insi:
Li loumire djond l' coirnêye et passer houte. Li poupå si drouve ou s' rastrinde sorlon l' foice del loumire. Passe les tchambes divantrinne et drîtrinne et l' crustalin, k' est inte les deus, ki rashonne li loumire sol rixhene, a môde d' ene lintile ås deus vôsses.
Li rixhene analize li loumire. Metans ele pout vey u n' nén vey les coleurs. Pu evoyî l' messaedje å cervea hanetrece, pol voye do nier di l' ouy.
Li drovaedje ou l' rastrindaedje do poupå et cmandé po sistinme nierveus otonome.
Maladeyes di l' ouy
thumb|efouwaedje del fene pea d' l' ouy
intités malådieuses
Categoreye:Antomeye *
Anêyes 1150
11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke
anêyes 1130 | anêyes 1140 | anêyes 1150 | anêyes 1160 | anêyes 1170
1150 | 1151 | 1152 | 1153 | 1154 | 1155 | 1156 | 1157 | 1158 | 1159
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
1925
Walon
thumb|Live da Vandereuse so Sclaubas
Ôtès djins
Categoreye:Date
Minêyolodjince
Li minêyolodjince, c' est ene syince ki studeye les minêyes.
Ele s' ocupe don di cnoxhe les pondants et les djondants do spårdaedje des maladeyes avå les djins u les biesses. Comint çk' ele si prindèt, li nombe di rascråwêyès djins (ou biesses), leu-z ådje, a ké såjhon k' i gn a les pus grands epestiferaedjes, et tot ça.
Motlî
Po ene metowe maladeye, on djåzrè puvite del minêyolodjeye.
Bibe
thumb|pordjet Djhan Dumont di ratournaedje e walon Li Bibe, po les crustins, c' est tos les mwaisses sicrijhaedjes di leu rlidjon.
Minêyolodjince
nombe di cas
thumb|200px|Avnance par moes d' ene maladeye des vatches troes ans å long a pårti di l' alouwaedje d'ene drouke pol médyî (tchaeke unité riprezinte 30 rascråwêyès biesses).
covance
Li covance u covaedje d' ene maladeye, c' est l' termene inte li moumint k' on est rascråwé et l' prumî sene clinike. Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince *
Bibe
Contnou del Bibe
Ene pårteye des lives del Bibe ont stî rprins des lives sacrés des djwifs. I sont rashonnés dins çou k' on lome li Vî Testamint.
Al fén, gn a des lives sicrîts des prumîs crustins come l' Ouve des Apoisses et les letes d' apoisse (aprume les cenes da Sint På mins end a ds ôtes).
Ces deus dierinnès categoreyes di scrijhaedjes la (nén rprins del tradicion djwive) sont lomés li Noû Testamint.
Ratournaedje e walon
🇱🇰 Noû Testamint Li prumî ratournaedje e walon (1862) a stî l' ci d' l' Evandjîle sint Matî pa Nicolas Defrecheux, François Bailleux et Auguste Hock, tot å cmince di l' SLLW, so ene kimande do prince Louwis-Lucyin Bonapåre.
E mitan do 20inme sieke, Djôzef Mignolet a tradût deus evandjîles e walon.
Dins les anêyes 1990, Jean-Marie Lecomte a rmetou e walon les cwate evandjîles eyet l' Ouve des Apoisses. Termetant, gn ava-st on pordjet di ratournaedje di tote li Bibe på pasteur Djhan Dumont d' Aiwêye. Adonpwis, li tåvlotêye rilidjeuse di UCW (Schoonbrodt, Mathelin, Bernard Louis) ki boutéve so on sfwait pordjet.
Pol novea Testamint, li seu pordjet pår fini (e 2022) fourit l' ci da Jean Hamblenne : Li Novea Testamint e walon (live), ki rprind ene pårteye des vîs translataedjes, et radjouter çou ki mankéve.
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Lives e-n ebreu Categoreye:Lives e grek Categoreye:Lives sacrés
Prononçaedje do walon
Pådje sol prononçaedje do walon
Esplikêyes
Li prononçaedje zero-cnoxheu, c' est on prononçaedje k' est rashiou so l' normålijhaedje do prononcî di tchaeke sicrijhas do rfondou walon. C' est l' prononçaedje k' on a dandjî po les ptits motîs, u po les djins ki vôrént aprinde li walon did rén.
Tecse etir
Egzimpe di tesce rashiou so on scrijhaedje rifondou, mins co avou sacwants prononçaedjes coinreces, etindous dins l' cotoû.
Esplikêyes
C' est les diferins prononçaedjes des accints do walon, mins ki plèt totsu bén esse siervou dins on djåzaedje rashiou sol rifondou walon (n' a nole obligåcion d' prononçaedje assoçné å pordjet «Rifondou walon»).
Egzimpes di mots
* *
1012
Djins k' ont viké e çou ki va divni l' Walonreye
Categoreye:Date
Asplani polipôre
Asplani polipore L' asplani polipôre est on tchampion foirt comon ki vént so les stos di to les åbes (pus rålmint so les åbes vicants).
Discrijhaedje
Foirt grand tchampion avou on lådje et aplani tchapea (10-60 cm) di blanke coleur et d' fôme ronde å cmince et ki dvént bedje a brun-maron, k' atrape ene crosse tote lisse et boslêye avou on boird blanc tot e divnant pus vî. Li tchå deure et ligneuse brun-maron a brun-foncé est sovint marbrêye di blanc. Si spexheur est ewale al longeur des tubes. Les féns blancs pôres divnèt bruns avou l' tins ou cwand on les djond.
Eployaedje
C' est on tchampion k' on n' mougne nén et ki n' a pont d' eployadje. I parazite foirt dandjreuzmint tos les åbes avou s' metchante blanke pourixheure k' intere djusk' å cour di ces-ci et lzè fé disperi.
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la: Les champignons'' (Larousse, 1996) - ISBN 2-03-516003-0
Lete W
E walon, ele riprezinte todi li son wé.
Pôzucion del lete W dins l' mot
Ele pout vni:
Uzaedje a pårt e sistinme Feller
E sistinme Feller, li lete W sieve eto po scrire:
Dins des ôtes lingaedjes
E neyerlandès ey e-n inglès, ele riprezinte ossu l' son wé.
E francès ey e-n almand, ele riprezinte li son vé.
Afwaire do touwaedje des moennes di Tiberene
L' afwaire do touwaedje des moennes di Tiberene, c' est on touwaedje eshonne après hapaedje di set moennes trapisses francès ki dmorént e l' Aldjereye.
Ça s' a passé e plin mitan del guere civile aldjeryinne, e 1996.
L' afwaire a stî l' sudjet do fime "Des omes et des diès.
Divant li hapaedje
Li 14 di decimbe 1993, doze ovrîs crustins crowates sont sgoziyîs a sacwants kilometes do moustî.
Li 24 di decimbe 1993, des GIA moussèt d' foice e l' abeye, et vleur prinde avou zels li fré docteur (fré Luk). Li fré priyeu rifuze, mins waerantit ki tos les malådes ki vénront dé zels seront bén sognîs. Gn a pont yeu d' må d' fwait ci djoû la.
Apiçaedje
Li 27 di måss 1996 a ene eure å matén, apiçaedje des moennes, on n' sait nén å djusse pa kî. Deus did zels, ki n' doirmént nén avou les ôtes, ni sont nén moennés evoye.
Sayes di martchandaedje
Li 30 d' avri, les hapeus dimandèt ås Francès di fé rlåtchî des prijhnîs islamikes, po rinde les set moennes. Mins les polices sicretes francesses ni s' etindèt nén inte di zeles.
Anonce del moirt
Li 21 di may 1996, li GIA anonce k' il a sgoziyî les set moennes.
Li 30 di may, li govienmint aldjeryin anonce k' il a rtrové les coirs. Mins, on rfuze di les mostrer a èn evoyî di l' Ôre cistercyin. Adonpwis, on vout k' on n' åye ritrové k' les tiesses. Cesses-ciales sont ricnoxhowes al môre pa sacwants djins ki les cnoxhént bén, inte di zels, onk des moennes ki n' aveut nén stî prins.
I sont-st eterés a Aldjî li 2 d' djun 1996.
Ricweraedjes so les touweus
On n' a måy sepou si c' est des islamisses ou des militaires aldjeryins k' ont touwé les moennes (po fé haeyi les rediveus islamiveus).
Categoreye:Aldjereye Moennes di Tiberene Moennes di Tiberene Moennes di Tiberene
1529
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Betchete tre-
Tre Li betchete tre-, c' est ene moite betchete ki provént di sbetchtaedje d' ene betchete "intrè-".
Adon, sacwants mots insi polnut aveur ene dobe rifondowe avou l' betchete "int-".
Sint Måcrawe Albergati
Sint Måcrawe Albergati (e-n årmenyin Մակար = Magar, do grek Μακάριος = Makarios, ki vout dire «awureus»), c' est on sint fiesti el Walonreye, li 9 di may.
Il a morou a Gant li 10 d' avri 1012.
Vicåreye
Il a stî patriyåtche d’ Antiyoke. Il a leyî evoye li tcheyire et s’ aler fé ermite dilé Djeruzalem.
Adonpwis, i vna a Tournai et s’ mete etur li prince Bådwin l’ Bårbou et les djins, po-z espaitchî on bardouxha.
Il ploréve toltins po ses petchîs et fé bråmint des miråkes.
I s’ fijha moenne å moustî Sint-Bavon a Gant.
Sint Måcrawe et l’ foclore walon
Dinltins, al fiesse del grande Notru-Dame, a Djudla Mouze (Lidje) gn aveut ene porcession por lu. On maxhuréve èn efant avou del souye (la k’ les Årmenyins ont ene pus morete pea) et l’ poirter el plaece d’ ene posteure, shuvou pa ene hierdulêye di roufions ki poirtèt des lantienes.
I tchantént : «Vive sint Måcrawe, grosse tiesse di bwès ; li ci ki n’ a nole tiesse n’ a nén mezåjhe di tchveas (dj’vès).»
Sourdant
Macrawe Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Rilomés Armenyins
Mauradje
Mauratche (la-minme, e Feller : Maurâtche, Maurâtch′ ); [FR] Maurage), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Lovire, e l' Province do Hinnot.
Hoûtin-Sint-Simeyon
Hoûtin-Sint-Simeyon (F. Houtain-Saint-Siméon), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Oûpêye, el province di Lidje.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Ôtès plaeces
å Boyou
Sourdants
<References/>
Betchete tre-
''Li sfwaite vicante betchete, c' est l' betchete eter-.
Teleorman (distrik roumin)
Teleorman est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Walakeye. Li mwaisse-veye (Alegzandreye) a-st ene populåcion di 59.308 dimorants.
Grand coirbå
C' est on des pus grands moxhons del Walonreye, pus grand kel brouyî.
Teleorman (distrik roumin)
Veyes do distrik di Teleorman
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Grand coirbå
Coirbidîs
Discrijhaedje
L' oujhea est long di 54 a 67 cm eyet est lådje (avou ses aiyes sitindowes)di 115-130 cm.
Si spès betch est veyåve cwand i vole.
On pout rconoxhe si cwåcaedje, ki fwait beacôp do brût et k' est clouctant, come des rôlés «R».
Vicaedje
I vike dins les bwès, les montinnes ou les falijhes åd dilong del mer.
Li måye eyet l' frumele vikèt eshonne po tote leu veye.
Il est magne did ttafwait, ossu del tchå.
Categoreye:Coirbidîs Categoreye:Oujheas
Veye-so-Inne
thumb|Pavêye di [[Mont (veye)|Mont]] thumb|Levåve pont sol «tchenå do Cinte» (èl canâr) thumb|Li minme, a l' anuti thumb|Li viyaedje veyou d' [[Avrè]]
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no vént direk do latén «Villam super Hainam».
Istwere
Foirt vî viyaedje k' esteut ddja ocupé do timps di l' ådje do fier. Do tins des Francs il aveut stî dné a l' abeye di Sinte-Wådrou d' Mont et pu passer dins les mwins des familes de Ville, Roeulx, d' Avesne et de Croyî.
Economeye
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Betchete por-
Mins gn a eto des sustantifs avou por-, ki polnut esse des rwalnijhaedjes di calcaedjes do francès.
Por
Fleur d' avri
Ene fleur d’ avri ou cacaye d’ avri ou tchabårêye ou godet, c' est ene djaene fleur ki florit e moes d' avri.
Narcissus jonquilla
Discrijhaedje
Ele vént di scwere so s’ montant.
Eployaedje
Elle est codowe dins les bwès po vinde ås djins, mins c’ est disfindou.
Mopliyaedje
Ele rivnèt åjheymint l’ anêye d’ après si on rplante les agnons.
Sourdants
Categoreye:Plantes Categoreye:Fleurs
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia
Categoreye:Univiersités Categoreye:Braezi L' Universidade Federal do Recôncavo da Bahia (UFRB), c' est univiersité d' Cruz das Almas, Braezi.
Mesplî
On mesplî, c' est èn åbe ås fruts ki dene des messes.
Mespilus germanica
Discrijhaedje do frut
Li messe, c' est on frut avou ene rossete pea. Si moxhe rishonne a ene bårbete. Elle a deus a cénk grossès piretes.
Categoreye:Åbes ås fruts Categoreye:Magnåves fruts
Mîtrinne Azeye
Li Mîtrinne Azeye, c' est l' boke d' l' Azeye metou e fén mitan do continint.
Istwere
Tos payis k' ont stî colnijhîs del Rûsseye des Tsårs, pu passer e l' Union sovietike. Divnous dislaxhîs å disrashonnaedje di l' URSS e 1992.
Djeyografeye
Nole mer, apus ki l' Mer Caspyinne eyet l' Mer d' Aral, ki s' assouwèt teribmint.
Rilidjons
* Categoreye:Azeye
Calcaedje do latén
Categoreye:lingaedje walon On calcaedje do latén, c' est on epront k' a stî fwait pa on lingaedje d' asteure å latén ki s' a mintnou e l' Urope pal voye del rilidjon. Paski l' latén a stî l' lingaedje rilidjeus di l' eglijhe catolike disk' e 1965. I s' a eto mintnou pal voye des des mots administratifs et djuridikes.
E rfondou walon, les calcaedjes do walon sont rashids avou l' fonolodjeye walone, et waire faflotés (minimom, item, advitam, reyusse).
Les calcaedjes do latén ni sont nén a maxhî avou les etimolodjeyes latenes, ni eto avou l' sincieus latén.
Havlondje (viyaedje)
Havlondje (on prononce eto Havlandje, F. Havelange''), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
C' est l' viyaedje d' Havlondje k' a dné dné l' no d' famile : Havelange.
Pitite gazete
thumb|Ene pitite gazete avou s' [[oronde|no e walon]]
Ene pitite gazete, c' est ene gazete k' on-z a po rén, avou bråmint del reclame. Sovint, c' est ene cogne pus ptite ki les gazetes di noveles, did la leu no.
Mwaissès dnêyes
Les ptitès gazetes sont metowes dins totes les måjhones pa des indepindants ki fwaiynut martchî avou l' imprimeu. Sacwants manaedjes ni volnut nén aveur les ptitès gazetes : el sicrijhèt so leu boesse ås lete, u l' dire ås distribuweus.
thumb|center
El Walonreye, a stî on tins k' des comenes k'-i-gn-a rabaxhént les contribucions po les ptitès gazetes ki metént eto des scrijhaedjes (dipus di tîce del gazete). Ça fwait ki sacwantès ptitès gazetes avént voltî ene coirnêye e walon.
Ancyinnès ptitès gazetes k' i gn aveut do walon dvins.
Categoreye:gazetes Categoreye:Atôtchance
Vrancea (distrik roumin)
Categoreye:Roumaneye
Vrancea est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Moldaveye. Li mwaisse-veye (Focşani) a-st ene populåcion di 99.527 dimorants.
Veyes do distrik di Vrancea
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Pierre Chesnot
Pierre Chesnot, c' est on scrijheu d' pîces di teyåte e francès (eto on Francès d' nåcionålité).
I skepia a Paris li 19 di may 1932.
Ratournaedjes e walon
Si pîce «Pension complète» a stî redjårbêye pa Willy Leroy et djouwêye pal dramatike di Veskeveye e 2018.
Chesnot Chesnot Chesnot
Augusto Pinochet
Augusto Pinochet (di s' plin no : Augusto José Ramón Pinochet Ugarte) (25 di nôvimbe 1915 – 10 di decimbe 2006), c' esteut on djenerå di l' årmêye do Tchili.
Cårire politike
thumb|El Pinotchèt veyou pa [[Rabulèts]] I prinda l' povwer pa on côp d' estat li 11 di setimbe 1973, tot tipant evoye li redjime socialisse da Salvador Allende.
I fourit porshuvou e l' Espagne po crime siconte des abondroets del djin. Ey esse ramassé e-n Inglutere (1998). Pu rlåtchî.
Alére
Pinochet Pinochet Pinochet Pinochet
Grand-Lô
Les vîs scrijhaedjes sont ddja e flamind: Groot-Loen(1365), Groitloen (1362).
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Grand-Lô", alez s' vey e splitchant motî.
Curé djureu
On curé djureu, c' esteut, do trevéns del revolucion francesse, onk k' aveut fwait l' siermint republikin. C' esteut on siermint di schoûte al Republike francesse, do trevén do redjime francès.
Grand-Lô
Categoreye:Province do Limbork (Beldjike)
Curé djureu
Les cis ki nel vlént nén pruster estént lomés curés nén djureus u refractaires. Ces-cial si dvént catchî et dire messe a muchiete.
Mwaissès dnêyes
Li djuraedje republikin esteut ddja on hagnon del Mwaisse Lwè di 1791. Avou l' formule do 10 di måss 1796, i faleut djurer k' on veyeut voltî l' republike et evi li rweyålté. Si faleut i dire, e francès :
On l' loma "siermint d' hayime".
Li siermint d' hayime des curés va pårti l' eglijhe di France inte les cis k' estént pol siermint republikin, et les cis ki sotnént les curés nén djureus.
Li djuraedje des curés e l' Walonreye
El Walonreye, li siermint republikin fourit-st oblidjî po les cis k’ estént a l’ Estat, pu po les curés. Metans po Bastogne, e moes d’ måss 1796 po les fonccionaires, ey e moes d’ setimbe 1779 po les priyesses.
Li siermint d' hayime fourit anixhilé pa Napoleyon fén do moes d' decimbe 1799.
Sacwants curés nén djureus dmandnut adon a n' nén esse codånés å dispoirtaedje. I rclamnut moirdicusse k' i n' ont måy dit messe dispu les prumirès lwè (çou k' est des mintes).
Avou l' Concoirdat (1802), les curés djureus et nén djureus rimetît les catches e for. Mins les ancyinnès margayes dimorît djômiantes. Insi, el France, e 1831, l' eglijhe rifuza å curé Grégoire d' esse eteré a l' eglijhe pask' i n' s' aveut nén disdit di s' siermint et todi vleur ki les curés dvént esse lomés pa l' Estat.
Istorike
L' eveke di Lidje et l' ci d' Trive, avént dit ås curés k' i plént bén djurer.
El Walonreye, gn aveut 6 côps dpus di curés nén djureus ki d' curés djureus. El France, gn ava l' mitan des curés ki djurît.
Pattavå l' Walonreye, les curés nén djureus estént sotnous pås mayeurs. I djhént messe a l' anuti. Les pus hôts (evekes) si saiwît evoye, bråmint e l' Almagne, al fén d' l' an 1797. Metans li prince-eveke di Lidje, di Meyon, a skivté evoye avou totes ses djins.
Fén 1798, kiminçmint 1799, les curés nén djureus k' on-z apice alèt al prijhon (a Lussimbork pol dipårtumint des aforesses. I n' fourît rlåtchîs podbon k' e 1800. Mins, so ls etrevéns, mins il avént cobén des "condjîs".
Après l' Concoirda (1802) les curés nén djureus walons si racmoirdèt avou l' Estat, apus ki sacwants ki n' vlèt nén et shuve li stevinisse.
Djudjmint so les curés djureus
Les curés djureus sont må veyous ådla. Metans, Philippe Aubry, å Concoirda, on l' vout fé fote a l' ouxh di s' pårotche di Belvå-dlé-Bouyon.
Les curés djureus estént kécfeye macsådés på pårotchîs. A Bastogne, on-z a vnou spiyî li veulire sol tins k' on curé djureu djheut messe.
Lingaedje d' oyi
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > galo-roman > lingaedje d' oyi
Betchete di-
di-
Li betchete di-, c' est ene c' est ene betchete, sovint sinonime del betchete dis-, aprume e walon do Levant.
Li "i" del betchete di- est spotchåve.
Valixhance, eneviè l' bodje
Li betchete di-, come li betchete dis-, a deus valixhances possibes:
Po sacwants mots, li loyén inte li bodje et l' mot-parint n' est pus clair :
Rifondaedje des mots avou l' betchete di
E rfondou walon, li betchete di- n' est ritnowe come rifondowe ki :
Curé djureu
Djudjmint so les curés djureus
Dins les anêyes 1950, on prezintéve co les curés djureus come des eretikes.
Sacwantès paskeyes di priyesses djureus et nén djureus
A Transene, li curé Mårtin si catcha dins les bwès inte Transene et Lesse dins on trô d' rotche, li Rotche Mårtén, la k' il aveut gravé on "M". I vneut dire messe å «Forni Balon».
E Roman Payis, bråmint des curés vont shuve li stevinisse.
Dins les belès-letes e walon
Gn a tot on tecse di 24 pådjes, k' on dit scrît pa Marian de Saint-Antoine po disfinde les curés djureus, l' Apolodjeye des priyesses k' ont fwait l' siermint.
Lingaedje d' oyi
250px|thumb|coviete d' ene antolodjeye des lingaedjes d' oyi On lingaedje d' oyi,c' est on lingaedje del Bijhe do dominne roman.
Curé djureu
Dins les belès-letes e walon
🇱🇰 Apolodjèye dès priyèsses qu'ont fait l' sèrmint.
Lingaedje d' oyi
Mwaissès piceures
On-z î trouve on grand lingaedje eternåcionå, li francès et des lingaedjes coinreces: li walon, li picård, li galo, li pweturlin, li lorin, li bourguignon, li morvandiô, li normand, li djersiyès, et co ds ôtes pus ptits.
Curé djureu
Alére
René Georges, Le rêve brisé, Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene, 2004. On î shût l' paskeye d' on curé djureu, François-Joseph Urbain, di Marveye (viyaedje dilé Bastogne).
Lingaedje d' oyi
Mwaissès piceures
Les lingaedjes d' oyi sont lomés insi, pask' on dit oyi po dire k' on vout bén, eneviè les lingaedjes coinreces del Nonne di France, la k' on dit ok.
Curé djureu
Sourdant
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:France
Lingaedje d' oyi
Mwaissès piceures
Tos les lingaedjes d' oyi vinèt d' on cmon vî lingaedje d' oyi. C' est dins ç' lingaedje la kel Tchanson da Roland est scrîte.
Vevî
Categoreye:Sitindêyes d' aiwe On vevî, c' est ene grande basse, metowe dirî ene astantche, so on ri, sovint po-z pi aclever des pexhons.
Lingaedje d' oyi
Istwere des lingaedjes d' oyi
Les lingaedjes d' oyi provnèt do novea latén del Hôte Moyinådje, et aparexhèt inte les anêyes 700 eyèt 1100.
1î d' decimbe
Li prumî d' decimbe, c' est li 335inme djoû di l' anêye do calindrî grigoryin (li 336inme po ls anêyes bizetes), avou pus k' 30 djoûs ki dmorèt co po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
On fiestixh sint-z Elwè
Vevî
Ahesses d' on vevî
L' aiwe court evoye tot passant pa on glindisse. C' est in griyaedje di fier, 50 cms lådje, metou dins l' astantche pawou çki l' troplin d' aiwe s' evacowe viè l' bî d' glindisse, ki lu, rimoenne l' aiwe å rixhea.
Lingaedje d' oyi
Istwere des lingaedjes d' oyi
El Walonreye, les novelès idêyes arivèt avou ene astådje d' a pô près 50 ans. Mins, e 1830, l' amontaedje del Beldjike si fwait avou ene langue nåcionåle, li francès, sins nole ricnoxhance di tos les ôtes lingaedjes, ni do payis flamind, ni do payis walon, ni, a pårti di 1838, do payis d' Årlon.
1î d' decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
29 di nôvimbe - 30 di nôvimbe - 2 d' decimbe - 3 d' decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Lingaedje d' oyi
Istwere des lingaedjes d' oyi
Eto, les lingaedjes d' oyi disparexhèt des veyes francesses diviè 1850, et des borks walons diviè 1900.
Vevî
Ahesses d' on vevî
Les boûssons do glindisses sont metous a a pô près 5 cm onk di l' ôte, po ritni les pexhons.
1î d' decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Lingaedje d' oyi
Istwere des lingaedjes d' oyi
Dins les campagnes, i dmeurront li prumî lingaedje d' atôtchance disk' e 1900 e France et 1950 el Walonreye.
1î d' decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Lingaedje d' oyi
Istwere des lingaedjes d' oyi
I fårè ratinde 1993 el Beldjike et diviè 2000 e France po-z aveur ene ricnoxhance oficire des lingaedjes d' oyi coinreces.
Tchene (toponimeye)
Categoreye:Toponimeye
Pådje do mot "tchene" et ses parints el toponimeye del Walonreye
On rtrouve li mot tchene et ses parints dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.
Lingaedje d' oyi
Vicansté des lingaedjes d' oyi
thumb|250px|Coviete do live so les lingaedjes d' oyi el Walonreye
I fåt mete a pårt li cas do francyin, k' a divnou on lingaedje eternåcionå.
Di l' ôte des costés del schåle, gn a des lingaedjes d' oyi ki sont moirts å djoû d' ouy: bourguignon, beauçron. Li pweturlin (et ene miete li normand) s' ont-st epoirté e Canada (et davance el Louwiziane), et ont stî on fel soûmint pol motî et l' accint do francès coinrece do Kebek. Mins i n' s' î ont nén wårdé tés kés.
On djoû nûlêye, on djoû solea (roman)
Categoreye:romans e walon thumb|coviete On djoû nûlêye, on djoû solea (<SMALL>On djoû nûléye, on djoû solia</SMALL>), c' est on roman da Lucyin Somme, ki va strimer l' coleccion Somme Denis di romans e walon e 2001. C' est seur onk des prumîs vraiys romans e walon wice ki les djins sont bén des persounaedjes di romans - come c' est mårké al prumire pådje - et nén des cis k' on viké podbon les paskeyes k' on raconte (come dins les romans da J. Calozet metans). Eto mostrer li vicaedje des djins d' enute, avou des éndjoles å cadasse, les assistantes sociåles et les rotaedjes ADEPS. Avou on trama k' on advene waire çou ki va avni, li lijheu(se) est metou (owe) en alinne del comince al fén do live. Li stîle est foirt ledjir, avou des coûtès fråzes et toplin di codjowants infinitifs, on pô al môde do cåzaedje, avou repetaedje do sudjet pa on prono, u årvierdimint.
Lingaedje d' oyi
Vicansté des lingaedjes d' oyi
Ridmeure bén vayant eto: li djersiyès, ki n' a pont d' aroke avou li rfondaedje, cåze del pitisté do payis. Il a eto èn aspoya politike.
Li galo a l' tchance d' esse el Burtaegne, la k' on-z alouwe mo des çanses.
Li lorin (avou l' gåmès d' Beldjike), li tchampnwès et li morvandiô, ki dmorèt cåzés dins les viyaedjes mins n' ont waire di moennance, shonnèt les pus må metous po poleur passer houte do 21inme sieke.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Lingaedjes
Li vî Sprewe (rivuwe)
thumb|coviete 1998 Li vî Sprewe, kel vraiy tite, c' est Lu vî Sprâwe, c' est on live ki rexhe di tenawete (nén tos les ans), eplaidî på Rweyå Club walon d' Måmdiy.
Li sprewe del coviete el dit bén: i tchante cwand (i) lyi stitche (l' idêye).
Il a-st ataké e 1927, et rexhe co des ans k' i gn a, di ces tins ci.
Pî-note
Categoreye:Gazetes e walon
Croejhete do walon
thumb|croejhete da Léonard Li croejhete do walon, c' est totes les rîles di croejhete ki s' aplikèt å walon.
Li tåvlêye do diåle (roman)
thumb|coviete Li tåvlêye do diåle (<SMALL>Li tauvléye do diâle</SMALL>), c' est on roman sicolodjike da Lucyin Somme, eplaidî e 2005 dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon.
Croejhete do walon
Ladvins, gn a les codjowaedjes.
Messe des trepassés
Categoreye:Crustinnisse
Li tåvlêye do diåle (roman)
Racourti
Il atrape èn accidint (p. 48).
Croejhete do walon
Piceures especiåles del croejhete do walon
Li croejhete do walon est foirt dilé les croejhetes des ôtes lingaedjes roman. Portant gn a sacwantès diferinces, aprume :
Li tåvlêye do diåle (roman)
Racourti
Après, i va prinde si pinsion, et s' mete e manaedje, après l' moirt di s' viye mame, avou ene soçondje di si efance, kel vént rtrover e s' måjhone.
Croejhete do walon
Accints do payis d' Lidje
C' est e payis d' Lidje k' i gn a yeu l' pus di lives sol croejhete.
Li tåvlêye do diåle (roman)
Racourti
Gn a on ptit suspinse åtoû do ci ki l' åreut volou spotchî. Sereut ç' on cinsî flamind k' il î aveut stî saizi ses béns-fonds ?
Croejhete do walon
Accints do payis d' Nameur
E payis d' Nameur, gn a yeu k' ene croejhete, li cene da Lucyin Léonard : Ene saye di croejhete di nosse patwès.
Li tåvlêye do diåle (roman)
Avançmint do live
Li roman est scrît ene miete a môde d' otobiyografeye. Come l' oteur, li mwaisse persounaedje, c' est on scrijheu d' lives e walon. On cåze minme k' il a scrît on live ki s' lome "li tåvlêye do diåle".
Croejhete do walon
Accints walons do Coûtchant
Les accints walons do Coûtchant ni sont nén sins rén.
Li tåvlêye do diåle (roman)
Avançmint do live
I raconte eto les rujhes k' on scrijheu a po s' mete a scrire :
Croejhete do walon
Hårdêyes difoûtrinnes
*
La Semaine (gazete)
thumb|Li Samwinne do 15 di djanvî 1898 Li Samwinne, ki s' mwaisse tite est scrît e francès (La Semaine, Journal de la ville et du Cercle de Malmédy), c' est ene gazete eplaideye a Måmdiy do tins do redjime prûssyin pa l' Imprimreye Scius.
Elle esteut scrîte e francès, mins gn aveut on ptit boket e walon: l' Årmonak del Samwinne. L' Årmonak walon esteut eto replaidî tot seu.
Les rclames et les anonces sont-st e francès ey e l' almand.
Messe des trepassés
Ene messe des trepassés, c' est ene messe k' on dit å djoû des åmes, po tos les moirts d' ene pårotche.
Radoûceye atouwance
Li radoûceye atouwance u atouwance radoûceye, c' est cwand on atowe ene sakî tot lyi djhant twè, et nén ti.
Les pronos d' l' atouwance radoûceye s' ont dvou diswalper diviè l' 19inme sieke, a on moumint la k' on-z a spårdou l' idêye kel pronon "ti" esteut foirt måhonteus, mins ki les djins n' estént nén grandiveus assez po leyî tchaire li walon, come çou ki s' a passé e 20inme sieke.
Istwere di l' atouwance radoûceye
Dinltins, gn aveut k' deus liveas d' atôtchance: li poli (dire vos) et l' atouwance (dire ti). A pårti di 1800, on-z a rsintou l' atouwance come todi dpus måhonteuse. Mins, on n' si pleut nén tolminme dire vos inte francs soçons. Eto, on-z a askepyî des noveas pronos (twè, ti-minme, tizôtes, li twinne, to), a tchaeke plaece diferinne.
Li prono "twè", c' est co l' ci k' est l' pus corant po atouwance adoûceye.
L' uzaedje di "to" come prono sudjet (divant cossoune) d' atouwance adouceye a stî atåvlé pås rfondeus. Li stindêye la ki ç' prono la est esployî naturelmint est mostrêye sol mape A.L.W. <B>2.</B> 16 (Payis d' Måtche et d' Bastogne).
Categoreye:Croejhete walone
Messe des trepassés
Dins sacwants viyaedjes, on adjinçnêye ene passêye li djoû des åmes po-z aveur des cwårs po ricmander les moirts ki n' ont pupont d' parintêye.
On djheut eto ene messe des trepassés li londi del dicåce.
Tos les djins ralént a leu viyaedje pol messe des trepassés.
Les ricmandijhes des moirts
Tins del messe des trepassés, on ricmandéve tos le moirts. On payive li curé po lomer les moirts di s' famile. Les ricmandaedjes si djhént estô do pretchmint. I s' dijhént e francès. On payive al lene di ricmandijhe. Li pus simpe, c' esteut : Mins des djins k' i gn a inmént bén fé ricmander des parints k' elz avént gåté.
Les ricmandaedjes ont stî arestés après l' concile Vatican II (diviè 1975).
Pintatlon
Li pintatlon ou cénkespôrt, c' est on spôrt avou cénk diferinnès diciplenes.
Li tåvlêye do diåle (roman)
Avançmint do live
Pu, tot d' on côp, la l' "inspiråcion" k' aspite:
Pintatlon
Manire di djudjî
On dene des ponts a tchaeke esprouve, et lzès radjouter po classer les bateus(es).
Li tåvlêye do diåle (roman)
Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
Li sinne si passe e 2004: on cåze al tévé d' on moirt a Mossoul, e l' Irak. Dabôrd, c' est après l' evayixhaedje des Amerikins.
Rireyes
Tuzaedje so mot-po-mot d' ene ratourneure :
Motlî
Tavleye
Pintatlon
Sourdant
Categoreye:Spôrts
La Semaine (gazete)
Elle a stî enondêye e 1848.
Des trôs sol bele (arimés)
thumb|Coviete di "Des Trôs sol bele" Des trôs sol bele, c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon da Dominique Heymans.
Li live a vudî e 2004.
Tro
La Semaine (gazete)
thumb|L' årmonak walon pol samwinne
Egzimpe do contnou do limero 3-1898 (15 du djanvî)
Li gazete a ene grande cogne, 34 x 50 cm hôte et lådje. Gn acwate pådjes. L' abounmint po l' anêye costêye 4 mårks. Pofé mete åk sol gazete, ça rvént a 10 fenich li roye. thumb|Reclame des fiesses po les ans d' l' Impreur (en almand ey e francès, avou l' anonce di pîces di teyåte e walon.
Wåtî-Brinne
thumb|Åres di Wåtî-Brinne.JPG Wåtî-Brinne (e francès Wauthier-Braine, e neyerlandès Woutersbrakel) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Brinne-Tchestea.
Si limero del posse est : 1440
Timiş (distrik roumin)
Timiş (prononcîz Timiche) est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Transilvaneye. Li mwaisse-veye (Timişoara) a-st ene populåcion di 326.958 dimorants.
Veyes do distrik di Timiş
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Timis
Tchene (plante)
thumb|foyes del tchene thumb Li tchene, c' est ene plante, semêye po ses montants k' on fjheut des coides et des toeles avou, et po ses grinnes, k' on sognive les moxhons avou.
L’ ahivaedje del tchene el Walonreye est rmimbré dins sacwants nos d’ plaeces
Motlî del tchene
On pleut stoide les grinnes, po fé ene ôle : li tchenôle.
Sacwantès sôres di tchene sont plantêyes po esse foumêyes. On les lome "tchene d' Inde" u "tchedinne".
On tchamp d' tchene si lome ene tchenvire. Li grinne si lome tchene-simince.
Del tchenveuse, c' est des coides di tchene, nén co bén aprestêyes.
Istwere do coûtivaedje
On l' ahivéve tocosté el Walonreye disk' al fén do 19inme sieke, po l' texhe et po l' tchene-simince.
On a rprins ene miete dins les anêyes 2010 pol vinde come izolant pol bastimint.
Sorsôres di tchene
thumb|Sorsôres del tchene Totes les sôres di tchene si lomnut botanicmint, Cannabis sativa. Les diferinces di hôteur et di biyonaxhe leyèt ricnoxhe al boune deus sorsôres :
Hårdêye difoûtrinne
On court tecse sol tchene (do Motî Vauchelet, so l' Aberteke)
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Ahivêyès plantes
Hin
categoreye:aiwes del Walonreye Li Hin (è francès Le Hain, è neyerlandès Brakel) est ene aiwe di walonreye, metowe tote etîre dins l' province do Roman Payis, ki cmince a Liloe et ki ride dins les viyaedjes di Opin, Wåtî-Brinne, Brinne-l'-Alou eyet Brinne-Tchestea po finålmint s' taper dins l' canal Brussele-Tchålerwè a Clabek.
Schitroûle
Categoreye:Plantes Categoreye:Crouwås
Li schitroûle, c' est ene plante des tchamps, come ene ourteye ki n' pike nén.
Mercurialis annua
Duwal (linwince)
🇱🇰 «duwel» (batreye di deus djins)
Li duwal, el linwince, c' est, dins sacwants lingaedjes, on nombe (linwince) la k' i gn a deus unités å mot. Adon, gn a des cognes do mot ki n' sont ni des singulîs, ni des pluriyals.
Schitroûle
Måfjhance come crouwå
C' est l' mwaisse crouwå des dinrêyes el Hesbaye. C' est eto on crouwå foirt corant des cortis.
Duwal (linwince)
Sacwants lingaedjes k' i gn a on duwal : litwanyin, slovinne, vî grek, sanscrît, ebreu, arabe.
Schitroûle
Eployaedje
po purdjî (did la, ès no). 30 a 60 gr po on lite d' aiwe.
Duwal (linwince)
Li walon, ni l' francès, ni l' inglès ni l' arabe marokin n' ont d' duwal a tos les mots. Portant gn a des traces di ci nombe la dins sacwants pronos u prezintoes.
Schitroûle
Epweznaedje
Les vatches k' endè magnèt leu sô ont les rodjès aiwes.
Motî Toussaint
thumb|Coviete Li Motî Toussaint, kel vraiy no e francès, c' est Dictionnaire wallon d’Ovifat, c' est on motî walon francès sicrît al mwin pa François Toussaint.
I note l' accint d' Ôvîfa, rindou e sistinme Feller.
Il a stî scrît di 1910 a 1940, et rapontyî pol dierin côp e 1952. I fwait 789 pådjes.
On l' pout aler loukî al måjhon-comene di Waime.
Il est rprins sol limero [E200] dins l' djivêye des motîs do walon.
Contnou
Les mots prononcîs avou l' ixh-låte sont riscrîts avou li scrijha hy.
Eptatlon
Sôres
Les sôres di spôrts sont diferins po les omes et les cmeres.
Motî Toussaint
Contnou
Gn a troes pådjes di vierbires avou foû, bråmint calkêyes di sfwaits mots e l' almand.
Eptatlon
Eptatlon d' omes
L' eptatlon des omes est vî.
Motî Toussaint
Adire avou l' motî Lejoly
Li motî Toussaint et l' motî Lejoly sont rashious sol prononçaedje d' on minme viyaedje. Mins siervi des sistinmes ortografikes diferins.
Eptatlon
Eptatlon d' comeres
Les set espôrts de comeres, c' est:
Manire di djudjî
On dene des ponts a tchaeke esprouve, et lzès radjouter po classer les bateus(es).
Motî Toussaint
Adire avou l' motî Lejoly
Pol betchfessî å, li Toussaint scrît "â", li "Lejolly" "an".
Eptatlon
Manire di djudjî
Po tchaeke espôrt, 1000 ponts corespond a on rzultat moyén. Gn a on minimom a-z avinde dins tchaeke esprouve. Metans 0,75 metes pol hoplaedje el hôteur.
Sourdant
Categoreye:Spôrts
Motî Toussaint
Adire avou l' motî Lejoly
Pol son dj, li Toussaint prind "dj", li "Lejolly" "dg".
Po l' ixh-låte, li Toussaint prind "hy", li "Lejolly" "sh" k' est rsintou pa l' oteur pus près do son ch.
Copeye do papîscrît do motî
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Catolicisse
L' Eglijhe catolike (on dit eto: li catolocisse), c' est ene coxhe do crustinnisse ki ricnoxhe l' otorité do Påpe di Rome so tos les creyants.
Li rlidjon catolike est ouy li mwaisse rilidjon el Beldjike, Grande Dutcheye, France, Itåleye, Espagne, Portugal et dins les ancyinnes colneyes di ces payis la.
L' eglijhe catolike est diferinne des Protestants et des Ortodosses.
Categoreye:Crustinnisse *
Magneu did tot
On magneu did tot, c' est ene biesse ki s' nourixh di totès sôres d' amagnîs. Metans: des plantes et del tchå di des ôtès biesses.
Les djins polèt esse metous ladvins.
Sistinme didjerrece des magneus did tot
Leu-z estoumak est d' ene seule pîce (nén come les roemiants u les oujheas).
Leus boyeas sont mîtrinnmint longs (pus long k' les cis des magneus d' tchå mins pus courts ki les cis des magneus d' yebe.
Pî-note
Categoreye:Biyolodjeye Categoreye:Biesses
Vaslui (distrik roumin)
Categoreye:Roumaneye
Vaslui est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Moldaveye. Li mwaisse-veye, do minme no, a-st ene populåcion di 79.658 dimorants.
Veyes do distrik di Vasui
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Diccionaire djenerå do lingaedje walon (pordjet 1900-1963)
Li Diccionaire djenerå do lingaedje walon ki s' no esteut e francès: Dictionnaire général de la langue wallonne, c' esteut on pordjet enondé pa Auguste Doutrepont et Jean Haust, k' a-st atake e 1900 ey a stî porshuvou (bråmint pa Jules Feller) diski 1963, la k' il aveut-st arivé al lete Ag.
I rashonnéve les mots di tote li Walonreye romane, dj' ô bén, totsu bén pol walon ki pol picård eyet l' gåmès (l' adire inte les troes lingaedjes n' esteut nén co bén clair e li cmince do 20inme sieke).
Li minme såme a stî rprinjhe po djusse li Walonreye walon-cåzante e 1992, dizo on no walon li Diccionaire di Tot l' Walon, k' est todi e-n alaedje.
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Picård (lingaedje) Categoreye:Gåmès
Economeye di soçnaedje
L’ economeye di soçnaedje, c’ est on sistinme d’ eterprijhes ki n’ mete nén li wangnaedje di bråmint des cwårs come prumire såme (prumî bute) di l’ ovraedje.
Mwaissès piceures
Les societés d’ economeye di soçnaedje sont sovint des coperatives.
Dins des cenes k’ i gn a, tchaeke copereu u copereuse a ene vwès å mwaisse raploû (A.Dj.), et nén on nombe di vwès a vey avou l’ tcheté k’ il (elle) a-st amoenné.
N a-t ossu des indepindants ki fjhèt d’ l’ economeye di soçnaedje sins l’ sawè.
Spårdaedje
Gn åreut 250.000 posses d’ ovraedje el Beldjike dins ç’ cwårtî economike la.
Sourdant
* Categoreye:Economeye Categoreye:Dujhances sociåles
Eplaidaedje
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Medias Eplaidî ene sacwè (on dit eto : l' editer, el publiyî), c' est l' fé cnoxhe a tertos.
Come cwand do tins des signeurs, on l' vineut dire ezès plaides djenerås.
Pol djoû d' ouy, c' est purade eployî po les lives, cwand i sont-st imprimés et vindous. Mins eto po les tecses, fotos, evnd. metous so ene waibe.
Li ci k' eplaide on live si lome l' eplaideu (editeu, publiyeu). Ça pout esse on mestî. Li måjhon k' eplaide des lives si lome ene eplaidreye.
Mins, po les lives e walon, les eplaideus sont sovint des SNR ou li scrijheu lu-minme (lives eplaidîs a conte d' oteur).
Latén
Li latén, c' est on moirt lingaedje k' a dné totes les langues romanes, inte di zeles, li walon. C' esteut l' lingaedje oficir di l' Impire Romin.
thumb|mot latén volant dire «di [[Måmdiy»]] thumb|li latén n' a nén stî wårdé totavå l'Impire romin (cial, on scrijhaedje e-n ene rwene a [[Rabat, e Marok)]] thumb|Reployaedje do latén å djoû d' ouy: [[muzêye e plinne air di Montåban (Buznol)]]
Istwere
Li latén esteut l' lingaedje oficir di l' Impire romin. Si s' a-t i spårdou ossu lon ki les concwesses, pu les setlaedjes l' ont permetou. Metans a Bijhe, disk' el Walonreye, å Levant, disk' el Roumaneye (avou l' Moldaveye d' asteure), et a
Del Mîtrinne ådje, c' esteut l' lingaedje li pus eployî e l' Urope, divant l' arabe.
Il a stî rmetou al môde al Rinexhance avou l' grek classike. Les prumîs sincieus uropeyins, come Erasse, el cåzént minme coranmint.
Paraprès, il siervi po fé des noûmots ki s' ont spårdou dins tos les lingaedjes di l' Urope, et co hay. E 19inme sieke, il fourit decidé di lomer totes les sôres di vicantès sacwès pa on minme no e «sincieus latén».
Il a stî lontins l' lingaedje rilidjeus do crustinnisse; po les catolikes, disk' e Concile Vatican II, e 1965. C' est po ça ki walon a calké sacwants mots direk do latén d' eglijhe.
On l' a-st aprins disk' enawaire dins les scoles sigondaires, aprume dins les seccions latén-grek.
Dischindance do latén
Li latén a dné tos les lingaedjes noû-romans (walon, picård, francès, lorin, occitan, catalan, castiyan, protuguès, itålyin, roumantche, furlan, roumin…)
Tant k' ås cawetes et betchetes latenes, elle ont fwait des djonnes dins tos les lingaedjes noû-romans. Mins gn a djusse ki: n onk ou l'ôte est pôve e-n on metou lingaedje, ou ritche e-n èn ôte.
Li latén "-idiare"/"-izare" (-ijhî) est ritche e roumin, mins pôve e walon. D' èn ôte des costés, "-aticu" est ritche e walon (-aedje), min pôve e roumin (-atecu). C' est come ça.
Sourdant et pî-note
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Moirts lingaedjes *
Walon (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > galo-roman > lingaedje d' oyi > walon
thumb|Emey les sayes po rmete li walon d' assene, les [[copinreyes, avou, cial, ene banire del cene d' Oufalijhe]] thumb|li walon et les ôtes romans lingaedjes vijhéns (ki n' ont nén l' mot «[[Wikt:cizete|cizete»)]]
Li seule kiminålté walon-cåzante ki s’ a mintnou foû payis disk’ å cmince do 21inme sieke, c' est les Walons del Wisconsene, k’ ebaguît låvå sol difén do 19inme sieke.
Côdes ISO 639-2: wa eyet ISO 639-3: wln (dispu li 29 di djanvî 2002)
Mwaissès dnêyes
Li walon est est mimbe del famile des lingaedjes d’ oyi. Eto, i rsaetche bråmint des ôtes lingaedjes romans, come li roumin et l’ roumantche, ossu bén pol motî kel croejhete.
Cawete -oû
Ou2 Categoreye:Diyalectolodjeye Li cawete -oû, c' est ene moite cawete, acawêye a on bodje etimolodjike.
Walon (lingaedje)
Mwaissès dnêyes
Li walon a cmincî a esse ehåyî el prumire mitan do 19inme sieke, bråmint avou les scrijhaedjes da Charles Simonon. Il a cmincî adon a-z esse ricnoxhou come on vraiy lingaedje, et nén on patwès, di cåze di l’ ovraedje del “Societé d' Langues” di Lidje (li SLLW).
Cawete -oû
Li cawete -oû fwait ene pwaire minimom avou les cawetes -ou. Dins sacwants cas, c' est djustimint po lzès dispårti k' on-z a rfondou avou "-oû" (tchivroû).
Walon (lingaedje)
Mwaissès dnêyes
Målureuzmint, el Beldjike francès-cåzante, li walon a stî margougnî pa ene politike linwistike contråve, copurade el prumire mitan do 20inme sieke. Çou k’ a fwait baxhî li nombe di cåzeu(se)s di 90 åcint del djin (diviè 1900) a 20-30 åcint (diviè 1950). Portant, so ç’ tins la, les scrijheus e walon fijhént todi del pus fele ovraedje ... por zels lére inte di zels!
Cawete -oû
Etimolodjeye
Ele provént del cawete latene -olus. Pacecôp, elle a vnou aclapêye å bodje dispu l' latén : latén "capreolus" => walon "tchivroû"
Walon (lingaedje)
Mwaissès dnêyes
Ci n’ est k’ a dater di 1992 k’ on-z a ataké li rfondaedje do walon, ki moenna al prumire kimene ortografeye, li rfondou walon.