cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Viyès mzeures el Dutcheye di Bouyon
Categoreye:Viyès mzeures Categoreye:Dutcheye di Bouyon Categoreye:Manoyes Li Dutcheye di Bouyon fijha pårteye del principåté d' Lidje poy esse ene Dutcheye indepindante dizo l' mambornance del France; ça fwait ki les viyès mzeures eployeyes el Dutcheye djusk' al fén do 18inme sieke vont esse des mzeures lidjwesses et francesses.
Muzeures di stindowe
Anute, lu djoû våt à pô près 43 ares, cè ki l’ mèt à bare avu l’ arpent comun.
Les manoyes
Vey eto l' årtike sol manoye del Principåté d' Lidje.
Sourdant: Tandel, tôme VI a - 1893
Menir
thumb|Menirs a Opagne (Werisse)
On menir (do burton maen-hir, longowe pire), c' est ene grosse pire dressêye pås Omes di l' Ådje del Pire (5000 divant Djezu-Cri). Ene des pus belès waibes avou des menirs, c' est Stonehedje, e l' Inglutere.
Ene grossse biestreye k' a stî cossemêye avou les Asterix, c' est ki les Gålwès fabriként des menirs (les Celes n' ont-st avnou e l' Urope Coûtchantrece fok e 5inme sieke divant Djezus-Cri).
Astok des menirs, les minmès djermêyes di djins bastixhént eto des dolmens, et des Grossès Pires come a Werisse et a Opagne.
Moulet
thumb|moultea d' cavale, avou s' mame
1813
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Moulet
Sôres di moulets
Gn a d' l' adire inte les moulet d' både (provnant d' ene både et d' on roncin, F. bardot), bråmint pus ptit, et on moulet d' cavale (provnant d' ene cavale et d' on bådet d' grande sôre) bråmint pus foirt.
Operaedje des moulets
On amede sovint les moulets, po k' i n' soeyénxhe nén si waeraxhes.
Categoreye:Biesses ås tetes Categoreye:Tchivalidîs
16inme sieke
Categoreye:cronolodjeye
Durant Indicatif Erirece
å singulî
Å singulî, les cawetes di codjowaedje do D.I.E. candjèt sorlon les trokes di viebes (c' est l' seul cas avou les pårticipes erireces).
16inme sieke
14inme sieke | 15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1500 | anêyes 1510 | anêyes 1520 | anêyes 1530 | anêyes 1540
anêyes 1550 | anêyes 1560 | anêyes 1570 | anêyes 1580 | anêyes 1590
Durant Indicatif Erirece
å pluriyal
Å pluriyal, ele sont les minmes dins totes les trokes.
cawetes coinreces singulires
Å singulî, les cawetes candjèt bråmint d’ on payis a l’ ôte.
Ci n’ est nén pattavå ki l’ cawete candje sorlon l’ troke di viebe. On trouve çoula e Roman Payis (Djodogne, Perwé) (-ot + -éve), sins spepieuse rîle.
So l’ Årdene nonnrece (Bouyon, Bive, Libin) : todi -ot : i tchantot + i waitot + i r’nètchot + i finichot + i batot s’ feme
e picård
E picård di Beldjike : i cantwat (k’ egzistéve dinltins e francès : il estoy = il èstwat).
Categoreye:Tins d' codjowaedje
Mazi
thumb|L' èglîjhe di Mazi
Mazi (fr: Mazy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djiblou.
Tchampion-el-Wisconsene
Tchampion-el-Wisconsene u Tchampion-e-Wisconsin (la-minme, Tchampion u Tchimpion ; e-n inglès, oficirmint: Champion), c' est on viyaedje del Wisconsene, ezès Stats-Unis, nén ricnoxhou (unincorporated).
thumb|plake a l' intrêye do viyaedje, 2003
Istwere
C' est la k' les prumîs abagants bedjes s' avént astalé. Did la, si prumî no e francès «Aux Premiers Belges» (ås prumîs Bedjes).
Adonpwis, gn ava ene posse, tinowe pa on lomé Charles D. Robinson ki loma l' viyaedje a s' no: «Robinsonville». Ci côp la, li posse baga eviè l' mitan do viyaedje, amon on lomé Delvaux (ki tneut eto ene taviene). Ci-ci ni vla nén ridner s' prôpe no å viyaedje. C' est a ç' moumint la k' ene macherseur lomêye Adele Brice atåvla d' el lomer «Tchampion» pask' elle aveut idêye di s' fé beguene å covint d' Tchampion-dlé-Nameur divant k' ses parints n' ebaguénxhe e l' Amerike.
Administråcion
thumb|måjhon-comene del comene di Granbaiy C' est la k' gn a l' måjhon-comene del comene di Granbaiy.
Categoreye:Walons del Wisconsene Categoreye:Veyes et viyaedjes des Estats Unis
13 d' awousse
Li 13 d' awousse, c' est li 225inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 226inme po ls anêyes bizetes), avou 140 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
11 d' awousse - 12 d' awousse - 14 d' awousse - 15 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Rweyåme Uni des Bas Payis
Li Rweyåme Uni des Bas Payis, c' est l' estat ki rprinda totes les teres des ancyins Bas Payis borguignons eyet l' ancyinne Principåté d' Lidje, k' avént ddja stî rashonnés på redjime francès.
Mwaissès dnêyes
Li Rweyåme Uni des Bas Payis a stî ahivé al Påye di Wîne. Li rwè esteut Wiyåme d' Orandje. Il a cmincî li 20 di djun 1814, cwand ci-cial sina l' Ake des VIII årtikes.
Do côp après l' batreye di Waterlô, Wiyåme d' Orandje dictêye li mwaisse lwè, ki serè foirt diferinne do tuza di l' Ake des VIII årtikes.
Pol Walonreye, li Flande eyet l' Grande Dutcheye d' asteure, ci govienmint la est purade kinoxhou sol no di redjime holandès et cisse termene la d' leu-z istwere so l' alomåcion di trevéns holandès.
Po ces troes payis la d' asteure, li redjime olandès a stî ståré al Revolucion bedje.
Populåcion
E 1830, li Rweyåme Unis des Bas Payis contéve 5 miyons d' djins, 3 miyons d' Bedjes et 2 miyons d' Olandès.
Les colneyes do Rweyåme Uni des Bas Payis
Li Rweyåme Uni des Bas Payis aveut rprins eto les colneyes holandesses, les Indes neyerlandesses eyet li Gwiyane holandesse.
Redjime economike
Li redjime olandès esteut pol libe discandje. N aveut des cåkêyes di martchandeyes k' arivént des poirts del Baltike på poirt di Misterdam. Çoula n' ahåyive nén l' economeye del Beldjike, k' åreut dvou esse waeranteye pa des mzeures proteccionisses.
Diswalpaedje economike
C' est sol redjime olandès ki les univiersités di Lidje et d' Gand vont skepyî. Li cene di Lovén est agrandeye. Mins les professeurs sont relîs på redjime emey les sincieus ki schoûtnut comifåt l' "Orandje" (sapinse k' on n' dit).
Les Olandès aidnut John Cockerill a fé tourner ses oujhenes a Lidje, tot lyi cmandant des fiers. I metnut so på so fotches li banke "Societé Djeneråle di Beldjike". Il vindnut les stofes des oujhenes di fis d' Gand ås indidjinnes di Soumatra et d' Djava.
Wiyåme prumî amonte li scole des Menes a Lidje po scoler des indjenieurs. Mins li Direccion Djeneråle des Menes est a l' Håye, la k' na nén ddja ene barbôjhe di hoye.
Politike linwistike
Li Rwè d' Holande vleut di tote foice oblidjî tos les peupes do Rweyåme Uni des Bas Payis di djåzer l' olandès come langue nåcionåle. E 1819, i suprime li francès el Flande ey e Braibant.
Les Walons, come C. Simonon mostrèt bén k' i sont conte.
E l' årmêye, li lingaedje des cmandes, c' esteut l' olandès (loukîz l' tchanson Li pantalon trawé). Dedja cwand l' årmêye des Bas Payis s' a batou a Waterlô, e 1815. Les mwaisses sôdårs walons endè fourît sbarés.
Droets politikes et rlidjeus
Li redjime olandès acceptêye les pårtis politikes. El Walonreye, gn a les liberås et les catolikes. I s' rivont mete eshonne disconte del politike do Rwè.
Totes les rlidjons sont admetowes. Mins, pitchote a midjote, les catolikes seront ene gote kitapés. Metans på cloyaedje des ptits seminåres.
Les gazetes sont foirt sitrindowes. Ele ni polèt nén cdjåzer les otorités. Beacôp des gaztîs si fwaiynut amete å tribunå, come Tchåle Rodjî, d' aveur critiké les pompîs. De ôtes si fjhèt schåynetmint reclôre, come E. de Potter et E. Ducpétiaux. On a on temon did ça, li diplomate del Prûsse (aloyeye a Wiyåme I) von Galen ki scrît :
Sicrijheus e walon k' ont discåzé l' redjime olandès
Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere del Walonreye Bas Payis Categoreye:Istwere des Bas Payis
Foite droete
Egzimpes di mouvmints et pårtis d' foite droete
thumb|On [[plake-tot-seu antifachisse rmetou so ene plake-to-seu da Civitas, a Nameur.]]
Sacwants idêyes del foite droete
Les pårtis del foite droete n' ont nén tertos les minmès idêyes, cou ki ls espaitche, paregzimpe, di fé on blok e Pårlumint uropeyin.
Emey leus cmonès idêyes on pout citer li nåcionålisse (çou k' elzès va rinde sovint disconte di l' Union uropeyinne, li haeyime do comunisse, do socialisse, di l' islam, et di tot çou k' est diferin des vîyès dujhances do payis (wårdivieusté).
Categoreye:Politike
Sarde (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > sarde
Li sarde ou sardignwès (sardu dins leu lingaedje), c' est est on lingaedje roman k' on dvize dins l' ile di Sardegne eyet dé les imigrés sardes.
On avire li nombe di dvizants a ene miete dipus d' on miyon.
Côde ISO: sc.
Egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Accints
Mins el Sardegne on cåze eto des ôtes lingaedjes do payis, diferins do sarde:
Discrijhaedje del langue
Li sarde est surmint l' lingaedje roman k' a dmoré l' pus près do latén.
Rifondaedje et linwe-ehåyaedje
Lontins i n' a nén yeu di scrijhaedje standård, djusse des coinreces; ci n' est k' dins les anêyes 1970 ki va aparexhe on prumî pordjet di rfondou sarde, lomé Grafia sarda autònoma. Pus tård, di 1998 a 2001, ene troke di bénvlants adierceyront li Limba Sarda Unificada ou Limba Sarda Comuna, diswalpêye avou l' aspoya des otorités del contrêye otonome di Sardegne. Sacwants ptits candjmints ont co stî actés e 2006.
Egzimpe do mot «påye»
Emey les rfondeus, fåt citer Diegu Corraine k' eplaide eto ene gazete e rfondou sardignwès, "Eja" (oyi) (li l° 16 est daté do moes d' may 2015).
Bate di dvize inte on catolike ey on protestant (diyaloke)
Li Bate di dvize inte on catolike ey on protestant, ki l' tite e francès, c' est "Dialogue entre un liegeois catholique et un reformé", c' est on vî scrijhaedje e walon (pol catolike) ey e francès (pol protestant).
Sarde (lingaedje)
Rifondaedje et linwe-ehåyaedje
Mins elzî manke co ene academeye po fé tcheryî l' agayon. Et pår ene ricnoxhance di leu rfondou på monde politike et culturel.
Bate di dvize inte on catolike ey on protestant (diyaloke)
Li tecse est rindjî å l° 7 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "Controverse sur la religion réformée".
Sarde (lingaedje)
Rifondaedje et linwe-ehåyaedje
Come ôte pårt, li rfondou sarde trouve bråmint des afronteus, k' ont sogne k' i n' divegne ene langue nåcionåle oficire, et candjî pår les dujhances linwistikes des cis ki djåzèt bén l' itålyin.
Sourdants
Categoreye:Lingaedjes *
Bate di dvize inte on catolike ey on protestant (diyaloke)
Mwaissès dnêyes
Il est scrît a môde di diyaloke.
Guere del vatche
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Gueres Categoreye:Principåté d' Lidje Li guere del vatche, c' est come ça k' on-z a lomé ene guere des Walons inte zels, k' a ravadjî l' Condroz inte 1275 eyet 1278.
Les Lidjwès, Namurwès, Braibonîs et Lussimbordjwès î estént egadjîs, ki sotnént soeye-t i l' Conte di Nameur, soeye-t l' Prince Eveke di Lidje, leus deus e margaye a cåze d' ene vatche hapêye a Cînè (adon payis d' Lidje) et rtrovêye sol fôre d' Andene (adon Conteye di Nameur).
Bate di dvize inte on catolike ey on protestant (diyaloke)
Mwaissès dnêyes
I date di dvant 1650.
1811
Ôtès djins
Categoreye:Date
Bate di dvize inte on catolike ey on protestant (diyaloke)
Mwaissès dnêyes
L' incipite, c' est "Mon compère et mon ami". Les prumîs mots e walon sont :
Guere del vatche
Al fôre d' Andene, e 1275, Gui d' Dampire, conte di Nameur eyet d' Flande, meta so pî on tournoe.
Bate di dvize inte on catolike ey on protestant (diyaloke)
Mwaissès dnêyes
Il est eplaidî dins l' grosse antolodjeye da Piron, p. 13-17 (1979), et rashiou e rfondou so l' Aberteke (diviè 2000).
Guere del vatche
On lomé Engoran, payizan d' Djalet, î amoenna li fåmeuse vatche, hapêye a on lomé Rigåd a Cînè.
Ci-cial esteut eto sol fôre. Si ricnoxha-t i s' biesse, et aler racuzer les hapeus å bayî do Condroz. Mins come Andene esteut foû di s' triyaedje, ci-cial propôza a Engoran di rmete li vatche la wice k' el aveut hapé et d' end esse cwite; sins cwè i sereut apicî cwand i rmousreut e Condroz (çou k' i dveut fé po raler e s' måjhone).
Engoran fjha come dit; mins a poenne k' i meta ses pîs e Condroz, les omes do bayî ki l' aconcoistént et k' estént a ç' moumint la dins leus waibes, l' apicît eyet l' pinde a èn åbe. Li signeur di Gône (Djalet esteut sol signeurreye di Gône) s' endè måvla, copurade paski Djhan di Gône voleut divni bayi do Condroz al plaece di Djhan di Haloe. Il adjinçna ene espedicion, avou les signeurs di Cele eyet Spontin, et distrure li tchestea d' Haloe.
Totossu rade, Djihan di Haloe si rvindja, ey aler bouter l' feu so les teres di Gône. Djihan d' Gône dimanda l' aidance do conte di Nameur, Gui d' Dampire. Come ci-cial aveut spôzé Izabele do Lussimbork, les Lussimbordjwès ont moussî, zels eto, dins l' apougnåde.
Namurwès et Lussimbordjwès fjhît l' sidje di Cînè. Les disfindeus del veye fourît tertos broûlés evike dins l' eglijhe. Termetant, li prince eveke di Lidje, Djihan d' Inguî, evoya les Dinantîs ataker Spontin.
Li guere finixha e 1278, après deus ans d' disduts.
Kî çk’ a touwé JFK ? (roman)
thumb|(coviete) Kî çk' a touwé J.F.K. ?, c' est on roman e walon sicrît pa Chantal Denis, ey eplaidî dins l' coleccion Somme Denis e 2006.
C' est l' prumî scrijhaedje avou l' ehåyeye ortografeye namurwesse.
Sol cou-coviete, on vout k' ça soeye li prumî roman policî e walon. Portant, li minme sicrijheuse aveut ddja siné "On byin bråve ome" et Emile Sullon "L' ome ki n' dimandéve rén. Mins dins l' prumî, gn aveut bén on moude, mins pont d' ekipe d' inketeus. Li roman da Sullon, c' esteut on live comike, avou des policîs, mins sins moude.
Cial, n a tot çou k' i fåt. Ene djin ki dihote tré les prumirès pådjes (p. 5). C' est J.F.K..
Nonna, ci n' est l' racourtixha di John Fitzerald Kennedy, mins les prumirès letes di Jacques-Ferdinand Kinård, li boss des Contribucions a Nameur, l' I.S.I., sapinse k' on n' dit. On chôgnåd, k' aveut tos les dfåts, eyet, shuvanmint, k' esteut veyou evi di tos ses dzotrins.
Li commissaire metou po inketer : Toenne Fougnant, k' on lyi a dné èn aidant, ki vént djusse di moussî foû del sicole di police : Flupe Nareus.
Nén åjhey di discramyî l' lonxhea : gn a bén 15 djins ki boutnut dins l' minme siervice. D' acoird, end aveut shijh ki n' estént nén la li djoû do moude, des controleus k' estént amon les "pratikes". Mins ça n' vout nén dire tcherete : l' ome a stî epwezné a l' årsinik, on pwezon k' on pout dner pa ptitès dôzes.
Pol lijheu(se) s' î rtrover dins les ki-pôrént-esse moudreus, Nareu a fwait, so s' copiutrece, on discrijhaedje do personel des Taeyes di Nameur, avou po tchaeke djin, al varade, les pondants et les djondants (p. 20-24).
Pont di grandès tecnikes, a môde des policîs amerikins. Djusse des rescontraedjes avou les suspets. K' il î fåt co radjouter l' feme Kinård, ki n' s' etindeut waire avou si crantchou d' ome dispu bele ådje.
Po dire li veur, l' inkete ni va nén rade... come di djusse po des policîs d' Nameur. Li prumî vraiy indice n' aparexhe k' al pådje 66 (end a 113). Et al fén des féns, ci n' est nén vormint les inketeus ki trouvnut l' corin, ... al pådje 112. Dj' ô bén kel suspinse deure disk' ås dierinnès royes. Il est etertinou pa sacwants côps d' teyåte, foiravant sol difén do live (p. 87, 103, 107).
On clapant live, si on radjoute ene miete di sintimints des persounaedjes, des tuzaedjes so les djoûs d' ouy, et on motlî foirt ricwerou.
Il a stî saetchî a fok 100 egzimplaires, mins motoit k' n årè ene deujhinme edicion.
Plaçaedje dins li spåce et dins l' tins
C' est bén clairmint dit : J.F.K. a la ses hozetes leyî li djudi 27 d' octôbe 2005. Vos ploz waitî les årmonaks : c' esteut bén on djudi). Et li spoûle si passe a Nameur, Walonreye. L' inkete est foû li prumire samwinne do moes d' djanvî 2006. So les gazetes do trevén del novelan, on-z a djåzé do radmarêye di Taylande èn an dvant e 2005 (p. 83).
Idêyes del sicrijheuse muchieyes dins l' live
Li scrijheuse n' avize nén vey voltî les novelès dujhances et manires di djåzer ki vnèt d' Amerike. Come po l' esté Sint-Mårtén : pocwè l' lomer "esté indyin" ? Et les grigne-dints, ça n' valeut i nén mî k' l' alowene. Ça n' vént nén d' Amerike, mins c' est Piron parey : pocwè aveur disbatijhî li balwer Ad Aquam et li rlomer "Boulvård Baron Huart".
Rimimbrance ås scrijheus et ås scrijhaedjes walons
Li ptit monde des scrijheus e walon est eto bén prezint dins l' live.
Fougnant sait k' c' est semdi å lére del coirnêye "Shijhes et Paskeyes" del gazete "Vers l'Avenir" (p. 71).
Chantal rind omaedje eto a Bob Dechamps (p.73 ådzeû) tot djåzant do sketch "Djôzef a messe".
Ossu a Arthur Masson (p. 96 ådzo) tot rmimbrant si "lete do novelan".
Ele djåze, avou, ene sawice, des spots da l' abé Henin.
Corwaitaedjes des gaztîs
''On live ki s' lét avou mo do plaijhi; on vraiy policî, mins a môde di Nameur, minme si on-z î rtrouve pacô li minme airance "deus pîs so tere" ki dins Simenon. On dmeure todi l' boke å lådje po saveur çou ki s' va passer, pår ki l' comissaire moenne si inkete bén pepermint, pitchote a midjote come on vî ome sûti. Li live est bén adjinçné, avou des persounaedjes foirt bén stampés... ey ene tinrûle istwere d' amour ki nos vént co rinde ene piceye di plaijhi d' rawete.''
Sourdants
Categoreye:romans e walon
Live da Doppagne so les tolus misterieus del Walonreye
Li live da Doppagne so les tolus misterieus del Walonreye, kel tite e francès, c' est Esprit et génies du terroir, c' est on live sicrît e francès pa Albert Doppagne et eplaidî a Duculot a Djiblou e 1977.
I cåze des tolus k' on n' sait nén s' il egzistèt u nén, mins k' i gn a des djermêyes di djins k' î ont bén creyou, el Walonreye.
ISBN 2-8011-0129-X
1723
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Gotgnî
Gotgnî (F. Gottignies), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou L' Rû, el province do Hinnot.
Accint do payis
Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Dominique Heymans avou l' accint d' Gotgnî pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Ignazio Buttitta
thumb|150px|Ignazio Buttitta Ignazio Buttitta, c' est on scrijheu redjonalisse sicilyin.
Il a skepyî li 19 di setimbe 1899 ey a morou li 5 d' avri 1997.
I scrijheut e sicilyin, dins ene rfondowe ortografeye di ç' lingaedje dilérin la.
Il a toirtchî on bea powinme so l' rascråwe do Bwès do Cazî, "Lu trenu di lu suli", ratourné e walon do Coûtchant pa Jean-Luc Fauconnier e 1996, pu redjårbé e rfondou walon pa Lucyin Mahin.
Hårdêye difoûtrinne
Buttitta Buttitta
Liloe
Liloe (la-minme e sistinme Feller Lèloû; fr: Lillois-Witterzée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Brinne-l'-Alou.
thumb|ene rowe thumb|campagne di Liloe
Etimolodjeye
Li no provént do tîxhon «lendel» (tiyoû), avou l' cawete walone -oe des bwès (dizo disfondowe coinrece -oû).
Istwere
A vlou esse rebané avou Witerzêye e 1809, mins l' radjondaedje n' a stî k' e 1823.
Diviè l' an 1000, c' esteut l' abeye di Nivele ki toutchive les démes di Liloe. On boket d' Liloe, li signeurreye do Djåkî, redîméve direk å prevot d' Sinte-Djetrou, disk' e 1797.
Rilomés Liloetîs
Francis Baudoux
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Avri
djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe
Cînè
Cînè (fr: Ciney) est ene veye di Walonreye, el province di Nameur.
Avri
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30
Bådoû
Bådoû (la-minme Baudoû; F. Baudour), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Guilin, el province do Hinnot.
Sicrijheuse e picård
Rose-Marie François
Accint picård do payi
Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Rose-Marie François avou l' accint d' Bådoû pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Avri
Li moes d' avri, c' est li cwatrinme moes do calindrî grigoryin, et k' est 30 djoûs long. Si no vénreut do latén Avrilis (no del deyesse Afrodite), ou aperire (drovi), la ki c' esteut dvant l' calindrî djulyin li prumî moes d' l' anêye.
Cînè
Sourdants
Categoreye:Veye di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Avri
Li moes d' avri est tot etir e bontins.
Po des ratourneures sol moes d' avri e walon, alez s' vey e splitchant motî.
Hårdêye difoûtrinne
Dipus d' racsegnes sol Calindrî | sol Calindrî grigoryin | so les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Cronolodjeye
Des rôzes et des spenes (tecses)
thumb|coviete Des rôzes et des spenes (<SMALL>"Dès rôses èt dès spènes"</SMALL>), c'est ene schorseye di tecses e walon sicrîts pa Jean Wisimus. Li live moussa foû e 1926, eplaidî pa Ågusse Nicolet a Vervî.
L' adrovaedje est scrît pa Jules Feller, èn ôte Vervîtwès.
Divant, gn a èn adviertince, escrîte e walon pa Wisimus, po dire k' i leye les wangnes di s' live ås ancyins combatants:
Et li saetchaedje especiå est eto e walon :
Li prumî tecse, c' est, oridjinåldimint, li live ki s' prezinte lu-minme:
Cînè (veye)
Cînè (F. Ciney), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province di Nameur.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Djeyografeye
Mwaisse-veye do Condroz
Istwere
Fijheut pårtêye del Principåté d' Lidje, Cînè a yeu a vey avou l' guere del vatche (1275-1278).
Condroz
Li Condroz est ene contrêye di Walonreye, metowe come on coûtchî crexhant d' bele, inte li Fåmene a Nonne, eyet li Hesbaye, al Bijhe, et ki va d' Nålene å Coûtchant a Bwès et Borsu, å Lvant.
Mwaisse-veye: Cînè
Sicrijheu redjonalisse
Categoreye:Belès-letes On scrijheu redjonalisse, c' est on scrijheu d' romans ki plaece ses persounaedjes dins on metou payis, sovint on viyaedje. Et ndè profiter po djåzer del vicåreye dins les campagnes, foirt diferinne do vicaedje estandård k' on trouve dins les ôtes romans, ki s' pasnut å pus sovint dins l' monde des veyes.
Condroz
Li nom d' cite contrêye vinreûve dès Condrûses, qu'èstinn on peûpe gayèl (Bèlje) qu'aureut viké avaur-là.
Sicrijheu redjonalisse
Sacwants egzimpes
Les scrijheus redjonalisses polnut scrire dins on lingaedje dilérin (come Mistral u Ignazio Buttitta). Mins i polnut eto, po-z esse kinoxhous et vindous, scrire dins on lingaedje oficir (Jean Gionno, Jean Mergeai).
Sicrijheus redjonalisses e walon
E walon, bråmint des scrijheus d' romans sont des redjonalisses, veyanmint k' li sinne si passe dins on metou viyaedje. A Nåwinne po Joseph Calozet, a Dorene po Auguste Laloux, dins l' Condroz po Jean-Pierre Dumont, dins l' payis d' Tchålerwè po Henri Van Cutsem.
6 di måss
Li 6 di måss, c' est li 65inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 66inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 300 longs djoûs po-z ariver å coron d' l' an.
Condroz
Agriculteure
Grossès cwårêyès cinses; boune tere, nén tant k' al Hesbaye, mins meyeuse ki l' Fåmene.
6 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
4 di måss - 5 di måss - 7 di måss - 8 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Sicrijheu redjonalisse
Sicrijheus redjonalisses e walon
Portant, dins le anêyes 2000, les noveas romans e walon ni sont pus si telmint aloyîs a on metou viyaedje et s' pôrént passer e mwintès plaeces el Walonreye (Lucyin Somme, Emile Gilliard). Sacwants scrijheus plaeçnut minme leus eros dins des forveyous viyaedjes (Lorint Hendschel, Chantal Denis, Lucyin Mahin).
Fôres å lives redjonalisses
Sacwantès fôres ås lives del Walonreye (come li cene d' octôbe a Rdû) sont-st ecorinnêyes so des scrijheus redjonalisses.
Categoreye:Lives Categoreye:Belès-letes
Condroz
Istwere
Cinte del Guere del vatche (1275-1278), k' a metou a feu et a sonk dabôrd ene swessantinne di viyaedjes.
Adolphe Quételet
thumb|right|Adolphe Quételet Lambert Adolphe Jacques Quételet a skepyî a Gant li 22 d' fevrî 1796 (å cminçmint do Redjime francès) ey a morou a Brussele li 17 di fevrî 1874.
C' esteut èn astronome et on matematikî, sovint lomé li pere des statistikes modienes.
Jean-Charles Houzeau de Lehaie a bouté avou lu cwand il esteut djonne, a l' Observatwere d' Uke.
Codjowaedje trinner
trinner Li codjowaedje di trinner, c'est on codjowaedje, pår erîlé, del prumire troke di viebes e walon (codjowaedje bouter).
On ndè fwait on hagnon a pårt, foice ki dins des codjowas k' i gn a, i va mostrer on shuvion ortografike di troes N onk dirî l' ôte.
Èn ôte shuvion ene miete råle, c' est NNR ki, e sistinme Feller, est scrît in.n'r
Willy Lambillotte
Willy Lambillotte, ki s' no d' årtisse, c' est Lambil, c' est on dessineu d' bindes d' imådjes k' a vnou å monde li 14 di may 1936 a Tamene.
Après s' awè stî scolé èn an a l' "Académie des Beaux Arts" di Brussele, a 16 ans d' ådje, i s' fwait egadjî come letreu amon Dupuis a Mårcinele. Come bråmint ds ôtes, i rescontere Jijé ki l' fwait ene miete profiter di si esperyince.
E 1959, il a s' binde en imådjes SANDY ki rexhe dins SPIROU.
E 1972, i rprind "Les Tuniques Bleues" ki s' dessineu Salvé a morou.
E 1973, i lance eto "Pauvre Lampil". Mins cisse rîlêye cial ni va nén continouwer lontins di cåze do succès des "Bleus Sårots" ki s' vindnut foirt bén. thumb|Dèssin di dicåçtaedje da Lambil Dispu don, avou Raoul Cauvin po les tecses, il a fwait rexhe ene novele istwere des "Tuniques blues" cåzu tos les ans.
Difoûtrinne hårdêye
Ene waibe sor lu e francès
Lambillotte
Maurice Tillieux
Tillieux thumb|Dins "César", Tillieux sititchive atenawete ses camaerådes, come [[José Schoovaerts, Franquin et Morris]] Maurice Tillieux, c' est on dessineu d' bindes d' imådjes k' a vnou å monde e 1921, li 7 d' awousse, a Hu et mori dsu ene voye del France li 31 di djanvî 1978.
Dedja e 1938 i boute po Spirou, k' il î conoxheut Djan Doisy si tchîf-redacteu. I dessine des imådjes po "Le Fureteur" et des ptits advinias.
Il åreut volou fé marén mins l' guere 1940-1945 l' end a espaitchî.
E 1944, li studio da Guy Depière lyi drouve ses poites et les pådjes da BIMBO et JEEP, deus ptitès gazetes po les efants.
Après 1960, i s' va continter di scrire des istweres po ene pougneye d' ôtes di ses camaerådes dessineus.
Difoûtrinne hårdêye
Si vos avoz tot d' shûte håsse d' ene pus lådje idêye di çk' il a fwait, vos poloz vey cåzu tos ses tites amon http://www.chez.com/twinants/pages/index2.htm
Eugène Ysaÿe
Vicåreye
I vna-st å monde a Lidje, li 16 di djulete 1858, eyet ataca a studyî l' violon a cénk ans, avou s' pa. A set ans, i mousse a Conservatwere di Lidje, mins si fwait taper a l' ouxh après cwatre ans, la k' i dit l' sinne åd fwait des cours. Henri Vieuxtimps va divni adon si mwaisse, eyet ariver a l' fé rmoussî å Conservatwere, dins l' classe da Rodolphe Massart. Il ourit s' diplome a cwénze ans, eyet avou l' aidance da Vieuxtemps, i va rçure ene boûsse po-z aler ovrer avou Henryk Wieniawski a Brussele. Deus ans pus tård, i va po Paris, radjonde Hinri Vieuxtemps po-z ovrer avou lu.
E 1879, li violonisse almand Joseph Joachim el va fé moussî dins l' vicaedje muzicå del veye di Cologne, wice k' i va interpreter, avou Clara Schumann, li Sonate en ut mineur da Ludwig van Beethoven. E 1880, i dvént prumî violoneu a l' Orkesse da Benjamin Bilse, a Berlin, orkesse ki pus tård va divni li filarmonike di Berlin. Låvå, des grands muzicyins el vinént schoûter, come Franz Liszt et Anton Rubinstein. A pårti d' 1881, i va fé des tournêyes di concerts avou Anton Rubinstein, i vont aler a Rûsseye, e Norvedje, wice k' i rascontere Edvard Grieg, eyet co a Paris. Låvå, i dvént soçon avou si compatriyote lidjwès César Franck ki compôza por lu si fameuse sonate (come bistoke di mariaedje). Bråmint des rlomés muzicyins lyi vont dedyî des ouves.
E 1894, i va-st amonter, eyet moenner, les Concerts Ysaÿe a Brussele, eyet on Cwatuwor a coides Ysaÿe, avou Mathieu Crickboom come deujhinme violoneu. Li minme anêye, i va djouwer åzès Estats Unis. Di 1886 a 1898, il est professeur å Conservatwere Royå d' Brussele. Emey ses eleves, i gn a Josef Gingold, William Primrose, Louis Persinger, Alberto Bachmann eyet Mathieu Crickboom. Di 1918 a 1922, il overe come tchîf permanint di l' orkesse di Cincinnati.
I fourit eto li conseyî d' muzike del royinne Elizabet di Beldjike, leye-minme violoneuse; eyet lyi dmander d' fé on concours po-z aidî les djonnes violoneus (eyet piyanisses) a s' fé cnoxhe. Ci concours, k' ataca-st e 1937, si loméve “Concours Eugène Ysaÿe”, mins cwand i rataca e 1951, après l' guere, i fourit rlomé e “Concours Royinne Elizabet”.
Compôzaedje eyet stîle
Avou s' santé ki dvént mwaijhen i va moens fé d' concerts, et pus di compôzaedjes. Emey zels des sonates po violon sins acompagnmint, Op.27, on cwårtet, Harmonies di soir, op.31 eyet èn operå e walon, Pire li Houyeu, k' i scrijha dins les dierinnès anêyes di s' vicåreye.
Come violonisse, Ysaÿe esteut foir oridjinå. Pablo Casals a dit n' aveur måy schoûté on violonisse djouwer avou on bon acoirdaedje divant d' Ysaÿe, eyet Carl Flesch el definixhe come «li pus eminint et caracteristike violoneus ki dj' åye måye schoûté e m' vicårêye».
Surmint li caracteristike li pus mårcante des interpretaedjes da Ysaÿe ci fourit si rubato. Li rubato ça vout dire hapé, scroté, dj' ô bén do tins k' est hapé; normålmint c' est djusse on strindaedje do tins po des efets espressifs. Mins l' rubato da Ysaÿe c' est ene sacwè d' diferin: tchaeke côp k' i hapéve ene note, ci tins hapé la el ridnéve a ene ôte note ôte pårt, çou ki permetéve insi a l' acompagnmint di mintni l' tempo mågré ki l' djouwaedje do violon soeye pus libe. Cisse sôre di rubato la shût l' definixha dné pa Frédéric Chopin mins, di tos les violonisses, ci fourit Ysaÿe l' prumî al mete vraiymint e pratike.
Ysaÿe fourit-st èn årtisse caracterijhî pa des preferinces bén precises po s' repertwere; on l' admiréve po ses eterpretaedjes des ouves da Bach et da Beethoven, mins i dnéve li meyeus d' lu-minme avou les ouves di compôzeus pus modienes, come Max Bruch, Camille Saint-Saëns eyet Franck. Il est veyou come li prumî violonisse modiene, dins l' manire di mete li tecnike å siervice del muzike.
Ouves
thumb|Eugène Ysaÿe Bråmint des ouves po violon eyet orkesses dizo l' cogne di powinme, k' i veyeut foirt voltî. Et co ene Fantaisie pour violon et orchestre, Op. 43, on Divertimento, Op. 24, et bråmint d' ôtes ouves pus ptites
Il ovréve eto, mins nel pola nén fini, so on deujhinme operå e walon, L' aviedje di pire ( L’avièrge di pièr ).
Categoreye:Rilomés Walons Categoreye:Compôzeus Categoreye:Violonisses
Recsisse
Li Recsisse, c' esteut on mouvmint d’ idêyes, dispårdowes pa l’ eplaidreye Rex (li Crisse Rwè), pu on pårti ki tournéve åtoû di s’ moenneu, Leyon Degrelle.
Lomaedje do pårti
C' esteut on pårti foirt catolike. Si no, c' est li pårti do Crisse-Rwè (e latén: Christus-Rex). Il esteut ecoraedjî pa bråmint des curés, avou bråmint des mimbes el province di Lussimbork, ki vôte todi foirt catolike, et la k' Degrelle a vnou å monde (a Bouyon), mins eto so Lidje et Nameur, et a Brussele.
Edicions Rex
Å cmince, Degrele aveut metou so pî ene eplaidreye, les Edicions Rex (1930), edjîstrêyes a Lovén. C’ est come gaztî-rapoirteu ki Degrelle vizite Berlin (do 29 d’ avri å 3 d’ may), et fé deus limeros di s’ gazete « Soirées » préjhant l’ novea tchanslî, on lomé Adofe Hitler.
E 1933, il enonde on novea tite « Vlan », et dire k’ i s’ vout rinde mwaisse do Pårti catolike, k’ i trove moenné pa tos vîs-paltots.
E 1934, les djonnesses catolikes si rsaetchèt des Edicions Rex, ki n’ plèt pus porshuve tos leus tites sins cist ecwårlaedje la. I n’ dimeure ki l’ gazete « Rex » ki dvént todi pus politike, mins dmorant « å siervice des evekes, ki lyi polèt dmander çou k’ i vlèt. » C’ est a ç’ moumint la ki Degrele kimince ses metingues.
Vôtaedjes di 1936
E moes d’ avri 1935, les eplaidreyes Rex bagnut di Lovén a Brussele. Li 2 d' nôvimbe a Cortrai, Degrele vént pirlodjî å mwaisse raploû des cekes catolikes, avou des påters di pourcea po sacwants vîs deputés et senateurs. Adon, li Pårti Catolike si howe evoye di Degrelle, oficirmint, li 21 d’ avri 1936, djusse divant les vôtaedje do moes d’ may. Les Recsisses si prezintèt dizo l’ no « Front populaire de Rex », pår avou ene coxhe « Rex-Vlaanderen ».
A ces vôtaedjes la, gn ava ene trintinne di Recsisses ki passît.
Li mouvmint recsisse kimince a s' petler cwand Degrelle fwait martchî avou l' pårti aschativeus flamind VNV (eplaidî e 1937). Si idêye tot fjhant çoula, c' est d' amonter ene aloyance catolikes / Rex / VVN po-z askepyî ene mådjorité droete-foite droete el Beldjike. Mins li pårti est disconte li francijhaedje di Brussele, çou ki n' plait nén ås Walons ki dmornut dins l' mwaisse veye.
Vôtaedje pårtiveus di Brussele di 1937
🇱🇰 Rivôtaedje pårtiveus pol deputé d' Brussele e 1937
Vôtaedjes di 1939
Åzès vôtaedjes di 1939, Rex ki n' rascod ki 4,4 åcint des vwès, n' a pus ki 4 deputés so les 21 di 1936.
Adon-pwis, des mimbes do pårti, come Alfred Olivier, si houwèt evoye di Degrelle cwand i mostere clairmint si sotnaedje a Hitler, aprume après l' Afwaire di Norvedje (1941).
Pårti Rex sins Degrelle
🇱🇰 Ledjon walone (front d’ Rûsseye) Tins del guere, Degrelle tineut avou Hitler. Gn a des djonnes Walons do pårti Rex ki s' ont-st egadjî dins l' Wehrmacht, et esse evoyî å front d' l' Ess. C' esteut l' Batayon Walon.
Après 1941, Degrelle, k' est ocupé pa ses responsåvtés militaires sol Front d' Rûsseye, ni s' ocupe pus lu-minme del politike do pårti, ki c' est Victor Matthys k' end a tote li tchedje.
El Walonreye, les Recsisses aidént les Almands. I racuzént les Rezistants, et pacô les vni touwer. (Les Rezistants eto, touwént les cis ki fjént avou les Recsisses. C' est des Recsisses k' ont vni touwer François Bovesse.
A l' Ofinsive da Von Rundstedt, gn aveut des eclaireus walons (des Årdinwès, ki cnoxhént bén les naxhes) avou les Almands. Degrelle dimora on tins a Limerlé.
Essegne
L' essegne di Rex a stî dessinêye pa Josse Alzin, k' esteut vicaire a Åbindje (adon, nén on dessineu di s' mestî).
Will
Maltaite «WILL», ki s’ loméve Willy Maltaite, (Antêye, 30 d' octôbe 1927 - 18 di fevrî 2000), c' esteut on sinnarisse, dessineu et meteu e coleur di bindes d' imådjes.
Sipepieuse biyografeye
Si popa di s’ mestî fjhéve tchåfaedjisse.
A ses 14 ans i saye d’ intrer e l’ Academeye di l’ abeye di Maredsous. On n’ î vout nén d’ lu.
Li sôrt a volou k’ Jijé (Joseph Gillain ki boute à Spirou) dimeure dins ces tins la dins l’ vijhnåjhe, a Bèthléem, et l’ bén voleur prinde come apurdisse po ene cope di samwinnes. C’ est l’ guere 1940-1945. Will fwait l’ voye tos les djoûs et insi trevåtchî bwès et paxhis dissu s’ velo. Jijé lyi aprind ene miete di tos les årts mins Will ni pout nén mete si mwins a ene b.d. I nel va poleur fé k’ eviè ses 20 ans.
Morris èt Franquin ont-st adon arivé po bouter avou Jijé ki dècide di baguer a Waterlô et d’ emoenner Will avou l’ pekêye. I vont viker tertos eshonne.
Li guere fineye, Jijé s’ è va ås Estats-Unis avou s’ feme et… Morris et Franquin. Vola k’ Will, dimoré tot seu et po wangnî ene miete di cwårs decide di fé ene b.d. k’ Dupuis n’ vout nén! Nén discoraedjî, Will s’ arindje avou s’ cozin Marcel Matagne k’ est imprimeu a Florene. C’ est don vaila k’ va s’ eplaidî et s’ bén vinde « Le Bambochal », e 1947.
Will passe sacwants moes a ovrer po l’ studio da Hergé (Tintin) et oblidjî d’ î dessiner come lu. C’ est pocwè i n’ dit nén non cwand Dupuis l’ houke et lyi dmander d’ riprinde li « Tif èt Tondu » da Dineur. El va continouwer des anêyes å lon et dessiner d’ après des istweres sicrîtes pa Dineur, Henri Gillain (fré da Jijé, ki dimoréve a Tamene!), Rosy, Maurice Tillieux et, po fini, Desberg.
E 1970, Will va fé rexhe « Isabelle » dissu des tecses da Macherot, Delporte et co bén Franquin. Will a eto sovint aspoyî ds ôtes dessineus come Peyo (Jacky et Célestin) et minme Franquin. On tins il a stî directeu årtistike po « RECORD », edité å Lombard.
Will, ki dessinéve voltî des belès coméres avou çki fåt ewou i l’ fåt — mins nén veyou d’ on boun ouy pa Dupuis — a tot d’ minme fini pa poleur si lèyî aler dins des albums come « Le jardin des Désirs » ou co « L’appel de l’enfer ».
Påkî (bouxhon)
Li påkî, c' est on bouxhon ki ses foyes dimeurnut vetes di l' ivier.
Buxus sempervirens
Discrijhaedje
Il a des fleurs vete-djaenåsses.
I pout crexhe cénk a shijh metes hôt.
I pout viker shijh a set cints ans.
Come yebe ås maladeyes
Siet po rapurer l' sonk, po fé souweret fé tchaire li five. Mins i n' fåt nén forpasser les dôzes, ca adon, ça dvént on traite pwezon.
Uzaedje rilidjeus
On fwait beni ses coxheas (on dit del påkete) li djoû del Floreye Påke.
Come amuzmint d' efant
Si on mete ses foyes sol buze del sitouve, avou l' tcholeur, elle infelnut et peter e zouplant.
Motî d' Bive
thumb|Coviete di l' eplaidaedje di 2008 Li Motî d' Bive, ki s' vraiy no, c' est «Lu walon d' Bîve», c' est on motî walon-francès adjinçné pa Louwis Baidjot a cmincî des papîscrîts leyîs pa Gaston Lucy.
Il est rprins sol limero [S109] dins l' djivêye des motîs do walon.
Mwaissès dnêyes
Ci-cial aveut cmincî des djivêyes di mots walons so des ptits cayîs, sins nol ôre. Louis Baidjot les a rarindjî, et ecôdé. Li båze di dnêyes do motî d' Bive a stî radjoutêye al båze di dnêyes di l' Årdene nonnrece.
Li Motî d' Bive a rexhou diviè 1999, come sillabusse. Il fourit replaidî pol dierin côp e 2008.
Ortografeye
L' ortografeye des papîscrîts a stî rcandjeye pa Louis Baidjot. Li motî a stî riscrît a môde di rfondant walon. On eploye li lete å po les mots riscrîts avou l' betchfessî å e rfondou, et ki s' prononcèt "au" dins ça payis la.
Li son K est ortografyî come dins l' Motî d' Bastogne, ey e rfondou (C u K, mins måy QU).
Maladeye des sotès vatches
Li maladeye des sotès vatches, c' est ene maladeye do cervea et del miyôle des vatches, lomêye sincieuzmint, Ecefalopateye Spondjixheuse Bovrinne, e francès E.S.B.
Tchapea d' djindåre
Categoreye:micolodjeye
Maladeye des sotès vatches
Li maladeye des sotès vatches si pout prinde ås djins ki magnèt del dispouye des rascråwêyès biesses.
Tchapea d' djindåre
On tchapea d' djindåre, c' est ene sôre di magnåve tchampion, ki crexhe dins les bwès.
Maladeye des sotès vatches
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Zonôzes
Raymond Leblanc
Raymond Leblanc fourit l' askepieu del gazete di bindes d' imådjes « Tintin » eyet des eplaidreyes do Lombard. Il a vnou å monde a Tronquoy, li 22 d' may 1915.
Vicåreye
A troes ans, i lijhéve et conter dedja comifåt, ey a 11 ans, i fijhéve ses scoles å Nou-Tchestea.
Il åréve volou fé docteur mins, l' 1î d' djanvî 1932, k' il a 16 ans, il a stî oficir des dwânes, a Brussele. Raymond Leblanc a stî l' deujhinme dissu 800 k' ont passé l' egzamin po wangnî l' plaece.
Lieutnant e 1940, i rtoûnéve en erî divant les Almands et s' ritrover el Neyerlande. Èn an après, i fijhéve passer les gazetes ki rexhnut a muchete dizo l' nez des evayixheus. L' anêye shuvante, rivnou ås Dwânes, i s' fwait mimbe do « M.N.R. » (Mouvmint Nåcionå Rweyalisse). Li 3 d' setimbe 1944, il aveut egayolé ene pitite pekêye di sôdårds almands k' alént fé peter e l' air les bastimints des dwanes di Tour et Tacsi.
Ovraedje
E 1945, l' idêye lyi vént d' fé ene gazete ki s' lomréve Tintin, avou les bindes do minme no. L' aroke c' est ki Hergé n' est nén bén veyou la k' i n' s' a nén ritourné, lu, po bouter, tins del guere, avou l' Råvlé-Swer. Ci n' est nén po djoker Raymond Leblanc. Avou ès cévé d' rezistant, il a li bresse long ey arive a arindjî les bidons. Li 22 d' decimbe d' ciste anêye la, li dossir d' Hergé est tapé å parfond d' on ridant et, å moes d' may 1946, on lyi dene on bea certificat d' civisse. Li 4 d' octôbe del minme anêye, Hergé est otorijhî a s' rimete a ovrer. I gn a ût djoûs ki l' prumî limero del gazete TINTIN a stî metou a vinde.
Li popa del gazete Tintin aveut dimandé a onk di ses soçons d' arindjî comifåt les pådjes do magazine. Labele, lu eto aveut bouté po l' Sicroté-Swer (ene binde a l' après do Baron d' Munchhausen) et esse moens pezant. Jacques Van Melkebeke, k' i s' loméve, a stî metou a l' ouxh et s' rade ritrover å yoyo. Li 29 d' octôbe 1947, Fernand Demany, deputé, aveut riclamé a l' Tchambe: « Ôtrumint, aveut-i dit, i fåt djoker d' fé parete li gazete Tintin. »
Leblanc, Raymond
14 d' awousse
Li 14 d' awousse, c' est li 226inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 227inme po ls anêyes bizetes), avou 139 djoûs ki dmeurnut co po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
12 d' awousse - 13 d' awousse - 15 d' awousse - 16 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Dutcheye di Bouyon
Li Conteye et poy li Dutcheye di Bouyon (la-minme, on djheut la Dutchîe d' Bouyon), ci fourit èn aroyaedje politike avou Bouyon come mwaisse-veye, ki dura del moyinådje disk' å redjime francès.
Conteye
El moyinådje, li veye di Bouyon esteut l' sidje d' ene conteye, ki dipindeut del Dutcheye di Basse-Lorinne.
Li pus rlomé des contes di Bouyon ci fourit Godfrwè d' Bouyon, i va basti l' tchestea, eyet poy li vinde al evetchêye di Lidje. Ene miete pus tård, les Evekes di Lidje prindront eto l' tite di Duks di Bouyon.
Dutcheye
Li Conteye divént Dutcheye tot passant dizo l' moennance di Lidje, ki les princes-evekes prindront eto l' tite di Duks di Bouyon.
E 1678, Bouyon va esse prins pås Francès, eyet dné al famile La Tour d'Auvergne.
Li Dutcheye va divni otonome, mins dizo l' mambornance des Rwès d' France, la ki si eplaeçmint esteut vormint stratedjike, come «li sere di l' Årdene», s' apinse a Vauban.
Li Dutcheye di Bouyon dimorrè otonome disk' a si anecsion al republike francesse e 1795, après ene coûte termene di Republike di Bouyon.
Djivêye des moenneus et d' evenmints
Divêye des Contes, poy des Duks di Bouyon, eyet des evenmints d' istwere.
Viyès mzeures
Li Dutcheye di Bouyon a-st eployî disk' al fén do 18inme sieke des viyès mzeures ossu bén di France ki del Principåté d' Lidje. Vey l' årtike Viyès mzeures el Dutcheye di Bouyon po pus di racsegnes
Hårdêye divintrinne
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Bokets del Walonreye * Bouyon
Sipesse amanite
Categoreye:Micolodjeye
Li spesse amanite est on tchampion a spès tchapea ki vent dins tos les bwès.
Discrijhaedje
Tchampion avou on tchapea (10 a 15 cm), bén e tchå, di coleur brun-foncé a gris-ocracé, avou des bokets di peas gris-bedje (come des cåtes di djeyografeye), avou des lames blankes ou grijhes (ki plèt esse lavêyes pa l' plouve), on stocaesse blanc pî sins volve ki pout esse chiné d' gris (10-15x2-3cm), avou 1 anea striyé pa dzeu, blanc ou gris. On dzo d' pî e fôme di navea. Li tchå est blanke et mole. Estant djonne il a ene odeur d' anisse ki dvént cile del ramonasse e divnant pus vî.
I vént al tere dins tos les bwès (ossu bén dins les sapéns, ki les bwès a foyes) dou çk' i vike e ptitès cwantités pa ptits tropeas di l' esté a l' fén d' l' årire-såjhon.
Eployaedje
C' est on tchampion k' on pout mougnî mins ki n' est nén di foirt boune cwalité et ki dimande a esse foirt acomodé. Atintion: confuzion possibe avou l' amanite pantere (foirt tocsike) eyet li rodjåsse amanite (ledjirmint tocsike cruwe et cwand ele n' est nén bén cûte).
Bibliografeye
Tites des lives e francès k' i gn a avou pus di racsegnes so ç' tchampion la:
Jacques Camus
Jacques Camus, c' esteut on scrijheu e walon do Payis d' Lidje.
Ses tecses ont passé dins La Wallonne et dins «Nosse lingaedje».
Camus, Jacques
Goyi-dlé-Lsene
Goyi-(dlé-Lsene) (fr: Ghoy) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lsene
Rou-dlé-Fosse
thumb|Rou-dlé-Fosse
thumb|Rou-dlé-Fosse, l' èglîjhe
thumb|Rou-dlé-Fosse, monumint aus zouaves