cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
29 di måss
Li 29 di måss, c' est li 88inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 89inme po ls anêyes bizetes), avou 277 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Rivuwe
Les rvuwes ki djåzèt did tot
On les lome en inglès, et e franglès, les News-magazines.
Betchete ri-
thumb|scole sol betchete ri- Li betchete ri-, ki si dvreut purade lomer betchete r(i)- / (è)r-, c' est ene vicante betchete do walon.
29 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Rivuwe
Inglutere
C' est l' seul payis ki les rvuwes come Newsweek ni fjhèt nén do gaztaedje di tos les djoûs, mins li corwaitaedje d' å hôt di çou ki s' a passé lanawaire.
29 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
27 di måss - 28 di måss - 30 di måss - 31 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Betchete ri-
Cognes
Ele si pout trover, dins tos les mots k' elle fôrmêye, dizo les alofômes ki shuvnut :
29 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Betchete ri-
Cognes
Si l' bodje kimince pa ene voyale, n' a k' ene cogne : r- : raler, ranoncî, regadjî, ralårdji, rimpli.
1513
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Kurówka
Categoreye:Aiwes di Pologne thumb|150px|Kurówka dins [[Chrząchów (1)]]
1513
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Kurówka
Kurówka, c' est ene aiwe do Nonne-Ess del Pologne ki s' va taper dins Vistule.
Poye
🇱🇰 «poytreye (discramiaedje)» thumb Li poye et l' cok, c' est ene sôre d' oujhea ki n' vole nén foirt lontins. Il a stî aclevé pol prumî côp e l' Azeye nonnrece do costé do Pakistan, di l' Inde u do Vietnam diviè li 10inme meynaire divant Djezu-Cri.
Kurówka
Si tradjet fwait eviè 50 km.
1513
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
29 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Kurówka
Veyes et consecants viyaedjes k' elle î passe
Di s' sourd disk' a Vistule, vola les pus consecantès plaeces ou çki Kurówka passe : thumb|150px|left|Kurówka dins Chrząchów (2)
Såjhon
thumb|Bodjaedje ki mostere les såjhons sol [[Daegne.]] Ene såjhon, c' est ene termene di l' anêye la kel tins est a pô près todi l' minme.
Nombe di såjhons
Ådzeu do Tropike del Crantche et ådzo do Tropike do Gadot, on côpe l' anêye e cwate såjhons : li bontins, l' esté, l' erî-såjhon et l' ivier.
Inte les tropikes, on-z a purade li setche såjhon eyet li frexhe såjhon (såjhon des plouves).
Betchete ri-
Cognes
Portant, po les viebes ki cminçnut pal betchfessî oi, ci-cial si cdût come si ç' sereut ene cossoune : rioister, rioizeur, rioirtiyî.
Såjhon
Såjhinetes
Gn eto des pus ptitès termenes avou on tins sovint l' minme. Metans, e walon :
Betchete ri-
Cognes
Li betchete ri- si pout cåzu mete so tos les viebes e walon, et minme eto so sacwants bodjet ki n' sont nén des viebes. Metans :
Poye
Gallus gallus
Såjhon
Pî-note
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Climat
Poye
Glinacîs
Nombe
Les poyes (avou les polets d' poytreye), c' est l' biesse k' i gn a l' pus sol Daegne (a pô près 19 miyårds e 2011).
Motlî
thumb|Oû d' poye (hintche) et oû d' poyete (droete) Li frumele si lome ene poye (on dit eto : ene glene) et l' måye on cok. Ene poye ki cove si lome ene covresse. Les djonnes si lomnut poyons. On djonne cok si lome on cokea. Ene djonne poye si lome ene poyete.
Evandjîle sint Djhan
L' Evandjîle sint Djhan, c' est l' cwatrinme et l' dierinne des evandjîles oficires, sicrîte pa Sint Djhan l' Evandjilî, diviè l' an 100.
Poye
Motlî
Les poyes sont-st aclevêyes dins des poyîs (dirî les måjhones) u des poytreyes (pus grands bastimints). Li ci k' endè tént bråmint si lome on poytî. Les poyons ki crexhnut ladvins divnèt des polets so moens di deus moes.
Betchete ri-
Les viebes avou l' betchete ri- et l' ratournaedje francès-walon
Les viebes avou l' betchete ri- sont-st ahåyants po ratourner les fråzes francesses avou les adviebes "de nouveau, à nouveau". Metans :
Poye
Motlî
Dins l' elvaedje modiene des poyes (li poytreye), tchaeke sore di produccion est aclevêye a pårt. Dabôrd i gn a :
Produts et sôres d' aclevaedje
thumb|årtisse tinant ene mere ås poyons
Maladeyes des poyes
🇱🇰 Pådje tote seule
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Aclevåvès biesses Categoreye:Oujheas * Categoreye:Glinacîs
Bruno Delmotte
Delmotte
Bruno Delmotte, c' est on scrijheu e picård.
Ey on bouteu pol culteure picåde après Tournai.
Betchete ri-
Les viebes avou l' betchete ri- et l' ratournaedje francès-walon
Les aidants viebes avou ri- ratournèt des ôtes piceures e francès.
Bruno Delmotte
I scrît cobén dins l' Bourdon.
Betchete ri-
(sol Wiccionaire)
Ri-
Evandjîle sint Djhan
C' est on live di 21 tchaptrês.
Seur dezocsiribonucleyike
Li seur dezocsiribonucleyike (SDN, e francès ADN, e-n inglès, DNA), c' est ene molecule ki gn' a l' nawea des celules des djins, des biesses,des plantes, des bactereyes et di sacwants virûsses.
Evandjîle sint Djhan
Mwaissès dnêyes
C' est l' dierene des cwate evandjîles, et, nén come les 3 ôtes, avou bråmint des tuzaedjes di l' evandjilî.
On n' cåze nén del nexhance da Djezus-Cri.
Seur dezocsiribonucleyike
Categoreye:Djenetike Categoreye:Biyotchimeye Categoreye:Citolodjeye
Evandjîle sint Djhan
Mwaissès dnêyes
L' evandjilî a purade sicrît po les apurdisses k' alént å catruceme divant di s' fé batijhî, e l' Eglijhe del plaece ewou çki Djhan dmoréve.
Ele djåze moens di çou ki Djezus a fwait, et dpus çou k' il a dit. Portant, gn a nén ddja l' pretchmint so l' montinne.
Gn a k' deus paraboles: li cene do bon bierdjî, et li cene do vignron et del vegne.
L' evandjilî djåze di lu come «do dicipe ki Djezus inméve li mî». Et dire tchaeke côp k' i scrît ene sacwè k' il a veyou d' ses prôpes ouys.
Contnou
Vola l' discôpaedje di ciste evandjîle la:
Lijhaedje di l' Evandjîle sint Djhan
Cwand on dit k' on lét l' «evandjîle Sint Djhan», e lingaedje des djins, c' est l' prumî boket.
On l' lét :
Sourdants
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Lives e grek Categoreye:Noû Testamint
12 di fevrî
Li 12 di fevrî, c' est li 43inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou co 322 djoûs (323 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Joseph Schoenmaekers
Joseph Schoenmaekers a skepyî a Tîhondje li 16 di djulete 1867.
12 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
10 di fevrî - 11 di fevrî - 13 di fevrî - 14 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Joseph Schoenmaekers
Il a morou li 14 di fevrî 1933.
12 di fevrî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Joseph Schoenmaekers
C' esteut on curé ki scrijha e walon.
Il esteut rprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu.
Schoenmaekers Schoenmaekers
Mouvmint NATION
Istwere
Li Mouvmint NATION aveut askepyî e 1999. E 2019, li NWA s' a ribané avou NATION. Èç politike pårti a 'ç prope gazete (Nation-Info) eyet 'ç pårti n' croet nén ås climatikes candjmints.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Pårtis politikes del Beldjike
René Barmarin
Barmarin René Barmarin a skepyî e 1884, et mori e 1945. C' esteut on scrijheu e walon do payis d' Tchålerwè, k' a-st eplaidî, e bokets dins l' rivuwe "Li Cok d' Awousse" si roman "Li mariaedje da Djhan-Flipe" (1906-1908). Ça a stî onk des prumîs romans e walon, et l' tot prumî dins l' payis d' Tchålerwè.
30 di måss
Li 30 di måss, c' est li 89inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 90inme po ls anêyes bizetes), avou 276 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
28 di måss - 29 di måss - 31 di måss - 1î d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Londe
Londe (e-n inglès, London, e francès, Londres), c' est l' mwaisse veye del Grande Burtaegne.
Categoreye:Grande Burtaegne Categoreye:Mwaissès veyes
Spinasse
Spinacia oleracea
Coûtivaedje
El Walonreye, on les seméve inte les deus Notru-Dame. E Roman Payis, c' est pus timpe, ca ele divrént awè cwate foyes li prumî d' setimbe
I les fåt code k' ele sont co djonnes, divant l' ele ni montexhe.
Rilomêye
On a creu lontins ki les spinasses contnént beacôp do fier. Mins ça a stî disdit.
Li persounaedje di binde d' imådjes, Popeye, endè magnive tofer, ey insi, vey si gros do bresse houzer.
Sourdants
Categoreye:Verdeures http://www.saladexpress.ca/blogue/epinard#.W2VRltgza4k
Kurów
Kurów, c' est on viyaedje di Pologne, metou etur Puławy eyet Lublin so ene aiwe lomêye Kurówka.
E 2006, i gn aveut vaila 2800 djins.
Istwere
Etur 1431 et 1442, li viyaedje obtént les droets del lwè di Magdibork. Come c' esteut ene privêye veye i gn î aveut on martchî d' amagnîs et des fjheus d' fôreures et d' peas d' biesses. Å 16inme sieke, c' est on cinte do Calvinisse adonpwis disk' e 1660, bråmint des djins s' toûnnut a l' arianisse.
E 1670 li pesse s' abate sol veye ey ele piede on moumint s' tchåte. Dispu çoula, ele pårtaedje si istwere avou l' restant del redjon.
Å cmince del Deujhinme guere daegnrece, li 9 di setimbe 1939, li Luftwaffe tape bråmint d' bombes dissu l' veye. Li bombårdumint distrujha èn ospitå civil, po n' dire ki çoula. Tins del guere, l' Almagne mete so pîs deus camps di foircé ovraedje nén lon d' drola. E 1942 on ptit gheto est metou e plaece, mins bråmint d' prijhnîs parvnît a s' schaper et rdjonde li rezistance dins les coinreces foresses.
Tourisse
Po çou k' est do tourisse, i gn a-st el veye ene eglijhe del rinexhance, rifwaite e 1692 avou ene tombe del famile Zbąski eyet des sculteures da Santi Gucci. C' est ossu drola k' el djenerå Wojciech Jaruzelski a vnou-st å monde.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Veyes di Pologne
1920
Walon
Jean Haust enonde l' idêye di l' Atlasse des lingaedjes del Walonreye.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Anêyes 1470
anêyes 1450 | anêyes 1460 | anêyes 1470 | anêyes 1480 | anêyes 1490
1470 | 1471 | 1472 | 1473 | 1474 | 1475 | 1476 | 1477 | 1478 | 1479
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Cawete inglesse -ing
Li cawete inglesse -ing, c’ est ene cawete di l' inglès ki sieve a fé l’ pårticipe prezintrece.
Ci-la pout divni on sustantif :
francès d' Beldjike
Mots inglès passés e francès d' Beldjike avou candjmint d' sinse:
Vîs vîs calcaedjes ni vnèt nén d' l' inglès
Les vîs vîs calcaedjes del cawete -ing provnèt do neyerlandès u di l' almand. I s' eshût el cawete -in u -én.
Calcaedjes do cmince do 20inme sieke
Li scrijha provént d' on prononçaedje come e francès. E walon, ça dvént l' cawete -ingue.
Des côps, li sinse est rcandjî : Les cas di meringue et poudingue el djeyolodjeye (Louis Baijot, 2000)
Calcaedjes del fén do 20inme sieke
Les calcaedjes del fén do 20inme sieke ont stî rfondoue come cawete -igne (Chantal Denis, 2000). E scrijha Feller, il est scrît -in´, ing´.
Les mots ont sovint wårdé leu minme sinse :
Mins l' sinse a des côps stî rcandjî.
Pus spepieuzmint, gn a des noûmots k' ont skepyî avou l' cawete -igne: caravanigne, adressigne (lisse d’ adresses)
Sourdant
Categoreye:Inglès Categoreye:Lingaedje walon Ing categoreye:Francès
1058
Ôtès djins
Categoreye:Date
Joseph Grad
Joseph Grad, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut vnou å monde a Hu li 21 d' awousse 1848. Il a morou la-minme li 10 di may 1906
Di s' mestî, il esteut tchîf contåbe
Il esteut po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu.
Cwarpece ås oûs ås djonnes
Li cwarpece ås oûs ås djonnes ou cwarpece ninte, c' est ene pitite sôre di cwarpece, corante el Walonreye.
Lacerta vivipara ou Zootoca vivipara
Vicaedje
Årvier des ôtès sôres di cwarpece, cisse-ciale vike ossu bén ezès frexhès plaeces k' ezès setches. On l' voerè dins les troufreyes, les clairisses, les prés, ou les hés al brouwire.
Li cwarpece ninte est minme capåbe di nedjî, sovint po schaper a on dandjî.
Spårdaedje
🇱🇰 mape di si spårdaedje el Walonreye. Ele si rescontere totavå l' Walonreye. Mins eto dins tote l' Urope. Mins pus k' i vike å froed, pus k' si iviernaedje serè long (9 moes, eneviè 3 moes ezès pus tchôds payis).
Mopliyaedje
Les djonnes discloynut d' l' oû docô après l' pounaedje. I sont ddja 4 cintimetes longs.
Foyou Natagora sol cwarpece ninte
Sourdants
Categoreye:Cropantès biesses Categoreye:Cwarpeces
Pitit-Rû-dlé-Nivele
Pitit-Rû-dlé-Nivele (la-minme e sistinme Feller, Pètit-Rieu /pɛ.ti.'ʀjœ/; F. Petit-Roeulx-lez-Nivelles), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Snefe, e l' province do Hinnot.
Tuzance walons
Joseph Tilkin î mora e 1997.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Gôgnere
Gôgnere, ubén e Feller « Gôgnère » ([FR] Houdeng-Gœgnies), c' est on pitit ban d' El Lovire, el province do Hinnot.
1514
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Pierre Moreau
Il a cmincî pa eplaidî on live so l' etimolodjeye do walon, Origine de quelques mots de notre patois, a pårti d' årtikes k' avént parexhou, po cmincî, so l' apasseu "En Fagne et Thiérache" (l° 39 a 54).
Adonpwis, s' ataker a on pus gros boket : li motî del Fagne et del Tieraxhe.
Dins ces deus ovraedjes la, i prind bén sogne et asteme di dner tchaeke côp des fråzes d' egzimpes, zeles-minmes e-n on foirt bea walon.
Fernand Danhaive
Fernand Danhaive, c' esteut on scrijheu e walon k' a bouté avou les Relîs Namurwès tot å cminçmint del soce.
Il est rprins dins l' antolodjeye di Djambe.
Biyografeye
Si biyografeye est dnêye (e francès) dins les Kriegscayès (p. 59-63) avou ene lete (todi e francès) k' i scrijha a Emile Robin (p. 286).
Ouve pol walon
Å cloyaedje del Ban-cloke, on l' ritrouve dins l' Guetteur wallon.
Come ricwereu, houte do foclôre, il a scrît on papî so les nos d' plaece di Nameur (pårteye bijhrece), La toponymie de Namur-Nord.
Sourdant
Danhaive Danhaive
Djeu d' cråwe
Li djeu d' cråwe u djeu d' croche, c' est on djeu ki s' djowe avou ene pitite longowe bale di bwès, lomêye djete, k' i fåt bouxhî dsu avou ene cråwe u croche, pol sititchî dins l' hier (plantchete avou on trô) avou l' moens di bouxhaedjes possibe.
C' est cåzu l' minme djeu ki l' gof.
Motlî
Djouwer å djeu d' cråwe si dit «cråwer» u «crocher»; li djouweu s' lome on «cråweu» u «crocheu».
Ene pårtêye si lome ene «herlêye».
Riprinde alinne å mitan d' ene pårteye si dit "fé ene trêwe".
Vicansté
Li djeu s' djouwéve aprume el Flande, dins l' Nôr del France, e Hinnot ey el Normandeye.
I s' djouwéve eto dins l' payis d' Lidje divinltins, poy k' il a lai do motlî tipike:
Usteyes
Li cråwe u croche, c' est l' baston po bouxhî.
e walon
Li djeu d' cråwe a leyî des ratourneures e walon:
Eto so les aschates walon-picård
Sourdants
Categoreye:Djeus
Memwere so les nos walons des såvadjès biesses et plantes di Leglijhe
Leglijhe Li memwere so les nos walons des såvadjès biesses et plantes di Leglijhe, ki l' tite e francès, c' est "La vie sauvage (animale et végétale) dans le parler de Léglise [Ne 64]", c' est on memwere di diyalectolodjeye walone, prezinté a l' UCL e 1987 pa Robert Nicolaï.
Li memwerî a rcwerou les nos e walon des såvadjès biesses et des såvadjès plantes di Leglijhe.
Li memwere est rprins sol limero [S19] dins l' djivêye des motîs do walon.
Édouard Degrelle
Édouard Degrelle, c' esteut l' pa da Léon Degrelle.
Louis Noiset
Louis Noiset, c' esteut on scrijheu e walon (arimés) k' aveut vnou å monde a Héron.
Édouard Degrelle
Il a morou li 12 di måss 1948, dins èn ospitå brusselwès.
Louis Noiset
Di s' mestî, il esteut facteur.
Édouard Degrelle
Politike
Édouard Degrelle aveut ecoraedjî ès fi, Léon, dins ç' mouvmint recsisse inla.
Louis Noiset
Il a scrît ossu des arimés e francès.
Cabu
thumb|deus verts cabus Li cabu u djote, c' est ene verdeure avou ene grosse tiesse, del famile des cabutreces.
Édouard Degrelle
Politike
Contråvmint a s' fi, Édouard Degrelle ni s' a savou mete al coete al fén del Deujhinme guere daegnrece. Il a stî ramassé a Hanôve, e-n Almagne.
Cabu
Brassica oleracea
Sôres
I gn a des blancs cabus, des rodjes ou bén co des verts.
Ahivaedje
Cwand i plout, l' cabu k' a ene grosse tiesse, i n' a jamwais frexh a ses pîs. Adon, el fåt raiwer dipus k' a s' toû.
Cujhnaedje
I s' pout mindjî crou ou bén cût, on pout par egzimpe fé del djote avou.
Dins l' lingaedje walon
Des ratourneures avou «cabu»
Louis Noiset
Il esteut po-z esse riprins dins l' pordjet (nén adiercî) d' antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu.
Cabu
Sourdant
Categoreye:Verdeures
1921
Ôtès djins
Categoreye:Date
Dimeye Bole
Ene dimeye bole u ene emisfere, c' est on mitan del Daegne, côpêye inte les deus pôles.
Fotche foyrece
Ene fotche foyrece u fonne foyeuse u foyeuse, c' est ene lådje fotche, avou des plats dints, k' on sieve po foyî.
Louis Noiset
Noiset
Dimeye Bole
On cåze li pus sovint del Dimeye Bole bijhrece u Emisfere Nôr eyet del Dimeye Bole nonnrece u Emisfere Sud.
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Daegne
Fotche foyrece
Advintaedjes
Pol cotlî u l' cotelresse, on a nén tant må s' dos.
Pol tere, on lait les coûtches di tere al minme parfondeur, çou ki sereut mî ki d' elzès rtourner.
On n' côpe nén les viers di tere come avou l' påle, ou lzès distrure come avou l' foyoe å moteur.
Sourdant
Categoreye:Djårdéns et cortis Categoreye:Usteyes al mwin
Erotisse
thumb L' erotisse, c' est poleur fé aveur bon a ene sakî tot lyi fjhant rmimbrer des sinsåcions come les cenes k' elle a avou les rlåcions secsuweles.
C' est, aprume, pal voye di des imådjes. Mins eto dins des lives, des sint-bon, des sons, evnd.
L' erotisse est diferin del pornografeye, la k' on mostere platmint des sinnes di rapoirt secsuwels.
L' erotisse dins les ouves e walon
thumb|left|200px|Tecses erotikes (Djozé Schoovaerts, 2004) Tot on tins, les scrijhaedjes e walon ni plént nén discrire des sinnes erotikes. Ça n' a avnou ki dins les anêyes 2000.
Dins les scrijheus e walon k' ont metou des passaedjes erotikes dins leus ouves, gn a Jean-Pierre Dumont, José Schoovaerts, Lucyin Mahin et Raymond Dambly.
Emey les dessineus k' ont-st enimådjî des lives e walon, gn a cåzumint ki José Schoovaerts k' a fwait bråmint des dessinaedjes erotikes. Il fourît-st eplaidîs dins s' gazete éndjolike «Rabulèts» eyet dins l' Rantoele-gazete (l° 27 a ).
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Amuzmints Categoreye:Filozofeye Categoreye:Seke
Nassogne (viyaedje)
Nassogne (ki c' est parey e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.
Rilidjon
Li Porcession des rmouwaedjes assaetche ene flouxhe di djins vnant priyî Sint Monon po-z aveur ene proteccion so totes les djins et les biesses del cinse.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
1637
Ça s' a passé ciste anêye la
thumb|Coviete del "Manire di fé" da Descartes René Descartes eplaide si live di filozofeye "Discours de la méthode"
31 di måss
Li 31 di måss, c' est li 90inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 91inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 275 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Sitoele
thumb thumb thumb|Les stoeles veyowes pa [[Vincent van Gogh (1889)]]
31 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Sitoele
Ene sitoele u ene estoele, c' est on coir ciryin, ene bole di plazmå k' est foirt macasse eyet k' evoye del loumire. Sol Tere, on n' les voet ki del nute, s' i gn a pont d' nûlêyes, ki rglatixhnut dins li stoelî.
31 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Sitoele
Mwaissès dnêyes
I gn åreut, dins l' univiers tél k' on l' kinoxhe enute, ene sacwè come 70.000 miyårds di miyårds di stoeles.
31 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Sitoele
Mwaissès dnêyes
Ene troclete di stoeles si lome ene sitoelreye.
Li stoele li pus près del Tere, c' est l' solea.
Plaece des stoeles dins l' iniviers
Gn a bråmint ds ôtès stoeles k' on sét vey e cir del nute (did la si no di stoelî), cwand c' est kel loumire do solea nelzès catche nén. Ene sitoele lût pask' i gn a ene fuzion nucleyaire dins s' nawea, si cour, et ki, do côp, ele evoye di l' enerdjeye dins l' espåce, des radiåcions, des waxhes electromagnetikes eyet des neutrinos. Sins stoele, gn åreut cåzumint nol elemint tchimike e l' univiers.
Veye d' ene sitoele
Ene sitoele sikepeye cwand c' est k' ene nûlêye di gåz, aprume di l' idrodjinne si ramonçlêye so leye minme avou ene miete di l' eliom eyet sacwants ôtes elemints. On côp kel navea est spès assez, ene pårteye di l' idrodjinne est candjeye èn eliom pal fuzion nucleyaire. Li rmanant do navea amwinne l' enerdjeye ådfoû. Les deus foices (ramonçlaedje so leye minme eyet evoyaedje foû di l' enerdjeye) sont-st a pô près d' assene.
Portant, ene feye k' i gn a pupont d' idrodjinne e navea, ene sitoele k' est pol moens 0,4 côp ossi pezante kel solea forcrexhe po divni ene rodje adjeyante, pal fuzion d' elemints todi pus pezants e navea ou åtoû do navea.
Rapoirt des stoeles inte di zeles
I gn a des sistinmes di stoeles, avou deus stoeles ou d' pus ki sont-st aloyeyes eshonne pal gravitåcion.
Li mot «stoele» dins l' lingaedje walon
Les cwate mots d' aplacaedje shuvant ni mosternut nén vormint des stoeles:
Categoreye:Astronomeye
Remicoû
Li Grand Rmicoû, oubén e Feller Rèmicoû ([FR] Remicourt), c' est ene rebanêye comene dins l' province di Lidje.
Paul Janson (scrijheu e walon)
Paul Janson, c' est on scrijheu e walon ki provént d' Grand-Rozire.
I scrît dins l' Soverdea.
Janson
Roland Thibeau
thumb|(2015) Roland Thibeau, c' est on scrijheu e picård.
I note l' accint d' Élouje, la k' il a skepyî e 1948.
Ouve e picård
Ella a rascodou li pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 2008 po ene pîce di teyåte amontêye so on persounaedje istorike, li bandiy "Moneuse".
Sints d' glaece
Les sints d' glaece, Transene, 2020c' est ene termene di troes djoûs, les 11, 12 eyet 13 di may.
Les sints k' estént fiestis ci djoû la, c' esteut sint Mamer (li 11), sint Pancrace (li 12), eyet sint Serwai (li 13).
Roland Thibeau
Ouve e picård
E 2016, i redjårbeye «Li ptit prince» pol teyåte avou sacwants accints picårds et walons. Li pîce wangne li pris teyåte del fiesse ås lingaedjes walons ey esse djouwêye come copete-etrevén do grand raploû.
E 2017, i scrît ene pîce sol guere di 40, «Merci monsieu Douxhane», prumêye dins les ocupaedjes coinreces del fiesse ås lingaedjes walons.
Sints d' glaece
Meteyo
On dit k' i gn a pont d' esté divant les sints d' glaece, mins k' i gn a pupont d' djalêye après. Transene, 2020
Roland Thibeau
Thibeau Thibeau
Sints d' glaece
E corti
On dit k' i n' fåt måye semer les feves divant les sints d' glaece.
Aveurixhaedje estatistike
I shonnreut k' i gn åye nole prouve estatistike ki ces troes djoûs la sont todi pus froeds.
Ricnoxhance oficire catolike des sints d' glaece
Il ont tertos stî rsaetchî des årmonaks oficirs catolike. Sint Serwai a stî l' prumî a voler foû (e 1811).
Les deus ôtes l' ont stî å Concile Vatican II.
Categoreye:meteyo Categoreye:Cronolodjeye *
11inme sieke
9inme sieke | 10inme sieke | 11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke
Totes les anêyes do 11inme sieke
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Date
Fåsse raedje
Li fåsse raedje prindåve ou maladeye d' Odjeski (d' Aujesky) ou disgrapté schôpiaedje, c' est ene maladeye å virûsse ki pout acsure les bovrins, les tchéns et les tchets, ki s' schôpièt a moirt (coixhaedje di s' prôpe coir).
Dins les pourceas, les sintomes sont bråmint pus doûs, mins c' est ces biesses la ki wårdèt et spåde li rascråwant adjint.
Categoreye:Maladeyes des pourceas Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Maladeyes des tchéns Categoreye:Maladeyes des tchets
So nosse voye (tchanson)
So nosse voye, c' est l' redjårbaedje e walon d' ene tchanson de Black M., riprinjhe eto pa les Kids United.
Tchantaedje del tchanson
Li tchanson a stî aprinjhe pa les efants del cénkinme anêye del sicole libe di Sint-Houbert e moes d' måss 2019. Pu, avou l' aidance da Fabian Beghin (muzicyin) et Floraline Meunier (damjhele di scole).
Li pordjet aveut stî ritnou dins les ocupaedjes coinreces subzidyîs pal Fiesse ås lingaedjes walons. Si nd aveut on sepou fé on clipe videyo ki fourit prezinté å strimaedje do live «Moudes a rvinde» da Lucyin Mahin å Bork li 15 di måss 2019. Pu ç' côp la, å mwaisse raploû a Lidje li 18 di måss.
Les djins ont tchaké a rlaye dins leus mwins, et pår evoyî des messaedjes telefonike ås binamés ovreus.
Videyo di l' aprestaedje del tchanson
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Tchansons e francès Categoreye:Tchansons d' rape
Planeu
Categoreye:Areyonotike On planeu, c’ est on ptit areyoplane, sins moteur, k’ est saetchî e l’ air pa ene ôte pitite avion, pus dislaxheye, ey avancî tot seu avou l’ djeu des corants d’ air.
Tram di STET
Li rantoele des trams di STET aveut askepyî e 1962, mins èç rantoele egzistévé d'dja cwand ene ancyinne soce (T.E.P.C.E.) percédéve li STET (ki n' egziste pus dispoy 1991, cwand li TEC aveut askepyî po li Walonreye). Di pus, èç rantoele a stî ricandjî på des bus etur 1959 eyet 1974.
Ocsidjinne
avou des ôtes elemints
…
L' ocsidjinne et l' veye
Les biesses ont dandjî d' ocsidjinne po rapurer leu sonk (ezès peumons u dins les brantcheyes po les pexhons).
Les plantes, pal voye del clorofile, polèt produre di l' ocsidjinne tins del djournêye, k' ele rilåtchnut dins l' air, tot-z î hapant do gåz carbonike. Mins c' est l' contråve tins del nutêye.
Pî-note
Categoreye:Elemints tchimikes Categoreye:Gåz
Bleu tchampion
Categoreye:Micolodjeye Li bleu tchampion, c' est on bea pitit magnåve tchampion des bwès.
Discrijhaedje
C' est on tchampion avou on ptit tchapea bleu violé vif, 7 cm lådje, k' a on pitit refonçmint ene miete pus clair å mitan.
Pa padzo, il a des lådjès lames, bén espacêyes.
Si grand rond pî est foirt coriant.
Li dzeu do tchapea divént djaene brun tot setchixhant, mins les lames dimorèt bén violêyes.
Il a ene mince tchå di violêye coleur ki node bon et ki gostêye doûs. I vént al tere dins les seurès teres, so les troufires ou les mosseas des sapéns, di l' esté et di l' erî-såjhon.
Eployaedje
C' est on magnåve tchampion avou on bon gosse.
Mins on-z a trové k' i ritneut foirt li radiactivité. Eto, on conseye di nel magnî k' on côp u deus so l' anêye. On n' magne nén s' pî ki n' passe nén åjheymint l' estoumak (deur a didjerer).
Bibiografeye
Tites des lives e francès k' i gn a mo des racsegnes so ç' tchampion la:
Dislaxhaedje walon
El dislaxhaedje walon, c' est on mouvmint politike ki vént do mouvmint walon eyet k' ebåd el indepindance walone contru li Beldjike (ôtrumint dit, contru li Flande et li Redjon d' Brussele). El prumî pordjet d' ene Waloneye indepindante a sti atåvlé par li "Rassemblement démocratique et socialiste wallon", e 1942.
Saedje des tchamps
Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Fleurs des tchamps Del saedje des tchamps, c’ est ene sôre di saedje ki sieve di yebe ås maladeyes et ki crexhe dins les tchamps.
Ingrid Betancourt
Ingrid Betancourt, c' est ene politicresse Colombyinne, sikepieye e 1961.
Saedje des tchamps
No e sincieus latén : Salvia pratensis
Normand (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > lingaedje d' oyi > normand
Ingrid Betancourt
Elle a bråmint studyî el France.
Dislaxhaedje walon
Dislaxhaedje
Li dislaxhaedje walon vout dire k' el Walonreye n' sereut pus ene redjon Bedje, mins bén èn Estat.
Ingrid Betancourt
Elle a rivnou el Colombeye, et moussî el politike. Elle a stî lomêye pårlumintresse e 1994 et senatresse e 1998.
Elle a stî apiceye pa les FARC e 2002, et wårdêye come ostaedje. Å moumint di si apiçaedje, elle moennéve si campagne po divni Prezidinte del Colombeye.
Come elle aveut eto l' nåcionalité francesse (si prumî ome esteut on Francès), gn a yeu bråmint do ramdam po l' fé dislaxhî. Des comitîs d' sotnaedje, et l' etervinaedje do govienmint francès.
Elle a stî liberêye d' ene operåcion di l' årmêye bolivyinne li 2 d' djulete 2008, avou sacwants ôtes ostaedjes.
André Dumoulin, on scrijheu dins l' gazete e walon “Li Rantoele” aveut rescontré si sour, Astrid, å Panama.
Hårdêye difoûtrinne
Ene waibe di racsegnes (e francès)
Sourdant
<References/>
Categoreye:Rilomés ostaedjes Categoreye:Colombeye
Dislaxhaedje walon
Dislaxhaedje
Li Redjon d' Brussele pôreut ridjonde el Walonreye, mins i gn a cåzumint pont d' tchance. Sorlon Pierre Hazette, li Brussele ey el Walonreye sont foirt diferinnes. Brussele est pus ene veye eternåcionåle eyet l' varyisté culturele est pus impôrtante k' e Walonreye. Il clatche eto k' el Walonreye est pus rural contråvmint a Brussele. Di pus, les Brusselwès prefernut esse indepindant si li Beldjike aplôse.
Sacwantès djins, come Michel De Maegd, pinsnut k' el dislaxhaedje walon est nén-polule. Èç politiki dit k' el dislaxhaedje walon n' est nén-possibe, pask' el Beldjike pout nén aplôser. I diboke : "On cour pout nén esse divizé e deus". D' ôtes djins croeynut k' el Walonreye doet nén divni indepindante. Sorlon zelzôtes, i gn' a mwintès d' råjhons. L' insurté economike est l' prumire råjhon. Julez Gazon, ene economisse del ULg, deplore k' el Walonreye est pus pôve k' el Grece. Li råjhon culturele resse li pus impôrtante po les Rataxhisses. På egzimpe, li France eyet l' Walonreye ont l' minme oficir lingaedje : li francès, pindant k' el neyerlandès est oficirmint djåzé e Flande. Di pus, les Rataxhisses pretinde k' el Flande est måhaitî pol Walonreye eyet po Brussele. Mins nerén, soulmint 32% des Walons volnut rtouné e France.
Les djins ki volnut l' dislaxhaedje walon, come Arnaud Pirotte eyet Yannick Bauthière sont lomés : walonisses. Ces deus omes rola sont les oteurs då live : Histoire de Wallonie ([WA] Istwere del Walonreye). Sorlon ces omes, li dislaxhaedje bedje esteut on cepe. Asteme, k' on wallonisse n' est nén on walingant (eto lomé : walingantisse). Ene walingantisse, ç' est purade ene sakî k' est mimbe då Mouvmint walon ubén ene sakî ki disfind li Walonreye yet s' tuzance, sorlon on motî neyerlandès-flamind.
Separatisse
Les mouvmints dislaxheus walons yet flaminds sont rwaitîs come des mouvmints separatisse, veyånmint ki tchaeconk vout fé èn estat di s' costé ubén, kécfêye, k' is volnut ene Beldjike confederalisse.
Lete
E 1912, Jules Destrée aveut scrî ene lete, ki si lome "Sire, li Beldjike n' egzistêye nén!" ([FR] Sire, la Belgique n'existe pas !) å Rwè Albert I. Il aveut kimincî ès lete e djhant ki gn' a pont des Bedjes, mins szulmint des walons eyet des flaminds. I discrijheut li Beldjike come estant èn estat, mins come n' estant nén ene nåcion. I racontéve eto ki li Flande est pus djondant ås tuzances djermanikes eyet li Waloneye est pus djondant ås tuzances francès-cåzantes. Jules Destrée aveut bråmint comparé li Flande eyet li Waloneye, tolminme cwè avou 'l djeyografeye des deus redjons u avou des sociolodjikes diferinces, metans.
Asteure
E 2017, sacwants dislaxhiveus walons avént sopoirté les dislaxhiveus catalans, avou on metinge a Brussele. Ces dislaxhiveus walons avént acertiné, come li Catalogne avou li Sipagne, ki les walons estént on pitit peupe del Beldjike ki sont dismepréjhî på les flaminds. On djournå sol waibe, La Revue Toudi, shonne esse d' acoird avou 'l dislaxhaedje del Walonreye. Po les politike pårtis, i fåt rloukî dzeu.
Clubs des walonisses
Li "Club des walonisses" ([FR] Club des Indépendantistes wallons) a stî askepyî e 1980 på deus omes : Jean Alexandre yet Charles-François Becquet.
Rapoûlaedje walon
Li "Rapoûlaedje walon" ([FR] Rassemblement wallon) a stî ahivé padvant les eleccions d'1968. Ci pårti esteut impôrtant dins les anêyes 1970. Il a ossu aidî å "redjonålijhî" li Beldjike pindant el govienmint Tindemans. Mins nerén cwand Paul-Henri Gendebien (ki asteure est l' prezidint do Rapoûlaedje Waloneye-France) esteut divnou prezidint, i gn aveut yeu bråmint di dvizaedje dins ç' pårti, paski gn aveut bråmint diferins clintchas. Å cmince, ci pårti esteut purade socialisse.
Asteure li Rapoûlaedje walon, come li Rapoûlaedje Waloneye-France, est favoråbe å "ralaxhaedje" del Waloneye al France. L' actouwel prezidint est Laurent Vandamme.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Politike Categoreye:Walonreye
Normand (lingaedje)
thumb|mape del Normandeye Li normand est on lingaedje d' oyi djåzé el Normandeye (France) eyet ezès Iyes anglo-normandes.
Lidje (schoice)
179px|thumb|Monceas di schoices di tchinne-lidje thumb|dizo-plats di lidje Li lidje, c' est l' eschoice do tchinne-lidje, k' on fwait des bouchons avou.
Normand (lingaedje)
El France li normand est ricnoxhou come onk des lingaedjes redjonås del France. Dins les iyes di Djeri (Jersey) eyet Guerni (Guernsey), li lingaedje est ricnoxhou oficirmint. Si est i acsegnî dins sacwantès scoles avåla.
Motî Hécart do picård
Categoreye:Motîs picårds
Normand (lingaedje)
Li djeriès eyet l' guerniès sont ricnoxhous come lingaedjes redjonås des Iyes Britanikes dins l' cåde do Consey Britanike-Irlandès (adlé d' l' irlandès, li walès, li gayelike escôswès, li scots, li scots d' Ulster, li gayelike di l' Iye di Man eyet l' cornike).
I gn a troes ortografeyes standårdijheyes: continintåle, djersiais, guernsiais.
Motî Hécart do picård
Il est rprins avou l' rahouca PiF1 dins l' Wiccionaire.
Copeye do motî
Coussour
Coussour (fr: Cousolre) est on viyaedje di France, dins l' Avinnwès, dipårtumint do Nôr, astok do payis walon (Biômont).
Auguste Mignon
Auguste Mignon, c' esteut on scrijheu e walon.
Normand (lingaedje)
Istwere
Li normand, arivé e l' Inglutere après li concwestaedje påzès Normands e 1066, a-st eritchî li lingaedje inglès avou bråmint des mots, come:
Coussour
Djeyografeye
Coussour si trouve e vå del Ture.
Li comene a troes hamteas: Les Haies, Marsignies eyet Reugnies, mins li masse des dmorants vikèt-st å cinte do viyaedje.
Tour di Bôdrindje
Categoreye:Walonreye Categoreye:Beldjike Categoreye:Årdene Categoreye:Province di Lidje Li Tour di Bôdrindje (la-minme al Tôr), c' est ene hôte tour ki sieve po les telecominicåcions, metowe a Bôdrindje.
Coussour
Etimolodjeye
L' etimolodjeye do no est èn aplacaedje tîxhon coû (corti, cinse) + Sour (no d' aiwe divnou no d' viyaedje), Sour-li-cinse (eneviè: Sour-Tchestea). Vî scrijhas: Curtisolra, Cousorre, Cousores, Cousors, Coursorre, Coussolre, Coursolre.
Tour di Bôdrindje
Dilé leye, gn a l' Bute Baltia, c' est ene hourêye di pire, avou des montêyes, ki permete di monter a 700 metes hôt, (a pårti des 693 metes a Bôdrindje).
Coussour
Etimolodjeye
Viyaedjes di Walonreye avou l' minme etimolodjeye: Sour-so-Sambe, Sour-Sint-Djri.
Istwere
C' est a Coussour k' on vnou-st å monde Sinte Aldegonde (630-684) et Sinte Wådrou (612-670).
Economeye
Coussour fourit cnoxhowe lon et lådje pa si industreye do mårme, i gn ourit inte 1870 et 1914, la ki l' activité esteut å pus hôt, disk' a 74 ovroes. Les mårmes di Coussour ont stî eployîs pol fijhaedje do chestea d' Versailles; ey eto evoyîs dins bråmint des payis: Canada, Estats-Unis, Braezi, Ourougway, Årdjintene, Marok, Nonne Afrike, Edjipe, Taylande, Inglutere, Irlande, Beldjike, Itåleye, Almagne, Yougoslaveye.
Clasmint
Li lingaedje do payis est sovint metou come estant do picård, la k' c'&bsp;est l' cawete picåde -iô k' est eployeye; mins nerén, li lingaedje a eto bråmint des traits walons come li candjmint des son k, g =&gt; tch, dj, ou co l' wårdaedje des s laténs; dj' ô bén ki, linwisticmint, c' est purade do walon ki do picård. Li minme rimarke est a fé pol ci d' Chevri-Rance, ki pôrént esse metous come walipicård avenwès.
Li consyince linwistike d' esse dins on grand prler n' egzistêye nén, et les djins czèt di leu «patwès».
Normand (lingaedje)
Istwere
inglès < normand = walon
Coussour
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Normand (lingaedje)
Istwere
causeway < cauchie = tchåssêye
Esté
thumb|L' esté fwait sondjî, aprume, al [[mer et ås grandès vacances]] L' esté (e lidjwès, on prononce : osté) ou campagne, c' est l' deujhinme såjhond' l' anêye, k' atake li 21 di djun et-z esse houte li 20 di setimbe (e l' Dimeye-Bole Bijhrece).
Normand (lingaedje)
Istwere
catch < cachi = tchessî, cachî
Auguste Mignon
Il a vnou å monde a Biarin li 22 d' may 1891.
Esté
Les moes ki sont so l' esté, c' est l' fén do moes d' djun, cwand l' bontins a leyî ouve, li moes d' djulete, d' awousse et di setimbe, la kel waeyén-tins atake.
Måjhon-comene
On dit, dins l' cåzaedje corant « Dji m' va al "måjhon-comene" » u, tot biesmint, al « comene ». Cwek' e francès, ça s' lome puvite « hôtel de ville », el Beldjike, on-z ôt sovint l' mot « commune », al môde do walon.
Esté
E l' esté, gn a sovint ene termene di waernu.
Måjhon-comene
Dins les grandès |veyes, on l' lome purade otel di veye.
Esté
dins les cinses
thumb|Des ronds boteas di strin e-n esté a [[Hamwè]]
Auguste Mignon
Il a eto scrît e francès pol teyåte.
Måjhon-comene
Dins les viyaedjes di l' ancyinne Dutcheye di Bouyon, on l' lome (come el France), li mwaireye.
Auguste Mignon
Ouve e walon
Il s' a fwait cnoxhe avou des pîces di teyåte:
Esté
Sourdants & pî-notes
<References/>
Auguste Mignon
Ouve e walon
A scrît eto des arimés po totès sôres di gazetes (inte di zeles, «L' Arsouye» (Nameur) eyet «Li Clabot» (Lidje).
Anêyes 1460
14inme sieke | 15inme sieke | 16inme sieke
Auguste Mignon
Ouve e walon
Mignon
Anêyes 1460
anêyes 1440 | anêyes 1450 | anêyes 1460 | anêyes 1470 | anêyes 1480
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Esté
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Cronolodjeye
Normand (lingaedje)
Istwere
cater < acater = atchter, acater
mug < mogue = (grande) djate
L’ anglo-normand a stî foirt lontins li lingaedje oficir e l' Inglutere.
Motlî
Li normand a rprindou bråmint d' mots å vî norwès. Gn a des categoreyes d' mots k' sont voltî raloyîs å vî norwès metans l' motlî del pexhe ubén del marene.
Do costé des ôtes lingaedjes d' oyi, li normand pårtaedje des piceures avou l' walon ey el lingaedje d' oyi. Påregzimpe, el mot latén « trans tutos » a divnou « trestuz » e l' lingaedje d' oyi. Avou ça k' il a dné « trétous » e-n ortografeye rfondowe, e l' normand. Come il a dné « tertos » e l' walon. Cabén k' li francès a wårdé l' idêye do « tutos » tot divnant « tous ».
Belès-letes
Li Djersiès Robert Wace est veyou come l' askepieu del literateure normande, å 12inme sieke.
thumb|coviete do coup d'œil purin, di 1773
On rtrouve del literateure satirike ou polemike eplaideye a Rouen ezès 16inme eyet 17inme siekes, sicrîtes dins çou k' on loméve adon li parler purin.
David Ferrand (1590? - 1660) eplaida li Muse normande, ene ramexhnêye di scriaedjes do Payis d' Caux.
Le coup d’œil purin fourit eplaidî e 1773 a Rouen. Pierre Genty (1706 - 1821) î reprezinte li pårler do Perche.
thumb|Coviete di Eiou qu'i va lés trachi da Charles Lemaître, 1924
Des ôtes grands scrijheus e normand:
Esté
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Meteyo
Normand (lingaedje)
Belès-letes
E 1968, André Dupont eplaida L'Épopée cotentine, monumint epike di 4.628 vers e normand.
Li roman Zabeth d' André Louis, rexhou e 1969, fourit l' prumî roman scrît e normand.
djeriès
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Lingaedjes d' oyi Categoreye:Normandeye
Jean-Joseph Merlin
Jean-Joseph Merlin, c' esta èn edvinteu k' ava nexhou a Hu, li 6 di setimbe 1735. Il fourit revoye li 4 di may 1803 a Londe, el Rweyåme-Uni.
Atuzlaedje
C' est lu k' ava atuzlé les nouzomes patins ås rôletes.
Rowe (di veye)
Ene rowe, dins en veye, c' est ene voye avou des måjhons sol dilé.
Motlî
Ene pitite rowe si lome ene rouwale; co pus ptit, c' est ene rouwalete.
1922
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Rowe (di veye)
Motlî
Li mwaisse rowe di sacwants viyaedjes si loméve li "tchinrowe" (tchimin-rowe et nén tchén-rowe), si ele esteut on cnoxhou tchmin, boutans, k' aléve so ene grande veye. Asteure on-z eployreut purade "grand-rowe" on calcaedje do francès "grand-rue".
Willy Leroy
Willy Leroy a skepyî li 3 d' may 1940.
Rowe (di veye)
Motlî
Les lådjès rowes d' ene veye, sovint avou des åbes sol costé, si lomént divinltins "strêye" (Feronstrêye a Lidje) mins asteure, purade "avnowe" (noûmot).
Willy Leroy
C' est on scrijheu e walon, purade pol teyåte.
Rowe (di veye)
El toponimeye
Les mots "rowe" et "rouwale" rivnèt toplin dins les nos d' plaeces del Walonreye.
Eployaedje do mot "rowe" dins les viyaedjes
Li mot n' esteut waire eployî dins les viyaedjes, la k' on djheut purade "voye di..." avou l' viyaedje ou l' hamtea shuvant.
Willy Leroy
Eto on bouteu pol walon, foiravant pol walon e scole.
Rowe (di veye)
Eployaedje do mot "rowe" dins les viyaedjes
Metans, po Transene : Voye di Viyance, Voye di Smu, Voye di Stegne, Voye di Mirwå. Mins, li mot "voye" va eto po des tchmins sins måjhone (todi a Transene : voye di Libin, voye di Lesse, voye di Rdû, voye do molén.
Willy Leroy
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.
Ouve pol walon
Il adjinçné a pårti di 1979 des bates di recitaedjes po ls efants. Et dner do walon e scole a Veskeveye.
Rowe (di veye)
Eployaedje do mot "rowe" dins les viyaedjes
Dispu les grands rebanaedjes di 1977, on-z a disbatijhî les "voye di..." avou l' no d' on viyaedje del minme intité. Metans : on n' pleut nén aveur 2 "voye di Viyance" dins l' comene di Libin : ene ås Libins minme, ey ene a Transene.
Gn a eto des ancyins d' voye k' ont stî rbatijhîs cwand on-z î a basti. Todi a Transene : Li "voye di Smu" a divnou "Rue nouvelle", li voye di Mirwå "rue des hêtres", li voye di Stegne "rue de la colline", li voye di Viyance "rue de la chapelle". Mins gn a pont yeu di rlomaedje espontané e walon, a pårti des nos francès oficires.
Willy Leroy
Ouve pol walon
Il amonta avou Raymond Mouzon ene soce di scrijheus e walon del Province do Lussimbork (li GADL).
Rowe (di veye)
Eployaedje do mot "rowe" dins les viyaedjes
Li mot "rue" a eto stî dné a des nos d' plaeces ki n' avént nén c' no la. Metans "al Vozale" a Durnale a vivnou "rue d' Al Vozale". A Fosse-li-Veye "al Vå" a divnou "rue al val", riwalnijheye po les plakes e walon "reuwe A l' Vau".
Willy Leroy
Ouve pol walon
Il a lontins moenné les ovroes di scrijhaedje e walon a Veskeveye.
Pol dramatike di Veskeveye, il a ratourné dipus d' trinte pîces e walon, inte di zeles do «Katayev» (Dji vou vir Mioussev) et do Feydeau. Mins ossu toplin di Derycke.
Rowe (di veye)
Eployaedje do mot "rowe" dins les viyaedjes
Portant, di tenawete, on wåde l' emantchaedje walon. Metans a Welin : "Au boni" (å bounî).
Plakes di rowes e walon
Sacwants viyaedjes ont des plakes di rowes e walon : ...
Willy Leroy
Ouve pol walon
Si feme, Claire Paulet, l' a todi aspalé, et djåzer on croxhant walon, pår divant les djins.
Leroy, Willy Leroy, Willy Leroy, Willy
Rowe (di veye)
Plakes di rowes e walon
Categoreye:Urbanisse Categoreye:Veyes
Timleyacêyes
Categoreye:familes des plantes Les timleyacêyes, c' est ene famile di plantes la k' gn a l' sint-bwès eyet l' djolibwès.
1515
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Jean-Marie Pierret
Pierret Pierret, Jean-Marie Jean-Marie Pierret, c' est on rcwereu e diyalectolodjeye, prof d' univ (a l' UCL) dins les romanes di s' mestî.
1515
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Jean-Marie Pierret
Teze
Il a cmincî ses rcwerances avou pa ene grosse teze so l' adjinçmint d' ene måjhon e l' Årdene, kel tite, c' est: Etude dialectologique et ethnographique sur la commune de Longlier; la maison rurale (Motlî Pierret so les måjhons a Longuiè, riprins sol limero [S105] dins l' djivêye des motîs do walon).
1515
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Jean-Marie Pierret
S.L.L.W.
Il est S.L.L.W-î dispu 1981.
Il a stî li mambor des rcweraedjes da Raymond Mouzon po-z emantchî on "Motî do Tchestea". Si boute-t i asteure po mete tos les ramexhnés foyous so papî.
Il a acvierné ene sinteze so les scrîts sourdants del diyalectolodjeye do walon. I prezinta l' ovraedje avou Jean Germain dins on papî lomé Introduction bibliographique à la dialectologie wallonne, eplaidé e 1981 dins l' live Dialectologie en Wallonie siné pa Michel Francard, Jean Germain, Luc Isaac eyet Jean-Marie Pierret. (ISBN 2-87077-057-X).
I scrît voltî des spepieus corwaitaedjes di lives sol walon dins li rvuwe «Walonnes». Inte d' ses tecses, on-z ertrove onk ewou çk' i rind bon dvwer a Jean-Jacques Gaziaux.