cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Såvadje sapén
Discrijhaedje
I vént bén so les setchès teres, ossu sol castinne.
Il a des ptitès rondès carotes.
Maladeyes do såvadje sapén
scolites: scolite do pin.
Sourdants
Categoreye:Åbes sapinreces
Roland Georges
thumb|120px|left|(e 2012) Roland Georges a skepyî a Noveye-dilé-Bastogne li 2 d' avri 1935. Il a morou li 1î d' djun 2020.
C' esteut on scrijheu di prôze nén racontrece e walon.
Il a-st eplaidî on seu live, mins on spès : On côp d' ouy so l' agricoûteure å 20inme sieke, e l' Årdene (live). Sacwants d' ces bokets la ont stî rprins dins l' Rantoele-gazete.
Il î notéve l' accint walon d' Engrè.
Georges, Roland
Male
Male est on payis d' Urope, en inglès eyet e maltès Malta; c' est ene iye metowe e fén mitan del Mîtrinne Mer, di 316 km² long et lådje, avou 400.000 dimanants.
Istwere
I gn a-st avou des djins so l' iye dispoy 5.200 divant noste ere. Les Fenicyins l' ont lomé Malat, çou ki vout dire "poirt å rcoet". Les iyes ont stî shuvannmint dizo l' controle di Cartadje (400 divant noste ere), poy Rome, eyet les Arabes e l' anêye 870, ki vont pår marker li tuzance maltesse.
E 1127, c' est les Sicilyins k' arivèt et Male ridvént crustinne. E 1530 les iyes sont dnêyes ås Tchvalîs d' Sint Djhan d' Djeruzalem (asteure kinoxhous come les Tchvalîs d' Male), k' avént stî tchessîs foû d' Rôde påzès Turks.
Napoleyon evayixha les iyes e 1798, poy les Inglès e 1800. E 1814, al Påye di Paris, Male fourit oficirmint metowe come pårteye di l' Impire britanike. Ele s' endè dislaxha li 21 di setimbe 1964, et rdjonde l' Union Uropeyinne e 2004.
Redjons
Iyes d' Male:
Veyes:
Difoûtrinnès hårdêyes
*
Pirreye di Lîssin
categoreye:amagnîs et aboeres walons thumb|Etikete del Bire "Li pirrêye di Lîssin Li Pirreye di Lîssin (ki si scrît Pîr'rèye di Lîcint), c' est ene bire walone, avou on no e walon, bresseye a Lîssin.
Burton (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > gayel > britonike > burton
Côde ISO 639-1: br
Sitatut
thumb|sipårdaedje do burton (e coleurs) et do galo (e gris) el Burtaegne Li burton est cåzé å coûtchant del Burtaegne (å nôrdouwess del France); li lingaedje n' î a pont di statut oficire, mins nerén, on trouve bråmint des plakes di rowe, paneas sol boird des voyes, evnd. e burton. Ossu, on esteme a 300.000 li nombe di cåzants.
Li pus vî motî d' burton c' est li "Catholicon", on motî e troes lingaedjes, francès/burton/latén, eplaidî e 1464.
Diyalekes
Li burton a cwate grands diyalekes, ki corespondèt åzès cwate vîs diyocezes del Burtaegne coûtchantrece, et k' on lome sovint del prumire lete do no do diyoceze:
Sicrijhaedje
On prumî rfondaedje do burton si fjha e 1908, li burton KLT (des letes des troes diyalekes k' i rascovreut, les scrijheus e burton vanetès, n' ont nén volou radjonde li rfondaedje). Etur 1910 et 1930 on fjha sacwants propôzaedjes po trover on rfondou di tot l' burton, emey ces propôzaedjes i gn ourit e 1911 li ci do betchfessî scrijha zh ki rascovreut li prononçaedje z des diyalekes KLT, eyet li prononçaedje h do vanetès; mins i fårè ratinde co ene trintinne d' anêyes divant k' ene comone ortografeye, lomêye adon KLTG po les cwate pårlers ou co peurunvan (ki vout dire unifyî pår), soeye finålmint adoptêye. On lome ossu pa des côps ci rfondou burton la “sicrijhaedje «zh»”, li betchfessî zh åyant ene grande tchedje emocionele.
Egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Motîs
René Le Gléau, Dictionnaire classique français-breton, tômes I-X, Al Liamm, Lannion, 10 lives, 1984-1994.
Caricateure
thumb|Barack Obama ki moenne Bush evoye del Blanke Måjhone, fwaite pol l° 48 del [[Rantoele-gazete; li scrijhaedje sieve ene sintake rimarcåve avou ene fråzlete rahoucrece.]] Ene caricateure, c' est on ctoirdou dessén d' ene rilomêye sakî, po fé rire les cis et cenes kel riwaitnut, u po critiker li djin k' est dessinêye dissu.
Categoreye:Dessinaedje
Dismetaedje del hantche
Categoreye:medcene
Li dismetaedje del hantche (on dit eto dishantchaedje), c' est cwand l' makete di l' oxhea del coxhe vént foû do pot del hantche.
On l' pout aveur tot vnant å monde (pus sovint les båsheles ki les valets).
On s' pout eto dismete ene hantche d' èn accidint.
Oxhea del coxhe
thumb|100px|oxhea del coxhe d' ene vatche L' oxhea del coxhe (on dit eto : li femur), c' est l' prumî oxhea del djambe (des djins) u del pate di drî (des biesses).
L' oxhea del pate s' adjonteure dins l' pot del hantche pal makete do femur.
I s' adjonteure avou l' schinon del djambe pal voye del djonteure do djno.
Cwand l' oxhea del coxhe vént foû do pot del hantche, on-z a on dismetaedje del hantche.
Maladeyes des rodjès biesses
Pådje moennrece so les maladeyes des rodjès biesses thumb|five di laecea
Les maladeyes des bovrins polnut esse rindjeyes sorlon les cåzes, u sorlon les organes la k' ele si rashiyèt.
cåzes fizikes
thumb|Fototinrûlijhaedje
virûsses
thumb|Catåre malén
magnants mås
thumb|crantche e l' ouy
Maladeyes del pea
thumb|clå d' esté
Maladeyes do pés
thumb|laecea d' colimamite
Cérudjeye
thumb
Motlî walon des maladeyes des rodjès biesses
Bovrins *
Rahoptaedje
thumb|do mayisse, semé al mwin, djusse rahopté Li rahoptaedje (on dit eto: rateraedje, rehåssaedje, ramotnaedje, ramontaedje, fijhaedjes di crotches), c' est èn ovraedje kel cinsî fwait so s' tchamp d' crompires, cwand ele sont ddja ene miete levêyes.
Tecnike
I lyi fåt ramoenner del doûce tere alintoû des pîs des plantes po les tubercules î poleur crexhe comifåt, sins s' efoncer dtrop dins tere. I sont insi pus åjheys a råyî.
Rahoplêyès plantes
Li rahopataedje si pratike eto sol mayisse dins les payis k' i sieve ås ptits cinsîs.
Usteye
Li rateraedje si pratike avou on hawea u on cro (rahoptrece), cwand on sait co passer etur les lignes.
Categoreye:tcherwaedjes et mårsaedjes
Cawete -ale
Les cawetes -ale et -ele, c' est les femrinnès fômes del cawete -ea.
Ele vént del cawete latene -ella.
Dins des sustantifs et kékes addjectifs
Li fôme -ale est pår walone, mins on-z a rfondou a môde d' ene dobe rifondowe, po tni conte des mots la kel disfondowe "-ale" est foirt sitroete, metans :
Dins les nos d' plaece
Dins les nos d' plaeces, on-z a rfondou come on dit la-minme, cwand li cmon no n' egzitêye nén :
Mins on-z a wårdé -ale po des mots foirt clairs, k' egzistèt avou l' fôme -ale eyet l' fôme -ele.
Dins les accints do walon
Li cogne «-ale» est purade sol walon do Levant et betche ene miete l' walon do mitan (purnale) et l' Basse Årdene (novale a Bastogne, bauçale a Sint-Houbert, massale a Forire); li cogne «-ele» si voet puvite sol walon do Coûtchant eyet l' Årdene nonnrece (purnèle, machèle). Dins ces payis la, si les mots î arivnut avou l' cawete -ale, ele pout esse avou on long A (macrâle).
Calcaedje e francès d' Walonreye
Portant, dins les nos d' plaece, li riscrijhaedje e francès ni ricnoxhe nén li nateure femrinne del cawete: Durnal (po Durnale).
Ale Categoreye:Toponimeye
Jean de Lathuy
thumb|Coviete des "Djårdéns sins voye" Jean de Lathuy (e walon, on dvreut dire Djan d' Låtu), a skepyî e 1906 ey a morou e 1998.
C' esteut on scrijheu e walon.
I dmoréve a Djiblou.
Atrapêye maladeye
Categoreye:medcene
Jean de Lathuy
Il esteut aidant d' procureu do rwè di s' mestî.
Atrapêye maladeye
Ene atrapêye maladeye, c' est on må k' on-z hape après aveur vinou å monde.
Jean de Lathuy
Ouve e walon
Il a vudî: deus ramexhnêyes d' arimés: "Les djårdéns sins voyes" (1930); eyet "Les set petchîs capitås" (1937).
Atrapêye maladeye
Li contråve, c' est ene maladeye di nexhance, k' on-z a ddja cwand on skepeye.
Jean de Lathuy
Ouve e walon
Di 1950 a 1958, il a eplaidî ene cintinne di fåves da Lafontinne dins Le courrier de l' Orneau, ene pitite gazete di Djiblou. So les minmes trevéns, ses tecses sont cobén replaidîs dins les Cayés Walons.
Si prôpe coleccion des Cayés Walons, a stî dnêye pa si eritî a Lucyin Somme, k' aveut vnou dmorer, lu eto, a Djiblou.
Tecnikes d' adjinçnaedje do powinme
ucobén
Les tinmes
Dins tos ses prumîs scrijhaedjes, c' est des sudjets a vey avou li rlidjon catolike (les doze sitåcions do tchmin d' croes; l' Assompcion; les set petchîs capitås.
El Sårt-Dames-Avlenes
Loukîz al pådje toponimike do mot "sårt" po tos les omonimes.
Jean de Lathuy
Jean de Lathuy eyet li rfondaedje.
Jean de Lathuy inméve bén les beas mots, il veyeut voltî l' beaté. Po ses scrijhaedjes, Jean de Lathuy: Eto, li Djhan d' Låtu pout esse loukî come èn anonceu do mouvmint des rfondeus.
De Lathuy a-t i fwait avou ls Almands ?
De Lathuy esteut foirt crustin; il esteut mårlî a Djiblou. On pout dire ki c' esteut èn "efoufyî do bon Diu". Come les Recsisses estént eto foirt crustins, nén merveye k' i s' åye bén etindou avou zels. Mins après, on lyi fjheut fé des sacwès padrî s' dos. Après l' guere, on l' a fwait passer po on traite; et i n' cåzéve pus a nolu.
Sourdants & pî-notes
Delathuy
Ba Ria
200px|right|thumb|Ba Ria
Jean Fauconnier
thumb|100px|left|Djan Fåcnî croxhî pa Gustave Camus (1935) Jean Fauconnier (riwalnijhåve Djan Fåcnî) a skepyî e 1915 ey a morou e 2000.
C' esteut on sicrijheu e walon, k' a prins pacô el no d' pene di "Li Nûton" (l' Nuton).
Foû do walon, il a stî eto on rcwereu so l' istwere coinrece di Tcheslet, et on scrijheu ezès gazetes e francès (La Lanterne) ey e walon (Al Tchandele, El Bourdon).
Ouve pol walon
Ci fourit a côps on fijheu d' paskeyes: “L' efant k' a stî pierdou” (1940), “Li blanke dame” (1942), on ratourneu e walon d' on roman e picård “Les Pansård” (1945), on fjheu d' pîces di teyåte “L' 810” (1951), “L' Grelé” (nén eplaidî), ey on fjheu d' rimeas “12 tchansons” (1980).
Corwaitaedje di si ouve
Il a stî onk des rcandjeus do stîle des scrijhaedjes e walon, comincî diviè 1940 e Payis d' Tchålerwè, dizo l' enondance da Émile Lempereur.
Sourdants
Fauconnier, Jean
Jules Feller
Jules Feller a skepyî a Roubai li 4 di nôvimbe 1859. Il a morou a Vervî li 29 d' avri 1940.
C' esteut on rcwereu sol walon ki, di s' mestî, esteut professeur d' umanités a Vervî.
Maladeye di nexhance
vignette|Vea ås deus tiesses Ene maladeye di nexhance, c' est ene maladeye k' on-z a ddja tot vnant å monde.
Li contråve, c' est ene maladeye k' on-z atrape après esse sikepyî.
Jules Feller
Ouve pol walon
Il adjinçna, diviè 1900, li sistinme di scrijhaedje ki poite si no (sistinme Feller), on maxhaedje di rîles fonetikes et di scrijhas analodjikes do francès, mins avou bråmint d' aloyance divintrinne (årvier di sacwants ôtes sistinmes di dvant). I serè-st eplaidî sol tite di Essai d' orthographe wallonne e Tome 41, prumî live do B.S.L.L.W. (1901), pu diswalpé dizo l' tite Règles d' orthographe wallonne e tome 41 deujhinme live (1902). I serè co on côp replaidî e moes d' awousse 1905.
Maladeye di nexhance
Lomaedjes
Categoreye:Medcene
Jules Feller
Ouve pol walon
Li sistinme Feller va fini pa esse accepté pa tos les scrijheus do Payis Walon, di cåze del reclame fwaite pal S.L.L.W..
Roman Payis (diyalectolodjeye)
Dins les rcweraedjes e walon
Dins l' ALW, li Roman Payis, c' est l' arondixhmint d' Nivele, dabôrd, c' est tos les viyaedjes k' ont on limero diyalectolodjike ki cmince pa Ni.
Jules Feller
Ouve pol walon
Il aveut cmincî, avou Jean Haust, li Dictionnaire général de la langue wallonne.
Roman Payis (diyalectolodjeye)
Dins les rcweraedjes e walon
Ene cåkêye di rcweraedjes pa tinme, foirt sipepieus, ont stî fwaits pa Jean-Jacques Gaziaux.
Les scrijheus e walon do Roman Payis
Vola les pus rlomés.
Mins end a bråmint ds ôtes k' ont cpôtyî l' pene et mete leus bokets dins l' Noer boton ou dins l' Soverdea d' après Djodogne.
Les accints walons do roman payis
Do costé d' Perwé, c' est purade come a Nameur.
So Nivele, c' est ddja l' Coûtchant walon.
Tot å Coûtchant, (Biernissåt, Brinne-Tchestea), c' est ddja do picård.
Sol Wiccionaire
Categoreye:Bokets del Walonreye Categoreye:Diyalectolodjeye walone
Jules Feller
Ouve pol walon
I rashonna tos ses årtikes di linwince dins on live Notes de philologie wallonne, eplaidî e 1912.
Jules Feller fourit li mambor da Martin Lejeune, et-z eplaidî ses ouves en on spès live e 1923. Dins l' biyografeye do scrijheu, on pout lére ene pårteye di ses idêyes so l' avançmint des belès-letes e walon, a pårti d' l' ovraedje des diccionairîs.
Feller, Jules Feller, Jules
Åve-el-Fåmene
thumb|l' eglijhe thumb|ancyin lomaedje e francès "Ave-et-Auffe thumb|Rowe do Robtea Åve (Åve-el-Fåmene, la-minme Âve u Auve, F. davance, Ave-et-Auffe, asteure, Ave), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Rotchfoirt, el province di Nameur.
No des viyaedjes del Walonreye
categoreye:toponimeye Les nos des viyaedjes del Walonreye provnèt d' troes sourdants :
25 d' avri
Li 25 d' avri, c' est li 115inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 116inme po ls anêyes bizetes), avou 250 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
23 d' avri - 24 d' avri - 26 d' avri - 27 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
No des viyaedjes del Walonreye
Les nos walons des comenes do tins k' on-z a cmincî l' ALW ont stî bén rascodous e walon. L' ahike, c' est ki li prononçaedje d' on minme mot e walon candje d' ene plaece a l' ôte :
Tchonveye
Tchonveye (la-minme Tchonvîe, dins l' tins les Pårotches, F. Jehonville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bietris, el province do Lussimbork.
No des viyaedjes del Walonreye
Li rfondaedje des nos d' viyaedje, ki s' aspoye so li rfondaedje do restant des mots a stî fwaits pås rfondeus tot adjinçnant l' eciclopedeye Wikipedia.
Tchonveye
Mwaissès dnêyes
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Rilidjon
Eglijhe modiene. Li pårotche est dicåceye a Sint Macsimin.
Ôtes activités
Gn a la on tchamp d' aviyåcion militaire. Li pordjet d' endè fé on areyopôrt di martchandijhes (dispu les anêyes 1960) n' a måy polou esse adiercî, di cåze do rclamaedje des djins.
Istwere
Tchonveye esteut ene des cwate mwaireyes del Dutcheye di Bouyon. Ele comprindeut les hamteas di Blanke-Oraye, Åcrumont, li Sårt et Ofagne.
Åve-el-Fåmene
''L' ancyin mot francès "Ave-et-Auffe", c' est a cåze di deus prononçaedje do mot dins on payis metou a l' aschate pol betchfessî å. po dipus d' racsegnes so l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.''
Tchonveye
Istwere
Gn ava ene batreye dins les bwès d' Luchi al guere di 14. Les moirts ont stî eterés a l' aite militaire di Luchi (sol voye d' Ôtchamp a Bietris).
Sourdants
<References/>
Vwès å nén adjixhant sudjet
Mwaissès piceures
Li V.N.A.S. si bastixh avou l' aidant viebe "esse".
C' est don èn emantchaedje di fråze ki n' si pout fé k' avou les viebes å coplemint. Li droet coplemint del vwès active divént sudjet e l' vwès passive.
Li sudjet del vwès a l' adjixhant sudjet divént coplemint, li coplemint d' fijheu
Ci-ci est loyî å viebe pal divancete di (do, del, des).
Mins elle pout esse ossu etcherpetêye avou l' divancete pa (på, pås, påzès, pa les, pal).
Vwès a nén adjixhant sudjet et pårticipe erirece
Veyanmint ki li pårticipe erirece ni s' acoide nén avou l' droet coplemint metou padvant e walon (come e francès la page que j'ai lue), et k' i gn a pont d' codjowaedje di rpassé tins avou l' aidant viebe "esse" (come e francès elle est tombée), li Vwès a nén adjixhant sudjet, c' est l' seule piceure po fé rexhe les fômes femrinnes et pluriyales des pårticipes erireces:
Adon, ces cognes la ni seront posibes ki po les viebes å coplemint.
Vwès a nén adjixhant sudjet et stîle do scrît walon.
Pacô, li VNAS est rsintowe come ene miete pezante e walon. On-z a ptchî li Vwès a l' adjixhant sudjet.
Metans, li fråze teyorike cial å dzeu (li pexhon est pexhî på pexheu) ni parexhe waire «naturele».
Wåmont
categoreye:Province do Braibant flamind Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye Wåmont (Neyerlandès Waasmont, Fr. Wamont), c' est èn ancyin ptit ban del Flande, rebané avou Lande, el Province do Braibant flamind.
Vwès å nén adjixhant sudjet
Vwès a nén adjixhant sudjet et stîle do scrît walon.
Cwand on eploye on coplemint d' fijheu, on-z a ptchî li dvancete "di", èn emanchaedje pår walon, kel divancete "pa", k' est eto l' cene do francès. Mins les fråzes "modienes" pasnut pacô mî avou "pa".
Wåmont
Djeyografeye
Vijhnaedje walon :
Marbé
Marbé (F. Marbais), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané Viyé-l'-Veye. thumb|L' èglîjhe, d' on costé thumb|L' èglîjhe, d' l' ôte costé thumb|L' èglîjhe di Mamjou thumb|Li dvant d' l' èglîjhe di Mamjou
Viyès uzances
Li prumî dimegne do moes d' may, on fwait li Toû-Sinte-Cwè.
Wåmont
Sourdants
<References/>
Vwès å nén adjixhant sudjet
Vwès a nén adjixhant sudjet et stîle do scrît walon.
Pår ki l' eployaedje del divancete di dins cisse fråze la (et dins sacwants ôtes) pout amoenner ene flotche di comprindaedje.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Croejhete walone Categoreye:Codjowaedjes Categoreye:Raspepyîs årtikes
Ombret
Ombret c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ama.
Georges Smal
thumb|(diviè 1970) Georges Smal a skepyî li 8 di djanvî 1928 ey a ndalé e 1988. I provneut d' Houyet.
Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron, dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins "Scrire".
Di s' mestî, il boutéve a l' Estat, et après, il a fwait del politike.
A pårti di 1999, ene cénkinne d'anêyes å long, ene bate di dijhaedjes di rimeas e walon a Nameur a stî lomêye "Grand Pris Georges Smal".
Ouve e walon
A vudi troes ramexhnêyes di powezeyes: «Vint d' Schoice» (Vint d' chwache) (1953), «Al taxhlete» (Al tachlète) (1956) eyet «Cayôs d' aiwe» (Cayôs d'êwe) (1992).
Après s' moirt a co rexhou «Ene voye d' aiwe» (One vôye d' êwe) (1992).
Si ritche motlî, eyet ene cogne di powezeye azès fenès imådjes fijhèt di Smal onk des pus grands fjheus d' arimés del deujhinme mitan do 20inme sieke. Po toirtchî cisse powezeye imådjrece la, il aveut shuvou Jean Guillaume, mins a s' toû, il a mostré des pus djonnes ki lu, come Lucyin Somme, René Clinias u Émile Gilliard.
Nerén, å Relîs, i n' esteut nén veyou voltî pa Lucien Maréchal, ki vleut ki les arimés e walon soeyénxhe comprindous åjheymint di tertos.
Çou k' a fwait li pus verziner Smal, c' est les candjmints d' après l' guere di 1940-1945, avou li skepiaedje di deus societés: li cene des ptits viyaedjes ki dmoréve avou ses viyès uzances, eyet li cene modiene, ki bodjive al cwatrinme vitesse.
Corwaitaedje di si ouve
Si motlî est sovint diferin do ci d' après Nameur. Bråmint des mots di l' Årdene nonnrece si rtrovèt dins ses ouves, adon k' on n' les voet måy dins les scrijhaedjes namurwès, come:
Veyou avou l' ouy do rfondaedje do walon, il est a rlever ki Djôr Smal si sieve cobén di noûmots pa stindaedje di sinse, ey eto d' eprontaedjes di croejhete foû payis.
Sourdant
Smal, Georges Smal, Georges Smal, Georges
Ramexhnêye d' arimés e walon
thumb|"Powezeyes e patwès d' Lidje" da [[C.N. Simonon : motoit li prumire ramexhnêye d' arimés e walon]] Ene ramexhnêye d' arimés e walon, c' est on live avou rén k' des arimés tot scrîts e walon.
''Sacwants lives e walon contnèt des tecses di prôze dilé des arimés. I sont relîs dizo l' årtike "schorseye di tecses".''
Les antolodjeyes di scrijheus e walon sont eto sovint des vraiyès ramexhnêyes d' arimés.
Sacwants ramexhnêyes d' arimés e walon
🇱🇰 Ramexhnêyes d' arimés e walon (shuvant l' ôre cronolodjike)
Hårdêye divintrinne
Categoreye:Lives e walon Walon * Categoreye:Djivêyes Categoreye:Powezeye e walon
Codjowaedje dimani
Dimani Li codjowaedje di "dimani" (ou codjowaedje minti ou codjowaedje cropi), c' est on codjowaedje del cénkinme troke, sins candjmint d' bodje mins avou ene cawete -e å djins do singulî do prezint d' l' indicatif, do suddjonctif eyet do cmandeu. Li pårticipe erirece, come les ôtes viebes del cénkinme troke, est avou -ou / -owe (dimanou / dimanowe); mins end a sacwants avou -i (minti, cropi).
Dismetaedje del hantche ås biesses
Categoreye:årtisyince Li dismetaedje del hantche pout ariver ås biesses.
Et copurade :
Li schipêye-foû makete do femur si pout rtrover (eneviè l' djonteure) :
Il est rekis d' bén comprinde li pôzicion del makete do femur k' a ridé foû, po fé les bons mouvmints pol rimete e s' plaece, ås tchéns, metans.
Thanh Hoa
200px|right|thumb|Thanh Hoa
Bà Rịa, c' est l' mwaisse veye del province di Thanh Hoa, å Vietnam. Categoreye:Province di Thanh Hoa
Hinnin
Hinnin (fr: Hainin, so plaece Énin) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inzî.
Etimolodjeye: erî-rfwait tîxon "hagininja" (so Hinne). Vî scrijha: Hainin (1146).
Yves Leterme
thumb|left|120px|(e 2009) thumb|Yves Leterme veyou dins [[Rabulèts]] Yves Leterme, c' est on rlomé politikî flamind, k' a skepyî a Wervik li 6 d' octôbe 1960.
I fourit rlomé long et lådje cwand, estant fôrmeu do govienmint bedje, on lyi dmanda di tchanter l' Brabançone, et lu etoner l' Marseyesse.
Li no "Leterme", c' est on mot gåmès eyet do francès d' Beldjike, ki vout dire "li tiene".
Leterme
Tcherwaedje
Motlî
Li ci ki moenne cist ovraedje la est lomé tcherweu ou raboureu.
Li såjhon k' les cinsîs semnut les dinrêyes, c' est l' semåjhe.
Istwere do tcherwaedje
Les pus simpes des tcherwaedjes s' ont fwait avou des eraires di bwès, pu d' fier. I faleut bén tni l' pougnêye del cawe po fé del bele tcherowe. Cwand l' schî schipéve foû, on fjheut on rnåd. S' i gn aveut bråmint di rnåd dins on tcherwé, les djins riyént do tcherweu.
Après ont vnou li simpe tcherowes, ou simpe brabant. Li diferince avou l' eraire, c' est l' rîsse ki rtoûne li tere d' on costé, dabôrd k' avou l' eraire, ene ritoume des deus costés. Mins avou l' tcherowe, i faleut ataker å mitan u azès deus costés do boket, çou ki fwait k' on-z aveut ene schavroûle di tchaeke costé ey èn adosmint å mitan. L' anêye d' après, on-z aroyive contråve po rlivler l' terén.
Avou les dobes brabants il a fwait pus åjhey tcherwer. On pleut ndaler todi do minme costé et i n' faleut pus tni l' pougneye. I faleut co bén moenner li tchvå (u les boûs) po-z aroyî, mins après, les biesses shuvént l' roye tote seules (i n' les faleut pus moenner). Cwand on-z arivéve å dbout del roye, on rtournéve li brabant po-z eraler avou l' roye astok, tot tcherwant do minme costé.
Biesses atelêyes po tcherwer
El Walonreye, on-a a co tcherwé atelaedje des boûs avou les boûs disk' eviè 1900, so l' Årdene, todi.
Dins sacwants payis, å Marok, metans, les ptits cinsîs eploynut tossu bén des åmeas ou des vatches ki des boûs.
Mins li prumire biesse po tcherwer avou, e l' Urope, todi, c' esteut li tchvå.
Dins les payis del Mîtrinne Mer, on tcherowe voltî avou des moulets. Dins sacwantès coines, eto avou des chamos.
Tecnike do tcherwaedje
Li prumire roye di tcherwaedje, so royant do boket, si loméve l' aroyaedje; li dierinne, li disroyaedje.
Alére
*
Makete do femur
Categoreye:antomeye Li makete do femur (on dit eto : tiesse do femur), c' est come ene ronde makete metowe sol costé di l' oxhea del coxhe, ådzeu et dvintrinnmint, et ki s' vént epotler dins l' pot del hantche.
Cwand ele vént foû, on-z a on dishantchaedje.
Oufalijhe
Oufalijhe (so plaece Oufalîje, F. Houffalize), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Ban d' Oufalijhe
Categoreye:Veye di Walonreye
Flône
Flône c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ama.
Boû
thumb|Deus boûs atelés avou on djeu a Bombai On boû, c' est on måye di bovrins k' a stî amedé estant åmea.
On s' endè sierveut voltî po-z ateler, sovint avou on djeu. Mete li djeu a on boû si djheut "djonde" on boû.
Categoreye:Aclevaedje Categoreye:Bovrins
TeleSUR
Categoreye:Televuzion Categoreye:Amerike Telesur (Televisión del Sur, televuzion do sud) c' est ene tchinne di televuzion publike latin-amerikinne, castiyan-cåzante, ki evoye 24 eures so 24 pa tévéspoutnik a pårti d' Caracas. Ele eploye li spot Nuestro Norte es el Sur (nosse Nôr c' est å Sud). Li tchinne a cmincî a-z evoyî li 24 di djulete 2005.
L' idêye d' ene tchinne di televuzion po l' integråcion des payis d’ Amerike nonnrece fourit-st enondêye på prezidint do Venezwela, Hugo Chávez, avou l' aspoya des govienmints di l' Årdjintene, do Braezi, di Couba eyet d' l' Ourougway. Li Boliveye els a radjondou e 2006, et l' Nicaragwa et l' Ecwateur e 2007, et gn a co ds ôtes payis k’ elzès pôrént copler avou.
C’ est l’ Venezwela ki paye li pus grosse pårt des costindjes, les ôtes payis apoitnut l' restant. Å moes d' djulete 2007 c' esteut 48% pol Venezwele, l' Årdjintene po 19%, Cuba po 18%, Ourougway po 10% eyet Boliveye po 5%. Tot ça po on budjet d' ene dijhinne di miyons d' uros po èn an.
Li såme, c' est d' esse ene tchinne d' infôrmåcions eyet d' documintåcion, avou ene vuzion prôpmint latin-amerikinne, eneviè les grandès tchinnes d' infôrmåcions e castiyan des Estats-Unis.
Çoula n' plait nén dtrop å govienmint des Estats-Unis, nerén ås grands medias privés, la k' Telesur dit l' sinne et distrût l' monopole di l' infôrmåcion so l' Amerike. Li tchinne va eto djåzer ene miete di sacwants evenmints ki n' estént nén rapoirtés davance.
Li spårdaedje des emissions si fwait pa spoutnik, so tot l' continint amerikin, l' Urope coûtchantrece eyet l' Coûtchant d' l' Afrike bijhrece. Ey eto pa sacwants operateurs di cåbe. Et co sol daegntoele. Mins les emissions (copurade les noveles) sont revoyeyes eto pa des tchinnes di televuzion coinrece dins bråmint des payis amerikins. Et ele kimince a si spåde e l' Urope avou; e 2006, li soce nén rcwårlante itålyinne "arco iris" a ristitchî l' signå so on spoutnik uropeyin, çou ki permete del vey a pårti d' l' Urope avou ene pus ptite antene-schiele, eyet des tchinnes coinreces d' Espagne on cmincî a mete des bokets d' ses emissions dins leu programaedje.
Telesur a des buros et des evoyeus d' noveles dins sacwantès grandès veyes amerikinnes, Caracas (wice k' i gn a les studios) e Venezwela, Bogota el Colombeye, Brasilia e Braezi, Buenos Aires e l' Årdjintene, La Paz el Boliveye, Li Havane e Cuba, Mexico-veye e Mecsike, Montevideo e l' Ourougway, eyet Washington ezès Estats-Unis.
Amsin
Amsin (F. Ampsin), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ama.
TeleSUR
C' est l' Andrés Izarra k' est l' prezidint del tchinne. Cist ome la, divant, c' esteut l' minisse des comunicåcions do Venezwela.
Li tchinne eploye eto bråmint des cotuzeus, des scrijheus et minme des pris Nobel.
E moes d' fevrî 2006 Telesur a siné en acoird avou l' tchinne privêye en arabe al Djazira, pol discandje di noveles, di rapoirtaedjes, evnd.
Li 19 d' avri 2006, del minme anêye, li Boliveye a radjondou l' ekipe del tchinne.
Li 9 di fevrî li tchinne kimince a-z evoyî s' signå pa waches herzyinnes (et nén seulmint pa spoutnik) å Venezwela; eyet l' 11 di måss 2007, c' est l' Nicaragwa ki radjond l' ekipe.
Li 30 d' awousse 2007 c' est å toû d' l' Ecwateur a lzès radjonde.
Caracteristikes
Li tchinne est ene tchinne publike nén recwårlante, çoula si voet dins l' fwait k' i n' a cåzu pont d' reclames, et k' on l' pout vey po rén, soeye-t i pa spoutnik ou sol daegntoele ou co åd triviè des tchinnes coinreces des payis castiyan-cåzants ki vlèt transmete les emissions.
Li programaedje da teleSUR est diferin do ci d' ôtes tchinnes di noveles come Euronews, CNN ou co BBC World la ki, a pårt li contnou d' infôrmåcions, teleSUR transmete eto des programes educatifs, des bates di dvize, del culteure eyet des fimes.
On-z î passe des fimes k' on n' trouve dins nole ôte tchinne di televuzion e castiyan; c' est co pus vraiy po les noveles di gaztaedje et les bates di dvize politikes. I gn a ossu ene emission, Memorias del fuego (memweres do feu) ki s' såme c' est d' rapexhî l' memwere des lûtes des peupes (tot çou k' les dictateures ont sayî, et sayèt d' fé rovyî).
Les emissions si transmetèt dispoy des studios dans sacwants payis: Venezwela, Cuba, Årdjintene, Mecsike,... i n' a pont d' cintrålijhaedje.
Brå-dlé-Libråmont
Brå (la-minme, Brau ; ossu: Brâ, F. Bras), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libråmont, el province do Lussimbork.
thumb|eglijhe
Mwaissès dnêyes
thumb|Clasmint des viyaedjes bateus al finåle do libråmonissime 2004, avou Brå deujhinme
Tuzance walone
Brå aveut evoyive sovint ene ekipe å libråmonissime
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Mannixhance di l' air
right|
Li mannixhance di l' air (on dit eto: epufkinaedje u epestiferaedje), c' est cwand on-z î hene tofer evoye des mwais prodûts, come :
L' anichtance di l' air pa les resserants gaz va esse les cåzes do Reschandixhaedje del Daegn.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "mannixhance", "epufkinaedje" et "epestiferaedje".
Categoreye:Ecolodjeye
Province del Mongala
Li Province del Mongala, c' est ene nouve province a cintråle del Republike democratike do Congo.
Elle a-st ene sitindêye di 58.151 km² po 1.793.564 dimanants.
Li lingaedje del province est li Lingala.
Phan Thiet
Phan Thiet c' est ene comene del Redjon d' Nam Trung Bo, e l' Vietnam. Area is 206 km2, population is 350.000 (2011).
Categoreye:Vietnam
1964
Etrevéns a vey avou l' walon et l' Walonreye
Li 25 di may : a Wedjîmont, on côdcircût e tchestea fote on målfeu ki fwait 17 moirts.
Rilomés Walons et waloneus
22 d' setimbe: Benoît Poelvoorde
Ôtès djins
Categoreye:Date
Djeruzalem
thumb|100px|left Djeruzalem est ene veye d' Israyel (mitan å Coûtchant) et d' Palestene (mitan å Levant).
Si no e-n ebreu, c' est רושלים (Yerouchalayim); e-n arabe, c' est القدس (El Qouds).
Valixhance ezès rlidjons monoteyisses
Djeruzalem est rwaiteye come ene sinte veye pås troes rlidjons monoteyisses (djwifs, crustins, muzulmans).
Po les crustins, c' est la ki Djezus-Cri a stî crucifyî.
Po les djwifs, c' est li veye do Timpe, ki n' dimeure pus kel Meur des Dislamintaedjes.
Po les muzulmans, c' est ene des veyes ricmandêyes pol perlinaedje, et vni dire ses priyires so l' Esplanåde des Moskêyes. C' est did la ki l' profete Mawoumet a stî evoyî eviè l' cir, pu rivni (acinsion d' Mawoumet).
Istwere
Ele divna l' mwaisse veye di l' estat djwif di Djudêye.
Li timpe di Djeruzalem fourit distrût deus côps, e l’ an 586 divant l’ Crisse pås Babilonîs, pu e 70 après l’ Crisse, på Romins.
Ele si rinda ås Arabes, mins les Djeruzalemîs dmandît a Omar Ben Xhattab di vni esprès del Medine, et lyi rmetît les seroûles (clés) des poites del veye.
Ele fourit prinjhe des Croejhîs, dizo l' kimandmint da Godfrwè d' Bouyon, e 1099, tins del prumire croejhåde. Adonpwis, ele divna li mwaisse veye do Rweyåme di Djeruzalem.
E 2003, on meur di "disfinse", 8 metes hôt, a côpé les coulots arabes di Djeruzalem del campagne di Palestene metowe djusse astok.
E 2017, l'anministrâcion Trump ric'nèt Djeruzalem come mwaisse veye oficire d' l'Estat d'Israyel, èsconte l'avis d'one grande paurt do rèstant dès payis del daegne, èt boudje oficiremint l'èbassâde dès-Estats Unis d'Amérike, anciènemint à Tel Avi, dins ç' veye.
Categoreye:Israyel (estat) Categoreye:Palestene
1965
Ôtès djins
Categoreye:Date
Georges Fay
Georges Fay a skepyî li 24 di djun 1899 ey a morou e 1986.
C' esteut on sicrijheu e walon, ricwereu sol foclore, et bouteu pol walon dins l' payis d' Tchålerwè.
I djouwéve teyåte, tchantéve, dinéve des conferinces, adjinçnéve des emissions e walon å posse. I fourit eto prezidint di l' ALWAC.
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.
Ouve e walon
L' anea, ene pîce di teyåte sicrîte e 1932 ey eplaideye e 1938, ourit toplin do succès e Payis d' Tchålerwè et co pus lon. Ene ôte pîce, Zabele, a stî li prumire pîce e walon djouwêye a l' RTBF e 1961.
Come ôtès pîces di teyåte: “Pol medaye”, “Djåke Bertrand” (1934), “El fåt touwer !” (1934); “Moman”; “L' ôte moman”.
Il a eto scrît des pîces pol radio: “Å cariyon” et “Nosse crås mårdi”, ey ene rivuwe "on nedje a Couyet".
Come sicrijheu d' prôze, il a eplaidî “Fonse et Cie” e 1942, ki conte les paskeyes d' on scolî åddilon d' l' anêye.
Come powete, il aveut meyeu di scrire del prôze-powezeye come divins “Troes ptits efants”; “Tchambe l° 9”; “El grande paskeye”; “On moes shût l' ôte”; “Peneus tchaplet”; “Traze al dozinne” (fåves, 1942).
Hårdêyes difoûtrinnes
Fay, Georges Fay, Georges
Mohammed V do Marok
thumb|Mohammed V (a hintche) et Ahmed Tidjani sol tombe di l' [[Ali (calife)|Imam Ali e l' Irak e 1959]] Mohammed V do Marok (eto: Mawoumet Cénk do Marok; Mawoumet ben Youssef), c' est on rwè do Marok k' a skepyî li 10 d' awousse 1909 ey a morou li 26 di fevrî 1961.
C' esteut l' pa da Hassan II eyet l' grand-pa da Mohammed VI.
Vicåreye
Adonpwis, e 1957, ci fourit li prumî rwè do dislaxhî Marok.
E 1940, c' est l' redjime di Vichy ki goviene li Marok et prinde les Lwès siconte-semites. Mohammed V ni vola nén siner ces lwès la, et insi, i waerantixha les Djwifs do Marok siconte des macsådadjes da Hitler.
E 1947, tot veyant bén del France n' esteut nén presse a leyî dislaxhî l' Marok, i va dmorer a Tandjî, teritwere eternåcionå, et fé on spitch ki dmande noer so blanc l' indepindince. Il rmousse å Marok mins les colonialisses francès l' ramasnut et l' evoyî retrôclé a Madagascar (1953).
Seye (viyaedje)
Seye (F. Seilles), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Andene.
Pepin d' Lande
categoreye:istwere del Walonreye Pepin d' Landen (on dit eto : Pepin l' Vî) a skepyî diviè 585 ey a morou li 27 di fevrî 639.
Ci fourit on mayeur do palå d' Ostrazeye a pårti d' 615 eyet dizo troes roys merovindjins, Clotaire III, Dagobiet I eyet Sibiet III. Dagobiet I lyi rsaetchrè l' plaece e 629. Nerén, el va rprinde al moirt do roy e 639.
Il a s' tomboe a Wåmont.
Eyet on valet:
Paul Mahieu
C' esteut on scrijheu e picård di Tournai.
Il a rascodou l' pris do Hinnot (2 côps) eyet l' pris del Veye di Lidje. Il esteut SLLW-î, bouteu pol picård et rcwereu.
Riprins dins l' antolodjeye Scrire.
Ouve
Il a eto scrît des lives di racontaedjes.
Il a eto fwait d' l' antroponimisse (T'as-ti in neom picard ?) et rcweri so les spots (Les maximes èd' Pépère Hinri).
Il a sovint bouté avou Serge Duhaillon (Serdu) po-z enimådjî ses lives.
Province di l' Ecwateur
Li Province di l' Ecwateur, c' est ene nouve province a coûtchantrece del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Mbandaka.
Elle a-st ene sitindêye di 103.902 km² po 1.626.606 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Oubangui Nonnrece, Mongala, Tshuapa, eyet Mai-Ndombe, eyet on frontire avou li Republike do Congo.
Li lingaedje del province est li Lingala.
25 di may
Li 25 di may, c' est li 145inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 146inme po ls anêyes bizetes), et k' il è dmeure co 220 divant l' fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Fåmene
Li Fåmene est ene longowe binde metowe inte li Condroz al Bijhe, eyet l' Årdene a Nonne.
A l' aschate di l' Årdene et del Fåmene minme, gn a ene sitroete binde di calistinne, k' on lome eto li Calistinne. C' est del boune tere. A Nonne, djusse astok do Condroz, gn a des pus pôvès teres k' on lome li Setche Fåmene.
Lomaedje des djins k' î dmorèt: les Fåminwès (-esse).
Plantes ki crexhnut voltî el Fåmene.
pask' ele ni vnèt ki sol castinne.
åbes
bwès d' poye
coûtivêyès plantes
Famene Categoreye:Contrêyes natureles del Walonreye
Welin (veye)
Welin (fr: Wellin) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Cénkinme troke di viebes e walon
Les viebes del cénkinme troke, c' est des viebes ki n' ont nén tertos l' minme coron, mins ci n' est måy ni -er (come li prumire troke), ni -î (come li deujhinme troke), ni -yî (come li troejhinme troke). Sacwants viebes del 5inme troke ont ene cawete -i a l' infinitif, come les cis del cwatrinme troke, mins i n' ont nou bodje avou -ixh-.
Avou totès sôres å coron d' l' infinitif
Troke5
Province do Kongo central
thumb|200px|right|Province do Kongo central Li Province do Kongo central, c' est ene nouve province a coûtchantrece del Republike democratike do Congo.
Welin
Li Grand Welin (fr: Wellin), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.
thumb|Eplaeçmint del comene el province do Lussimbork
Foclore
thumb|Li cavlî Lambiet, l' adjeyant d' Almå, al mascaråde di Welin Gn a ene mascaråde al letaré dispu 1987.
Il assaetche bråmint des djins des viyaedjes di l' intité. Mins eto des cwarmeus di des ôtes plaeces del Walonreye (Djavingue, Froede-Fontinne, Viyance) et minme d' Almagne (payis del Sulzbach et del Sarre, Giessen).
Gn a des djîles, des adjeyants, des årmonreyes et des tchårs di tos les ôtes viyaedjes do ban.
Li prumî adjeyant, c' est l' bon Wandalino (1987), avou ses nûtons (1988). Adonpwis : Godfrwed d' Welin, li Moenne di Ståvleu, li Serdjant, Tchairî, l' ome des taeyes. Pu tchaeke voiyaedje vina avou si adjeyant : Lompré, Tchanlî, Almå, Freyeu, Dåvdisse, Sohire.
Province do Kongo central
Li mwaisse-veye del province, c' est Matadi.
Elle a-st ene sitindêye di 52.920 km² po 3.734.594 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Kinshasa, Kwango, eyet on frontire avou li Republike do Congo eyet Angola eyet Oceyan Atlantike.
Li lingaedje del province est li kikongo.
Kongo central
Édouard Thirionet
Edouard Thirionet (di ses nos d' pene, Maulair et Djan Kirît) fourit on scrijheu d' walon do payis d' Nameur.
I skepia li 1î d' djun 1891 (a Djambe) et mora li 10 di fevrî 1930.
Riprins dins les Cayés d' guere des Relîs namurwès.
Ouve e walon
Onk des scrijheus dins l' Ban-cloke (i sene «Maulair» dins l' prumî limero).
Il a croxhî come on mwaisse tote ene håynêye di portraits di pititès djins, dizo l' tite “Djins d' nos djins” (1910-1912).
Ses sovnances di s' tins d' prijhnî e l' Almagne tins del guere 1914-1918, i les racontrè a Edmond Wartique divant d' mori tot djonne. C' est Wartique k' elzès scrirè dins l' tchîf d' ouve di prôze istorike k' est "Les croes dins les brouwires" (1932).
Il a stî prezidint des Relîs Namurwès di 1921 a 1930.
Alére
Les Kriegscayès p. 84-86 (biyografeye) & 262-285 (tecses).
Thirionet
Tchanlî
Tchanlî (fr: Chanly) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Welin, el province do Lussimbork.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Economeye
Gn a èn ospice.
Almå
Almå (so plaece Almau, fr: Halma) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Welin.
Al taxhlete (arimés)
"Al taxhlete", c' est ene ramexhnêye d' arimés da Georges Smal, k' a vudî e 1956.
C' est onk des prumîs lives di powezeye imådjrece e walon.
On powinme d' «Al taxhlete»
Taxhlete
Pitizeye
Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince Categoreye:Prindåvès maladeyes ås djins Categoreye:Zonôzes
Li ptizeye (on dit eto: tuberculôze), c' est ene maladeye des djins, et des biesses, kel cåze, c' est des bactereyes di l' indje des Mycobacterium.
Elle est purade kinoxhowe come rascråwe des djins (cåzêye pa Mycobacterium tuberculosis) et, e l' årtisyince, des vatches (Mycobacterium bovis) et des poyes (Mycobacterium avium). Mins les rascråwantès bactereyes polnut passer d' ene sôre di biesse åz djins, et årvierdimint.
Eto, li ptizeye, c' est ene zonôze.
Cossina
On cossina u traité, c' est on documint cossiné pa des payis, k' i s' î metnut d' acoird di respecter tote ene rîlêye di clawes.
S' i mete fén a ene guere u a des bardouxhas, li cossina est sovint lomé påye.
Èn acoird inte deus djins, si lome purade on pake.
Sacwants rlomés cossinas.
Categoreye:droet eternåcionå
Thai Nguyen
Thai Nguyen c' est ene comene del Redjon d' Bac Bo, e l' Vietnam. Area is 189 km2, population is 330.000 (2011).
Categoreye:Vietnam
Province do Kwango
Li Province do Kwango, c' est ene nouve province a coûtchantrece del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Kenge.
Elle a-st ene sitindêye di 89.974 km² po 1.994.036 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Kwilou, Kongo central, Kasai, Kinshasa, eyet on frontire avou Angola.
Li lingaedje del province est li kikongo eyet li Lingala.
Live (aiwe)
Live Live est on ptit rixhot ki prind sourd a Live, eyet s' maxhe dins Mouze
Acrostitche
thumb|Acrostitche sicrît pa [[Mimile Petcheu e 2004]]
Cwålité literaire des acrostitches
Å pus sovint, c' est des scrijhaedjes a l' asulon, sicrîts al varade, sins les pinses ki ça serè eplaidî on djoû.
Egzimpes d' acrostitches e walon
Categoreye:Powezeye Categoreye:Sicrijhaedjes e walon
Pitizeye des poyes
thumb|pitizeye des poyes: nuketes e foete Li ptizeye des poyes (on dit eto: tuberculôze des poyes), c' est ene maladeye des poyes cåzêye pa ene micobactireye ki s' lome Mycobacterium avium.
Minêyolodjeye
Li maladeye ni s' rescontere ki dins les ptits polis d' cinse, nén dins les grossès poytreyes.
Edmond Wartique
Edmond Wartique (1893-1953) fourit on scrijheu e walon do payis d' Basse Sambe.
Ouve e walon
I scrijha tenawete des arimés, rashonnés dins “Tote ene veye” (1941).
Pitizeye des poyes
Minêyolodjeye
Li microbe del pitizeye des poyes ni s' prind nén åzès djins.
Edmond Wartique
Ouve e walon
Mins si tchîf d'-ouve a stî do mete so papî ses sovnances di prijhnî e l' Almagne, tins del guere di 1914-1918, k' i va copler ås cenes da Edouard Thirionet, po rexhe "Les croes dins les brouwires" (1932).
Èn an après s' moirt, on rsôrteut ses dierins scrijhaedjes, des contes ene miete foû-naturels: “Dierins contes” (1954).
Pitizeye des poyes
Minêyolodjeye
Categoreye:Maladeyes des poyes
Edmond Wartique
Hårdêye difoûtrinne
Wartique
Pougnård
Categoreye:Åres sins poure Categoreye:Åres On pougnård, c' est on long coutea (a pô près 20 centimètres) ki côpe des deus costés.
I pout esse hiné.
Reglumintaedje
Ådjourdu, li pougnård fwait pårteye des åres disfindowes. On ndè pout aveur onk mins on n' si pout nén pormoenner avou. Li vindaedje est regluminté, djusse po les djins d' mestî.
Divins l' tins, dins tos les magazins d' sovni et d' beyatiles, e bea mitan des cindrîs, des tchaplèts, des bondius, des pots di stin ou des assîtes di keuve, on trovéve, vindous come li resse, des couteas et des pougnårds di totes les cognes.
Rabanair
Ene rabanair (on scrijheut cobén "rabanêre") ou banair di toet ou toûne-å-vint, c'est ene sôre di longue plake di fier, metowe so on clotchî, u al cresse d' on toet, et ki mostere li direccion eyet l' foice di l' air. So les clotchîs, gn a sovint on cok di monté dsu : li rlomé "cok do clokî".
Tintin (teyåte)
Categoreye:Pîces di teyåte e walon Tintin, c'est ene pîce di teyåte e 3 akes da Henry Van Cutsem, sicrîte e 1930.
Rabanair
Divins l' tins, c' esteut ene banire (ene longue sitofe); did la li no sinonime "banire di toet".
Keuve
Li keuve, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike Cu, li limero atomike 29, et l' pwès atomike 63,546.
Pougnård
Reglumintaedje
Å Bork, vos plîz tchoezi des mantches avou sint Houbert, li cier ou l' båzlike. Les pus beas avént des mantches di coine di cier et ene bele longue lame crinnêye.
Ridû (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje so les nos des plaeces di Rdû
Rabanair
Categoreye:Meteyo
Pougnård
Reglumintaedje
Les scoutes n' avént nén l' droet nerén d' endè poirter po djouwer.
Rabanair
Categoreye:Ahesses des bastimints
Keuve
Saetchaedje do keuve
On l' trove dins des fosses.
Ovraedje do keuve
Dinant esteut rlomêye po l' ovraedje do keuve (dinantreye).
Tintin (teyåte)
Ele rascoda l' cope do rwè e 1950, djouwêye pal dramatike di Couyet.
Li pîce fourit djouwêye e Palå Rweyål, divant li rwè et les sinnes, et les mimbes des deux tchambes.
Deujhinme troke di viebes e walon
Troke2 Les viebes del deujhinme troke, c' est des viebes ki l' coron d' l' infinitif est -î, apus ki les cis kel cawete di l' infinitif, c' est -yî (troejhinme troke).
Coutisse
Coutisse c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Andene.
Wazedje
Wazedje (fr: Wasseiges) c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Lidje.
Cossina d' Verdun
Li cossina d' Verdun, c' est l' cossina, fwait a Verdun e 843 ki cotaeya l' impire Tchåle li Grand e 3 bokets.
Wazedje
thumb|eplaeçmint del comene el province di Lidje thumb|150px|L' eglijhe di Wazedje