cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Livea sociolinwistike d' on mot
Livea måhonteus
Li livea li pus cnoxhou, c' est l' måhonteus.
Variance do livea sorlon les contrêyes
Li livea pout candjî avou les coines del Walonreye. Metans, ti-minme / t'-minme est pus måhonteus so Tchålerwè ki so l' Roman Payis. Li mot "båjhî" est måhonteus so l' Årdene (sinse di "cougnî"), mins est nôbe a Lidje (sinse di "diner on betch"). Li ratourneure "viye gueuye" est camaerådrece a Lidje, et traitante ôte pårt. Dire "magnî" po ene djin est måhonteus dins l' Coûtchant walon (on dit "mindjî"), et normå ôte pårt.
On mot pout esse plaijhant po ene djin, radoûcixhant po ene ôte et måhonteus po ene ôte "nateure" "nate".
Sacwants mots (gueuye, panse, crever, evnd.) polèt esse normås po djåzer des biesses, et måhonteus tot cåzant d' ene djin.
Variance do livea dins l' tins
Li livea pout eto candjî dins l' istwere. On mot come "vé" pout aveur sitî måhonteus divinltins, mins asteure, il est eployî come intrêye d' årtike so ciste eciclopedeye. Dins l' ratourneure "gueuye di mvé", i n' a pupont d' rapoirt avou l' måhonteus sinse. Sifwaitmint, el Basse Årdene, "coye" dins l' sinse di fåve, kénte, a divnou normå. "couyon", po cåzer do djeu d' cwåte est normå totavå.
Çou ki våt po les mots våt eto po les spots et les djhêyes.
Sacwants mots walons do livea måhonteus
(måhonteus po les djins, normå po les biesses)
Ratouneures nén pikêyes des viers
On dit eto : on mot "crou".
Mots grandiveus
Co on livea ki pout bråmint candjî d' ene djin a l' ôte. Come di djusse, ces mots la n' sont nén grandiveus po les cis ki c' est leu mestî d' eployî ces mots la.
Mots d' berdelaedje
"berdelanmint" respond a "familier" e francès; "familiar" e-n inglès, cwand on n' pout nén dire "camaeradreçmint".
Metans "kitaper", "berweter" po dire "tcheryî".
Candjmint d' livea sociolinwistike
Des mots måhonteus e-n on metou trevén istorike polèt divni «neutes», aprume si on a rovyî leu sinsyince prumrece.
Paregzimpe, «mivé» et «micoye» ni rahoukèt pus l' «vé» dins l' boke des cåzants (foirt polis) do 20inme sieke.
Dins les anêyes 2020, li mot «stron» est co scrît «str…» pa on djåzeu né-natif (Thomas Gaspar), mins cité dins on spot drole come on stron ki vole pa on noûcåzeu escrijheu (Bernard Van Vynckt).
Espagnol (lingaedje)
frameless|right|upright=2
Livea sociolinwistike d' on mot
Les mots dedja corwaitîs sol Wiccionaire, sorlon leu livea sociå d' eployaedje
Henri Baron
Henri Baron, c' esteut on scrijheu e walon.
Espagnol (lingaedje)
L' espagnol u castiyan, c' est on lingaedje roman k' est li cmon lingaedje oficir di l' Espagne et di tote ene cåkêye di payis d' Amerike latene. E l' Afrike, gn a djusse li Guinêye espagnole.
Livea sociolinwistike d' on mot
Sourdants
Categoreye:Linwince
Espagnol (lingaedje)
C' est onk des 5 pus eployîs lingaedjes sol Daegne.
Egzimpe di tecse
Cial padzo, li ratournaedje del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» e castiyan.
Sourdants arabes do castiyan
Gn a ene cåkêye di mots (dipus d' 4000) do castiyan ki provnèt di l' arabe, inte di zels les cis ki cminçnut pa a-, sovint fôrmés pa atroclaedje di l' årtike arabe ال (li), avou les regues di rmagnaedje po les letes «solreces» :
(sol Wiccionaire walon)
Sourdant
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Espagne *
Arsène Soreil
Arsène Soreil, c' esteut on scrijheu e francès et on disfindeu del Walonreye.
Il vna å monde a Hamoûle li 5 di fevrî 1893. I mora a Anse li 5 di måss 1989.
Onk di ses lives a stî ratourné e walon pa Léon Bukens dizo l' tite di «Sovnis d' on gamén di nos Årdenes».
Soreil Soreil
Lordi
200px|thumb|Lordi en Wrocław (2023) Lordi, c' est ene binde di tchanteus rok finlandès.
Plakes
Categoreye:Bindes di tchanteus
Tidje (toponimeye)
Pådje do mot "tidje" et ses parints el toponimeye del Walonreye
On tidje, c' est ene voye di tere. Si elle va so on crestea, on l' lome voltî hôt tidje
come diterminant
kécfeye des remantchaedje administratifs a pårti d' on vî noûmot simpe "li tidje"
Charles Bartholomez
Charles Bartholomez, d' ès no d' pene "Mathy", esta on scrijheu walon. Bartholomez, Charles
Roger Pinon
Roger Pinon, c' esteut on linwincieus, on rcwereu sol foclore walon et on scrijheu e walon k' a skepyî a Tchålerwè li 13 di avri 1920 et k' a morou a Imbourg li 25 djun 2012.
Michel Hubert
Michel Hubert, c' est on scrijheu di prôze nén racontrece dins l' Chwès.
Vilé-Sint-Guilin
Vilé-Sint-Guilin, obén e Feller : Vilé ([FR] Villers-Saint-Ghislain ; [PCD] Vilèr-Saint-Guilagne), est on pitit ban d' Mont, e Province do Hinnot.
Djivet
Djivet (e francès Givet), c' est ene veye di France, so Mouze, djusse al frontire del Walonreye, et k' a stî lontins del Dutcheye di Nameur.
C' est l' mwaisse veye d' on canton.
On î a cåzé walon disk' al mitan do 20inme sieke.
Istwere
Elle a stî dnêye al France al Påye di Nîmegue.
Rimetowe al Beldjike almande tins del guere di 14.
Djeyografeye
Maxhe di Houye et d' Mouze.
Sourdants
* Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye Categoreye:France
Nute do Messaedje (islam)
Li nute do messaedje ou nute del destinêye (e-n arabe «لیلة القدر», lîlat‿al-qadr), c' est li nute do 26inme å 27inme djoû do cwareme muzulman, mon les Sunites, todi.
Tolu
Categoreye:Forveyowès djins
Nute do Messaedje (islam)
Creyance muzulmane
Ele rimimbere li voyaedje foûnaturel do profete Mawoumet del Meke a Djeruzalem pu si acinsion å cir et ridschindaedje. C' est la ki l' andje Gabriyel åreut mostré tot l' Alcoran a Mawoumet (divant d' esse disté boket pa boket tins des 23 anêyes ki shuvît).
Tolu
On tolu ou ene toluwe, c' est ene forveyowe djin ki sacwants djins î croet åd triviè di creyances rilidjeuses ou d' doûcès creyances.
Nute do Messaedje (islam)
Creyance muzulmane
Les andjes dischindrént do cir cisse nute la.
Tolu
Egzimpes di tolus
🇱🇰 Forveyowès djins
Nute do Messaedje (islam)
Dujhances rilidjeuses kimenes a tot l' islam
A pårti del priyire del shijhe, on va lére tot l' Alcoran dins les moskêyes, disk' å aireurs do djoû. Tchaeke praticant î pout dmorer l' tins k' i vout. Les lijheus si rcandjnut po poleur magnî inte les côps.
Doûcès creyances
E Marok, on croet k' èn (omrin) andje, lomé Sidna Qadr, vént foû do stoelî a on metou moumint del nute. Si on l' voet, on lyi pout dmander çou k' on vout, et esse egzocé.
Ôtès uzances
Å Marok, on abeye les ptits efants avou des novelès mousseures, et s' aler pormoenner dins les rowes des veyes.
On aprestêye voltî do couscousse, et magnî des setchs fruts.
El Coisse d' Ivwere, mon les Malinkés, gn a des danses e l' oneur des båsheles (li kourouli). Pu on dene des crostiyons a tertos (wommini).
Sourdants
Categoreye:Islam Categoreye:Fiesses rilidjeuses
1660
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1660 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Et come consomåcion ? (teyåte)
Et come consomåcion ? (Èt come consomâcion?), c' est ene pîce di teyåte e walon (et ene egadjante pîce) da Richard Joelants.
Elle a stî creyeye å Triyanon d' Lidje e 2007.
Sourdant
consomåcion
Din
thumb|on måye di din Li din, c' est on ptit ciervidî, avou on poyaedje tot mayté, ki provént des Payis del Mîtrinne Mer.
Schitante sitoele
thumb|Ene plouve di schitantès stoeles Ene schitante sitoele (on dit eto : ene sitoele ki schite, on meteyorite), c' est ene trinnêye dins l' cir, del nute, del coleur d' ene sitoele a cåze di plouvantès pires ki cbroûlèt tot moussant dins les coûtches dizeutrinnes di l' air.
Din
Dama dama
Schitante sitoele
Aparexhaedje
Des côps k' i gn a c' est des vraiyès plouves di schitantès stoeles k' on voet e stoelî. Aprume e moes d' djulete, el Walonreye.
Din
On ndè trouve dins les parks et les djårdéns zolodjikes, minme dins les tchesteas. S' i s' såvèt, i polnut sorviker dins les bwès. End a insi dipus d' 6000 e l' Almagne. End aveut tenawete ossu el Walonreye. , kécfeye schapés do dominne di Ciergnon.
Schitante sitoele
Diferinciaedje
Des spoutniks (aprume des tévéspoutniks al fén d' leu veye) polèt toumer dins l' atmosfere et fé ene trinnêye di feu come ene schitante sitoele.
Din
Role essegnrece
Li din a stî adoré pa mo des peupes di l' Antikité.
Schitante sitoele
Diferinciaedje
Categoreye:Astronomeye
Din
Role essegnrece
Videyo avou temonaedje d' apiçaedje d' on din ridivnou såvadje el Walonreye
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Ciervidîs
200€ (Biyet)
Li biyet d' deus cints Uro si ståre dispoy 2002, dins l' Urozone. On biyet di deus cints Uro våleut 8.067,98 Franc bedje, å kiminçmint del anêye 2002.
Fotocopiaedje
Li fotocopiaedje, c' est èn åjhey sistinme po-z aveur ene copeye d' on scrît u ene imådje, tot fjhant passer li mwaisse documint dins ene fotocopieuse.
200€ (Biyet)
Fotografeye
Categoreye:Manoyes Categoreye:Uro
Fotocopiaedje
Istwere
Elle ont cmincî a divni corantes dins les anêyes 1980, tot replaeçant li sistinme di l' imprimaedje pa stencil.
Fotocopeye ey abondroets des scrijheus
El Beldjike, tot on tins (disk' ås anêyes 2010), les vindeus d' fotocopieuses ont dvou diner ene contribucion ås scrijheus.
Mins gn a des lwès uropeyinnes (aplikêyes e 2018) k' ont rindou pus målåjhey cisse taeye la.
Categoreye:Imprimreye Categoreye:Documintåcion
L' Årdene ås côpons (tecses)
L' Årdene ås côpons (L'Ardenne aux Cômpons), c' est on live e walon da Pire-Djôzef Dosimont.
C' est ene schôtlêye di tecses di prôze (avou deus arimés) so l' pårtixhaedje des manêyes, scrîts dins on sistinme di dvant Feller.
I vuda après L'Ardenne fouyue, di l' imprimreye Duchêne dås Libins. I n' est nén daté; mins les scrijhaedjes el sont deus feyes (moes d' decimbe 1929 eyet octôbe 1934.
Adrovaedje
L' adrovaedje est fwait pa Djôzef Calozet
Divant-z-ouve
Gn a ene coûte divanzouve ki dit:
Categoreye:Lives e walon
Nombe (linwince)
Li nombe d’ on mot, c’ est ene piceure di croejhete ki mostere si li mot k’ on dit riprezinte on seu egzimplaire d’ ene djin, d’ ene biesse u d’ ene sacwè, udonbén sacwants.
Si c’ est on seu, on dit ki l’ mot est singulî.
Si c’ est on seu, on dit ki l’ mot est pluriyal.
Des lingaedjes k’ i gn a ont-st eto on duwal.
Les mots k’ ont-st on nombe el croejhete, c’ est :
Sustantifs
E walon, cåzu tos les sustantifs fwaiynut leu pluriyal avou on S :
C’ est råle k’ i gn å sacwants sustantifs ki n’ bodjèt nén.
Addjectifs
Les addjectifs si cdujhèt sovint come les sustantifs :
Jôsèf Halleux
Halleux, Jôsèf Halleux, Jôsèf
Nombe (linwince)
Addjectifs
Mins les addjectifs femrins metous padvant l’ no prindèt li fåsse cawete -ès.
Viebes
Po les viebes, li singulî u pluriyal si markêye :
Sôres di pluriyals
Sacwants pluriyals ont-st ene cogne ortografike especiåle
e walon
E walon, li pluriyal trocrece si fwait :
Les pluriyals contåves serént :
Gn a eto on pluriyal trocrece ki s' fwait avou les dvancetes :
e francès
On eploye pus sovint on singulî.
e-n arabe marokin
E-n arabe marokin, po sacwants mots, li singulî si fwait a pårti do pluriyal trocrece. Adon, li pluriyal contåve si rfwait sol singulî.
e-n amazir
E-n amazir eto, po sacwants mots, li singulî si fwait a pårti do pluriyal trocrece.
Sourdants
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
Freu
Freu (la-minme e sistinme Feller, Freû; F. Freux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Libråmont, el province do Lussimbork.
thumb|eglijhe
Discrijhaedje
thumb|left|waide ås ågnes, sol voye di Libråmont Li viyaedje est metou dilé on tchestea avou des grands vevîs.
Li voye di Libråmont a Bastogne passe inte li tchestea et les astantchêyes.
Li viyaedje est retouré d' bwès.
Gripe canadyinne
thumb|claire aiwieuse nåze et sûna tchenålrece vinant foû ossu pal boke thumb|claire gloumiante nåze Li gripe canadyinne, sincieuzmint li nazitchenålite å virûsse des bovrins, kinoxhowe eto des årtisses dizo l' sike «IBR» (ibeyer) , c' est ene maladeye des rodjès biesses, cåzêye pa on virûsse del famile des erpesses, lomé Bovine alphaherpesvirus 1.
Freu
Rilomés Freudurlins
Charles Bentz î a vnou å monde e 1937.
Gripe canadyinne
Minêyolodjeye
C' est on virûsse ki n' enindje ki les bovrins.
Freu
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Gripe canadyinne
Minêyolodjeye
Li morance et l' touance sont flåwes, po dire nén egzistantes.
Senes del maladeye
Li maladeye tipike ey åjheymint ricnoxhåve va acsure tot on tropea so deus troes djoûs d' tins.
Les biesses vont prezinter on fel catåre (efouwaedje do nez, avou pindante nåze, efouwaedje des ouys (djontivite et breya) et clair setch tossa del goidje.
Mins, sol minme tropea, gn årè ene pårteye des biesses ki n' åront rén.
1662
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Gripe canadyinne
Senes del maladeye
La five monte ådzeu des 41°C.
1662
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Gripe canadyinne
Senes del maladeye
Li må va passer e-n ene cwénzinne di djoûs, mins sacwants biesses polèt fé ene peumoneye, di cåze di bactereyes k' åront profité des damadjes fwaits på virûsse.
1662
anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670
Gripe canadyinne
Ôtès cognes clinikes
Li virûsse pout eto cåzer des prindåvès vadjinites et des balanites.
1662
1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659 | 1660 | 1661 | 1662 | 1663 | 1664
Gripe canadyinne
Ôtès cognes clinikes
I pout etervini dins les tossaedjes.
1662
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Gripe canadyinne
Diyagnostik
thumb|Riwaitaedje e l' boke po vey s' i gn a pont d' afes (et k' adon, ci sereut del [[cocote (maladeye)|cocote)]] Li diyagnostik est assez clair, cwand l' maladeye trevént so toplin d' biesse e minme tins, metans dins les cinses ecråxhreces, u a des vatches apoirtêyes, dins les eclôs d' cwarantinne.
Adon, i fåt eto tuzer a l' cocote, copurade a cåze del five et do gletaedje. On loucrè bén dins l' boke di kékes biesses po vey s' i gn a pont d' afes tipike del cocote. Ossu fé bodjî les vatches u djonnès biesses po vey s' i n' xhalèt nén, k' i gn åreut des afes inte les deus ongleas.
Li fene pea del boke n' est waire u nén efouwêye, mågré k' i gn a do blefa po fé, so les cas les pus griyeus, å cmince, todi. Ci gletaedje la pout esse do sûna ki provént del tchenåle a l' air, et passer dins l' boke sins esse ravalé.
So les biesses djusse arivêyes après on tcheriaedje did lon, fåt fé l' diferince avou li five di berwetaedje. Dins cisse-ciale, gn årè ddja motoit des biesses ki vont crever (di peumoneye) a l' arivêye. Sacwants biesses ont del djaenåsse morve, matirrece.
Médiaedje
Come po bråmint des ôtès maladeyes å virûsse, gn a nol médiaedje ki va avinde li vicant adjint do må.
On pout solåcyî l' efouwaedje avou des disfouwants.
L' årtisse divrè bén waitî, après sacwants djoûs di piyindje, s' i gn a nén des biesses ki leu maladeye toûne a brontchite et peumoneye ås bactereyes. Adon, li nåze serè djaenåsse u verdåsse. A ç' moumint la, fåt médyî des sfwaitès biesses ås antibiyotikes.
Espaitchance
Dispu les anêyes 1990, pol moens, gn a des eploctas disconte li maladeye, sovint rashonnant sacwants ôtes virûsses do sistinme respirrece (PI3, BVD).
Dins les anêyes 2010, on a minme radjouté les bactereyes del famile des pastureles dins les vaccins.
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Maladeyes des bovrins
Sansowe
Ene sansowe, c' est ene biesse d' ene dizo-classe di l' ecoxhmint des viers ås aneas. Ele vike dins l' aiwe, et s' plake so les pires et les ôtès astocas.
Anêyes 1180
11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke
Motî Vauchelet
thumb|coviete di s' live (copeye) Li motî Vauchelet, ki l' vraiy tite, c' est «Tous les patois des Ardennes, Vieux langages et vieilles choses», c' est on motî ki rprind, hatche et matche, des mots d' walon, di lorin, di tchampnwès et d' picård, sicrît pa Albert Vauchelet.
Anêyes 1180
anêyes 1160 | anêyes 1170 | anêyes 1180 | anêyes 1190 | anêyes 1200
Motî Vauchelet
Il a stî eplaidî e 1939.
Anêyes 1180
1180 | 1181 | 1182 | 1183 | 1184 | 1185 | 1186 | 1187 | 1188 | 1189
Motî Vauchelet
Il a l' limero G150 dins l' djivêye des motîs do walon.
Anêyes 1180
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Motî Vauchelet
Contnou
Al fén do live, gn a eto des notules foclorikes, des vîs papîs, et des tecses e walon del Bote di Djivet.
Vauchelet Vauchelet Vauchelet
Sitoele do bierdjî
C' est l' deujhinme planete li pus près do Solea, après Mierkeure.
Sansowe
Ele sont onk a 20 cm longues.
Sitoele do bierdjî
Eclipe del Sitoele do bierdjî
Tos les 122 ans, gn a alinmint del Daegne avou l' Sitoele do bierdjî eyet l' Solea. Li dierin côp, ci fourit li 8 di djun e 2004. C' est çou k' on lome ene eclipe di Venusse.
Tins di l' eclipe di 1882, on-z a mzuré li distance li distance del Tere a Venusse a ciste ocåzion la.
Sansowe
Vicaedje
Ele vikèt dins les doûcès aiwes (sacwantes dins les egoloes des mouzes).
Noere Mayane
Li Noere Mayane ou Li Fåtcheuse ou Li Laid Wåtî, c' est on tolu ki rprezinte li moirt.
Sansowe
Mouvmint
Ele avancèt tot s’ placant so ene pire, pu si stinde, plaker s’ tiesse so ene novele pire, si racroler, pu racmincî.
Noere Mayane
Elle est sovint dessinêye avou ene få.
Sansowe
Mouvmint
Mins elle polèt eto naivyî tot-z ondulant.
Uzaedje el medcene
Tot on tins, on a metou des sansowes a sacwants malådes, sol minme idêye ki l' metaedje di boesses.
Noere Mayane
Categoreye:Forveyowès djins Categoreye:Moirt
Sansowe
Dins les maladeyes des biesses
Les vatches ki vont boere dins des sourdants u des ris avou des sansowes les polèt aveur el boke, et l' biesse si plaker dins l' trô del gueuye. L' årtisse î pinse cwand l' vatche glete et k' gn a do sonk dins l' gletaedje.
Dins les belès-letes e walon
On ndè djåze dins ene des noveles di Eviè Nonne, sol guere d' Indochine.
Sourdant
Categoreye:Viers ås aneas
Sitoele do bierdjî
Hårdêye difoûtrinne
Tecse so l' eclipe del Sitoele do bierdjî (so l' Aberteke)
Categoreye:Astronomeye Categoreye:Sistinme solrece
Li bracnî (roman)
thumb Li bracnî (Li brak'nî), ç' a stî l' prumî roman e walon da Djôzef Calozet.
L' eplaideu Jean Haust a metou des esplikêyes so les målåjheys mots al fén do live. Ci motlî la, avou les ôtes des 3 ôtes romans do minme sicrijeu est rprins come limero S112 dins l' djivêye des motîs do walon.
Eplaidaedjes
Il a vudî e 1924. Pu esse replaidî dins l' Coleccion Haust di scrijhaedjes e walon e 1944.
Come si tite el dit, li mwaisse persounaedje, c' est on bracnî.
Des bokets foû do roman ont stî sovint replaidîs dins les coirnêyes walone des gazetes "Vers l'Avenir" et "L'Avenir du Luxembourg".
Racourti
«Li bracnî», c' est l' istwere des hantreyes da Mareye, li djonne cinsresse di Sint-Mitchî avou Louwis, on bracnî. Ki: ci «mestî» la n' esteut nén veyou d' on laid costé di ç' trevén la e l' Årdene. Pår ki nosse Louis, c' est on bea grand foirt ome, coraedjeus al bezogne, come cwand i vént fåtchî pol cinsî, et Mareye radressî padrî lu.
Houte di çoula, Louwis est bråve et siervicire, et préjhî do pa da Mareye.
I gn a k' onk ki l' voet evi, c' est Batisse l' gåre di tchesse di Nåwinne, ki vindreut si åme å diåle pol prinde sol tchôd fwait.
Li drame s' enuke cwand l' foistî vént dmander si intrêye al cinse. Li mame, ki cwirt après on mariåve avou on bon traitmint, el viereut purade come bea-fi ki Louwis l' bracnî, ki ça lyi pind å nez a tot moumint d' esse ramassé ey evoyî a l' amigo.
Kî çki va wangnî l' mwin da Mareye?
Sourdant
Categoreye:Romans e walon
1441
la: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1420 | anêyes 1430 | anêyes 1440 | anêyes 1150 | anêyes 1460
1436 | 1437 | 1438 | 1439 | 1440 | 1441 | 1442 | 1443 | 1444 | 1445 | 1446
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1441 do calindrî grigoryin.
Etrevéns a vey avou çou ki va divni l' Walonreye
thumb Prumire mincion del tchapele sinte Mareye-Madlinne a Gobtindje.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1661
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1659 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mernî
Categoreye:Hamteas del Walonreye Mernî (F. Merny), c' est on hamtea d' Såcere. C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.
Sourdants
<References/>
1663
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670
1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659 | 1660 | 1661 | 1662 | 1663 | 1664
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1659 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Li sot påwion (tchanson)
Li sot påwion, c' est èn arimé da Joseph Durbuy, metou e muzike pa Pierre Van Damme
Rilomêye
Il esteut voltî rtchanté Jean Loos dins ses intermedes å Troca.
Tecse
Påwion Påwion
Alexandre Bodart
Bodart Alexandre Alexandre Bodart a skepyî a Florêye (Assesse) li 20 di djulete 1908 ey a morou a Djambe li 5 di måss 1982.
C' esteut on scrijheu e walon. Ses scrîts ont stî eplaidîs e-n on Cayé walon speciål e 1977.
Sacwants d' ses fråzes sont rprinjhes dins l' Motî Denis.
Il a stî relî dins l' Antolodjeye Scrire et dins l' antolodjeye "Inte Bok et Sanson".
Corwaitaedje di si ouve
C' esteut èn ome ki s' ragrancixheut sol tins k' est houte, sol bouneur k' on n' apice måy.
Tos ses arimés sûnèt del minme disbåtchance.
Djoupeye
Djoupeye (fr: Jupille-sur-Meuse) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lidje.
Istwere
Li dominne royå d' Djoupeye a stî dné e 1008 pa l' impreur Hinri II a l' eveke di Verdun. Li 26 di djun 1266, Robiet, eveke di Verdun, cede li dominne di Djoupeye et ses depindinces al catedråle di Lidje: «li Bovreye di Djoupeye et ses dipindinces saveur Beafayi, Breu et Belaire a råjhon di 100 marks di rinte». Li 6 di måss 1278, li tchapite di Sint-Lambiet cede li Bovreye et les bwès di Breu eyet Belaire å prince-eveke Djan d' Inguî.
Economeye
thumb|Mårtchî d' gros a Djoupeye
Tuzance walone
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Hamoûle
Hamoûle (F. Hamoul), c' estent on hamtea d' Rindeu, asteure on viyaedje del novele intité.
Rilomés Hamoûlîs
Arsène Soreil î a vnou å monde.
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye] Categoreye:Province do Lussimbork
Poyaedje
On poyaedje ou pwel ou poy, c' est on fistou d' keratene ki crexhe sol pea des djins et des biesses ås tetes. On tchvea est conté come on poyaedje.
Eplaeçmint des pwels
Categoreye:Antomeye Categoreye:Pea et pwels
Cawete -inne 1
Inne1
Li cawete -inne, prumire do no, dene on sustantif femrin ki djåze sovint d' ene termene (long moumint).
Ele provént del cawete latene -ana.
Mots walons avou l' cawete -inne
Dins ç' sinse la, elle est sinonime del cawete -åjhe.
Mins li pus biesse egzimpe, c' est ene termene di x djoûs : cwénzinne, ûtinne di djoûs.
Did la, ene troke d' on metou nombe di sacwès, di djins : ene troejhinne, ene cwatrinne; pu a pô près ci nombe la : ene cénkinne, ene dijhinne, ene vintinne, ene cintinne.
Dins sacwants cas, ele mostere ene longue sitroete plaece :
Dins des ôtes mots, li rapoirt avou l' bodje est pus lådje :
Li cawete -inne dins les noûmots
Li cawete -inne a stî reployeye pacô dins des noûmots po mostrer li plaece di l' accion:
Mins c' est purade ene termene di tins :
Tiyoû ås grandès foyes
thumb|Tiyoû ås grandès foyes di Conjoû Li tiyoû ås grandès foyes, c' est ene sôre di tiyoû avou des grandès foyes.
Tilia platyphyllos
Categoreye:Åbes
Schild & Vrienden (mouvmint idintitaire)
Li mouvmint Schild en Vrienden, c' est on mouvmint idintitaire eyet di djonnesse flamind et dislaxheu. Il est rwaitî come on mouvmint d' foite droete, veyånmint les ideyolodjeyes ki sont disfindowes.
Etimolodjeye
🇱🇰Batreye des sporons d' ôr Schild en Vrienden (li no) vént del Batreye des sporons d' ôr, wice les djins ki respondnut nén "oyi" al dmande "Schild en Vrienden?' estént axhorés. Les djins k' avént stî axhorés estént principålmint des francès, paski pindant ç' tins la, li Flande esteut on des waslets del France.
Atake do mouvmint
Schild en Vrienden aveut askepyî e 2017 ey il est divneut rade foirt cnoxhou sol waibe, copuvite so les rantoeles di soçnaedje. Li conferince di l' askepiance d' èç mouvmint ci, diveut sorvini al VUB (Univieristé Libe di Brussele neyerlandès-cåzante), mins cwand Dries Van Langenhove aveut veyou k' el conferince da Theo Francken aveut stî blokêye pa des gåtchisses, li prezidint a mî inmé d' fé l' sinne a l' UGent.
Ecwårlaedje
Schild en Vrienden est ecwårlé på des dons, mins il egziste eto ene boutike sol waibe do mouvmint.
So l' minme waibe do mouvmint on pout ossu lére k' il est purade conte les ideyolodjeyes gåtchisses eyet conte li gåtche e djeneråle :
Atôtchance
Schild en Vrienden est, come bråmint d' mouvmint politike, so les rantoeles di soçnaedjes : Facebook, Telegram, Twitch, Twitter (ancyinmint) yet tchik et tchak. Mins nerén, ci mouvmint orgånize ossu des ptits treyins po ses mimbes : colter les fotaedjes-evoye so les tchimwins u core aidî les vîyès djins.
Rilomêye djin
Dries Van Langenhove est l' ome li pus cnoxhou do mouvmint. C' est foiravant po-z esse mimbe do Vlaams Belang eyet bouter å pårlumint federå.
Camp d' etrinnmint
Sorlon l' gazete flaminde, Het Laatste Nieuws, des mimbes do Schild en Vrienden s' åreut etrinné come les sôdårs, el Pologne, avou des vraiys åres. Çist håynaedje a foirt schoirté Dries Van Langenhove, k' a disminti çoula. I s' a eto djustifyî so les rantoeles di soçnaedje. E-n efet, sorlon lu, soulmint deus djins di Schild en Vrienden s' a etrinné po leus avnantes cårires di mestî : gårde-do-coir obén toursixheu conte les pirates. Padri çoula, dins l' monde politike bedje, bråmint d' politikes yet d' institucions sont conte l' egzistance di Schild en Vrienden. Ç' est l' cas d' sacwants mimbes do PS, inte di zels : Ahmed Laaouej.
Drapea del Flande
E djulete 2020, des djindåres ont stî dmander a des scouts flaminds d' moenner evoye leus drapeas, veyånmint k' ils estént e Troes-Ponts, on viyaedje el province di Lidje. Li shuvant semdi, troes mimbes d' Schild en Vrienden ont stî rola ey ont mårtchî céncwante kilometes avou des drapeas flaminds.
Surté d' l' Estat
E 2017, li Surté d' l' Estat dimesfeye èç mouvmint paski, sorlon cist adjince, Schild en Vrienden sreut on mouvmint d' foite droete k' inme bén stramer des hinneus layusses. Ç' est po çoula, k' el Surté d' l' Estat alouke a leus adjixhmints, minme si ç' mouvmint politike n' est nén rwaitî tot-z estant riscant, veyåmint k' nole mimbe a fwait ene sacwè conte li lwè sol s' no.
VRT
Sacwantes djins d' Pano, ene emission del VRT, ont ridjindou l' mouvmint pindant shijh moes. Sorlon ces djins rola, Schild en Vrienden strame des layusses racisses, secsisses ey antidjwifs. Ene samwinne padri l' difûzion sol VRT, li RTBF lu difûze. Çoula aveut valou a Dries Van Langenhove d' esse tchessî evoye di l' UGent pål recteur del epoke, Rik Van de Walle. Dins li rpôrtaedje, on pout vir k' i gn' a sacwantès sicretes trokes so les rantoeles di soçnaedjes, ewou des mimbes eplaidnut des raecisses tchôse.
Ene årtike del VRT NWS, sicrî på Joyce Azar ey Eric Steffens, boute k' èl mouvmint marådyî les djins ki n' sont nén d' acoird avou les ideyolodjeyes disfindowes.
Haeyeme
Å moes d' fevrî 2021, nouf mimbes di Schild en Vrienden ont riské d' esse kekyîs på djustice. Inte di zels, i gn a Dries Van Langenhove. On-z a doté so lu d' fé des « houpaedjes a l' haeyaedje ». Houte di çoula, on-z a eto doté so lu d' awè vindou des peppersprays. On moes après, on-z a saetchî evoye ès « parlementaire onschendbaarheid » : ene sacwè avou l' ci k' on pårlumintî n' pout nén sey porshuvou. C' est ene miete po ça k' e 2022, shijh djins di Schild en Vrienden divént daler å tribunå. Inte di yeusses, Dries Van Langenhove.
Houte del zenofobeye, sacwantès djins acertinnut k' des djins d' ci mouvmint ci dijhnut des laidès sacwès so les djins e sorpwès.
Hårdêye difoûtrinne
Oficir waibe
Ritene
Ritene u Ertene (pus sovint, dins ene fråze, a Rtene u so Rtene, la-minme e sistinme Feller, a R'tène, so R'tène ; F. Retinne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fléron, el province di Lidje.
thumb|eglijhe [[sinte Djulene di Rtene|Sinte-Djulene]]
Rilidjon
Divna pårotche e 1842.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Tiyoû ås ptitès foyes
Tilia cordata
Categoreye:Åbes
Aloye
thumb|Ene aloye k' a apicî ene [[halene]] L’ aloye (on dit eto : alôre, ålouwete), c’ est on ptit oujhea ki tchante e montant å cir.
Åvrûle
thumb|a [[Ôvîfa]] Ene åvrûle, c' est ene hôte håye ki mete ene måjhon et ses ahesses al coete do vint.
Aloye
Gn a eto des des ôtès sôres d' aloye.
Åvrûle
Sipårdaedje
On les voet purade e l' Hôte Årdene.
Categoreye:Djårdéns et cortis Categoreye:Meteyo Categoreye:Bastimints
Aloye
Vicaedje
L' aloye fwait s’ ni al tere, dins ene culteure. Metans ås pîs d’ ene betråle.
Les aloyes ont stî dzindjnêyes cwand on-z a cmincî a poudrijhî les dveres.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Oujheas
Cerexhe-Heuzeu
Cerexhe-Heuzeu (fr: Cerexhe-Heuseux) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Soûmagne.
Les viyaedjes di Cerexhe eyet di Heuzeu ont todi stî metous eshonne.
45
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60
40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 45 | 46 | 47 | 48 | 49 | 50
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 45 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Douccala
thumb|Li "Vete Montinne", li seu tiene a vey avårla thumb|Ene [[tazota]] thumb|Å fén mitan d' on ptit viyaedje (Mwarid, Oulad Bou Hmam) thumb|Li "Sahel" avou l' [[voye ås cresteas]] Li plin des Douccala ( arabe «دكالة», Fr. «les Doukkala»), c’ est on plin metou dirî El Djadida, tot-z alant so Marakech.
Etimolodjeye
Li mot vénreut di l' amazir «ⴰⴷⴽⴽⵯⴰⵏ» (adekkan) ki vout dire «scanfår» u banc d' pire k' i gn aveut dvant les måjhons po fé ratinde les priyîs.
Li sinse mosterreut come on platrê divant d' avni ås montinnes do Grand Atlasse.
Mwaissès racsegnes
Les gros borks î sont Sidi Smayil (Sidi Smayin), Sidi Bennour, Had Ouled Frej et Xhamiss Zemamra.
C’ est ene des prumirès contrêyes agricoles do Marok. Mins gn a waire åk a vey po les tourisses.
Li plin des Douccala est retourêye di l’ Oceyan Atlantike (å Coûtchant), del Chawouya (a Bijhe), do plin des Rahamna (å Levant) et do plin d’ l’ Aabda (a Nonne).
Administrativmint, les Douccala sont mitan dins l' province d' El Djadida, mitan dins l' novele province di Sidi Bennour.
Istwere
Diviè 750, Moulai Idriss vout ki les berberes Douccala dimorént dispu Anfa (Cazablanca) disk’ a Walidiya, et ki l’ sitindêye di leus teres aléve disk’ a Taroudinne et l’ plin do Massa.
Les Douccala si revintît disconte des rwès Almohådes e 12inme sieke. Diviè 1160, li zultan Aabdelmoumen î fjha ebaguer d’ foices sacwants tribus arabes (inte di zeles les Beni Hilal) et retchessî les Douccala foû del ritche plinne, ezès viyaedjes et ezès tienes do Grand Atlasse et des Djebletes.
Dispu li cmince do 16inme sieke, li no « Douccala » n’ est pus eployî po ene tribu, mins po ene contrêye metowe inte l’ Aiwe do Bontins et l’ Aiwe do Tensifete. Cwand les Portugais ocupèt Mazagan (El Djadida), li province des Douccala paye ses taeyes å Rwè do Portugal. Si teritwere aléve disk’ a 3 km pus lon ki Djemaa Mtal, a on viyaedje ki s’ lome co «Guerando». C’ est dandjreus do tins des Portugais ki les tazotas ont prins leu no. Il ont eto cåvlé bråmint des pousses k’ on lome vo asteure « bir dial Bourtouqîss » (pousse des Portugais).
Do tins del mambornance francesse, gn aveut dins les Douccala 372.269 muzulmans, 2680 Uropeyins et 3933 Djwifs.
Djeyografeye
thumb|Warar, ene basse ki n' si rimplit k' ås grossès aiwes thumb|måjhinete e Sahel Li plin des Douccala pout esse pårti e troes bindes di tere, a cmincî do rivaedje del mer :
Agricoûteure
thumb|Soucreye di Sidi Bennour Li mwaisse ovrance economike, c’ est l’ agricoûteure et l’ aclevaedje di bovrins, avou l’ grand martchî di Sidi Bennour. C’ est la k’ gn a eto ene des pus grossès soucreyes do payis. Li laecea est vindou a deus laeceareyes d’ El Djadida.
Dinltins, les rodjès cawoûtes estént ene glwere des Douccala. On dit e-n arabe marokin :
Industreyes
Come industreyes, n a l’ pôrt di Djorf Lasfar, ki djowe avou les fosfates di Khouribga, et produre do corant a pårti do tcherbon k’ arive pa les bateas. Sol boird des Douccala, gn a eto les menes di fosfates di Youssoufia, mins la, li minrê va so Asfi. N a k’ on zonigne dins l’ payis : a El Djadida.
1664
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Douccala
Siervices
thumb|Bildigne modiene a Sidi Bennour Les siervices ni sont waire diswalpés, apus ki les cis po l’ agricoûteure (martchand d’ machines di cinse, årtisses veterinaires, evnd). Tolminme, Sidi Bennour a divnou pitchote a midjote ene pitite veye avou des scoles privêyes, des bankes et totès sôres di ptits handeles.
1664
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1630 | anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670
Douccala
Siervices
Dins les anêyes 1930, des Bedjes î avént basti ene lene di tchmin d' fier inte El Djadida et Sidi Bennour, avou ene gåre a Arbaa Mogress. Mins elle a clôs botike diviè 1935, ca gn aveut nén do traeyin assez.
Vî vî tîxhon
Categoreye:Moirts lingaedjes Li vî vî tîxhon ou protodjermanike, c' est on lingaedje erî-rfwait, eployî pa les etimolodjisses, ki mostere k' on mot d' on lingaedje d' asteure rimonte å tot cminçmint di l' askepiaedje des langues djermanikes.
1664
1654 | 1655 | 1656 | 1657 | 1658 | 1659 | 1660 | 1661 | 1662 | 1663 | 1664
Douccala
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Marok
Vî vî tîxhon
Sacwants mots walons rimontant å vî vî tîxhon (dedja studyîs sol Wiccionaire)
1664
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1659 do calindrî grigoryin.
René Lemur
René Lemur, c' est on scrijheu e picård ki skepia e 1938 a Mont ey î mora e 2014.
1664
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Heuzeu
Li Heuzeu (fr: Heuseux) est on pitit viyaedje del Walonreye, k' a todi stî coplé a Cerexhe, rebané avou Soûmagne
L' etimolodjeye do no vént do walon hoûssoe (bwès d' hoûs). Vîs scrijhas: Husoir (1234).
Rilidjon
Tchapele Sint Lorint, mins li pårotche est a l' Eglijhe Sint-z-Andrî a Cerexhe
Imi n Ifri
thumb|pont naturel, veyou do dzo del vå thumb|guides alpinisses k' ont moussî di l' ôte costé pa des ptitès bômes thumb|el trô, veyou d' amont Imi n Ifri (e techelheyt ⵉⵎⵉ ⵏ ⵉⴼⵔⵉ, imi n ifri, u ), c' est on no d' plaece dilé Demnate, sol pîmont do Mîtrin Grand Atlasse, foirt curieus djeyolodjicmint.
Etimolodjeye
Li mot amazir vout dire li boke, li gueuye (ⵉⵎⵉ, imi) do (ⵏ, n) trô d' rotche (ⵉⴼⵔⵉ, ifri).
Avey
Li pont naturel fwait på cåvlaedje del castinne pa l' aiwe di Mhacer. L' adjinçnaedje djeyolodjike do cotoû est foirt rilomé, avou des tchandeyes di rotche. Divant çoula, gn aveut dandjreus ene basse avou ene astantche naturele, ki s' a trawé på dismanchaedje del castinne pa l' seure aiwe di plouve (avou do H2Co3) come e Trô d' Han.
Li pont est metou a ene hôteur ådzeu del mer di 1480 metes, et l' aiwe ki court padzo a 1400 metes.
Les tourisses polnut dischinde d' on costé, et rmonter d' l' ôte.
Floriconte d' Imi n Ifri
Gn aveut ladrî on magneu d' efants k' i lyi faleut dner po s' marmindje des båsheles di Demnate. Mins i trova s' mwaisse on bea djoû. On bon tolu, pus foirt ki lu, li vna touwer. Cwand i lyi drova s' vinte, i gnè rexha des viers ki wayimît et divni des coirbås ås rodjès pates k' on voet co pol djoû d' ouy totavå les waibes d' avår la.
Sourdant
Categoreye:Rilomés ponts Categoreye:Viyaedjes do Marok Categoreye:Atlasse (hôts tienes)
Pierre Van Damme
thumb|foyou di «[[Leyîz m' plorer» eplaidî par lu]] Pierre Van Damme, c' esteut on compôzeu d' muzike walon k' a scrît toplin des airs po les cåzaedjisses walon å cmince do 20inme sieke.
Il esteut ossu eplaideu des foyous des tchansons.
Kékes tchansons k' i nd a fwait l' muzike
Bråmint d' ces tchansons la sont rprinjhes dins ene sitroete plake «Chansons wallonnes», k' a stî prodûte på CRIWE et pa «blawète records» e 1996.
Van Damme
Cerexhe
right|plake sol boird del voye
Rastrindåjhe economike
Muzuraedje
C' est on decidaedje d' economisses et d' politikîs di dire k' i gn a u nén «rastrindåjhe» tot å long d' on ralintixhmint (u rastrindance ) economike.
Cerexhe
Cerexhe a todî sti coplé a Heuzeu, en ene signorreye (dal Coledjåle Sint Pire di Lidje) dizo l' Ancyin Redjime, pu ene comene di Beldjike, Cerexhe-Heuzeu, disk' ås grands rebanaedjes di 1970.
Rastrindåjhe economike
Muzuraedje
On decide sovint ki c' est insi cwand, deus troes-moes å long, les chifes do Prodût Brute Divintrin d' on payis vont baxhant. On dit ki l' crexhance economike est dzo zero.
Durêye
Ene rastrindåjhe pout durer puzieurès anêyes, come li grande crijhe economike di 1930, u djusse ene pitite anêye (come li crijhe des sorprumes e 2008-2009.
Consecwince
Li wangnaedje des eterprijhe est so ene coube baxhrece. Dabôre, end a sacwants ki vont fé fayite.
Rivnance
Les rastrindåjhes doeynut rivni a tinzayeure dins l' istwere, shuvant et divant des ôtès airances economikes sorlon l' atuze del tournante Medvedef.
Sourdant
Categoreye:Economeye
Cerexhe
L' etimolodjeye do no est li minme mot ki "ceréjhe" (?) (po: plaece ås ceréjhes, bongår ås cerijhîs). Vîs scrijhas: Cerih (1226), Cherris (1324)
Emacralaedje
Èn emacralaedje, c' est cwand ene sakî est metowe dizo ene foice difoûtrinne ki vénreut d' ene macrale u d' on macrea.
Cerexhe
Rilidjon
Eglijhe Sint-z-Andrî, pårotche di Cerexhe eyet Heuzeu
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Emacralaedje
Categoreye:Macralreye Categoreye:Doûcès creyances
Cropecinde (floriconte)
Cropecinde (pus sovint dizo calcaedje setch do francès, «Cendrillon», riscrijhåve e sistinme Feller Çandriyon), c' est on floriconte foirt kinoxhou, la ki ene pôve båshele, mambornêye pa s' måråsse, va parvini a maryî li prince do payis, avou l' aidance d' ene blanke dame.
Dins l' rindjmint des fåves da Aarne et Thompson, li floriconte da Cropecinde mousse dins l' categoreye des "margougnêyès heroyenes".
Paskeye
Cropecinde, c' esteut ene pitite båshele ki n' aveut ni fré ni sours, poy ki s' mame a morou k' elle esteut co el faxhete.
Cwand ele divna djonne feye, li pere si rmaria avou ene kimere k' aveut ddja deus båsheles di si ådje d' on prumî lét. Li måråsse, et les deus dmeyès-sours avou, vont ctchiner nosse poyete, et lyi fé fé tos les ovraedjes d' ene meskene.
Al nute, moite escranse, ele si leyeut tchaire dins les cindes do feu e l' aisse. Did la, ès no.
Shûte do floriconte e-n imådjes
Modêye e walon
Ene modêye e walon est a lére dins l' live d' imådjes «Contes do bon vî tins», ki l' ratournaedje est da Paul-Henri Thomsin.
Istwere do floriconte
C' est on floriconte kinoxhou totavå l' Daegne. Les pus viyès modêyes sont chinwesses. Les pus viyès modêyes uropeyinnes vegnnut d' Itåleye.
Les pus rlomés des scrijhaedjes do conte, c' est sins manke les cis Charles Perrault ki l' lome Cendrillon (1697) et des des frés Grimm ki lomnut l' båshele Ascherputtel (diviè 1830).
Atelêye-godén
Ene atelêye-godén, c' esteut ene atelêye emacralêye, saetcheye pa des tchvås-godéns.
Uzaedjes après côp
Avou l' tins, on l' a fwait passer po ene atelêye di sins-aleures.
Cropecinde (floriconte)
Lomaedje ezès sacwantès langues
C' est l' tcherpinte do francès «Cendrillon» la ki les Inglès vont rprinde, mins tot comprindant "Cendrillon" come "pitite cinde", dj' ô bén «cinder» (cinde) avou l' cawete latene -ella (Cinderella). Des lingaedjes come li portuguès u l' arabe vont rcopyî li mot inglès.
Mins bråmint des lingaedjes trouvnut on no da zels. Li neyerlandès (Assepoester et l' daenwès shuvèt l' almand, Askepot). L' espagnol fwait on mot da sinne (Cenicienta).
Atelêye-godén
Sourdant
Categoreye:Doûcès creyances
Cropecinde (floriconte)
Lomaedje ezès sacwantès langues
Li walon ricopeye sovint setchmint li mot francès, pår dins l' minme ortografeye (Cendrillon). C' est l' cas da Paul-Henri Thomsin dins les «Contes do bon vî tins».
Categoreye:Floricontes
99
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
94 | 95 | 96 | 97 | 98 | 99 | 100 | 101 | 102 | 103 | 104
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 99 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Lete Z
thumb|250px| Grands et ptits Z (letes d' imprimreye) Li lete Z, c' est l' vint-shijhinme et dierinne lete eyet l' vint-ey-ininme cossoune di l' alfabet latén.
Prononçaedjes del lete Z e walon
Z c’ est ene lete ki marke normåldimint ki son Z ; dins tos les cas, å cminçmint ey å mitan :
Al fén do mot
Mins, al fén d’ on mot (come lete k’ on-z etind), ele si prononce S
Categoreye:Alfabet latén Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Cossounes
Wesca
Wesca (e-n espagnol : Huesca, e-n aragonès, Uesca), c' est ene veye d' Espagne, el contrêye otonome d' Aragon.
Istwere
Li veye esteut metowe djusse al limotche bijhrece di l' Espagne muzulmane e 950.
Tuzance aragonesse et po les mancîs lingaedjes
A ascoyî deus côps li mwaisse raploû di l' ALCEM (Soce po les mancîs lingaedjes et culteures d' Urope), e 1997 eyet 2015.
Categoreye:Veyes d' Espagne Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne Categoreye:Aragon
Les håyes tchantèt (tchanson)
Les håyes tchantèt, c' est ene tchanson e walon sicrîte pa Emile Wiket et metowe e muzike pa Pierre Van Damme.
1666
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Eredjistrumint
L' eredjistrumint u eredjistraedje, c' est l' prindaedje di sons avou èn eredjistreu.
Categoreye:Tecnolodjeye
1666
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Les håyes tchantèt (tchanson)
Tinme
Li sinne si passe ås aireurs do djoû, kiminçant la k' i gn a co «meye sitoeles ki blawtèt», et finixhant «cwand l' solo mostere si vizaedje tot rond».
Li tchanson mostere onk dilé l' ôte, li beaté del nateure å bontins, et li laideur del guere, la k' on sôdård voet mori si innmi k' i vént di ctrawer d' bales.
1666
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Motî d' rimes Léonard
Li motî d' rimes Léonard, c' est on motî d' rimes rashonné pa Lucyin Léonard, et eplaidî so papî e 1975.
Les håyes tchantèt (tchanson)
Les håyes tchantèt (so Wikisourd, e rfondou ey e Feller)
Hayes
1666
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Motî d' rimes Léonard
Prezintaedje
I fourit publiyî dizo cogne d' ene gazete, avou on tite al rodje intche.
1666
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Motî d' rimes Léonard
Prezintaedje
Après sacwants aneyes, li gazete si coschiréve voltî. Eto, Bernard Thiry l' a réndjolijhî, eyet l' mete so les fis (2017).
Categoreye:Motîs walons
Eredjistreu
Èn eredjistreu, c' est èn aparey ki pout prinde des sons, et les wårder, po les paleur rishoûter après.
Sôres d' eredjistreus
Categoreye:Tecnolodjeye
1668
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Aclevaedje
L' aclevaedje u l' elevaedje u l' tinaedje di biesse, c' est cwand ene djin a ene biesse ki l' schoûte, por leye s' endè siervi.
Motlî
Ene sifwaite biesse est lomêye aclevåve biesse doumiesse biesse; ci n' est nén totes les biesses k' on pout insi tni; les lives, metans, ni sont nén aclevåves. Ça dmeure todi des såvadjès biesses.
Gn a l' aclevaedje di rinte (di cinse) et l' aclevaedje di cpagneye. Po les biesses di rinte, on dit purade: tini (des vatches, des gades, des robetes).
Ene aclevåve biesse, on l' doet poleur tini astok, metans pol médyî.
47
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
42 | 43 | 44 | 45 | 46 | 47 | 48 | 49 | 50 | 51 | 52
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 47 do calindrî grigoryin.