cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Del Ruwane å Bwès Djilèt (noveles)
Contnou do live
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon Categoreye:Lives Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard Categoreye:Limeros a pårt des Cayés walons
Li Ptite Sirinne (fime d' imådjes, 1989)
Li Ptite Sirinne (e-n inglès, ki c' est l' mwaisse modêye : The Little Mermaid), c' est on fime d' imådjes k' a vudî e 1989 des studios Walt Disney.
Maurice di Sake
Categoreye:rilomés sôdårds Categoreye:France right|thumb|pondou e 1748 pa Maurice Quentin de La Tour Maurice di Sake (1696-1750) (Fr. Maurice de Saxe, Alm. Hermann Moritz von Sachsen), c' esteut on marixhå d' France.
Li Ptite Sirinne (fime d' imådjes, 1989)
Li spoûle est rashiowe sol cene do floriconte da Hans Christian Andersen ki poite li minme no «Li Ptite Sirinne».
Maurice di Sake
C' est lu k' a wangnî l' batreye di Rocoû.
Li Ptite Sirinne (fime d' imådjes, 1989)
Lomaedjes do floriconte et do fime
E daenwès, li mwaisse modêye do floriconte si lome «Den lille Havfrue» (li ptite kimere do pôrt).
E-n inglès, li no do fime et do floriconte sont diferins. E francès, nonna; pol mofêye francès-cåzante, on a wårdé l' tite «La Petite Sirène».
Motî etimolodjike
Les pus cnoxhous de waloneus, c' est :
Brinne-e-Hinnot
Brinne (Brinne-e-Hinnot) (fr: Braine-le-Comte, ratournåve Brinne-el-Conte ; nl: 's-Gravenbrakel), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, e l' province do Hinnot.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Mwaissès dnêyes
thumb|Grand Plaece
Tuzance picåde
«Les Scrèneus Brin-Nous», c' est ene pitite trope ki fwait des cåbarets walons cwate côps l' an.
Pî-note
Categoreye:Veye di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
Moya Brennan
Moya Brennan, di s' veur no Máire Ní Bhraonáin, est ene tchanteuse k' a skepî li 4 d' awousse 1952.
External Links
Categoreye:Tchanteus
Djan Moreau
Djan (Jean) Moreau, c' est on fameus årtchiteke walon.
Vicåreye
Si famile provént di Lochno, on viyaedje gåmès. I l' cwita après ki les Almands euxhnuxhe touwé bråmint des djins pa låvå tins del guere di catoize.
Ouve d' årtchitecteure
Totes (ou bén cåzumint totes) les måjhones ki Moreau a fwait sont dins li Braibant Walon.
Moreau
Cosmodrome di Baykonour
thumb|Enondaedje d' ene [[fuzêye Soyouz]] Li Cosmodrome di Baykonour (e rûsse: Космодром Байконур) est li cinte rûsse d' enondaedje sipåciå. I s' trouve e Kazaxhtan, a pô près a 200 km a l' ess del Mer d' Aral, sol droete rive (å nôress) di l' Aiwe di Syr Darya.
Il a stî constrût tins di l' Union Sovietike, å cmince come site di sayes po des missiles balistikes etercontinintås, près do viyaedje kazaxhe di Tyouratam, k' esteut adon ene simpe gåre sol voye di tchmin d' fier inte Moscou eyet Tashkent. Ene novele veye fourit constrûte, po les djins ovrant sol cosmodrome; li veye fourit rlomêye oficirmint Baykonour (Байконур) ezès anêyes 1990 (divant çoula, ele si loméve Leninsk).
Li no di Baykonour aveut stî tchoezi po sayî d' catchî l' eplaeçmint do cinte d' enondaedjes, cwand il ènd aveut falou cåzer avou les prumirès missions spåciåles avou des djins; li vraiye Baykonour esteut ene veye minire a sacwantès cintinnes di kilometes å nôress.
Totes les missions spåciåles avou des djins eyet les enondaedjes di spoutniks a orbite djeyostacionåre sont fwaits a pårti di Baykonour.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Cirnaiviaedje
Savtî ki rene
thumb|Li Savtî ki rene Ahasverusse (pondeure da [[Ferdinand Hodler)]] Li Savtî ki rene, u: li renant Savtî, ou co: li renant Djwif, c' est ene doûce creyance so ene djin k' a morou petcheu et k' a stî codånêye a dmorer so Tere et cori toltins al disgoviene, d' ene plaece a l' ôte.
Istwere
Li paskeye do Savtî ki rene n' a rén a vey avou les vraiyès creyances crustinnes.
Elle a skepyî el Mîtrinne Ådje, diviè l' 13inme sieke, la k' on djheut k' èn eveke d' Armeneye esteut on djwif k' esteut al Passion d' Djezus-Cri, et ki, po ene fåte ki n' est djamåy esplikêye, doet dmorer so tere disk' å dfinmint do Monde.
Dins l' lingaedje walon
On nd a fwait ene ratourneure:
Li spoûle esteut si bén cnoxhowe k' elle a divnou ene marke di toubak (Savti qui renne), dipoizêye e 19inme sieke pa Måjhon Henri-Hubert Lemal, rowe do Pont ds Åtches, 4 a Lidje.
Gn a-st avou, on mot walon da Guy Fontinne sol ratourneure.
(esplikêyes da Gui Fontinne, e walon, eyet Gabrièle Davroy, e francès; racourti do l° 176 des Mots walons)
Sourdants
Categoreye:Doûcès creyances
Loke a rlocter
Ene loke a rlocter (on dit eto on drap d' måjhon, ene loke, ene loke di måjhon, ene wite, ene såpire), c' est grosse sipesse cwårêye sitofe, po rlaver l' måjhone, tot l' passant al tere.
Dins les belès-letes e walon
Li tite d' ene rilomêye tchanson da Wiyam Dinker, c' est «Li mambo del loke a rlocter».
Categoreye:Ahesses di manaedje
Feu (discramiaedje)
Disfondowe "feû"
*
Brinne (discramiaedje)
Plaeces ki s' lomèt Brinne:
Li nute di may (tchanson)
Li nute di may (lu nut´ du may), c' est ene tchanson e walon sicrîte pa Florent Lebierre e 1868 et metowe e muzike pa s' fré Livî (Olivier) e 1898. Dj' ô bén, ezès trevéns del Walonreye prûssyinne.
Istwere do tecse et del tchanson
Li tecse est aprume ene powezeye dizo l' tite «poème d'amour» (1868), et dabôrd, escrît e-n on scrijha di dvant Feller.
Come dit, i n' divént ene tchanson k' e 1898.
Elle a stî ratournêye e-n almand eviè 1900 pal feme d' on notåbe di Måmdiy (k' esteut co e l' Prûsse adon).
Li tchanson fourit si voltî tchantêye li djoû del nute di may el Walonreye måmdiyinne k' ele divna rade ene pîce do foclore di cisse contrêye la.
Ça fwait: li tecse fourit rmetou e sistinme Feller e vintinme sieke, eplaidî insi dins l' Lire måmdiyinne
Li riscrijhaedje e rfondou walon date des anêyes 2010, ey a stî publiyî po on prumî so cisse pådje cial di Wikipedia. I rpassa so Wikisourd, co sol cogne d' on discloyoe, e 2020.
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Tchansons e l' almand Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Foclore del Walonreye
* Pådje pol foclore del Walonreye
Dins l' raconté foclore, gn a ossu les fåves do vî vî tins del Walonreye.
San Felices
San Felices, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Gripe ås djins
Li gripe u flaya, c' est aprume ene maladeye respirrece des djins.
Dins les belès-letes e walon
Li mot «flaya» est ddja cnoxhou pa Françwès Loriaux dins l' Tchanson des verités:
Sourdant
Categoreye:Maladeyes ås virûsses des djins
Crijhe di Souwesse
Li crijhe di Souwesse (u Crijhe di Suwez), k' on lome ossu el deujhinme guere inte Arabes et Israyel, u l' Abrocaedje del troejhinne (dins les Payis arabes, e-n arabe «العدوان الثلاثي», al-3adouwân ath-thoulâthî, les troes innmis), uco li guere do Sinayî (e-n Israyel), c' est ene guere la k' Israyel, avou li France eyet l' Grande Burtaegne abrokît houte del wastene do Sinayî aviè l' tchenå d' Souwesse. C' esteut fén 1956.
Cotoû
thumb|Anonce do nåcionålijhaedje do tchenå d' Souwez pa ene gazete edjipsyinne do 27 di djulete, avou foto da Nasser Li tchenå d' Souwesse (canâl di Suwez) a stî basti pa les Francès e 1856. Il avént ene concession di l’ Edjipe po l’ espweter 100 ans å long. Adon, c’ esteut fini e 1956. Come di djusse, l’ Edjipe a volou riprinde li mwaisse tinance sol tchenå, et banåvli li societé ki l' espwetéve. Mins les Francès n’ ont nén volou. Il ont passé on scret acoird avou les Inglès et les Israyelîs po-z ataker l’ Edjipe, avou l' idêye di disdjoker Nasser.
Disrôlmint militaire
L' abrocaedje kiminça li 29 d' octôbe 1956. Les Edjipsyins fourît batous foirt raddimint, di cåze des bombårdumints. Tos leus avions (dipus d' 215) et leus 125 tanks fourît distrûts. Tantea ki les operåcions militaires estént ddja fineyes li 7 di nôvimbe, dj' ô bén, après 9 djoûs.
Mins l' Edjipe va bloker li passaedje des gros petrolîs dins li stroeteure di Tirane. Gn a pupont d’ petrole ki sait passer på tchenå. Ci-ci va dmorer clôs disk' å moes d' måss 1957.
Avancixhmint
Les Estats Unis et l’ Union sovietike vont oblidjî les troes atacants di rinde li tchenå ås Edjipsyins. Po çoula, les Estats Unis espaitchèt les Inglès a-z epronter des cwårs å FMI (Fond Daegnrece ås manoyes), ca i sont djus d' çanses et sins petrole. Avou ça k' les EU anonçnut k' i vont vinde ene boune pårt di leus obligåcions e lives esterlignes, çou ki va fé baxhî carapmint li manoye inglesse.
L' Arabeye sewoudite rifuze di livrer del petrole al France ey a l' Inglutere. Minme les ôtes payis d' l' OTAN ni lezî volnut nén livrer li ci k' i rçuvèt des payis arabe, po n' nén esse sipanis a leu toû.
Divant ces rujhes politikes ey economikes la, l' Inglutere, tote seule, arestêye li guere li 6 di nôvimbe. Les evayixheus divént awè cwité pol 22 d' decimbe. I estît replaecîs pa des bleus casses di l' ONU.
Israyel dimora e Sinayî disk’ å moes d’ måss 1957.
Cåzes
Pocwè les Estats Unis ont i stî disconte l' abrocaedje ? I vlént porshuve li vindaedje do petrole di leus societés k' el poujhént e l' Arabeye sewoudite, Coweyt et Catår. Po l' vinde e l' Urope et l' apoirter e l' Amerike pal pus coûte des voyes (po k' il î arive li meyeumartchî possibe).
Les Sovietikes, zels, estént les mambors di l' Edjipe da Nasser. I veyént voltî li flåwixhaedje di l' Urope coûtchantrece, po rmete å pas les payis d' l' Ess ki vlént candjî d' redjime (did la, l' evayixhaedje del Hongreye e 1957 ).
Shuvance
thumb|papî d' docteur do 2 d' decimbe 1956 dimandant l' permission a ene oto di rôler 10 km lon (di [[Rotchfoirt (veye)|Rotchfoirt a Yon) po ramoenner ene pacyinne ki vneut d' esse operêye, ca les otos ni plént pus rôler cåze do manke di petrole]] E l' Beldjike, on a rastrindou les voyaedjes e-n oto. I faleut ene otorizåcion po poleur rôler.
Israyel riprindrè co l' Sinayî tins del guere des 6 djoûs (1967).
Sourdants
Categoreye:Margayes inte Israyel et les Payis arabes Categoreye:Gueres Categoreye:Edjipe Categoreye:Israyel (estat) Categoreye:France Categoreye:Grande Burtaegne
Botroûlite
Ene botroûlite, c' est l' efouwaedje del botroûle (pus spepieuzmint: do coirdea d' botroûle), ås påpåds novea-nés, u ås djonnes di biesse djusse sikepyîs.
Espaitchance del botroûlite
I fåt ki l' payelé et l' sognaedje do påpåd si fwaiye dins l' prôpruté.
On pout dispufkiner l' coirdea d' botroûle djusse après li skepiaedje.
Complicåcions del botroûlite
Pout moenner a ene rompeure botroûlrece.
Sourdants
Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince Categoreye:Efouwaedje (medcene)
Tchini (viyaedje)
Tchini (la-minme eto Tchinè, Tchinë; fr: Chiny), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
Platon
Sacwants lives da Platon
Categoreye:Rilomés filozofes Categoreye:Civilizåcion greke
Tchini (viyaedje)
thumb|L' eglijhe di Tchini
Djeyografeye
thumb|left|Li pont Sint Nicolai Tchini est al frontire inte l' Årdene eyet l' Gåme, raiwé pa Smwès.
Joselyne Mostenne
thumb|150px|(e 2020) thumb|ås scoles di Bive (a hintche do cåzeu) Joselyne Mostenne, c' est ene sicrijheuse e walon k' a-st ataké e 2022.
Elle a vnou å monde li 29 di decimbe 1949.
Ouve pol walon
E 2021, elle a dispierté ene viye kinoxhance do walon (accint d' Yon) did cwand elle esteut efant, tot soçnant e l' copinreye di Rotchfoirt. Adonpwis, shuve les scoles di Bive, la k' elle a renondé li soce des rcåzeus d' Årdene nonnrece (2022).
Ses tecses ont parexhou, diré 2022, dins l' Rantoele-gazete et dins Singulîs, ey esse eto eplaidîs so Wikisourd a fwait d' leu produjhaedje. Mins end a eto k' elle a scrît po onk di ses prôpes lives.
E 2023, elle a stî eplaidî eto dins Les Cayés walons.
Ele sicrît del prôze nén racontrece, rashîte so des sovnances d' efant. Mins sacwants bokets provnèt di s' veye di grande djin, passêye 40 ans après Brussele.
Mins n a des tecses ki polèt esse veyous come del prôze-powezeye.
Sourdant
Mostenne
Bonene
Bonene (fr: Boninne) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
Sincieus rindjmint do vicant
thumb|Les liveas d' rindjmint Li sincieus rindjmint do vicant, c' est èn adjinçmint des plantes, biesses et ôtès vicantès sacwès, atåvlé pa ene syince lomêye sistematike u tacsonomeye.
I permete di trover åjheymint les nos d' ene vicante sacwè, d' on lingaedje a l' ôte — et pår ådvins d' ene minme langue —, dabôrd k' i gn a sovint des sinonimes et des emacralés nos.
*
Fenaesse (discramiaedje)
thumb|Fenaesses ([[rexhe waide) dins l' nive, e moes d' måss]]
1419
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Retortillo de Soria
Retortillo de Soria, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Franz Dewandelaer
thumb|120px|left|a 20 ans
thumb|112px|right|coviete di El moncea ki crexhe Franz Dewandelaer a skepyî li 20 di may 1909 a Nivele et a morou tot djonne a Brudje li 23 d' awousse 1952.
C' est onk des pus grands fjheus d' arimés e walon. Il a scrît estant tot djonne (19-25 ans) mins nén lontins.
Riprins dins dins l' antolodjeye Gallimard des powetes do 20inme sieke, pu dins l' grosse antolodjeye da Piron. Ey eto dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles.
Ouve e walon
Si prumî tchîf-d'ouve, "Bouket-tot-fwait" a rexhou e 1933. C' esteut des arimés so Nivele.
"El moncea ki crexhe" n' a vudî k' e 1948.
Ene plake CD-rom adjinçnêye pa s' fi Yvan, avou tos les documints eplaidîs et nén eplaidîs (Frans Dewandelaer et la culture wallonne) a rexhou e 2003. Li minme anêye, li SLLW eplaidive on livret sor lu dins l' coleccion Memwere walone.
Djudjmint di si ouve e walon
Ç' a stî onk des prumîs et des råles sicrijheus walons ki s' a revinté siconte des gros, des menirs, des capitalisses, et minme siconte do Bon Diu, prezintés come li cåze del sofrance des ptitès djins. Lijhoz "Bon Diu d' mizere".
Hårdêye difoûtrinne
Dewandelaer
Wate d' oraye
Les wates d’ oraye, c’ est des ptits bastons avou des bokets d’ wate å dbout, k’ on si rneteye les orayes (u ses orayes) avou.
Categoreye:Idjinne Categoreye:Oraye
6 di nôvimbe
Li 6 di nôvimbe, c' est li 310inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 311inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 55 djoûs divant l' fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
4 di nôvimbe - 5 di nôvimbe - 7 di nôvimbe - 8 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Xhoutsiplou (Esneu)
Xhoutsiplou (fr: Houte-Si-Plou) est on no d' plaece di Li Noûpré.
Li no provént di schoûte s' i ploût, on no assez corant po des plaeces avou des moléns a aiwe.
On eploye sovint ç' no d' plaece po cåzer, tot riyant, d' ene plaece k' on n' sait nén wice k' ele si trouve. Insi, tins des margayes a l' univiersité d' Lovén, et dvant l' askepiaedje do Noû-Lovén, on-z a simbolicmint planté ene pire a Xhoutsiplou, po l' univiersité d' Xhoutsiplou.
E 1995, ene soce nén recwårlante a pris l' no d' univiersité d' Xhoutsiplou, et fé des conferinces so des tinmes umanisses.
Vey eto: Xhoutsiplou (Aiwêye), Xhoutsiplou (Manhé), Xhoutsiplou (Målimpré), Xhoutsiplou (Djerpene)
Il était un petit navire (tchanson e francès)
Il était un petit navire, c' est ene viye tchanson d' marén e francès, divnowe ene tchanson d' efant.
Tecse classike
🇱🇰 Il était un petit navire
Les deus coplets shuvants (rashonnant les coplets 13, 14 et 15 del mwaisse modêye) sont a-z ôre asteure so les modêyes corantes des waibes ås videyos.
Ratournaedjes e walon
Gn ava on ratournaedje e walon, foirt al libe, sicrît pa Chantal Denis e 1998. Mins nerén, ci-ci n' a nou resploe.
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Tchansons e francès Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Tchansons d' efant
Fier a wåfes
right|thumb|150px|On wåflî electrike di måjhone
Li fier å wåfes ou wåflî, c' est l' usteye po cure les wåfes.
C' est å pus sovint deus plakes di metå, avou des mouleures po fé les ptits cwårés des wåfes, ki s' raclapèt l' ene so l' ôte. Les plakes sont tchåfêyes, eyet on mete li cadon so ene des deus eyet raclaper l' ôte, pu leyî cure ene miete.
Dins l' tins les fiers a wåfe si metén sol feu d' ene sitouve (el plaece des cekes); on nd a eployî des sfwaits disk' ås anêyes 1970. Ces fiers la avént on longou mantche so tchake plake, po les poleur fé bodjî sins s' broûler.
A pårti des anêyes 1960 on cmince a-z eployî des wåflîs electrikes, i sont pus ptits la k' i n' ont nén des longous mantches; les plakes sont tchåfêyes avou ene rezistance å dvins d' l' apareil; et on rascovraedje di plastike (ou d' bakelite) waerantixhe li coujhneu po n' si nén broûler.
Li grandeu eyet l' cogne des wåfes pout candjî foirt, sorlon les redjons et les sôres di wåfes; ça fwait k' i gn a eto des fiers a wåfes foirt diferins; des cis po des rondès wåfes, des cwårêyès wåfes, et co des triyangulåres; et po des fenes ou co des spesses. Des wåflîs k' i gn a sont fwaits po les poleur ritourner do côp ki l' cadon est metou dvins, çoula fwait rintrer di pus d' air dins l' påsse eyet rind les wåfes pus spesses et ledjires.
Des wåflîs d' måjhone k' i gn a polèt eto siervi po griyi des croke-monsieu, tot replaeçant les plakes pa des ôtes fwaites po.
E l' Itåleye on trouve des rshonnantès usteyes po cure des galetes lomêyes pizzelle.
Vicant lingaedje
On vicant lingaedje, c' est on lingaedje k' i gn a co des djins ki cåznut, å djoû d' ouy.
Jules Rivière
Jules Rivière, c' esteut on scrijheu e walon skepyî li 27 di may 1892 å Bwès-d'-Viyé et moirt li 6 di måss 1973. Su no d' pene, c' esteut «Bwès d'Hule».
I moussa ezès Relîs namurwès e 1927. I nd esteut vice-prezidint a s' moirt.
Biyografeye
Di s' mestî, il esteut sôdård. Il aveut moussî e l' årmêye e 1909.
Les Bûles
Les Bûles (fr: Les Bulles) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchini.
Vicant lingaedje
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Linwince
Les Bûles
Li no do viyaedje a deus rediveusès etimolodjeyes: Li scrijhaedje Les Bulles est eployî dispoy 1340.
Istwere
On cåze dedja des Bûles å 13inme sieke, avou des tecses ki cåzè do vicaedje e viyaedje.
Jules Bastin (tchanteu d' operå)
Jules Bastin, c’ esteut on grand tchanteu d’ operå.
I provneut d’ Pont-dlé-Lignouveye.
Jules Rivière
Biyografeye
El guere di 40, e serè rmobilijhî, come captinne-kimandant (gråde di l' årmêye). I serè prijhnî 5 ans e l' Almagne.
Jules Bastin (tchanteu d' operå)
Cårire
A cmincî d’ adon, i va tourner come tchanteu d’ operå dins tos les payis (Paris, Djineve, Madrid, Bårçulone, Misterdam, Berlin, Londe, Gurnåde, Milan, Tchicago, Noû-York, Toronto, Wîne, San Francisco, Sidney, Melboûne, evnd.).
Jules Rivière
Biyografeye
I rvénrè e 1945, et prinde si pinsion.
Jules Bastin (tchanteu d' operå)
Cårire
Il a stî egadjî pa Herbert von Karajan å fiestival di Zalbork e 1976, 1977, 1978 et 1979. E 1989, i fjha ene « tournêye Berlioz » totavå l’ Daegne.
Il a stî lontins djuri pol concours Rinne Elizabete. Il eredjistra dipus d’ 60 plakes 33 toûs pu stroetès plakes.
Jules Rivière
Ouve e walon
I mousse mon les Relîs namurwès e 1927.
Jules Bastin (tchanteu d' operå)
Cårire
E 1996, il eredjistra eto ene sitroete plake avou des tchansons e walon (vîs Noyés, tchansons da Laure Gastes, Emile Wiket, Camille Gaspard, Marcel Hicter, Henri Bragard, Jean-Théodore Chapelier, et Nicolas Defrecheux).
Jules Rivière
Ouve e walon
Divant k' on n' mete e-n alaedje les Cayés walons, il avént scrît dins «Le Guetteur wallon».
Jules Bastin (tchanteu d' operå)
Cårire
Bastin Bastin Bastin
Soliedra
Soliedra, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Jules Rivière
Ouve e walon
C' est lu ki strime li coirnêye e walon «Shijhes et paskeyes» di «Viè l' Avni» e 1935. I va divni mwaisse sicrijheu di cisse pådje la di 1946 a 1973.
I scrijha ses sovnis del guere 1914-1918 dins Shijhes et paskeyes (do 10 d' awousse 1954 å 15 d' avri 1958). L' anêye 1914 a stî replaideye dins les Cayés walons 4/2014.
Hårdêyes difoutrinnes
Riviere
Son S
Li son S, c' est l' son d' ene k' on shofele tot-z aprepiant li betchete del linwe des dints di dvant, mins sins lzès djonde.
Dins l' alfabet latén, li son S est å pus sovint scrît avou l' lete S, mins gn a co bén des ôtès manires del sicrire.
Sicrijhaedje e-n AFE : "s"
Sicrijhaedje do son e walon
Did la, les rujhes po scrire d' adrame des mots come :
Lanawaire, les rfondeus ont sayî d' erîler les sons S divintrins, ki l' etimolodjeye n' est nén åjheymint veyåve. Elzès scrijhnut avou S :
francès
Gn a rén d' pus målåjhey ki d' saveur l' ortografeye do son S e francès. Ça pout esse :
almand
E-n almand, a costé do S, gn a eto li scrijha almand ß ki replaece ss
Marlanwé
Marlanwé (F. Morlanwelz) u co e Feller Marlan.wè, c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.
Son S
arabe
E-n arabe, li son S si scrît todi avou l' lete sîn (arabe) (س)
Samuël Dumont
Samuël Dumont, c' est on scrijheu e walon k' a-st ataké e 2020.
Guy Brener
C' esteut on scrijheu e walon.
Cårire come sicrijheu e walon
Il aveut cnoxhou, estant djonne, li fjheuse d' arimés Gabrielle Bernard, et il a sovint atôtchî Emile Gilliard, deus ôtes rilomés scrijheus e walon ki provnèt d' Moustî. Mins il a purade sitî scolé ås Relîs Namurwès, divant d' divni lu-minme on scoleus al sicole di walon d' Nameur.
Il a scrît des noveles et del powezeye dins les Cayés Walons. I fourit onk des prumîs a djåzé des novelès tecnolodjeyes dins ses spoûles ("Pus vî, pus biesse", 1998). Il a yeu l' Pris del Marlagne e 1998 avou ene paskeye lomêye "Ene drole di veye".
Il a eto scrît ene pîce di teyåte "Adofe rote todi". Il est eto redjixheu et essinneu del dramatike "Les soçons d' Loyî".
E 2008, il eplaide si prumî live e walon : "Foû del voye".
Li stîle da Guy Brener est foirt peur, avou on ritche motlî. Pol linwe-ehåyaedje, l' ome est ene miete puriveus, et-z vleur espaitchî kel walon poye calker eto des noûmots d' l' inglès (come copiutrece). Il s' a eto rclamé disconte do rfondaedje.
Il scrît ossu e francès (des noveles et des xhinaedjes d' Arthur Masson). C' est eto on pondeu ki dessine des coleurs a l' aiwe et des acrilikes.
Brener Brener
Samuël Dumont
Ouve e walon
I scrît e rfondou walon, k' il amidere pitchote a midjote, tot boutant so les waibes Wikipedia.
Dumont, Samuel
Son S
amazir
E-n amazir, li son S si scrît avou on rond et on pont å mitan.
Sourdants & pî-notes
S Categoreye:Almand (lingaedje) Categoreye:Cossounes
Chuchi
Chuchi (la-minme Chëchi, fr: Suxy) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchini.
Djeyografeye
Prumî viyaedje di Gåme, tot cwitant l' Årdene på Tchestea.
Liken
On liken (do grek leikhên, ki letche), c' est l' rizultat del simbiôze inte deus vicantès sacwès : on tchampion et ene ale (oubén ene bactereye).
thumb|On djaene liken so les coxhes d' on [[sayou]] thumb|Brune Liken so ene pire
Mwaissès piceure
Onk des deus organisses est ototrofe po çou k' est do carbone (dj' ô bén, il a del clorofile); c' est soeye-t i ene vete ale, soeye-t i ene cianobactereye (bleuwe bactereye).
L' ôte copleu del simbiôze, lu, est eterotrofe; c' est on tchampion (èn ascomicete, bassidiomicete ou deuteromicete).
Ciste associåcion la est duråve et riprodujhåve (ele va-st askepyî des noveas individus, fé des novelès unités fonccioneles).
Midele
Midele (/midɛl/) (e cmon amazir marokin, ⵎⵉⴷⵍⵜ u ⵎⵉⴷⴻⵍⵜ /midəlt/, dins li scrijhaedje oficir e letes latenes, Midelt), c' est ene pitite veye do Marok, dins l' Mîtrin Atlasse.
Liken
Djenerålités so les copleus
On avire k' i gn a a pô près 17.000 especes diferinnes di likens. Mins tchaeke anêye on ndè discrît ene cintinne di novelès sôres.
Midele
Lingaedje do payis
On djåze co volti l' amazir, del troke do tamazir do Mîtrin Atlasse.
Liken
Djenerålités so les copleus
Les tchampions ki pårticipèt dins l' simbiôze des likens riprezintèt a pô près 1/5 di tos les tchampions cnoxhous.
Midele
Agricoûteure
Li payis alintoû, c' est l' banstea del raece di bedots Timahdite, do no d' onk des viyaedjes do canton.
Liken
Djenerålités so les copleus
Seulmint 2% des fitobiontes sont clairmint idintifyîs, la k' les caracteres morfolodjikes eyet les structeures di rprodujhaedje sont foitmint candjeyes pal simbiôze.
Baykonour
thumb|Baykonur eyet l' aiwe di Syrdarya Baykonour (Байконур) est ene veye do Cazaxhistan adminstrêye pal Rûsseye, constrûte po siervi li Cosmodrome di Baykonour.
Liken
Djenerålités so les copleus
C' est å pus sovint des vetes algues (clorofites). So 200 especes kinoxhowes å totå, end a k' ene seule k' est ene algue djaene et rodje.
Mildiou
Li mildiou (di l' inglès mildew), c' est l' lomaedje di tote ene drîglêye di maladeyes criptogamikes des plantes, k' ataknut notamint l' vegne et les crompires (canadas).
Liken
Djenerålités so les copleus
Dins bråmint des cas, li vete algue ki pårticipe al simbiôze des likens est do djinre Trebouxia. L' algue est fwait di celules clorofilyinnes lomêyes gonideyes.
Mildiou
Il est cåzé pa des tot ptits parazites, li pus sovint des tchampions miscroscopikes (mågré k' ådjourdu, bråmint di ces organisses la ni fjhexhe pus pårteye do ringne des tchampions.
Liken
Djenerålités so les copleus
Po s' riprodure, li liken pout aveur:
Cwand l' fitobionte est ene cianobactereye, c' est ene bactereye a ene celule ou d' cogne filaminteuse, foirt sovint do djinre Nostoc.
Li specificité d' associåcion pout esse foite ou fwebe; li pupårt des likens èn sont nén foitmint specifikes, on minme micobionte si pout assoçner avou sacwantès especes di ficobionte.
Baykonour
Ele si loméve å cmince Leninsk (Ленинск), et si no a stî candjî e Baykonour li 20 d' decimbe 1995.
Liken
Djenerålités so les copleus
Li pus vî fossile di liken data do devonyin (i gn a 400 miyons d' anêyes).
Baykonour
Istwere
Li vraiye Baykonour esteut ene pitite veye di fosses, sacwantès cintinnes di kilometes å nôrouwess. On aveut dné ç' no la å cinte sipaciå po wårder sicret si vraiye plaece, do tins del froede guere. Li no baykonur vént do kazaxhe et vout dire haiti brun, dj' ô bén, ene tere fertile avou bråmint del yebe.
Liken
Nourixhaedje
Li micobionte riçût des nutrimints ki vnèt del fotossinteze do fitobionte.
Mildiou
Li maladeye si manifestêye pa des brunès taetches shuvowes pa on ramolixhmint djenerå.
Liken
Nourixhaedje
Sacwants sont des ficseus d' l' azote k' i gn a dins l' air.
Baykonour
Istwere
Li plaece aveut-st eto on no e kazaxhe divant d' î construre Leninsk, ci no la esteut Tyuratam, çou ki vout dire siketêye fletche, mins on sfwait no n' aléve nén po ene båze d' enondaedje di fuzêyes.
Live di spots Dejardin
Li live di spots Dejardin, ki s' tite e francès, c' est Dictionnaire des spots ou proverbes wallons, c' est on live di spots walons sicrît pa Joseph Dejardin ey eplaidî e 1891.
Baykonour
Istwere
Li vicåreye del veye des stoeles come ele est eto lomêye imådjreçmint, shût les hôts et les bas des programes sipåciås sovietikes et poy rûsses.
Midele
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa ene djin did la pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Baykonour
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Kazaxhistan Categoreye:Cirnaiviaedje
Pårti comunisse Walonreye-Brussele
Li Pårti comunisse Walonreye-Brussele ([FR] Parti communiste Wallonie-Bruxelles — [NL] Communistische Partij van Wallonië-Brussel) est on pårti k' est ovrant, dispoy 2009, soulmint e Walonreye ey a Brussele. ll n' est nén foirt peuprece ki ci soeye e Walonreye obén a Brussele. Il est rwaitî sovint come on foite gôtche pårti, veyanmint ki disfindat ene comunisse (marxisse-leninisse) ideyolodjeye.
Live di spots Dejardin
Li mwaisse spot est onk do payis d' Lidje.
Côde e Wiccionaire : SpG1 (loukîz a : Djivêye des lives di ratourneures et spots walons).
Contnou
Gn a ladvins 3175 espots e walon, ey eto e picård di Mont.
Après les spots zels-minmes, gn a ene tåve pa tinmes (19 tinmes), pu pa rahoucant mot, mins e francès.
Li scrijhaedje est di dvant Feller.
Dilé les spots lidjwès, dene voltî les sfwaits po Nameur, Nivele, Djodogne, evnd.
Gn a eto des pareys espots e neyerlandès ey e-n almand.
Categoreye:Lives di spots walons
Liken
Etcherpintaedje des tales
On dispårtixh troes sôres di likens, d' après l' simetreye di leus tales.
Po çou k' est des rlåcions inte li micobionte eyet l' ficobionte, on dispårtit les likens a troes sôres:
Edurance ezès condicions estrinmes
Des likens k' i gn a polèt viker avou seulmint 2 åcint d' crouweur.
Å pus sovint les likens ont bråmint d' aiwe ådvins (di 100 a 300% rimetou å setch contnou do liken).
Li grande edurance di ces likens la vént do micobionte (li tchampion), ca i gn a åtoû d' l' ife des polisacarides, ki vont ritni l' aiwe dizo cogne coloyidåle.
Anêyes 280
2inme sieke | 3inme sieke | 4inme sieke
Liken
Edurance ezès condicions estrinmes
Avou ça k' i wårdèt des poliols.
Li rprindaedje do metabolisse après rsetchaedje si fwait foirt abeye. Seulmint 5 a 30 munutes après raiwaedje, li liken a rtrové totes ses capacités.
Anêyes 280
anêyes 260 | anêyes 270 | anêyes 280 | anêyes 290 | anêyes 300
Liken
Edurance ezès condicions estrinmes
Les likens polèt eto sorviker a des candjmints d' timperateure di -70 a +70 °C.
Anêyes 280
280 | 281 | 282 | 283 | 284 | 285 | 286 | 287 | 288 | 289
Liken
Sipårdaedje des likens
Bråmint d' especes di likens sont des especes pionires, dj' ô bén k' ele sont capåbes di colnijhî les prumires des evironmints estremes. Il ont des crexhances foirt londjinnes, di kékès milimetes so èn an, metans li Rhizocarpon geographicum, on liken ki crexhe fok di kékes cintinmes di milimetes so èn an.
Pårti comunisse Walonreye-Brussele
Istwere
Li pårti comunisse bedje aveut askepyî e 1989, mins e 2009 li pårtêye flaminde då pårti aveut stî evoyêye. Dispoy çoula, li pårti si lome : pårti comunisse Walonreye-Brussele.
Anêyes 280
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Mildiou
Sôres di mildious
On lome "mildiou" les indjes di formagnants microscopikes shuvant :
27 d' awousse
Li 27 d' awousse, c' est li 239inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 240inme po ls anêyes bizetes), gn a co 126 djoûs divant l' difén d' l' anêye.
Teri
On teri, terisse, u teri d' fosse, c' est on nouzome hopea d' tere, bråmint pus hôt k' ene måjhon, k' a stî fwait (aprume di 1800 a 1960) avou les vudaedjes des riketes des fosses å tcherbon.
Mildiou
Sôres di mildious
On kinoxhe ossu :
Fåve do nûton hanteu
Li fåve do nûton hanteu, c' est ene des pus cnoxhowes fåves so les nûtons.
27 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
25 d' awousse - 26 d' awousse - 28 d' awousse - 29 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
Fåve do nûton hanteu
Disrôlmint
On nûton vout hanter avou ene djonne feye do viyaedje. I lyi a poite tos les djoûs ene påte di frumint, tantea ki l' famile divént ritche.
27 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Fåve do nûton hanteu
Disrôlmint
Ene ôte manire di s' è mete cwite, c' esteut k' el nûton trouve li båshele ki tchiyeut et magnî e minme tins.
27 d' awousse
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Teri
Èndaler å teri, c' est aler cotchter. Li ci ki fjeut cisse ovraedje la, on l' loméve on cou d' teri.
Li mot "teri" est on mot walon k' a passé e francès ey e neyerlandès d' Beldjike.
Les teris après l' djocaedje des houyires
Eto, on tuze, dispu 2003, di wårder les teris, nén seumint come rilikes di nosse patrimoenne industriyel, mins eto po fé del verdeure dins les Noers Payis.
Fåve do nûton hanteu
Dins les belès letes e walon
Li fåve si rtrouve sacwants côps dins les belès letes e walon.
Mildiou
Espaitchance
On pout espaitchî l' mildiou di si spåde : pa des solucions cuprikes (a båze di vert-di-gris) come li boleye bordulesse ou l' boleye bourguignone;
Fåve do nûton hanteu
Sourdants
Categoreye:Fåves do vî vî tins
Liken
Sipårdaedje des likens
Les likens vikèt foirt lontins. Cisse caracteristike la permete di dater leu sopoirt, d' après l' rapoirt del grandeu eyet l' vitesse di crexhance des likens. 8% des ecosistinmes sol Daegn sont dominés påzès likens, par egzimpe a l' aschate do dezert polaire artike i rprezintèt 65% del flore.
Indicateu del polucion
Les likens polèt amonçler des compôzés minerås, bén ådla di çou k' end ont mezåjhe, cist amonçlaedje la s' fwait åd foû di leus celules, ey esse fwait på micobionte.
Pårticulirmint les likens amonçlèt les pzants metås, çou ki les fwait mori. Ene mape do spårdaedje des likens pout insi siervi po vey les plaeces ki n' sont nén poluwêyes pås pzants metås.
Interesse economike
Categoreye:Plantes
Teri
Les teris après l' djocaedje des houyires
Dispus 1989, ça a ddja stî insi dins l' Nôr del France.
Louis Marcelle
thumb|left|120px|(2009)
Louis Marcelle a skepyî a Souvret e 1921.
Teri
Clasmint des teris walons
Gn a yeu e 2004 on pordjet d' askepyî ene "tchinne" di teris (emey les nén cotchtåves) a fé viziter pås tourisses, come on mostere des veyes istorikes, sol piceure di çou k' s' a fwait e Nôr del France.
Louis Marcelle
Di s' mestî, il esteut medcén.
Teri
Teris på redjons
Categoreye:Houyreye
Louis Marcelle
Louis Marcelle est l' pa da Françoise Marcelle.
Ouve e walon
Il a cmincî a scrire e walon a s' pinsion. Des sovnances mins eto des tuzaedjes ene miete filozofikes.
Ripassé prezint
Li rpassé prezint u passé compôzé, c' est on tins d' codjowaedje do môde indicatif aplicåve a tos les viebes walons.
Louis Marcelle
Ouve e walon
Ses tecses ont stî eplaidîs dins l' Bourdon, et rashonnés dins deus lives, k' ont vudî dins l' Coleccion do Bourdon :
Ripassé prezint
C' est l' pus corant des rpassés tins.
Louis Marcelle
Ouve e walon
I wangna l' Pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 2009.
Ripassé prezint
I s' fwait avou l' codjowaedje do viebe «awè» a l' indicatif prezintrece, shuvou do pårticipe erirece omrin singulî.
Louis Marcelle
Ouve e walon
Come ricwereu sol walon, il a rashonné li "Motlî so les plantes do Coûtchant walon"; adon-pwis, ramexhner tos les nos d' plante des motîs walon et ls eplaidî so les fis (G100).
Ripassé prezint
Valixhance di rpassé prezint
I mostere ene accion k' est houte, et ki n' a nén duré lontins.
Louis Marcelle
Ouve e walon
Il a siné onk des bokets do live Voyaedje ezès payis d' oyi.
Ripassé prezint
Uzaedje divins les accints walons e 20inme sieke
E Coûtchant walon, walon do Mitan et Basse Årdene, e 20inme sieke, c' esteut l' seu tins k' esteut siervou po ene accion passêye ki n' av nén duré.
Sol payis d' Lidje, et copurade el Hôte Årdene, il esteut concurincî, po cist uzaedje la, på NDIE.
Louis Marcelle
Schoûtez on tecse da sinne
Ripassé prezint
Uzaedje divins les accints walons e 20inme sieke
Li passé compôzé ou rpassé prezint ou erî prezint, c' est on tins d' codjowaedje di l' indicatif ki mostere ene accion simpe, come li cene k' on mete e prezint d' l' indicatif, mins ki s' passe e passé.
Louis Marcelle
Marcelle Louis Marcelle Louis
Batreye di Rocoû
Li batreye di Rocoû (almand Schlacht bei Roucoux), c' est ene batreye ki s' a passé dilé Rocoû li 11 d' octôbe 1746.
Ripassé prezint
Uzaedje divins les accints walons e 20inme sieke
I sont emantchîs tot prindant l' aidant viebe "awè" prezint d' l' indicatif, shuvou d' on pårticipe erirece.
Batreye di Rocoû
Rimimbrance
Si sovnance dimeure e walon åd triviè d' èn åbe Coûte-Djoye.
Cotoû istorike
C' esta ene des batreye del guere di succession d' Otriche.
Ripassé prezint
Uzaedje divins les accints walons e 20inme sieke
Li rîle våt pos tos les viebes e walon, minme les viebes å prono et les viebes di candjmint
Batreye di Rocoû
Cotoû istorike
Les aloyîs (Inglès, Prûsyins, Holandès, Hanôvrîs et Sacsons) si batént disconte des Francès.
Ripassé prezint
Viebes di mouvmint et d’ candjmint d’ estat eployîs avou "esse"
Li pårticipe erirece des viebes di mouvmint et d’ tchandjmint d’ estat si polèt padecô trover avou l' viebe "esse". Mins adon, i doevnut purade esse riwaitîs come addjectifs.
On voet bén çoula po les viebes "mori" et "aler"
Pî-note
Categoreye:Codjowaedjes Categoreye:Tins d' codjowaedje
Batreye di Rocoû
Nombe di moirts
Categoreye:Istwere di l' Urope Categoreye:France Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Grande Burtaegne Categoreye:Bas Payis Categoreye:Prûsse
Påwion
thumb|[[påwion ås ourteyes]] thumb|påwions d' nute måye et frumele On påwion (eto: ene palivole), c' est èn inseke avou cwatès grandès aiyes, sovint avou des belès coleurs.
Motlî
Les påwions d' djoû del taeye del palivole ås ourteyes ou del cene å cabus seront lomés påwion u palivole.
Les cis d' nute, purade papiyåd.
Les pus ptits sont lomés, påwionete (papiyete u papiyote).
Sôres di påwions
Sacwant sôres rescontrêyes coranmint e l' Walonreye:
Discrijhaedje
Li cofe poite les deus pwaires d' aiyes et les shijh pates.
Sourdants
Categoreye:Insekes +
Abataedje d' èn åbe
thumb L' abataedje d' èn åbe, c' est l' taeyaedje u l' côpaedje d' èn åbe al pate, po l' vé vni djus.
C' est èn ovraedje di bokion udonbén di cinsî dins ses tchamps, u d' eterprijhes (ezès veyes).
L' abataedje lu-minme est shuvou do spenaedje (rissaetchî les ptitès coxhes) pu do rcepaedje (côper l' tronce et les grossès coxhes a bokets).
Rujhes ki les bokions ont po-z abate ås åbes
thumb|Åbe adjoké a cåze d' on fortchaedje do dzeu do buk (djaene fritche) thumb|Pol disdjoker, on saye di rfinde des ptitès longueurs al pate… si ele si volèt bén rsaetchî foû, nén come cial, la k' i les fåt co disvaler å cougnet Cwand on fote djus èn adjeyant-z åbe, 20 30 metes hôt et co hay, i n' a nén todi del plaece totåtoû po-z aflaxhî cisse longueur la.
Dins l' bwès, metans, vos avoz des åbes di tos les costés. Po bén fé, i fåreut ki vost åbe a-z abate tome dins ene trawêye. Ôtmint, si l' abatou si clintche so on vijhén, i dmeure adjoké, sapinse k' on n' dit.
Et c' est tote ene afwaire pol disdjoker. I fåt rceper des longueurs al pate, avou l' risse ki l' tronce vos vegne coixhî l' vosse, di pate, cwand l' restant d' l' åbe va tchaire d' on gros mete djusse la astok.
Foû do bwès, i gnè pout aveur ene måjhon, des fis electrikes, li corti do vijhén.
Eto, li prumire ovraedje di l' abateu, cwand il a decidé la k' si åbe diveut aler, c' est di tchoezi li plaece k' i frè si prumire etaeye todi bén di scwere avou l' sinse ki l' åbe doet toumer.
Asteure, si l' åbe clintche do contråve costé, el fåt rdressî. Dinltins, on l' ridressive tot tchôcant des cougnets al pate. Asteure, on a ptchî d' aler emantchî on cåbe a set ût metes hôt et del saetchî avou on truy metou so on tracteur di boskiyon.
On pout eployî ene fonne-boutoe, si l' åbe n' est nén trop foû scwere.
Li moirt di l' åbe (powezeye)
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Foistreye
Stalag
Categoreye:Guere di 1940-1945 On stalag, rascourti di Mannschaftsstamm und -straflager, c' est l' no e-n almand des camps di prijhnîs d' guere, la k' les sôdårds k' avént stî pris estént resserés. Po ls oficîs i gn aveut les Oflag.
Téns del guere di 1940-1945, emey les sôdårts bedjes, bråmint des walons ont passé 5 ans dins les stalags, dismetant ki les prijhnîs flaminds ont rivnou e 1941. Les Almands, adon, dinént des preferinces ås djins ki cåzént on lingaedje djermanike, tot tuzant fé avou zels, li grand Reich prometou pa Hitler. L' Arelerland a stî ossu caressi dins l' minme but.
thumb|Ene cåte-response po scrire ås prijhnîs d' guere 1940-1945 Sicrire ås prîjhnis estot adon foirt målåjhey. I faleut eployî les cåtes oficieles, sicrire e francès, foirt lijhåve, avou on croyon aniline et n' rén dire di contraire, sinon li cinseure ritneut l' courier et li scrijheu coreut des risses.
1409
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Batreye di Caporetto
Li batreye di Caporetto (lomêye eto batreye di Karfreit ou dozinme batreye di l' Isonzo) si passa do 24 d' octôbe å 9 di nôvimbe 1917.
Li viyaedje di Caporetto si lome asteure Kobarid ey est metou e l' Esloveneye.
Disrôlmint del batreye
Les årmêyes otrichyinnes ey almandes, kimandêyes pa Otto von Below vont fé ramasser ene dobleure ås tropes itålyinnes, ki corèt-st evoye disk' a l' aiwe del l' Aiwe di Piyåve. Les Almands avént eployî des epweznants gåz. Les masses å gåz des tropes itålyinnes n' alént nén disconte ces gåz la. Bråmint des sôdårs schapés ont yeu leu peumons broûlés, et ndè sofri tote leu veye.
Mins, sol Piyåve, rafoircis pås tropes franco-inglesses, il ont parvinou a arester les Otrichyins. E moes d’ djanvî 1918, les aloyîs sont mwaisses del bataye del Piyåve et s’ vont i cmincî a rmonter a l’ assôt.
Moirts et prijhnîs
Gn ourit a pô près 30.000 moirts do coté des Itålyins, et 20.000 do costé des Almands et Otrichyins. Avou ça ki 260.000 Itålyins fourît fwait prijhnîs.
Cotoû et consecwinces del batreye di Caporetto
Cwand ça s’ a passé, les oujhenes itålyinnes estént a deus doets di s’ mete e greve. Les sôdårds end avént leu sô et l’ payis aléve capituler.
On scrijheu itålyin k' a dmoré el Walonreye e 1918, Kurt Suckert Malaparte, a stî foirt estomaké pa l’ piete del bataye di Caporetto. I raconte dins onk di ses lives, kimincî å Bork :
Sourdants
Categoreye:Guere di 1914-1918 Categoreye:Istwere di l' Itåleye Categoreye:Istwere di l' Otriche Categoreye:Esloveneye Caporetto Categoreye:Istwere di l' Urope
Åbe foû-ordinaire
Èn åbe foû-ordinaire, c' est èn åbe ki n' rishonne nén ås ôtes, soeye-t i k' il a crexhou tot crawieuzmint (få d' Verzi), soeye-t i k' il est nouzome (secoya), ubén k' il est vî vî et k' i vike co.
thumb|350px|Erciye, onk des åbes ås clås
Kékès esplikêyes
Gn a eto des åbes k' ont stî eployî po des pratikes a vey avou les doûcès creyances come les åbes ås clås.
Dinltins, sacwants åbes foû-ordinaires estént metous so les mapes d' Estat-Madjor.
Gn a eto des åbes ki sont cnoxhous pask' i sont des rperes djeyografikes u toponimikes.
Bråmint des åbes foû-ordinaires del Walonreye ont stî saetchîs e portrait po Wikipedia pa Jean-Pol Grandmont.
Pus grands et pus gros åbes
thumb|Bounru-dlé-Houfalijhe, li Beneye Hesse Li pus gros åbe måy muzuré sereut on secoya des montinnes di Californeye; il freut 1486 m³.
Les pus hôts åbes sont co des secoyas, todi el Californeye mins sol boird del mer, di l' indje lomêye "Sequoia sempervirens"; les pus grands fwaiynut 115,50 metes.
El Walonreye, ene des pus grossès hesses, c' est l' Beneye Hesse di Bounru k' a 8 m di toû.
Åbes foû-ordinaires del Walonreye
thumb|Presgå, el vî tchinne thumb|Rouvwa, li vî marcoté baronî|200px thumb|Liernu, li pus gros tchinne d' esté do Beneluss|175px thumb|Arvin, li pus gros pelé ciprès del Walonreye|175px thumb|Esneu, li pus gros adjeyant secoya del Walonreye|175px
åbes di fier
Gn a èn åbe di fier a Marimont.
åbe ås tulipes
Li pus gros åbe ås tulipes del Walonreye est a vey ås Brouwires.
baronîs
On a rlevé, come maronî foû-ordinaire, li marcoté baronî d' Rouvwa.
beyôles
Li pus grosse pindante beyôle del Walonreye est a vey a Hamwer.
blankès spenes
Li pus grosse årdispene del Walonreye si voet a Djerpene.
blancs murîs
Li pus gros blanc murî del Walonreye si trove a Tournai.
catalpas
Li pus gros catalpa del Walonreye si pout vie a Inne-Sint-Pire.
coignoûlîs
Li pus gros coignoulî måye del Walonreye est a Leugnî.
doyåves
On irè voltî vey li doyåve di Coû-Sint-Stiene.
frinnes
Li pus gros frinne del Walonreye si trove a Havlondje, mins gn a eto on vî tchaboté frinne a Belaire.
hesses
A vey, dins les faws:
hoûs
Li pus gros hoûssea del Walonreye si trove a Wareme.
noejhî d' Bizance
Li pus gros noejhî d' Byzance del Walonreye est a Mont.
noerès brokes
Li pus grosse noere broke del Walonreye si pout vey a Vierton
noer murî
Li pus gros noer murî del Walonreye a Dinant.
ôrmeas
Li pus gros ôrmea al tignasse del Walonreye est a Mirwå.
pelé ciprès
Li pus gros pelé cyprès del Walonreye si voet a Arvin.