cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aldjereye
Istwere
Tins del geure di 40, gn a yeu dlé Waradinne (Oran) li batreye di Mers-El-Kebir.
Måjhret
Måjhret (so plaece Maujret, F. Maizeret), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Andene.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Aldjereye
Lingaedjes
Li lingaedje oficir est l' arabe, mins i gn a bråmint di djins ki cåzèt l' berbere et ki rclamèt leus abondroets linwistikes.
L' Aldjereye est li deujhinmme pus grand payis d' Afrike pal sitindêye, djusse après li Soudan. Li sud do payis comprind ene grande pårteye do dezert do Sara.
L' Aldjereye est on impôrtant produjheu di petrole ey est mimbe di l' OPEP.
Provinces
Mape di l' Aldjereye
Economeye
Li petrole eyet l' gåz naturel sont les principås sourds di rivnous. L' Aldjereye a-st ene des pus grandes riseves di gåz sol Daegn. Mins nerén, li payis a-st ene nouzome difoûtrinne desse.
Vladimir Propp
C' esteut on foclorisse rûsse, k' a corwaitî les fåves do vî vî tins di s' payis, et ndè rexhe ene teyoreye so l' adjinçmint des contes, k' on stind voltî å tcherpintaedje des romans.
Aldjereye
Djins
A pô près 90 % des Aldjeryins vikèt e nôr, près del mer, et a pô près 1,5 miyon di Bedwins vikèt e sud, e dezert.
Noer Dessén (eplaideu)
Noer Dessén, ki vraiy no e francès, c' est Noir Dessin, c' est èn eplaideu di lives e walon.
Aldjereye
Hårdêyes divintrinnes
* Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Afrike bijhrece Categoreye:Afrike
Noer Dessén (eplaideu)
Il edite eto des lives e francès, mins a vey avou l' redjonalisse, et copurade sol Payis d' Lidje.
Come lives e walon, il a vudî ene cåkêye di bindes d' imådjes et di lives d' imådjes, todi e walon lidjwès standårdijhî. Onk des scrijheus e walon k' a l' pus eplaidî dé les "Noer Dessén", ci fourit, sins manke, På-Hinri Thomsin.
Marcel Launay
Di s' mestî, il esteut indjenieur foistî.
Vive Nameur po tot (tchanson)
thumb|300px|[[Pårticion d' muzike|Pårticion del tchanson]] Vive Nameur po tot, c' est ene tchanson foirt kinoxhowe des Namurwès k' a stî scrîte et compôzêye pa Joseph Dethy e 1893.
Mwaissès dnêyes
Li tchanson rimimbere li spot :
Elle a 12 u 13 coplets. Li coplet 9 a l' air d' aveur sitî rfwait pus tård.
Li resploe, ki ci n' est k' ene seule fråze (Vive Nameur po tot !) repetêye cwate côps.
Ene racourteye modêye, come dins li tchansnî do Chwès, eploye fok les coplets I, II, V, VII, X, XI, XII, XIII.
Li tchanson «Vive Nameur po tot» est totsu rlomêye ki "Li bea bouket".
Marcel Launay
Come powete
I cmince a scrire e 1909 dins Li Clabot eyet Li ptit Lidjwès.
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
Elle est scrîte e-n on sistinme pre-Feller.
Marcel Launay
Come powete
E 1922, i wangne si prumî pris a ene bate di powezeye del SLLW. I va ramexhner 42 beas bokets dins ene ramexhnêye lomêye Florixhåjhe (Florifâye) (1925).
I ratake après côp, et-z eplaidî «Les tchansons do bierdjî» (1937). Si dierinne ouve, k' i n' sava fini, «Les tchansons do moxhî» a stî eplaideye après s' moirt dins l' «Vie Wallonne».
Contåvté (linwince)
Categoreye:Linwince Categoreye:Croejhete
Marcel Launay
Come sicrijheu d' teyåte
Come teyåtreus, a scrît sacwants pîces.
Noer Dessén (eplaideu)
Il ont eto edité des BI da François Walthéry.
Contåvté (linwince)
Li contåvté, c' est l' ådjeu, po on sustantif di poleur esse conté.
Djurbize
Djurbize, obén e Feller : Djurbîse ([FR] Jurbise ; [NL] Jurbeke ; [PCD] Djurbize), est ene ribanêye comene del province do Hinnot.
Contåvté (linwince)
Sacwants nos, aprume les cis d' dinrêyes ("nive", "boure"), ni plèt nén esse contés. I sont dit nén contåves.
Noer Dessén (eplaideu)
A costé di s' mestî d' eplaideu, i fwait eto do dispårdeu. Do costé do walon, c' est lu k' a dispårdou li Gaston e walon ey eto onk des Tintin e walon d' Lidje (Les ôrreyes del Castafiore).
Contåvté (linwince)
On mot contåve pout aveur on pluriyal. On mot nén contåve, nén; ou adon, foirt rålmint, po djåzer di metowès sôres di cisse dinrêye la.
Noer Dessén (eplaideu)
I fwaiynut eto des canteas u des mousmints avou des scrijhaedjes e walon. Il avént minme gåyoté èn otobusse di Lidje avou des inscripcions walones. Ey eto des plakes e walon (da Claudine Mahy eyet Didier Boclinville).
Contåvté (linwince)
Atuze vijhene
Pluriyal trocrece
Noer Dessén (eplaideu)
Hårdêye difoûtrinne
Leu waibe
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
Viv' Nameur, Nameur po tot ! Viv' Nameur, Nameur po tot ! Viv' Nameur, Nameur po tot ! Viv' Nameur po tot !'''
Marcel Launay
Come romantî
I n' a scrît k' ene ramexhnêye di noveles, «Les contes do gåre di bwès» (1937).
Sourdants
Launay
Noer Dessén (eplaideu)
Sourdants
<References/>
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
Ja stî bein longteimps es scole Enn allant voie les batias Mais volà c'qui gna d'pus drôle Ji n'sos nein pus biess' pos ça !
3.
Noer Dessén (eplaideu)
Sourdants
Categoreye:Eplaideus d' lives e walon Categoreye:Societés d' comiece
Rodje ninte
Ene rodje ninte, c' est ene sitoele k' est ptite eyet froede assez. Li masse des rodjès nintes est pus ptite ki 0,3-0,5 eyet pus grande ki 0,080-0,075 masse do solea (å dzo di ç' livea la, on dit kel sitoele est ene breune ninte). Li timperateure sol daegne est di moens di 3.500ºK.
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
A l'foer didains l'moes d'julette Nos courainns'sus l'Grand-Marchî Nos attrapainn' dè l'baguette Quand nos èraillain n'couchî !
Rodje ninte
Les rodjès nintes broûlèt doûçmint. Ele n' evoyèt nén tant del loumire ki les pus grossès stoeles eyet ele polèt viker foirt lontins, des dijhinnes ou des cintinnes di miyårds d' annêyes.
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
Tot l'monde dit : "Nameur li glotte" Mais, po sûr, ça n'nos fais rein : Est-ce pass qui avou noss' jotte On met des sauciss' didains ?
Rodje ninte
Les rodjès nintes, c' est les stoeles k' i gn a l' pus, ca bén k' i fwait målåjhey les vey, veyanmint k' ele ni sont nén foirt riglatixhantes.
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
5.
Rodje ninte
Les rodjès nintes polèt esse l' aisse d' on sistinme solrece (metans Gliese 581).
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
Viv Nameur po l'tiess'pressée, Po l'tripp' dè l'reue des Bochîs Viv Nameur po l'fricassée Po les neug's di bolègîs !
Rodje ninte
Categoreye:Astronomeye
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
6.
On met sus l'taute aux grusalles Dè l'siropp' di bolègî On dauborr' ses deux maçalles On voreuve bein si rlèchi
Olivier Roynet
L' ome divreut awè vnou å monde al difén do 19inme sieke (dins les anêyes 1880 ), et s' vikéve-t i co e 1960 (i dveut awè dins les septantes bén sounés u les ûtantes).
Di s' mestî, il esteut shabotî.
Ouve e walon
Il a stî eplaidî aprume dins Shijhes et paskeyes (anêyes 1950). Pu ses scrijhaedjes ont stî rashonnés dins les Cayés walons e-n on tripe limero (2-3-4, fevrî-måss-avri) e 1968.
Il î raconte les sovnances di s' djonne tins, k' ont sovint ene poirtêye eciclopedike, come:
Avou ça k' i gn a toplin des nos d' plaece d' après Houyet, et des viyaedjes do cotoû, di Malåtchî a L' Vå-Sinte-Ane.
Halcrosse lete
Egzimpe e francès
Categoreye:Linwince Categoreye:Sons et letes do walon
Hanete
Li hanete, c' est li drî do cråne, la k' i s' raloye å hatrea.
Nicole Goffart
Nicole Goffart a skepyî li 15 di fevrî 1939. Elle a crexhou e-n on hamtea : les Trîxhes sol Hôte Flémåle.
Di s' mestî elle esteut dame di scole.
Ouve e walon
C' est ene sicrijheuse di d' pîces di teyåte e walon. Ses pîces sont-st aprume djouwêye pa li Scanfår di Serè.
Elle a rascodou ene cåkêye di pris.
Foû do teyåte, elle a scrît des arimés et des prôzes dins "Djåzans walon", "Intrez don" et l' "Bultén walon".
Elle a eto scrît des cåzaedjes di tchansons, tchantêyes pa Pierre Darras. Sacwantès tchansons sont-st a môde di paskeyes.
Ene di ses paskeyes
(so l' air Au lycée Papillon da Georgius)
Hårdêyes difoûtrinnes
Goffart, Nicole Goffart, Nicole Goffart, Nicole Goffart, Nicole
Drapea d' l' Aldjereye
Aldjereye Categoreye:Aldjereye thumb|250px|Ratio do drapea: 2:3
Li drapea aldjeryin fourit dessiné pa Messali Hadj el France e 1928. Il a stî eployî på Front di Liberåcion Nåcionåle Aldjeryin a pårti di 1948, eyet tchoezi oficirmint come drapea nåcionå après l' dislaxhaedje e 1962.
Li blanke coleur riprezinte li purté; dismetant kel vete coleur, li rodje crexhant eyet l' rodje sitoele a cénk coxhes sont des simboles di l' Islam.
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
Nous mougnans des babilaires Nos suçans jusqu'au papî Ell's fill'nu a mode di glaires Ell's plaq'nu comme di l'ôrpi
8.
Gliese 581 c
Gliese 581-c pôreut esse li prumire bole k' on discouve del minme sôre kel tere. Elle est eto ene des pus ptitès boles discovrowes disk' asteure. Si lårdjeu, cårculêye d' après s' masse, est 50 åcint pus grande kel cene del tere. Elle est cénk côps pus massive. Do côp, li gravité sol daegne sereut a pô près 2,15 côps l' cene del tere. Ça s' pôreut ki Gliese 581-c mostere tofer li minme costé a si stoele et ki, do côp, ene dimêye bole soeye tofer el loumire (eyet foirt tchôde) eyet l' ôte tofer el noerixheu (eyet foirt froede). Minme insi, a l' aschate des deus dmêyès boles, i pôreut gn aveur ene sitroete roye amishtåve pol veye.
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
C'est l'Vie Keut' qui nos fait rire On pous ès boir' comme i faut Car sept, huit pintes di bonn' bire Ni saurainn' nos fèr do mau !
Gliese 581 c
Li bole a stî discovrowe pa ene ekipe uropeyinne. L' ekipe s' a siervou po çoula d' on telescope 3,6 metes lådje metou e Tchili et del tecnike del roedeu radiåle (on sét cårculer li grandeu eyet l' pwèd, u masse, d' ene bole pask' ele diswaibeye ene miete li gravité di s' sitoele tot toûrnant åtoû).
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
9.
Nos chantans soveint èchonne Li belle chanson da Bosret C'est l'bia bouquet qui rachonne Dins leûs fiess's les Namurwets
Hanete
Soûmint antomike
Les oxheas del hanete, c' est l' oxhea hanetrin (os occipitale). Pol hatrea, c' est les deus prumîs cronzoxhs do hatrea, l' atlasse et l' aessi.
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
10.
Hanete
Fiziolodjeye
C' est la k' on dene (ou k' on rçût) li «côp do lapén».
Categoreye:Antomeye
Vive Nameur po tot (tchanson)
Mwaisse modêye
Quand on est dissus l'pont d'Jambe On voet l'Mouse passer pa d'sos Elle èva rabressi l'Sambe Elles èvont brês d'seus brès d'sos
11.
Mais on côp qu'on est stèvoie On n'est pus jamais plaigeant Car on brait quand on n'pout voie Lî pôv' vî clôchî d'Saint-Jean
12.
Viv Nameur po l'paix, po l'joie Todis nos rians vaici Quand n's aurans fait l'deirenn' boie Nos chantrans au Paradis
Modêyes e Feller
Po des modêyes rashiowes e sistinme Feller, loukîz so l' "Antolodjeye des powetes namurwès"; tecse riprins et "rcoridjî" dins Les Cayés walons setimbe-octôbe 2008.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:tchansons e walon
Pegnon d' rotche
thumb|pegnon d' rotche e l' [[Åviene]] On pegnon d' rotche, c' est ene grosse rotche ki rexhe foû d' ene montinne, et ki s' vént sketer tote nete, mostrant ene falijhe.
Emey les pegnons d' rotche, gn a les cis ki s' vinèt difiner el mer.
Les pegnons d' rotche sont diferins des sporons d' rotche, ki montèt e cir come des aweyes.
E l' istwere
Les pegnons d' rotche sont des belès plaeces po basti des tchestea d' disfinse.
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Montinnes
Peumoneye inzotike des bedots
Li peumoneye inzotike des bedots, c' est ene peumoneye k' acsût les bedots et k' i gn a sacwants cas, onk après l' ôte, a ene metowe såjhon.
Minêyolodjeye
On l' ritrouve d' ene anêye a l' ôte, did la si no d' "inzotike". Elle djond les agneas d' l' anêye, mins les antneas et les berbis fwaites polnut eto esse rascråwés.
Cåzes
Les cåzes dinêyes li pus sovint sont des bactereyes di l' indje des Pasteureles, aprume Pasteurella multocida eyet Pasteurella haemolytica. Mins i s' pôreut bén ki des virûsses s' åyénxhe vinou stitchî ezès peumons divant les bactereyes.
Discopeçaedje
Å discôpeçaedje, on-z a ene curêye k' est toplin d' emoradjeyes, po les sorawiyantès fômes.
Po les bedots k' ont malårdé pus lontins (3 a 7 djoûs), on trouvrè les peumons avou do foetijhaedje, aprume so les pårtêyes vintrinnes do pegnon diyafragmatike, do pegnon dé l' cour et do pegnon copetrin do peumon.
Médiaedje
Si on prind l' maladeye a tins, et l' médyî comifåt, ele pout rweri. Mins gn a eto des sorawiyants cas, la k' on n' a nén l' tins d' vey li biesse endaler.
On médeye li må avou des antibiyotikes ki touwnut les pesteureles. Li pus corant, c' est les tetraciclenes, aprume le longue-ovrantes.
Espaitchance
Classicmint, gn a veut pont d' vaccins; sacwants årtisses pretchèt po l' metafilacseye, dj' ô bén : médyî tote li biedjreye cwand les prumîs cas aparexhnut. Mins ci n' esst nén foirt pratike. Et, teyoricmint, cwate cénk djoûs après l' pikeure, gn a ddja pupont d' espaitchance.
Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades Categoreye:Sistinme respirrece
Maronite
Les Maronites, c' est des crustins ki sont purade e Liban et k' on cmincî a esse ene kiminålté diviè l' 7inme sieke. Leu no vént d' sint Maron, on moustî metou a Nonne d' Antioche, e Liban. Les Maronites s' ont raloyî ås catolikes romins XIIinme sieke. L' eglijhe maronite est moennêye pa on patriyåtche ki dmeure e Liban.
Categoreye:Crustinnisse
Linet
On linet (on dit eto: ene linete, on linroû, on friyon, on gris), c' est on nozé moxhon xhufleu, del famile des tcheutches (frindjilidîs).
Carduelis cannabina (davance Acanthis cannabina).
Motlî
Li linet est eto lomé rodje linet (li måle), gris linet (li frumele), blanc linet (sôre avou dipus d' blanc so les penas), franc linet (moxhons såvadjes, eneviè les cis ki djonnlèt dins des gayoles.
E walon, i poite sacwants nos
Discrijhaedje
Il est gris; li måle est rodje sol gavêye, et a ene rodje calote.
Dimorances
I dmeure el Walonreye, dins les bwès di l' esté, mins i rvént voltî dins les håyes di l' ivier.
Nourixhmint
I magne des grinnes di såvadjès plantes, dins les crompires.
Si no e walon provént do lin, pask' i magne voltî les grinnes di lin.
Si ptit no e latén (cannabina), c' est pask' i inme bén les grinnes di tchene, avou.
Mopliyaedje
Onk des prumîs a s' acopler å bontins.
Aclevaedje
Cwand on l' mete dins ene gayole, i dvént rade tot mannet.
Pitite antolodjeye lidjwesse
El « Petite anthologie liégeoise » ([WA] Pitite antolodjeye lidjwesse), c' est ene antolodjeye escrite pa Maurice Delbouille. Il a rexhou so papî, e 1950.
Treråyaedje
Categoreye:Agricoûteure Categoreye:Cotlaedje Li treråyaedje ou intråyaedje (on dit eto : aclairixhaedje, asclairixhaedje, raclairixhaedje, rasclairixhaedje, distoclaedje, distroclaedje, plouctaedje, dispårtixhaedje) d' on semé, c' est l' råyaedje di sacwants djetes po k' les cis ki dmornut crexhexhe mî.
C' est ene operåcion corante po les betråles, les raecenes, les agnons semés a roye.
L' aclairixhaedje si fwait pareymint po les åbes riplantés (sapéns).
Treråyaedje des betråles
On treråye cwand les betråles ont cwate doets (5 cm). Mins s' i gn a bråmint des crouwås, i fåt asclairi pus yeure. Plamor ki les betråles vont crexhe pus hôte, pu, on côp distrokêyes, vont motoit flaxhî.
Li treråyaedje si fjheut sovint e famile. Li pa (lomé "plaeceu") va passer l' razete po leyî des trokes di deus troes plantes. Après, li mame et les efants, a djno, vont discopler, po ndè leyî k' ene.
C' esteut l' ovraedje li pus veyou-evi pa bråmint des efants des campagnes, soeye-t i dins les payis avou des betråles å souke (Hesbaye, Roman Payis), soeye-t i ôte pårt po les betråles-fôraedje (Condroz, Årdene, Fagne, Fåmene, Payis d' Heve).
Al fén, faleut traze betråles ås dijh metes.
Aclairixhaedje des sapinires
I fåt fé on prumî aclairixhaedje ås sapinires après 25 ans. Les asclairis n' ont pont d' valeur. Pu on deujhinme après 30-35 ans. On lzès pout vinde ou fé do bwès d' tchåfaedje.
Linet å djaene betch
Li linet å djaene betch u lignroû d' montinne u tchetchè, c' est ene sôre di ptit oujhea passant, k' on voet cobén tins d' l' ivier el Walonreye.
Discrijhaedje
Il est come on linet, mins avou on djaene betch.
Categoreye:Oujheas
Faiviè (viyaedje)
Faiviè  (F. Fauvillers, almand Feitweiler, lussimbordjwès Fäteler), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité.
thumb|Eglijhe di Faiviè
Li Nate
Li Nate, ubén "Le Natte", (neyerlandès : Ternat), c' est ene veye di Flande, el Province do Braibant flamind. thumb|left|
Faiviè (viyaedje)
Ôtès plaeces
Bråmint des plaeces ont des nos e lussimbordjwès; minme les nos walons sont sovint des calcaedjes do lussimbordjwès (e Dål = e vå).
Li Nate
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veyes di Flande
Faiviè (viyaedje)
Ôtès plaeces
Les nos d' plaeces di Wizamba, di Faiviè-cinte et d' Bodindje sont tîxhons. Les cis d' Hote et d' Munufontinne sont pår walons.
Alére
V. Balter et Ch. Dubois, Lieux-dits du canton de Fauvillers, 1941, p. 9-33, corwaitî pa J. Haust (Bultén di toponimeye et diyalectolodjeye, 16, 1942, p. 312-315, et pa A. Bertrang (Institut des Archives du Luxembourg, Bulletin trimestriel, 18, 1942, p. 169-19.
Vicansté do lussimbordjwès
E 1978, gn aveut 15 åcint des djins ki savént l' lussimbordjwès, bråmint ezès hamteas d' Wizamba et Bodindje.
Li passaedje do lussimbordjwès å walon sol pårotche di Faiviè-cinte s' a dvou fé divant 1679 (date des pus vîs redjisses).
Tuzance walone
Sicrijheus e walon : Jean-Marie Lhote
Abbas Bayat
Abbas Bayat a skepyî li 14 di djulete 1947 a Teheran (Iran).
Come traeyincieus (ome d’ afwaires), il a ratchté les djus d' frut « Looza » (1987) po li rvinde e 1994. Pu les aiwes di Tchôfontinne (1997) pu les rvinde e 2003 a Coca-Cola, eyet ratchter li Sportigne di Tchålerwè (diviè 2005).
Ey î mete si neveu, Mogi Bayat come directeur.
Alére
Jean Goffart, Li Sportigne s' efonce,, ivier 2010-2011.
Bayat, Abbas Bayat, Abbas
Mite (tchapea)
Li mite, c' est on tchapea d' eveke u d' èn abé (tchîf d' on moustî).
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Mousseures
Victor Carpentier
Victor Carpentier (1851-1922) esteut-st on fjheu d' arimés eyet d' pîces di teyåte e walon.
A stî rprins dins l' grosse antolodjeye da Maurice Piron.
Noveles
I scrijha eto des noveles eyet eplaidî ene ramexhnêye «VuzionsVuzions» (Bressou, 1901).
Corwaitaedje
Si motî est mo ritche, mins li racontaedje est trop e droete roye, sins waire vos fé djéryî, come c' esteut co l' môde adon.
Difoûtrinne hårdêye
Carpentier Carpentier
Troufreye
Ene troufreye ou troufire ou trouflire, c' est fagne nén rplantêye, la k' i gn a del troufe, k' on l' åye saetchî divinltins ou nén.
Skepiaedje del troufe
🇱🇰 troufe
Ecolodjeye del troufire
Li troufe, c' est on depot sedimintaire fwait d' carbone eyet nén foirt sicraifyî.
Ecolodjicmint, c' est ene biyonaxhe avou ene daegne organike. Les plantes k' î crexhèt sont-st adjinçnêyes d' ene façon façon a pårt. C' est zeles ki fôrmêyront l' troufe avou les ôtès yerbêyes k' ont vnou dvant sol minme plaece, ene après l' ôte.
Insi, les plantes eyet l' troufe sont raloyeyes inte di zeles. Cist aloyaedje la, c' est soûmint di l' ecosistinme del troufreye.
Plantes des troufires
🇱🇰 Fagne (ecolodjeye)
Fagne (ecolodjeye)
Sourdants
Categoreye:Ecolodjeye Categoreye:Frexhès plaeces
Pweturlin-sintondjès
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > galo-roman > lingaedje d' oyi > pweturlin
vignette|mape do pweturlin-sintondjès Li pweturlin-sintondjès est on lingaedje d' oyi djåzé e Pwetou e Saintonge (France).
C' est on lingaedje d' oyi metou a l' aschate des lingaedje d' ok. Li toponimeye mostere k' i s' a spårdou eviè Nonne so des stindowes la k' on djåzéve, divant çoula, on lingaedje d' ok.
Dins les rlomêyès djins k' ont djåzé pweturlin, on cite sovint François Rabelais.
Come li walon avou li scrîta, on trouve des prouves di l' egzistince do pweturlin dispoy li 13inme sieke. Li pus vî scrijhaedje date di 1554.
Les belès letes e pweturlin, c' est aprume des pîces di teyåte et des monolokes. Gn ourit eto del prôze nén racontrece dispu l' fén do 19inme sieke, aprume avou li gazete samwinnrece "Le Subiet", ki cminça a parexhe e 1901.
Disk' asteure, li pweturlin-sintondjès n' est nén co so Wikipedia.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "pweturlin", alez s' vey e splitchant motî.
Ehåyaedje do pweturlin
thumb|coviete d' ene croejhete
Li rfondaedje do pweturlin a cmincî e 1973.
Li rfondou pweturlin a divnou foirt eployî a dater des anêyes 1990.
Li tecnike di rfondaedje, come li rfondou walon, c' est les betchfessîs scrijhas
Gn a e pweturlin li betchfessî “ea” avou les minmès valixhances k' e walon, -ê u -ia.
Gn a eto li betchfessî “jh”, mins i n' si lét nén come e walon.
C' est tot rescontrant les bouteus do pweturlin ki Lorint Hendschel, e 1994, a avnou a l' atuze des betchfessîs scrijhas.
Hårdêye difoûtrinne
Li waibe dåzès Pweturlins
Promotion du Parlanjhe
Paskeyes di curés (live)
thumb Paskeyes di curés (Pasquéyes di curés), c' est on live avou totès ptitès racontroûles ki s' ont passé avou des curés e 20inme sieke.
Pweturlin-sintondjès
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Lingaedjes
Paskeyes di curés (live)
Il est ratourné e francès vizon vizu (li walon a hintche).
L' enimådjaedje del coviete a stî pondou pa Willoos.
Sourdant des paskeyes
Tchaeke paskeye est dedieye a ene djin, çou ki lait adviner ki ça pôreut bén esse ci-la li mwaisse persounaedje del metowe paskeye. Ou adon li ci k' a raconté l' kénte å scrijheu.
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Djins d' eglijhe
Stromae
Stromae, d' ès veur no : Paul Van Haver. C' est on tchanteu belgo-rwandè. « Stromae », c' est l' anagrame di Maestro. Ès label, Mosaert, eto c' est ene anagrame do mot spagnol : « Maestro ». Stromae aveut scrît sacwantès mixtapes padvant di scrire des alboms.
Comene
Ene comene, c' est èn aroyaedje administratif ki pout esse ene veye tote seule (Spå, Djivet), ou avou sacwants viyaedjes did ttåtoû (Nameur).
Ça pout esse eto on viyaedje tot seu (Fromlene).
Ça pout esse ossu on bork avou ses viyaedjes et ses hamteas (Flipveye), oudon ene troke di viyaedjes (Virwinvå).
Stromae
Ôtes
Stromae a scrît ene tchanson po Orelsan, po ès-n' albom La fête est finie ([WA] Èl fiesse est fineye). El videyo dal tchanson « Défiler » si passe pindant el pårade del marke d' ses abiymints, e Paris. El videyo dure ene afwaire d' nouf munutes.
Sourdants eyet pî-notes
Categoreye:Rilomés Bedjes Categoreye:Tchanteus
Benelusse
Li Benelusse u Beneluss (oficirmint Benelux), c' esteut èn acoird di comiece inte li Beldjike, les Bas Payis eyet l' Grande Dutcheye. Il a stî siné è 1949, mins i gn' aveut ddja ène union etur èl Beldjike ey èl Lussimbork dispoy 1928. Lès deus principåles lingaedjes sont èl Francès ey èl Neyerlandès.
Comene
Å pus sovint, c' est l' pus bas pårtixhaedje administratif e-n on metou payis.
Benelusse
Lomaedje
C' est les prumirès silabes di «Beldjike», «Nederland» (li no des Bas Payis e neyerlandès) et «Lussimbork» (oficirmint Luxemb(o)urg).
Adierça
Sorlon l' acoird di 2008 (ki n' est k' ène rapontiaedje do li ci d'1958), el Benelusse, c' est ene aloyance ki doet disfinde les djins et leus interesses.
Comene
Sitouwåcion e l' Beldjike
El Walonreye, les comenes estént purade des veyes ou des viyaedjes tot seus.
Benelusse
Adierça
L' Union vout abråyler les troes payis pol diswalpaedje economike.
Comene
Sitouwåcion e l' Beldjike
Dizo l' redjime francès, on les loméve des mwaireye, do moens do costé d' Bouyon et do Tchestea.
Georges Feydeau
Ses pîces, des comedeyes, sont voltî ratournêyes e walon.
Benelusse
Rizultats
Èç-n union la a permetou, bén avant l' traité d' Måstrék, ki lès djins ey lès béns polnuxhe cotyî libmint dins ces troes payis la.
Divant ey après
I shuveut l' Union manoyrece beldji-lussimbordjwesse.
Sourdants
Categoreye:Acoirds di comiece inte payis Categoreye:Ashonnas d' payis
Georges Feydeau
Feydeau Feydeau Feydeau
Comene
Sitouwåcion e l' Beldjike
Dizo l' redjime holandès, gn ava on rdiscôpaedje. Pu co dins les prumirès anêyes del dislaxheye Beldjike.
E 1977, il ont stî rebanés, pou fé çou k' on-z a lomé des intités.
Egzimpe di candjmint administratif a tchaeke candjmint d' redjime : 🇱🇰 Warmich
Categoreye:Djeyografeye administrative
Coisse (discramiaedje)
Biyolodjeye Djeyografeye
Efe (tolu)
Ene efe, c' est on ptit tolu, di sacwants cintimetes, avou des aiyes.
Mins, po dire li veur, n' a nouk k' els a måy muzuré avou ene toeze.
Les efes provnèt purade del mitolodjeye tîxhone.
Les efes rishonnèt ås blankès dames, mins ki sont pus grandes, zeles, et sins aiyes.
Mwaissès racsegnes
Les efes polèt esse binamêyes u måles.
Ele sont moennêyes pa ene rinne, li royinne de efes.
Dins l' arimé da Hinri Colette, ci sereut des omrins tolus mins todi moennés pa ene rinne.
Dins les belès-letes e walon
Henri Collette, dins si ramexhnêye «Ploumes du co», lezî a scrît tot on xhiltea: <poem style="font-style:italic;"> Les Efes Des spires di blanke foumire si cbroyèt l' long do bî. Leus beas coirs elastike sont pus ledjirs ki l' plome. Come des andjes so ene nûlêye, i s' coûtchèt sol tinre schome Et s' fiestixhèt doûçmint al noereur do noejhî.
E l' årdjinté côp d' ouy ki l' lune evoye d' å cir, N a des cis ki dansèt dzo l' viye så ki s' alome. Li guirlande di leu mimbes monte e l' air, adon rtome, Sins portant k' aduzexhe l' aiwe ou l' tere po s' lancî.
Li tårdou voyaedjeu ki passe a costé d' zeles Est porshû, sins l' saveur, di tote li ribambele. Onk l' apice pa s' mantea; les ôtes shuvèt tertos.
Si sintant fruziner, i court å pus abeye. Mins, come i rtoûne si tiesse, li målureus pout vey K' i poite li rinne des Efes e-n amazône so s' dos.
Categoreye:Doûcès creyances Categoreye:Tolus
Dramatike walone di Veskeveye
Li Dramatike walone di Veskeveye (ki s' no est dné e francès : Cercle Wallon Vesquevillois), c’ est ene dramatike di Veskeveye.
Istwere
Elle a stî ahivêye e 1988 pa Willy Leroy, k' end esta l' prezidint, et ki dmeure li ratourneu des pîces francesses e walon. Li role di mwaisse del djowe a stî rprins pa Georges Lessuisse ki dvént prezidint e 2009. Li prezidince passe a on pus djonne acteur, Maxime Lagasse, e 2017.
E 2018, so 30 ans d' vicance, il ont conté awè monté 38 pîces, djouwêyes 163 côps pa 38 comedyins, çou k' a fwait 4800 eures di dvant-rdijhaedje (repetaedje). Les spectåkes ont stî veyous pa 27.000 riwaitants.
Il ont pårticipé al Cope do Rwè e 2016 (et fé troejhinmes) pu e 2017 (et fé deujhinmes). Et al difén, el rascode e 2018 avou «L' otel est rimpli».
Manire d' ovrer
Å cmince, i loukèt les acteurs ki volèt bén djouwer ciste anêye la. Tos les comedyins vinèt do viyaedje di Veskeveye.
Adonpwis, gn a ene troclete di troes djins (Claire Paulet et deus ôtes) ki lijhnut ene cénkinne di pîces e francès. Pu relére ene did zeles. Après çoula, c' est Willy Leroy ki ratoûne e walon, avou l' accint d' Veskeveye, mins tot cwerant des beas mots ôte pårt (ricwerance...).
Li ratournaedje et les djeus d' sinne sont todi foirt près del mwaisse pîce (on dmeure el France cwand l' mwaisse accion si passe vaila, et wårder l' francès po sacwants persounaedjes egzotikes, come les Swisses).
Sol sinne, on havtêye voltî des mots walons po mostrer les intrêyes et rexhowes.
Sourdants
Veskeveye
Vî redjime
Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:France Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Istwere di l' Urope Li vî redjime ou Ancyin Redjime, c' esteut l' sistinme politike, avou totes les lwès et dujhances sociåles k' i gn aveut el France do 15inme å 18inme sieke.
Pol Walonreye, li "vî redjime" si rapoite ossu bén å vicaedje dizo les princes-evekes el Principåté d' Lidje, et les redjimes espagnol et otrichyin pol restant do payis.
L' Ancyin Redjime a stî ståré, el France, al Revolucion francesse, e 1789.
El Walonreye (eto el Flande ey ezès Bas Payis), il a stî berôdé e 1795, avou l' avnowe do Redjime francès.
Lene 6 (Tram d' Anverse)
Li lene 6, c' est ene lene do tram d' Anverse.
Cwårdjeu
thumb|Djouweus d' piket ([[pondeure da Ernest Meissonier)]] On cwårdjeu ou djeu d' cwåte, c' est on djeu avou des bokets d' papîs avou des desséns dsu (les cwåtes u cwårdjeus) ki s' djowe sovint a sacwants (deus, cwate djouweus).
Si on djowe po des liårds, les cwårdjeus polnut divni do trimlaedje.
1519
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Cwårdjeu
Mwaissès piceures
Divant d' djouwer, on djouweus maxhe li paket d' cwåtes et lzès dner shuvant les regues ås djouweus.
1519
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Cwårdjeu
Mwaissès piceures
Ces-ci elzès catchnut po k' on n' voeye nén leu djeu.
1519
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cwårdjeu
Mwaissès piceures
Pu tot shuvant l' droet di tchaeke djeu, elzès vont djouwer (mostrer azès ôtes), et l' wangnant ramasser les plis.
Gn a minme des cwårdjeus k' ont pout djouwer tot seu (reyussite).
1519
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Cwårdjeu
Coleurs
Dins les cwårdjeus djouwés el Walonreye, gn a cwate coleurs : les cours (keurs); les cwåreas (cârôs), les makes u trefes et les påles u pikes.
Gn a 13 cwåtes di tchaeke coleur: li hasse (l' as´) k' a l' limero 1 et ene grande valixhance, les schitas ou schinayes (do 2 å 10, ki n' valèt waire) et les imådjes (roy, dame, vårlet).
Cwårdjeus avou des ôtès imådjes
Les cwåtes espagnoles: les cwate coleurs, c' est li spêye, l' ôr (pîces d' ôr), li bringonea et l' tabeur.
Li djeu d' taro.
Istwere
Li prouve istorike di l' egzistance di djeus d' cwåtes aparexhe å 14inme sieke dins des scrîts k' endè disfindèt l' djouwaedje.
On tuze k' i s' ont spårdou avå l' Urope avou les årmêye, boutans al guere di trinte ans.
Anêyes 1130
11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke
anêyes 1110 | anêyes 1120 | anêyes 1130 | anêyes 1140 | anêyes 1150
1130 | 1131 | 1132 | 1133 | 1134 | 1135 | 1136 | 1137 | 1138 | 1139
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Lete O
thumb|lete O, grande et ptite, sicrîte ey imprimêye Li lete O, c' est ene lete di l' alfabet latén, po ene des drîtrinnès voyales.
Eployaedje del lete O e rfondou walon
E rfondou walon, li lete o est eployeye
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Alfabet latén Categoreye:Sons et letes do walon
Djournêye di l' Urope
Categoreye:Urope E l' Urope, li 9 di may, on fiestixh li declaråcion da Robert Schuman do 9 di may 1950. Ci djoû la, Robert Schuman, li minisse francès des dfoûtrinnès afwaires d' adon, propôza di mete e cmon totes les usteyes di produjhaedje di tcherbon et d' acî del France et d' l' Almagne eyet d' elzès fé manaedjî pa èn Hôte Otorité. Èn an pus tård, ces deus pays la, avou li Beldjike, li Lussimbork, les Bas-Payis eyet l' Itåleye, vont mete so pî li Cominålté uropeyinne do tcherbon et di l' acî.
Euroopan unionin symbolit
Lucien Namèche
Il a stî eplaidî dins Les Cayés walons inte 1946 et 1956.
Pî-notes
Nameche
Moustî (toponimeye)
Pådje sol mot moustî el toponimeye thumb|rowe do moustî a [[Grune]] thumb|rowe do moustî a [[Leglijhe (viyaedje)|Leglijhe]]
Etimolodjeye
Li mot, ki vént do grek "monasterium", si rtrouve dins bråmint des nos d' plaeces el Walonreye, mins eto foû payis (dizo aloumåcion : moutier, moustier, münster).''
Foû del Walonreye
categoreye:Toponimeye
Ståcion (Hamtea di Djumet)
Ståcion ([FR] Station), c' est l' no d' on hamtea di Djumet.
Edroet
<mapframe latitude="50.441395" longitude="4.433413" zoom="16" width="438" height="354" align="center" />
Compôzucion
I gn' a ene voye avou 'l minme no k' èl hamtea. Å cinte d' èç hamtea, i gn' a ene plaece eyet pus lon å Nonne : des night-shops ey ene atenêye. Li L119 est, asteure, ene voye do RAVeL, mins padvant elle esteut ene voye di tchmin d' fier disk' åzès anêyes 1980.
Druzes
Les Druzes, c' est des djins do Liban, di Sireye et d' Israyel, ki shuvnut ene rilidjon muzulmande, mins ki s' a houwé evoye di l' Islam chiyite e 11inme sieke, po shuve li voye des Ismayelîs, bråmint pus lådje d' idêye, et pus filozofike. Les Druzes do Liban fijhèt a pô près 250.000 djins. C' est ene foice politike, kel moenneu d' asteure, c' est Walid Djoumblate.
Categoreye:Islam Categoreye:Liban
André Hancre
André Hancre a skepyî li 27 di decimbe 1919. Il a morou a Tchåsse li 14 di djun 2008.
Il esteut mwaisse taeyeu d' mestî. Di s' prumî pasmint d' tins, djouweu d' bale.
Ouve pol walon
Il a scrît des tchansons (dipus d' 25). End a sacwantes k' ont stî rprinjhes pa Bob Dechamps come "A ! l' djeu d' bale" eyet "Tango walon".
Ses pîces di teyåte tournént åtoû do djeu d' bale ("Li ptit mitan", "Del mouche å tamis"). Ey eto ses tchansons ("A ! l' djeu d' bale", "Markez l' chasse").
Sourdants
Hancre Hancre Hancre
Blanc live
thumb|On blanc live Li blanc live u wayimant live u live des nives, c' est on live ki candje di pwels a l' intrêye di l' ivier, et divni tot blanc. Å bontins, i rtrouve si brun poyaedje.
I n' dimeure pus ki dins les montinnes d' Urope, mins tins des glaecyinnes do cwåturnaire, end aveut totavå l' Urope et l' Amerike bijhrece.
Lepus timidus
Sint-Djåke-el-Galice
Sint-Djåke-el-Galice (e galicyin ey e-n espagnol : Santiago de Compostela, e francès, Saint-Jacques-de-Compostelle), c' est ene veye d' Espagne, el contrêye otonome di Galice.
Rilomêye
Kinoxhowe long et lådje pa s' perlinaedje, co bén vicant e 21e sieke, ki les pelrins fwaiynut a pî ou a velo, lomé li tchimin a Sint-Djåke ou voye Sint-Djåke.
Sourdants
Categoreye:Veyes d' Espagne Categoreye:Veyes et viyaedjes d' Espagne Categoreye:Galice
Blanc live
Discrijhaedje
Avou s' pwel d' ivier, il est tot blanc, aré li dbout des orayes ki dmornut noeres.
Li poy d' esté est rossea.
Mopliyaedje
thumb|Ene frumele do wayimant live, di l' esté Li portêye deure 42 a 51 djoûs. Li håze djonnele onk a 5 levrots.
Spårdaedje
Ales (inte 1300 & 3400 m.), Irlande, Escôsse, Urope bijhrece.
Categoreye:Robtidîs Categoreye:Biesses foû del Walonreye
Cwarpece
Ene cwarpece ou cwate-peces, c' est cropante biesse avou cwate pates, ki vike so tere.
Si no (cwate-peces = cwate pîces = cwate pîs) a stî tchoezi årgår do sierpint, ene cropante biesse sins pate.
Vicaedje
Li coirpece iviernêye.
Si on lyi apice si cawe, ele si scote. Mins ele ricrexhe après on tins.
Ele pond des oûs, mins end a ki ponnut des oûs ås djonnes (come li cwarpece ås oûs ås djonnes).
foû del Walonreye
Categoreye:Cropantès biesses
M3 (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Li M3, c' est ene lene do ledjir metro d' Tchålerwè. C' est el lene avou li djaene coleur. Li M3 raloye Tchålerwè eyet Gochliye.
Istwere
Cisse lene ci a stî metowe sol voye al fén do moes d' djun 2013. C' est l' prumire lene di tram del TEC ki raloye l' cinte-veye di Tchålerwè yet Gochliye. Tenawete, il egzistéve des lenes ki raloyive ces deus pitits bans disk' e 1988 avou les Vicinås. Normålmint, elle åreut dvowe stî erdrovowe padri les boutaedjes des anêyes 1980, mins ça n' a måy stî uzé po çoula. Etur 1988 yet 2008, soulmint el tchimwin ki raloye el ledjir metro yet l' depot di Djumet a stî uzé. Al fén del dijhnêye 2000 yet disk' a l' adrovaedje e 2013.
10inme sieke
8inme sieke | 9inme sieke | 10inme sieke | 11inme sieke | 12inme sieke
anêyes 900 | anêyes 910 | anêyes 920 | anêyes 930 | anêyes 940
anêyes 950 | anêyes 960 | anêyes 970 | anêyes 980 | anêyes 990
Totes les anêyes do 10inme sieke
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Date
Catalogne
thumb|Serra de Montserrat (dirî Bårçulone) Li Catalogne, c' est ene franke contrêye (kiminålté otonome) di l' Espagne.
Mwaisse veye : Bårçulone
Grandès veyes : Yeyda, Taragone, Djerone (Catalogne)
Drapea : Drapea del Catalogne
Johannes Gutenberg
thumb Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (pus coûtmint Johannes Gutenberg, pacô Johann Gutenberg, riwalnijhåve Djihan Goutimbiè, pus sovint dit Gutènbèrk sins si ptit no), c’ esteut èn ome ki skepia e dins les anêyes 1390 et mora li 3 d' fevrî 1468.
Catalogne
Djeyografeye
Raiwêye di l' Ebe
Johannes Gutenberg
On l’ mete come l’ edvinteu di l’ imprimreye. Çou k’ i trova, podbon, c’ est ene presse mecanike ki permeteut d’ imprimer bråmint des lives so waire di tins, tot-z åyant on prodût di boune cwålité. Adon, on pout dire k' i fourit l' edvinteu di imprimaedje modiene.
Roejhén
vignette Li roejhén, c' est l' frut del vegne.
Johannes Gutenberg
Vicåreye
Gutemberg vina-st å monde a Mayince (Mainz), fi d' on martchand lomé Friele Gensfleisch zu Laden, ki pus tård serè lomé eto "zum Gutenberg" d' après l' no d' ene måjhone wice kel famile ebaga.
Catalogne
Djeyografeye
Pirenêyes dins tot l' erî-payis.
Roejhén
Sôres di roejhén
Gn a do blanc roejhén et do noer.
Catalogne
Lwè so l' otonomeye
Li mwaisse lwè espagnole di 1978 dene li no di "nåcionålité" u "nåcionsté" a troes contrêyes otonomes: li Catalogne, li Payis basse eyet l' Galice. Eyet, shuvanmint, diner l' otonomeye al Catalogne dins li statut d' 1979.
Påsse
Li påsse, c' est çou k' divént li maxhaedje di farene avou do souke et des oûs et do boure (di l' ôle, del margarene) et des leyes divant k' on n' fwaiye do pwin des påstedjreyes avou.
Catalogne
Lwè so l' otonomeye
Ene novele modêye do statut a rexhou e 2006. Dins si adrovaedje, li documint dit ki l' pårlumint catalan a loukî l' Catalogne come ene "nåcion". Li pårlumint espagnol a accepté ci tecse la. Mins après çoula, n a troes contrêyes otonomes vijhenes, les troes avou des djins cåzant catalan (l' Aragon, li payis d' Valince, et les Iyes Baleyåres), eshonne avou l' Pårti populaire (droete wårdiveuse) k' ont ataké l' Catalogne divant l' coû del mwaisse lwè.
Påsse
Divant di fé åk avou, li påsse doet esse prusteye. Dinltins, on fjheut çoula al mwin; asteure, c' est dins ene prustixheuse.
Catalogne
Lwè so l' otonomeye
Cisse-ciale côpa l' poere e deus. Li mot «nåcion» est accepté so on soûmint istorike, mins li mot n' a nole valixhance politike. So 223 hagnons del mwaisse lwè, li coû endè diclåra 14 contråves al mwaisse lwè, et 27, divant esse espliké d' ene metowe façon et nén d' ene ôte. Mins so 114 årtikes ki l' Pårti populaire critikéve, i ndè prinda 73 bén lweyås. Li djudjmint date do 28 di djun 2010,
Påsse
Adonpwis, on ca pårti l' påsse e ronds bokets k' on lome les mwairons u popenes u bolots.
Catalogne
Vôtaedjes
Les pårtis dislaxhiveus (end a troes) vinèt sovint al tiesse des vôtaedjes. Après zels, les pårtis classikes d' Espagne, les socialisses et les "populaires" (a droete). Ces-ci n' avént cåzu pus rén e 2015 avou l' arivêye des noveas pårtis "Podemos" et "Ciudadanos".
Referandom di dislaxhaedje
E 2014, i cåzèt d' adjinçner on referandom po s' dislaxhî d' l' Espagne.
Il s' frè li 1î d' octôbe 2017, mins disconte del lwè cintråle espagnole. Avou 33 åcint d' vôtants, li "oyi" passe a 99 åcint.
Mins adon, li govienmint catalan responsåve do metaedje so pî do referandom est aresté på povwer cintrå. Li prezidint Carles Puigdemont et cénk ancyins minisses vént "viziter" Brussele djusse divant (li 30 d' octôbe). L' Espagne dimande oficirmint di lyi ravoyî ses djins (li 3 d' nôvimbe).
Sicrijhaedjes e walon sol Catalogne
Johannes Gutenberg
Vicåreye
I va apontyî si edvincion diviè 1450.
Roejhén
Uzaedje
On l' magne tot seu, tot-z avalant u riscraetchant les piretes, pelé u nén.
Påsse
Categoreye:Boledjreye-påstedjreye
Roejhén
Uzaedje
On ndè fwait eto do djus u l' fé travayî po do vén.
On l' pout leyî souwer po fé des corintenes.
Maladeyes
Categoreye:Magnåves fruts Categoreye:Vegne
Franke saedje
thumb|Del franke saedje Del franke saedje, c’ est ene sôre di saedje ki sieve di yebe ås maladeyes et di yerbêye et k’ on-z ahive dins les costis.
C’ est ene plante avou des foyes vert-di-gris ki n' toumèt nén.
Johannes Gutenberg
Vicåreye
Li mwaisse ouve da Gutenberg, c’ est l’ Bibe ki poite si no. Les "Bibes di Gutenberg", e latén pu e-n almand, ont stî l' prumî produjhaedje di masse d' on live. L' imprimaedje a cmincî li 23 d' fevrî 1455 et fini e 1456, sacwantes di zels ont sorviké disk' enute.
Franke saedje
Les fleurs sont bleu waisse.
Johannes Gutenberg
Vicåreye
Droldimint, li no da Gutenberg n’ aparexhe so nol egzimplaire di s’ bibe.
Franke saedje
No e sincieus latén : Salvia officinalis
Johannes Gutenberg
Vicåreye
Mins l’ ome ni sepa nén profiter di si edvincion, come traeyincieus. I s’ fijha mete å tribunå et tote si imprimreye esta saizeye et vindowe a s’ copleu, on lomé Johann Fust.
Djuråd
Ôtes ortografeyes : djirô, djurô, djèrô, djèra, etc.
Johannes Gutenberg
Vicåreye
Dins l' veye di Mayince on trouve ene posteure di Gutenberge, fwaite pa l' årtisse Bertel Thorvaldsen, eyet eto li Muzêye Gutenberg.
Pondants
🇱🇰 Imprimreye Les Chinwès eyet les Corêyins kinoxhént ddja adon l' imprimaedje pa bloks, et minme les caracteres mobiles, mins on n' sait nén si Gutemberg kinoxheut ces tecnikes la, oudonbén s' i ls a edvinté di s' costé.
Si edvincion
Gn a cwate mwaisses ponts dins l’ imprimreye modiene :
Franke saedje
Istwere di si ahivaedje
Do tins des Celes, li saedje esteut ddja loukeye come ene dismacralante yebe.
E 795, Tchårlumagne sicrît on capitulaire la k' i tot çou ki doet esse coûtivé dins ses sinces. Gn a la 88 plantes, inte di zeles, li saedje.
Johannes Gutenberg
Si edvincion
Les amidraedjes da Gutenberg permetît di fé d’ ene impimreye ene vraiye oujhene di fjhaedje di lives.
Franke saedje
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Cortis ås verdeures Categoreye:Yerbêyes Categoreye:Ahivêyès plantes
Johannes Gutenberg
Shuvance
Divant Gutenberg, l’ uzaedje do papî esteut cnoxhou el Chine dispu l’ an 100, edvinté pa Tchay Loun. L’ Urope n’ aprinda l’ tecnike k’ e 12inme sieke, on trevén la k’ elle esteut erirêye eneviè l’ Chine. Ele va ratraper si rtådje pitchote a midjote.
Les novelès ey ovrûlès tecnikes d' imprimaedje da Gutenberg ont moenné a on grand crexhaedje do produjhaedje di tecses e l' Urope.
Ci n’ est k’ e 15inme sieke k’ ele va aler pus rade po s’ diswalper. Ci sereut vormint a cåze del presse da Gutenberg.
Ôte tchoi : c’ est l’ Bibe da Gutenberg k’ a bråmint fwait pol rifondaedje di l’ almand.
Sourdants
Gutenberg Gutenberg Gutenberg
Catalogne
Categoreye:Frankès contrêyes d' Espagne * Categoreye:Cåzu-estats
Acoird di Libe Comiece di l' Amerike bijhrece
L' Acoird di Libe Comiece di l' Amerike bijhrece u ALCAB (oficirmint North American Free Trade Agreement, NAFTA ; Tratado de Libre Comercio de América del Norte, TLCAN ); Accord de libre-échange nord-américain, ALÉNA, c' est èn acoird di comiece inte les Estats Unis, li Canada eyet l' Mecsike.
Il a stî metou e-n alaedje e 1994.
Criticaedjes
Li bagaedje des pezantès industreyes des Estats Unis eviè l' Mecsike a dzindustriyalijhî bråmint des estats amerikins, come li Carolene bijhrece.
Pî-notes
Categoreye:Acoirds di comiece inte payis Categoreye:Ashonnas d' payis
Djeu
On djeu, c' est on pasmint d' tins k' on fwait avou des ôtes po s' amuzer. Gn a sovint onk (ene) djouweu(se) ki wangne.
Cwand on djowe on djeu des cwårs, on dit k' on trimlêye.
On djouwet, c' est ene sacwè k' les efants djouwnut avou.
Sacwants djeus
*
Moskêye
Ene moskêye (e-n arabe classike «مَسْجِيد», riwalnijhåve «mesdjîte»), c' est on bea grand bastimint ou ene simpe såle wice ki les muzulmans polèt dire leus priyires tertos eshonne.
Motlî
Li «clotchî» del moskêye (sins clotche) si lome on minaret. C' est la k' esteut metou li houkeu al priyire (mouddine). Mins asteure, c' est cåzu todi on hôt-pårleu ki fwait l' bouye.
Li ci ki moenne li priyire, c' est l' imam. Il est metou dins èn eclostea lomé minbar (pretchreye).
El Walonreye
A Longuier, c' est ene viye tchapele, k' a stî dissacrålijheye.
Fotografeye
thumb|Fotografe fotografyî e sordjoû Li fotografeye, c' est l' bouye di saetchî des portraits. Li ci ki fwait çoula di s' mestî si lome on fotografe  u on saetcheu d' portraits.
C' est Sherington, on fizicyin, k' a-st eployî ç' mot la pol prumî côp e 1839. I vout dire e grek « sicrijhaedje avou del loumire ». Å cmince, c' esteut purade po saetchî l' portrait d' ene djin po on sovni a wårder dins l' famile.
Grand cormoran
thumb|dins on park ås vevîs, a [[Brussele (redjon)|Brussele]] thumb|bluwåsse plomaedje thumb|pus noer, pus djonne Li grand cormoran, c' est on grand oujhea des boirds di mer, ki dmeure ossu dilé des les laetchenes, les laetches et les vevîs.
Fotografeye
Li fotografeye eploye les waches electromagnetikes ki vont di l' infrarodje a l' ultraviolé, mins copurade li veyåve loumire.
Solea
thumb|Lever d' solo e dezert 48px|☉ Li solea u el solo u li slo, simbol , c' est ene sitoele del Voye Sint-Djåke come ene ôte. Mins, po les vicantès sacwès del Tere, c' est leu loumire ki lût tote djoû. Et lzès restchåfer.
Lene 8 (Tram d' Anverse)
Li lene 8, c' est ene lene do tram d' Anverse.