cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dany Henkinet
thumb|150px Dany Henkinet, oficirmint Danièle Henkinet, c' est ene sicrijheuse e walon do Payis d' Lidje.
Ouve pol walon
Elle est mimbe do Cåvea lidjwès.
E 2022, elle a ratourné e walon on live so les mierzôles, li Zagroda, sortitré : "Les avinteures des sintès sinteurs contêyes ås viyès crosses".
Henkinet
Saule
Saule, c' est on tchanteu bedje eyet francès-cåzant. Ci tchanteu ci esteut peuprece e 2012 po aveur vudî ene tchanson eyet on « featuring » avou on tchanteu inglès-cåzant.
Istwere
Çki dveut esse ès-n' albom po 2021 a stî fwait deus ans dvant Dare-dare. Mins nerén, Saule a tot rcomincî ey a fwait l' albom Dare-dare, ca i voeyeut li prumire varyisté evi.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Tuzance walone Categoreye:Tchanteus
Måle (tere)
thumb|Del måle Del måle, c' est del blanke tere castinnixheuse, k' on sieve po-z ecråxhî les surès teres, et k' on saetche dins les mårlires. Dizo l' minme lomaedje, on eploye eto del blanke poûssire des cårire di tchåsse, u del blanke tere eployeye dins les soucreyes.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "måle", alez s' vey e splitchant motî.
Categoreye:Djeyolodjeye
Trexhe
thumb Ene trexhe, å pus sovint des trexhes, c' est ene viye sôre di danse ki les danseus et danseuses s' î tnèt pal mwin.
Kécfeye ki les cråmignons polnut esse metous dins les trexhes, come li danse do cossén eyet l' danse do ramon.
Motlî
Ci sinse la ni s' ritrove ki dins les motîs d' Måmdiy (E212 et E23 et dins l' motî Toussaint ki dit k' on danséve insi ås fiesses di Måmdiy.
Fornaiviaedje do sinse dins l' lingaedje walon
C' est purade li costé araedjant des trexhes, po les cis ki n' dansnut nén, k' a stî ritnou e lingaedje walon:
Mins gn a ossu des sinses di «cawêye di djins» ou di «grand nombe di djins».
cråmignon
Categoreye:Danse
Hans Küng
thumb| Hans Küng, c' est on teyolodjin catolike.
Il a vnou å monde li 19 di måss 1928, el Swisse. Il a morou li 6 d' avri 2021.
Biyografeye
A stî houkî å Concile Vatican II come espert di teyolodjeye (avou Djôzef Ratzinger).
A scolé li teyolodjeye divins ene univiersité almande.
Li påpe Djihan-På II lyi a rsaetchî li droet d' acsegnî divins les scoles catolikes.
Il a scrît mwints lives et des hopeas d' årtikes, eto so des tinmes d' actouwalité.
Fourit l' mwaisse ovreu d' ene soce (Weltethos) ki vout diswalper ene etike pol monde etir.
Ses idêyes
Il est po l' ewalisté di totes les djins (minme li cene ome / comere po-z esse priyesse).
Ossu po wårder nosse Daegne sins mannixhance.
Est po l' acceptance di totes les rlidjons et filozofeye.
Kung Kung
Éloûche
Éloûche (F. Élouges), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Doû, el province do Hinnot.
Lingaedje do payis : picård
Sicrijheu e picård
Roland Thibeau, k' î a-st amonté La roulotte théâtrale, ene soce ki djowe voltî e picård.
Accint
Roci, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Roland Thibeau avou l' accint d' Éloûche pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Catedråle Notru-Dame di Rouen
Li Catedråle Notru-Dame di Rouen (cathédrale Notre-Dame de Rouen e francès eyet cathédrale Noute-Dame dé Rouen e normand), c' est one catedråle di culte catolike ki s' truve a Rouen e France.
Rouen
Mawoumet
Mawoumet (sicrît eto Mahomet, arabe محمّد, mouHammad; rortografyî e l' alfabet latén Mohammed, Mohamed, Muhammad), c' est l' mwaisse profete di l' Islam.
Il a skepyî e 570 ey a morou e 632.
Dins l' djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere, ene sincieuse ricwerance so les grands persounaedjes k' ont l' pus candjî l' vicåreye di tos les djoûs des cis k' ont vnou après zels, Mawoumet est metou prumî, divant Isaac Newton eyet Djezus-Cri.
Ouve politike
Politicmint, Mawoumet a askepyî èn estat a Medene, après k' il åye sitî tchessî del Meke e 622 (li date ki dvénrè l' anêye 1 do calindrî moslimî).
Ricnoxhance come profete
Po les muzulmans, Mawoumet est seulmint li messaedjî del parole do Bon Diu, ki lyi a stî dictêye di l' andje Gabriyele et k' il a fwait rashir so des spales di chamo, e-n arabe, a fwait ki l' messaedje adschindeut. On côp fini, tos ces scrijhaedjes la ont divnou l' Alcoran.
Crama
Categoreye:Viyès usteyes Categoreye:Ahesses di måjhon
On crama (pus rålmint lomé crami, cramion, cramea), c' est ene usteye des måjhons did dinltins, avou on feu e l' aisse po pinde les tchôdrons après onk di ses dints, pus hôt ou pus bas sorlon li tcholeur k' on vleut aveur.
Po çoula, on rmontéve ou rabaxhî l' crama.
Ôtes uzaedjes
E vintinme sieke, les vîs cramas ont stî ramassés pa les vî-warîs, et rvindous come decoråcion des belès plaeces.
Mawoumet
Sipårdaedje di l' ouve da Mawoumet
Paski Mawoumet est li seu askepieu di rlidjon k' åye defini pår les creyances eyet les pratikes del novele rilidjon di s' vicant, et k' åye kimincî a l' sipåde tot metant so pî ene tcherpinte politike et militaire po.
Cisse tcherpinte politike la si va stinde pår avou ses shuveus al tiesse di l' estat moslimî k' on loma les califes Aboubaker Seddiq, Omar Ben Xhettab, Otman. Did la, li concwesse arabe ki va askepyî èn impire ki va des Pirenêyes disk' a l' Inde. Li pus grande pårteye di cist impire la a continouwz a djåzer arabe disk' ås djoûs d' ouy.
Riwaitance do persounaedje di Mawoumet
Po les muzulmans, Mawoumet, c' est on persounaedje sacwè, k' on n' pout nén ddja fé s' portrait. C' est parey po les crustins avou Djezus-Cri.
Dins les fimes sor lu, i n' aparexhe nén coirzenoxh, mins djusse come ene vwès difoûtrinne.
Dins les pays do Coûtchant, on s' a sovint fotou do persounaedje di Mawoumet. Metans dins l' pîce di teyåte da Voltaire "Mahomet". Loukîz eto les sinses do mot "mawoumet" come kimon no e walon.
Mins, dispu les anêyes 1990, ci cdujhance la est foirt riskeuse. On-z a veyou les rujhes ki Selman Rushdie ava avou si live "Les versets do Diåle". E 2005, gn ourit l' afwaire des caricateures daenwesses di Mawoumet. Pu, e 2015, li macsådaedje å Tchårlî-samwinne, la k' tote l' ekipe d' ene gazete po-s'-fote fourit touwêye cåze k' il avént eplaidî et replaidî ces caricateures la.
Sourdants & pî-notes
* Categoreye:Askepieus di rlidjons Categoreye:Rilomés muzulmans Categoreye:Pår rilomêyès djins
Cizete (plante)
Li cizete (on dit eto : cizete do waeyén, fleur do waeyén, cizrece, vatche-e-vea, towe-tchén, coltchike), c' est ene plante ki  fouye e bontins et florit e waeyén-tins d' ene bele bleuwe fleur ki les grandès petales rishonnèt a ene cizete (usteye).
Christoffel Plantijn
Christophe Plantin (lomé eto e neyerlandès : Christoffel Plantijn), ç' esta èn imprimeu francès k' ava viké e-n Anverse.
Cizete (plante)
Colchicum automnale
feudlissêyes
Christoffel Plantijn
Vicance
Il ava askepyî ene sicrirece foirt peuprece dins cisse veye flaminde la, k' est asteure, on muzêye. Al atake, ele si lomeut soulmint "Plantijn", mins padri ele s' ava lomé "Plantijn-Moretus", veyånmint k' les cis k' avît riprindou l' afwaire estént lomé avou cisse no rola.
Douglas Engelbart
Douglas Carl "Doug" Engelbart a skepyî li 30 di djanvî 1925 a Oregon – 2 di djulete 2013 a California.
Cizete (plante)
Discrijhaedje
Ele fwait ses longuès cråssès rlujhantès foyes å prétins, pu flori e waeyén-tins.
C' est ene violêye fleur ki rexhe direk di l' agnon.
Vicaedje
Ele vént dins les frexhès plaeces.
C' est ene drole di fleur: cwand k' ele florixh, a l' erî-såjhon, ele n' a nole foye. Li pistil, la k' les grinnes vont vni, a dmoré dins tere. Ça fwait k' les epweznantès grinnes sont dins l' raecinêye, k' on s' endè sieve po touwer les tchéns (did la si no di towe-tchén).
Varyîstés
E plaeces, end a eto avou des rôzes ou des blankès fleurs.
Epweznaedje des vatches
Ele pout sorvini e l' erî-såjhon paski c' est les grinnes ki c' est on pwezon. Ele arivéve a l' erî-såjhon, cwand on meteut les biesses dins les prés kékes djoûs po ramasser les ptits waeyéns.
Ça pleut ariver l' ivier, cwand les vatches estént fôrêyes avou do four di pré k' i gn aveut des grinnes divins.
Li pwezon si rtape so les boyeas: l' epweznêye biesse glete, schite, et atrape des trintchêyes. Les biesses boschetèt. I les fåt trawer å trocård.
Ele crevèt sovint après deus troes djoûs.
Sourdant
Categoreye:Plantes Categoreye:Epweznantès plantes Categoreye:Feudlissêyes
Las Aldehuelas
300px|right
Las Aldehuelas, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Stefania Turkewich
Stefania Turkewich, d' ès veur no, c' esteut ene compôzresse peuprece oucrinnwesse. Elle aveut skepyî li 25 d' avri 1898, e l' Otriche-Hongreye. Elle a revoyî li 8 d' avri 1977, å Rweyåme-Uni.
Ovraedjes
Elle aveut fwait bråmint des compôzucions, inte di yeusses : des operås, des balets, et tchik et tchak.
Plastic Bertrand
Categoreye:Rilomés Bedjes Categoreye:Rilomés Brusselwès Categoreye:Tchanteus e francès Plastic Bertrand, di s' vraiy no Roger Jouret, c' est on tchanteu Bedje k' a skepyî li 24 di fevrî 1954 a Brussele. Si pa esteut Francès eyet s' mame Oucrinnyinne.
I s' a lomé « Plastik » pask' il esteut taborineu dins ene binde, et k' i s' agadvéve tofer avou mousseures di plastike.
Il a ataké a tchanter e 1977 avou on tube « Ca plane pour moi » (ça va å pair do pôce por mi), k' esteut on xhinaedje des tchansons punk, avou des boerlaedjes yéyé a môde des « Beach Boys ».
Ses tchansons sont purade dins li stîle « disco ».
Joseph Michel
Joseph Michel a skepyî a Sint-Mår li 25 d' octôbe 1925.
Il a fwait ses hôtès scoles en economeye a l' UCL.
Al fén, i divna minisse di l' Interieur e 1974. C' est lu k' a tuzé et mete en alaedje les grands rebanaedjes el Beldjike.
Après çoula, i dvént minisse di l' acsegnmint e 1977. Pu, prezidint del Tchambe e 1980; co ridvént minisse di l' Interieur e 1986. E 1988, vice-prezidint del Tchambe, et prezidint del Tåvlotêye des Finances. A leyî ouve avou l' politike e moes d' decimbe 1991.
Come sicrijheu e francès, il a scrît so l' istwere eyet l' politike.
Hårdêye difoûtrinne
Michel Michel Michel
Tirtinne
Categoreye:Sitofes Li tirtinne, c' esteut ene sôre di grosse sitofe, fwaite d' on fi d' linne, et d' on fi d' coton, ou d' tchene ou d' lin.
Ele rishonne al tchamwesse fwaite d' on maxhaedje di linnes, mins cisse-ciale est uneye, adon ki l' tirtinne a des royes (li fi ki n' est nén del linne).
El Walonreye, end aveut co tins d' l' eter-deus-guere, on è fjheut des djupes po les comeres ki n' avént nén d' cwè si fé fé des mousmints å taeyeu, mete li dimegne.
Portant, davance, on ndè fjheut des abits po les djins bén metous, come dins ene paskêye ramexhnêye pa Jean Haust :
Sorlon on vî papî di 1775 cité dins l' Motî da Toussint, on-z è fjheut eto des tchefsîs.
Djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere
* * Rilomeyes djins Li djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere, c' est ene djivêye di 100 persounaedjes istorikes ki leu vicåreye a candjî li vicaedje des ôtès djins, dins leu veye di tos les djoûs.
Li djivêye a stî eplaidêye e 1978 e-n on live ki l' tite e-n inglès, c' est "The 100, a ranking of the most influential persons in history.
ISBN 08055-0365-X.
Li scrijheu et rcwereu, Michael Hart, a sayî di prinde des mzuras obdjectifs (kibén d' djins ont stî infouwinceyes, kibén d' tins, po kéne durêye di leu egzistince).
Les Cahotes
Les Cahotes (F. Les Cahottes), c' esteut on hamtea d' Horion-Hozémont.
Å 1î djanvî 1977, il a stî raloyî a Flemåle
Economeye
Asteure, gn a la on zonigne.
Cahotes
Verdjale
Categoreye:Tchesse Del verdjale ou del glou, c' est ene cole fwaite avou des plantes, aprume do hoûssea, mins eto des petches di canistea, ou di l' ôle di lin.
On l' plakéve so des baguetes po tinde ås moxhons.
Fijhaedje del verdjale
Po l' fé avou d' l' ôte di lin, on prindeut des pots d' tere, et stoper l' trô avou ene bolete d' årzeye. On-z aveut metou on lite d' ôle di lin dvins, et l' leyî boure et caboure.
Cwand l' glou prind, fé trimper les baguetes divins. Cwand on pout disclaper deus baguetes avou deus doets, et k' i gn è dmeure des fis après, adon li verdjale est boune.
Sourdants & pî-notes
<References/>
1870
Ôtès djins
Categoreye:Date
Gazete bedje
E Beldjike, i gn' a deus sôres principåles di gazetes : ene sôre scrît e francès, l' ôte est neyerlandès-cåzante. Sacwants d' ces gazetes ont leus omonime dins ces deus sôres.
Walon-cåzantes
🇱🇰Gazete e walon
Sourdants
Categoreye:Gazetes di Beldjike
Prôpurté
Li prôpurté u netisté, c' est l' cwålité d' ene sacwè k' est prôpe et nete, d' ene sawice la k' i gn a nole mannesté.
Li rnetiaedje, c' est l' operåcion di rinde prôpe ene sacwè u ene plaece ki n' l' esteut pus.
Moncea-so-Sambe Molén (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Moncea-so-Sambe Molén est ene ståcion del antene d' Anderluwe (M1 eyet M2). :
Goutrou Morniye | Moncea-so-Sambe Molén | Mårciene De Cartier
Anêyes 1710
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Tchicago
thumb|Sacwants fotos Tchicago (e-n inglès Chicago), c' est l' pus grande veye di l' estat d' Ilinwès, ezès Stats Unis d' Amerike.
Istwere
A stî rlomêye po ene veye avou toplin des bandiyes, so li cminçmint do 20inme sieke.
Dins les belès-letes e walon
Categoreye:Estats Unis Categoreye:Grandès veyes
1754
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 1749 | 1750 | 1751 | 1752 | 1753 | 1754 | 1755 | 1756 | 1757 | 1758 | 1759 Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1754 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Parminêye
Ene minêye daegnrece u parminêye, c' est ene minêye ki racsût les djins totavå l' Daegne.
Sourdant
Categoreye:Minêyolodjince Categoreye:Medcene
Aliud
Aliud, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Louis Pieters
Peeters Louis Pieters (di s' no d' pene, Louwis do tcheri, Lowi du tchèri), c' est on gaztî k' a scrît sacwants bokets e walon sol foclore dins l' rivuwe "Wallonie nouvelle", pol coirnêye "Tour des terroirs de Wallonie", di 2000 a 2002.
Il aveut eto eplaidî ene des prumirès waibe e walon, so on tchanteu : Georges Guétary.
Tchapea d' fier
On tchapea d' fier c’ esteût on caske di guere al Mîtrinne Ådje. Li tchapea d' fier esteût spårdou da tote l’Urope da ç’ tins, c’ esteût l’ caske ås fantassins.
Categoreye:Åre
Bernard Daussin
Bernard Daussin, c' est on bouteu pol gåmès.
Il a stî cnoxhou long et lådje cwand i djouwa l' role da Djan d' Mådi dins ene pîce a mierdjin so ci persounaedje foclorike la.
Di s' mestî, il esteut mwaisse di scole.
Riwalnijhaedje
Riwalnijhî on mot calké lanawaire d' ene langue etrindjire, c' est lyi apliker les minmes rîles di fonolodjeye ki les pus vîs mots walons ki lyi rshonnèt. Li rwalnijhaedje est on boket do rfondaedje.
Li rwalnijhaedje a a vey avou des mots po des atuzes ki n' esgzistèt nén co e walon (trôs d' motlî). Li disfrancijhaedje, c' est sayî di trover des vîs mots u des viyès ratourneures walones k' egzistèt ddja, estô di scrire e franlon.
Riwalonijhaedje des nos d' payis
🇱🇰 Djivêye des payis, d' après leu stindêye
Riwalonijhaedje des nos d' lingaedjes
🇱🇰 Pordjet lingaedjes del Daegne
Riwalnijhaedje des nos d' djins
Come les nos d' djins scrîts e-n èn alfabet nén latén divèt di tote foice esse rimetous e scrijhaedje walon, on s' pout permete di fé l' minme avou les nos d' djins scrîts dins des ôtes lingaedjes sicrîts e l' alfabet latén. C' est l' minme ovraedje.
Adolphe Picard
Adolphe Picard, ç' esteut on scrijheu lidjwès yet walon-cåzant. Il ava prindou l' no d' Alcide Pryor, avou Alphonse Le Roy.
Cårire
Il ava eto stî el prezidint del Tchambe al Cour di Lîdje.
Conteye
Ene conteye, e l' moyinådje, c' esteut ene sitindowe di payis goviernêye pa on conte.
Christian Lemeur
thumb|(e 2017) Christian Lemeur, c' est on scrijheu deL Lovire.
Il a skepyî li 19 di decimbe 1942.
Conteye
Kékes contêyes do payis walon
Les conteyes estént sovint, divant çoula, des dutcheyes.
Sourdants
Categoreye:Moyinådje
Christian Lemeur
Ouve pol walon
I mete ses bokets dins l' Moxhon d' Ônea (dispu l' fén des anêyes 2010).
Il î dessene ossu des ctoirdowès imådjes po rire u po tuzer. Mins eto des beas desséns.
Il a eto enimådjî li ramexhnêye d' arimés «Rimrame» da Jacques Desmet (2021).
Lemeur Lemeur
Pegnon d' rotche el mer
On pegnon d' rotche el mer (e-n espagnol, peñón), c' est on pegnon d' rotche, ki rprezinte li fén d' ene tchinne di montinne e l' mer.
Egzimpes
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Montinnes
Wolodimir Zelenskiy
vignette|Wolodimir Zelenskiy tins d' ès pårlaedje dvant l' Pårlumint del [[Corêye nonnrece sol Guere d' Oucrinne.]] Wolodimir Zelenskiy (på rwalnijhaedje sorlon li prononçaedje e-n oucrinnwès ), c' est li prezidint di l' Oucrinne d' asteure. Il a divnou prezidint li 20 di may 2019. Il a nexhou li 25 di djanvî 1978, e-n Oucrinne.
Alpanseque
Alpanseque, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Betchete ca-
Li betchete ca- mostere on rafoircixhaedje do viebe, mins ki l' accion n' est nén foirt boune.
Rapoirt avou les betchetes ki- et co-
Cwand l' betchete ca- a djusse li minme sinse ki l' betchete ki-, on n' fwait nén deus mots diferins :
Parey avou l' betchete co- (cwand l' betchete ki- manke)
Etimolodjeye
Al fén, Jules Feller pinse ki c' est djusse ene ôte cogne del betchete ki-/co-, adon vinant del betchete latene co-. Mins gn a yeu, metans, ene assaetchance del betchete ra-, avou l' valeur come dins « des ans et des razans ».
Tchantchès (teyåte)
Tchantchès, c' est ene pîce di teyåte e walon da Théo Beauduin et Michel Duchatto.
1302
Etrevéns
11 di djulete : batreye des sporons d' ôr
Betchete ca-
Li betchete ca- e francès
Li minme betchete egzistêye e francès, mins bråmint pus rålmint : cabosser, caramboler, la fée Carabosse, califourchon, calembour, calembredaine, camouflet, galefretier.
Tchantchès (teyåte)
Elle a stî tote sicrîte e moes d' djun 1931.
Betchete ca-
Sourdant
Ca
Tchantchès (teyåte)
Elle a stî creyeye å Triyanon l' anêye minme.
Côsse
vignette|Avuzion so l' iye, veyowe del cîr. Li Côsse u l' Iye corsike, c' est ene iye metowe el Mîtrinne Mer coûtchantrece. C' est on boket del France dispu l' mitant do 18inme sieke.
Tchantchès (teyåte)
Li pîce a yeu l' medaye d' ôr al SLLW.
Côsse
Administråcion
Asteure, l' iye est kipårteye e deus dipårtumints del France : li "2A" (Côsse nonnrece) eyet li "2B" (Hôte Côsse). Ces deus lomaedjes la rcandjnut el vî limero "20".
Arianisse
Categoreye:Crustinnisse L' arianisse, c' est ene erezeye ki djheut ki l' Crisse n' esteut nén Bon Diu moussî d' tchå, mins purade ene mwaisse andje.
Tchantchès (teyåte)
Mwaissès piceures
C' est ene pîce di troes akes, sicrîte e vers di 12 pîs (zandrins). Li live a stî imprimé e l' ovroe del viye gazete Desoer a Lidje, 29, rowe des piteus pa Jules Debeur ey epådjné pa Arthur De Bossche e moes d' octôbe 1931.
Côsse
Dins les belès-letes e walon
Li pus grande pårteye del binde d' imådjes «Et l' nute s' a stindou» (José Schoovaerts, 2009) s' î passe.
Pî-note
Categoreye:Iyes Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer Categoreye:France
Tchantchès (teyåte)
Mwaissès piceures
Li dessén d' coviete est da E. Scauflaire.
On nd a saetchî 500 egzimplaires.
Plaeçmint dins li spåce et dins l' tins
Li pîce kimince dins ene taviene a Lidje diviè 1640, la k' èn erôleu vént sayî d' egadjî des djonneas po l' årmêye del Prûsse ki s' bate e l' Almagne avou ene aloyance catolike disconte ene aloyance protestante, moennêye pås Suwedwès (guere di trinte ans).
Sourdant
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Pîces di teyåte e walon
Fosse-li-Veye
Li Grand Veye di Fosse, ubén li Grande Fosse-li-Veye ([FR] Fosses-la-Ville), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
Portillo de Soria
300px|right
Arianisse
Sint Serwai fourit on grand pretcheu disconte di l' arianisse. Il a stî a bråmint des raploûs disconte les aryins: e 344 e l’ Bulgareye, e 351 e l’ Edjipe, e 352 a Rome, e 359 a Rimini.
Portillo de Soria
Portillo de Soria, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Arianisse
Sourdant
G. Sfasie, Les sints d' Årmeneye fiestis pamon nozôtes,, Bontins 2010.
Fosse-li-Veye
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veye di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Fagne (ecolodjeye)
thumb|Fagne di [[Bôdrindje, sins åbe]] thumb|Fagne di Xhofrai, avou kékes sås thumb|fagne riplantêye (Libin) Ene fagne, c’ est ene plaece avou des broûs totavå, k' on n' î såreut passer. Årvier d’ ene maraexhe, ene fagne est metowe so ene hôteur.
Arondixhmint di Nameur
Referinces eyet sourdants
* Nameur
Fagne (ecolodjeye)
Les troufreyes sont des biyonaxhes sovint metowes come abané naturel (rezieve naturele) ou, do moens, dins ene contrêye wårdêye naturele (park naturel).
Li mot si rtrouve, avou si omrinne cogne (fa, fwè) dins totès sôres di nos d’ plaeces del Walonreye.
Jacques Lebois
Jacques Lebois, c' est on oteur e walon, di Belaire.
Fagne (ecolodjeye)
Role ecolodjike des fagnes
Ecolodjicmint, les fagnes si cdujhèt come ene grande sipondje ki ractind l’ aiwe di plouve, et nel leyî cori ki tot doûçmint eviè les cor	antès aiwes k’ endè sourdèt. Insi, les moléns k’ estént so des ris vinant des fagnes avént d’ l’ aiwe pus lontins, minme les anêyes di setcheur.
Jacques Lebois
Il a scrît des sovnances et del prôze nén racontrece dins l' gazete e walon "Nosse Lingaedje".
Onk di ses scrijhaedjes cåze d' èn åbe foû-ordinaire, li tchaboté frinne di Belaire.
Fagne (ecolodjeye)
do vî tins
Divinltins, les fagnes siervént :
Jacques Lebois
Riprins dins l' antolodjeye "Rispitaedjes".
Fagne (ecolodjeye)
fén do 19e et les prumîs troes cwårts do 20e sieke
A pårti do 19e sieke, on ls a bråmint rplanté avou des sapéns ordinaires (epiceyas). Po çoula, on dva saiwer (drinner) les teres. E bråmint des plaeces, i n’ vinént nén bén, mins spoujhî l’ tere, et l’ espaitchî d’ esse ene rezieve d’ aiwe. Cwand i ploveut foirt, on-z a yeu puvite des grossès aiwes (Han-so-Lesse, 1995-1996). Les sapéns, mierseus d’ plante fwaiynut disparexhe totes les plantes (tchitchoûles) et les biesses tipikes (coks di brouwire, damjheles, cwarpeces d’ aiwe, viperes, coloûtes, totes sôres di påwions a pårt).
Jacques Lebois
Hårdêye difoûtrinne
Si pådje so l’ Aberteke
Fagne (ecolodjeye)
Rassonraedje des fagnes al môde naturele
A cmincî di 1970, on n’ a pupont rplanté d’ sapéns, et minme sayî di rawè les fagnes come elle estént davance. Li pordjet Natura 2000 eyet des ôtes pus ptitès organizåcions (« Vicante Aiwe di Lome », Life-Lomme) ont sayî d’ rassonrer sacwantès fagnes. Po çoula, i lzî a falou :
Jacques Lebois
Hårdêye difoûtrinne
Lebois
Fagne (ecolodjeye)
Tourisse
thumb|pormoenneus ås grandès esplikêyes Le troufreyes sont des coetès plaeces po les tourisses s' aler pormoenner divins l' nateure. Mins les pormoennådes divnut esse controlêyes, si possibe. Plamor ki :
Pîce a ene djin
categoreye:teyåte
Fagne (ecolodjeye)
troufreye
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Ecolodjeye
Pîce a ene djin
Ene pîce a ene djin (on dit eto pîce al mierdjin), c' est ene pîce di teyåte la k' i gn a k' on seul acteur (u actresse).
Monaco
Monaco, c' est ene principåté k' est etourêye pål France ey li Mîtrinne Mer.
Referinces ey sourdants
Èç årtike a stî rtourné avou l' aidaedje d' Wikipedia francès-cåzant. Categoreye:Payis
Goutrou Morniye (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Goutrou Morniye est ene ståcion del antene d' Anderluwe (M1 eyet M2). :
Liene-e-Hinnot | Goutrou Morniye | Moncea-so-Sambe Molén
Mouhagne (aiwe)
categoreye:aiwes del Walonreye Mouhagne (e F. la Méhaigne), c' est ene aiwe del Walonreye ki court el Hesbaye, et ki passe a Bierwåd, a Tavî, a Noveye-so-Mouhagne, pu s' aler egoler e Mouze a Wanze.
On prononce eto si no Magne, Miyagne, Lë Mèagne, Lé M'hagne, li Miagne, lë Mëagne.
Mouhagne, c' est eto on viyaedje. Li parint Mouhagnoûle (so plaece: Magnoûle, e F. Mehaignoul); c' est l' no d' on hamtea di Meu.
Hårdêye difoûtrinne
Èn arimé po Mouhagne
Oraye-di-beguene
Des orayes-di-beguenes (on dit ossu : des tchitches, des tchitchons, des caetches, des ficotes), c' est des bokets d' peme k' on-z afeye après ene fiyeye et k' on mete souwer.
Vietrivå
Vietrivå (la-minme, Viètrîvau, F. Vitrival), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Fosse, el province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Oraye-di-beguene
Istwere
C' esteut èn manire di wårder les pemes tot l' ivier.
On wårdeut sovint ene pitite plaece po lzès mete : li tchambe ås pemes.
Li tecnike a disparexhou après l' guere di 40, come bråmint des viyès manires di wårder l' amagnî. Di cåze di l' arivêye des frigos et des grands botikes.
Siervaedje imådjrece dins l' lingaedje walon
Mo des ratourneures vinèt di cisse dinrêye la :
Goidje
Li goidje, c' est l' dirî del boke (d' ådvins) et li dzeu do cô (ådfoû), aprume po les djins.
Contnou del goidje
Gn a la bråmint des organes :
Padfoû, on-z î trouve li gaviote.
Maladeyes del goidje
Li må d' goidje revoye å pus sovint a l' efouwaedje des amigdales u / et do larink (ki vont sovint eshonne), çou ki dene voltî do rôguia.
Motlî corant pol goidje
Li goidje et les organes k' i gn a dvins sont lomés pa ene cåkêye di mots corants, come: gargasson, garguete, gargolete, gave, gavêye, djaive, evnd.
Bråmint d' ces mots la sont-st eto eployîs pol face des oujheas.
Dobe cawete -icot
Li dobe cawete -icot, c' est l' aplacaedje del cawete -ot et del ristitchete -k-, k' est ene cogne walone del cawete flaminde -eke.
Goidje
Pî-notes
Categoreye:Antomeye Categoreye:Hatrea
Dobe cawete -icot
Sacwants sustantifs avou l' dobe cawete -icot (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Icot
Olivier Engelaere
thumb| tins d' si spitch al [[fiesse ås lingaedjes walons a Lidje (2018) |100px|left]] Olivier Engelaere, c' est on bouteu pol picård, avou ene idêye ravicantisse.
Di s' mestî, i boute po l' administråcion francesse del redjon picåde, djustumint po schaper l' lingaedje picård.
Il est sovint priyî e l' Walonreye po prezinter l' sitouwåcion do picård e l' France.
Categoreye:Picård (lingaedje)
Mont Wawelzate
Li Mont Wawelzate (e-n amazir, ⵉⵖⵉⵍ ⵡⴰⵡⵍⵣⴰⵜ, ighil wawelzat), c' est ene montinne del tchinne do Mîtrin Grand Atlasse, metowe å Levant d' Tabante (Vå des Ayites Bougmesse.
Univiersité d' Anverse
Li UAnverse ([NL] Universiteit Antwerpen), c'est ene univiersité askepyêye è 2003, avou l' rabindlaedje di troes univiersités k' estént d'dja a Anverse. I gn' a nouf facultés.
Mont Wawelzate
Copete
Si copete est a 3763 metes.
Eplaeçmint
Si pindant a Nonne dene so l' vå d' l' aiwe di Mgoun, et pus lon, li valêye do Dadesse.
Å Coûtchant, i s' porshût på Mont Igdamen. Inte les deus, gn a ene passåjhe: li passåjhe des Ayites Imi (li voye ki passe par la va d' Tabante a Qlaa Mgouna..
Climat
Li nive dimeure lontins sol pindant bijhrece, k' on voet dins les pormoennådes di montinne a pårti des viyaedjes des Ayites Bougmesse.
Sourdants
Categoreye:Atlasse (hôts tienes)
Djenåd et Magonete
Djenåd et Magonete (Djènâ èt Magonète), c' esteut deus bandiys do payis d' Oufalijhe, k' ont stî apicîs al fén et condånés a moirt. Il ont yeu leu tiesse côpêye a Lidje li 4 di djun 1821.
Ç' a stî les dierins codånés a-z aveur li tiesse djus so çou k' est asteure li Walonreye.
Vicåreyes
Jean-Henri Géna a skepyî a Lignli (Hé-dlé-Houfalijhe) e 1795. Tot djonne, i dvénrè ritche tot-z alant ramasser l' ôr so les curêyes del batreye di Brinne-l'-Alou (1815).
Henri-Joseph Theis, spoté « Magonete » a skepyî al Grande Mormont (Wibrin), li 25 di may 1790. Po cmincî, i s' va acanayî avou l' binde da Noyé l' Poyou, divant d' s' acalandjî avou Djenåd.
Magonete serè ramassé a Tchanxhe et Djenåd al dicåce di Soûgné (dilé Rmoûtchamp).
On pout co vey li guiyotene k' els a rascourti å Muzêye do vicaedje des Walons.
Dins les Belès Letes e walon
On ndè cåze insi dins ene pådje do live Professeur Titôrvå :
Categoreye:Rilomés bandiys Categoreye:Rilomés Walons
Alphonse Le Roy
Alphonse Le Roy, ç' esteut on scrijheu lidjwès yet walon-cåzant. Il ava prindou l' no d' Alcide Pryor, avou Adolphe Picard.
Cårire
Il ava scrît bråmint d' tecses avou Adolphe Picard, sol no d' Alcide Pryor.
Il dina eto scole al Univiersité d' Lidje ey il esta ewålmint on filozofe ey on filoloke.
1755
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 1750 | 1751 | 1752 | 1753 | 1754 | 1755 | 1756 | 1757 | 1758 | 1759 | 1760 Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1755 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
1880
Ôtès djins
Categoreye:Date
Dint
On dint, c' est èn organe k' i gn a dins l' boke, come do foirt macasse oxhea, et ki sieve a mawyî l' amagnî.
Les dints sont foirt diferinnes d' ene sôre di biesse a l' ôte. Les oujheas n' end ont pont. Les roemiants n' ont pont d' dints di dvant al mashale do dzeu.
Categoreye:Antomeye
Doûcete
Li doûcete u oraye-di-live u el salåde di blé, c' est plante k' on ahive dins les cortis po magnî come salåde, et ki dmeure boune et vete disk' å moes d' decimbe (el Walonreye).
Valerianella locusta
Semaedje
On l' seme e moes d' djulete u awousse, après ene ôte verdeures. Ele pout minme passer l' ivier, minme s' i djaltêye.
Categoreye:Verdeures
Rivôtaedje pårtiveus pol deputé d' Brussele e 1937
Li rvôtaedje pårtiveus pol deputé d' Brussele di 1937, c' esteut on rvôtaedje pårtiveus cåzé på rsaetchaedje di s' posse di deputé d' Brussele li 7 di måss 1937 d' Alfred Olivier, on deputé recsisse, po k' on rvôte (djusse po ç' plaece la).
Çoula, c' esteut ene idêye da Leyon Degrele por lu s' prezinter sol lisse recsisse.
Disrôlmint
Après l' demission Olivier, å consey des minisses, on s' dimande kimint fé, inte troes rexhowes :
Dins l' govienmint, si on tchoezit li deujhinme rexhowe, on si dmande kî prezinter. L' idêye da På-Hinri Spaak, minisse des Afwaires etrindjires a 37 ans, sotnou pa Hinri de Man, minisse des finances, c' est k' c' est Paul Van Zeeland, li prumî minisse, lu-minme ki s' doet mete disconte di lu. Por zels, c' est on mwais carcule ki Degrelle a la fwait, di s' voleur muzurer e duwel dins ene bate politike.
Van Zeeland va tchicter on moumint. Il etind zûner, so s' droete, des cis ki vôrént aprester ene aloyance Catolikes-Recsisses-Flamingants, tot tipant les socialisses evoye. Al fén, i s' decide li 9 di måss: i s' prezintrè tot seu, sins etikete di pårti, come tecnicyin do rastampaedje economike, çou k' li rwè Yopôl III lyi  lyi a dmandé dispu 1935. C' est l' prumî (et dandjreus l' dierin côp) dins l' istwere do pårlumintarisse bedje k' ene sifwaite sitouwåcion advént (on prumî minisse ki cwite si posse po s' mete disconte on candidat novea-vnou).
Les vôtaedjes si pasront li 11 d' avri.
Degrelle fwait metingue so metingue, ca on lyi disfind (nén foirt lweyålmint) di cåzer å posse. Van Zelande avou, a côp d' grandès afitches aplakêyes dins tot Brussele.
Li 7 d' avri, pol dierin, i va arinner l' årtchuveke di Malene, Van Roey insi. « Gn a k’ ene otorité ki pout dire si Rex shût l’ boune voye, Malene. Malene a-t ele moti ? Nonna. Malene va-t ele moti ? Neni co, paski Malene est apåjhtêye tant k’ a Rex. Ele lairè les catolikes vôter come i lzî plait. »
Mins Van Roey est dismonté dispu des moes conte Rex, ki critike tofer les politikîs catolikes, et ki lzî fwait piede des sidjes å Pårlumint. Adon, i rclamer hôt et clair, li vénrdi 9 d’ avri : « Dj’ avéns pinsé di n’ nos nén meler oficirmint des vôtaedjes do 11 d’ avri. Mins come nos fourît-st atôtchîs directumint, nos n’ sårîz pus dmorer boke cozowe sol sudjet. Årvier di çou k’ a stî dclåré, nos n’ estans gote rapåjhtés å sudjet d’ Rex. Nos djhans minme cråndimint ki c’est on vraiy dandjî po nosse payis et po l’ Eglijhe catolike. Dabôrd, li dvwer di tot bon catolike est d’ aler vôter li 11 d’ avri. Et pår, di n’ nén rmete on blanc bultén. »
L’ årtchuveke vént d’ bouxhî la k’ Degrele aveut må. I l’ meskeut di s’ mwaisse vôtance, les catolikes. Les gazetes catolikes divèt bén eplaidî l’ lete do cardinå (des côps a conte-cour). Eyet elle est léjhowe dins totes les eglijhes di Beldjike li dimegne å matén, djusse divant l’ les Brusselwès alexhe vôter.
Li rzultat est clair come di l’ aiwe di rotche : Van Zeeland rascod 275.840 vwès (75,8 åcint), esconte di 69.242 a Degrelle (19 åcint).
Sourdance di l' idêye da Degrelle di fé fé des rvôtaedjes
On pout pinser ki c' est Hitler u Mussolini k' a metou des pouces a l' oraye da Degrelle po-z edvinter ci toû d' rossea tchén la. S' il åreut yeu wangnî, li govienmint d' union nåcionåle esteut so s' cou, et i s' pleut fé ene aloyance di droete, k' åreut raprepyî l' Beldjike di l' Almagne nazeye u d' Itåleye fachisse, ki vnént djusse di s' raprotchî ambedeus emoes d' nôvimbe 1936.
Sourdant
Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Vôtaedjes
Heyloula
Ene heyloula (di l' ebreu הילולא, sustantif femrin fwait sol bodje הלל, HLL "criyî djoyeuzmint mins respectiveuzmint"), c' est ene fiesse djwive sol tombe d' on sint ome.
On î dit des priyires, mins c' est eto ene djournêye di djoye.
Egzimpe
Li heyloula do rabin Bouhayim Pinto, a Swira (Marok) si fwait tos ls ans li 15 di setimbe. Come bråmint des Djwifs do payis ont-st ebagué, i rivnèt po ç' djoû la.
C' est li wårdeu del tombe, on dischindant do rabin, ki moenne les priyires.
Li ci ki vout awè l' oneur di drovi l' tombe-tchapele, doet payî po çoula. Adon on fwait ene håsse po vey kî çki metrè l' pus. Li some pout monte a des 40.000 uros. Les cwårs siervèt a-z ascoyî les perlins (amagnî ey aboere) ey a-z etertini l' tombe-tchapele.
Sourdant
Categoreye:Djudayisse
Timperateure
Adonpwis ont vnou les instrumints po mzurer cist estat la, lomés termometes.
Muzeure del timperateure
Categoreye:Fizike
Salduero
Categoreye:Castile et Leyone
Donna Summer
Summer Donna Summer, c' est ene tchanteuse e-n inglès, divins l' djure discp).
Elle a skepyî li 31 di decimbe 1948.
Elle a morou li 17 di may 2012.
Asnoe
Asnoe (fr: Assenois; so plaece Asnwa), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Leglijhe
I gn a des ôtès plaeces lomêyes Asnoe.
Po l' etimolodjeye, les sinonimeyes et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Gouvi
Gouvi (prononcî Goûvi, davance Goviye, e lussimbordjwès Gelich u Gäilech ; Fr. Gouvy, almand Geilich), c' est ene comene intité ki n' egzistéve nén dvant, askepieye pa rebanaedje di sacwants viyaedjes åtoû d' Limerlé, el Province do Lussimbork.
thumb|sitouwåcion dins l' Province
Istwere
Divant d' esse comene, Gouvi a stî :
Rello
Rello, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Robert Counson
Robert Counson, c' esteut on scrijheu e walon (dizo si no d' pene di "Fré Spirou" ) ey on compôzeu d' muzike di Måmdiy.
Il aveut veyou l' djoû a Sprimont li 8 di djanvî 1922. Il a fwait s' dierinne clignete li 20 d' octôbe 1999.
Di s' mestî, il esteut mangon.
Di s' mwaisse pasmint d' tins, esteut muzicyin, pår djouweu d' årmonica (acordeyonisse), å cmince avou èn orkesse di dicåce, les "Rythmes Boys" (di 1944 a 1964).
Ouve pol walon
On lyi doet dipus d' trinte roles di cwårmea (paroles et muzike).
Si tchanson li pus cnoxhowe, paski foirt simpe a-z aprinde ås efants, pår e l' pitite sicole, c' est sins manke "Tching Boum (tchanson)|Tching Boum".
Ene ôte bele tchanson, "Måmdiy e l' esté" a stî studieye ezès scoles di Bive.
Alére
Alphonse Nicolet & Walter Schroeder (mwaisses sicrijheus), D' on vizaedje a l' ôte: Robert Counson, Fré Spirou, Li ptite gazete di Måmdiy, 4/2008 & 2021/3 (l° 96).
Sourdant
Counson Counson
Barbinçon
Barbinçon (fr: Barbençon) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Biômont.
Istwere
Li no d' Barbinçon est cnoxhou dispu 869, dins on poliptike di l' abeye di Lobe. Li signeurreye di Barbinçon, avou les viyaedjes di Boussu, Erpion, Rinliye eyet Vergniye esteut ene des doze pwaireyes del Conteye do Hinnot, k' a dmoré dal famile Barbinçon disk' å 15inme sieke, pus après k' a stî al Måjhone di Legne. Li ban d' Barbinçon divna francès e 1697, après l' Påye di Nîmegue, et l' dimaner e 1697, al Påye di Rijswijck k' eclawe li frontire inte France et les Bas Payis espagnols, come tere francesse esserêye å mitan des Bas-Payis. Ci n' est k' e 1815 ki li Rwè Wiyåme d' Olande fijha rmete l' esserêye tere dins les Bas-Payis Olandès, conte l' idêye des dmanants ki vlént dmorer Francès, mågré k' leu eglijhe rilvéve di l' evetchî d' Lidje.
Industreyes
Veulreye (disk' e 1800); saetchaedje et travayaedje di noer måbe (disk' a 1910).
Ostetrike
thumb L' ostetrike u medcene do payelé u aidance a l' acoûtchmint, c' est l' coxhe del medcene ki studeye et purade pratike les tecnikes po-z acoûtchî les femes.
Charles Bronson
thumb|Charles Bronson (1987) Charles Dennis Buchinsky, c' esteut èn acteur di cinema estazunyin. Il a skepyî e 1925 el Pensilvaneye, ey a morou e 2003 a Los Angeles.
Ostetrike
Avou ça k' i gn a eto sifwaite ene coxhe e årtisyince, l' ostetrike des biesses.
Charles Bronson
Bronson
Ostetrike
Sourdants
Categoreye:Medcene
Sucide
Li metaedje a fén d' lu-minme, lomé eto sucide, c' est cwand ene sakî si towe leye-minme, di s' prôpe volté.
Motlî
Dins l' lingaedje corant, on dit «i (elle) a fwait måleur si s’ coir»,; «i (elle) s’ a metou a fén» ; «i (elle) a fwait l’ fén d’ lu (di leye)», «i (elle) a fwait måluzance di s' coir»)», «i (elle) s' a distrût», «i (elle) s' a oisté l' veye».
Cåzes do sucide
Les cis ki fwaiynut måleur di leu coir sont des djins k’ ont ene grande sofrixhance divintrine. Et purade :
Espaitchance do sucide
Dins les societés modienes, gn a des cintes d’ aidance sicolodjike po les cis ki vôrént s’ mete a fén. Et des lenes telefonikes esprès, avou des respondeus(es) djoû et nute.
Rilidjons eyet sekes
Les grandès rlidjons monoteyisses (cristinnisse, islam…) sont disconte li metaeje a fén d' lu-minme. Les sucidés ni plèt nén esse eterés e l' eglijhe.
Societés
Sacwants societés, come li Djapon, respectêynut et préjhî les sucides d’ oneur, sortot pindant les gueres wice les sôdårds divnut s' distrure al place di s' fé prijhnî på des ôtes sôdårds. Pindant li fén del deujhinme guere daegnrece, brånmint d' nazis s' avént distrût paski l' URSS estént e trén d' prinde Berlin, inte di zels : Adolf Hitler eyet les efants da Joseph Goebbels. C' esteut l' minme avou les Djaponès. Come di djusse, i ni tchictént nén a s' distrure, metans tot si spotchant so les bateas d' guere estazunyins. C' est çk' on lome voltî des « kamikazes ».
Tchansons dzeu
Gn a sacwantès tchansons wice ki l' årtisse djåze voltî do metaedje a fén. Cisse lisse cial n' est nén erîlé :
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Sicolodjeye Categoreye:Moirt
Joseph Houziaux
Joseph Houziaux, c' esteut on scrijheu e walon di Cele.
Il a skepyî li 13 di måss 1901 ey a morou li 22 d' awousse 1969.
Di s' mestî, il a stî prof d' umanités, pu inspecteur des scoles sigondaires.
A costé di s' mestî et do walon, il esteut eto compôzeu d' muzike d' eglijhe.
Joseph Houziaux esteut l' pa da Mutien-Omer Houziaux.
Ouves
Si tchîf-d'-ouve, c' est seur li live di sovnances : Li vicåreye d' on gamén d' Cele (Li Vicaîrîye d'on gamin d' Cêles) replaidî e 2003.
Å totå, il årè scrît 182 fåves, letes, powinmes et tchansons e walon.
Sourdants
Houziaux
Kody
Kody, obén Kody Kim, c' est on rlomé comike ki vént d' Brussele.
Televuzion
Kody pårticipe å Grand Cactus, ene emission d' rizêye sol La Deux (RTBF).
Djezus (fouyton al tévé)
Djezus (Jesus), c' est on fouyton al tévé prodût e Braezi, k' a passé sol tchinne «RecordTV» e 2018. .
Tinme
C' est on fime sol vicåreye da Djezus-Cri.
Sourdants
Categoreye:Fouytons al tévé do Braezi Categoreye:Bibe
No di dmorant
Li no di dmorant (on dit eto : no di dmanant), c' est l' no des djins ki dmorèt dins on hamtea, on viyaedje, ene veye, ene contrêye, on payis, on continint.
Li no di dmorant est diferin do såvadje no des dmorants. Ci-cial n' a nou loyén avou l' no do viyaedje.
E walon, gn a bråmint des viyaedjes ki n' ont pont d' no di dmorant foirt corant.
Candjmint do coron do bodje
Padecô, gn a on rcomprindaedje do coron do no do viyaedje
Emantchaedjes savants
E francès, sacwants no di dmorants sont fwaits pal voye d' on retcherpintaedje savant do no do viyaedje :
Alére
A. Doppagne Enquête sur le gentilé et le blason populaire des communes wallonnes, les Dialectes belgo-romans, 1948, 4, pp 157-176.
Sôdård
On sôdår u sôdård, ene feme-sôdår u ene sôdåre u ene sôdårresse, c' est ene djin ki boute dins ene årmêye, et shuve les rîles aplikeyes dins l' schålance militaire.
Istwere des sôdårs el Beldjike
Divant 1908, gn aveut on tiraedje å sôr po relére les sôdårs k' i faleut po l' årmêye bedje. C' esteut les ptits limeros k' î alént. Li limero 1 esteut lomé "bidet". Mins on pleut ratchter s' plaece (payî èn ôte po-z aler sôdård e s' plaece).
Adonpwis, tos les djonneas a 18 ans, ki n' estént pus e scole, divént aler sôdår (fé leu tins d' sôdår). Il a stî di 2 ans, pu èn an.
Mins on pleut dmander d' fé èn ovraedje pol societé, si on esteut disconte li siervaedje a l' årmeêye). C' esteut les obdjecteurs di consyince. On pleut eto aler bouter dins les payis moens diswalpés, avou l' etraidance bedje.
Diviè 1985, on a rpassé a ene årmêye di mestî.
Categoreye:Gueres et årmêyes
Yebe Sint-Cwelin
thumb Li yebe Sint-Cwelin, c’ est ene pitite fleur des tchamps ki crexhe a môde di rampe.
Ajuga reptans
Discrijhaedje
Ses foyes sont al môde di triyingue, å boird droet (sins dints, come les kixhådes.
Flora dal Hoûlote (teyåte)
Flora dal Hoûlote, c' est ene pîce di teyåte rimêye, sicrîte pa Gabrielle Bernard ey eplaideye e 1949.
Yebe Sint-Cwelin
Discrijhaedje
Si montant pout aler droet, u s' coûtchî sol tere a môde di rampe.
Flora dal Hoûlote (teyåte)
C' est on drame.
Elle a stî reditêye (avou on tite pus diyalectolodjike, Flora da l'Oûlote), e 2020 (limero 13 del coleccion di belès-letes walones di l' SLLW).
Yebe Sint-Cwelin
Discrijhaedje
Elle a on flormint avou totès violêyès fleurs a troes al cogne foirt a pårt.
Flora dal Hoûlote (teyåte)
Istwere di l' ouve
Elle a dvou esse sicrîte diviè 1936.
Li pîce a wangnî l' pris do Govienmint di tos les troes ans po 1946.
Constant Dehousse
Constant Dehousse, c' esteut on scrijheu d' arimés walon-cåzant. Il ava nexhou e morou a Lidje. Li djoû d' ès nexhance, c' est li 18 di djun 1879 ey el anêye d' ès revoyance, c' est 1957.
Famile
Constant Dehousse, c' ere l' pa da Fernand Dehousse : èn ancyin politikî walon k' esteut pol federalisse.
Scrijhaedjes
Vir roci :
Stoele al cawe
thumb|ene sitoele al cawe, fotografieye e 1893 Ene sitoele al cawe, pus coranmint ene estoele a cawe, pus rålmint ene comete, c' est on loumant coir ciryin, come ene sitoele avou ene longue cawe (lomêye schove, schovion u schoveye), k' aparexhe foirt rålmint dins li stoelî, ey î dmorer sacwants samwinnes.
Doûcès creyances a vey avou les stoeles al cawe
On creyeut k' elle anoncént des måleurs.
Dins l' lingaedje walon
Gn a sacwants ratourneures a vey avou les stoeles al cawe
Sourdant
Categoreye:Astronomeye Categoreye:Doûcès creyances
Åbe
thumb| Èn åbe, c' est ene hôte plante k' a on seu bodje, foirt deur, paski toplin d' lignene.
Flora dal Hoûlote (teyåte)
Istwere di l' ouve
Elle a stî djouwé kékes côps e teyåte, pu a divnou on tévéfime, tourné a Dinant pu a Bonene pa André Gevrey.
Djouwaedjes
Elle a stî creyeye li 10 di måss 1949 pal Dramatike do Rweyå Teyåte di Nameur, e leu såle di Nameur. Pu rdjouwêye li 18 d' avri å minme teyåte di Nameur, pu l' 21 d' avri a Moustî.
Åbe
On bouxhon est pus ptit et a sacwants beurs ki rexhèt d' tere eshonne, a stoclêye.
Flora dal Hoûlote (teyåte)
Djouwaedjes
Ridjouwêye a Anverse li 16 di djanvî 1951, pu a Lidje li 23 d' decimbe del minme anêye.
Eco on côp a Nameur avou l' dramatike Aimé Courtois, li 19 di fevrî 1978, la ki l' mwaisse role da Flora esteut djouwé pa Jany Paquay et l' ci da Gaspård pa Jules Goffaux.
Åbe
Discrijhaedje d' èn åbe
thumb|tronce et coxhlaedje
Binamêye Revolucion
Li binamêye revolucion, u Revolucion lidjwesse, c' est ene revintreye el Principåté d' Lidje k' est l' prumire d' ene longue rîlêye.
Mwaissès piceures
Elle a cmincî li 18 d' awousse 1789. Les conseyîs del comene fourît pités a l' ouxh del Violete. Li peupe loma deus noveas borguimwaisses Fabry et Tchestret.
Åbe
Po les biyolodjisses
L' åbe est fwait di
Yebe Sint-Cwelin
Discrijhaedje
Ele florixh e moes d' avri et may, dins les tchamps del Walonreye, todi.
Åbe
Po les boskiyons
Po les boskiyons, l' åbe est fwait d' ene tronce, k' est vindowe tote seule et d' on houpî (tiesteure, sovint po do bwès d' tchåfaedje.