cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Matenes
Mwaissès dnêyes
Normålmint dins tos les rites, les matenes ont 12 såmes po d' bon, des imes, des priyires et, po les coûtchantreces, des lijhaedjes del Bibe et des Peres di l' Eglijhe. Po les levantreces, come lijhaedjes, i gn a ki l' evandjîle, seulmint les dimegnes et les djamas. Ciste evandjîle est acoplêye a ene pitite porcession et des tchants, ki s' lomnut "les comeres ki poitnut des ôles", po rimimbrer les femes k' årént discovrou l' ravicaedje da Djezus-Cri.
Matenes a pårt
Tins del peneuse samwinne, les matenes estént avanceyes al nute do djoû di dvant.
Les troes dierins djoûs, le divént esse fineyes après solea djus. Did la leu nos, di distindowès matenes (ki replaecént ossu les lôdes).
Categoreye:Priyires crustinnes Categoreye:Moumints do djoû
Tîce (priyire)
Categoreye:Priyires crustinnes Li tîce, c'est l' 5inme priyire del djournêye, ki les moennes dijhnut etur 7 et 9 eures å matén. Ele est l'imådje do dischindaedje do Sint-Esprit so les aposses.
Li tîce a 3 psåmes, ene îme et on boket di priyire.
Categoreye:Crustinnisse
Greta Thunberg
Greta Thunberg, c' est ene militante ecolodjisse ki vént di Suwede. Elle est kinoxhowe po-z awè organizé les måtches climatikes des djonneas.
Måtches pol climat
Greta Thunberg fijheut ene greve sicolrece tos les divénrs po rouscayî conte l' inaccion politike pol climat. Elle a stî rade sopoirtêye pa des otes djonneas.
Elle est rwaiteye come el moenneuse suwedwesse ey eternåcionale des måtches pol climat.
Sacwants djins li rwaitnut eto come ene figueure essegnrece då feminisse.
Shuveus el Beldjike
E Beldijke, i gn a deus moenneuses pol climat, ene po l' Bijhe ey ene po l' Nonne do payis. D' on costé, el moenneuse est Anuna De Wever eyet di l' ôte costé, c' est Adélaïde Charlier.
Les bablutes (coleccion)
Les bablutes, c' est ene coleccion d' lives d' imådjes. Les deus prumîs lives ont stî eplaidîs pal Federåcion Walonreye-Brussele, eyet les troes shuvants pa Noer Dessén.
Greta Thunberg
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Ecolodjeye Categoreye:Rilomés Suwedwès
Les bablutes (coleccion)
Lives eplaidîs
Ci live a stî ratourné e lingaedje di : Måmdey, Derbu, Djodogne, Tcheslet, Tchålerwè, Moustî-so-Sambe, Lidje, Courcele, Nameur, El Lovire, Inguezêye, Pâturages, Årlon, Moucron, Sugny eyet Dampicourt.
Ci live eto a stî ratourné e lingaedje di : Lidje, Tcheslet eyet Tornè.
Ci live a stî ratourné e lingaedje di : Nameur, Tchålerwè, Li Tchestea, Ocgniye eyet Tornè.
Ci live a stî ratourné e lingaedje di : Bastogne, Lidje, Mont eyet Nameur. So totes les modeyes, i gn a eto ene traduccion e francès scrîte pal powete Werner Lambersy. Les tecses sont des haycous.
Ci live a stî ratourné e lingaedje di : Tchålerwè, Nameur, Lidje et do Payis d' Bastogne.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Lives d' imådjes Bablutes
Pômagne
Categoreye:Vicaedje des djins Categoreye:Economeye
Li pômagne, c' est cwand gn a bråmint des djins k' ont fwin, e-n ene metowe plaece sol Daegne, tantea k' end è morèt.
Lupercales
Categoreye:Impire romin Categoreye:Fiesses Les lupercales, c' esteut ene fiesse k' i gn aveut el Viye Rome, dispu li tot cminçmint del veye, et disk' e 492.
Ståve (cinse)
On ståve, c' est l' pårteye del cinse la k' on tént les vatches, les veas ou les tchvås ou eto des ôtès sôres di biesses.
Sôres di ståves
On dirè don, s' i gn a sacwants bastimints : li ståve des vatches, des veas, des tchvås, des porceas, des motons ou bedots, des gades.
Les grands ståves la k' les biesses ni sont nén loyeyes si lomnut des stabulåcions al libe.
Pårteyes do ståve
Categoreye:Aclevaedje Categoreye:Bastimints
Yebe ås boute-foû
Li paxhnåde ås boute-foû, c' est ene sôre di paxhnåde des payis del Mîtrinne Mer ki ses souwêyès tiesses siervèt come boute-foû naturels.
Visnaga daucoides (davance, Ammi visnaga)
Ombrelires
1768
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Yebe ås boute-foû
Uzaedjes come yebe ås maladeyes
On s' e sieve po des rispåmaedje del boke, aprumecwand on a des sonnaedjes di djoixhe.
Conte di l' asse, on home l' ombrele k' est greyeye. On l' eployive dedja insi do tins des farayons. Après, les apoticåres ont trové k' ele contneut del kelene, on waxhiralårdjixheu (vazodilateu).
492
Etrevéns
Categoreye:Date
Yebe ås boute-foû
Uzaedjes come yebe ås maladeyes
On ndè prind a sirop conte li tosse.
On l' a eployî ossu dins les ôlmints po burni, mins i fåt bén waitî a lu, ca gn a eto dvins on prodût fototinrûlijhant, l' amoyene.
Sourdants
Categoreye:Plantes Categoreye:Ombrelires Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer
Volaedje d' ene biesse
Ene volante biesse, c' est ene biesse ki parvént a voler.
Totes les volantès biesses ont des aiyes.
Motlî
Po les oujheas, li volaedje kimince pa des batmints d' aiyes, pus pa l' enairixhaedje.
Cwand i rivnèt so tere, on dit k' i s' rabatèt.
Cwand èn oujhea avance sins bodjî les aiyes, tchessî på vint, ou enondé pa des côps d' aiyes dinés dvant, on dit k' i plane.
Dins les fåves do vî vî tins et les belès-letes e walon
Metans dins l' fåve do vî vî tins «Li rnåd ki vleut aprinde a voler».
Ezès belès-letes e walon, onk des pus vîs tecses e walon, ci fourit l' paskeye do tchet volant d' Vervî (1641).
Categoreye:Zolodjeye
Såvadje sawou
Li såvadje sawou u pitit sawou u rodje sawou u sawou d' Djudas u îne, c' est on bouxhon ki rshonne å sawou.
Sourdant
Categoreye:Bouxhons
Sesse
Categoreye:Priyires crustinnes Li sesse, c' est l' 6inme priyire del djournêye, ki les moennes dijhnut après 9 eures å matén, mins d' åbitude divant nonne. Ele est l' imådje do crucifiaedje da Djezus-Cri.
Li sesse a 3 såmes, ene îme et on boket di priyire.
Fwin
Categoreye:Fiziolodjeye Li fwin, c' est l' estance d' ene djin ou d' ene biesse ki n' a nén a magnî assez.
Cwand bråmint des djins mankèt d' amagnî, on dit k' i gn a pômagne.
Li fwin pout fé toumer ene djin flåwe: c' est l' mwaijhe fwin.
Biyolodjeye del fwin
Li mancance di souke dins l' sonk va esse rissintou pa des pårteyes do vî cervea. C' est la ki les candjmints do metabolisse et del kidujhance vont esse escoursis.
Henri Hurard
Henri Hurard, c' esteut on rlomé scrijheu d' pîces di teyåte e walon.
I skepia li 26 di decimbe 1876 a Vervî, ey î mora li 2 d' djanvî 1943.
Li dierinne shijhe (contes)
thumb|coviete Li dierinne shijhe (li Dérène Chîje), c' est on live di racontroûles k' on dit al shijhe, sicrîts pa Anatole Marchal, ey eplaidî e 1941.
Henri Hurard
Hårdêyes difoutrinnes
Hurard Hurard Hurard
Li dierinne shijhe (contes)
Categoreye:Lives e walon
Rais X
Les rais X, c' est des waches electromagnetikes ki siervèt bråmint el medcene po fé des radios.
1535
15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1510 | anêyes 1520 | anêyes 1530 | anêyes 1540 | anêyes 1550
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Prumî live Louwis Rmåke sol walon del Gléjhe
thumb|coviete Li Prumî live Remacle sol walon del Gléjhe, ki l' tite, e francès, c' est Le parler de la Gleize, c' est on memwere, prezinté pa Louis Remacle a l' Academeye francesse di Beldjike e 1937.
L' accint walon studyî, c' est l' ci del del Gléjhe. Les mots sont rashious e sistinme Feller.
Cist ovraedje la est rprins sol limero [E8] dins l' djivêye des motîs do walon.
Dessinaedjes
thumb|left|150px|Egzimpe di dessén do live (tinkiaedje d' ene [[tcherêye di four)]] Li rcwereu a dessiné lu-minme les plantches do live.
Pî-notes
Glejhe1
Aidant viebe
Èn aidant viebe, c' est on viebe ki pout esse shuvou do côp d' èn ôte viebe.
Clamaedje del rîle
<B>"voleur" et ses rshonnants n' edurèt nén on prono inte zels et l' viebe ki shût</B>
Uzaedje e cåzé walon
Diviè 2000, les djins ki djåzént co walon d' estant djonne, eployént li rîle des aidants viebe po sacwants viebes et pronos, mins nén po ds ôtes. Vocial des fråzes rilevêyes d' ene djåzeuse sikepeye e 1921.
Istwere di l' aplicåcion e scrît walon
E 1857, li rîle des aidants viebes (mete l' addjectif coplemint divant l' aidant viebe) n' est nén co rsintowe come oblidjeye e scrît walon. Insi, Colas Defrexheu scrît dins "Vive li no lidjwès" : Li rîle est "oblidjeye" po les cis ki volnut scrire do "bon" walon. Portant, bråmint des scrijheus nel shuvèt ki låtchmint :
Pixha
Li pixha, c' est èn organe des biesses ås tetes måyes, ki sieve a pixhî et å mopliyaedje di l' indje.
Aidant viebe
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Codjowaedje
Pixha
Po les djins, on dit purade li «vé».
Categoreye:Antomeye Categoreye:Sistinme pixhrece
Blanc-moussî
On blanc-moussî, c' est on mascaråde avou tos blancs mousmints et on longou rodje nez, ki s' mostere å cwarmea (carnaval) di Ståvleu ki s' passe al letaré.
Ovraedje des blanc-moussîs
Il ont des vexheyes gonflêyes po bouxhî so les rwaitants.
Voyaedjes des blanc-moussîs
Les blanc-moussîs si vont mostrer eto dins les ôtes carnavals. Todi å cwarmea d' Måmdey, mins eto pår e l' Almagne.
Categoreye:Foclore del Walonreye
4 d' awousse
Li 4 d' awousse, c' est li 216inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 217inme po ls anêyes bizetes); gnè dmeure co 149 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.
Ôtès djins
Vey eto:
2 d' awousse - 3 d' awousse - 5 d' awousse - 6 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Epicure
Categoreye:Rilomés filozofes Categoreye:civilizåcion greke Epicure (grek Ἐπίκουρος) fourit-st on grek filozofe. Il a skepyî e -342 a Atene et a morou e -270.
Les plaijhis sont-st å mitan di si filozofeye. Mins ç' n' est nén les plaijhis come on les tuze asteure. Epicure dijhéve k' i fåt si djoker des plaijhis ki n' sievnut a rén ou sont målåjheys a awè. Po esse binåjhe, i fåt avinde a l' ataraxie.
Li vraiy epicurisse n' a waire a voey avou çou k' on lome insi asteure, k' on divreut lomer hedonisse.
On n' a nén ritrové bråmint des lives da sinne. On conoxhe si tuzance d' après sacwantès dijhreyes et troes letes eyet ossu d' après on romin dissipe da sinne: Lucrece.
Heve
Heve, obén e Feller : Hève u Héf ([FR] Herve) est ene ribanêye comene dins 'l province di Lidje.
Schôpe
Categoreye:Medcene Categoreye:Senes des maladeyes Categoreye:Pea
Li schôpe ou schô (ou schôpiaedje), c' est ene sintåcion ki vént sol pea d' ene djin ou d' ene biesse, et ki fwait k' ella a håsse di s' greter (on dit eto : di s' schôpyî).
Li ci ki s' scôpeye tofer a l' schôpia ou schôpiant ou schôpiante.
Drapea del Nouve Zelande
thumb|250px|Ratio do drapea: 2:1 Li drapea del Nouve Zelande, ki rprezinte ci payis la, a stî askepyî e 1869, eyet adopté come drapea nåcionå e 1902. C' est li bleuwe essegne (on bleu drapea avou li drapea brtanike -- l' Union Jack -- metou el canton (li coine a hintche et å hôt)), eployî pa l' impire britanike, avou sol droete cwate rodjès stoeles boirdêyes di blanc.
Schôpe
Les djins s' schôpièt avou leus doets (apus k' å mitan do dos, k' i n' pi avindnut nén). Les biesses avou leus pates, ou tot s' cafroyant après des bwès, des pås, des pilés.
Drapea del Nouve Zelande
Li drapea britanike riprezinte l' eritance britanike del Nouve Zelande (ki fwait pårteye do Commonwealth). Les cwate sitoeles a cénk pontes riprezintès li Croes do Sud, la ki l' payis si trouve e l' emisfere sud.
Li drapea rishonne li ci di l' Ostraleye, ki lu a totes blankès stoles.
Schôpe
Li schôpe come sene essegnrece des maladeyes
Ås biesses, li foice do schôpiaedje si voet ås schôpieures ou greteures.
Drapea del Nouve Zelande
Di 1867 a 1869 les bateas noû zelandès eployènt on drapea foirt rishonnant å drapea d' asteure, avou les letes N Z e rodje coleur avou ene blanke boirdeure el plaece des stoeles
Schôpe
Li schôpe come sene essegnrece des maladeyes
On dit padecô ki l' schô, c' est pé k' el må. Dins sacwants maladeyes (schôpia d' Aujesky), li biesse si va rmagnî si prôpe coir.
Drapea del Nouve Zelande
Difoûtrinnès hårdêyes
Nouve Zelande Categoreye:Nouve Zelande
Vintchacêyes
Les vintchacêyes, c' est ene c' est ene famile di plantes come les vintches.
E l' Beldjike, li seu rprezintant del famile, c' est li ptite vintche.
Tcherpinte
Categoreye:Bastimints Categoreye:Mestîs do bwès Ene tcherpinte, c' est ene ashonnaedje di bwès (u d' buzes di fier) po sotni on toet.
Vintchacêyes
Sincieus no del famile: Apocynaceae
Li Vatchreye
Li Vatchreye ou Al Vatchreye (fr: Lavacherie) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sinte-Oude.
Veas d' måss (arimés)
Vea d' måss (Vias d'mârs´), c' est ene ramexhnêye d' arimés e walon da Émile Gilliard k' a vudî come limero especiå des Cayés walons, e nôvimbe 1961. I gn a vint-ût powinmes dins l' ramexhnêye, ey on motî d' ene pådje al difén.
Vintchacêyes
Sourdants
Categoreye:Familes des plantes *
Veas d' måss (arimés)
Corwaitaedje
Dins les prumîs powinmes del ramexhnêye, Gilliard critike bråmint les ritches, paski, sorlon lyi, i fwaiynut nén leu pårt del bezogne. I dit k' les « pezants cous » n' fwaiynut nén bon manaedje avou l' sonkenaiwe. Por lyi, c' est l' peupe k' a tot fwait po les ritches, et ç' n' est nén djusse ; i s' met daleure lyi-minme emey li peupe : « tos leûs bias djoûs on l's-a stanç'né avou dès bwagnes èt dès chalés »
I gn a minme on pô d' violince dins sacwants bokets :
Pol resse, c' est foiravant ene peneuse ramexhnêye : Gilliard î cåze do froed, del pôvurté, del moirt, do cimintire… Il a l' idêye k' tot va todi pus må : « tot toûne à broûs què vous-se qu'on faiye d'ôte qui d' tûser à tot ç' qu'on pièd » I gn a k' dins ene pougnêye d' powinmes ki cåznut d' frecanter ene djonne comere k' il est ene miete pus optimisse.
Li Vatchreye
thumb|Eglijhe del Vatchreye
Veas d' måss (arimés)
Sourdants
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon Categoreye:Lives sicrîts pa Émile Gilliard Categoreye:Limeros a pårt des Cayés walons
Edmond Yernaux
Edmond Yernaux, c' esteut on walon eyet francès-cåzant politikî di Tchålerwè, k' aveut stî borguimwaisse di Montgneye-so-Sambe.
Referinces eyet sourdants
Yernaux, Edmond
Tcherpinte
Les tcherpintes sont fwaites ey emantcheyes påzès tcherpetîs (u tcheptîs).
''Les tcherpetîs do bwès fijhént èn ôte sôre d' ovraedje ki les mnujhîs et les scrinîs, mins bråmint avou les minmès usteyes.
Istwere
Dinltins, les tcherpetîs divént aprume cwårer u scwerer les bwès po ndè fé des sômîs (avou ene "hepe cwårrece"). Tchaeke bwès d' ene tcherpinte aveut s' no e walon.
Sacwants pîces del tcherpinte
🇱🇰 tcherpinte (dizotrins mots) sol Wiccionaire
Arthur Trigaux
Arthur Trigaux a skepyî li 5 di setimbe 1882 å Fayi-dlé-Manadje ey a morou tot djonne (a 32 ans) e 1914.
Ouve pol walon
I vleut scrire do walon al leccion, et diner råjhon ås askepieus do Moxhon d' ônea. I va scrire si prumî boket a 17 ans (el dicåce del Basse Hesse, « El ducasse del basse Hestre »).
Si pus rlomêye tchanson, c' est, sins manke, « Do tins di m' grand-mere », tchantêye pol prumî côp a Djolimont e 1910. Portant, ele n' est nén citêye dins ses ouves e Motî Coppe.
Divant d' mori, i rashonna ses tchansons e-n ene ramexhnêye, dedieye a ses deus feyes.
Sourdants
Trigaux Trigaux
66
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80
61 | 62 | 63 | 64 | 65 | 66 | 67 | 68 | 69 | 70 | 71
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 66 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tosse
Li tosse, c' est on shoflaedje evoye d' on plin côp, di l' air des peumons, avou l' gargolete serêye, çou ki va dner ene foite pression, et kécfeye råyî des raetchons foû do coxhlaedje brontchrece.
Skepiaedje del tosse
On va ôre on brut do larink, poy k' il a stî strindou.
Li mwaisse musse ki va poleur enonder ci shoflaedje-evoye la, c' est l' diyafrague. C' est po çoula ki les biesses ås tetes polèt tossî, les oujheas nén (pask' i n' ont pont d' diyafrague).
Sourdant
Categoreye:Senes des maladeyes
Sorrimetaedje
Li sorrimetaedje, c' est l' uzaedje d' sorrimetant (on dit eto: on sorlatif), ene cogne d' èn addjectif ou d' èn adviebe k' endè mostere li pus hôt des grés.
Mins, e walon, li rmetaedje si fwait pus rade avou des adviebes radjoutés divant l' no.
Dilé les sorrimetants addjectifs, gn a les rmetants (comparatifs) rilatifs et absolus.
sorrimetaedje nete
On mostere on hôt digré di l' addjectif; on n' cåze nén des ôte sudjets ki serént rmetous a ci-la.
Sourdant
Categoreye:Croejhete walone Categoreye:Croejhete
Vé (antomeye)
Li vé c' est l' pixha des djins.
Lomaedjes
Li mot "vé" lu-minme esteut corant davance, kécfeye nén avou on måhonteus livea. Les mots corants e 20inme sieke estént soeye-t i des mots d' efant, soeye-t i rsintous come måhonteus, soeye-t i po rire.
Vo ndè ci sacwants : kete, kekete
Categoreye:Antomeye Categoreye:Sistinme pixhrece
Foû des rays (tchanson)
Foû des rays (eto: Wôrs des rays), c' est ene viye tchanson e walon.
On n' kinoxhe ni s' cåzaedjisse, ni si compôzeu.
Rilomêye
On l' tchantéve voltî dins les bals e 20inme sieke.
Si tite a ossu stî tchoezi po lomer ene emission d' televuzion e walon: Foû des rays (emission). Mins eto pa ene binde di tchanteus e walon: Wôr des rays (binde di tchanteus).
Pî-notes
Categoreye:Tchansons e walon
Li Panne
Redjon naturele
Li Panne, c' est ene veye do costé di Nonne-Coûtchant del Mer do Nôr. Ces veyes la si trovnut, come di djusse, dins ene redjon naturele lomêye : li Westhoek. centré|vignette|Mape e neyerlandès do [[Westhoek.]]
Cawete di codjowaedje
Ene cawete di codjowaedje, c' est ene cawete ki s' acawe å bodje d' on viebe po ndè fé on codjowa.
L' adire avou les ôtès cawetes, c' et ki les cawetes di codjowaedje si polnut ateler a cåzu tos les bodjes di viebe d' ene minme troke. Insi, on pout acawer cawete -éve a tos les viebes del 1ire troke (i boutéve, il aléve, i shijhnéve, ça splinkéve...); on n' pout nén ateler li cawete -î a tos les bodjes (cinsî, poerî, troufî, plantchî, mins nén "djoyî" (bodje "djoye", parint : djoyeus) u "mizî" (mizrete, bodje latén "mus").
Les kékes foû-rîle, c' est :
Sacwants cawetes di codjowaedje do walon (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Categoreye:Croejhete Categoreye:Codjowaedjes
Outlouxhe
Outlouxhe (la-minme e sistinme Feller, Out'louhe; F. Outrelouxhe), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye,
Etrevéns
E 1951, on î veya ateri on tchet d' pluche k' aveut stî enûlé a Vervî po rmimbrer li paskeye do volant tchet.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Ceftiyofur
Li Ceftiyofur, c' est èn antibiyotike del famile des cefalosporenes, ene di troejhinme djermêye.
Il a stî diswalpé djusse po les biesses, dedja dins les anêyes 1980.
Uzaedje
Ezès Stats Unis, il est foirt eployî po les maladeyes do peumons des åmeas a l' ecråxhe, pår e metafilacseye.
On l' eploye eto po les poyons d' poytreye. Sovint e l' acovoe, å prumî djoû.
Ås vatches laeçreces, il a l' advintaedje di n' pont aveur di tins d' rastinance pol laecea.
Categoreye:Antibiyotikes Categoreye:Årtisyince
Djivêye des preficses telefonikes eternåcionås
Çoucial, c' est ene djivêye des preficses telefonikes eternåcionås, dj' ô bén les côdes a fé po houkî pa telefone viè èn ôte payis. Ces limeros sont atribouwés pa l' Union Eternåcionåle di Telecomunicåcions dins li standård E.164.
Ces limeros sont des côdes di betchete a fé po houkî li dné payis; i fåt eto fé, divant çoula, on côde po rexhe do payis, dj' ô bén po s' raloyî å siervice di houcaedje eternåcionå. Si côde di rexhowe la candje di payis a payis (c' est 00 el Walonreye par egzimpe).
Zône 1 -- Amerike bijhrece
( vey li waibe: http://www.nanpa.com/ )
Zône 9 -- Azeye di l' ouwess et do sud, Moyén Oryint
Li limero zero (0) n' est nén assiné.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Djivêyes des payis del Daegne
Serena Williams
thumb|a l' Open d' Ostraleye e 2006 Serena Jameka Williams (pus coûtmint Serena Williams) a skepyî li 26 d' octôbe 1981 ezès Stats Unis.
C' est ene rilomêye djouweuse di tenisse, k' a stî lontins l° 1 do clasmint ATP.
Elle a wangnî 8 tournoes do Grand Chlim ey ene medaye olimpike e dobe.
Après deus fayêyès anêyes (2005-2006) la k' elle aveut ridschindou al 140inme plaece, elle a rwangnî l' Open d' Ostraleye e 2007, disconte Maria Sharapova, pu l' ci di Floride, disconte Justine Henin.
C' est li ptite sour da Venus Williams.
Alére
Williams, Serena Williams, Serena
Noere moxhe al låme
thumb Li noere moxhe al låme, c’ est ene sôre di moxhe al låme k’ esteut spårdowe tocosté e l' Urope.
Apis mellifera mellifera
Sôres coinreces
Ene sôre coinrece del Walonreye k’ aveut cåzu disparexhou di cåze di l’ aclevaedje di raeces pus produjhantes, a stî wårdêye dins les comenes di Chimai et Momgniye. Adon, il est disfindou di fé vni des apîs d’ ôtès sôres di moxhes dins tot ci aroyaedje la (ca elle î pôrént samer ey adon, si rprodure avou l’ noere moxhe d’ apî).
Categoreye:Raeces di biesses Categoreye:Aclevaedje des moxhes al låme
Cierfouy di pidjon
Li cierfouy di pidjon, c' est ene plante ki ode bon, k' on trouve dins les håyes et les tchamps.
Myrrhis odorata
Ombrelires
Discrijhaedje
Grande plante ki pout crexhe 2 metes hôt.
Foyes finmint ctaeyeyes, ene miete come les cenes des raecenes.
Li plante florixh do moes d' måy å moes d' djulete, el Walonreye. Et diner des blankès fleurs ombrelreces.
Buzlế bodje.
Uzaedjes
Ele si pout magnî come salåde.
Avou s' buzlé bodje, on pout fé ene flûte a l' agnon.
Esteut eployeye come yebe ås maladeyes (foyes, siminces ou raecinêyes).
1769
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780
1764 | 1765 | 1766 | 1767 | 1768 | 1769 | 1770 | 1771 | 1772 | 1773 | 1774
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1769 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Emîsseure
thumb|so d' l' avoenne L' emîsseure (on dit eto : el rouye), c' est ene maladeye ås tchampions microscopikes, k' adjond copurade les dinrêyes, mins ossu toplin des ôtès plantes.
Discrijhaedje
L' emîssêye dinrêye est come pikêye di des brunes ou des djaenès taetches, come des erunixheures, so les buks et les foyes.
Les emîsseures des dinrêyes, c' est puvite des tchampions del famile des Uredinalae.
Li rouye pout ataker eto le verdeures come li celeri. Dins l' lingaedje corant, on dit: les celeris ont «l' maladeye».
Li rouye rishonne ene miete a l' alternarioze, k' est rascråwêye pa on parint do mildiou (ci famile la n' est pus rwaitêye come des tchampions microscopikes å djoû d' ouy).
Mediaedje des rouyes des dinrêyes
Gn a bråmint des towe-tchampions (fondjicides) ki rotnut siconte del rouye, inte di zels, l' azossistrobene, li metil-tiofanate eyet l' carbindazene. I fåt medyî divant k' les dinrêyes ni påtexhe, ôtmint, les spores åront ddja ataké les grins. Li mî, c' est tins do stindaedje (montaedje a påte). Cwand gn a bråmint do risse, on pout eto médyî deus côps, å fortchaedje et l' deujhinme côps djusse divant l' florixhaedje. Ene dinrêye médieye siconte des rouyes pout rinde cåzu l' dobe ki ene nén médieye. Les grins sont bråmint pus gros, et pus beas. I s' vindèt bråmint mî.
No dins les ôtes lingaedjes
Categoreye:maladeyes des plantes
Roman d' amour
thumb|Coviete d' on roman d' amour da Chantal Denis, ki mostere bén s' tinme On roman d' amour, c' est on roman la ki les eros s' voeynut voltî. Tote l' istwere est waiteye avou ses ouys da ene (onk) des deus, ou des ambedeus. Come di djusse i vont aveur toplin des rujhes po s' poleur maryî.
Li roman d' amour, c' est dandjreus li pus viye sôre di roman k' i gn åye avou.
Les romans d' amour polèt esse eto des romans sicolodjikes. Cwand gn a tot po moenner a ene plaijhante fén, on les traite cobén d' romans a l' aiwe di rôze.
C' est bråmint les comeres ki lijhnut les romans d' amour.
Istwere
Do tins di l' Impire romin, on lomé "Longus" sicrît "Daphnis et Chloë".
El Moyinådje, l' ero, c' est todi on nobe cavlî ki n' rtrouvrè ki rålmint li cene k' i voet voltî, sol piceure di "Tristan et Yseult".
Sacwants romans d' amour e walon
Emey les romans e walon, gn a yeu sacwants romans d' amour :
Categoreye:Lives Categoreye:Belès-letes
Paskeye do volant tchet d' Vervî (arimé)
Li «Paskeye do volant tchet d' Vervî», ki l' tite e francès, c' est : «Le vol du chat de Vervier», c' est ene viye paskeye di 1641.
Elle a stî replaideye pa Jules Feller dins l' Bulletin de la Société verviétoise d'Archéologie et d'Histoire, tôme 11, 1910.
Contnou
C' est èn arimé fwait pa ene djin di Stimbiè po critiker li sote idêye do farmacyin Sarolea d' Vervî, di fé voler on tchet
I lyi aveut-st emantchî des vexheyes di pourcea gonflêyes å gåz. Adon, i l' poirta ådzeu do clokî di l' eglijhe Sint-Rmåke.
Gn aveut dins les rwaitants les notåbes et ene flouxhe di djins.
Come di djusse li tchet touma come ene pire, mins gn aveut tant des djins k'i n' creva nén et biza evoye sins dmander ni cwè ni kesse.
Shuvance
Li ratourneure walone «fé voler l' tchet» si dit po onk k' a on pordjet målåjhî a-z adiercî.
E 1951, on hina e l' air on tchet d' pluche raloyî a des balons gonflés a l' idrodjinne. Ci côp cial, i vola disca Outlouxhe.
Gn a ene posteure a Vervî k' acsegne li sinne di l' apoticåre ki tént l' tchet al mwin.
Pî-note et sourdant
Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Rilomés powinmes e walon‎
Hesta 30 (tchansons)
ISBN 978-2-930685-49-6
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Tchansons e walon
1545
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Impreur Ågusse
vignette|„Augustus Bevilacqua“ (45-50 après Dj-C.) L' Impreur Ågusse (Caius Octavius, poy Caius Julius Caesar Octavianus Augustus, poy Imperator Caesar Divis Filius Augustus), esteut d' aprume lomé Octåve poy Octåvyin, i vna-st å monde e 63 dvant Dj-C. eyet mori e 14 après Dj-C., ci fourit li prumî impreur romin.
Biyografeye
C' esteut li ptit-neveu da Djule Cezår, ki l' va adopter. Après l' moudraedje da Cezår, Ågusse moenne li payis avou Mår Antoenne eyet Lépide, ki fjhèt a zels troes li deujhinme Triyumvirat.
Ci tite la est ene miete a pårt. D' après l' uzance rominne, c' est on no metou ki s' vént radjouter å no d' on djenerå k' a stî wangneu ey agrandi l' teritwere di Rome, et sovint ci no metou la est basti sol no do peupe k' a stî vincou. Insi par egzmpe På-Emile riçujha l' no di Macedonicus après k' il ourit concwis li Macedwene. Mins, adon k' ces nos metous la estént peurmint layikes, li mot Augustus n' esteut normålmint eployî k' po les dius. Çoula vout dire li ci k' acrexhe. Avou ç' tite la on djheut do côp k' Octåve esteut l' ci k' acrexheut sins djoke l' agger publicus.
Paul Janson (politikî)
Paul Janson skepia a Hesta li 11 d' avri 1840 et mora a Brussele li 19 d' avri 1913.
C' esteut on politikî do Pårti liberå bedje.
Categoreye:Politikîs bedjes Categoreye:Rilomés Walons
Tûtûte
Categoreye:Pitite efance Ene tûtûte ou sucete, c' est ene pitite tetene k' on dene a teter ås påpåds po k' i n' tchoûlexhe nén cwand i n' tetèt pus leu mame ou leu tûturon.
1767
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Tûtûte
Les efants l' wådnut sovint disk' a 2, 3 ans. Mins des côps dpus.
Béns et mås des tûtûtes
Sacwants fén cnoxheus di l' aclevance des efants veyèt les tûtûtes evi.
1767
la: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780
1762 | 1763 | 1764 | 1765 | 1766 | 1767 | 1768 | 1769 | 1770 | 1771 | 1772
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1767 do calindrî grigoryin.
Walonreye
Modesse Gretry ebague di Rome a Djneve, î scrît a Voltaire, ki lyi conseye di vni a Paris; et lu l' schoûter.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Live Gaziaux sol tcherwaedje disk' å pwin
Li Live Gaziaux sol tcherwaedje disk' å pwin, kel tite e francès, c' est Du sillon au pain, c' est on live d' inketes so l' tcherwaedje, pu l' coûteure do frumint, disk' å fjhaedje do pwin.
Les respondeus, c' est les temoens da Jean-Jacques Gaziaux ki viként e payis d' Djodogne.
Il a stî eplaidî e 1988.
Li tcherpinte do live est e francès, mins les temonaedjes, avou les mots tipicmint walon, sont riscrîts e sistinme Feller.
A cåze di s' motlî di 23 pådjes (pp. 445-467) ki revoye ås hagnons do live, il est rprins sol limero C101 dins l' djivêye des motîs do walon.
Gaziaux-pwin
Trô d' Ercule
thumb|Tiesse d' Ercule (hintche), avou on vicant modele ki drouve sifwaitmint s' boke Li Trô d' Ercule, c' est on rlomé trô d' rotche metou dilé Tandjî, e Marok.
Floriconte
On vout k' Ercule s' î åye sitî rpoizer cwand il ava vinki l' djeyant Antêye.
Discrijhaedje
On î a saetchî lontins ås pires di molén, veyanmint ki l' rotche, c' est do granite. C' est cist eployaedje la k' a fwait l' trô (a pårt ene pitite crevåde naturele dilé l' aiwe).
Ci comiece la si fjheut ddja do trevéns des Romins.
Adon, gn a nole tchandele di pire, a pårt dins ene tote pitite tchabote avou d' l' aiwe.
Tourisse
Les tourisses î vont foirt voltî, veyanmint ki l' rotaedje est tot pavé. Gn a djusse ene pitite såle cloyowe po leyî rpoizer k"kes tchawes-soris.
Ercule
Irlande
Li Republike d' Irlande u, po fé pus court, l' Irlande (irlandès: Éire), c' est on payis d' Urope metou so l' iye d' Irlande.
Politicmint, l' iyea est côpé e deus bokets dispoy 1921: a nonne li Republike d' Irlande eyet a bijhe, a pô près so on shijhinme del daegne, l' Irlande do Nôr, ki fwait pårteye do Rweyåme Uni.
Istwere
Li Republike d' Irlande a skepyî e 1922, tot s' toûrsiant foû do Rweyåme uni. Li dislaxhaedje a stî siné e 1919 eyet ricnoxhou e 1922. Shijh des trinte deus contêyes di l' Irlande dimorît e Rweyåme uni po divni l' Irlande do Nôr.
L' Irlande est mimbe di l' Union Uropeyinne dispoy li 1î d' djanvir 1973.
E 2016, i gn a 4,7 miyons di dmorants. Li mwaisse veye est Dublin. Les lingaedjes oficirs sont l' inglès eyet l' irlandès. C' est ene democraceye pårlumintaire eyet ene republike.
* Categoreye:Payis Categoreye:Urope Categoreye:Urope coûtchantrece Categoreye:Union uropeyinne Categoreye:Iyes
Liberås (discramiaedje)
No
Les liberås, c' est l' no dné ås djins ki sopoitnut el liberalisse.
De Morgen (gazete)
De Morgen (çou ki vout dire l' Åmatén), c' est ene gazete bedje e neyerlandès.
Categoreye:Gazetes di Beldjike Categoreye:Gazetes e neyerlandès
67
anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80
62 | 63 | 64 | 65 | 66 | 67 | 68 | 69 | 70 | 71 | 72
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 67 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Amberlou
Amberlou (fr: Amberloup), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sinte-Oude.
thumb|Eglijhe d' Amberlou
Djeyografeye
Pitit viyaedje etur Sint-Houbert, Bastogne et Libråmont, rebané avou Tiyet et Li Vatchreye al comene di Sinte-Oude.
Istwere
Rassonrêye e 1827, l' eglijhe a livré des afwaires foirt viyes, ki datént di l' epoke rominne:
Å 5inme sieke, li villa d' Amberlacus a passé dins les mwins des Merovindjins, pwis des Carolindjyins, come li prouve ene donåcion di Zwentibold e 896. E "Moustî", on-z a rtrové des bokets d' murayes d' on vî moustî di l' epoke franke.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
5 d' awousse
Li 5 d' awousse, c' est li 217inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 218inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 148 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
3 d' awousse - 4 d' awousse - 6 d' awousse - 7 d' awousse - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Yesse
thumb|frisse yesse Les yesses (on dit eto les leyes, les leveures, les lidjes), c' est des tchampions a ene celule ki candjèt l' souke e-n alcol, ou ki fjhèt lever les påsses di farenes.
C' est, dabôrd, onk des mwaisses ingredyints pol fabricaedje del bire et do pwin.
Yesses a pårt et lewin
🇱🇰 «yesses di boledjî» Pol pwin, i s' adjixh di stoks a pårt di Saccharomyces cerevisiae, diferins des cis k' on prind po fé del bire.
Doû (pol moirt)
Categoreye:dujhances sociåles Categoreye:moirt Categoreye:sicolodjeye thumb|150px|right|Dimey doû (vwele rimetou en erî) d' ene djonne feye di Walonreye, k' est e voyaedje, e 1942, li 2inme anêye do doû po s' mame)
Yesse
Yesses a pårt et lewin
🇱🇰 «lewin» Todi pol pwin, si on wåde on ptit boket del dierinne cûtêye, i pout rsiervi pol påsse k' on va prusti sacwants djoûs après, paski les yesses s' î åront mopliyî : c' est çou k' on lome li lewin.
Doû (pol moirt)
Li doû, c' est l' termene k' on mostere, dins ses mousmints et dins ses cdujhances, k' on-z est dins l' penin paski onk di ses parints est moirt.
Yesse
Nos e walon
Categoreye:Micolodjeye Categoreye:Tchampions microscopikes
Doû (pol moirt)
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "doû", alez s' vey e splitchant motî.
Mousmints des femes
E cminçmint do 20inme sieke, les femes poirtént l' grand doû avou on chale a ût coines.
Inte les deus gueres, femes metént on vwele a leu tchapea, ki catchive li vizaedje, efûlé pa des ptitès spingues avou on noer dibout. On l' wårdéve èn an. Tchaeke feme aveut s' vwele, k' ele pleut dner a s' båshele, tot lyi dmandant del poirter a s' moirt. E 1900, c' esteut des gros spès vweles. C' esteut l' modisse kel remantchive après l' tchapea.
Après, on-z a yeu les djôrdjetes, bråmint pus fenes, k' on voeyeut houte.
Li deujhinme anêye, on wårdéve co l' vwele, mins on l' rimeteut pa padrî.
Mousmints des omes
Come po les femes, c' esteut des noers mousmints.
Po-z aler a l' etermint, on meteut ene ranse après s' tchapea u åtoû do hintche bresse. C' esteut ene noere pîce, atchtêye tote fwaite, k' on meteut après l' mantche do costume. On ndè côpéve on ptit boket eyet l' mete après l' portrait pindou å meur d' ene rinne, d' on rwè k' esteut moirt.
Veyanmint k' les djins n' estént nén trop ritches, i tindént leus mousmints e noer. Mins l' ci (u l' cene) ki souwéve foirt, li tinteure schoyeut, et on voeyeut des ronds padzo les bresses.
On poirtéve eto les solés å coibjhî ki les tindeut noers. On n' åreut nén vnou a èn etermint avou des rodjes solés.
Kidujhances
On n' si maryive nén tins do doû d' onk di ses près-parints.
Candjmints des dujhances do poirtaedje do doû
thumb|150px|right|Li rodje ni dût nén a ene djin d' doû. Les etrindjirs d' ôtès tuzances et kécfeye des djonnes Walons k' i gn a, nel savèt motoit nén. Disk' e 1960, dins les ptits viyaedjes, todi, li doû, avou tos noers mousmints, esteut foirt respecté.
Après, on-z a bén vlou des gris, bleus foncés, u des bruns mousmints. Mins måy li rodje, ki «creye vindjince», minme å djoû d' ouy (2004).
Les vweles ont disparexhou, pu les tchapeas des femes, foirdivant eviè les anêyes 1980.
E djenerå
Li noer est l' coleur do doû dins tote li crustinnisté. Dins les payis di rlidjon muzulmande, gn a k' el (les) femes d' èn ome k' est moirt ki poite li doû. Ele va esse tote blanke mousseye. Ele ni s' gåyotrè nén, ni avou des ôrreyes, ni avou des makiyaedjes. Ele poite sifwaitmint l' doû troes gros moes (e Marok). E l' Edjipe, les Copes, des crustins, poirtèt l' doû e noer. Eto, sacwantès femes muzulmandes del hôte.
Doû et rmariaedje après l' doû å Marok
Li feme pot poirter li doû di si ome tot s' moussant d' blanc, et dmorer el måjhone. Gn a pont d' obligåcion sociåle a çoula. C' est come ene boune accion kel vefe ki vout fwait libmint. Ele si pout rmaryî après troes moes. Gn a rén avou çoula; c' est minme bén veyou sociålmint.
Po èn ome ki piede si feme, c' est normå dins les dujhances sociåles di cweri a s' rimaryî li pus rade possibe. On dit a môde di spot k' i tchoezixh si novele feme emey les "condoleyinçresses" (les cenes ki vnèt prezinter leus condoleyinces). Po dire li veur, les deus familes l' ecoraedjèt a s' rimaryî, aprume s' i gn a co des efants a-z aclever, tot s' rafiyant kel novele feme s' end ocupe come leu mame. C' est po çoula k' on mareye voltî l' vef avou s' bele-sour, k' on supôze k' aclevrè voltî ses neveus et neveuses.
Corwaitaedje sicolodjike do doû
Ene djin k' est d' doû, copurade s' el moirt n' est ratindowe, va aveur troes laids moumints a passer :
Ces termenes la polnut esse assez diferinnes emey les peupes, et d' ene tuzance a l' ôte.
Li reyaccion pout esse eto foirt diferinne, d' ene djin a l' ôte. Sacwantès djins divnut prinde des calmants.
Protocole di Kioto
Li Protocole di Kioto, c' est on cossina ki les payis ont metou en alaedje po sayî di rastrinde les evoyaedjes di resserants gaz e l' air.
Il a stî drovou al sinateure li 16 di måss 1998, ey ataker a roter e moes d' fevrî 2005.
Li Beldjike l' a siné, tot s' egadjant a rastrinde did ci a 2008-2012, ses evoyaedjes di CO2 di 7,5 åcint eneviè les cis di 1990.
Po-z adiercî leu côp, les payis vont refoirci leu produjhaedje di todi-poujhåvès enerdjeyes ubén rimete en alaedje les cintråles nawearinnes. U ambedeus.
Categoreye:Ecolodjeye
Tchåmont-Djistou
Li Grand Tchåmont-Djistou (fr: Chaumont-Gistoux), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Roman Payis.
Ban Tchåmont-Djistou
Categoreye:Comenes di Walonreye
Mischaël Modrikamen
Mischaël Modrikamen est on politikî walon d' droete radicåle di Tchålerwè. Il esteut l' prezidint eyet l' askepieu do Pårti do Peupe.
Gazete
Il esteut l' prôpietaire del gazete : Le Peuple ([WA] Li Peupe). Asteure, el gazete n' egziste pus.
Djalhé (viyaedje)
Djalhé (F. Jalhay), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité el province di Lidje.
thumb|eglijhe
Ricwereus sol walon
Elisée Legros esteut did la.
Eredjistrumint
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Jean Dechamps avou l' accint d' Djalhé pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Sint-Vit
Sint-Vit (la-minme, e lussimbordjwès Sankt-Vith), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje, ey el kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike.
Sint Matî
Sint Matî (e-n ebreu: מתי Mattay u מתתיהו Mattithyahu), ci fourit onk des doze apoisses da Djezus-Cri, ki scrijha eto onk des cwate ricnoxhous evandjîles.
Sint-Vit
Lingaedje do payis : lussimbordjwès (limotche bijhrece)
Sint Matî
Djihan Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Apoisses da Djezus-Cri
Calindrî amazir
Li calindrî amazir (lomé e-n arabe "calindrî des cinsîs"), c' est on calindrî eployî e l' Afrike bijhrece, aprume dins les viyaedjes. Ostant dins les payis la k' on djåze l' arabe ki les cis la k' on djåze amazir.
Novelan
🇱🇰 novelan amazir Li rewoeyon do novelan est fiesti li 13 di djanvî. On l' lome ⵉⴹ ⵏ ⵉⵏⵏⴰⵢⵔ (iD n innayr), li nute di djanvî. On fwait tot bounmint ene boune eurêye li djoû di dvant al nute udonbén ci djoû la. Å pus sovint on towe ene poye u ene dîne.
An onk
L' anêye 0 a stî tchoezeye e 950 divant Djezus-Cri. C' est diviè ciste anêye la k' a skepyî li farawon d' Edjipe Shoshenq I, riwaitî come li pus rlomé rprezintant do peupe amazir.
Adonpwis, l' anêye shût a pô près les minmes moes ki l' calindrî grigoryin. Mins les moes sont pårtis e 3 dijhinnes (menzla).
Gb a eto deus grandès såjhons di 40 djoûs, li "yali" (do 25 di decimbe å 31 d' djanvî), et li "smaym" (tins des moes d' djulete et d' awousse).
Categoreye:Calindrîs Categoreye:Monde amazir
Bonlé
Bonlé (fr: Bonlez) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tchåmont-Djistou. thumb|Èglîjhe St Catèrène di Bonlè
Furet
On s’ endè sieve po tchessî ås såvadjès robetes. Tchessî å furet si dit « furter ».
Si aclevaedje a stî disfindou el Walonreye el kimince do 20inme sieke.
Dins sacwants payis, li furet a divnou ene biesse di cpagneye.
No e sincieus latén : Mustela putorius furo.
Sognaedje
Les cis k' ont rtourné såvadje apicèt eto des rinnes, des soris, des cwate-peces.
Mopliyaedje
Li mere k' est e tcholeurs (e moes d' måss e Marok), ele grete tofer après s' cadje. Elle est tote frexhe dilé s' nateure.
On l' va mete å måye, et l' leyî la ene dijhinne di djoûs.
Les djonnes crexhnut rade. A deus troes moes, on les pout ddja dressî po-z aler al tchesse.
Li furtaedje
Po tchessî avou, i nel fåt nén abitouwer a magnî del tchå. Ôtmint, i vos golafrè les robetes ådvins del terêye, estô di vs les rapoirter.
On cwirt tos les trôs d' ene terêye di robetes. On mete ene havroûle so totes les rexhowes, apus k' ene : li cene k' on va stitchî l' furet dvins. Dins les rotches, cwand gn a k' ene gueuye al terêye, on tchôke li furet, pus mete on saetch sol gueuye do trô.
Djivêye des Impreurs do Sint Impire Romin Djermanike
Li Sint Impire Romin Djermanike n' a pus egzisté dispoy adon.
Anêyes 1540
15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
anêyes 1520 | anêyes 1530 | anêyes 1540 | anêyes 1550 | anêyes 1560
1540 | 1541 | 1542 | 1543 | 1544 | 1545 | 1546 | 1547 | 1548 | 1549
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Rifondaedje d' ene langue
* thumb|200px|Conte-rindou d' on raploû so li rfondaedje des lingaedjes galo-romans coinreces, la kel normålijhaedje do walon a stî escourci Li rfondaedje d' ene langue (on dit eto: normålijhaedje u normålijhåcion), c' est èn ovraedje tecnike so çou k' on lome li coir do lingaedje, dj' ô bén li motlî eyet l' croejhete.
Li rfondaedje va moenner å pus sovint a ene ortografeye unifieye (on cmon scrijhaedje). Li rfondou lingaedje si lome eto ene coyiné, do no d' ene ancyinne langue del Grece, la k' les diferins pårlers s' avént acmaxhîs.
Ele si pout fé eto pal volté di sacwants bouteus po ç' lingaedje la, k' on lome cobén les rfondeus. Les rfondeus, ça pout esse ene academeye, on linwincieus tot seu, èn imprimeu, ene soce di disfinse do lingaedje.
Li rfondaedje pout esse sotni pa èn estat, u pa des soces nåcionålisses.
On fwait l' diferince inte li rfondaedje, ki n' s' ocupe ki d' tecnike, et l' linwe-ehåyaedje, ki fwait avancî li statut do lingaedje. C' est çou k' on lome en inglès li status planning eneviè li rfondaedje lu-minme lomé corpus planning.
Inte li rfondaedje et l' linwe-ehåyaedje, mins foirt consecant po les deus, gn a li studiaedje, li rashonnaedje et l' askepiaedje et l' cossemaedje des noûmots.
Li rfondaedje do walon est metou so ene pådje tote seule.
Ante
Ante ([FR] Hantes-Wihéries) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Erkelene.
Rwè (viyaedje)
Rwè (F. Roy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Måtche-el-Fåmene, el province do Lussimbork.
Tuzance walone
Sicrijheu e walon: Armand Lejeune
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Rondeas e walon såmî (arimés)
Rondeas e walon såmî (Rondês è walon sâmî), c' est ene ramexhnêye di 45 rondeas sicrîts pa Joseph Docquier et eplaidîs do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 2010.
Sacwants arimés avént ddja parexhou dins «Singulîs» et so l' Aberteke.
Gn a on motlî des målåjheys mots å coron (p. 58-64), adjinçné rondea pa rondea.
Corwaitaedje di l' ouve
Les tinmes diswalpés sont, come di djusse li nateure (les påcretes), les såjhons (li prétins, nute d' awousse) et l' veye des viyaedjes did dinltins (li posson, les roudions, li djouweu d' årmonica).
Mins eto des sacwès istorikes Bernadette Soubirou (p. 53), et des dominnes waire aduzés pal powezeye (l' atlete, p. 47).
Li walon est foirt ritche, ca li scrijheu a prins plaijhi a-z aler rcweri des vîs mots tipikes.