cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guido Gezelle
thumb|Posteure da Guido Gezelle a Brudje Guido Gezelle, c' est on rlomé scrijheu flamind k' a skepyî e 1830 a Brudje, et mori e 1899.
Ouve di belès-letes
A cmincî a scrire diviè 1880. I scrijheut e flamind, k' esteut rwaitî come on patwès di ç' tins la. Mins ses scrijhaedjes fourît rmetous pus tård e neyerlandès.
Si pôzucion dins l' linwe-ehåyaedje do neyerlandès
Il åreut bén volou ehåyî on rfondou flamind diferin do neyerlandès, ca i veyeut evi les protestants. I rcrindeut kel lingaedje, ki sereut bråmint ehåyî ezès Bas-Payis, freut candjî les idêyes des ptitès djins del Flande.
Onk di ses bokets
<i> L' efant ni magnive ki foirci, cwè k' on lyi sierveut, pwin ou laecea, i magnive u beveut s' prôpe moirt. Li moirt, c' est s' soçone po djouwer; Ele lyi arindje si linwe; Ele lyi scrît: «vinoz» Tos les djoû, ele wangne ene miete dipus So s' cour. Elle a lontins ratindou. Il a lontins ratindou. Elle a-st arivé e l' plaece Wice ki, dispu lontins, i cachive après I l' a trové la. Cwand elle a-st intré, I s' a metou a l' shuve Come on ptit tchén. Ele montéve, et lu gripéve padrî. Ele s' a coûtchî; lu tot parey. Ele ridjipéve; i riyeut-st avou leye.</i>
Sourdant
Gezelle Gezelle Gezelle Categoreye:Sicrijheus e neyerlandès
Anêyes 1450
14inme sieke | 15inme sieke | 16inme sieke
1450 | 1451 | 1452 | 1453 | 1454 | 1455 | 1456 | 1457 | 1458 | 1459
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Oxhea hanetrin
L' oxhea hanetrin ( latén, os occipitale, c' est l' oxhea do cråne metou padrî, et ki s' acopele avou l' schene. Cisse plaece la do drî do cråne et do hatrea si lome li hanete.
Categoreye:Antomeye
Pacsile erôlêye
Pacsile eroleye
Li Pacsile erôlêye est on tchampion foirt corant k' on rescontere dizo tos les bwès.
Discrijhaedje
Tchampion avou on rond tchapea (2 a 25 cm) cwand il est djonne et tot divnant pus vî si disrôle et atrape ene fôme d' ene sôre d' etonoe avou ene pitite bosse å mitan et on boird netmint erôlé, bén e tchå, di coleur brun-canele a brun-ocracé, avou on stipe cilindrike (4-10x0,2-3cm) ki s' alårdji e fôme di bulbe padzeu l' pî. Li tchå di coleur djaene est mole et crouwe. Il a ene saveur ledjirmint aigrulete et n' a pont d' odeur si ç' n' est pas des côps l' odeur dol tere.
I vént al tere dizo tos les åbes mins avou ene preferince mårkêye po les beyôles et les plopes (dou çki pout esse foir grand) di l' esté å cmince di l' årire-såjhon.
Eployaedje
C' est on tchampion foirt tocsike a l' estat cru. Puzieurs cas di griyeus epweznaedje et minme di moirt d' ome ont stî constatés.
Sidney Poitier
Sidney Poitier a skepyî li 20 di fevrî 1927, e Floride. Il a morou e 2022.
C' esteut èn acteur pu on cineyasse do cinema estazunyin, ki provneut des Bahamasses.
Dins ses vîs djoûs, il a eto stî ambassadeur.
Poitier Poitier
Gabriel Hécart
Hecart Hecart Gabriel-Antoine-Joseph Hécart a skepyî li 24 di måss 1755 a Valinchinne, la k' i mora li 19 di nôvimbe 1838.
Il est cnoxhou come diccionairî do picård, avou si "Dictionnaire rouchi-français".
Motlîs Desmet
Li Motlî Desmet des Gueuyes di Walons, c' est on motlî metou å coron do live da Jacques Desmet «Gueuyes di Walons», sicrît e rfondant namurwès.
Il aveut stî eplaidî dizo licince Wikipedia sol pådje do live.
Gn a ladvins 670 mots, ortografyîs e rfondant namurwès, ey esplikés e francès.
Il est rprins sol limero [C66] dins l' djivêye des motîs do walon.
Deujhinme modêye
I fourit adon recråxhî, på scrijheu lu-minme, avou les mots di ses ôtes lives, ey adon avou l' accint d' Mélin, dizo lomaedje «Po së en cas».
Cisse modêye la est rprinjhe dizo limero [C66b] dins l' djivêye des motîs do walon.
Dinêyes (sol Wiccionaire).
Categoreye:Motlîs walons
Sitipe
E biyolodjeye on lome sitipe (do latén stipes, tidje) li mwaisse tidje, ligneuse, des plantes a coxhlaedjes eyet des foudjeres sins ramås pa dzo; eto li mwaisse aessi do pî di sacwantès plantes et tchampions.
Ë (discramiaedje)
Categoreye:Sons et letes do walon
Såvadjès biesses et såvadjès plantes
Les såvadjès biesses et såvadjès plantes, c' est les biesses ki n' sont nén aclevêyes, et les plantes ki n' sont nén ahivêyes pa les djins. Et co des ôtès sfwaitès vicantès sacwès, ki n' sont ni plantes ni biesses, come les tchampions-åbussons, protozowaires, bactereyes evnd.
Sacwants esplikêyes
Les såvadjès biesses polnut esse tchessêyes ou resserêyes dins des djårdéns d' aclimatåcion, oucobén esse tinowes come biesses di cpagneyes.
Les såvadjès plantes polèt esse codowes po wårniteures (såvadjès fleurs) ou come yebes ås maladeyes.
Li nombe di såvadjès biesses et såvadjès plantes e-n on metou cotoû dinèt si biyovaryisté. Cisse-ciale est waiteye asteure come on mwaisse muzura d' on diswalpaedje duråve.
Pî-note
Categoreye:Plantes Categoreye:Biesses Categoreye:Ecolodjeye
Ostaedje
Èn ostaedje, c' est ene djin k' est apiceye pa on moudrél :
Li rvindaedje des ostaedjes, c' est onk des moyéns di s' ecwårler po l' grande bandeyreye eyet l' terorisse.
Sitouwåcion e sacwants payis
El Colombeye, li prindaedje d' ostaedjes, c' est ene môde. E 2007, n åreut bén 4.300 ostaedjes. Ladvins, end åreut 1.100 ratnous pås FARC eyet 510 po l' "Årmêye di Liberåcion Nåcionåle" (ELN), di clintcha guevarisse. Les FARC ont declaré 58 ostaedjes politikes, reclôs po-z esse discandjîs disconte di prijhnîs da zels, resserés på govienmint. Les "Unités d' otodisfinse di Colombeye" (AUC), des milices paramilitaires del foite droete, årént eto 509 djins dins leus gayoles. Li restant, i sont reclôs po esse "rivindous" crapuleuzmint ås familes.
Rahoucas
<References/>
Categoreye:Moudrélté
Cigarete Belga
150px|right|
Les cigaretes Belga, c' est ene måke di fabrike di cigaretes, k' a stî enondêye e 1923, pal societé British American Tobacco (BAT) pol martchî bedje. Li måke a djoké podbon e 2004, cwand BAT a displaecî li fabricåcion di s' sorsoce, li cigaretî Vanderhelst, e l' Olande.
On belga, c' est eto ene viye pîce di manoye bedje.
Miss Belga, l' essegne del måke.
Les cigaretes Belga ont todi stî assoçnêyes, so les pakets et les afitches di rclame, a l' imådje d' ene feme k' on-z a lomé Miss Belga. Onk des prumîs a l' aveur dessiné fourit René Magritte. Il aveut prin modele so s' feme Georgette. Li portrait da Magritte est l' imådje d' ene feme dislaxheye des anêyes 1930, avou des courts tchiveas et on fén riya avou s' boke clôse. Ene miete grandiveuse, direu dju bén. left Pus tård, Miss Belga va radjonni, et haper on franc riyoe, ki mostere ses beas blancs dints. Des côps, Miss Belga shonne on pô zozote, avou s' tchapea sol costé. Afeye, ele si prezinte come ene djonne feye foirt serieuse.
Bråmint des afitches et des etiketes (pakets d' cigaretes, d' aloumetes, evnd) riprindèt les troes coleurs do drapea bedje: noer, djaene et rodje. C' esteut eto les coleurs des pakets.
Imådje:cigaretes belga 3coleurs1.jpg Imådje:cigaretes belga 3coleurs2.jpg Imådje:cigaretes belga 3coleurs3.jpg
Arnica
L' arnica ou såvadje toubak ou ouy-di-boû, ou toubak adjok , ou yebe di petchî , c' est come ene grosse djaene magrite ki vént so les hôtès plaeces (les "djoks"), copurade dins les fagnes.
C' est ene rilomêye yebe ås maladeyes, k' espaitche li sonk di vni foû e-n ene moudrixheure, et k' i gn åye on bleu.
Arnica montana
Stoelacêyes
Discrijhaedje
Djaenès fleurs; fruts avou ene blanke houpete come les cis del såvadje cécoreye; grossès cråssès foyes come les ceyes do toubak.
el Walonreye
Ele ni crexhe k' e l' Årdene.
Diviè 1900, end aveut ås Alinnes (Fayis-les-Vneus), Libråmont, Ricogne-dilé-Libråmont, Sint-Houbert, Ôtchamp, Glaireuse, Transene, Telin, Ortô, al Rotche, Hodrémont, Ôlwè, Wegniye, al Viye Såm ey a Djinne.
E l' Urope
Loukîz l' mape.
Uzaedje difoûtrin
Mete ripoizer les fleurs 24 eures å long dvins do bon peket. Ça fwait ene tinteure ki sieve e pansmint so les metchantès coixheures.
Uzaedje divintrin
Conte les lourdijhes el tiesse, prinde sacwants gotes del tinteure dins on vere d' aiwe ou so on boket d' souke.
Uzaedje e farmaçreye
Elle sieve foirt e l' omeyopateye.
On trouve eto des poumådes avou l' plante.
Sicoles di rfondou walon d' Bive
thumb|Ene sicole e 2003 thumb|2004 thumb|Ene sicole e 2012 thumb|Ene sicole e 2018 thumb|Sicole pås scolîs, moes d' avri 2022 thumb|Esplicaedje del [[lutreye, moes d' avri 2022]] Les scoles di rfondou walon d' Bive, c' est des scoles di walon k' ont stî metowes so pî e 2003 pa Mady Dorchimont et Louwis Baidjot. Li prof, c' est Lucyin Mahin.
Les scoles si dinnut a l' Aisse del tuzance di Bive, dizo l' tchapea di l' UTAN (univiersité des troes côps vint del province di Nameur). Gn a ene ashyinne då prétins, et ene ashyinne då waeyén-tins, tchaeke avou 4 ou 5 après-nonne di cours.
Mwaissès piceures
Les papîs po les scolîs sont scrîts e rfondou walon. Mins tchaeke sicolî, k' a ene kinoxhance (active ou passive) do walon, rilét les foyes divins si prôpe accint. Pacô, minme eployî des sinonimes des mots do cours. Come les djins vegnnut di totès coines del Walonreye (Årdene nonnrece, mins eto payis d' Måtche, di Rotchfoirt, d' Inguezêye, di Walcoû, di Gochliye, d' Oufalijhe, di Djodogne…), li motlî et les prononçaedjes k' il ont e leu tiesse permetèt ås ôtes escolîs d' aveur ene idêye des candjmints do walon so tote li stindêye del Walonreye walon-cåzante.
Dispu 2014, li dierinne après-nonne di l' ashyinne, c' est les scolîs ki fwaiynut scole, et diswalper on sudjet k' i cnoxhnut bén.
Pårtixhaedje d' ene sicole
Gn a sovint troes pårteyes dins les cours :
Avou eto, pacô, li tecse d' on scrijheu e walon.
Arnica
Sourdants
Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Sitoelacêyes
Sicoles di rfondou walon d' Bive
Studyîs ponts d’ croejhete
Vocial sacants ponts d' croejhete k' ont stî acsegnîs dins les scoles. 05-10-2005 : Les dvancetes 19-10-2005 : Croejhete francesse et croejhete walone : kékes diferinces. 06-10-2005 : Walon po voici / voilà 20-10-2005 : Diftongaedje avou w 08-03-2006 : Les cossounes do walon 15-03-2006 : Betchfessî scrijha én 22-03-2006 : Betchfessî scrijha oi 29-03-2006 : Betchfessî scrijha oe 11-10-2006 : Les adviebes pronos et prezintoes tot / tos / tertos 18-10-2006 : Mots walons d’ aplacaedje tîxhon 25-10-2006 : Mots walons d’ etimolodjeye gayele 13-03-2007 :Emantchaedje po + sudjet + infinitif 27-03-2007 : Les adrovires 09-10-2007 :Li prono pårtixhrece 30-10-2007 : Les viebes sins djin 10-03-2008 : Li cawete -on 18-03-2008: Li condicioneu 25-03-2008: L’ apårtinance
27-03-2018 : Cawete inglesse -ing 02-10-2018 : Li betchfessî å 09-10-2018 : Les cawetes -eur et -eure 17-10-2018 : Li vî walon 23-10-2018: Li rmagnaedje di letes 05-03-2019: Les spots et les ratourneures 12-03-2019: Li cawete -a 19-03-2019: Li fråze et l' fråzlete 26-03-2019: L’ addjectif 14-05-2019: Les sinonime et les contråves 01-10-2019: Les letes do walon Z et Y; ortografeye do walon 08-10-2019: Kékes divancetes 15-10-2019: Les letes do walon: xh et W 22-10-2019: Kékes viebes simpes 29-10-2019: Kékes etimolodjeyes 03-03-2020: Li fråzlete rahoucrece 10-03-2020: Les rîlêyes francès-walon 26-10-2021: Les rîlêyes francès-walon (I); li betchete ri- (I) 02-11-2021: Les rîlêyes francès-walon (II); li betchete ri- (II) 09-11-2021: Les rîlêyes francès-walon (III); li betchete ki- 16-11-2021: Les rîlêyes francès-walon (IV); kékes betchetes 16-02-2022: Li betchfessî oe 02-03-2022: L' imparfait 08-03-2022: Li passé compôzé 04-04-2022: Li pluriyal 12-04-2022: Sacwants pronos a pårt 13-09-2022: kî, ki et k’ i (fr. qu’il) 29-11-2022: Li noyaedje 06-12-2022: L' etimolodjeye do walon 20-12-2022: L' ortografeye do walon 25-04-2023: Alofômes avou R di sacwants dvancetes 02-05-2023: Mots raloyîs des dvancetes 09-05-2019: Les sinonimes
Studyîs ponts d' eciclopedeye
Les ponts d' eciclopedeye situdyîs sont sovint rprins sol Wikipedia walon après côp.
Scrijheus e walon
Li studiaedje d' on scrijheu e walon a tchaeke sicole n' a-st ataké k' e waeyén-tins 2015.
Sacwants scolîs u viziteus
Les fitchîs .pdf di totes les scoles di Bive sont so les fis. Po ls aberweter, taper so vosse betchteu: «http://rifondou.walon.org/sicole/sicoles_di_Bive/2020-03-03_Sicole_di_Bive.pdf» tot replaeçant 2020-03-03 pal date ki vos trovez, metans dins l' djivêye des tchansons.
Pî-notes
Bive Categoreye:Rifondaedje do walon
2 d' avri
Li 2 d' avri, c' est li 92inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 93inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 273 djoûs po-z ariver å dbout.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Ernest Fivet
Ernest Fivet a skepyî a Nameur li 23 d' nôvimbe 1894 ey a morou li 24 di decimbe 1973.
C' esteut on scrijheu e walon k' a bouté avou les Relîs Namurwès tot å cminçmint del soce.
Di s' mestî, il esteut fonccionaire al province di Nameur.
Ouve
Sacwants haeyimes inte Namurwès avént skepyî a cåze del Batreye di Brinne-l'-Alou, la k' sacwants Walons si batént avou Napoleyon Bonapåre et des ôtes avou les Otrichyins. Di ces-ci, end a k' avént rprins do siervice avou l' årmêye holandesse.
Biyografeye
Sovnances di lu
Sourdant
Fivet Ernest
Li tchant des Lidjwès (tchanson)
Li tchant des Lidjwès, ou co Valeureux Liégeois c' est l' mwaisse tchanson del Binamêye Revolucion.
On-z a vlou ki ça fouxhe l' Abé Ramoux ki l' åye sicrît. Mins E. Closson nel pinse nén.
On-z î djåze di Tchestret.
Quoidbach, on fjheu d' on live di tchansons po les sôdårds, riclama kel "Tchant des Lidjwès" divreut esse l' ime di tote li Walonreye come li Vlaamse Leeuw l' est po les Flaminds.
Des paroles e walon ont stî scrîtes pa Nicolas Defrecheux.
Walons
Les Walons sont les cîs ki viket e Walonreye. I cåznut francès, walon, ou bén d'otes lingaedjes come li picård, li gåmès ou cobén li tchampnwès.
Li tchant des Lidjwès (tchanson)
500px|
Hårdêye difoûtrinne
Tecse do Tchant des Lidjwès e rfondou walon
Jean-Pierre Vervier
thumb|(2012) Jean-Pierre Vervier (riwalnijhåve Djan-Pire Vervî), c' est on scrijheu e walon ki scrît purade des tecses di tchansons et k' endè compôze li muzike.
Il a-st amonté ene binde di muzicyins, les "Droles di Lodjeus". Pu divni produjheu di stroetès plakes po csemer lesouves di s' binde.
Il a eto eplaidî ses meyeus tecses dins «Intrez don» et dins «Djåzans walon» eyet «Li Rantoele».
Corwaitaedje di ses arimés
Li motlî da Djhan-Pire Vervî est foirt ritche; eto les imådjes eployeyes dins les tchansons.
Dins l' tchanson "Tot fwait farene e m' molén", i discrît clapanmint ene riguilete di sôre di "djibî" po on djan-comere.
Pî-note
Vervier Vervier
Lire måmdiyinne (tchansnî)
thumb|Coviete del prumire modêye Li lire måmdiyinne (Lyre mâmediéne), c' est on tchansnî di tchansons e walon (eto sacwants e francès) do payis d' Måmdiy.
Istwere
Li prumire modêye a stî rashonnêye pa Olivier Lebierre et eplaideye e 1901 a Lepzich. Les tecses sont e-n on scrijha di dvant Feller.
Riscanaedje do live
Sourdant
Lire mamdiyinne Lire mamdiyinne Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Tawe
thumb|on meur di grandès brikes di tawe, å Djapon
Li tawe, c' est ene pire castinnixheuse foirt deure, ki s' a fwait a cmincî di des viyès cindes volcanikes.
Li tawea, c' est ene pire come li tawe, mins pus tinre, ki s' a fwait dins l' mer.
Ene cårire di tawe (et d' tawea) si lome ene tawire.
Li mot "tawe" egzistêye eto dins sacwants nos d' plaeces
Po des racsegnes sol mot "tawe", alez s' vey e splitchant motî.
Categoreye:Pires et rotches Categoreye:Bastimints
응회암
Trô-båkete el panse
On trô-båkete el panse, c' est ene ahesse k' on mete, pa operaedje, sol panse des roemiants po studyî åjheymint, tot ås dilong do tins, çou k' gn a dins l' estomak d' ene biesse.
Uzaedje sincieus
Bråmint po poleur djudjî del valixhance des amagnîs po les bovrins. Mins ossu po studyî les microbes del panses (bactereyes et protozowaires).
Uzaedje economike
Ås vatches hôtes dineuses, po vey si l' amagnî ni provoke nén l' surixhaedje do contnou del panse, po poleur coridjî l' cayet.
Categoreye:Nourixhince des biesses Categoreye:Roemiants Categoreye:Fiziolodjeye des biesses
Peneuse samwinne
Li peneuse samwinne u poeneuse samwinne, c' est l' samwinne di dvant Påke.
El Walonreye
On î djowe voltî li djeu del Passion.
Achal Prabhala
thumb|250px|Achal Prabhala a li Wikimania 2009 Achal Prabhala, c'est on scrijheu, activisse et ricwereu indyin ki dmeure a Bangalore, Karnataka.
Peneuse samwinne
Dins les belès-letes e walon
Onk des biyets d' oumeur da Bernard Van Vynckt dins s' live «Rastrind, saiss !» cåze del peneuse samwinne (p. 31-35).
Achal Prabhala
Il est aprume conoxhou po s' boutaedje sur les abondroets de prôpieté intelectuwele dans les dominnes del medcene et l' kinoxhance.
Peneuse samwinne
Dins les belès-letes e walon
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Påke Categoreye:Cronolodjeye
Pårtixhaedje (matematike)
Li pårtixhaedje u divizion, e matematike, c' est ene des cwate operåcions.
Achal Prabhala
Categoreye:Sicrijheus indyins
Pårtixhaedje (matematike)
Motlî
Li nombe k' on pårtixh, c' est c' est l' nombe pårti (u: numerateur).
Li nombe di pårt k' on fwait est dné på nombe pårtixheu (u: denominateur).
On nombe prumî, c' est on nombe ki n' pout esse pårti ki pa lu-minme et pa onk.
On nombe pwair, c' est on nombe ki pout esse pårti a deus. Les ôtes sont lomés impwairs.
Dôtchamp
Dôtchamp (so plaece Dotchamp, fr: Dochamps), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele rebanêye comene di Manhé, el province do Lussimbork.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Sint-Djôr-so-Mouze
Sint-Djôr-so-Mouze u so plaece Sint-Djwer (fr: Saint-Georges-sur-Meuse), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité tot seu; el province di Lidje.
Reschandixhaedje del Daegne
Il est cåzé, shonne-t i, på crexhaedje do tô d' CO2 (et ds ôtes resserants gåz) dins l' air.
Prouves veyåves directumint
Gn a des glaecîs fondèt totavå l' Daegne, çou k' aveut ddja stî rilevé dispu les anêyes 1950.
Les fleurs k' on pout trover e-n ene metowe såjhon dins on metou payis sont sovint bråmint pus tårdowes ki di memwere di djin.
Sincieusès prouves
Des foraedjes dins l' calote di glaece des pôles mostrèt li contnou e CO2 sieke pa sieke dispu les trevéns djeyolodjikes. Li rmontêye des tôs d' CO2 ni s' a måy fwait avou ene téle felesse ki ces dierins 200 ans cial.
Å liveas des estats
L' avanceye des accions des estats si mzeure on côp l' an al conferince di l' ONU sol climat (COB).
Å livea des mierdjins
Gn a sovint des rotaedje po renonder les djins, mierdjins et politikî a fé ene sacwè pus rade et pus straegnmint. E 2018, ene sifwaite manif a rashonné a Brussele dipus d' 75.000 djins.
Sourdants
Categoreye:Ecolodjeye Categoreye:Daegne
Rinais
Rinais (pus sovint dins ene fråze, dirî voyale, «a Rnais») ou Ronse (/ʀɔ̃s/; neyerlandès Ronse /rɔnsə/, fr. Renaix), c' est ene veye del province di Flande levantrece, nén lon erî del Walonreye.
I gn aveut e 2008, 24.158 dmorants.
«Ronse» a dné on no d' famile del Walonreye.
Categoreye:Veyes di Flande Categoreye:Vijhnaedje del Walonreye
E Payis Noer (teyåte)
Categoreye:Pîces di teyåte e walon thumb|coviete di “E Payis Noer” E Payis Noer (è Payis Neûr), c' est ene pîce di teyåte e walon da Isi Steinweg.
Ele fourit djouwêye pol prumî côp li 15 di måss 1929
Ele cåze do monde des houyires. et d' ses djins : mwaisse-ovrîs, djerant, houyeus, efants des houyeus ki vont-st a scole, et divni indjenieurs.
Li pîce, eplaideye e 1929 n' est nén co scrîte e sistinme Feller.
Troes des roles sont scrîts avou l' accint d' Anse (kiminçmint del Hesbaye).
Sint-Ldjir-e-Gåme
Sint-Ldjir-e-Gåme u lomé eto Sint-Ldjir, obén e Feller : Sié-Ldjî ([FR] Saint-Léger, Saint-Léger-en-Gaume ; [LB] Silijes, Zieljhee), est ene ribanêye comene del Province do Lussimbork.
Black M
Black M u Black Mesrimes, c' est l' no d' sinne da Alpha Diallo, on tchanteu d' rape francès skepyî li 27 di decimbe 1984 a Paris. Il a asti mimbe do Sexion d'Assaut avint ès solo cårire.
Alboms
Lisse :
Les Oteurs walons (soce)
Les Oteurs walons (Les Auteûrs Walons), c' esteut ene soce di Belès Letes e walon di Lidje.
Black M
Alboms
Èl Convnance ([FR] Le Pacte) -- 2005
Lès Iys pus gros k' èl monde ([FR] Les Yeux plus gros que le monde) -- 2014
Les Oteurs walons (soce)
Elle a-st ataké e 1897, et a ovré disk' al boune 1972.
Black M
Alboms
Jamwais Binåjhe ([FR] Éternel Insatisfait) -- 2016
Les Oteurs walons (soce)
Ele eplaidive tos ls ans èn annouwaire (end a yeu å moens 62).
Black M
Sacwants tchansons da sinne
Ayeur ([FR] Ailleurs)
Les Oteurs walons (soce)
Sacwants prezidints
Categoreye:Soces pol walon
Black M
Sacwants tchansons da sinne
Dji wåde èl sorire ([FR] Je garde le sourire)
So nosse voye ([FR] Sur ma route)
Referinces ey sourdants
Categoreye:Tchanteus e francès
Rompeure ås biesses
Les rompeures si veyèt eto sovint dins les aclevåvès biesses.
rompeure botroûlrece ås veas
Li rompeure botroûlrece si rescontere cobén ås veas. Ele si voet après sacwants djoûs, cwand l' coirdea d' botroûle a souwé.
Les rompeures simpes, k' on n' î pout passer k' on doet, si polèt rfé tote seules, cwand l' vea va cmincî a magnî do fôraedje (2 a 3 moes). Adon, li panse si va diswalper, et vni ristoper l' anea del rompeure.
Cwand on pout passer dipus k' on doet, waire di tchance ki ça si rmete tot seu. I fåt operer divant l' ådje di deus moes ca après, li trô romprece divént trop grand. Adon, cwand l' fi d' rakeudaedje fond, on moes après l' operåcion, li rompeure rivént, co pus grande ki dvant. Paski l' operåcion a-st agrandi l' anea romprece.
Rno
Li rno ou rin, c' est èn organe metou divant li dzo del schene (ås djins), padzo l' dirî del schene (ås biesses so cwate pates).
Geraardsbergen
Geraardsbergen ([FR] Grammont ), c' est ene veye al Nonne-Levant del Flande levantrece, al frontire avou l' province do Hinnot
Rno
Les biesses ås tetes (et adon, les djins eto) end ont deus, del cogne d' ene feve, onk a droete et onk a hintche. Les oujheas end ont des longous, nén bén limodjîs.
I sieve a rapurer l' sonk, et dabôrd tot l' coir. I prodût li xhlé.
Rompeure ås biesses
rompeure botroûlrece ås veas
On vea pout viker avou ene lådje rompeure disca l' ådje d' abataedje timprou (10 a 12 moes). Mins si l' anea si rclôt, et resserer on boket d' boyea (sitronnêye drompeure), li biesse creve après deus troes djoûs.
Rno
Rotaedje do rno
Li sonk avént dins des etcherpetaedjes lomés «glomroûle». La, totes les sustances dismantcheyes dins l' sonk passèt houte del mimbrane, apus k' les pus grosses (proteyenes).
Rompeure ås biesses
ôtes drompeures
Li rompeure sidjrece si rescontere foirt rålmint dins les vatches.
ås bedots
Li rompeure vintrece si voet cobén ås berbis. Ele polnut viker avou cisse rascråwe le, et minme bedler.
Rno
Rotaedje do rno
Adonpwis, ci likide la va cori dins des longowès rployeyès buzetes, la k' des pompes rissaetchèt totès sôres di sés ki n' polnut nén moussî foû do coir (come li sodiom).
Rompeure ås biesses
ås bedots
Li rompeure sidjrece si voet padecôp après l' bedlaedje, aprume si l' berbis a yeu deus troes agneas e ç' poirtêye la.
Rno
Rotaedje do rno
Li xhlé, c' est çou ki dmeure après ces rpompaedjes la. Ele si rashonne dins ene citere, li bassinet, po vudî foû do rin pa l' urtere.
Rompeure ås biesses
ås tchvås
Categoreye:Årtisyince Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Maladeyes des bedots
Rno
Maladeyes des rnos
Categoreye:Antomeye Categoreye:Sistinme pixhrece
1923
Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
thumb|Vindaedje di l' Årmonak des vraiys Aclots po l' an 1924
Walonreye
1î d' djulete: La Défense wallonne, li gazete oficire di l' Assimblêye walone, anonce li cwitaedje da Jules Destrée et 17 ôtes mimbes, paski cisse soce la ni s' ocupe pus cåzu pus ki di di sotni li mintén do cåzaedje oficir e francès e l' Flande. Eyet nd a d' keure do pårtixhaedje administratif del Beldjike po dner dipus d' otonomeye al Walonreye, çou k' esteut l' såme prumioûle di l' Assimblêye.
Ôtès djins
Categoreye:Date
1516
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Chevri-Rance
Chevri-Rance (Chèvri-Rance, F. Sivry-Rance), c' est ene novele comene del Walonreye, el province do Hinnot.
Economeye
Rivnou par djin : 13,4 a 17,0 (meye uros) e 2003, çou k' est l' céncwinme categoreye so 5 (li pus pôve).
Tuzance walone
Aisse del tuzance avou ene soce di waloneus, les "patwezixheus".
Resserant gåz
On resserant gåz u gåz a efet di stouve, c' est on gåz ki, metou dins l' air, va fé come ene coviete åtoû del Daegne, ki va insi wårder pus lontins li tcholeur do solea.
Fotbale
thumb|Fotbale thumb|efants ki djouwnut å fotbal thumb|gôlresse Li fotbale, c' est on spôrt ki onze djins pitèt eshonne dins ene bale, siconte ene ôte ekipe di onze, avou des tchmijhes d' ene ôte coleur.
Resserant gåz
Li pus cnoxhou des resserants gåz, c' est l' diyocside di carbone.
Fotbale
Etimolodjeye
Li fotbale a troes ortografeyes e walon.
Resserant gåz
Li crexhaedje foû-ordinaire des resserants gåz dispu deus troes siekes — mins pår dispu l' 20inme sieke — est loukî come li mwaisse cåze do reschandixhaedje del Daegne.
Sacwants resserants gåz
...
Fotbale
Tîxhon-cåzante
Fousbal : Èç mot a l' minme definicion, mins èç mot est on calcaedje di l' Almand "Fussball" (lu-minme calcaedje ratourné di l' inglès, avou l' minme sinse pî-bale). Fousbal est bråmint uzé dins l' payis d' Måmdiy.
Resserant gåz
Sourdants
Categoreye:Fizike Categoreye:Gåz Categoreye:Ecolodjeye Categoreye:Daegne
Fotbale
Droet do djeu
Tchaeke ekipe doet sayî di fé moussî ci balon la dins l' gayole di l' ôte ekipe, metowe sol forire do terén. Cwand el sititchèt ladvins, on dit k' c' est "gôl".
Po fé shuve li droet do djeu, gn a on 23inme ome, sovint noer moussî, li referé. Foû do terén, il est aidî pa deus ôtes årbites, les linesmanes.
I gn' a dijh-set principales adroeteures è fotbale, ki sont scri pår li FIFA.
Oridjene
Èl prumire federåcion d' fotbal a skepyî e l' Inglutere, è 1863. Èç date est rwaiteye come el date d' askepiance do fotbale eyet come li cene do rugby. Come di djusse, ancyinnmint, el fotbale ey el rugby, c' esteut l' minme espôrt.
Èl prumî mestî club est li Sheffield Footbal Club.
Cominçmint e l' Beldjike
thumb|buvete Ci n' est k' å cmince do 20inme sieke k' on cminça a-z î djouwer el Walonreye. Pitchote a midjote, i replaeça l' djeu d' bale come l' espôrt li pus shuvou el Beldjike.
Ås djeus olimpikes di 1920, a Anverse, c' est l' ekipe bedje ki rascoya li medaye d' ôr.
Principales ekipes
right|211px|thumb|li gazete des "gades a royes" (les zebes), sipotaedje des djouweus d' Tchålerwè.
Tchampionats
🇱🇰Fotbale bedje
Uropeyin fotbale
E l' Urope, i gn a deus grand tchampionats eternacionås : el Champions League (Ligue des tchampions) ey el Europa League (Ligue Uropeyinne). Davance, i gn aveut el Intertoto Cup (Coupe Intertoto) ey el Cup Winner's Cup (Cope dås tchampions d' cope).
Les pus rlomés tchampionats, c' est les cis d' l' Almagne, di l' Inglutere, di l' Itåleye et d' l' Espagne.
Dispoy el såjhon 2018-2019, i gn a eto el Nations League (Ligue des Nåcions).
Referinces eyet sourdants
* Categoreye:Spôrts di bale Categoreye:Spôrts
Anêyes 1440
14inme sieke | 15inme sieke | 16inme sieke
anêyes 1420 | anêyes 1430 | anêyes 1440 | anêyes 1450 | anêyes 1460
1440 | 1441 | 1442 | 1443 | 1444 | 1445 | 1446 | 1447 | 1448 | 1449
Louis Sauveur
Louis Sauveur, c' esteut on scrijheu e walon.
Il aveut vnou å monde a Hu li 19 di fevrî 1882. Il a morou e 1947.
Di s' mestî, il esteut tipografe, pu gaztî.
I dveut esse riprins dins l' antolodjeye des scrijheus e walon do Payis d' Hu.
Ouve e walon
I scrijha des dijhinnes di tchansons (aprume des cråmignons) et des ôtes arimés.
I rashonna e-n on livret ses powezeyes so l' ocupåcion tins del guere di 40.
I scrijha eto dins les ptitès gazetes, dispu «A l’ amigo» (1907) disca «R.A.F à l’abri» (1946).
Sourdant
Sauveur, Louis
Come elle est bele li mouze d' amon nozôtes (tchanson)
Categoreye:Tchansons e walon "Come elle est bele li mouze d' amon nozôtes", c' est ene tchanson saetcheye d' ene operete da Georges Schurman.
Elle a stî creyeye å Triyanon li 6 di decimbe 1928.
Corwaitaedje do tecse
Mouze, come no prôpe, n' a pont d' årtike; on-z a prins cial padzeu, dins li rmetaedje e rfondou, li sinse di "fleuve" po poleur wårder l' mwaisse tecse.
Gilles Ramoux
Gilles-Joseph-Evrard Ramoux, vina-st å monde li 20 d' djanvî 1750 et mora e 1826.
Riprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.
Vicåreye
I divna curé e 1773, la ki l' Prince-eveke Velbruck lyi dene ene plaece po-z acsegnî å Grand Coledje episcopå (disk' e 1784).
Come i veyeut voltî les novelès idêyes di ç' tins la, i va esse onk des ahiveus del Societé d' Emulåcion, e 1779.
On vout ki ça fouxhe lu k' åye sicrît ls prumirès paroles e francès do Tchant des Lidjwès, e 1790, tins del Binamêye Revolucion.
Al moirt da Velbruk, e 1784, il est lomé curé a Glon, wice k' i s' va retrôcler 42 ans å lon. Il î va diswalper l' industreye do texhaedje do strin, po fé des tchapeas.
Ouve e walon
Come sicrijheu e walon, il a ponou :
Miebe
Miebe, obén e Feller : Mièrbe ([FR] Merbes-le-Château), c' est ene ribanêye comene del province do Hinnot. Èç comene est cåzumint al frontire etur Beldjike eyet France, insi k' al frontire do walon eyet do picård.
Foû del voye (noveles)
Ele sont ratournêyes e francès på scrijheu al fén do live.
Li live a stî eplaidî coleccion "Audace" e 2008.
ISBN 978-2-917453-02-5.
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Tropike
thumb|Mape daegnrece ki mostere, e brune coleur, li contrêye metowe inte les deus tropikes On tropike, c' est ene forveyowe roye a môde di ceke djeyografike, ki pårtixh li dmeye bole bijhrece u nonnrece e deus bokets.
Esplikêyes
Li solea î lût di scwere on côp l' an.
Li boket metou dilé l' ecwateur a on redjime di såjhons a môde setche såjhon / plouve-såjhon. A deus moumints d' l' anêye, li solea î lût di scwere.
L' ôte boket a on climat erîlé o cwate såjhons, bontins, esté, waeyén-tins, ivier. Li solea n' î lût måy di scwere.
Li tropike metou e l' Dimeye Bole bijhrece si lome li Tropike del Crantche; il est metou a 23° 26' di latitude Nôr. Li solea î lût di scwere li 21 di djun.
Tegne
thumb| Li tegne, c' est ene diermifitôze des tchveas, di cåze d ene tchamosseure del pea.
Li ci ki l' atrape est lomé "tigneus". Il est rlomé come onk ki s' måvlêye voltî, et minme diner des côps d' pougn (did la l' viebe «tignî».
On l' eploye eto po les diermifitôzes des tchets et des tchéns, ki si spårdèt pa tot l' poyaedje.
E walon, li mot "tegne" ni s' eploye nén :
Categoreye:Maladeyes del pea Categoreye:Formagnance Categoreye:Tchiveas
Grand Pris d' Beldjike di Formule 1
Li Grand Pris d' Beldjike di Formule 1, c' est ene coûsse d' otos k' a cmincî e 1924; ele si fwait sol circût d' Francortchamp (mins dins ls anêyes 1970-80 sacwants côps eto a Nivele ou Zolder).
Istwere
E 2003, li Grand Pris d' Beldjike a stî rsaetchî foû do calindrî, paski li govienmint federå ni vleut pus k' on-z î fwaiye del riclame pol toubak. Totfeye, les boss del formule I avént dandjî d' ces cwårs la po viker. On-z aveut decidé d' ersaetchî foû fén di l' anêye 2002. Al Nonne del Beldjike, l' Ecolo esteut l' seu pårtî a disfinde ci lwè la, çki lz a fwait fé berwete ås votaedjes di 2004. C' est ciste anêye la k' li Grand Pris riprinda, paski l' competince po les lwès sol riclame pol toubak rivna al Redjon walone.
Tenawete, e 2006, i n' end a yeu co pont paski l' organizateu aveut fwait fé des ovraedjes po-z amidrer l' circût d' Francortchamp.
Djivêye des wangnants
Les anêyes nén sol tåvlea c' est k' i n' a nén yeu d' coûsse.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Coûsses d' otos
Monde arabe
Categoreye:Afrike Categoreye:Azeye * Li monde arabe (arabe العالم العربي, el-3âlem l-3arabî), c' est tos les payis ki cåznut l' arabe come lingaedje oficir.
End a 21, sitramés del Moritanreye disk' a l' Irak, et nonnreçmint disk' å Soudan. Dabôrd, i sont metous bråmint so l' Afrike bijhrece eyet l' Moyén Levant.
Li mwaisse rilidjon î est l' Islam, mins gn a des crustins et eto des djwifs ki dmorèt dins ces payis la.
Cåzu tos ces payis la fwaiynut pårteye del Ligue arabe.
Istwere
L' unité des payis arabes est rashiou so li spårdaedje di l' islam eyet do lingaedje arabe a pårti di 650.
E 2011, li monde arabe fourit coschoyou pa ene wache di revintreyes lomêye li prétins arabe.
Roger Federer
Roger Federer (e walon, si pôreut prononcî Rodjî Fèdèrêr), c' est on rlomé djouweu d' tenisse di nåcionålité swisse.
Roger a wangnî a prumî tournoe do grand Schlem a Australian Open, e 2004, 2006, 2007, 2010.
Categoreye:Rilomés Swisses Categoreye:Rilomés djouweus d' tenisse
Rweyåme crustin d' Djeruzalem
Do cminçint al fén
I cminça e 1099, avou Godfrwè d' Bouyon come prumî rwè. Portant l' ome aveut todi rfuzer ci tite la.
Les crustins pierdît Djeruzalm avou cåzu tot l' teritwere e 1187, al batreye di Hittin, dizo l' atake da Saladin l' Aayoubî. Ces etrevéns la ont stî djouwés å cinema dins l' fime "Li Rweyåme des cirs" (The kingdom of heavens).
Djivêye des Rwès d' Djeruzalem
Categoreye:Palestene Categoreye:Vîs payis Categoreye:Liban Categoreye:Croejhådes
Cawe (antomeye)
Li cawe, c' est l' dibout del schene des biesses, rascoviete del pea et di sacwants ptits longous musses.
Li plaece del cawe ås djins, c' est çou k' on lome li cronjhî.
Sacwants fonccions del cawe
Sieve a tchessî les moxhes (bovrins, tchivås).
Sieve a-z atôtchî (tchéns).
Pout sketer, pu rcrexhe (cwate-peces).
Operåcions sol cawe
Des biesses di cinse k' i gn a, on lzî côpe li cawe (bedots, tchivås d' trait, sacwants raeces di tchéns). C' est li scawaedje.
Categoreye:Antomeye des biesses
Croejhådes d' efants (1212)
Ene des convoyes endale do Sint Impire Romin Djermanike (ki l' Walonreye est dvins). Elle a stî shuvowe istoricmint. L' ôte s' ahiva el France, mins n' a cåzu pont d' sourdants istorike po-z acertiner les istweres k' ont stî scrîtes dissu.
Croejhåde do Sint Impire Romin Djermanike
I s' aveut metou a pirlodjî les djins, dijhant k' i gn aveut ene andje ki lyi aveut aparexhou. El lyi promete ki, docô k' il arivrént a Djinne, li Mîtrinne Mer di drovreut et k' i pôrént aler a pî disca l’ Palestene.
Di Cologne, les «Croejhîs» shuvnut l' Rén. A tchaeke veye, li trope s' aspexhit, tantea k' i sont bén 20.000 djins cwand i cwitèt l' Almagne pa Båle.
Mins i n' ont pont d' solés ni d' amonucions. E l' Almagne, il estént bén ascoyîs pås djins ki les nourixhént. Mins po passer houte des Ales, c' est ene ôte pwaire di mantche. Les troes cwårts di l' espedicion mourt drola, si bén k' i n' sont pus k' 7000 a-z avni e l' Itåleye.
A Djinne, pol miråke do findaedje del mer, c' est tintin, mågré des priyires et des rapriyires. Bråmint des sorvicants, sogne di rpasser les montinnes, s' egadjèt come mandayes. End a bråmint ki morèt d' fwin et d' mizere. Les sorvicants ki rarivèt e l' Almagne, les djins riyèt d’ zels.
Istwere sicrîte
El France, c’ est ene trope di 30.000 djins, des djonnes di pôvès familes. I sont moennés pa on lomé Stiene, on bierdjî di Cloye-so-Loir, dilé Orleyan. Il åreut yeu ene aparexhaedje do Crisse ki lyi åreut dné ene lete po li rwè Flipe-Ogusse di France.
Les djonnes, motoit 30.000, montèt so Paris po vey li rwè. Ci-cial dimande cwè a ses conseyîs. Mins i n' dene nén si åjhmince al croejhåde. Dabôrd, n' a pupont d' traece di scrijhaedje del paskeye pa des istoryins (poy ki li rwè n' vout nén). Ont i ndalé cwand minme, ou s' ont i disrashonné ?
Riscrijhaedje da Alberic
Li seu scrijhaedje sol divni del croejhåde des efants francès a stî riscrîte bén après pa on moenne do moustî d' Troes-Fontinnes, dilé Chalon-el-Tchampagne, èn ome k' åreut vnou å monde do costé d' Lidje. Mins les istoryins n' ont måy aveuri ci scrijhaedje la.
Les djonnes s' årént rashonné a Avignon, et did la wangnî Marseye.
I piyèt po magnî. I sont rascråwés di totes sôres di maladeyes a cåze del pômagne et do waire d’ idjinne.
Arivés a Marseye, i priyèt eto l’ Bon Diu d' adrovi l' Grande Aiwe, mins al vude. Mins zels ni s' discoraedjnut nén.
Les martchands d’ Marseye s’ endè dvèt mete cwite, ca i hapèt dins tos les botikes po magnî. I trovèt ene vudindje: i lzî vont louwer des bateas po les moenner el Palestene. Les djonneas croejhîs prindèt çoula po ene boune aweure ki vént do Bon Diu.
Gn a cénk bateas ki schapèt, et porshuve leu voye. Mins les marins, c’ est des martchands di sclåves. I vindèt les djonnès djins ås Arabes.
Sorlon l’ idêye di leu prôpietaire, i sont bén traitîs, et polèt minme dimorer crustins (400 did zels). Mins des ôtes les oblidjèt a si cviersî a l’ islam. Les cis k’ årént rfuzé årént stî touwés.
Risicrijhaedjes modienes
Bråmint des cnoxhances so ces sacwès la vinèt d' on live d’ on lomé Marcel Schwob, sicrît e 1895 "La croisade des enfants".
2 d' nôvimbe
Li 2 d' nôvimbe, c' est li 306inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 307inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 59 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
thumb C' est l' djoû des åmes.... c' est l' djoû k' nos alans rdire bondjoû a nos moirts.
A Annvoye, on fwait l' passêye des moirts.
31 d' octôbe - 1î d' nôvimbe - 3 d' nôvimbe - 4 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Eliezer Ben Yehoudah
Eliezer Ben Yehouda, c' esteut li prumî rfondeu di l' ebreu.
Il a skepyî el Litouwaneye (adon dins l' Impire rûsse), e 1858. Il a morou a Djeruzalem e 1922.
1926
Ça s' a passé ciste anêye la
thumb|Mape da Fonse Marixhå
Eliezer Ben Yehoudah
Il aveut-st ebagué pol Palestene e 1881.
1926
Ôtès djins
Categoreye:Date
Eliezer Ben Yehoudah
I passa tote si veye a-z rfonde l' ebreu. Divant lu, po les djwifs d' ådfoû, ci n' esteut pus k' on lingaedje rilidjeus. Gn aveut pus k' les cminåltés djwives del Palestene ki djåzént co e-n ebreu dins l' vicaedje di tos les djoûs.
Portant, ces djins la li veyît evi, pask' il esteut disconte leus dujhances sociåles.
Donald Trump
thumb|left|150px|Donald Trump (2017)
Eliezer Ben Yehoudah
L' ovraedje da Ben Yehouda a vnou bén a pont pol mouvmint siyonisse tchoezi on lingaedje nåcionå po leu pordjet d' estat djwif.
Donald Trump
Donald Trump (riwalnijhî Donal Trompe), c' est li 45inme prezidint des Estats Unis.
Il a skepyî li 14 di djun e 1946.
Eliezer Ben Yehoudah
Sourdants & pî-notes
<References/>
Les Memweres d' on Namurwès sol vî Nameur (sovnances)
Les Memweres d' on Namurwès sol vî Nameur ( Les Mémoères d'on Namuroès su l'vî Nameur ), c' est on live des sovnances da Désiré Baulieu, (1831-1910), rashî e walon pa Joseph Osselet. Li mwaisse-ovraedje est scrît e l' ortografeye da Léopold Godenne. Li live a stî replaidî e scrijhaedje Feller pås Cayés Walons.
Eliezer Ben Yehoudah
Sourdants & pî-notes
Ben Yehoudah Ben Yehoudah
Les Memweres d' on Namurwès sol vî Nameur (sovnances)
Çou k' on cåze dins l' live
(li tåve des matires)
Donald Trump
Il a cmincî a-z esse mwaisse e 2017, vinant après Barack Obama.
Les Memweres d' on Namurwès sol vî Nameur (sovnances)
Da Zande des Trîs (Alexandre Gérard), e 1911
« <I>Nos saetchans des memweres d' on Namurwès on plaijhant volume so l' vî Nameur, ki Joseph Osselet î rashonne les sovnances da Désiré Beaulieu, k' a morou l' an passé ås Trîs d' Salzene, a cwatru-vints ans, ene boune paskeye. C' esteut des trevéns ki nosse veye esteut etourêye d' aiwe et k' i faleut payî l' octrwè po passer les ouxh drovous åd triviè des rampårts, ki fjhént come ene cinteure di glaecis et d' murayes a nos rowes et nos martchîs. Li live da Joseph Osselet est ene schourcêye di spitantès paskeyes. C' est on côp d' ouy a l' taxhlete so les djins, les monumints, les uzances do vî Nameur. Tot ça est scrît e walon, come on l' cåzéve å tins des Bosret, des Mimi Suars, des Colson et des Wérotte. Si vos vs vloz fé ene pinte di bon sonk, dabôrd, lijhoz l' ovraedje d' on Namurwès ki voet voltî si vî Nameur. Ça n' costeye k' on franc et cénk mastokes et c' est toplin di belès imådjes. Ç' a stî imprimé amon E. Dubois, rowe Patnî, 11, a Salzene.</I> »
3 d' djun
Li 3 d' djun c' est li 154inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 155inme po ls anêyes bizetes), avou 211 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Grok
Categoreye:Aboeres Categoreye:Médyince On grok, c' est ene abwesson fwaite avou del foite gote et del tchôde aiwe soucrêye. Li vraiy grok esteut fwait avou do rom.
On è prind voltî po rweri les matchureas.
Li bistouye est rishonne å grok, mins c' est avou do cafè.
Les Memweres d' on Namurwès sol vî Nameur (sovnances)
Da Zande des Trîs (Alexandre Gérard), e 1911
Categoreye:Lives di sovnances e walon
3 d' djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Donald Trump
Elijhaedje
Il a sbaré tertos, d' esse relî dins s' prôpe pårti, pu å nåcionå. Mins il a yeu moens di vwès ki si eterbateuse, Hilari Clinton.
Decidaedjes come prezidint
Onk di ses prumî decidaedjes, c' esta di si rsaetchî di l' Acoird di Paris sol climat.
Pî-notes
Categoreye:Prezidints des Estats Unis
3 d' djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
1î d' djun - 2 d' djun - 4 di djun - 5 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Anêyes 1430
14inme sieke | 15inme sieke | 16inme sieke
anêyes 1410 | anêyes 1420 | anêyes 1430 | anêyes 1440 | anêyes 1450
1430 | 1431 | 1432 | 1433 | 1434 | 1435 | 1436 | 1437 | 1438 | 1439
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Grok
Ricete di grok
Fé cure 2 gros decilites d' aiwe avou ene piceye di rodje souke et ene grosse coyirêye di låme. Maxhîz po fé fonde li låme et l' rodje souke
Cwand vosse maxhot boût, et k' tot est fondou, vudîz dins on vere a bire (250 ml) et rimplixhoz l' vere avou del foite gote (rom, wiski, fine, peket, evnd.).
Metoz vos ådzeu do vere po ddja houmer l' alcol ki si svinte. Boevoz a ptitès golêyes, li pus tchôd ki vs poloz, pus alez coûtchî.
Palonaedje
On meur di palonaedje, c' est on meur di måjhon, fwait avou ene tcherpinte di bwès.
Discrijhaedje
Adon emantchî l' tcherpinte di bwès, avou les bwès dressîs lomés les montants ou pilés.
Inte les montants, metous roydicirmint, les lisses.
D' ene lisse a l' ôte, il dressént des bwès come des båreas d' schåle, lomés palmints ou palons ou palis ou veloûte, d' on mete hôt. C' esteut åk k' i fjhént avou des côrîs u do tchinne, mins djusse les méfintes.
Pu on fessive des coxhes: ele n' estént nén belzè droetes come les cenes des plafonaedje. Pus tård, on-z a prins des lates di bwès.
Après, i plaként del tere, del tchåsse, do moirtî d' foite tere (diele). Dins les payis k' i gn a pont d' diele, i metént des brikes.
1526
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Micro-aspalaedje
Li micro-aspalaedje , c' est bråmint des ptitès djins metnut des liårds dins ene cagnote, po-z ecwårler on pordjet.
Dispu les anêyes 2010, li portchessaedje si fwait å pus sovint pal voye d' internete.
Li micro-aspalaedje, c' est ene des piceures di l' economeye di soçnaedje.
Egzimpe di micro-aspalaedje po des pordjets e walon
Ene portchesse å micro-aspalaedje aveut stî fwait pa Vincent Delire po-z ecwårler si cwatrinme sitroete plake (2018).
Il aveut trové set aspaleus so les deus moes del portchesse.
Sourdant
Categoreye:Finance Categoreye:Economeye di soçnaedje