cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sordjoû
On sordjoû, e fotografeye, c' est on portrait saetchî cwand ene loumire loume did pa padrî so çou k' on vout fotografyî, dismetant ki l' aparey (u l' fimrece) riwaite li sourdant del loumire. Ça fwait ki çou k' on vout prinde e portrait est metou inte les deus. Dabôrd, i va rexhe come ene ombrire.
Condicions des sordjoûs
thumb|100px|left| Come li mwaisse-sudjet aparexhe come ene ombrire, les detays èn sont nén veyåves, eyet li contrasse inte çou k' est loumé et çou k' est e spexheur est pus grand, çou ki mete en avant les fômes eyet les cotoûs. Sovint, c' est l' solo (copurade cwand i s' leve ou s' coûtchî) k' est l' sourdant del loumire; mins ça pout esse eto ene foite lampe pa drî l' mwaisse-sudjet, po les fotos e studio, u minme ene loumire d' airaedje, cwand l' aparey si trouve dins ene coine wice k' i fwait pus spès.
Sordjoûs rcwerous et sordjoûs haeyis
thumb|150px| A cåze del loumance do sourdant d' loumire, i fåt pa côps djouwer avou l' båcnire di l' aparey po bén fé les fotos:
Avou les apareys å fime
So des apareys k' i gn a, gn a on boton po dmorer en otomatike, mins prinde djusse li mitan u l' cwårt del loumire k' el celule aveut mzuré (po les soleas-djus). Po les sudjets e sordjoû, i fåt tourner l' boton årvier (li dobe u deus côps l' dobe di loumire).
Avou les apareys sins fimes (éndjolikes)
thumb|left| I vos fåt tchôkî sol boton "Menu", la k' vos ploz candjî l' espôzicion (pus foite u moens foite). I fåt schaper vosse tchuze (boton "i va").
Po des sudjets dins l' sordjoû, gn a èn ôte réglaedje lomé spot. Vos l' boutez; vos schapez vosse tchuze, pus vos metoz vosse sudjet bén å mitan del waitroûle. L' aparey ni va aconter kel loumire k' i gn a å mitan do sudjet.
Categoreye:Fotografeye Categoreye:Cinema
Elizete
thumb|L' Elizete di nute, veyowe costé Mouze
L' Elizete, c' est l' bastimint a Nameur la kel prezidint del Walonreye riçût les djins.
Li bastimint ådfoû
thumb|300px|L' Elizete veyowe di dvant, pa drî i gn a Mouze
Li bastimint a pa dvant on djårdén avou ene fontinne, li tot separé del rowe pa ene grande poite; pa drî i gn a Mouze, k' on pout vey del terase ki s' trouve drî l' måjhone.
Decoråcion
Ådvins, on-z a ahavté des pinteure da Pierre Paulus.
L' Elizete et l' walon
Li prumî d' måss 2004, Jean-Claude Van Cauwenberghe, adon minisse-prezidint, priya les waloneus a l' ocåzion do rindaedje des pris del bate do Coirneu.
Categoreye:Walonreye
Sprimont
thumb|eplaeçmint del comene el province thumb|tchapèle Notre-Dame di Lourdes.
Djeyografeye
Li comene si stind so cåzu tot l' platea k' i gn a inte les vås des aiwes di Vesse (a Bijhe), d' Oûte (å Coûtchant), d' Ambleve (a Nonne) eyet di Hoûgne (å Levant).
Sol droete erive d' Ambleve, i gn a l' site del Bele-Rotche, ene caviene fossile k' est l' plaece di prezince uminne li pus viye (d' i gn a 500.000 anêyes) do Benelusse.
Industreye
On saetche al bleuwe pire, k' est ossu taeyeye a Sprimont.
1780
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790 | anêyes 1800
1775 | 1776 | 1777 | 1778 | 1779 | 1780 | 1781 | 1782 | 1783 | 1784 | 1785
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1780 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Motî Cambresier
thumb thumb|pådje del rawete do motî da Cambresier Li Motî Cambresier ki s' vraiy tite, c' est Dictionnaire walon-françois ou recueil de mots et de proverbes françois Extraits des meilleurs Dictionnaires, c' est onk des prumîs motîs do walon måy eplaidîs.
Il a stî scrît pa Remi-Henri-Joseph Cambresier, on priyesse.
Il a moussî foû e 1787.
Il est rprins sol limero [E89] dins l' djivêye des motîs do walon.
Accint
Li motî da Cambresier note l' accint d' Lidje. Mins al fén do motî, gn a eto ene rawete ki mostere les diferinces avou l' accint do Payis d' Heve (Limbôr), inte di zeles les cenes a vey avou l' prononçaedje di çou ki s' lomrè li betchfessî å.
Ortografeye
Cambresier dit lu-minme k' i n' a nou sistinme ortografike, mins k' i scrît come el sint.
Broû (toponimeye)
Categoreye:Moyinådje Categoreye:toponimeye thumb|300px|Les Broûs d' Viyance Li broû (u les broûs), el Moyinådje, c' esteut on raiwî pré, metou sol dizo d' on viyaedje, k' el four esteut då signeur, mins k' les dmanants î dvént aler aler fener al corwêye. Ci pré la rçuveut totes les aiwes di plouve k' avént corou dins les rowes do viyaedjes et k' estént recråxheyes pås flates.
Motî Cambresier
Adjinçmint
Droldidmint assez, les ratourneures ni sont nén scrîtes e walon Ça fwait k' on n' sait dire si c' est ene ratourneure walone u francesse. Mins dandjreus k' c' est ene francesse. Ci sistinme di diccionairaedje la (kimincî d' on mot walon po fé on motî di rcoridjaedje do francès cåzé pås aprindisses) est eployî eto dins l' motî da Dasnoy, ki date des minmes trevéns.
Charles Rogier
Rogier Rogier thumb|300px|Rodjî prind l' tiesse des Revinteus lidjwès, divant d' endaler so Brussele (pondeure da Soubre, 1878) Charles Rogier, e walon Tchåle Rodjî (e lidjwès, Tchåle Rodjîr), c' est on politikî bedje k' a skepyî e 1800 et k' a morou e 1885.
Motî Cambresier
Hårdêyes difoûtrinnes
Cambresier
Charles Rogier
Å cmince, c' esteut on pårlî, di nåcionålité francesse, ki dmoréve a Lidje e 1830, la k' i pretchive pol revintreye siconte do Rwè d' Olande.
Broû (toponimeye)
Ci mot la rvént pacô ezès nos d' plaeces del Walonreye.
Charles Rogier
Po ça, avou Joseph Lebeau et Paul Devaux, il aveut ahivé ene gazete, Mathieu Laensberg, do minme no ki li rlomé årmonak di Lidje.
Broû (toponimeye)
Li mot broûs, c' est eto on cmon no do walon.
Hårdêye Wiki
Comenes di France ki s' lomnut "Broû" (Breuil)
Charles Rogier
I divna onk des mwaisses revinteus del Revolucion bedje.
C' est lu ki decida d' emoenner les revinteus lidjwès (inte di zels Tchårlî Djambe-di-bwès), viè Brussele. I ndalît li 4 di setimbe et-z ariver li 7 di setimbe. Li 14 di setimbe, il abroke al Måjhon d' veye et candje li comission d' Savrité, trop vayante avou ls Olandès, sapinse a lu. Cist aploncaedje la est pacô rwaiteye pås istoryins come ene sôre di ptit côp d' estat.
Mins, li 21 di setimbe, cwand ls Olandès anoncèt k' i vont moussî dvins Brussele al tiesse d' ene foite årmêye, i pete å diåle, et leyî les volontaires hatche et matche.
I rvénrè deus djoûs pus tård et adjinçner l' govienmint provizwere.
Dimorant oujhea
on dmorant, tot djåzant des oujheas, c' est ene sôre ki dmeure tote l' anêye el minme plaece, eneviè les voyaedjeus, ki n' acovèt nén la k' i passèt l' ivier.
Charles Rogier
Tchåle Rodjî, veyous pås Olandès
On dit d' lu, dins l' pîce "Dijh-ût cint trinte" :
Ça fwait ki c' est seurmint d' Rodjî k' on djåze dins l' lete do Prince d' Orandje ås Brusselwès, do 21 di setimbe 1830, sipårdowe avå les voyes divant l' intrêye des tropes olandesses.
Teyåte lidjwès
Cwè vloz ?
Sinte Magrite
thumb|right|Sinte Magrite Sinte Magrite a viké et mori mårtire a Antiyoche di Pisideye e 3inme sieke. C' est l' boune dame des fiyeus et des femes ki ratindnut famile. C' est ene sinte fiesteye el Walonreye. Les femes ki sont grosses li rclamént a Tîne. Les cis k' avént stî e perlinaedje poirtént ene beneye binde so leu vinte.
Categoreye:Crustinnisse
Tîne-dilé-Nivele
Tîne-dilé-Nivele (la-minme, Tîne F. Thines), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou avou Nivele el province do Roman Payis.
Rilidjon et uzance
On î rclaméve sinte Magrite.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Doyåre (toponimeye)
Categoreye:toponimeye thumb|plake "Vevî do Doyåre" a [[Nayômé]] On rtrouve li mot doyåre (F. douaire) dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Sprimont (viyaedje)
thumb|eglijhe di Sprimont Sprimont (kécfeye prononcî eto Sprumont, F. Sprimont ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané divnou intité, el province di Lidje.
Tuzance walone
Payis da Hinri Simon
Yopôl II d' Beldjike
thumb|Si portrait Yopôl II (on dit eto Diopôl III, u Leyopôl II), c' esteut li deujhinme rwè des Bedjes, li fi da Yopôl Prumî. I skepia li 9 d' avri 1835 et mora li 17 di decimbe 1909.
I fourit shuvou sol trône del Beldjike, di s' neveu, Albert 1î d' Beldjike.
Ouve
C' est lu k' a payî Stanley po fé ses esploraedjes e Congo.
Dins si testamint, i dna l' Congo al Beldjike. C' est l' kiminçmint do Congo bedje.
El Walonreye, il a ragrandi l' dominne di Ciergnon.
Si vicåreye
Yopål II esteut foirt sitraegn. Li gåre di Ciergnon diveut dmani shijh metes dirî lu.
C' esteut on djhan-comere. On vout k' i gn åye bråmint des efants da lu do costé d' Ciergnon.
On lyi a rprotchî d' aveur fwait mori des meyes di djins, tot-z oblidjant les Congolès a bouter dins ses plantisse d' åbes å cawoutchou.
Hårdêye difoûtrinne
On tecse so ses tchesses a Sint-Houbert
Sourdant
Categoreye:Rwès des Bedjes Categoreye:Rwès et impreurs
Ciergnon
thumb|eglijhe Ciergnon  (sicrît parey e francès), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Houyet, el province di Nameur.
Djeyografeye
Ciergnon est raiwé pa l’ Aiwe di Lesse.
No di des plaeces di Ciergnon
thumb|plake thumb|plake
Ôtès plaeces
thumb|Pormoennåde del Croes Mareye
Istwere
Li rwè Yopôl Prumî î atchta ene prôpieté, ki fourit agrandeye pa Yopôl II.
Yopôl Prumî li loméve "Tchestea d' Årdene", u pus coûtmint "Årdene". On l' ribatijha rade "tchestea d' Ciergnon".
Do tins da Albert 1î, tos les djins do viyaejdes si plént aler pormoenner dins l' pårk.
Tuzance walone
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
A des tchamps
thumb|Li floreye plante et les foyes thumb|Foye L' a des tchamps u såvadje a , c' est ene plante avou ene bele foye come ene ponte di lance, ki pout esse magneye, eyet s' fleur avou.
Allium ursinum
feudlissêyes
Discrijhaedje
L' a des tchamps crexhe 10 a 30 cm hôt, dins les frexhs dizo-bwès. Mins on l' pout fé vni e s' corti.
Il a des blankès fleurs.
Crexhaedje
C' est ene plante foirt voltrûle, ki si spåd dins s' cotoû, pår pa si agnon ki s' pårtixh.
Uzaedje
I sint foirt l' a. Si pout i siervi po les minmes uzaedjes po l' amagnî.
Insi, on pout magnî les foyes (avou les fleurs) e salåde di verdeure u come rawete dins ene sope.
Sizet
thumb|måye thumb|terinete On sizet (on dit eto: on moxhon d' ônea, on terin, on terinet, on tcheutche), c' est on ptit moxhon tchanteu, del famile des tcheutches (frindjidîs), ki rshonne foirt å tcherdonî.
Carduelis spinus u Spinus spinus
Motlî
🇱🇰 sizet
Discrijhaedje
Li måle est djaene verdinasse et noer, copurade sol copete del tiesse, et dizo l' betch.
I pond des blancs oûs, ene miete maytés sol gros costé.
Vicaedje
Li sizet magne voltî les grinnes d' ônea. Did la, onk di ses lomaedjes e walon li moxhon d' ônea.
On l' voet rariver å moes d' octôbe. I passe l' ivier dins les bwès del Walonreye (sapinetes, bôletes, ônoes).
I magne voltî les grinnes d' ônea.
Dins l' tuzance walone
A dné s' no a ene gazete e walon, «El moxhon d' ônea» (èl Mouchon d'Aunia), eplaideye el Lovire. Ca e 20inme sieke, on l' loméve insi a Sougniye, a Åve, a Måtche-dilé-Scåssene, al Lovire, a Inne-Sint-Pire.
Louis Sohy
Sohy thumb|150px|left|Dessinaedje da Marianne Fauconnier
Louis Sohy a skepyî e 1907 (a Boufiou) et a morou e 1977. C' esteut on scrijheu e walon do payis d' Tchålerwè (Djilî). Il a scrît do teyåte et des foirt sipitants racontaedjes so les djeus d' efants. Mins il est aprume conoxhou long et lådje po s' live so ses sovnances come prijhnî e l' Almagne tins del guere di 1940-1945: «Sôdård di 40».
Stantche-boû
Categoreye:plantes thumb|on brostion del floreye plante; loukîz les foyes, des côps simpes, des côps avou 3 foyous Li stantche-boû (on dit eto resse-boû, aresse-boû, spene di Djwif), c' est on pitit bouxhon, come ene pitite djinesse, ki vént so les tchamps et les trîs.
Li buk (pacô avou des spenes) dimane coûtchî a tere, come ene rampe. Les coxhes montèt 40 a 70 cm hôt.
Il î florixh des rôzès fleurs, 1,5 a 2 cm longues, do moes d' djun å moes d' setimbe.
Li foye a onk a troes foyous (avou 3 foyous c' est come ene foye di clåve). Tchaeke foyou a l' cogne d' èn oû, avou des ptis acrins sol boird, et des ptits pwels so le dzo.
No e sincieus latén : Ononis repens
Famile : påwionacêyes
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "aresse-boû", "resse-boû" et "stantche-boû".
Esplikêye so les nos e walon
Les nos e walon (stantche-boû, aresse-boû), on lzès rtrouve eto dins des ôtes lingaedjes (francès "arrête-boeuf"). Å-z ôre di sacwants, ci sereut paski les vatches k' arivèt djondant tot paxhant, si djokèt. Mins les berbis et les gades nel frént nén.
Des ôtes dijhèt kel no e walon, c' est paski ses raecinêyes sont foites assez po stantchî l' eraire, k' esteut saetcheye pa des boûs. En inglès, c' est çoula l' no : "restharrow".
Ecolodjeye
L' arivêye des foitès tcherowes et l' fén do viersaedje des teres ont fwait disparexhe les stantche-boû des coûteures. Joseph Bastin dijheut ddja k' end aveut bråmint moens ki dvant e Payis d' Måmdey sol fén do 19inme sieke.
Foû des tchamps, li stantche-boû crexhe voltî so les tere å såvlon, come les dunes do boird del mer.
Li houlot (roman)
Li houlot (sortitré e francès roman historique wallon; scènes de la vie, us & coutumes, et transformations du quartier d'Outre-Meuse), c' est on roman e walon sicrît pa Dieudonné Salme, ey eplaidî pa Vaillant-Carmanne e 1888.
Li mot houlot, c' est ene disfondowe di "coulot", dins l' sinse di "racoulot" (dierin efant d' ene grosse famile).
C' est l' prumî roman måy sicrît e walon, come on l' esplike divins l' adrovaedje. Divant çoula, come live di prôze e walon, n' aveut ki les contes da Magnée.
C' est ene sôre di roman istorike, veyanmint kel sipoûle si passe a Djudla-Mouze diviè 1830, dabôrd a on moumint kel romantî n' a nén plou cnoxhe. Mins s' a-t i bråmint pormoenné avårla diviè ls anêyes 1850.
L' adrovaedje est da Albin Body (e francès)
Gn a on long dicåçtaedje po l' eplaideu, Vaillant-Carmanne
Les pus målåjheys mots sont ratournés e francès e pî-note.
Dicåçtaedje
A Monsieu H. Vaillant-Carmanne,
Camaeråde,
Èn Inglès, on tuzeu, a rmetou les cis ki peuplèt l' monde a ene inme di bire. Li dzeu, a-t i dit - li schoume - ni våt rén. li dzo - li fondreye - våt co moens. Gn a vormint ki l' mitan - li bire - ki soeye bon.
Ebén, dj' a l' minme idêye ki lu. Ci n' est nén l' ritche, ci dzoûhî ki mourreut d' fwin s' I n' vineut å monde avou des rintes; c' est co moens l' waltrouyeu, ci hait-l'-ovraedje, k' on pout aconter. Ces-la s' heyèt come li pesse; li prumî pask' il est oblidjî, po n' nén dire foircî d' etertini l' ôte avou ses åmonnes; li deujhinme, pask' I s' croet l' droet do viker so blanc poes, tot s' croejhlant les bresses come li prumî.
On n' vos såreut rmete a nouk di ces deus la. Å contråve, vos estoz onk des cis ki fjhèt leu profit do spot ki dit :
Dji vs fwai don l' dicåce di mi ptite saye, paski, tot parey ki m' houlot, ci n' est k' a vos bresses, a vos bounès idêyes, et a vosse volté di parvini, ki vos dvoz esse çou ki vos estoz divnou.
Croejhete
Li croejhete walone n' a nén co stî bén mostrêye pås soces di scrijheus. Ça fwait k' on nel ritrouve nén todi.
Moennaedje del sipoûle
L' aprestaedje (les bokets istorikes) trinne lontin. On n' fwait cnoxhance avou les persounaedjes k' al pådje 67.
Li mwaisse persounaedje, li Houlot, dabôrd, ni vént å monde k' al pådje 118.
Bokets istorikes et eciclopedikes
Onk des interesses do roman, å djoû d' ouy, c' est les racsegnes istorikes et eciclopedikes k' on-z î pout ramexhner.
Hårdêyes difoûtrinnes
Houlot
Damjhele (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Li mot damjhele si rtove assez sovint el toponimeye do walon, divant on ptit no d' djin.
Li mot pout eto vni d' ene ôte sôre : on bî avou bråmint des damjheles (inseke) come "Les Damjheles" a Viyance.
Cawete -a
Li cawete -a, c' est ene cawete tipike do walon k' est todi metowe so on viebe.
Elle a stî foirt eployeye påzès rfondeus dispu 1995 po foirdjî des absitroets mots.
Etimolodjeye
Ele sourd del cawete latene «-ācŭlum», ki sierveut voltî a fé des nos d' usteye : «gubernāculum» (vierna), spīrāculum «spira» (lårmî, rayire).
E francès, li minme bodje etimolodjike a dné li cawete -ail (gouvernail, soupirail), mins li cogne walone a bråmint dpus d' uzaedje ki cisse-lale.
Studias
Elle aveut ddja stî rilevêye come pårmint walone pa Jules Waslet dins l' adrovaedje do Motî d' Djivet (1923).
Les sinses del cawete -a
Li sinse del cawete, c' est:
Djeyografeye del cawete -a e 20inme sieke
thumb|right|Li mot "rima" esteut co bén vicant e l' Årdene e 20inme sieke
Uzaedje e 21inme sieke des noûmots avou l' cawete -a
Gn a sacwants noûmots avou l' cawete -a ki cminçnut a esse eployîs foû del soce des rfondeus :
Sacwants sustantifs avou l' cawete -a (dedja studyîs sol Wiccionaire)
A
Fraiteure
Fraiteure  (la-minme: Frinteure ; F. Fraiture), c' esteut on hamtea d' Bihin, asteure on viyaedje del Grande Viye Såm, el province do Lussimbork.
thumb|eglijhe
C' est l' minme no ki Nafraiteure.
Tourisse
pisses di ski.
Botanike
Ene des rålès plaeces el Walonreye la k' on trouve di l' yebe di troye.
Påsses itålyinnes
Les påsses itålyinnes u påsses alimintreces, pus courtinnmint påsses, c' est des amagnîs fwaits avou des bokets d' påsse di deur frumint.
On lzès mete trimper dins del tchôde aiwe (nén trop lontins), pu les magnî avou ene såce et des vitolets, metans.
Walther von Wartburg
Walther von Wartburg, c' est on linwincieus swisse.
Il a skepyî li 18 di may 1888 ey a morou li 15 d' awousse 1971. Il a scrît, a pårti di 1922, on nouzome ovraedje so l' etimolodjeye di tos les lingaedjes galo-romans, lomé li Motî etimolodjike da von Wartburg sovint rahoukî dizo l' acourtixha di F.E.W..
Faflotaedje
von Wartburg von Wartburg von Wartburg
Djivêye des elemints tchimikes, d' après leu no
categoreye:tchimeye Vochal li djivêye des elemints tchimikes, relîs d' après leu no.
Vey eto: Tåvlea periodike des elemints Djivêye des elemints tchimikes, d' après leu essegne
Chemisches Element
Horace Piérard
Horace Pierard a skepyî li 28 di may 1816 et mori li 3 d' måss 1878.
C' esteut on scrijheu e walon do Payis d' Tchålerwè.
Di s' mestî, il esteut notåre a Djilî.
Ouve e walon
C' est l' prumî scrijheu d' fåves do payis d' Tchålerwè, aprume on ratourneu les fåves Lafontinne. Ele fourît eplaideyes après s' moirt, e 1892, pa Jules Lemoine, dizo l' tite "Horace Piérard, fabuliste et chansonnier wallon, sa biographie et son oeuvre".
Pierard Pierard
Leglijhe
Leglijhe (so plaece: Lèglije, fr: Léglise), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
thumb|eplaeçmint del comene el province do Lussimbork
Gazete éndjolike
Ene gazete éndjolike, c' est ene gazete ki parexhe sol Daegntoele.
Les gazetes éndjolikes e walon sont metowes so ene pådje tote seule.
Sacwants esplikêyes
Les gazetes éndjolikes sont sovint les minmes ki les gazetes so papî, mins gn a eto des cenes ki n' rexhnut ki so l' Etrernete.
Les modêyes éndjolikes des gazetes so papî siervèt a fé del riclame po cisse gazete la. Ele vinèt eto bén a pont po-z anoncî des noveles ki s' ont passé djusse après l' imprimaedje del dierinne edicion.
Categoreye:Daegntoele Categoreye:Atôtchance
Motlî da Warland
Jean Haust end a dné on spès racourti dins l' Bulletin de la commission de Toponymie et Dialectologie, T16, pp 340-346. C' est purade on motî etimolodjike.
1782
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790 | anêyes 1800
1777 | 1778 | 1779 | 1780 | 1781 | 1782 | 1783 | 1784 | 1785 | 1786 | 1787
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1782 do calindrî grigoryin.
Sombrefe (rebanêye comene)
Sombrefe (fr: Sombreffe), c' est ene rebanêye comene del Waloneye, el province di Nameur.
Sombrefe si trouve al croejhlåde Djiblou-Tchålerwè et Nameur-Nivele.
Taesson (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje so l' mot taesson et taesnire dins l' toponimeye do walon
On rtrouve les mots taesson et taesnire dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.
Po l' terêye, on-z a cåzu todi "Li Taesnire", padecô "Les Taesnires". Ci pluriyal la, c' esteut dandjreus ene plaece k' i gn aveut bråmint des terêyes di taesson.
Werisse
thumb|l' eglijhe sinte Wåbeû Werisse (fr: Wéris) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Derbu.
A vey
thumb|Onk des dolmens di Werisse, veyou di costé thumb|veyou di dvant Grossès pires di Werisse, 5000 ans viyes:
Bouxhon
thumb|on bouxhnisse thumb|des bouxhons d' corti On bouxhon, c' est ene lignixheuse plante, k' abohnêye do côp k' ele rexhe di tere, et fé ene peclêye di montants ki polnut divni foirt deurs (coignoûlî), u dmorer djusse coriants (djiniesse).
Les bouxhons n' ont don pont d' buk.
Si les montants sont droets, i fwaiynut çou k' on lome ene bohêye (on dit eto : on topet, ene hourêye), come li côrî.
Les bouxhons n' sont don nén si hôts k' les åbes. On lzès rescontere purade ås orires des bwès. Ubén dins les taeyes u les grands bwès waire sipès (dins les suberetes, metans). Les håyes sont sovint fwaites avou des bouxhons.
Les plaeces la k' i gn a k' des bouxhons, on dit on bouxhnisse.
Gn a eto des bouxhons ki sont-st ahivés dins les cortis.
Li mot bouxhon et ses parints aparexhe eto mo sovint dins les nos d' plaeces del Walonreye.
Sacwants bouxhons
Categoreye:Plantes *
1761
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780
1756 | 1757 | 1758 | 1759 | 1760 | 1761 | 1762 | 1763 | 1764 | 1765 | 1766
1763
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
1761
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1761 do calindrî grigoryin.
1763
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780
1758 | 1759 | 1760 | 1761 | 1762 | 1763 | 1764 | 1765 | 1766 | 1767 | 1768
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1763 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Cawete -eu (diyalectolodjeye)
Ådvins des accints do walon, li cawete -eu do no d' fijheu ni candje waire. Ele si prononce "-eû" dabôrd pattavå. Gn a k' ene pitite coine, li Payis d' Måmdiy, la k' ele si rind pa "-eur"
Li cawete pout esse situdieye å vir del mape ALW I.14 (tchesseu).
Po sacwants mots foirt dilé l' francès, li cawete -eu a stî spotchêye pal cawete -eur.
Ces mots la, si l' viebe est vicant e walon, ont stî erîlés e rfondou.
Mins c' est co on côp dins l' payis d' Måmdiy ki les cawete -resse sont les pus eployeyes. On les rtrouve foirt sovint dins l' Motî da Scius.
E rfondou, on-z a wårdé ene dobe rifondowe po tos les nos d' fijheuse, ene avou l' cawete -euse, l' ôte avou l' cawete -resse.
Djivêye des viyaedjes avou l' cawete coinrece -eur
Les viyaedjes, mwaisse ponts di l' ALW, k' avént ene cawete -eur e 1935, c' esteut :
Categoreye:diyalectolodjeye walone
Houye (aiwe)
Houye, c' est ene corante aiwe del Walonreye, agolinant e Mouze.
Trait
Ele prind sourd dins l' comene di Djedene, viè Bijhe, passe etur Patiniye eyet l' Sårt-Custene disk' a Vencîmont, wice k' ele prind viè l' Coûtchant.
Al frontire francesse ele riçut les aiwes di Hulle, poy riprinde viè Bijhe disk' a Djivet, wice k' ele si va egoliner e Mouze.
Ecolodjeye
Å molén del Galete, inte Sårt-Custene et Vencîmont, i gn a des bives.
Categoreye:Aiwes del Walonreye Categoreye:Aiwes di France
Redjime francès
Li redjime francès, c' est l' sistinme politike k' i gn a yeu el Beldjike di 1796 a 1814.
C' est l' prumî et l' dierin côp kel France si rinda mwaisse di tote li stindêye del Walonreye.
Li redjime politike del Walonreye esteut a pô près l' minme kel kel ci del France d' adon. I provneut bråmint des idêyes diswalpêyes al Revolucion francesse, ramidrêyes pa Napoleyon.
Li redjime francès a amoenné bråmint do disdu el Walonreye, copurade a cåze di l' afwaire des curés djureus.
Après l' redjime francès, li Walonreye moussa dins li Rweyåme Uni des Bas Payis.
Houyire
thumb|berlinne thumb|Houyeus di dvant 1940 e l' fosse Sinte-Mareye d' Ogniye-[[Åjhô]] Ene houyire (on dit eto tcherbonaedje, u, tot biesmint, ene fosse), c' est ene mene la k' on saetche del hoye.
Li plaece k' on saetche li tcherbon si lome li taeye.
Les riketes des houyires sont tapés evoye en on teri.
Avançmint del taeye
Tos les djoûs, el taeye avance d' ene havêye, fwait a mzeure ki l' atake des havreces et des mårteas-ponte fwait rcouler l' voenne. Mins padrî, ele leye trinner ses bos dins les stapes ki shuvnut po moenner l' vint å front.
Les houyeus stårèt l' tcherbon so leu gåtche costé.
Sol rivaedje
Li rivaedje, c' est on kai la kel tcherbon est metou dins des galiots po esse moenné å lon. Les cis ki boutnut la sont lomés rivaedjeus. C' esteut purade des comeres (rivaedjeuse, rivaedjresse), ca zeles, ele ni plént nén ndaler å fond.
Onk des ovraedje des rivaedjeus, c’ esteut di rsaetchî les cayôs et l’ mete dins on trô.
Payaedje des houyeus al taeye
Il estént payîs a tant do mete. Les pris plént candjî totes les cwénzinnes, shuvant kimint çk' el voenne esteut. Les houyeus mzurént l' ovraedje avou des viyès mzeures. I sont payîs tos les cwénze djoûs, do front d' taeye (dispu l' dibout del béle del voye do dzo disk' å côpmint u lunete (ki marke li coron d' l' ovraedje del cwénzinne di dvant).
Sourdants
<References/>
Categoreye:Fosses et cårires *
Hoyou
thumb|riprezinté dins on tåvlea sol [[batreye des Åvins]] Hoyou (fr: le Hoyoux), c' est ene aiwe del Walonreye ki prind sourd e Condroz, inte les hamteas d' Buzin et Vierlêye, a 6-7 km di Havlondje, disvaler tot passant so Clavir, pu inte Mårcin et Vierset (ele fwait limotche inte les deus comenes), pu dischinde so Hu, la k' ele egolene e Mouze.
E l' istwere
Renkin Sualem si fjha cnoxhe tot costrujhant ene machine ki prindéve l' aiwe di Hoyou eyet l' monter so 50 metes po raiwer l' tchestea do Conte di Mårcin.
Categoreye:Aiwes del Walonreye
1784
Etrevéns a vey avou çou ki va divni Walonreye
Kiminçmint do ringne da Hoensbroeck come prince-eveke di Lidje.
Ôtès djins
Categoreye:Date
Louis Pierrard
Pierrard, Lou Louis Pierrard ki sinéve Lou Pierrard, c’ est on scrijheu e walon k’ a skepyî aviè 1915 a Rotchfoirt et k’ a morou diviè 1990. Il a stî mwaisse di sicole a Ciergnon.
Djimepe-so-Sambe
Djimepe-so-Sambe (dins ene fråze, å pus sovint «a Djmepe» (/a ɲ.'mɛp/); la-minme «a Djmeupe» (/a ɲ.'məp/) ; fr: Jemeppe-sur-Sambre), c' est ene rebanêye comene del Waloneye, el province di Nameur.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Djeyografeye
Djimepe si trouve so l' voye Nameur-Tchålerwè, åd dilong d' Sambe.
A vey
Li bôme di Spi.
Li cinse-tchestea d' Balåsse.
Li tour di Vilret a Saint-Mårtén.
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Codjowaedje alouwer
Li codjowaedje d' alouwer, c' est l' essegne po des viebes del prumire troke da Hendschel k' ont l' voyale OU dins l' divant-dierinne sillabe di l' infinitif, mins ki candjnut d' voyale (ki dvént "o") cwand cisse sillabe la si rtrouve å coron do mot.
Çouci va ariver å singulî do prezint d' l' indicatif, do suddjonctif eyet do kmandeu.
Po les ôtes tins et djins, i s' codjownut come "bouter". Dabôrd, li bodje ni candjrè nén dins les cloyowès sillabes divintrinnes (futurrece, condicioneu, riwaitants namurwès di l' indicatif et do suddjonctif prezintreces).
Gn a eto sacwants råles viebes del deujhinme troke ki s' kidujhèt insi.
Consecwinces po li rfondaedje di sacwants sustantifs
Des sustantifs k' i gn a si vont rfonde shuvant li candjmint d' voyale di ç' codjowaedje ci. Mins leu parintêye si front todi avou "OU" :
Hårdêye difoûtrinne
Alouwer Categoreye:Raspepyîs årtikes
Joël Thiry
thumb|(e 2002) thumb|Li djonne Djowel ritrové dins [[Titorvå]] Joël Thiry (e walon, Djowel Tiri), c' est on scrijheu e walon et on bouteu pol walon, k' a skepyî li 19 di måss 1957.
Di s' mestî, il est prof di sgondaire (pol francès) a Måtche-el-Fåmene.
Cårire pol walon
E 1999, il a rexhou «Magnaedjes di manaedjes» (Magnèdjes di manèdjes) (1999), des inketes francès-walon so çou k' les djins magnént li long d' l' Aiwe-d'-Oûte d' Oufalijhe disk' a Houton, del guere 1914-1918 disk' ås anêyes 1960.
E 2001, i vude «Zimtêye di boute-boutes», onk des prumîs lives di rcetes e walon. So les trinte-shijh manire di fé a magnî avou des cwayes.
E 2005, i rprind l' moennaedje do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene. vignette E 2008, il rexhe on live foirt a pårt : «Å ratind-tot».
Si prumî vraiye ouve di belès letes, ci serè po 2008 : «Doze femes», ki l' pindant, «Doze omes» va rexhe e 2011.
Li minme anêye, avou Djozé Schoovaerts po l' dessinaedje, il askepeye li persounaedje di Djustin Titôrvå (Justin Titorval).
Il a stî eto onk des adjinçneus (avou Chistian Antoine et Michel Terer) del waibe do Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene (2013).
E 2014, i rashonne e-n on live totès viyès tchansons d' circonstances ramexhnêyes dins tote li Mîtrinne Årdene : c' est So tchants so voyes.
1781
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Joël Thiry
Cårire pol walon
E 2017, i ratoûne e walon on live d' imådjes da Nadine Fabry, Luciye et l' noere rotche.
1781
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790 | anêyes 1800
1776 | 1777 | 1778 | 1779 | 1780 | 1781 | 1782 | 1783 | 1784 | 1785 | 1786
Joël Thiry
Hårdêyes difoûtrinnes
Thiry Thiry
1781
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Gazete
thumb|right|Li Clabot, ene viye gazete e walon (on limero di 1922) thumb|right|Limero 17 (esté 2003) di "Walo+ gazete", mitan francès, mitan walon, enondêye e 1999. thumb|right|
Ene gazete, (e 19inme sieke, on djheut on djournå), c' est des foyes di papî avou do scrijhaedje, nén agrapêyes (isk' ås anêyes 2000), ki rexhèt a tinzayeure (tos les djoûs, totes les samwinnes, rålmint tos les moes), et dner les dierinnès codowès noveles.
Sacwants dnêyes
Les gazetes sont fwaites pa des gaztîs, dizo l' moennance d' on mwaisse sicrijheu (tchîf redacteur; redak-tchîf).
Les gazetes e walon, c' est des gazetes gazetes u des rvowes ki s' sicrijhèt e walon (avou ene miete di francès divins sacwantes). Gn a eto des gazetes e francès avou ene coirnêye e walon.
Maladeye des bleus påpåds
Li maladeye des bleus påpåds (on dit eto måladjinçnaedje do cour ås påpåds), c' est on disfåt do cour ås påpåds, k' on voet do côp après li skepiaedje.
Gazete
Sacwants dnêyes
Les rvowes sont pus beles; ele sont-st imprimêyes so do pus bea papî, et moussèt foû totes les samwinnes u tos les moes.
Les tites di sacwantes gazetes del Walonreye et did totavå sont so ene ôte pådje.
Maladeye des bleus påpåds
Sins ene sitrapante operåcion, l' efant mourrè do côp; si l' måladjinçnaedje n' est nén si straegne, i pôrè viker sacwantès samwinnes, et minme sacwants moes.
Gazete
Sourdants
Categoreye:Economeye Categoreye:Sicrijhaedje *
Maladeye des bleus påpåds
Ça avént a on påpåd so 100. Po sacwants, disk' a 14 noveas-nés so 1000, mins tos contant les ptits candjmints å cour, ki n' vont nén amoenner li bleuwe maladeye.
Gn a asteure des ospitås avou des cérudjins ki n' fwaiynut ki d' operer ces efants la prins do cour al nexhance.
On pout vey ces disfåts la cwand l' påpåd est co dins l' vinte di s' mame, a cmincî del 20inme samwinne.
Gn a eto des måladjinçnaedjes do cour ås biesses ki vnèt di vni å monde.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "måladjinçnaedje" et "påpåd".
Rifondou walon
🇱🇰 Rifondaedje do walon
Cougnou
On cougnou, c' est ene påstedjreye di Noyé, fwaite avou ene fene påsse, pus longowe ki lådje, avou deus ptits botons ås dbouts. E sacwantès plaeces, li cougnou aveut l' cogne d' on boulome.
Rifondou walon
thumb|500px|Letes do sistinme Feller (e rodje, noer et bleu) et les cenes do rfondou (noer, bleu et vete); les bleuwès letes sont fonetikes e Feller mins des [[betchfessî scrijha|betchfessîs e rfondou.]] thumb|right|Li mot "raxhe-vea", sicrît e [[motî da Haust a môde do rfondou]]
El rifondou walon u li rfondou walon, c' est on sistinme di scrijhaedje unifyî do walon, enondé pa l' UCW eyet porshuvou et spårdou pa l' SNR Li Rantoele dins les anêyes 1990.
Cougnou
Å mitan do cougnou, on mete ene cacaye d' årzeye k' on loméve li botroûle do cougnou.
Rifondou walon
Les djins k' î ont bråmint bouté sont lomés les «rfondeus».
Cougnou
Spårdaedje et lomaedje
C' est ene påstedjreye di Walonreye eyet d' Picårdeye et l' Tchampagne di France.
Rifondou walon
C' est l' prumî sistinme unifyî k' a stî vormint eployî pa sacwantès djins, et ki s' diswalpêye todi dpus.
Li rfondou walon n' ehåye nén li prononçaedje do walon. Portant, a dater di 2009, sol dimande di l' eplaideu do Motî Yoran Embanner walon, on-z a eto atåvlé on «prononçaedje zero-cnoxheu».
Cougnou
Spårdaedje et lomaedje
El Walonreye walon-cåzante, on l' lome cougnou, ki s' prononce eto: cougnoû, cougnû, cougnô, cougno, cugnô, keugnô, cougneû, cugneu, kègneu, cugnèt, cugnon, cugnan.
Rifondou walon
Lomaedje
Li mot "rfondou walon" (r'fondu walon) aparexhe pol prumî côp dins l' rivuwe «Singuliers» e 1993 dins èn årtike da Lucyin Mahin dizo l' ortografeye «r'fondu walon».
Cougnou
Spårdaedje et lomaedje
El Picårdeye di France, on l' lome e picård «queniole».
Rifondou walon
Diswalpaedje do coirpusse
Li rfondou walon a stî enondé pa on papî da Jean Germain dins l' rvuwe "Toudi" ki date di 1989. Dins on deujhinme papî, e 1993, li minme corwaiteu mostere kimint k' on pôreut prinde åjheymint ene pus lådje oyowe po ene cwénzinne di mot (loukîz : Mapes ALW et rfondaedje). Il propôze eto, al rissaetchete, li betchfessî ea.
Cougnou
Spårdaedje et lomaedje
E tchampnwès, «quénieu».
Li botroûle do cougnou
thumb|Sacwantès sôres di botroûles di cougnou Å cmince, c' esteut on simmpe rond d' taexhon. Après, on-z a fwait des desséns dsu. Elle aveut on no a tchaeke plaece.
Rifondou walon
Diswalpaedje do coirpusse
E 1993, li minme Lorint Hendschel eplaide on sillabusse : "Quelques propositions sur l'établissement d'une langue wallonne écrite commune" ). I diswalpêye pår li sistinme da Djan Djermwin avou les pus lådjes oyowes, mins boute des ôtès atuzes come li cene des rîlêyes et des sorwalondes. I rfond eto les codjowaedjes, e-n on sistinme ki poite co s' no ("Trokes da Hendschel").
Cougnou
Les uzances a vey avou l' cougnou
E payis d' Djodogne, c' est li Ptit Noyé ki passe des cougnous ås efants li nute di Noyé.
Rifondou walon
Diswalpaedje do coirpusse
E 1994, les mwaissès dnêyes sont diswalpêyes pa les rfondeus, inte di zels, les prumîs "vraiys" betchfessîs scrijhas (k' i gn a nou sifwait scrijha e sistinme Feller). Dj' ô bén : les betchfessîs ea et xh. Vénrè bénrade après li betchfessî én. Gn ava eto : li prumire saye di motî walon-francès e rfondou (dins "Å raploût-tot des walons et les prumirès rcwerances sol rifondaedje des codjowaedjes et des betchetes et cawetes.
E moes d' måss 1995, l' UCW dimande a Lorint Hendschel di mete so pî on sincieus raploû, a Mårcinele, po prezinter li rfondou. Les prumîs betchfessîs et sacwants oyons (ey, cw, mw)
Cougnou
Sourdants
Categoreye:Amagnîs et aboeres walons Categoreye:Noyé
Rifondou walon
Diswalpaedje do coirpusse
Après 1996, gn årè pus ki les betchfessîs oe, oi eyet sh ki pasront.
I n' dimorrè pus k' a spåde li novele ortografeye. Çou ki n' serè possibe ki pal voye del Daegntoele, ca cåzu totes les soces pol walon vont rbouter l' atuze d' on scrijhaedje ki n' riprezint pus l' accint di leu viyaedje.
Emey les waloneus
Å e moes d' måss 1995, å raploû d' Mårcinele, gn a pont yeu d' vwès disconte di l' idêye do rfondou walon. Mins dins les tournêyes d' esplicåcions da Lorint Hendschel dins les diferinnès contrêyes, les scrijheus s' ont docô redivé disconte tot candjmint a leus sistinmes ortografikes, rashious sol sistinme Feller.
Li SLLW a metou des ahotes a tot çou ki s' rapoirtéve å rfondaedje, copurade après li rlomé papî da Jean Lechanteur dins li rvuwe "Wallonnes" e 1996. Dispu don, et todi dpus disk' ås djoûs d' ouy (2010), tos les waloneus aloyîs al SLLW sont clairmint espaitchîs di håbiter les rfondeus.
Li CLRE, après aveur diné on pris a on roman e rfondou (So l' Anuti, 1995), ritourna cazake, et frinne des cwate pates et do muzea disconte do rfondou.
Do costé des soces di scrijheus, l' opôzucion å rfondou a divnou todi pus foite, ostant après Lidje k' après Nameur et Tchålerwè. Li rfondou n' a parvinou a s' afroyî on passaedje ki do costé del Basse Årdene.
C' est on miråke ki les Rantoelîs ont sorviké a totes les rascråwes, minme ådvins di leu soce, et ki l' rifondou a stî spårdou pal Daegntoele. Gn a eto yeu li voye des ratournaedjes éndjolikes k' a assaetchî des bouteus po li rfondaedje.
Ådfoû do monde des waloneus
E 2007, on nd a djåzé ene piceye di côps.
E 2008, dins l' Libe Beldjike do 16 di djanvî, èn etnolodjisse, Francis Martens, rimete cråndimint li rfondou a l' ABN. Mins dire k' i stofe dins ses bråyes.
E 2009, Jean-Marie Klinkenberg, dins èn årtike di "Télépro", dit k' i trouve les rfondeus coraedjeus.
Rifondants walons
🇱🇰 «Rifondant walon» Sacwantès sayes ont stî fwaites po n' passer ki pate a pates d' on walon coinrece å walon pår rifondou. On-z a lomé ces scrijhaedjes la rifondants walons. Insi, li roman Dji m' lome Meliye a stî scrît e "rfondant carolo".
On pôreut eto lomer "rfondant namurwès" li saye da Chantal Denis d' ehåyî ortograficmint li walon d' après Nameur, çou k' (dins metans Kî çk' a touwé JFK ?).
Sourdants
* * *
Gérard Baudrez
Gérard Baudrez a skepyî a Wegniye li 7 di djun 1922 ey a morou li 17 d' awousse 2009.
C' esteut on scrijheu e walon, purade on fjheu d' rimeas.
Il esteut Relî namurwès.
Di s' mestî, il esteut djindåre.
Foû do walon, come pasmint d' tins, il esteut eto ricwereu so l' istwere di s' payis.
Moxhon xhufleu
Categoreye:oujheas categoreye:pasmints d' tins On moxhon xhufleu, u èn oujhea xhufleu, c' est èn oujhea, todi di l' indje des moxhons, k' on lyi pout aprinde a xhufler.
L' aclevaedje des moxhons xhuflleus, c' est on pasmint d' tins foirt rilomé el Walonreye.
Dinltins, sacwants moxhons xhufleus estént sboirgnîs.
Sacwants moxhons xhufleus k' on-z acleve el Walonreye :
Facteurs, djindåres et li cpagneye (arimés)
thumb|(coviete) Facteurs, djindårs et li cpagneye (Facteûrs, Gendârmes èt Cie), c' est ene ramexhnêye d' arimés da Louis Piron, k' a vudî e 1979.
Contnou
Come di djusse, on î djåze des facteurs et des djindåres.
C' est purade del racontaedjes, mins scrîts bråmint e zandrins.
Mwaiyes (djeyolodjeye)
Categoreye:djeyolodjeye
Ene mwaiye, el djeyolodjeye, c' est ene pitite fondreye.
On l' lome insi pask' ene rishonne a ene mwaiye.
On trouve eto l' mot "mwaiye" dins sacwants nos d' plaeces del Walonreye.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "mwaiye", alez s' vey e splitchant motî.
Mwaisse lwè
Istwere
Bråmint des mwaissès lwès ont sourdou après l' revolucion francesse. Les pays uropeyins ont-st ataké a nd aveur å 19inme sieke. On payis come l' Iran n' end a yeu ene k' å 20inme sieke, come tos les colnijhîs payis d' Afrike et d' Azeye.
Ladvins, i gn a metans les povwers do rwè u do prezidint.
N a co ouy des payis ki n' ont pont di mwaisse lwè, come l' Arabeye Sawoudite.
Mwaisse lwè lingaedjes do payis
Dins des payis k' i gn a, li mwaisse lwè contént des dnêyes so les lingaedjes do payis. Metans :
Adjinçmint d' ene mwaisse lwè
Gn è pout aveut èn adrovaedje, ki dene li cotoû del filozofeye k' i gn a dirî l' mwaisse lwè. Ça pout esse on vrai scrijhaedje di powezeye, come dins li mwaisse lwè del Boliveye do moes d' octôbe 2008 :
Li mwaisse lwè et les lwès ordinaires
Si ene lwè ordinaire shonne aler disconte on hagnon del mwaisse lwè, on pout dmander cwè a on tribunå del mwaisse lwè.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Droet Categoreye:Politike
1783
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Lixhe
Djeyografeye
Lixhe est metowe so Mouze. Ça a stî on ptit cinte di batelreye.
1783
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Lixhe
Istwere
Li signeurreye di Nivele et Lixhe esteut då Prince-eveke di Lidje, mins elle a stî vindowe e 1619.
1783
anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790 | anêyes 1800
Avrè
Avrè, la minme e Feller, (fr: Havré, vaila on prononce Âvrè), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis picård, rebané avou Mont.
1783
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1783 do calindrî grigoryin.
Avrè
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
1783
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Avrè
thumb|Rwenes do tchestea des Princes di Croy- Acwarele da Marie-Claire Lefébure|centré
Istwere
Å 12inme sieke, li signeurreye d' Avré a stî dnêye pa l' conte do Hinnot å tchesturlin d' Mont a tite ereditaire po les tnants di cisse tchedje la.
Après l' prumire brantche des Avrè, li signeurreye a passé successivmint ås Ingui (Enghien), ås Harcourt, ås Dunois, ås Longueville et po fini ås Croy ki l' ténront disk' al fén do vî redjime.
Economeye
Ça a stî ene pitite comene ritche do 19inme sieke disk' ås anêyes 1950, avou ses bwès, si rafinreye di sé, si taenreye, si fabrike di toubak, si fabrike di noere poure po les cartoutches, si verreye, ses cårires di fosfate mins ossu et surtout ses tcherbonaedjes ki dnént di l' ovraedje a pus di 1000 djins, omes et femes.
E 1960, cwand l' dierin tcherbonaedje a tapé l' ouxh sol beur, li viyaedje s' a-st edoirmou po divni on viyaedje dortwer po les djins ki vont ovrer a Brussele, a Mont et a Tchålerwè.
Populåcion sorlon les anêyes
thumb|Avré, eglijhe Sint-Mårtin (16inme sieke).|250px|centré
El Cok d' Awousse (gazete)
El Cok d' Awousse (L’ Coq d’awous´), c' est ene gazete e walon do Payis d' Tchålerwè, enondêye pa Adelin Grignard eyet Jules Sottiaux et scrire e sistinme Feller. Li mwaisse sicrijheu, c' esteut Jules Cambier (1867-1947).
Mwaissès dnêyes
Li gazete a skepyî ene miete po-z eterlûter avou l' Crikion, et fé mî ki cisse gazete la. Did la si no.
Li prumî limero est daté do 30 di decimbe 1905.
C' esteut ene vraiye gazete, di ût pådjes, sortitrêye "foye di l' Ouwess Walon s' mostrant totes les samwinnes (fouye di l'Ouwest walon s'moustrant toutes lès samwènes). Li dvize del gazete "Tchaeke samwinne po l' ovrî, scrijhans ene dimeye pådje" (chaque samwène pou l'ouvrî, scrîjons ène dèmi pâdje).
"El Cok d' awousse" costéve ene mastoke.
Li gazete a staté e 1910, paski Jules Cambier a ndalé å Congo.
Insi, di 1905 a 1910, gn è vudeut, e Payis d' Tchålerwè, troes gazetes samwinnreces e walon : "El Tonea d' Tchålerwè, "El Cok d' Awousse" eyet l' "Crikion".
Politike sicriyrece do Cok d' Awousse
Les tecses e walon divént esse di boune cwålité, årvier di çou k' esteut l' politike sicriyrece do "Tonea".
Sicrijheus do Cok d' Awousse
End aveut bråmint ki n' sinént nén d' elu vraiy no, mins avou on no d' pene. Ça fwait k' on n" sait bén sovint nén kî k' c' esteut. On-z a cwand minme ritrové :
Cok d' awousse
1762
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780
1757 | 1758 | 1759 | 1760 | 1761 | 1762 | 1763 | 1764 | 1765 | 1766 | 1767
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1762 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Responda
thumb|responda di des studiants romanisses po les scoles di sociolinwince da Michel Francard (Bietris, 2000) thumb|prumî responda eplaidî dins ene gazete e walon On responda (on eploye eto li calcaedje di l' inglès eterviou), c' est èn ovraedje di gaztî, la k' i va dmander totès sôres di kesses a ene rilomêye djin.
Li responda n' est nén l' minme kel ploncaedje e l' opinion, la k' on n' dimande ki des kesses simpes, a ene cåkêye di djins.
Kékès dnêyes
Li gaztî est lomé li dmandeu(se) (on dit eto: eterviouweu) et li ci k' on lyi dmande cwè et kesse: li respondeu (on dit eto: interviouwé).
On responda del minme djin e minme tins pa ene troplêye di gaztîs, ça s' lome ene conferince respondrece.
Tecnike do responda
Li gaztî va djåzer avou l' respondeu, et scrire les mwaisses idêyes des responses so ene foye di papî. Des cis k' i gn a, il eredjistrèt, mins ça prind dipus d' tins après po rmete so papî.
On responda di ene eure ene eure et dmey va dner on papî d' ene dimeye pådje di gazete.
Des politikîs u des gros, il evoyèt cobén ås gaztîs les kesses k' i vlèt k' on lzî dmande.