cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Placebo
vignette|Logo del binde. Placebo, c' est ene binde di muzike inglesse k' a-st askepyî e 1994. Elle a fwait bråmint des alboms etur 1996 eyet 2013 ; padri ça, el binde a puvite si linwe e s' taxhe.
Asteure
vignette|210x210px|Brian Molko ki tchante, avou Stefan Olsdal å sgond plan eyet Steve Forrest å lon.
Maján
Categoreye:Castile et Leyone
1876
Ôtès djins
Categoreye:Date
Oronde di ståve
L' oronde di ståve (on dit eto: oronde di tchminêye, oronde di cina, noere oronde), c' est on voyaedjant oujhea ki rvént å moes d' avri el Walonreye, î poirter å ni, et-z eraler e moes d' setimbe.
Cizete (discramiaedje)
(cizete & cizea)
Oronde di ståve
Hirundo rustica
Discrijhaedje
On l' ricnoxhe foirt åjheymint a s' rossete face.
Vicaedje
Ele fwait s' ni ådvins des bastimints, å rvier di l' oronde di fniesse.
Categoreye:Oujheas
Hôte Fagne
Li Hôte Fagne (la-minme, djusse "Li Fagne", pluriyal e francès Hautes Fagnes, singulî e-n almand Hohes Venn), c' est l' pus hôt platrê di l' Årdene.
Payizaedje
Dins les mapes di Ferraris, li Fagne est bråmint pus lådje ki çou k' elle est asteure.
Ene grande pårteye a stî rplantêye e-n epiceyas, dedja e 19e sieke.
Li stindêye k' est co fagne å lådje a dvnou rezieve narurele a dater di 1957, mins nén d' ene plinne pîce (dipus d' 15 bokets).
Istwere
🇱🇰 «Fagne Walone»
Categoreye:Bokets del Walonreye
Jenny Slate
Slate, Jenny
René Brialmont
René Brialmont, a skepyî a Ônoe (Borlon) li 13 di may 1943. Il a morou li 14 di nôvimbe 2016.
Catedråle Sints-Mitchî-et-Gudule di Brussele
Li Catedråle Sints-Mitchî-et-Gudule di Brussele, c' est one catedråle di culte catolike ki s' truve a Brussele e Beldjike.
René Brialmont
C' est on tot grand meteu al sinne di pîces di teyåte e walon.
Ouy di veule
Èn ouy di veule (èn ouy di vere, èn iy di vere), c' est ene bole di veule u d' plastike k' on mete estô d' èn ouy k' a stî råyî dins èn accidint, ou côpé-evoye e cérudjeye.
Categoreye:Medcene Categoreye:Ouy
5 di setimbe
Li 5 di setimbe, c' est li 248inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 249inme po ls anêyes bizetes), et k' i gn è dmeure co 117 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
3 d' setimbe - 4 di setimbe - 6 di setimbe - 7 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Voyale naziåle
Ene voyale naziåle u voyale do nez, c' est ene voyale ki s' prononce do nez.
Glaireuse
Glaireuse (k' est scrît sifwaitmint e francès), c' esteut on hamtea d' Viyance, asteure on viyaedje do Grand Libin.
thumb|eglijhe
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe. Ele n' a stî fwaite ki sol tård. Did la, li tchanson des vepes di Glaireuse.
Rodje Bounete
Rodje Bounete u Rodje Bonete (on dit ossu Rodje Bounet u Rodje Bonet), c' est on crodjambot del Fåmene ki dmeurreut purade dilé les aiwes, come l' Ome å havet. Mins on l' pout eto rtrover ôte pårt, metans dins li spexheur come li Spetin.
Glaireuse
Nos di des plaeces di Glaireuse
I sont studyîs spepieuzmint so ene pådje tote seule.
Rodje Bounete
Rodje Bonete ni magnreut nén les efants, come l' Ome ås rodjes dints. Si n' åreut i d' rodje ki s' bounete.
Glaireuse
Djeyografeye
L' aiwe di Lesse fwait limotche avou Anloe.
So li dzeu do viyaedje, gn a des troufreyes (li minme sitindêye ki les cenes di Libin et d' Ôtchamp), la k' on-z a saetchî al troufe disk' al guere di 40
Istwere
Li 22 d' awousse 1914 (batreye di Maissin del guere 14-18), gn a yeu des måjhons d' broûlêyes pås Almands, et des djins d' touwêyes.
C' est la k' on-z a rashonné les prijhnîs d' Anloe et d' ôte pårt li 23, divant d' les fé saetchî les tcheretes ås coixhîs disk' a Libråmont.
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Rodje Bounete
I s' tineut cobén so l’ pont del Mårtchete a Måtche-el-Fåmene. Des ôtes dijhént k' elle esteut putoit a Rwè dins on pousse.
Sourdants
Ome a havet Ome a havet Categoreye:Crodjambots
Cabasson
thumb|Li cabasson, c' est l' l° 1 On cabasson, c' est ene tiestire po moenner les rodjès biesses.
C' est onk des tinaedjes-astok les pus cnoxhous.
Categoreye:Bovrins Categoreye:Tinaedje astok
Kevin Spacey
vignette|Kevin Spacey, e 2013. Kevin Spacey, c' est on rlomé acteur di cinema estazunyin, k' a skepyî li 26 di djulete 1959.
Ovraedjes
Kevin Spacey a djouwé dins bråmint des fimes eyet kékes fouytons :
Referince
Spacey
Lech Walesa
Lech Walesa (riscrît e polonès Lech Wałęsa), c' esteut on sindicalisse polonès k' a fwait berôler li sistinme comunisse, pu divni prezidint do payis.
Il a eto rçû l' Pris Nobel.
Walesa
Anêyes 1010
10inme sieke | 11inme sieke | 12inme sieke
anêyes 990 | anêyes 1000 | anêyes 1010 | anêyes 1020 | anêyes 1030
1010 | 1011 | 1012 | 1013 | 1014 | 1015 | 1016 | 1017 | 1018 | 1019
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Mårtchete
Categoreye:Aiwes del Walonreye Mårchete (Mârtchète ou Maurtchète), c' est ene aiwe di Walonreye, k' egolene dins l' Aiwe d' Oûte.
Hatrea
vignette|Hatrea Li hatrea u li cô, c' est l' boket do coir metou inte li tiesse et les spales.
Li dvant do hatrea si lome li goidje.
Li hatrea est basti so les cronzoxhs do hatrea, ki fwaiynut li screne do cô. Li schene do hatrea s' acopele al tiesse al djonteure del hanete.
Les biesses ås tetes ont tertotes 7 cronzoxhs å hatrea, del mizrete al djirafe.
Les ôtes organes edjistrés e hatrea :
Lewis Carroll
Charles Lutwidge Dodgson a skepyî li 27 di djanvî 1832 ey a morou li 14 di djanvî 1898.
C' esteut on scrijheu e-n inglès, mî cnoxhou dizo s' no d' pene "Lewis Carroll"
C' est lu ki scrijha li rlomé roman «Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes».
C' esteut ossu on matematikî.
Émile Wenkin
Emile Wenkin a skepyî e 1937 a Årloncoû (né à Longvilly le 15 mai 1937 et décédé à Bastogne le 9 septembre 2019).
Djelaba
Ene djelaba (arabe جلّابة, prononcî «jellaba» /ʒᵊl.'læ.ba/ å Marok  et «djellaba» /ʤᵊl.'læ.ba/ e l' Aldjereye, ci-la ricalké e francès dizo scrijhaedje «djellaba» /ʤɛ.la.'ba/, mins tot pierdant l' djermalance do «l»), c' est ene grande cote ki les omes et le cmeres metèt po rexhe ådfoû, avou å pus sovint ene pondante bounete taeyeye dins l' minme sitofe.
Lewis Carroll
Carrol Carrol
Calatañazor
Calatañazor, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Pietri
thumb|pietris dins l' nive Les pietris, c' est des oujheas di l' ôre des glinacîs, di sacwants djinres (Perdix, Alectoris…), et k' on tchesse voltî. Eyet ls aclever po çoula.
El Walonreye, i gn a ki l' grijhe pietris, mins li rodje pietris, c' est èn oujhea passant.
Sincieuzmint, les pietris et les faizans sont rindjîs dins l' dizo-famile des faizannidîs.
Sourdants
Categoreye:Oujheas Categoreye:Glinacîs
Émile Wenkin
C' est on scrijheu e walon k' a stî eplaidî dins «L'Avenir du Luxembourg» et «Singuliers».
Dårmè Pidjes (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Dårmè Pidjes est ene ståcion del antene d' Anderluwe (M1 eyet M2) eyet di ci d' Gochliye (M3). : (viè Anderluwe)
Tchålerwè Beas-Årts | Dårmè Pidjes | Dårmè
(viè Tchålerwè) :
Dårmè | Dårmè Pidjes | Tchålerwè Coûtchant
Dårmè | Dårmè Pidjes | Tchålerwè Beas-Årts
Glinacîs
Les glinacîs, c' est èn ôre d' oujheas ki comprind les poyes, dînes, pietris, envd.
Categoreye:Oujheas Categoreye:Familes des biesses
Théodore Botrel
thumb|100px|moussî come divinltins Théodore Botrel, c' esteut on scrijheu tchanteu compôzeu francès.
Ouve
On lyi doet li rlomêye tchanson Li moirt do cier, mins ki, ç' côp la, a stî metowe a muzike pa Albert Larrieu.
Biyografeye
I djåzéve dandjreus galo e leu måjhon.
(redjårbaedje e walon, Feller et rfondou, del moirt do cier)
Botrel Botrel Botrel
Hûle
Hûle (fr. Hulle), c' est ene corante aiwe (on gros ri) ki s' maxhe a Houye.
Elle fwait 12 km, so France d' on costé (dipårtumint des Årdenes francesses, et sol Walonreye di l' ôte (province di Nameur).
Trait
Ele prind sourd dilé les Vîs Moléns d' Argniye (hamtea d' Arniye).
Gn a la sacwants nos d' plaece ki poirtèt si no : "å pré d' Hûle", "li Hûle", "a Hûlåvoye".
Ele ni trevåtche nou viyaedje, dimorant dins l' bwès. Ele fwait frontire inte li France et l' Beldjike so ene dijhinne di kilometes (dabôrd cåzu so tot s' coraedje).
Ele ridjond si mwaisse aiwe inte li Grande Boursegne et Felene.
Sourdants
Categoreye:Aiwes di France Categoreye:Aiwes del Walonreye
Waibe e walon
Categoreye:Daegntoele * Categoreye:Lingaedje walon
Ene waibe e walon, c' est ene waibe k' eploye li lingaedje walon come lingaedje d' atôtchance.
Li walon pout esse tot seu. Mins å pus sovint, c' est des waibes e sacwants lingaedjes, inte di zels, li walon.
Des waibes k' i gn a esplicnut sacwants cayets e francès, a costé d' ene arinnance cåzu tote e walon. Metans l' Aberteke.
6 di setimbe
Li 6 di setimbe, c' est li 249inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 250inme po ls anêyes bizetes), avou 116 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
4 di setimbe - 5 di setimbe - 7 di setimbe - 8 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Efeze
thumb|Mape d' Efeze et l' cotoû del veye Efeze (e trouk : Efes ; e vî grek : Ἔφεσος / Éphesos ; e latén : Ephesus ; e-n itite : Apacha), c' est ene veye disparexhowe, k' esteut ene cité greke del Pitite Azeye.
Catedråle Notru-Dame-et-Sint-Lambiert di Lidje
Li catedråle Notru-Dame-et-Sint-Lambiert di Lidje, c' ere one catedråle di culte catolike ki s' truveve a Lidje e Walonreye. Ele aveut st' atakeye å XII sieke ey ele fout distrûte sol tins del Revolucion francesse.
Efeze
Ça fwait k' elle est metowe dins l' Tourkeye d' asteure.
Catedråle Notru-Dame-et-Sint-Lambiert di Lidje
Lidje
Efeze
Rilomêye
thumb|Posteure d' Artemisse a Efeze C' esteut l' pus grande veye di l' Iyoneye, ca on pôrt di mer a l' egoleure di l' Aiwe di Cayisse. C' est l' essåvlinaedje di cist egoloe la ki va fé dcweli l' veye.
Houte di çoula, Efeze esteut dicåçtêye al deyesse Artemisse (li Diyane des Romins), çou k' amoennéve des perlineus di tote li Grece. Et dabôrd, fé wangnî des cwårs ås vindeus d' beyatiles, ås lodjeus d' perlins, ås vindeus d' amagnîs.
Li timpe del deyesse esteut ene des set caliguluks do monde antike.
Les rwenes del veye sont co bén wårdêyes, et assaetchèt bråmint des tourisses.
Dins les scrijhaedjes e walon
Elle est cnoxhowe paski sint På î ala.
Dins l' Ouve des Apoisses, on djåze insi di s' prumî passaedje:
Pus tård, il î rvina. Li minme live raconte li brete k' i va awè avou les fjheus d' posteures d' Artemisse.
thumb|teyåte la k' i gn ava l' margaye disconte les idêyes da sint På
Sint På va cwiter Efeze djusse après ci herleme la.
Li lete sint På ås djins d' Efeze vént après çoula, cwand il esteut e l' prijhon a Rome (diviè 62).
Dins les studiaedjes e walon
thumb|li cåve des set doirmeus (divnowe eglijhe) Li fåve des set doirmeus d' Efeze a stî lontins waiteye come li sourdant etimolodjike do mot «sodoirmant» (metans, eco dins les mots walons Gui Fontinne ).
Il atome ki c' est ene fåve etimolodjike.
Sourdants
Categoreye:Antikité Categoreye:Veyes disparexhowes Categoreye:Tourkeye Categoreye:Viye Grece
Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes (roman)
thumb|coviete do prumî ratournaedje e walon Les aviretes da Alice å payis des marvoyes, ki l' mwaisse tite (c' est "Alice's Adventures in Wonderland sovint racourti "Alice in Wonderland"), c' est on roman scrît e 1865 e-n inglès pa Charles Lutwidge Dodgson dizo l' no d' pene di Lewis Carroll.
Coirnaedje (årtisyince)
thumb|coirnaedje d' on vea k' a l' rôguea thumb|a ene berbis k' a on crantche e s' nez Li coirnaedje, c' est on mot d' årtiss des grossès biesses di cinse, ki mostere on respiraedje k' on pout ôre did lon.
Cåzes do coirnaedje
On coirnaedje est cåzé på rastroetixhaedje des adujhoes d' air dizeutrin. Sorlon si eplaeçmint, li brut d' coirnaedje est diferin.
Leonardo DiCaprio
vignette|Leonardo DiCaprio, e [[2019.]] Leonardo DiCaprio, c' est on rlomé acteur di cinema estazunyin k' a skepyî li 11 di nôvimbe 1974.
Papî Doppagne so les nos d' plaece des viyaedjes del Walonreye francesse
Li papî Doppagne so les nos d' plaece des viyaedjes del Walonreye francesse, ki l' tite e francès, c' est Enquête dialectale sur la toponymie des villages wallons de France èn årtike di 12 pådjes scrît pa Albert Doppagne et eplaidî dins l' rvuwe Les dialectes belgo-romans.
I dene spepieuzmint les nos d' plaece walons di 18 viyaedjes walons do canton d' Djivet, kinoxhous eto dizo l' no «Walonreye di France».
Côde e Wiccionaire : TG5
Igwanodon
Èn igwanodon, c' est ene sôre di dinozôre (foitoujhea).
Categoreye:Dinozôres
Categoreye:Disparexhowès sôres di biesses
Cafeyî
thumb Li cafeyî, c' est èn åbe ki prodût do cafè.
Rindjmint sincieus
C' est sacwants indjes do minme djinre, Coffea spp.
Categoreye:Åbes Categoreye:Plantes foû del Walonreye
Halcrosse E
Li halcrosse E ou mouwea E (e moya), c' est on scrijha E ki n' si prononce nén.
E rfondou walon, c' est on E k' on mete al fén d' on mot, dirî ene cossoune, mins ki n' si prononce nén.
E sistinme Feller, gn a eto des halcrosses E dvintrins.
Halcrosse E å coron et prononçaedje del cossoune
Come di djusse, li vuzlêye cossoune metowe padvant si prononce divuzlêye.
Andalouze (såce)
L' andalouze, c' est ene såce-a-mayo walone avou ene orandje coleur.
Halcrosse E
Halcrosse E å coron et prononçaedje del cossoune
Egzimpes : B (nombe, tombe, åbe); D (gade, cåde, Zande); DJ (ådje, viyaedje); GU (aigue, dji bague dimwin); JH (tchimijhe, shijhe), V (on côp d' pougn e l' djaive, i n' est nén saive, del five, dji trouve); Z (dji djåze; pol boune cåze, ene rôze).
Les dvuzlêyès cossounes si prononçnut normåldimint : C (diferince, dji cmince); CH (dji cache) F (chife, do soûfe, del soûfe); K (do souke, dji n' souke nén, ene coûke di Dinant, awè yeu les noerès plokes); P (on plope, ene pope), SS (frisse, aprindisse, coisse), T (cwåte, tåte, djate), TCH (ene taetche, dj' el catche), XH (angoxhe, dji croxhe didins)
Les cossounes likides, et les dmeyès cossounes ossu : L (tchandele, båshele), M (mame, xhame), N (on sene, del poenne), R (li tere, tinre, cårire) W (tchawe, li tchén bawe), Y (i soye do bwès, Mareye, del djoye)
Francès / Feller / Rifondou
End a toplin e francès, dins l' sistinme Feller, ey eto e rfondou walon.
Å pluriyal, ces mots la prindèt on S sins k' çoula candje leu prononçaedje.
Bråmint des mots scrîts avou ene coron-stitchete e sistinme Feller, sont rashious avou on halcrosse E e rfondou walon :
Halcrosses E divintrins
End a bråmint e francès, ey eto dins sacwantès modêyes do sistinme Feller.
I gn a pont d' halcrosse E dvintrins e rfondou walon. Dins ciste ortografeye la do walon, tos les dvintrins E si prononçnut "è".
Diferinces rifondou / sistinme Feller
Po sacwants mots omrins, li sistinme Feller eploye ene coron-stitchete, la ki l' rifondou rimete sovint on halcrosse E	do fris´ peket => frisse; djulèt´ => djulete Li sistinme Feller ni sait nén trop cwè fé po cwand deus cossounes si rescontrèt å mitan d' on mot : Feller-Haust : do bat'mint, on drole d'adjinç'naedje, i n'a pont d' rat'na; ranh'ner / ranch'ner Feller-Léonard : do batemint, on drole d' adjincenaedje, i n'a pont d' ratena; ranchener Feller-Francard : do batmint, on drole d' adjinçnaedje, i n'a pont d' ratna; ranchner Li rfondou a shuvou l' sistinme Francard => PONT d' halcrosse E å mitan del mots.
Li halcrosse E dins l' tchanson e walon
Les tchanteus e walon prononcèt pacô li halcrosse E, a môde des tchanteus e francès.
Betchete con-
con Li "betchete con-", c' est ene moite betchete ki provént å pus sovint di calcaedjes do francès.
Halcrosse E
Li halcrosse E dins l' tchanson e walon
Portant : ci n' est djamåy naturel e walon (e francès, on s' pout rashir sol prononçaedje di l' Occitaneye) ça divreut rcandjî li prononçaedje del cossoune di dvant :
Sacwants tchanteus do 21e sieke, vome Vincent Delire u l' cope Chaumont-Boussart (plake «Matante Jane») saynut di n' n' pont mete di halcrosse E (s' i gn a deus notes, i rdoblèt l' tchantaedje do dierin pî). Mins end a co bråmint ki tchantèt a môde francesse (tot prononçant li son e å rvier (/ə/). Des côps foirt catchetmint (François Duysink tchantant «Li ptit rôzî»), des côps foirt brutieuzmint (/bi.nɔː.hə/, Marcel Slangen, «li tunel dizo Cwinte», sitroete plake «Paskeyes»).
Betchete con-
Mins pa des côps, ces mots k' ont ddja l' air pu vîs :
Halcrosse E
Li halcrosse E dins l' tchanson e walon
Cwand i rprindèt des vîs tecses scrît dvant Feller (metans do Françwès Loriaux, dins «Pårlaedje congolès» «ça rshonne si foirt å patwès, K' c' est po dire nosse pårlaedjE», i prononçnut /…ʧə/ (Bob Dechamps). Mins s' il ont dvant zels on scrijhaedje Feller, i prononcèt /…ʧə/ (Pascal Heringer).
Betchete con-
Li betchete con- si scrît com- divant B & P : competer
Halcrosse E
Li halcrosse E dins l' tchanson e walon
Des cåzaedjisses k' i gn a, come André Gauditiaubois, sicrijhnut «natùr'» (nateure), «abitùd'» (abitude), «chèf' a rén» (sieve a rén), evnd. po k' leus tchanteus n' prononçnuxhe nén l' halcrosse E tot tchantant.
Nicnak
On nicnak, c' est ene pitite biscûte, waire soucrêye, del cogne d' ene lete u d' on chife, avou ses boirds dintlés.
Spårdaedje di l' amagnî
Cisse gougouye la est cnoxhowe el Beldjike, ezès Bas Payis ey el Picårdeye di France.
C' est tos payis la k' Sint Nicolai passe, ey end apoirter ås binamés roufions et tchîpetes.
Lomaedjes
Dins les pårlers del Flande, on l' lome di sacwants façons: nicnakje après Anverse, piknik u piekniekel e wess-flamind, karolientje e flamind del Flande levantrece, letterkoekje, ABC-koekje ou ABC-letterkoekje e limbordjwès, mokske dins l' payis d' Waes, eyet mopke e l' Campene.
Categoreye:Amagnîs et aboeres walons Categoreye:Boledjreye-påstedjreye
Rfîssa
thumb|erfîssa avou del påsse "harcha" Li rfîssa (pout s' dire eto l' erfîssa ou del rifîssa), c' est on plat avou ene påsse di pwin a pårt (li "trîd" ou li "harcha") et del tchå d' poye, di cokea d' cinse, di dîne ou d' colon avou des lintiles et do fnougrek.
C' est ene ricete marokinne ki permete di magnî sins fwin des poyes u des dindes dedja avou del deure tchå.
Sôres di påsse
On pout atchter ces påsses la al boledjreye ou ou les fé lu-minme
Aprestaedje del påsse
Mete di l' aiwe et del farene dins ene taile, avou do sé. Prusti, fé des mwairons, a mete a cure dins ene paile. Fé ene foye di påsse et l' côper a ptits bokets.
Cujhaedje
On cût avou ene couscoussire, come li couscousse. Mete li tchå avou tos les ingredyints (finougrek, lintiles, agnons, yerbêyes, poeve, deus schipes d' a.
Betchete con-
Dins sacwants cas, li betchete con- a stî rwalnijheye e betchete co- (codåner)
Rfîssa
Cujhaedje
Mins li tins d' cujhaedje est ene miete pus court, ene eure et dmeye a pô près.
Magnaedje
Dins ene grande taile, tertos eshonne.
Categoreye:Amagnîs marokins
Betchete con-
Dins les accints do walon
Sacwants mots ont stî calkés avou l' betchete con- dins on metou accint do walon, dabôrd k' il egzistèt dizo l' erîlêye betchete ki- dins des ôtes accints. Comme di djusse, i seront rfondous avou l' betchete k(i) / co :
1875
Ôtès djins
Categoreye:Date
Georges Ista
Georges Ista a skepyî a Lidje li 12 di nôvimbe 1874, et mori a Paris li 6 di djanvî 1939.
C' esteut on scrijheu e walon, gaztî di s' mestî, et pondeu et caricaturisse po passer s' tins.
Gn a ene plaece di Lidje ki poite si no.
Ouve e walon
I scrijha aprume do teyåte:
Après, i rashonne sacwants arimés et paskeyes divins "Contes et nouvelles" (1917), parexhou e puzieurs lives, wice k' on trouve des bokets foirt rilomés come «Li boûkete emacralêye», on classike des recitaedjes d' efants, u "Li hårkea", metou felmint e muzike pa Pierre Van Damme.
I n' sicrirè pus e walon après çoula, mins ses pîces, foirt bén adjinçnêyes et avou do mo bon walon, seront djouwêyes eyet rdjouwêyes.
Sapinse a Maurice Piron:
Est ç' come rivindje, mins Piron nel riprinda nén dins si grosse antolodjeye des scrijheus e walon.
Limotche (foclore)
Li limotche (u lumrotche), c' est ene mascaråde ki s' passe a Fosse, et sacwants ôtes viyaedjes di l' Eter-Sambe-et-Mouze.
Mwaisse persounaedje
A Fosse, li mwaisse persounaedje di cisse mascaråde la riprezinte on spér. I rexhe li londi del dicåce. Il a on valet d' pike pindou å cô. On l' moenne disk' å hamtea des Hôts-Vints.
A Vietrivå, a Mtet, a Nådjumont, a Préle et a Rojni, i rprezinte ene vatche.
Hårdêye difoûtrinne
Inkete do Muzêye del veye walone sol limotche
Categoreye:Foclore del Walonreye
Foû-teritoriålisté
Fou-teritorialiste Li foû-teritoriålisté, c' est dins l' droet eternåcionål, cwand gn a nole djustice d' on metou payis ki pout amete les djins u des soces k' on fwait ene sacwè ricnoxhowe foû lwè dins leu prôpe payis.
Hassonveye
Categoreye:Hamteas del Walonreye Hassonveye (la-minme : Hassonvèye ou Assonvèye), c' est on hamtea d' Åye.
René Brialmont
Cårire come waloneu
Il a eto adjinçné l' antolodjeye des scrijheus d' après Derbu, wice k' il est rprins come sicrijheu, come di djusse.
E 2013, il eplaida on ptit roman, Douda d' Aiwe d' Oûte.
Brialmont Brialmont Brialmont
Motlî do fotbale e rfondou
Li motlî do fotbale e rfondou, c' est on motlî seulmint pol fotbale. Èç motlî la est båzé sol motî scrît e vî-rifondou, R5, askepyî på Lucyin Mahin e 1998 eyet metou a djoû disk' a 2004.
Voyale naziåle
Les naziåles e walon
Les sons ki s' prononçnut do nez e walon c' est :
Les naziåles e walon fwaiynut pårteye di foninmes ki polnut candjî sorlon les accints do walon. Sacwants candjmints ont stî rashonnés dins des betchfessîs scrijhas.
Des ôtes, la kel candjmint est rsintou come coinrece, sont lomés "oyons" :
Disnaziålijhaedje
On lome "disnaziålijhaedje" li passaedje, dins sacwants pårlers, d' ene naziåle a ene voyale ordinaire :
prononçaedje avou -gn
So sacwants plaeces el Hesbaye (come Sint-Djôr-so-Mouze), li son "én" et pacô li son "in" å coron des mots si prononcèt -ègn On-z î prononce foirt tipicmint li fråze ki shût :
e francès
Gn a cénk sicrijhas ki s' prononçnut naziålmint (in, on, an, en, un). Mins les scrijhas "in" et "en" si prononçnut parey.
Les sons naziås, c' est ene des målåjhminces po les etrindjirs aprinde li francès.
Ene des fråzes tipikes a saveur prononcî :
e picård
E picård, li son IN est bråmint pus spårdou k' e walon. I replaece eto tos les mots walons avou "AN".
e gåmès
Gn a des coines la k' on-z a on xhiltant prononçaedje come e walon do costé d' Måmdey.
7 di setimbe
Li 7 di setimbe, c' est li 250inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 251inme po ls anêyes bizetes), avou 115 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
5 di setimbe - 6 di setimbe - 8 di setimbe - 9 di setimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Tacloban
C' est l' mwaisse veye del province di Leyte.
Categoreye:Filipenes
Hatrea
Hårdêyes divintrinnes
Categoreye:Antomeye
Émile Wenkin
Ouve pol walon
Il a prins pårt ås inketes k' ont moenné å motî d' Bastogne.
Ki dit lu-minme onk di ses tecses (dins Scrijheus d' Årdene)
Wenkin
Dårmè Pidjes (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Tchålerwè Beas-Årts | Dårmè Pidjes | Dårmè Sacré Madame
Dårmè Sacré Madame | Dårmè Pidjes | Tchålerwè Beas-Årts
1751
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 1746 | 1747 | 1748 | 1749 | 1750 | 1751 | 1752 | 1753 | 1754 | 1755 | 1756 Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1751 do calindrî grigoryin.
Waibe e walon
Les waibes e walon sont diferinnes des waibes sol walon, la k' on djåze sol sudjet do walon, mins e francès. On-z î pout prezinter pacô bråmint des tecses e walon.
1751
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
37
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Waibe e walon
Les waibes e walon sont eto diferinnes des gazetes éndjolikes e walon.
37
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50
32 | 33 | 34 | 35 | 36 | 37 | 38 | 39 | 40 | 41 | 42
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 37 do calindrî grigoryin.
Bive (biesse)
Castor fiber (bive d' Urope)
Mins gn a eto li des ôtes sôres di bive.
Motlî
Li frumele si lome bivresse.
Discrijhaedje
Li cawe do bive sovint l tere. Mins i l' rilevèt po n' pont leyî d' passêye.
Dints di dvant, foirt awiyants, et di brune coleur.
Nén åjhey di vey li seke, ca i n' ont k' on clowake, come les biesses.
Istwere des peuplåcions el Walonreye
Divinltins, end aveut totavå l’ Beldjike. Mins il avént disparexhou.
Ont stî ramoennés el Walonreye dins les anêyes 1990 (al Croes Schaye). Asteure, i serént 250 familes.
Vicaedje
Vicnut tot do long des aiwes.
I côpèt des åbes avou leus dints di dvant. I les ramoennèt etire, pu les coschetlèt po fé come des léts.
I fwaiynut des astantches so les corantès aiwes ou les laetches.
Mopliyaedje
Al tchôde e moes d' djanvî, dins ene aiwe toprès di 0° C.
S' acoplèt vinte disconte vinte.
Durêye di plinnisté : 100 djoûs. Adon, i djonnlèt e moes d' may et djun.
Li bivresse djonnlêye so s' cawe, riployeye pa padvant.
Les djonnes sont ni-fuyants.
Dins l’ adjinçnaedje biyolodjike
Pout esse riwaitî come ene evayixhante indje di biesse, pa les damadjes k’ i fwait ås plantisses. Mins il est veyou voltî pa les rafiyants d’ nateure, come sôre di biesse disparexhowe, et k’ a come « raviké ».
Eployaedje
On eployive li cråxhe di castôr po medicamint.
Alére
Joseph Lahaye, Li bive,
Duk d' Åle
I vna ezès Bas Payis espagnols do trevén d' Flipe II di Spagne po spotchî li revintreye des Gueus.
Ses sôdårs estént foirt waeraxhes. C' est kécfeye did la ki l' mot "albran" vént.
Categoreye:Bas Payis espagnols
Sovnances d' on vî gamén (prôzes)
thumb|Coviete Sovnances d' on vî gamén ( Sov'nances d'on vî gamin ), c' est on live e walon scrît pa Eugène Gillain.
Filipenes
thumb|300px|Mape Filipenes Les Flipenes, c' est on dislaxhî payis d' Azeye. C' est on tchaplet d' iyes.
Sovnances d' on vî gamén (prôzes)
I fwait 161 pådjes, et 7 ôtès pådjes pol motlî.
Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes (roman)
Istwere do scrijhaedje do live
Les båsheles li taenît po k’ i lzî racontaxhe ene istwere. Et lu emantchî li fåve d’ ene lomêye Alice.
Sovnances d' on vî gamén (prôzes)
I fourit enimådjî pa Alexandre Daoust.
Filipenes
Les djins sont purade catolikes. Mins gn a sacwants coins avou des muzulmans.
Sovnances d' on vî gamén (prôzes)
Contnou
Ci n' est po dire on live di sovnances, ca gn a eto toplin di scrîts filozofikes divins, come :
Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes (roman)
Racourti
Alice s' anoyive sol yebe la k' el pitite trope esteut ki fjheut prandjire. Tot d' on côp, la on blanc lapén avou des rodjes ouys ki passe divant zels e corant. Il esteut ecayté d’ on coirsulet. I s' a aresté po rprinde alinne, et tot rsaetchant ene monte do gwisset di s' djilet, a låtchî «Mondju todi, Louwis! Dji va-z esse tårdou». Ci côp la, il a rbizé evoye.
Filipenes
Mwaisse veye : Manile (Manila)
Sovnances d' on vî gamén (prôzes)
Contnou
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Lives di sovnances e walon
Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes (roman)
Racourti
Alice ni fjha ni ene ni deus: ele shuva l' robete diski tot å fond di s’ terêye.
La, ele va rescontrer totes sôres di biesses ki cåzèt avou leye, sovint des bates di dvizes sins cou ni tiesse, mins ki shuvèt ene lodjike d' efant.
Filipenes
Ôte veye : Tacloban
Coirnaedje (årtisyince)
Coirnaedje do larink
Categoreye:Senes des maladeyes Categoreye:Årtisyince
Filipenes
Istwere
Les Flipenes fourît colnijheyes aprume des Espagnols.
Anêyes 1000
10inme sieke | 11inme sieke | 12inme sieke
Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes (roman)
Ratournaedjes
Li live a stî ratourné dins ene cåkêye di lingaedjes.
Anêyes 1000
anêyes 980 | anêyes 990 | anêyes 1000 | anêyes 1010 | anêyes 1020
1000 | 1001 | 1002 | 1003 | 1004 | 1005 | 1006 | 1007 | 1008 | 1009
Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes (roman)
Ratournaedjes
E 2017, èn ôte pa Bernard Louis, dizo l' tite: Lès paskéyes d'Alice è payis dès mèrvèyes (ISBN-13 978-1-78201-173-6).
E picård (borén), end a yeu ene da André Capron (''Lès-Aventûres d’Alice ô Pèyis dès Mèrvèy, 2012, ISBN 978-1-904808-87-92012).
Anêyes 1000
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Les aviretes d' Alice e payis des marvoyes (roman)
Vindaedje del deujhinme modêye walone
Sourdant
Alice Alice Alice
Andalouze (såce)
Åjhmince
vignette|On satchot di fritches avou di l' andalouze didins. Cisse såce ci si mindje sovint avou des fritches ubén del tchå di taviene-a-fritches. On-z e ritrove des fôrmules timpesse so les waibes po l' fé a s' måjhone.
Dinrêyes
Les dinrêyes k' on trove sovint sont :
Handele
L' andalouze, c' est ene såce k' on trove cåzumint k' el Beldjike. Totfeye, on cmince a-z e vir dins d' ôtes payis. Metans, el France.
Menuchenet
Menuchenet ([FR] Menuchenet) est on hamtea del veye di Bouyon, eyet k' est a ût kms del cinte-veye, e province do Lussimbork. Menuchenet est a costé d'on ôte hamtea d' Bouyon : Mogimont
Djeyografeye
<mapframe latitude="49.849329" longitude="5.088633" zoom="16" width="551" height="582" align="center" />
Walt Disney
thumb|Walt Disney (1946) Walter Elias Disney a skepyî li 5 di decimbe 1901 et mori li 15 di decimbe 1966 a Chicago, Illinois.
Disney
Curé falacha
Ministere
Les curés falachas schoûtnut cofesse et dislaxhî les petchîs, a môde des crustins.
Falacha d' Israyel
Tantea k' i n' dimeure cåzu pupont d' Falachas e l' Etiopeye minme.
Rujhes des Falachas po s' mete avå les djins e-n Israyel
E-n Israyel, les Falachas n' ont pont d' droets.
Leu nåcion est rconoxhowe come des vraiys Djwifs, mins nén vormint leu rite rilidjeus.
I n' ont nén l' droet d' awè des timpes (masguides), et leus curés n' ont nén l' droet d' maryî, ni d' fé ofrande nerén.
Les rabins overnut bråmint po fé des sinagogues di noers, avou des noers rabins, po fé tourner les Falachas a Djwifs rabinisses (do Talmude).
E 2012, gn a yeu des metingues po rclamer disconte do raecisse del societé israyelresse eneviè les Falachas.
Mestîs
End a mo ki s' egadjèt dins l' årmêye, valets et båsheles.
A-st avou des rlomés tchanteus (rilomêyès tchanteuses).
Dins les Belès letes e walon
Dins les Belès letes e walon, ci sudjet la est espliké dins l' roman Gabriyel eyet Gabriyel. Onk des persounaedjes, Adina, c' est ene Falachate, k' a rebagué el Beldjike, nén binåjhe di s' vicåreye e-n Israyel. Elle a spozé on djwif roumin, mins si curé Falacha n' a nén yeu l' droet d' elzès maryî låvå.
Fosse-li-Veye (veye)
Fosse (po discramyî : Fosse-li-Veye, F. Fosses-la-Ville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité, el province di Nameur.
Georges Ista
Alére
Georges Ista, touche-à-tout de talent, Rivuwe Wallonnes, 1/1996, 1-6 (e francès)
Fosse-li-Veye (veye)
thumb|Plaece do Martchî thumb|Cope di Chinels a l' intrêye des anêyes 1960
Georges Ista
Hårdêye difoûtrinne
Ista Ista
Fototinrûlté
Li fototinrûlté u fototinrûlijhaedje, c' est ene maladeye del pea des djins ki s' fwait broûler di wai d' solea, a cåze di prindaedje di droukes (come les kinolones), u d' sacwants makiyaedjes et sint-bon.
Li minme maladeye si voet eto dins les biesses.
Fototinrûlté dins les biesses di cinse
Les vatches et les bedots el polnut atraper cwand i paxhèt so sacwantès waides.
Dins les cafloreyès vatches, c' est l' blanke pea ki toûne tote a crapes, pu s' displaker a grossès takes di cur.
Les bedots sont purade acsûs ås orayes ås ouys, et sol dibout do muzea, et eto sol dizo do vinte po les raeces ki n' ont waire di linne.
Pî-note
Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades Categoreye:maladeyes des bovrins
Hassonveye
Gn a on tchestea.
Youssef I d' Gurnåde
thumb|200px|si åbe di famile Youssef I d' Gurnåde (Youssef prumî d' Gurnåde), lomé eto Youssef Aboul Haguigue, e-n arabe classike, أبو الحجاج يوسف بن إسماعيل (abou l-Hajjâj yousef ibn ismâ3îl) , c' esteut l' setinme rwè d' Gurnåde del dinasteye des Nazarîs
Hassonveye
Etimolodjeye
cinse da Hathso, raptitixha di "Hatho".
Youssef I d' Gurnåde
I ringna di 1333 a 1354.
Hassonveye
Istwere
C' esteut on fî del famile di Wahå, k' a stî rvindou a sacwants ôtes e-n erote.
Oraye-di-live
L' oraye-di-live n' est nén l' oraye d' on live, mins ene pårteye del plante î rshonne, todi.
Youssef I d' Gurnåde
Vicåreye
I monta sol trône a 15 ans, al moirt di s' fré, Mawoumet IV di Gurnåde. C' esteut on bea grand foirt ome, foirt sûti, mins d' ene grande douceur. On rwè k' inméve les årts. Mins ki studyive voltî les syinces, aprume li droet. Il est discrît pa Mignolet insi:
Il inméve li påye, adon ki tos les rwès do cotoû viként po s' fé l' guere. I n' aveut k' ene idêye e l' tiesse : basti des belès veyes, et î diswalper ene civilizåcion li pus plaijhante possibe.
C' est lu ki bastixha l' Alambra d' Gurnåde. Et toplin des scoles alcoranikes, des moskêyes et des ôtes bastimints a Malaga.
Franke lûte
Li franke lûte (francombat), c' est spôrt di toursixhaedje francès, ki rshonne å jiu-jitsu. I a stî creyé e 1988 par Alain Basset eyet Dominique Dumolin.
Youssef I d' Gurnåde
Vicåreye
Come muzulman, i shuva li filozofeye soufiye eyet li doctrene malikite po l' comprindaedje di l' Alcoran.
Franke lûte
Li franke lûte est purade pratikêye el Sud del France. I gn a des scoles di franke lûte, metans, a Paris, Bordeaux eyet Montpellier.
Youssef I d' Gurnåde
Vicåreye
I mora pougnårdé e s' moskêye. Vola kimint ki l' sinne est racontêye pa Djôzef Mignolet.
Franke lûte
Tins des etrinnmints, les scoleus poirtèt des rodjès mousseures, eyet les studiants, des verts.
Youssef I d' Gurnåde
Sourdants
Categoreye:Rwès et impreurs Categoreye:Istwere di l' Espagne Categoreye:Andalouzeye
Colimamite
Li colimamite u mamite ås colis, c' est ene mamite cåzêye pa les colibaciles (Escherichia coli).
C' est ene des pus griyeuses des mamites ås vatches.
Minêyolodjince
Ele acsût pus voltî les grandès dineuses. Foirt laide ås vatches Hostine.
Cwand gn a des trôs dins l' beton do ståve, les biesses si vnèt coûtchî dvins, et l' tete pind dins l' bigåd. Les colibaciles n' ont k' a rmonter dins l' tchenå do trayon.
Dins les tchôds payis, di l' esté, les vatches si vont insi voltî rafrister dins les frexhès plaeces, la k' elle ont pixhî enawaire.
Cwand i ploût bråmint, po les biesses al libe divins èn eclôs, on a les minmès rujhes.
Senes del maladeye
Les prumirès 6 eures, li five monte disca 41°C. Li laecea pout dmorer normå, mins li cwårtî malåde kimince a esse pus deur.
Après 24 eures, li laecea toûne a aiwe, d' ene djaene coleur. Gn a pus waire di matons, oudonbén, i sont eto djaeniåsses. Li pés est moirt houzé, tchôd, et dorleus.
Li deujhinme djoû, li biesse si pout coûtchî sins s' voleur rilever. Li five a rtoumé et l' timperateure do coir shonne normåle (39°C). Si l' vatche dimeure astampêye, ele pout schiter.
A pårti do 3inme djoû, si l' vatche n' est nén médieye comifåt, ele pout ddja crever.
Médiaedje
On médeye purade pa des pikeures (trimetoprim, colistene, djintamicene, marboflocsasene).
Les tubes al mamite ni sont nén foirt aidûles zels tot seus.
Pronostik
Si l' mamite est médeye dins les 12 eures, on pout schaper l' rascråwêye tete.
Si on tådje disk' å londmwin, li tete est pierdowe, nouv côps so dijh.
Si les biesses ni sont nén bén médeyes (metans tot prindant des tubes po les streptos), et k' on n' fwait les bons antibiyotikes ki l' troejhinme djoû, foirt a crinde ki l' biesse va aler setche des cwate tetes.
Minme si on n' sogne comifåt ki l' cwatrinme djoû, li biesse est å pus sovint pol Laid Wåtî.
Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Maladeyes cåzêyes pa des microbes
Motî Alphonse Massaux
Massaux
Li motî d' Alphonse Massaux, ki s' tite e francès, c' est "Lexique brabançon (Dion-le-Val et environs)", c' est on motî walon-francès, scrît pa Alphonse Massaux, ey eplaidî pa Jean Lechanteur et Jean-Jacques Gaziaux a l' SLLW e 2013.
L' accint noté, c' est l' ci di Dion-l'-Vå, ene sôre di walon do Mitan, mins tot rprindant des mots di tote ene driglêye di viyaedjes do cotoû.
Il est rprins sol limero [C65] dins l' djivêye des motîs do walon.
Sacwants pådjes do motî
Motlî des cinsîs a Fraire
Li motlî des cinsîs a Fraire, c' est on memwere di licince ki l' tite e francès, c' est "'Ferme et élevage à Fraire; étudedialectologique''", prezinté pa Brigitte Hosslet a l' ULB e 1971.
L' accint walon studyî, c' est l' ci d' Fraire. Les mots sont rashious e sistinme Feller.
Cist ovraedje la est rprins sol limero [O102] dins l' djivêye des motîs do walon.
Fraire
Cawete -urlin
Li cawete -urlin, et s' femrin -urlinne, c' est des cawetes k' ont skepyî tote seules so des nos di dmorants des viyaedjes u contrêyes tot å Levant del Walonreye, dilé les Redîmés Payis.
Tåte (discramiaedje)
Categoreye:Emacralés mots
Jean-Philippe Stassen
Jean-Philippe Stassen, c' est on dessineu di bindes d' imådjes k' a skepyî a Hermåle-dizo-Årdjetea li 14 d' måss 1966.
Cawete -urlin
Li cawete a stî studeye pa J. Lechanteur dins Les dialectes de Wallonie.
Elle a stî reployeye des rfondeus po fé des noûmots.
Sourdants et pî-notes
urlin
Catedråle Sint-Pol di Lidje
Li catedrale Sint-Pol di Lidje, c' est one catedråle di culte catolike ki s' truve a Lidje el province di Lidje e Walonreye e Beldjike. Divant ki d' esse distrûte e 1795, c' esteût l' catedråle Notru-Dame-et-Sint-Lambert k' esteût l' catedråle di Lidje.
Lidje, Sint-Pol
Foixhes
Categoreye:Usteyes Categoreye:Bedots Des foixhes, c' est ene grande cizete, avou ene binde d' acî inte les deus lames, ki fwait rsôrt, po tonde les berbis.
Tchîproûle
Sorex araneus
Mins gn a des ds ôtes sôres di mizretes.
Sourdant
Categoreye:Biesses ås tetes Categoreye:Rawiants
1874
Ôtès djins
Categoreye:Date
Henri Dewier
Henri Dewier, c' est on diccionairî do walon, oteur do Franwal di Måmdiy (FE21).
Vicåreye
Hinri Dewir provneut do Hinnot (si no d' famile vout dire: di Wiyere). Mins i djåzéve coranmint li walon d' Måmdiy, la k' i dmoréve.
Franwal Dewier
C' est on gros motî francès-walon po l' accint d' Måmdiy, mins ki n' a måy sitî eplaidî. Il est wårdé come tapuscrît al bibioteke Nicolas Pietkin.
Ci motî la a siervi d' sourdant pol podjet di motî francès-walon di Måmdiy et d' Waime.
Dewier
Carles Puigdemont
Carles Puigdemont (riwalnijhåve Tchåle Pouchdomont), c' esteut l' prezidint del Catalogne di 2016 a fén 2017.
A ç' moumint la, il a stî disdjoké på govienmint cintrå d' Espagne, pask' il aveut metou so pås so fotches on referandom nén accepté pa Madrid. I s' a assåvé adon el Beldjike, onk des payis uropeyins k' aveut l' moens critiké l' referandom.
Puigdemont Puigdemont
Dårmè (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Dårmè, u core lomé nén-oficirmint, Dårmè Metro, est ene ståcion del antene d' Anderluwe (M1 eyet M2). :
Mårciene Providance | Dårmè | Dårmè Pidjes
On motî d' fotbale, idêye pa idêye (R5)
Li R5 (eto lomé : On motî d' fotbale, idêye pa idêye), ç' est on motî soulmint pol fotbale, minme s' i gn a kékes mots d' nåcionålités. Cist ovraedje ci aveut stî askepyî på Lucyin Mahin dins s' live lomé "Ké walon po dmwin?", rexhou e 1999. Mins nerén, il a stî eplaidi eto so ene waibe e 2002, pus metou å djou disk' e 2004.
Motlî
Les mots v'nant d' èç sourdant sont dispolules sol Wiccionaire.
Singlé d' bwès (pris)
Li Singlé d' bwès (Singlî d' bwès.), c' est ene bate di djouwaedje di pîce di teyåte inte les dramatikes del Province do Lussimbork.
Pî-notes
Categoreye:Pris et bates e lingaedje walon Categoreye:Teyåte e walon
Al såjhon des meumeures (tchanson)
Al såjhon des meumeures (e sistinme Feller: «Èl séson dès mûmûres», ortografieye aprume dins on sistinme di dvant Feller), c' est ene rilomêye tchanson da Ferdinand Davaux.
1752
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans anêyes 1730 | anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 1747 | 1748 | 1749 | 1750 | 1751 | 1752 | 1753 | 1754 | 1755 | 1756 | 1757 Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1752 do calindrî grigoryin.
Al såjhon des meumeures (tchanson)
Tinme
C' est l' dujhance des djins do Tchålerwè des anêyes 1890 ki polént co aler dins les bwès do cotoû cwand les meumeures estént bounes a code (e moes d' awousse).
1752
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Al såjhon des meumeures (tchanson)
Tinme
Ci n' est nén si près k' çoula: end a des cis k' î vont a pî, mins des ôtes e vweteure (cariole), a velo u minme å tram.
On î va avou l' famile, po vormint profiter des fruts:
Mins c' esteut eto ene ocåzion di resconte inte djonneas et djonnetes:
Come di djusse, ces-cis sayént d' î aler bén farådmint, mins rivnént tot discaytés…
… et les båsheles tote distchåvurnêyes.
so Wikisourd:
Sajhon
Araedjî tchesseu
Categoreye:fåves do vî vî tins del Walonreye Li fåve di l' araedjî tchesseu, c' est ene racontroûle del sôre des såvadjès tchesses.
Li mwaisse persounaedje, c' est onk k' est araedjî d' aler al tchesse. Mins ci tchesseu la a åk a si rprotchî. Soeye-t i k' il a bôreaté ses sudjets, soeye-t i k' i n' respectêye nén li rlidjon. Adon, i rescontere on sint u on priyesse ki l' vout rmostrer, mins i nel schoûte nén.
Adon, i lyi arive måleur, et il est codåné a rivni fé ene fåsse tchesse so tere, on metou djoû, disk' al fén des tins.
Modêye di Viepe
A Viêpe, gn aveut on signeur ki ctchinéve ses sudjets, et ki n' respectéve rén. Il esteut rindou après l' tchesse. I tchessive minme li djoû des åmes.
On côp k' i tchessive li djoû des åmes, la k' i rescontere on priyesse k' aléve enôlyî on malåde. Ci-cial lyi fwait li rprotche mins li signeur end a d' keure. Al nute, gn aveut on spès brouyård et l' signeur n' a nén veyou k' il arivéve dins ene fondreye. Et il a toumé dvins avou si tchvås et tote si meute di tchéns.
Ôtès modêyes
El Tieraxhe, les araedjîs tchesseus, c' est les cwate fis Aimon.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Polisemeye
thumb|cénk sinses do mot [[amazir «ⴰⴼⵓⵙ» (afous′): mwin (1), divant-bresse (2), manike di tchena (3), mantche di mousmint (4), mantche d' usteye (5)]] On djåze di polisemeye u mosinsyince, c' est cwand on mot pout awè dipus d' ene sinifiance.
Cwand l' polisemeye pout moenner a èn ecramiaedje po comprinde (minme cotoû d' eployaedje), on djåze d' emacralé mot.
Egzimpes di mots walons
E l' eciclopedeye Wikipedia, les mots polisemikes si rtrouvnut avou ene pådje d' omonimeye, come les omonimes.
Egzimpe di sene polisemike
Cwand deus senes ont des sinses diferins, leu fonte éndjolike est diferinne
Sourdants
Categoreye:Linwince
Fåsse tchesse
Fasse tchesse Li fåsse tchesse, c' est ene des racontroûle del sôre des såvadjès tchesses k' on trouve dins des viyaedjes la k' gn a bråmint des bwès.
Les djins oyèt des côps d' fizik, des coirnaedjes, et des boerlaedjes di trakeus, dabôrd k' i gn a nolu ki tchesse avårla. Et gn arive tot ene nindje di tot ptits tchéns ki passèt dins l' viyaedje.
Elle egzistêye dins bråmint des ôtes payis.
Modêye di Rotchô
A Rotchô, li fåsse tchesse si passéve å Boschet, u å Bwès Liyon. A l' anuti, on-z oyeut des coines, les tchesseus ki breyént: " tayo ! tayo!", des côps d' fuzik, mins stofé. Adon, gn aveut ene hiedlêye di ptits tchéns ki trevåtchént l' viyaedje, et passer inte les djambes des djins ki s' avént anuti, mins sins lzî rén fé.
Ôtès modêyes di Smwès
A Vivî, li ci ki prind troes ptits tchéns dins s' banete, e rarivant e s' måjhone, i n' trouve ki troes cayôs.
A Yåle, on-z aléve dins les tchamps po-z ôre li fåsse tchesse, ubén dmorer sol soû d' l' ouxh. On-z oyeut bawer les tchéns et on-z etindeut coirner ådzeu des rotches di Laplet et sol Mont d' Åle. Gn aveut ds ôtes k' elzî respondént do costé do Hamea. Les djins ki l' alént schoûter n' plént må.