cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Thomas Malthus
so les teyoreyes economikes
L’ economisse inglès David Ricardo, on soçon da Maltusse sicrijha : « li pris normå di l’ ovraedje, c’ est l’ ci ki permete ås ovrîs d’ sorviker, et di s’ produre li raece, sins baxhaedje ni crexhaedje ». On loma çoula li « lwè d’ fier des salåres ». Li Karl Marx el prinda come assene po diswalper ses tuzaedjes sociås.
Messe di no payis (live)
Messe di no payis, c' est l' tite d' ene des prumirès messes e walon k' a stî eplaidêye. L' oteur do tecse, c' esteut Robert Arcq et l' oteur del muzike, c' esteut Pierre Leclef, on organisse et on compôzeu.
Thomas Malthus
sol les teyoreyes biyolodjikes
Tchåle Darwine lu-minme diclåra k’ il aveut lî li live Maltusse, et k’ ça l’ aveut bråmint aidî a-z atuzlé si teyoreye di l’ evolucion.
24 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Messe di no payis (live)
Li live a rexhou e 1974 et ci messe la a stî dijhowe pol prumî côp a l' eglijhe Sint-Sulpice di Djumet.
Thomas Malthus
Sourdant
Malthus Malthus
24 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
22 d' decimbe - 23 d' decimbe - 25 di decimbe - 26 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Messe di no payis (live)
Messe di no payis Messe di no payis Messe di no payis
24 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Oxhitrawôze
L' oxhitrawôze u osteyoporôze, c' est ene maladeye la k' les oxheas si vudnut di leus minerås.
24 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Oxhitrawôze
On sfwait oxhea est dit èn oxhåtrô (oxhea ås trôs).
Come di djusse, ces oxhs la divnèt pus fråles.
Minêyolodjeye
Elle si voet voltî dins les comeres après l' laidådje.
Senes del maladeye
Li pacyin a des doleurs dins l' schene do dos. I va sovint roter a baxhete. Li toû do dvant-bresse discrexhe.
Les sketaedjes d' oxhea sont pus corants. Pår li fraiteure do cô do femur.
Al radio, li coir di l' oxhea est pus clair k' i n' divreut.
Espaitchance
On a lontins volou ki l' boevaedje di laecea espaitchaxhe l' oxhitrawôze. Mins ciste idêye a stî disdite dins les anêyes 2010.
Li bodjaedje a pårti des cwarants ans, lu, est seut bon po n' nén fé di l' oxhitrawôze.
Sourdant
Categoreye:Medcene Categoreye:Oxheas
Gripe di Honconk
Li gripe di Honconk, ci fourit ene minêye daegnrece di gripe k' ataca a Honconk e moes d' djulete 1968 (dandjreus vinant del Chine).
Cåze
C' esteut on micsovirûsse del sôre H3N2.
Rôlaedje del minêye
Di Honconk, ele passe ezès Stats Unis, la k' elle va fé 50.000 moirts so troes moes, al fén d' l' erî-såjhon et å cminçmint d' l' ivier.
Li virûsse a l' air d' awè disparexhou e 1969, tantea ki les especiålisses di l' ODH (OMS, WHO) li loucnut come di l' istwere schoyowe e leu grand raploû d' octôbe 1969. Mins l' piyintche ratake e l' Urope di l' ivier 1969-1970.
Dinêyes minêyolodjikes
Li gripe acsujha totes les classes d' ådje, les 20, 30, 40 et les pus vîs.
E l' Beldjike
Mågré ki les gazetes n' è cåzèt cåzu nén ‒ udon minme po s' fote ‒, i shonne ki l' maladeye a bouxhî djus bråmint des djins. Insi, Le Soir sicrît k' i gn a 10 a 25 åcint d' eployîs et ovrîs ki n' sont nén la dins les administråcions et les eterprijhes.
Nou rcweraedje sincieus ni fourit fwait do tins del minêye, k' a todi stou waiteye come ene simpe laide gripe d' ivier.
Tot ristudiant li sormorance di ces moes la, on a aviré on totå d' moirts di 10.000 djins.
Sourdants
Honconk
Gådje
Gådje, la-minme ([FR] Gages ; [PCD] Gâch — Gâche /gaːʃ/), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, asteure on viyaedje del Grande Brudjlete, e province do Hinnot.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Sere (plantes)
thumb|En sere a Låken Ene sere, c' est come ene måjhone di veule ou d' plastike po-z î ahiver des plantes ki n' vénrént nén a l' ouxh.
I fåt monter l' sere dins ene coine bén metowe å solea.
Li tere ni doet nén esse trop setche; vos åroz ene piete d' oumusse. Si elle est trop frexhe, vos n' arivrîz nén a maxhî l' composs ki dvénreut come do beton.
Tos les troes ans, c' est mî do candjî l' tere 20 cm fond.
Province di Flande coûtchantrece
Li province di Flande coûtchantrece ou di Wess-Flande (nl: West-Vlaanderen, fr: Flandre occidentale, vls: West-Vloadern) est l' province li pus a l' Ouwess del Flande (Beldjike).
Djeyografeye
Li province di Flande coûtchantrece est èl seu province ki soeye boirdé po 'l Mer do Nôr, è Beldjike. Åzeu d' ça, èl coisse arûle 67 km. Èl coisse va do Li Panne ([NL] De Panne) jusk' a Knokke. Si mwaisse veye est Brudje. Èç province a ût administratifs arondixhmints :
Referinces ey sourdants
* Coûtchantrece Flande coûtchantrece
James Adomian
C' est èn acteur do cinema estazunyin.
Adomian
Semåjhe (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés
Semåjhe (Sèmåhe), c' est ene ramexhnêye d' arimés, sicrîts pa Charles Pholien ey eplaideye e 1953.
C' est ostant des powezeyes ki des tchansons.
L' adrovaedje
L' adrovaedje est di Charles-Henri Derache ki disfind les tecses sicrîts so des tinmes classikes k' i gn a dins l' live. On sint ki ces scrijhaedjes la sont critikés divant les prumirès sayes d' ene powezeye pus imådjrece préjheye pa des Maurice Piron et Albert Maquet):
Sourdants & pî-notes
<References/>
Adjinçnance pol Comiece daegnrece
L' Adjinçnance pol Comiece Daegnrece u A.C.D., e francès O.M.C., e l' inglès W.T.O., c' est ene institucion eternåcionåle ki saye di mete les dislaxhî payis d' acoird po vinde et atchter inte di zels sins mete trop d' ahotes (pa les taeyes di dwane).
Sourdant
Categoreye:Institucions eternåcionåles Categoreye:Comiece
Ribasteye famile
Ene ribasteye famile, c' est ene famile rifwaite pa deus djins divoirceyes.
I s' î trouve les efants do pa, les efants del mame, et possibmint, les noveas efants del cope. A môde di djhêye : «les tinnes, les minnes, les nosses».
Istwere
Les rbasteyès famile n' ont stî possibe po bråmint des djins ki cwand l' societé acceptêye li divoice. El Walonreye, on n' a cmincî a ndè cåzer come «fwit sociå» ki diviè les anêyes 1980.
Cimint d' ene ribasteye famile
Li cimint n' est pus li parintêye do sonk, mins ene sôre d' acceptance sociåle ki doet esse askepeye pa les deus grandès djins.
Sourdants
Categoreye:Famile Categoreye:Dujhances sociåles
Tabane
thumb|on djoû d' martchî Tabane (e techelheyt ⵜⴰⴱⴰⵏⵜ, tabant ), c' est l' mwaisse viyaedje do vå des Ayites Bougmesse.
Djeyografeye
Il est metou sol voye ki va eviè l' passåjhe des Ayites Imi, tot pårtant des troes voyes ki s' rescontrèt å mitan del vå. Il est bagnî på ri ki vént d' Ribate, et ki s' î tape dins l' aiwe des Ayites Bougmesse, leye-minme liprumî boket di l' Ouwed Laxhdar (Vete Aiwe).
thumb|on djoû d' martchî thumb|tos les siervices
Il est pårti e deus coulêyes:
Economeye
Li martchî s' î tént li dimegne, did la li lomaedje «El Had» (li dimegne) k' i gn a co so bråmint des mapes.
Sicole des guides di montinne.
Sourdants
Categoreye:Viyaedjes do Marok Categoreye:Monde amazir Categoreye:Vå des Ayites Bougmesse
Pont-a-Cele (viyaedje)
Pont-a-Cele, obén e Feller : Pont-a-Cèle ([FR] Pont-a-Celles), est on pitit ban del comene dal minme no, e Province do Hinnot.
Robert Vandamme
Robert Vandamme, c' esteut on scrijheu e walon ki skepia a Serè li 13 di djulete 1921 et ki mora a Wareme li 4 di djulete 2014.
I dmora eto a Chuchi.
I scrijheut purade del powezeye, (bråmint eplaideyes dins les Cayés walons), mins i saya eto des bokets d' prôze (metans dins Singulîs).
Il esteut mimbe di l' SLLW.
Ouve e walon
Sacwants ramexhnêyes d' arimés ont stî eplaideyes dins les Cayés walons.
Il a yeu eto droet a deus limeros del pitite coleccion di l' SLLW.
Alére
Corwaitaedje di si ouve pa Gilles Monville dins Wallonnes, 1/2018.
Vandamme
Ameur
Categoreye:Plantes L' ameur, c' est l' djus ki rexhe d' on frut, d' ene raecène, d' ene verdeure k' est spotcheye. C' est eto l' djeu, l' djès (po l' frut), l'seûve (po l' åbe : l' bwès ki boute) èt l' vèrzin (po l' ome). C' est eto l' seuve d' èn åbe.
Coûsse a pî
Ene coûsse a pî, c' est ene bate di spôrtifs ki corèt ene metowe distance po-z esse li prumî.
Sacwants rlomêyès coûsses a pî
…
Sacwants rlomés coreus a pî
🇱🇰 Coreus a pî
Ôrlodje di l' apocalipe
L' ôrlodje di l' apocalipe, c' est ene sôre d' unité di mzeure. Elle a stî edvintêye al fén del Deujhinme guere daegnrece. Pus on-z est djondant d' munute, pus on-z est djondant di l' apocalipe. Asteure, on-z est a 90 sgondes dvant l' fén des féns.
Adierça
L' adierça di l' ôrlodje di l' apocalipe, c' est d' mostrer k' on-z est djondant del fén del djintrinnté, ca les manaedjeus do monde ni savnut nén « fé leu ovraedje comifåt, copuvite avou les gueres eyet les candjmints climatikes ».
Istwere
centré|vignette|1430x1430px|Grafike di l' ôrlodje e-n inglès, avou les dnêyes di [[1947 disk' e 2023. E-n icse, c' est les anêyes. E yod, c' est les munutes.]]
Jean Flesch
Jean Flesch, c' esteut on scrijheu e walon do Roman Payis.
I notéve l' accint d' Perwé.
Il a skepyî e 1908 ey a morou e 1991.
Riprins dins l' antolodjeye «Nos campagnes».
Di s' mestî, il esteut mnujhî dins on tcherbonaedje.
C' est l' popa da Andrée Flesch.
Ouve e walon
A scrît des powinmes eplaidîs dins «Li noer boton», pu dins «Lë Sauvèrdia»
Sacwants d' ses ouves ont stî rashonnêye pa Jean-Jacques Gaziaux e-n on livret titré e francès «Cheminement poétique avc Jean Flesch» (2008).
Sourdant
Flesch, Jean
Diclinåjhon
Ene diclinåjhon, c' est on candjmint do coron d' on mot (aprume les sustantifs et mots aloyîs) sorlon si fonccion d' croejhete.
End a classicmint e latén ey e-n almand. End aveut eto e gayel.
Sôres di diclinåjhons
(po l' almand, metans) (dins sacwants langues)
Categoreye:Linwince
Betchfessî jh
thumb Li betchfessî JH, c' est li scrijha JH eployî come betchfessî scrijha po des mots ki sont prononcîs avou J so Nameur, Tchålerwè eyet l' Basse Årdene mins avou on shoflé H après Lidje.
Mwaissès dnêyes
L' egzimpe k' on rvént todi dsu, c' est :
Come XH, al fén des mots, e Payis d' Lidje, li betchfessî Jh si prononce voltî come on ixh-låte; i pout minme rider po divni on son F ou on son Y.
Po les Lidjwès, li prononçaedje do betchfessî JH est l' minme ki l' ci des betchfessîs XH eyet SCH.
Li betchfessî oi si s' mete måy al tiesse d' on mot mins s' rescontere voltî å coron shuvou d' on halcrosse E (mezåjhe, åjhe, cawete -åjhe).
Betchfessî JH et sistinme des cossounes
Li betchfessî JH riprezinte don li doûce cossoune ki respond al dure cossoune XH. Çou ki fwait ki, come po les ôtès doûcès cossounes, les voyales I, U eyet OU metowes padvant seront otomaticmint longues.
Crombès rîlêyes
Les crombès rîlêyes, c' est les cenes ki n' ont nén les 2 grands prononçaedjes J & H
Uzaedje do scrijha JH come betchfessî
Li betchfessî JH a stî atåvlé pa Laurent Hendschel e 1994, docô come pindant do betchfessî XH come doûce cossoune. L' idêye esteut, cial, di rprezinter li passaedje dins les accints do walon do son H et ixh-låte å son J dins les minmes mots.
Ci fourit, dabôrd, li céncwinme betchfessî scrijha (après ea, å, ô eyet xh). Il a don passé lodjicmint al Tåvlotêye rifondaedje del Rantoele et al cene di l' UCW eyet shuvanmint, å Raploû d' Tchålerwè sol rifondaedje (1996).
Les "sconte-rifondeus" ont rålmint ataké li betchfessî JH, mågré ki c' est ene troke di lete ki n' egzistêye ni dins li scrîta, ni dins les lingaedjes vijhéns do walon. Dabôrd, eneviè l' istwere di l' ortografeye do walon, c' est l' pus flåwe des betchfessîs scrijhas.
Hårdêyes difoûtrinnes
JH Categoreye:Sons et letes do walon
Franc-Waeret
Franc-Waeret (la-minme, ey e francès «Franc-Waret»), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele intité di Ferneamont.
Djeyografeye
Viyaedje do Waeret (Hesbaye namurwesse).
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Memwere so les cårires di Spontin
thumb|Coviete Li memwere so les cårires di Spontin, ki l' tite e francès, c' est "Les carrières à Spontin, étude dialectologique et ethnographique", c' est on memwere di licince, so l' motlî des carioteus di Spontin, disfindowe a l' UCL pa Jean Germain ey eplaideye e 1974.
Elle est lijheye come rahouca C11 dins l' djivêye des motîs do walon.
Spontin
Goidjes (djeyografeye)
Des goidjes, c' est ene parfonde schavêye fwaite pa ene corante aiwe dins ene montinne.
Ele si fwaiynut cwand l' aiwe k' on dit doet dischinde di bråmint des metes d' on plin côp.
Complesse sicolodjike
On complesse sicolodjike ou kitoirdowe kidijhance (radoûcixhanmint : doloreuse kidujhance), c' est ene estance sicolodjike la k' ene djin reyadjixh d' ene façon k' el societé n' acceptêye nén, mins sins pår esse traitêye di sote.
Li djin ki s' kimoenne insi endè sofrixh.
C' est ene maladeye sicolodjike mwinrrece (mineure).
Cåze des complesses
Les cåzes d' ene doloreuse kidujhance ni sont cnoxhowes do sudjet. Ele sont dins s' sordivintrin (sorconsyin).
Bråmint des côps, c' est paski, dins si aprintixhaedje del veye, l' efant a rçû des messaedjes ki djhént onk li contråve di l' ôte.
Sacwants complesses
Categoreye:Sicolodjeye
Live Doutrepont-Delbouille so les noyés walons
thumb Li Live Doutrepont-Delbouille so les noyés walons, ki l' tite e francès, c' est Les Noëls Wallons, c' est on live sicrît pa Maurice Delbouille, ki s' a rashiou so l' ovraedje fwait dvant lu pa Auguste Doutrepont, et ki rashonne 46 tecses di noyés walons.
Il a vudî a Lidje ey a Paris e 1938.
Limerotaedje
Tchaeke tecse a on limero, k' est todi l' minme ki l' ci des ancyins studias da Doutrepont.
Po 28 did zels, ki shonnèt pår esse did divant 1800, gn a ossu on limero rimetou après côp pa Maurice Piron dins si invintåre des vîs scrijhaedjes e walon.
Dataedje
Tos ces tecses la sont do 18inme sieke ou do 19inme sieke, la k' el môde des noyés tchantés avna d' France.
Djivêye des tecses
Li ptit rond å cou do tite mostere ki c' est onk des tecses riprins dins l' invintåre Piron. (…)
Categoreye:Lives sol walon Categoreye:Noyé Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon
Croye (djeyolodjeye)
Li croye, c' est ene blanke tere foirt tinre, fwaite cåzu peurmint (90 åcint) di carbonate di tchåsse (CaCo2) avou l' restant ki c' est des silicates.
Uzaedje
On s' è sieve dins l' bastimint et eto dins les scoles, po scrire.
Avey
Les croyixheuses falijhes di Douve (e l' Inglutere).
Categoreye:Djeyolodjeye
Eplaidreyes Dricot
Lès-édicions DRICOT ont leû djîse sol Plèce dèl Rèzistince a Brèssou – Lîdje-Bèljique.
Po l' moumint lès sérîyes dès " Mononke " rèsconteure todi bécôp dè sucsès (+ di 100.000 lîves), adon qu' noûf tites ont d'dja moussî foû di l'imprîm'rèye dispôy 1974, la qu'èlle a stu mètowe so pîd. Mins Marcèl DRICOT ni s'a nin lèyî aler seûlemint avou dès Mononkes èt dispôy, bin dès lîves di scriyeûs lîdjwès ont vèyou l' djoû po-z-ariver è 1999, a cåzî 230 ovrèdjes. Ci n'èst nin co si må po in-èditeûr réjionål. Il fåt bin dîre, qu'oûy Marcèl DRICOT è-st-in-èditeûr di romans fwèrt impôrtant èl réjion walone.
C'èst si prôpe imprîm'rèye qui fêt lès lîves dès-èdiciyons DRICOT
C'è-st-avou tos vos-ècorèdjemints èt vos critiques qui nos-ovrans todi mî. Dèdja DRICOT èst passé mêsse po vinde lès lîves francofones è nosse payîs avou on fameûs côp di spale dès feûs d' rîmês èt dè romancîs, qu'on fiyate divins lu. Mutwèt qui d' mons pô d' timps ci sèrè vos-ôtes, binamés scriyeûs dè payîs Po tos lès cis qu'inmèt nosse bê lingadje walon, nos-avans-st-ine novèle colècsion " en wallon liégeois "...
Quéquès mots so noste imprîm’rèye…
L’imprîm’rèye DRICOT dimane plèce dèl Rèzistince, 12, a Brèssou – Lîdje – Bèljique. Elle a stu mètowe so pîd è 1913, pa l’ grand-pére d’a Marcèl Dricot, li ci qu’ènnè co asteûre li dirècteûr.
Dispôy 1974 l’imprîmrèye è div’nowe li spécialisse po fé d’adram lès bês lîves d’ås-Editions DRICOT èt ossi po dès-ôtès mohones.
Georges Ducarme
Georges Ducarme (1888-1961), c’ esteut on rcwereu so l’ Istwere coinrece do payis d’ Chevri-Rance.
Eplaidreyes Dricot
Dispôy bin longtimps èlle a l’ dreût di fé lès souches TVA po bécôps dès candes qui t’nèt dès rèstôrants, dès-ôtéls, dès tineûs di nètèye di vwètûres a Lîdje, a Brusséle, Nameur, Brûjes...
Georges Ducarme
Avou ça k’ il a scrît sacwants tecses e walipicård del Bote, inte di zels, ene vintinne di fåves oridjinåles.
Et ramexhner ene fåve do vî vî tins, Poté eyet Fraijhé, et eto des spots avou des spepieusès esplikêyes.
Sourdant
Ducarme, Georges Categoreye:Aschates walon-picård
Sinte Monike
Sinte Monike (foû do crustinnisse, Monike d' Ipone ou Monike di Tagast), c' est ene sinte ene miete fiesteye el Walonreye.
On perlinéve a si oneur a Notrudame del Såte a Hu.
El Walonreye, elle est fiesteye l' 4 di may.
Vicåreye
C 'esteut l' mame da sint Ogustin. Si fi shuveut l' arianisse. Ele li moenna e l' Itåleye la k' i rvina å catolicisse.
Elle est cnoxhowe po s' pacyince eneviè si ome kel mambornéve, et lyi dire des påters di bourike tos les djoûs. Po n' nén responde, ele wårdéve di l' aiwe e s' boke. Did la li spot ki tchôke al pacyince divant les insules:
Betchete (linwince)
Ene betchete, el linwince, c' est ene sititchete ki s' vént abetchter al tiesse d' on bodje.
Sinte Monike
Sourdant
Monike Monike
Betchete (linwince)
Ene betchete pout esse simpe, u dobe, u esse fwaite di troes ôtès betchetes.
Betchetes do walon
🇱🇰 Pordjet_linwince_walone
Categoreye:Linwince *
Motlî Anselme so les cortis a Bietris
Li Motlî Anselme so les cortis a Bietris, ki s' tite e francès, c' est "Étude lexicologique sur le patois de Bertrix: le jardinage", c' est on motlî ki dene do vocabulaire so l' ovraedje dins les cortis. I note l' accint d' Bietris e sistinme Feller.
Il a stî toirtchî pa Michel Anselme come memwere a l' U.C.L. e 1980.
Cist ovraedje la est rprins sol limero [S21] dins l' djivêye des motîs do walon. Mins il aveut stî rdoblé e [S107] dins l' Rasgoutadje; et c' est ç' limero la k' est co sovint eployî sol Wiccionaire.
Anselme
Djermêye Nicse
Li djermêye Nicse est on corant literaire neyerlandès. Les scrijheus d' èç djermêye estént djonne dins l' dijhnêye 1990.
Etimolodjeye
Li djermêye Nicse vént do neyerlandès (Generatie Nix). Nicse est l' scrijhaedje walon do mot "nix" (niks e bea neyerlandès) ki vout dire "rén".
Sitouwacion des scrijheus yet scrijheuses
Les scrijheus yet scrijheuses avént dins les vint ans pindant les anêyes 1990. I gn' aveut ene crexhance economike e Neyerlande, mins les ovraedjes estént d'dja prijhou på les pus ancyinnes djermêyes. Do côp, les djonnès djins del epoke dmorént sovint a rén.
Congo-Braza
Li Congo-Braza, c' est on dislaxhî payis del Mîtrinne Afrike.
Veyes
Mwaisse veye : Brazaveye
Ôte grande veye : Noere Ponte
Politike linwistike
Li politike linwistike ni shonne waire prinde asteme ås lingaedjes do payis. Insi, les scoles prumreces sont-st e francès. Les mwaisses di scole n' ont nén l' droet di djåzer on lingaedje do payis tins des cours.
Les gaztîs aprindèt li rfondou lingala a l' univiersité, po poleur sicrire leus gazetes.
Politike
Denis Sassou N'guesso î est l' prezidint a veye.
Sourdant
Categoreye:Mîtrinne Afrike Categoreye:Congo-Braza Categoreye:Payis
Mareye, ene vicåreye (tåvleas)
Mareye, ene vicåreye (Mârîye - One vikêrîye), c' est on live di tåvleas sol vicåreye d' ene kimere, sicrît pa Djôzef Bodson ey eplaidî e 2016 ås edicions Audace.
Sourdants
Li live a stî scrît aprume e francès dizo l' tite "Marie, trents-six scènes de la vie quotidienne" ey edité e 2001.
Contnou
Come li tite del modêye e francès li djheut ddja, c' est trinte-shijh tåvleas del veye d’ ene kimere do Payis walon. Di l’ ådje des djeus d’ glawene, disca so s’ lét d’ moirt, ey åd triviè des såjhons d’ l’ anêye.
Corwaitaedje tecnike
Ene peclêye di beas mots walons.
Li stîle ås coûtès fråzes sins viebe est pa des côps sbarant, mins n' shonne nén displaire nén ås lijheus. Pacô, on voet bén, mågré tot ki ça a stî ratourné do francès. Metans, p. 9 :
Sourdants
Categoreye:Lives e walon
Sapén (discramiaedje)
Categoreye:Åbes sapinreces
25 di decimbe
Li 25 di decimbe, c' est li 359inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 360inme po ls anêyes bizetes), avou fok 6 djoûs a passer po-z ariver al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
23 d' decimbe - 24 di decimbe - 26 di decimbe - 27 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Cécoreye
Li cécoreye, c' est ene plante k' on coûtive e plin tchamp, po fé ene abwesson k' on maxhive voltî å cafè.
Ôte uzaedje
Asteure, on ndè saetche l' inulene.
Categoreye:Plantes
Aiwe d' Eure
Aiwe d' Eure est l' no d' ene rivire ki vént d' Cerfontinne, dins l' Fagne coûtchantrece, po daler disk' e Mårciene djusse padvant Tchålerwè, wice elle ridjonde Sambe. Cisse rivire muzure 47 km.
Astantche d' Aiwe d' Eure
L' astanche d' Aiwe d' Eure est on touristike edroet ki s' trove e Slinri al mitan so les provinces do Hinnot eyet d' Nameur.
Ralonguixhaedje replaeçrece (voyale)
Li ralonguixhaedje replaeçrece, c' est cwand ene voyale divént longue, pask' ele replaece ene u deus cossounes etimolodjikes metowes padrî.
Elle est foirt corante e walon, eneviè les tayon-bodjes laténs u tîxhon.
e walon
latén «arbol» => walon åbe
Dins des ôtes lingaedjes
E-n amazir, dins sacwants pårlers.
Bressaedje
thumb|Bressaedje del Moinette al bressene Dupont di [[Tourpe (Leuze-e-Hinnot)]]
Li bressaedje c' est l' fabricaedje del bire ou di des ôtès abwessons fwaites a pårti des minmès dinrêyes.
Mwaissès idêyes
On cåze pus stroetmint di bressaedje po l' etape do maxhaedje do brå e d' l' aiwe k' on fwait tchåfer eshonne.
Pus lådjmint, li bressaedje, c' est l' fijhaedje del bire, di l' afontnaedje å metaedje e botayes.
Li bressaedje si fwait e-n ene bressene, u el måjhone. Les bressenes, todi pus grandes, sont divnowe ene industreye, li bresreye.
Li bresreye est ene de pus grossès industreyes d' amagnî des payis di l' Urope coûtchantrece et d' Amerike.
Istwere
On bresse dispoy foirt lontins et i gn a des prouves arkeyolodjikes ki fwaiyhnut pinser k' on bressive dedja el viye Edjipe. On trouve des viyès rcetes di sacwantès bires dins des scrijhaedjes sumeryins ki sont emey les pus vîs scrijhaedjes k' on conoxhe.
Li molaedje do brå
thumb|Li molaedje do brå e molén a brå
Li brå d' oidje, di speate ou des ôtès dinrêyes est molou e-n on molén bråjhrece. I n' fåt nén fé del farene di tot: i fåt ki l' ewalpeure do grin (les latons et raboulets do molaedje di monnreye) dimeure etire, mins k' l' ådvins dvegne del farene. Eto, les meules ni dvèt nén esse trop serêyes.
Aprestaedje des brås po ene metowe bire
Li bresseu maxhe sacwantès sôres di brås ou d' dinrêyes po fé si recetes:
L' afontnaedje
L' afontnaedje, c' est maxhî do brå avou ene miete d' aiwe, djusse çou k' i fåt po ene påsse, sins mete Sint-Pire el mwaiye (mete diptrop d' aiwe). L' aiwe est tchåfêye el tchôdire po monter disk' aviè 50°C. Adon, li bresseu radjoute li brå ey ataker a bressî: i maxhe sins s’ arester, avou on traeyin u fortchet (fotche a 3 dints). Cwand on-z arive a ene påsse sins groumiotes, l' afontnaedje est fwait.
Li bressaedje lu-minme
Li bressaedje lu-minme deure ene eure u deus. Li bresseu monte li tcholeur digré pa dgré et dmorer a tchaeke digré sacwantès munutes. Po tchaeke digré, gn a des ezimes ki vont discotaeyî ene seule sôre di prodût biyotchimike ki les yesses ont dandjî.
Li rnetiaedje
thumb|Rinetiaedje del bire
Al difén do bressaedje, li bire est passêye å coloe so on fås-fond. Les dråxhes dimornut el passete tins kel maxhe u brijhaedje passe e bidon.
Adonpwis, li bresseu va co spoujhî les dråxhes : vudî di l’ aiwe a 75-78°C dissu po fé rexhe les dierins soukes. Ci rnetiaedje la est foirt målåjhey pask’ i fåt k’ les soukes passexhe mins nén les raboulets. Po ça, l’ bresseu n’ doet nén maxhî dtrop.
Li rnetiaedje prind sacwantès eures paski sovint l’ coloe est ristopé eyet l’ aiwe di rnetiaedje passer mo londjinnmint.
Li cujhaedje
thumb|Bolaedje del maxhe après kel houbion fouxhe radjouté On côp kel rinetiaedje est houte, li maxhe est revoyeye el tchôdire pol cujhaedhe. Cwand elle atake a boure, li bresseu radjoute li grande pårt (70-80%) do houbion po fé l' coccion. Ci houbion la va cure po ene eure et dner l’ amerté al bire. Li houbion sieve ossu a touwer les bactereyes po wårder l’ bire pus lontins, ca c’ est èn antiseptike.
Dijh munute divant l’ difén do bolaedje, on radjoute li deujhinme pårt di houbion (20-30%) po dner l’ gosse do houbion al bire.
On pout ossu radjouter tot al difén do souke pos awè pus d' alcol.
Li colaedje et l' rifroedixhaedje
thumb|Li maxhe après l' filtraedje Après l’ cujhaedje, li bresseu ricole li maxhe dins ene ôte passete po oister l’ houbion. I l’ pout co rpasser dins on pus fén coloe po l’ co raclairi, tot oistant les foû ptits bokets.
Coulot (toponimeye)
Pådje do mot "coulot" et ses parints el toponimeye del Walonreye
Bressaedje
Li colaedje et l' rifroedixhaedje
Li brijhaedje doet passer d’ 100°C a 25°C divant kel bresseu n’ poye radjouter les yesses. I pout aidî l’ maxhe rafroedi avou on rfroedixheu. Ca, si c’ est trop londjin, gn a des bactereyes ki s’ î metnut.
Leyî travayî
thumb|On lewin d' yesses di birreye Termetant, li bresseu a-st apresté si lewin. I a prins on pô d’ tchôde maxhe, el radmint rafroedi, et mete didins les yesses po k’ ele si mopliynuxhe. Cwand l’ brijhaedje s’ a rafroedi disk’ a 20-25°C, li bresseu radjoute li lewin. Adon, li levaedje si va escourci.
Coulot (toponimeye)
On coulot ou ene coulêye, c' est on boket d' on viyaedje, metou ene miete foû des ôtes, å cmince,todi.
Bressaedje
Leyî travayî
Les yesses vont fé tourner l' souke èn alcôl eyet e gaz carbonike (CO2). On va leyî travayî les yesses ene pitite samwinne po fé l' gros d' l' alcol inte 15 et 25°C, po k' les yesses overnuxhe.
Cwand gn a pupont d' bouyes (di CO2) ki rexhnut do bidon d' bire, c' est kel travay est houte. Sovint on l' co mete å froed (al cåve inte 0 et 12°C, sorlon l' ricete) po troes samwinnes ou pus po kel gosse si diswalpêye et kel bire fouxhe pus claire et rglatixhante.
Coulot (toponimeye)
Po les pus grandès veyes, on djheut purade «forbot».
Bressaedje
Leyî travayî
On pout mete d' abôrd ezès botayes. Mins a c' moumint la, li bire est ttafwaitmint plate, la k' tot l' gaz carbonike s' a schapé del bire sol tins k' on leyive travayî. C' est pocwè on rmet ene pîcêye di souke el bire divant del mete el botaye et renonder l' travay des yesses.
On côp k' elle est e botaye, on doet co leyî l' bire å tchôd po deus samwinnes. Cwénze djoûs pus tård, vo vs la avou ene bire ki, si vs drovoz l' botaye, sipitrè come di djusse. On pout co leyî l' bire kékes moes el cåve pol fé viyî eyet l' gosse esse pus fén.
Coulot (toponimeye)
On n' eployive nén e walon l' mot cwårtî.
Bressaedje
Motlî Kinable
Ci motî ci riprind les mots les pus ahessåve do brassaedje, sorlon li Motlî da Kinable sol bresreye. Les mots sont metous e francès, neyerlandès et inglès po vey les rishonnances et diferinces. Les mots sont sorlignîs po mostrer l' parinté. On voet kel walon a des mots bén d' a sinne po discrire li bressaedje, k' on n' trouve nén dins les lingaedjes vijhins.
Coulot (toponimeye)
Coulot
…
Ôtes
Categoreye:Toponimeye do walon
Tanfla
Li tanfla u pupa u coûtresse d' alinne, c' est cwand ene djin, ene biesse ås tetes respire foirt målåjheymint.
Motlî
Po ene djin, on direut purade "pupa" u "coûtresse d' alinne"; on dit eto pus coramint k' elle est docô dshoflêye.
Senes
Cwand on tanfele :
Videyo d' èn åmea ki tanfele
Live Francård sol walon et l' picård
Categoreye:Lives sol walon thumb|coviete Li live Francård sol walon et l' picård, ki l' tite e francès, c' est «Wallon, picard, gaumais, champenois. Les langues régionales de Wallonie», c' est on live sol walon (et sol picård, li gåmès et l' tchampnwès) sicrît pa Michel Francard et k' a rexhou e 2013 di l' eplaideu De Boeck.
Tanfla
Categoreye:Senes des maladeyes
Live Francård sol walon et l' picård
Dins les conferinces k' ont shuvou l' rexhowe do live, il est sovint lomé «La Wallonie et ses langues».
Il a stî saetchî a 1200 egzimplaires.
Contnou
Li contnou est foirt lådje, po cmincî sol l' Walonreye, adonpwis sol walon lu-minme.
Adire avou l' prumire modêye
thumb|100px|left|Prumire modêye Li live est on raspexhixhaedje di «Langues d' oïl en Wallonie». Mins on fel raspexhixhaedje : li prumî, c' estot 49 pådjes, et ci-ci, fwait 215 pådje. Gn a po-z insi dire ki l' concluzion k’ est foirt li minme dins les deus lives. Tot l’ restant a stî rfondou.
Pårteye so li rfondou
Li rfondou est prezinté come ene des deus voyes di rvicaedje do walon, avou ses advintaedje et ses dzadvintaedjes eneviè l' ôte voye, li cene del diyalectolodjeye.
On tecse di Lafontinne, poujhî so «l' Aberteke» est mostré e rfondou eyet e scrijhaedje Feller sorlon l' accint d' Lidje, Nameur et Tchålerwè.
Kitouba
Li kitouba, c' est on lingaedje d' atôtchance (lingua franca) cåzé pa l' mitan del djin do Congo-Braza, a Nonne, inte Brazaveye et Noere Ponte.
Il est djåzé e Congo-Kinchassa di l' ôte costé do mouze Congo pa on gros cwate miyons d' djins.
C' est l' prumire ou l' deujhinme langue des djins d' ces payis la.
Nateure
C' est on creyole bantou fwait so ene assene di kicongo.
Georges Edouard
Georges Edouard, c' est on scrijheu e walon d' après Tchålerwè.
Il a scrît dins les prumîs Cahiers wallons.
Hårdêyes difoûtrinnes
Edouard
Maladeyes des poyes
Pådje moennrece so les maladeyes des poyes
Les maladeyes des poyes polnut esse rindjeyes sorlon les cåzes, u sorlon les organes la k' ele si rashidnut.
Sacwantès maladeyes des poyes, les djins lzès polèt atraper.
Bråmint des maladeyes des poyes, les ôtes oujheas d' poli, et minme les såvadjès oujheas, les polèt atraper.
Cérudjeye
* Categoreye:Maladeyes des oujheas Categoreye:Årtisyince Categoreye:Poytreye Poye
Christen-Democratisch & Vlaams
Li Christen-Democratisch & Vlaams, c' est on neyerlandès-cåzant pårti e Beldjike. C' est on pårti k' est rwaitî come on cinte pårti avou sacwants clintchas po l' cinte-droete, veyanmint ki disfindat l' ideyolodjeye d' ene democratike yet crustinne democraceye flaminde.
Istwere
Èç pårti s' aveut askepyî e 2001, padri l' dismantchaedje do CVP ([NL] Christelijk Volkspartij). Èç politike mouvmint est flotchreçmint rwaitî come estant l' omonime do pårti walon, li cdH, k' est on pårti di cinte ewalmint, mins k' est pus d' cinte-gåtche.
Divizion-1-Novice do Fotbale Bedje (2019-2020)
Ekipes
* => Li Royå Tcheslet-Fårcene Esportigne Club (D-1-Novice) aveu sti rebané avou li Olympic Club Tchålerwè-Mårciene (D-2-Novice - Waloneye)
Utopeye
Ene utopeye est ene sôre di live.
Definixhaedje
Ene utopeye est on live, ki djåze li pus sovint d' ene istwere dins ene societé k' est parfaite po tertos yet ki trevne e prezint dins èn edroet nén-knoxhou, virpus edvinté, dins l' veritåve monde. Li contnou d' ces lives, speciålmint les societés didins, sont des societés k' leus oteurs volnut. Li prumire utopeye ava stî scrît på Thomas More e 16inme sieke.
Sourdant
Categoreye:Lives
Foû grand botike
Categoreye:Comiece On foû grand botike u ipermartchî, c' est come on grand botike, mins co pus impôrtant. On-z î pout atchter di totes les sôres, do batea å boton d' brayete.
Fordjetaedje minêyrece ås vatches
Li fordjetaedje minêyrece ås vatches, lomé eto bruçlôse des bovrins, c' est ene maladeye des vatches ki lzî fwait taper leu vea, estant plinnes di shijh moes et co dpus. Li må si cpoite come ene minêye d' ene cinse a l' ôte.
Indive
Chicorium intybus var. foliosum
Sourdants
Categoreye:Verdeures
Fordjetaedje minêyrece ås vatches
Sacwants mwaissès dinêyes
C' est ene zonôze ca les djins d' mestî ki fjhèt åtoû d' ces vatches la el polèt atraper. Waitîz a: bruçlôze ås djins.
Såvadje feu
On såvadje feu, c' est on målfeu k' a polou prinde tot seu dins des bwès u des stindowes di setche yebe.
Fordjetaedje minêyrece ås vatches
Sacwants mwaissès dinêyes
Elle a stî dzindjnêye del Walonreye dins les anêyes 1970, nén sins rujhes.
Cåze
Li bactereye responsåve si lome Brucella abortus. Ele pout viker des moes å long dins les pureures ki n' sont nén eterêyes, et dmorer al crouweur (metans dilé les håyes).
Minêyolodjince
Cwand l' maladeye atake dins on ståve, gn a disca 50 åcint des vatches k' awortêynut, a shijh moes. L' anêye d' après, cesvatches la vont forponre pus tård dins l' plinnisté (set, ût moes); li troejhinme anêye, ele fwaiynut on vea a leu tins, mins ki pout crever rade après li skepiaedje.
Li microbe passe d' ene vatche a l' ôte avou les erî-fas, u les sûnaedjes matirreces (mannestés) del matrice après l' fordjetaedje. I pout eto passer pal voye des djins ki voyaedjnut d' ene cinse a l' ôte: martchands d' vatche, adjints zotecnikes, årtisses.
Senes del maladeye
Les vatches ki fordjetèt ni sont nén foirt malådes mins ele ni vont nén netyî, ey adon fé del metrite. Ele tapèt des nichtés (ki contnèt li rascråwant adjint).
A stî on tins k' on sognive nén ces vatches la, et sovint elle avént l' musse. Ci maladeye la a divnou bén pus råle cwand gn a yeu des antibiyotikes a stitchî dins l' matrice.
Espaitchance
Dinltins, on rcrindeut ki l' maladeye passe d' ene cinse a l' ôte, avou les vatches ki waidiént dins des pasteures vijhenes. Did la l' åbitude di leyî des grandès håyes, po les biesses ni s' poleur toutchî ådzeu del clôzeure.
Des ôtes payis on sayî l' eploctaedje. Les prumîs vaccins (B19) dinént des anticoirs ki polént esse prindous pol maladeye (ey adon, dins les payis ki dzindjnént l' maladeye, diveur abate tot l' bisteu. Avou ça k' on n' pleut nén vacciner les vatches plinnes.
Des foirt pititès dôzes d' èn ôte eplocta (stok A240 ) dins l' ouy, minme ås vatches plinnes, premeteut d' espaitchî l' fordjetaedje, et di dnéve pont d' anticoirs dins l' sonk.
Après, on a yeu des vaccins ki leus anticoirs polèt esse diferincyîs des anticoirs naturels (del maladeye).
Categoreye:Maladeyes des bovrins
Achraf Baznani
vignette|Achraf Baznani Achraf Baznani a skepyî a Marakech å Marok.
C' est on produjheu d' fimes et on fotografe.
Difoûtrinnès hårdêyes
Baznani
Edjaloe
Èn edjaloe ou on dipfrîsse, c' est sôre di froede dresse, ki s' timperateure est dizo 0° C, po wårder les amonucions k' on edjale (nén come e-n on frigo).
Categoreye:Ahesses electrikes di måjhone
Rotche
Ene rotche, c' est on boket del matire ki rascove li bolant feu k' i gn a å mitan del Daegne.
Ene rotche pout esse cassêye a pires.
Spicilaedje des rotches
Divins cesses-ciales, on fwait l' diferince inte :
Sourdant
*
Etimolodjeye vikigne
Vikigne Vikigne Les mots d' etimolodjeye vikigne ou norwesse, c' est des mots ki provnèt do vî lingaedje des Vikignes. End a e walon, ey eto e francès.
C' est sovint des mots a vey avou l' aiwe u l' guere.
Pondance
Dandjreus ont i vnou avou l' normand. End a sacwants e djeriès.
Silinri
Silinri (å pus sovint, dins ene fråze «a Slinri», fr.  Silenrieux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Cerfontinne, el province di Nameur.
Djeyografeye
Metou dilé les astantchêyes di l' Aiwe d' Eure.
Hôteur ådzeu del mer
thumb|egzimpe di plake di viyaedje ki dene li hôteur ådzeu del mer (a [[Imelrhesse, Marok)]] Li hôteur ådzeu del mer, c' est l' nombe di metes (u d' ene ôte unité di mzeure) k' ene metowe plaece est, eneviè li livea del mer. Ci-la est rwaitî come li pont 0.
Hôteur ådzeu del mer del Walonreye
Li pus hôt pont del Walonreye (et del Beldjike), c' est a Bôdrindje, 693 metes.
Li pus bas pont del Walonreye divreut esse après Vizé.
Sourdant
Categoreye:Djeyografeye
Estonyin (lingaedje)
L' estonyin, c' est l' lingaedje oficire di l' Estoneye.
C' est ene langue del famile hongue-et-finwesse.
40
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60
35 | 36 | 37 | 38 | 39 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 45
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 40 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Estonyin (lingaedje)
Rifondaedje di l' estonyin
Johannes Aavik a bråmint fwait pol rifondaedje di l' estonyin, notamint foirdjî des noûmots.
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Estoneye
Epniye
Epniye, e Feller "Èpnîye" ([FR] Heppignies), c' est on ptit ban del comene di Fleuru, e Province do Hinnot.
Brazaveye
Brazaveye (oficirmint Brazzaville), c' est l' mwaisse veye del Republike do Congo (Congo-Braza).
Il î vike on miyon et dmey di djins. S' î cåze-t on francès, lingala (lingaedje do payis) et kitouba (lingaedje spårdou pus a Nonne, disk' a Noere Ponte).
Djeyografeye
Categoreye:Congo-Braza Categoreye:Mwaissès veyes
Kénket
Categoreye:Loumaedje On kénket, c' est ene lampe al petrole avou on vere ki waeranti l' blame.
Li kénket si poize so ene tåve ou on meube, nén come li lantiene, ki s' pind ou s' poite al mwin.
Li kénket d' houyeu, c' esteut ene lampe eployeye pa les houyeus, k' il alént cweri divant d' dischinde al fosse, amon l' kénkinisse.
Po è voye iène : http://wa.wikipedia.org/wiki/Im%C3%A5dje:Kinket.jpg
Li kénket est ddja pus modiene ki l' crasset, ki rotéve a l' ôle.
François Damiens
François Damiens est on acteur, insi k' on rizeu, bedje ki vént d' Brussele, i djouwe dins des fimes francès-cåzants ki ci soeye e Beldjike u e France. Padvant fé des fimes dins les anêyes 2000, i fijheut brånmint des catcheye-cameras po RTL-TVI.
Tchôd-tchén
On tchôd-tchén, c' est ene avizance a môde d' Amerike, fwaite d' on pistolet avou ene såcisse divins. Sovint avou del moståde.
Istwere
End a bénrade yeu dins totes les barakes ås fritches, foiravant dins les fiesses et les fancifairs.
Categoreye:Amagnîs
Cevenes
Les Cevenes (occitan Cevenas /sebe'nos/, fr. Cévennes), c' est ene [[contrêye naturele di France, metowe a Nonne do Massif cintrå.
Lingaedje do payis
Li vî lingaedje did låvå, c' esteut l' occitan cevnole.
Djeyografeye
Les copetes-mamurons (lomêyes puech, pech e-n occitan, Puy dins les nos prôpes e francès, eyet puig e catalan) serént li dzeu di tot vîs volcans, mins pus erôdés k’ e l’ Åviene.
Djeyolodjeye
C' est ene tere å schayisse.
On î trove des blancs cayôs.
Meteyo
Des foitès plouves lomêyes «walêyes cevnoles» trevnèt a tinzayeure (sovint on côp u deus l' an). Les voyes polnut esse côpêyes, et les viyaedjes enaiwés.
Istwere
Do tins l' l' Impire romin, c' esteut l' Nôr del province rominne di Septimaneye.
Tot ç' payis la a stî prins pa les Arabes vinant do Levant d’ l’ Espagne diviè l' an 700, ey adon esse kinoxhowe come Septimaneye arabe.
Li payis a stî rprins pa Pepin l’ Peuket (motoit minme på tchuvalî Roland, li ci del batreye del Ronxhvå) al fén do 8inme sieke.
Tot on tins, li vå do Gardon esteut lomêye « vå francike », li mot est wårdé (dizo cognes «fracesque» pu «française» dins les nos d' viyaedjes come Sinte-Croes-el-Vå-francike, Sint-Stiene-el-Vå-francike.
Gn a dandjreus la des payaedjes al frontire, lomés Fexhe (sicrît asteure Fez (Fexhe-Roland, Fez-Rolland).
Tripanozomôze do chamo
Li tripanozomôze do chamo, c' est ene maladeye do chamo ki l' cåze, c' est on protozowaire lomé Trypanosoma evansi.
Cevenes
Istwere
E 17inme sieke, do tins des gueres di rlidjon, gn ava on revintaedje des Cevnoûs (protestants) disconte des catolikes do Rwè d' France.
Tripanozomôze do chamo
Categoreye:Årtisyince Categoreye:Chamo
Cevenes
Istwere
Asteure, gn a co todi bråmint des viyaedjes avou on timpe protestant. A minme des advintisses.
Peuplåcion
Come ôte pårt, l' ebagance eviè l' veye des djins do payis divna pus pressante après 1945.
Portant, dins les anêyes 1960, gn ourit ene abagance contråvr di djonnes avou l' filozofeye hipîs, ki vnît ratchter des viyès cinses po pîce di pwin. Mins nouv côps so dijh, i leyît ouve après cénk a dijh ans.
End a k' ont dmoré cwandminme, lomés «etrindjirs» pa les dmorant «di stok».
Economeye
Aclevaedje di bedots, ey eto kékès vatches di brouxhirès raeces so les plenaesses.
Coûteure di cascagnîs.
Tourisse di montinne di l' esté.
Categoreye:Contrêyes natureles del France Categoreye:France
Noyé moslimî
Li Noyé moslimî ou Mouloude, c' est onk des troes djamas muzulman (avou l' fiesse di l' ofrixhaedje eyet l' fiesse del disdjune).
I fiestixh li skepiaedje do profete Mawoumet.
Plaeçaedje cronolodjike
I s' fiesteye li 12inme djoû do moes do pumî prétins, ki poite li no del fiesse dins sacwants arabes coinreces (miloude e Marok). Eto, i toûne so l' anêye solrece, toumant 11 djoûs pus timps tchaeke anêye.
Istwere
C' est ene fiesse ki n' a nén todi stî. On vout ki ç' soeye on pacha trouk ki l' åye askepyî po fé fiesti ses prôpès ans. Sacwants coxhes di l' islam nel fiestixhut nén.
Uzances
Å Marok, on-z rabeye les efants. Les familes si rashonnnut po s' sohaitî boune fiesse.
Å ddjuner, on a totès sôres di vôtes, di biscûtes et d' wasteas. Eyet tote li djournêye, des setchs fruts et do té po les viziteus.
Sacwants vont so ls aites des parints.
On magne totès sôres di wasteas et d' gougouyes.
Coirvece
Li coirvece, c' est ene plante ki vént tote seule u ki pout esse semêye.
Medicago lupulina
Påwionacêyes
Categoreye:Legumineuses Categoreye:Fôraedjes
Sé d' coujhene
Essegne tchimike: NaCl
Rascodaedje do sé d' mer
On fwait vni l' aiwe di mer dins des schates bassins. Ele si svinte. I dmeure li sé.
Johannes Aavik
C' esteut on grand rfondeu di l' estonyin, la k' i foirdja toplin des noûmots, k 'i gn a co 200 eployîs coranmint dins l' lingaedje d' ådjourdu (çou k' est bråmint po on noûmotî).
Aavik Aavik Aavik
Sapén
Li lomaedje «sapén», e walon, s' aplike ås sapéns vraiys (Albies spp), mins eto a totes sôres d' åbes sapinreces di ds ôtes indjes, foiravant l' epiceya, k' a siervou a rplanter toplin des fagnes el Walonreye, aprume e 20inme sieke.
Tos ces åbes la polèt esse vindou tot ptits come sapéns d' Noyé.
Leu bwès si lomrè eto «do sapén».
Li mot "pin" n' est nén voltî eployî e walon, apus ki dins "pin silvesse", èn åbe k' a eto des ôtes nos pår walons : såvadje sapén, poyou sapén ou biesmint silvesse.
* Categoreye:Emacralés mots
Emacralé reyalisse
L' emacralé reyalisse est on mouvmint literaire ey artistike k' est ene response al epoke padri l' Deujhinme guere daegnrece.
Definixhaedje
L' emacralé reyalisse est ene istwere vraisimblåbe avou des elemints sorreyalisse ; dj' ô bén, on maxhaedje avou li reyalisse, d'on costé, yet li sorreyalisse, d' ene ôte.
Rilomeye
Ci courant esteut foirt peuprece el Flande ey el Neyerlande.
Azeye
L' Azeye, c' est l' continint raloyî a l' Urope (les deus eshonne, on dit l' Urazeye), metou a s' Levant a pårti des Monts Ourals.
Pus a Nonne, c' est l' Mer Caspyinne ki fwait limotche.
Payis d'Azeye
Categoreye:Continints *
Imswinne
Imswinne (/imswɛ̃n/) (e-n amazir, ⵉⵎⵙⵡⴰⵏ, imswan, ralfbetijhî e francès Imessouane, Imsouane, Imswane), c' est on viyaedje di plaijhance al mer, so l' Oceyan Atlantike, e Marok, kinoxhou po les bounès wache po fé do surfigne.
Djeyografeye
Metowe so ene ponte, avou deus pladjes, ene a Bijhe, li pladje des cmeres, ene miete riskeuse. Li pladje di Nonne est metowe so ene baiye la k' les naivieus et ls surfeus s' polnut amuzer e såvrité.
Gn a deus voyes po-z î avni. Li prumire tot vnant d' Swira, a Bijhe, est foirt sitroete. Elle a stî basteye pa les Francès. On passe pås viyaedjes di Tikikerte et d' Tililte.
Pupe
Motlî
Li ci ki foume tofer li pupe si lome on pupteu, on pupiåd u on puploteu. On dit k' i puptêye u k' i puplote.
Imswinne
Djeyografeye
L' ôte, a Nonne, li prumire tot vnant d' Agadir, est pus novele, mins tolminme nén sins risse, copurade e l' esté, cwand gn a del convoye viè Imswinne.
Pupe
Sôres di pupes
Po foumer del tchene, gn a des totès ptitès pupes.
Categoreye:Toubadjisse
Imswinne
Economeye
Pitit pôrt di pexhe, rassonré pa l' etraidance djaponesse.
Sourdant
Categoreye:Viyaedjes do Marok Categoreye:Oceyan Atlantike
Bordjoezreye
Li bordjoezreye, c' est ene classe sociåle k' a des cwårs assez.
Li ci k' est dvins, c' est on bordjoes, ene bordjoesse.
L' atuze a yeu diferins sinses dins l' tcheriaedje di l' Istwere.
E l' Moyinådje
Å pus sovint, c' ere on martchand u èn ome di mestî.
Burtaegne
Li Burtaegne ou Payis burton, c' est ene redjon del France.