cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fotografeye
Li fotografeye sieve eto po les medias (gazetes) les lives. C' est l' fotografeye k' a moenné å cinema. Mins gn a eto des ôtes ovraedjes come li fotografiaedje ås infrarodjes d' èn avion, ki mostere k' i gn a des åbes ki sont malådes ene sawice.
Grand cormoran
Phalacrocorax carbo
Solea
Nén merveye ki l' solea åye divnou on diè po sacwants civilizåcions. Come li diè Ra e l' Viye Edjipe. Il est adon sovint opôzé al Bele.
Grand cormoran
Mins gn a des ôtes indjes di cormorans.
Solea
Solea et muzuraedje del djournêye
Li djoû d' 24 eures est pårti e deus sorlon ki l' solea lût ou nén.
Fotografeye
Istwere del fotografeye
thumb|Ovraedje e noere tchambe Les Greks avént ddja trové l' atuze del Noere Tchambe. C' est ene boesse avou ene loumire ådvins (ene tchandele, metans), et trawêye d' on tot ptit trô. Les rais del loumire pasnut på ptit trô, et rdessiner li tchandele a l' evier so on meur.
E 1727, on discovere ki les sés d' årdjint (copurade li nitrate) noerixhèt al loumire.
C' est Daguerre k' a fwait les prumîs portraits d' djins. Li tins d' pôzaedje esteut di 10 a 20 munutes. Les sés d' årdjint estént metous dins do colodion k' on aveut vudî so ene plake di veule. Çoula s' passéve diviè 1850.
Ene miete pus tård, on-z a replaecî l' colodion pa del djelêye d' oxheas.
Franke contrêye
Ene franke contrêye ou contrêye otonome ou kiminålté otonome, c' est ene contrêye d' on dislaxhî payis k' a toplin des droets po s' govierner tote seule.
Grand cormoran
Discrijhaedje
Les aiyes drovowes, i fwait disca on mete et dmey.
Franke contrêye
Les droets des contrêyes otonomes dipindèt di tchaeke payis, mins ele n' ont djamåy les abondroets rweyås (ministeres del Disfinse, di l' Interieur, manoye a pårt).
Fotografeye
Istwere del fotografeye
Al fén do 19inme sieke, on passe å bromeure d' årdjint, k' esteut des des boesses : c' esteut des setchès plakes, et pôreut on dire, li prumî « fime ».
Les prumîs vraiys fimes, estént fwait di nitrate di celuloze. I blamént come po rire.
E 1888, Kodak a basti li prumî aparey, ki n' esteut k' ene biesse boesse di bwès, avou on trô et on fime.
Les frés Lumière fourît les prumîs a prinde li portrait d' ene moxhe al låme ki baltéve des aiyes.
E 1905, èn indjenieur di l' eterprijhe Leica ourit l' idêye d' eployî des fimes (come pol cinema, mins ene miete pus lådjes, 36mm el plaece di 35mm) dins les apareys foto, purade ki des plakes; çou ki permeta d' aveut des apareys bén pus ptits et polant prinde sacwantès fotos (24 so on fime) pus åjheymint, ces apareys ont cmincî a s' vinde e 1924.
Les apareys sins fime ont divnou foirt corants dins les anêyes 2000.
Pitit motlî del fotografeye
*
Grand cormoran
Discrijhaedje
Ses plomes sont noeres mins pacô pus bluwåsses, avou do blanc sol minton et l' djavea.
I vike a bindes, so des rotches et des falijhes (pol dizo-indje Phalacrocorax carbo carbo).
Gn a ene ôte dizo-indje Phalacrocorax carbo sinensis ki vént dins l' payis, et apicî des pexhons dins les astantches. Ci-la vike eto pa bindes et poite å ni dins les åbes et les bouxhons.
Sipårdaedje
Il a divnou corant e l' Walonreye dins les anêyes 1980, shuvant les distcheyaedjes di mannestés d' måjhon. Pu aler pexhî dins les vevîs pexhreces, k' i fala rascrovi d' filets po ls end espaitchî.
Sourdant
Cormoran
Solea
Solea et muzuraedje del djournêye
Li djoû å solea atake a solea levant et s' difene a slo djus.
Solea et costés del Daegne
Li levaedje et coûtchaedje do solea dinèt les cwate costés del Daegne :
Brane
Ene brane (li mot vént di mimbrane), dins l’ «teyoreye des coides», c' est ene sacwè k’ a sacwants diminsions tot bagnant dins l’ tins-espace a dijh diminsions.
Solea
Dins les belès letes e walon
Eto dins l' tite di tchansons:
Brane
Ene 1-brane, c' est insi ene lroye, ene 2-brane, c' est ene sitindêye, ene 3-brane, c' est on volume, evnd.
Nost Univier pout insi esse veyou come ene 3-brane k’ est å loyeu-djondant (eterface) avou ds ôtès diminsions k’ ont nd a nén l’ idêye et k’ on n' rissint don nén.
Solea
Pî-note
Categoreye:Astronomeye * Categoreye:Sitoeles
Brane
Tchaeke pårticule a si contrupårticule, si dobe k’ èst s’ contraire (negatif) di contrumatire. Metans: on “pôziton”, c' est l’ vraiy dobe di l’ “electron” mins avou ene contrutchedje (negative).
Di minme ene antibrane sereut don ene brane d' antimatire.
Categoreye:Syinces Categoreye:Astrofizike
Li bedoye (roman)
Bedoye Li Bedoye (<SMALL>Li Bèdôye</SMALL>), c' est on roman da Charles Camberlin, eplaidî e fouyton dins l' Coirneu.
Li live mostere ki les djins des viyaedjes eyet les cis del veye ni s' comprindèt nén.
Les Namurwès sont mostrés come des grandiveus, grandès gueuyes, et roubiesses.
I djåze d' Inguezêye k' est lomêye li "mwaisse veye del Bedoye". C' est bråmint d' avår la ki les djins ki boutnut d' leu mwins a Nameur, vegnnut. I sont prezintés come sûtis, adroets mins pice-crosse.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "bedoye", alez s' vey e splitchant motî.
Warmich
Rilidjon
Gn a-st ene eglijhe. Il a divnou pårotche e 1859.
Istwere
Do trevén otrichyin, c' esteut èn ecårt di Grapfontinne.
E 1787 (ricinsmint Mareye-Tereze), i gn aveut 72 djins a Warmich, k' estént cinsîs, bierdjîs, banslîs u marixhås.
Dizo l' redjime francès, Warmich fourit metowe come mwaireye.
Adon-pwis, ele est raloyeye al comene di Straimont-Grapfontinne dizo l' redjime holandès (1823).
Ridvént on hamtea d' Grapfontinne e 1837.
Industreyes
Les schayires ont drovou al difén do 18inme sieke. Ça fwait k' e 1818, gn aveut 149 dimorants dins l' viyaedje. Mins ci n' esteut k' des cårires di plinne air.
E 1845, on a drovou les prumirès fosses, po tirer l' pire do fond. Tantea k' å cminçmint di l' anêye 1912, l' eschayire ocupéve 300 ovrîs, et fabrikéve 12 miyons di schayes so l' anêye.
Mins li 5 di måss di ciste anêye la, gn a yeu on ralaedje-plin, k' a eto fwait croûler cénk måjhons do viyaedje. On a clôs l' travo, et nel ridrovi k' e 1924.
Les schayires ont seré botike podbon e 2001.
Sicrijheus e walon
Calixte Culot esteut did la. Ses scrijhaedjes e walon notèt l' accint d' Warmich, et les viyès dujhances do viyaedje. Istoricmint, on rténrè si tecse "fåt i serer les schayires di Warmich" (faut-i sèrer lès ardwazières du Warmich) eplaidî dins l' coirnpeye «Cwand dji n' sai rén, dji m' tai». Loukîz eto si scrijhaedje so les «ptits omes di Warmich» (des nûtons, mins avou des piceures ene miete diferinnes des cenes do miercorin del Walonreye, metans ene longue cawe). Sacwants tecses et des viyès fotos do viyaedje ont stî rashonnêyes dins l' live «Raglenaedjes on pô pattavå».
Bernard Jacob a scrît sacwants fåves, et a rashonné on motlî so l' accint walon did la.
Accint walon
Li betchfessî én si trouve dizo l' disfondowe "iè": riè, biè, biètöt (rén, bén, béntoit), houte del cawete di codjowaedje des djins do pluriyal do NDIE: i plièt (i plént); i passièt (i passént).
Li betchfessî ô est prononcî sorlon l' prononçaedje zero-cnoxheu (rastrindou long O). Il est scrît avou li scrijha ö dins l' sistinme Feller-Pierret pa les deus scrijheus do payis.
Li betchfessî å est prononcî come long O drovou. Il est scrît "ô", çou ki nel kimaxhe avou l' ci di dvant scrît "ö".
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Doumiesse moxhe
Ene doumiesse moxhe (moxhe doumiesse) u ene moxhe di måjhon, c' est ene moxhe ki vike avou les djins, dins les måjhones.
Årmonak des cwate Matî
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Årmonaks et calindrîs L' Årmonak des cwate Matî, c' esteut on ptit livret, a môde d' årmonak, k' a rexhou a Lidje di 1894 a 1910. Onk des askepyius, c' esteut Djôzef Vrindts.
Doumiesse moxhe
Musca domestica
Årmonak des cwate Matî
Di 1906 a 1910, c' est Vrindts tot seu ki l' eplaida. I radjoutéve adon totès sôres di ses scrijhaedjes, inte di zeles, des bokets di s' roman «Li pope d' Anverse».
Doumiesse moxhe
Rapoirt avou les djins
A cåze di s' soyant soyant zûnaedje et des schites k' ele lait so les meurs et les cwåreas, on l' sipotche voltî.
Rafael Correa
thumb|(e 2006) Rafael Correa Delgado, sipoté "Rafico", c' esteut l' prezidint di l’ Ecwateur.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Correa
Veye-do-Bwès
Categoreye:Hamteas del Walonreye Li Veye-do-Bwès, c' est on hamtea del Viye Såm.
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.
Tuzance walone
Joseph Docquier î dmeure dispu bele ådje.
Teletchet
Categoreye:Fouytons al tévé
Lene 9 (Tram d' Anverse)
Li lene 9, c' est ene lene do tram d' Anverse.
A ! l' djeu d' bale (tchanson)
'''A ! l' djeu d' bale (k' el prumî tite est kécfeye "al djeu d' bale"''' ), c' est ene rilomêye tchanson e walon tchantêye pa Bob Dechamps.
C' est André Hancre k' a scrît les paroles.
Tecse e rfondou
Respleu :
å respleu
Dierin respleu :
Pî-note
Categoreye:Tchansons e walon
Eugène Gillain
Eugène Gillain a skepyî li 25 di nôvimbe 1882 å Sårt-Sint-Lorint.
Il a morou li 10 d' awousse 1955.
C' esteut on scrijheu e walon.
A-st enondé les Cayés Walons e 1938. Il esteut adon vice-prezidint des Relîs namurwès.
Di s' mestî, il esteut percepteu des contribucions.
Eugène Gillain est l' pa da Joseph Gillain, li spiroutî mî cnoxhou dizo l' no d' Jigé et k' a enimådjî bråmint des lives e walon.
Eplaidaedjes
Il a scrît des prôzes e walon. Eto on monoloke et deus troes sketchs, dins l' dierin d' ses lives.
Sacwants d' ses tecses ont stî rashonnés dins l' live "Å coulot do feu" (1927). Pus tård, e 1932, i va scrire on live di sovnances : "Sovnances d' on vî gamén". Pu, ci serè des prôzes do minme tonea, dins l' live do minme no «Do minme tonea» (1951). Et i dmorrè minme on ptit fond et ç' serè «Li fond do tonea».
Tuzaedjes
Eugène Gillain lét bråmint des ôtes lives e walon (do Mitan) et i cåze (todi e bén) des ôtes oteurs dins ses prôzes. On î rescontere, metans Edmond Etienne, Edmond Wartique, Anatole Marchal, evnd.
Gn a des egzimpes vaici.
Boliveye
thumb|right|250px|Ouyouni Li Boliveye, c' est on dislaxhî payis di l' Amerike nonnrece.
Eugène Gillain
Hårdêyes difoûtrinnes
Gillain Gillain
Pordjet Melchior
Li pordjet Melchior, c' est ene waibe la k' on pout ôre des viyès tchansons rascodowes e l' Walonreye, inte di zeles, des tchansons e walon.
Boliveye
Mwaissès dnêyes
Sitindowe : 1 098 581
Pordjet Melchior
Egzimpe di tchanson e walon sol waibe
Boliveye
Mwaissès dnêyes
Preficse pol telefone : 591
Mwaisse veye : Sucre (Soucré).
Mwaisse lwè di 2008
Lingaedjes oficires : Sorlon l' mwaisse lwè di 2008 (ki rote dispu l' moes d' djanvî 2009), li castiyan est l' lingaedje oficire a costé des 26 ptits lingaedjes do payis, inte di zels, l' aymara eyet li ketchwa.
Mape diyalectolodjike
Sacwants lingaedjes ont stî eredjistrés pa Flipe Boula pal voye do ratournaedje del fåve «Li bijhe et l' solea»
Istwere
Dispu l’ 15inme s., des Espagnols, des Djwifs Sefarådes, des Libanès, des Almands et des Crowates ont-st abagué sol Boliveye.
Il ont fwait bouter les Indyins dins les fosses et les haswès (grandès cinses, haciendas).
Ça n’ a waire candjî å dislaxhaedje do payis e 1835.
Mins e 1952, al revintreye (revolucion) da Victor Paz Estensoro, les Aymaras et les Ketchwas s’ ont lomé les «payizans» (c' est on montaedje e gråde). I cminçnut a-z aler a scole, i polnut vôter et i rdivegnnut mwaisses-tinants di leus teres.
Portant, culturelmint, gn a rén ki bodje : l’ espagnol est l’ seul lingaedje do payis et li seu modele di tuzance et d’ vicance, c’ est l’ ci do monde coûtchantrece.
Portant, dispu les anêyes 1970, gn a askepyî sacwants pårtis indyins « intelectuwels » C’ est zels k’ ont fwait passer les lwès di 1994 ki ricnoxhèt les droets des cminåltés indyinnes di s’ govierner zeles-minmes et d’ eployî leus langues. Cesses-ciales divrént esse acsegnêyes e scole. Mins, come tofer, li scolaedje des langues do payis n’ a waire roté, paski les mwaisses di scole n’ avît nole håsse di l’ apliker.
E moes d’ octôbe 2003, li prezidint Gonzalo Sanchez de Losada vout vinde do gaz ås Estats Unis tot passant på Tchili (l’ innmi istorike del Boliveye). Les Indyins ni fjhèt ni ene ni deus : i dmandnut li fén do forpoujhaedje des ritchesses minreces. Et roter sol palå do prezidint ki dva såperter e-n elicoptere.
Djåzant atlasse des lingaedjes do payis
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Payis Categoreye:Amerike nonnrece
Advina
Categoreye:Amuzmints Categoreye:Motyince do walon
Èn advina ou advinea, c' est ene kesse k' on dmande (å pus sovint a èn efant) avou tote ene tournurete, sovint arimêye.
Sacwants advinas e walon
🇱🇰 Motî da Léonard p. 380-385.
Advinas e l' arabe marokin
Egzimpe d' advina :
Anêyes 1120
11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke
1120 | 1121 | 1122 | 1123 | 1124 | 1125 | 1126 | 1127 | 1128 | 1129
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Pasteurella multocida
Pasteurella multocida, c' est ene bactereye Gram moens, ki cåze ene peclêye di maladeyes, tote seule u avou des ôtes, ås djins et ås aclevåvès biesses.
Ces maladeyes ont pacô des nos speciås. Udonbén esse lomêyes, tot biesmint, pasturelôzes.
Bactereye racuzinåves
Manheimia hemolitica (dinltins: Pasteurella hemolotica).
Categoreye:Bactereyes
Mape (djeyografeye)
Ene mape ou cwåte di djeyografeye, c' est on dessén ki rprezinte ene sitindêye di payis, e bråmint pus ptit, mins dins l' minme rapoirt di mzeure.
Rischålaedje
Li dgré d' raptitixhaedje si lome li "schåle" ou l' "rischålaedje".
Les cwate costés del Daegne so ene mape
So totes les mapes d' asteure, Bijhe est metowe å dzeu, li Levant a droete, Nonne å dzo, et l' Coûtchant a hintche.
Sistinme Feller-Carton
Li sistinme Feller-Carton, c' est on sistinme di scrijhaedje do picård, ki note les accints di tchaeke cåzeu, a môde do sistinme Feller diswalpé pol walon.
Mape (djeyografeye)
Les cwate costés del Daegne so ene mape
Il a stî on tins ki l' Coûtchant s' meteut å dzo (did la l' alomåcion "Basse Burtaegne" pol Burtaegne coûtchantrece).
Lene 10 (Tram d' Anverse)
Li lene 10, c' est ene lene do tram d' Anverse.
Mape (djeyografeye)
Sourdants
Categoreye:Djeyografeye
Saedje (plante)
Les saedjes, c' est on djinre di plantes k' i gn a bråmint des yebes ås maladeyes divins.
Avou ene hatche et on bos d' voye (noveles)
Tites des noveles
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Sistinme Feller-Carton
Il a stî apontyî pa Fernand Carton.
Saedje (plante)
End a dipus d' 900 sôres.
Sistinme Feller-Carton
Å djoû d' ouy, i n' est nén si spårdou emey les scrijheus e picård ki l' sistinme Feller emey les scrijheus e walon.
Saedje (plante)
Li pus corante des indjes, c' est l' saedje ordinaire (Salvia officinalis).
Sistinme Feller-Carton
Bons et mwais costés
Li sistinme Feller-Carton permete a deus scrijheus k' ont pår li minme accint di scrire avou les minmes escrijhas. Ça rastrind li nombe d' orfografeyes diferinnes pol minme mot prononcî del minme façon. I permete a on tecse d' esse léjhou pa des cis ki n' kinoxhèt nén l' picård, mins ki sont afaitis å lijhaedje do walon sicrît e Feller.
Saedje (plante)
Sacwantès indjes k' on trouve el Walonreye
Categoreye:Yebes ås maladeyes
Sistinme Feller-Carton
Bons et mwais costés
Mins i n' apoite nole response al kesse di rfondaedje do picård, afîsse d' aveur ene kimene ortografeye, po pleur acsegnî l' lingaedje azès djonnes ki n' ont pupont d' atna eviè on metou accint do picård.
Avou ça ki sacwants scrijhas e Feller vont shonner foû scwere po des cis k' i gn a :
Egzimpes di mo-scrijhaedje do minme mot
Li minme mot avou l' minme prononçaedje si pôrè scrire di sacwants façons, minme ådvins do Feller-Carton
Categoreye:Picård (lingaedje)
Oucrinne
L' Oucrinne est on payis d' Urope di l' Ess, avou ene coisse sol Noere Mer å sud, eyet des frontires avou l' Rûsseye a l' ess, li Belarusse å nôr eyet l' Pologne, li Slovakeye, li Hongreye, li Roumaneye eyet li Moldaveye a l' ouwess.
Istwere
L' Oucrinne fourit li prumî Estat slåve lomé li "Rûss di Kiyev". Ci-ci divna rade li pus grand et l' pus pouxhant Estat d' Urope inte les 10inme et 11inme siekes. C' est ç' vî payis ki les nåcionålisses oucrinnyins des siekes shuvants vont todi rahoukî.
Pus tård, li Rûss di Kiyev di Kiev serè aflåwi pa les dvintrinnès margayes eyet les avayixhhaedjes des Mongols.
Ça fwait k' i fourit rmetou avou l' Grande Dutcheye di Litwaneye et pus tård dins l' Confederåcion litwano-polonesse.
Å mitan do 17inme sieke, i s' raskepia on novea estat oucrinnyin otonome, li "Hetmanate cozake". Ci-cial dura dpus d' on sieke, mågré l' pression del Moscoveye.
Après l' Revolucion rûsse di 1917, l' Oucrinne divna on dislaxhî payis ene troclete d' anêyes, disk' e 1920.
Li payis fourit rconcwerou pa l' Rodje Årmêye, ki s' bata siconte di l' årmêye nåcionålisse da Petlioura, del blanke årmêye (tsarisse) da Denikine, eyet di l' årmêye di l' anårtchisse Nestor Maxhno.
Dispoy don, l' Oucrinne fourit ene pårteye di l' Union sovietike. Ey esse rascråwêye di deus grandès pômagnes (e 1921-1922 eyet 1932-1933) ki vont touwer 8 miyons d' djins. La Deujhinme guere daegnrece è touwrè co 7 miyons di pus.
L' Oucrinne ridivna indepindinte e 1991 après l' fén di l' Union sovietike. Et onk des mimbes askepieus del Kiminålté des Estats indepindants.
Fén 2013, li prezidint rfuza l' acoird economike avou l' Kiminålté uropeyinne; des revinteus pro-Urope, avou l' aspalaedje direk di l' ambassade des Estats-Unis, ocupît adon Kiyev; li 20 di fevrî 2014, on saetcha å fuzik, avou 75 moirts, ossu bén do costé des revinteus ki del police. Li prezidint sina-st adon, avou des rprezintants des revinteus, eyet avou l' waeranteye di l' Union Uropeyinne, ene påye. Mins cist acoird fourit disdit l' djoû minme pa les revinteus. Li 22 d' fevrî li prezidint cwita Kiyev po Xharkov, et fourit schapé d' esse touwé pa ene accion comando del Rûssêye.
Ene pårteye do pårlumint vôta si disdjocaedje, mins nén del manire scrîte dins l' constitucion; c' est pocwè po des djins k' i gn a c' est on côp d' Estat k' i gn a yeu. Et tot ossu rade i gn a-st avou des revintreyes siconte les novelès otorités, dins tote li nonne et l' levant do payis.
El Crimêye, li prezince militaire del Rûsseye (dispoy les anêyes 1990 li Rûsseye aveut-st èn acoird avou l' Oucrinne), espaitcha l' årmêye oucrinnyinne di macsåder les revinteus k' estént siconte do novea govienmint. Et les crimeyins ont adon polou vôter on referindom po dmander a esse raloyîs al Rûsseye, çou ki fourit accepté pa cisse-ciale li 16 di måss 2014.
Dins les ôtès redjons, des groupes nazis et pus tård l' årmêye, ont polou touwer ou eprijhnî les måcontins. A Odessa pol moens ene céncwantinne di djins ont stî broûlés evike el Måjhone des Sindicats. A Marioupol on-z a saetchî al mitrayeuse so les pro-federålisses et ndè touwer sacwants.
Les oblasti di Donetsk et Lougansk si declarént republikes populaires et n' ricnoxhèt nén les otorités d' Kiyev. Li govienmint oucrinnyin, evoye l' årmêye (mins sins declarer l' estat d' guere, la ki l' Fond Daegnrece ezès Manoyes ni prestêye nén des cwårs a des payis e guere). Après des grands combats, avou des meyes di sôdårds touwés, et ostant d' civils, et pus d' ene cintinnes di tanks et cåzu tos ls avions distrûts, li roye di front s' a stabilijhî et l' govienmint d' Kiyev fourit-st oblidjî d' accepter des acoirds di påye sinés a Minsk e Belaruss. Ces acoirds sont waerantis pal France, l' Almagne et l' Rûsseye, et djhèt ki l' Oucrinne doet esse federålijheye.
Mins nerén, les acoirds ni sont nén respectés, Kiyev ni vout nén d' ene federåcion, et fwait-st on blocusse economike åzès redjons controlêyes påzès federålisses. Do côp, les loyéns di ces redjons la avou l' restant d' l' Oucrinne si disfijhèt, et c' est les loyéns avou l' Rûsseye ki s' rafoircixhèt.
Politike
Le prezidint est Leonid Koutchma, lomé e 1994, et rlomé e 1999. Il a stî acuzé d' espaitchî l' liberté des gazetes.
E 2004, c' est Viktor Yushchenko ki dvént prezidint eyet l' payis si mete co pus do costé des Estats-Unis; les vôtaedjes ont stî foirt discutés.
E 2014, li prezidint est tchessî voye pa des revintaedjes nåcionålisses. Dispoy adon, li payis est politicmint foirt cschoyou, et prinde li voye del Somaleye, avou des tchîfs di guere et des mafias coinreces ki s' dispitèt po controler çou k' i dmeure di l' economeye. Li situåcion des libertés est foirt måle, avou des assazinats di politikes et d' gaztîs, ene guere civile, l' interdijhaedje di pårtis, et minme di mots.
E 2016, il ont espaitchî di s' raloyî azès waibes di Rûsseye (avou en cawete .ru), come Odnoclasniki.
Redjons
thumb|320px|Mape di l' Oucrinne (clitchîz po-z agrandi).
L' Oucrinne est pårteye e 24 redjons (oblasti, singulî - oblast), ene republike otonome (avtomnaya respublika) el Crimêye, et deus municipålités (mista, singulî - misto) avou on statut di redjon, Kiyev eyet Sebastopol.
Dispoy 2014 li Crimêye e Sebastopol sont mimbes del Federåcion d' Rûsseye; ey ene boune pårteye des oblasti di Lougansk et Donetsk ont divnou des republikes populaires foû do controle di Kiyev.
Djeyografeye
Grandès veyes:
Ôte rilomêye veye :
Economeye
Li manoye di l' Oucrinne, c' est l' grivna.
L' Oucrinne est cnoxhowe come payis espôrteu d' frumint.
Elle a des cintråles nawearinnes (come a Tchernobil), mins pont d' gaz. Elle è prind so les adujhoes ki moennèt li gaz rûsse eviè l' Urope.
Li Crimêye est rlomêye po s' tourisse.
Culteure
Li lingaedje oficire est l' oucrinnyin, mins i gn a eto 13 ôtes lingaedjes minoritåres di ricnoxhous (emey zels li rûsse a l' ess do payis eyet el Crimêye).
Sourdant
* Categoreye:Payis Categoreye:Urope levantrece
Calindrî muzulman
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Islam Li calindrî muzulman, c' est on calindrî lunrece, rashiou so ene anêye di 12 moes lunreces di 29 ou 30 djoûs.
Matagne-li-Grande
Matagne-li-Grande (fr: Matagne-la-Grande), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dweche.
Li no d' Matagne trouve si oridjene dins l' mot tîxhon matta ki vout dire bouxhon.
Firmin Callaert
Firmin Callaert, a skepyî a Dårmè li 20 di måss 1899 ey a morou a Marseye e 1982.
Matagne-li-Grande
Avou li Ptite Matagne ele sont cnoxhowes ambedeus come Les Matagnes.
Tuzance walone
Li scrijheu Gérard Coulonval vént d' Matagne-li-Grande.
Firmin Callaert
Ouve pol walon
Firmin Callaert a scrît dins les pus beas lives di prôze e walon do Payis d' Tchålerwè.
Sistinme solrece
Li sistinme solrece comprind l' Solea eyet les ôtes coirs cîryins aloyîs a lu pal gravitåcion: les ût boles avou leu pus ki cint lunes (kinoxhowes pol djoû d' oûy), nouv nintès boles eyet leus lunes (kinoxhowes pol djoû d' oûy) eyet co des miyårds d' ôtes coirs pus ptits (des coirs del cingue da Kuiper, des stoeles a cowe, del poussire, evnd.)
Firmin Callaert
Ouve pol walon
Il a bråmint scrît sol tchôke des houyeus. So ç' sudjet la, il a ratourné deus romans da Henri Deligne (no d' pene da Henri Verdinne, 1887-1951) : "Dofe, mwaisse-porion do l° 2" (1935), ki l' a fwait cnoxhe lon et lådje, eyet "Fosse" (1944). C' est eto des houyires k' i djåze dins s' ramexhnêye di contes, "Avou ene hatche et on bos d' voye" (1936).
Foû do monde del fosse, il a eto raconté des sovnances di si efance : "Istweres d' on gaviot" (1937). s noveles la fourît prumêyes ås bates des Relîs e 1934.
Sistinme solrece
Nosse sistinme solrece si trouve dins l' galacseye del Voye sint Djåke, k' est a pô près 100.000 anêyes loumire lådje et k' on-z î trouve a pô près 200 miyårds di stoeles. Nosse sistinme si trouve dins onk des dfoûtrins bresses del galacseye (li bresse d' Orion).
Firmin Callaert
Ouve pol walon
Il a eto cpôtyî s' pene po scrire des arimés. Sacwants ont stî ramexhnés dins "Inte les tchôkes" (1942).
Il a eto scrît ene ramexhnêye di contes foû-naturels, "Boignes contes" (1941).
Sistinme solrece
On dit a feyes "sistinme solrece" po des sistinmes k' ont come aisse ene ôte sitoele kel solea.
Firmin Callaert
Ouve pol walon
Al fén del guere di 1940, i s' a dvou essåvé el France, et mete ene ahote a l' eplaidî d' ses scrijhaedjes, k' il aveut ddja portant apresté : Il aveut eto recråxhî "Avou ene hatche et on bos d' voye".
Province do Braibant Bijhrece
Istwere
Pindant lonmint, ça a stî l' pårtêye bijhrece do Dutcheye do Braibant. Après çoula, elle a stî ene province del Neyerlande. Ki ci soeye avant l' abrocaedje del France avou Napoleyon, k' après. Contråvmint, å Limbork neyerlandès, cisse province ci n' a djamåy stî bedje davance.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Bas Payis
Firmin Callaert
Ouve pol walon
Di s' mestî, il esteut tecnicyin dins ene fosse, pu fonccionaire al veye di Tchålerwè.
Sistinme solrece
Categoreye:Astronomeye
Firmin Callaert
Hårdêye difoûtrinne
Callaert, Firmin
Verdire
Vicaedje
I s' tént so les boirds des bwès, dins les bongårs, les bouxhnisses, les forbots des veyes, les viyaedjes, les aites.
Li verdire vént co voltî dé les magnaedjes ås grinnes, di l' ivier.
lomaedjes tot s' brouyant
Les nos ki shuvèt sont des cis di des ôtes moxhons :
Sourdant
Categoreye:Oujheas Categoreye:Tcheutches
Djeu videyo
thumb|Waitroûlêye di «Monsieu Crompire» On djeu videyo, c' est on djeu ki s' djowe sol waitroûle d' ene copiutrece, u d' ene tévé esprès avou ene djîsse-manote (joystick), oucobén sol waitroûlete d' on sûtifone u d' ene tåvlete éndjolike.
Bastårdêye
Li seule console bastårdeye enute, virpus dins l' istwere des djeus videyos, c' est l' Nintendo Switch.
Economeye
Ça a divnou ene coxhe di l' economeye éndjolike k' a yeu mo do succès dispu les anêyes 2000.
Sacwants djeus videyos ratournés e walon
E 2019, Julien Noël a fwait on ptit djeu videyo avou ene modêye walone.
Sourdants
Categoreye:Djeus Categoreye:Infôrmatike
Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne (antolodjeye)
thumb Vint-cénk sicrijheus e walon ås deus Inne, ki l' tite e francès, c' est 25 auteurs wallons aux Deux-Haine, c' est ene antolodjeye ramexhnant li vicåreye et des tecses di 28 sicrijheus e walon des deus viyaedjes ki s' lomnut «Inne». Dj' ô bén: Sint-Pire (Inne-Sint-Pire) eyet Sint-På (Inne-Sint-På).
Elle a stî rashonnêye pa Willy Burgeon ey a vudî e 2018 des eplaidreyes do Moxhon d' Ônea.
Plan d' l' ovraedje
Ci n' est ni l' ôre alfabetike, ni l' ôre cronolodjike, mins purade on rindjmint a môde di hit-paråde.
Divant l' djivêye des scrijheus, gn a 33 pådjes di corwaitaedje istorike et politike e francès po sayî d' responde al kesse: «Douvént ostant di scrijheus e walon so on si ptit payis?»
Djivêye des scrijheus
Categoreye:Antolodjeyes Categoreye:Aschates walon-picård
Sé (tchimeye)
On sé, tchimicmint, c' est on prodût tchimike ki s' fwait cwand on seur si maxhe avou ene båze, et k' l' aiwe mousse foû.
Formule d' askepiaedje d' on sé
Metans, pol sé d' coujhene : HCl + NaOH => NaCl + H2O
Inne (discramiaedje)
🇱🇰 Aiwe d' Inne
1518
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Lene 11 (Tram d' Anverse)
Li lene 11, c' est ene lene do tram d' Anverse.
Pasturelôze
Les pasturelôzes, c' est des maladeyes des djins et des biesses, cåzêyes pa des pastureles, aprume Pasteurella multocida.
Po les djins, c' est ene maladeye ki shût sovint ene hagneure d' ene biesse. Adon, c' est ene zonôze.
Pasturelôzes des aclevåvès biesses
Les biesses fijhèt totès sôres di pasteurelôzes, ki, pa des côps, gn a eto des ôtes rascråwants adjints ki vnèt copler P. multocida.
Categoreye:Maladeyes Categoreye:Zonôzes
Romrêye
Romrêye (fr: Romerée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dweche.
thumb|right|l' eglijhe Sint-Remi di Romrêye
Li sculteu Jean Willame a skepyî a Romrêye.
Tchiyote
thumb|Tchiyote el France (2012) Ene tchiyote (on dit eto :raiwire, cabinet, djok, ahesse, sicrete, waters, twelete, pitite plaece, pitit indroet), c' est ene arindjeye plaece po les djins î aler tchire.
Dispoy ki les tchiyotes sont des bén etertinowe plaeces, ådvins des måjhones, on dit purade "twelete" ou "cabinet".
Categoreye:Ahesses des bastimints
Amerike nonnrece
L' Amerike nonnrece u Amerike do Sud, c' est li mitan nonnrece do continint amerikin. Ele est metowe tote etire e l' Dimeye bole nonnrece.
thumb|Eplaeçmint sol Daegnmape
Inte l' Amerike nonnrece, et l' bijjhrece, gn a l' Mîtrinne Amerike.
Lingaedjes : Li mwaisse lingaedje e l' Amerike nonnrece, c' est l' castiyan. Mins on djåze eto portuguès e Braezi. Gn è dmeure sawants lingaedjes indyins ki sont co bén vicants, inte di zels l' aymara eyet li ketchwa.
Sacwantès rlomêyès djins di l' Amerike nonnrece
Categoreye:Amerike *
Yantinme d' Itåleye
Li yantinme d' Itåleye, c' est ene yantinme foirt basse (5 a 20 cm) ki florit avou des belès djaenes fleurs ås cénk petales bén schåyîs onk di l' ôte.
I vént voltî ezès montinnes, so les yerboes (Ales et Pirenêyes).
Li fleur rischonne al cene do meytrô.
Li plante sitoclêye voltî, et divni come on ptit bouxhon.
Helianthemum italicum
Discrijhaedje
Les foyes sont totes greyes, et longowes, metowe vizon vizu so on bodje linixheus.
Li fleur si drouve å solea et si rclôre a l' ombrire.
Li plante rishonne a pitite boyelrece (Hypericum tomentosum).
Categoreye:Plantes foû del Walonreye
Achille Goethals
Achille Goethals, c' est on scrijheu e walon k' a skepyî al Dochriye (Mårciene) e 1931.
Di s' mestî, i boutéve dins ene veulreye.
Ouve e walon
I scrît dins l' Bourdon des arimés et des pinsêyes.
I fwait eto des emissions e walon so J600.
I scrijha on boket do live fwait eshonne «Aviretes et glawinreyes».
Oto
Ene oto (on dit eto ene vweteure), c' est èn éndjin ås cwate rowes et å moteur ki rôle tot seu, et berweter les djins d' ene plaece a l' ôte.
Les otos sont les cåzes di bråmint des moirts dins les accidints d' rôlaedje.
Yantinme
Categoreye:Plantes
Li yantinme, c' est ene plante avou des belès fleurs, k' i gn dipus di 110 indjes daegnreçmint.
Helianthenum.
Oto
Motlî
Li ci ki moenne ene oto si lome li tchåfeu.
Po ene viye oto ki va hinkeplink, on dit on dit dins l' lingaedje corant : ene tcherete, on zénk, on tacot, ene bagnole, on batch.
Atchtaedje des otos pa les particulîs
E 1943, gn aveut cåzu pus ene oto d' particulî el Beldjike. A dater d' adon, tos les manaedjes ont cmincî a nd atchter, des rescontes pu des nouves. Diviè les anêyes 1970, gn a cmincî a-z aveur deus otos pa manaedje.
Dins les anêyes 2000, gn aveut bén 5 miyons d' oto d' particulîs el Beldjike (ene po deus djins).
Dins les belès-letes e walon
Guy Cabay baltêye les disdut fwaits pa / avou ene oto dins ene tchanson «Li sabat d' Sinte Mere l' Oto».
Categoreye:Éndjins mecanikes Categoreye:Rôlants éndjins Categoreye:Transpoirt
Kiminåltés otonomes d' Espagne
Les cminåltés otonomes d' Espagne, c' est des frankès contrêyes, e l' Espagne, k' ont toplin des droets administratifs, come on prezidint et on pårlumint.
Djivêye des contrêyes otonomes d' Espagne
Categoreye:Espagne *
Achille Goethals
Ouve e walon
Goethals
Lene 12 (Tram d' Anverse)
Li lene 12, c' est ene lene do tram d' Anverse.
Bob Dechamps
Bob Dechamps, di s' vraiy no Robert Dechamps, c' esteut on tchanteu e walon, foirt rilomé.
Il aveut vnou å monde a Wandjniye, li 3 d' octôbe 1914, et aveut cmincî a bouter drola come boledjî.
Il a morou li 2 d' djulete 2002 a Lodlinsåt.
Mwaissès dnêyes
I tchantéve voltî des tchansons da Nicolas Boiron, Jacques Bertrand, François Loriaux, Alfred Launois, René Godeau udonbén Alfred Neufort. Elzès tchantéve si bén k' on-z aveut sovint les pinses ki c' esteut da sinne.
I djheut sovint on long monoloke divant d' tchanter ses tchansons. Ces-la, elzès scrijheut lu-minme.
Cårire et persounålté
Bob Dechamps djåzéve voltî walon, mins eto francès avou on foirt accint et des walonisses divins. C' esteut pacôp l' lingaedje di ses internedes (come chacun son accent). Il esteut eto on fén schoûteu des cåzaedjes e francès d' Walonreye, des Walons ki vlént djåzer francès, et des abagants Itålyins et Flaminds ki viként emey les Walons waloncåzants.
Il aveut scrît sacwants bokets e prôze dins l' gazete Metro et eto ene u deus tchansons (ene parexhowe dins l' Bourdon di fevrî 1954).
Des monolokes & tchansons k’ il a fwait lu-mime, u rbouté dsu.
thumb|si siné ([[dicåçtaedje d' ene cassete a Lucyin Mahin)]]
Sourdants
Dechamps Dechamps Dechamps
Windea
thumb|On windea d' bwès On windea u ene tourbeye ou ene tourwale u on wimberkin, c' est ene usteye po fé des trôs (dins do bwès, on meur, evnd.) avou ene witche di fier, tot l’ fijhant tourner al mwin.
Usteyes vijhenes
Categoreye:Usteyes al mwin
Djoû-infini
Li djoû-infini u li djournêye-infineye est on djoû wice nos polans vir l' Solea pindant tote el djournêye, azår cwand i gn' a pont d' nûlêye. Çoula s' kidure e-n esté, dj' ô bén åtou di djun so les cognes les pus bijhreces del Daegne, insi k' åtou di decimbe so les cognes les pus nonnreces.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Meteyo
12inme sieke
10inme sieke | 11inme sieke | 12inme sieke | 13inme sieke | 14inme sieke anêyes 1100 | anêyes 1110 | anêyes 1120 | anêyes 1130 | anêyes 1140
anêyes 1150 | anêyes 1160 | anêyes 1170 | anêyes 1180 | anêyes 1190
Totes les anêyes do 12inme sieke
Categoreye:Date
Lene 15 (Tram d' Anverse)
Li lene 15, c' est ene lene do tram d' Anverse.
Jules Isaac
Jules Isaac, c' esteut on walon eyet francès-cåzant politikî di Tchålerwè.
Referinces eyet sourdants
Isaac, Jules
Jean Guillaume
thumb|Coviete do scrinea avou les troes plakes lazer des arimés da Jean Guillaume Jean Guillaume, c' esteut on scrijheu et rcwereu sol walon.
Il a skepyî e 1918 a Fosse ey a morou e 2001. On l' lome å pus sovint: "li pere Guillaume".
Dins l' civil, il esteut djezwite, et professeur d' univiersité, a Lovén, pu a Nameur.
Vicåreye et ouves
Come sicrijheu, a-st eplaidî: des ramexhnêyes di rimeas: «Disk' å solea» (1947), "Gregnes d' awousse" (1949), «Årzeye» (1951). Ces bokets la eyet des noveas fourît rashonnés divins «Œuvres Poétique Wallonnes» (1989). On dierin rascodaedje, «Padrî les hourêyes» a stî rpubliyî après s' moirt (2001 & 2012), et tos ses scrijhaedjes, k' i lét lu-minme, ont stî metous so troes plakes lazer (2003).
Li Djan Guillaume a pår candjî l' livea estetike del powezeye walone, tot bastixhant ses powinmes so des imådjes, nén so des accions, avou on stîle foirt ramassé: nén on mot d' trop. Å cmince, ci fourit ene pitite revolucion, et cwand il a prezinté ses prumîs bokets azès Relîs Namurwès, i s' a fwait rwaitî d' cresse.
thumb|Coviete di "Disk' å solea"
Mins bénrade, ene trope di pus djonnes fijheus d' rimeas d' après Nameur (Georges Smal, Victor George, Émile Gilliard, Lucien Somme) si vont fé ecoraedjî et rcoridjî på Djan Guillaume.
Fornaiviaedje linwistike
Categoreye:etimolodjeye Categoreye:etimolodjeye do walon Li fornaiviaedje linwistike, c' est on candjmint d' cogne d' on sourdant etimolodjike, u d' on mot, shuvant les diferins prononçaedjes des djins ki l' ont eployî.
Jean Guillaume
Vicåreye et ouves
Les sudjets da J. Guillaume, c' est l' vicaedje en on viyaedje té k' i l' a cnoxhou cwand il aveut moens ki 12 ans. Por lu, li walon esteut aloyî a ç' civilizåcion la. Si n' a-t i måy divizé, dins ses scrijhaedjes e walon, di bokets di s' veye come grande djin, a Lovén, Nameur u a l' etrindjir (Itåleye).
Fornaiviaedje linwistike
Li fornaiviaedje linwistike, c' est ene sacwè ki s' a fwait tot seu; li rwalonijhaedje, c' est on bodjaedje volou so les mots, cwand on va rfonde on lingaedje.
Jean Guillaume
Vicåreye et ouves
Come ricwereu sol walon, Djan Guillaume a studyî et-z eplaidî les ouves da Michel Renard, Georges Willame eyet Franz Dewandelaer, troes scrijheus d' après Nivele.
Fornaiviaedje linwistike
Fornaiviaedje des bodjes gayels
Les bodjes gayels, purade gålwès, c' est les pus vîs sourdants etimolodjikes do walon. Ci n' est nén merveye k' il åyexhe bråmint fornaivyî.
Jean Guillaume
Vicåreye et ouves
Foû do walon, esteut eto on fén corwaiteu di des powezeyes e francès, inte di zeles, les cenes da Nerval eyet Van Lerberghe.
R.I.P.
tot seu dins l' oto di s' pa, k' i fjheut ene froedeure di tchén, Djan, 10 ans, voet passer on mo ptit etermint, dins on ptit hamtea, å mitan des tchamps
Corwaitaedje di si powezeye
Li powezeye da Jean Guillaume est dandjreus li cene k' est li dpus addé les ptitès djins, tot s' siervant li dpus d' leu cauzaedje.
Les tinmes sont les cis do monde des viyaedjes, aprume d' ene cinse.
Mins pacô, li scrijheu rishonne a on terorisse, distrujheu pol seu plaijhi d' distrure… …foircixheu d' comere… …et al fén, camicåze.
Si avuzion del nateure do walon
Li Pere Guillaume a todi dit qui l' walon esteut moirt avou ses djins.
Dins l' responda a Pierrot Dufaux (plake 1 des eredjistrumints d' ses ouves), i ricnoxhe k' i n' såreut cåzer walon divant les djins k' i n' kinoxhe nén (pår el radio). Dins s' tiesse, li walon est assoçné a on monde k' a disparexhou. C' est dansdreus ciste idêye la k' i mostere, dins «Padrî les hourêyes» divins ces vers ci (p. 20) : Evoye tos les nos : Zande, Felisse; Gn a pus d' "ké novele" ou d' "kediss" Kî vloz k' on atôtche e tournant ? Pus ene djin po lyi dire "moman".
Hårdêye difoûtrinne
Guillaume, Jean Guillaume, Jean
Saedje des bwès
Categoreye:Såvadjès plantes Categoreye:Yebes ås maladeyes Li saedje des bwès u såvadje saedje, c’ est ene sôre di saedje ki sieve di yebe ås maladeyes et ki vént dins les bwès.
No e sincieus latén : Teucrium scorodonia
Antolodjeye d' inte Bok et Sanson
thumb|Coviete L' Antolodjeye d' inte Bok et Sanson, kel tite e francès, c' est Un siècle de littérature dialectale au pays d'entre Bocq et Samson, c' est ene antolodjeye di scrijheus e walon des rebanêyès comenes di Djeve et Assesse (metowes inte Bok et Sanson).
Elle a rexhou e 2008, ey a stî saetcheye a 500 egzimplaires.
Ele rashonne 22 scrijheus, des cnoxhous et des moens cnoxhous.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Antolodjeyes
Léon Fréson
Léon Fréson, c' est on c' est on rlomé scrijheu d' pîces di teyåte e walon.
Bahous d' canadas
Categoreye:dizo-prodûts des plantes Les bahous d' canadas (on dit eto: rantches di crompires), c' est les foyes et les montants des canadas, copurade cwand i sont souwés.
El Walonreye, dinltins, les bahous estént sovint broûlés po fé des gådrêyes, la k' on cujheut les crompires al pelete. C' esteut après l' 15 d' octôbe, cwand on pleut aler wårder ås vatches a rlame (dins tos les tchamps).
Ôte pårt, on pout dner les rantches a magnî ås vatches. Mins i n' les fåt nén dner tote vetes, ca ele sont epweznantes, copurade s' i gn a des vetes fruts dissu. I contegnnut del solanene.
E l' Afrike bijhrece, la k' i gn a waire di bwès, on pout broûler les bahous dins les fors å pwin.
Léon Fréson
Sacwantès pîces da sinnes
Freson Freson
Bondjoû vijhene (tchanson)
thumb|350px|Pårticions avou les paroles e sistinme Feller "Bondjoû vijhene" u "Bondjoû, vijhene, doirmoz vs eco ?", c' est on Noyé walon, dandjreus li pus cnoxhou d' tertos.
Come vî scrijhaedje e walon, il est rprins sol limero 376 di l' Invintåre Piron.
Corwaitaedje
Li tecse egzistêye dizo puzieurès modêyes, çou ki mostere si succès.
I shonne don k' il åye sitî bén pus diswalpé divinltins, mins la ddja ene hapêye k' i gn a pus k' ces shijh estrofes la, ca gn a nole mincion di modêye pus cråsse.
Sourdant
Categoreye:Noyé Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Tchansons d' Noyé Categoreye:Viyès tchansons e walon Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon
El Tchariguete (gazete)
El Tchariguete, scrît oridjinålmint : El châriguète. C' esteut ene gazete eplaidêye do costé di Tchålerwè.
Sourdants
Tchariguete
Bårçulone
Bårçulone, c' est l' mwaisse veye del Catalogne.
Djeyografeye
Metowe sol Mîtrinne Mer, avou on pôrt dedja d' impôrtance.
Economeye
Bårçulone a tote li foice econmike des ôtès grandès veyes d' Urope.
Sicrijhaedjes e walon so Bårçulone
Province del Zelande
Li Province del Zelande est ene province di Neyerlande, k' est a Bijhe des Province di Flande coûtchantrece eyet di Flande levantrece. Ès mwaisse veye, c' est Middelburg. Categoreye:Bas Payis
7 di fevrî
Li 7 di fevrî, c' est li 38inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin; i dmeure 327 djoûs (328 po ls anêyes bizetes) po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
5 di fevrî - 6 di fevrî - 8 di fevrî - 9 di fevrî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
25 di måss
Li 25 di måss, c' est li 84inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 85inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co bén 281 djoûs po-z avni al fén d' l' anêye.
Etrevéns a vey avou l' walon eyet l' Walonreye
1886 : les fosses di Fleuru eyet d' Djili djocnut, dins on mouvmint di greves ki si spåd dins tote li Walonreye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
23 d' måss - 24 di måss - 26 di måss - 27 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Lene 24 (Tram d' Anverse)
Li lene 24, c' est ene lene do tram d' Anverse.
Mecsike
Li Mecsike, c' est on dislaxhî payis d' Amerike bijhrece.
Mwaisse veye: Mecsico
Lingaedjes:
Djeyografeye
Binde di tere, ki s' rastroetixh aviè Nonne inte l' Oceyan atlantike (å Levant) eyet l' Påjhûle Oceyan (å Coûtchant).
Economeye
Mousse e l' ALCAB e 1994.
Li payis ni s' a nén diswalpé come ratindou pa les disfindeus do libe comiece.
Societé
Foirt siplawné pa les martchands d' droukes, aprume li cocayene.
Dins les Belès Letes e walon
Yves Paquet: Ya basta et vos nd åroz: live avou sacwants tecses sol Mecsike.
Claudy Raskin, a Mecsico avou mi aparey]
*
Wårdaedje des biesses a rlame
categoreye:agricoûteure categoreye:vîs alaedjes Categoreye:droet cinsî Li wårdaedje des biesses a rlame (on djheut eto : fé l' 15), c' esteut après l' 15 d' octôbe, poleur aler ås vatches so tos les tchamps sins clôzeures.
Coutea
On coutea, c' est ene usteye des botchîs, et di ds ôtes mestîs, po côper avou.
On coutea est fwait d' ene droete lame, et d' on mantche (å pus sovint d' bwès).
Li coutea pout eto esse ene blanke åre.
Motlî
On vî coutea, ki n' côp pus bén, si dit ene lambozete, u ene amedroûle.
Coutelreye
Djiblou esteut rlomé po s' coutelreye.
Categoreye:Usteyes
Calindrî
Ey eto les fiesses.
Sacwants calindrîs
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Administråcion
Lamproûle
Li lamproûle (ossu: lamproye di ri u pitite lamproye), c' est ene lamproye ki vike tote si veye dins les rixhots
Lampetra planeri
Vicansté
A dandjî d' ene aiwe di ri nén manneye.
Egzistêye co el Walonreye, metans el rezieve naturele del Croes d' Schaye.
Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes
Colera des poyes
thumb|Cok di mopliyaedje avou del vete schite thumb|troke des ovreces, tote rascrovowes di fibrene Li colera des poyes u pasturelôze des oujheas, c' est ene pasturelôze ki totès sôres d' oujheas d' poli polèt atraper. Les poyes zeles-minmes, mins eto les canîs, les dînes, les åwes et minme les canaris.
Elle est cåzêye pa ene bactereye : Pasteurella multocida.
Istwere des cnoxhances
C' est ene des pus viyès maladeyes k' on-z a ricnoxhou et discrît. C' esteut on lomé "Chabert", on Francès e 1782.
C' est foirt consecant del poleur ricnoxhe, aprume po n' si nén brouyî avou li pesse des oujheas.
Sinsiûlisté
Dins les tropeas di mopliyaedje, les coks sont pus vite rascråwés k' les poyes.
Dins les polets, c' est les pus vîs ki sont les pus sinsiûles.
Minêyolodjince
Li microbe est sovint apoirté pa des biesses ki moussèt dins l' poytreye (rats, oujheas). Il î apoirtèt des pastureles k' i polèt awè atrapé so des curêye di poyes di poli crevêyes dins l' cotoû.
Senes del maladeye
Dins les sorawiyants cas, les oujheas crevèt tot d' on côp.
Les oujheas ki sont foirt malådes ont del five, des laidès plomes, do sûnaedje ki rexhe do betch, et i tanflèt.
Gn a sovint del vete schite, did la l' alomåcion di «colera»
Senes ezès dispoyes
Li discopeçaedje des curêyes va mostrer:
Diyagnostik
thumb|Egzimpes di dnêyes di labo permetant on foirt ametaedje di pasturellôze I s' pout ddja fé rén k' tot veyant les senes et les damaedjes d' otopseye. Aprume li houzaedje des gorletes, li schite foirt aiwiasse, li fibrene so les ovreces.
Li må ni si strame nén rade dins l' poytreye, mins pus rivni après on prumî médiaedje ås antibiyotikes (ca on n' a nén assouwer li sourdant del maladeye, metans les rats ki moussèt dins l' poytreye).