cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ôle po magnî
Ene ôle po magnî, c' est ene ôle (on crås likide) ki provént do stoirdaedje des grinnes di sacwants plantes, aprume les olives.
1927
Ôtès djins
Categoreye:Date
Stoumak
Li stoumak, c' est ene potche ki rçût l' amagnî cwand il avént djus do buzea d' avala.
Diele (maladeye)
thumb|Diele a on vea Ene diele, c' est ene ronde plake, sovint avou toplin di ptitès pelakes sol pea des djins, ou des biesses.
Stoumak
Maladeyes do stoumak
Categoreye:Antomeye
Diele (maladeye)
Li diele pout esse ou nén on sene di diermifitôze (li tegne ou ene ôte sôre). Les rascråwants adjint sont des tchamosseures del pea, inte di zeles "Trichophyton verrucosum".
Alatri
thumbthumb|essegne del veye Alatri est ene veye di Itåleye, el region di Latium. Ele si trouve inte Rome et Naples.
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Itåleye
Hegel
Hegel, di s' plin no Georg Wilhelm Friedrich Hegel, c' esteut on filozofe almand.
Il a skepyî li 27 d' awousse 1770 ey a morou li 14 di nôvimbe 1831.
Mwaissès idêyes
thumb|left|120px|(e 1819) Il a scrît on moncea d' lives di filozofeye et d' istwere, di politike, di rlidjon, d' årt, di lodjike eyet d' metafizike.
Mins ses lives sont målåjheys a lére, pask' i studeye diferinnès idêyes e minme tins.
L' ideyalisse des tuzêyes da Hegel at stu shuvou pa ene peclêye di scrijheus et d' filozofes, d' acoird avou lu (Bradley, Sartre, Küng, Bauer, Stirner, Marx). Mins end aveut ossu ki n' estént nén d' acoird (Kierkegaard, Schopenhauer, Nietzsche, Heidegger, Schelling).
Hegel n' est nén rprins dins les 100 prumîs del djivêye Michael Hart des rlomêyès djins di l' Istwere, mins il est cité dins ene deujhinme lisse, des cis ki serént inte li 101inme eyet l' 200inme.
Li live di filozofeye, «Phänomenologie des Geistes» (adjinçnaedje do tuza), a stî - po ène pårt- metou e walon, sol cogne d' ene binde d' imådjes pa José Schoovaerts, ey eplaidî po papî dins l' Rantoele, et so les fis, po on tins sol forom "Toudi".
Hegel Hegel
Atôtchî
Categoreye:Codjowaedjes L' atôtchî eyet l' atôtcheye, ezès codjowaedjes (e walon et dins les ôtes lingaedjes), c' est l' 2inme djin do singulî, li cene k' on lyi cåze - k' on l' atôtche, djans - et lyi dire "vos", u moens polimint "twè" u "ti", tizôtes, tminme. Les troes dierins pronos sont sovint rissintous come måhonteus.
Dabôrd on lomrè atôtchîs et atôtcheyes li 2inme djin do pluriyal, ki rprezinte les cis k' on lzî djåze et lzî dire "vos" u "vozôtes".
Li stîle atôtchî dins les romans
On n' ritrouve toplin d' atôtchîs dins les romans ki cwand c' est on stîle a môde di lete.
N' a pont d' egzimpe dins les romans e walon.
Fiesses del Walonreye
thumb|[[Afitche e rfondou walon po les Fiesses del Walonreye 1997, li seule anêye k' on ndè fjha ene pareye]] Les fiesses del Walonreye (u : fiesses di Waloneye), c' est totès fiesses ki s' pasnut totavå l' Walonreye diviè l' 15 di setimbe.
Prumire fornêye (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés thumb|Coviete "Prumire fornêye" (Prumîre Fornêye), c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Amand Géradin ey eplaideye ås edicions Rex e 1930.
Fiesses del Walonreye
Teyoricmint, li mwaisse fiesse, c' est l' troejhinme dimegne di setimbe, e rmimbrance des Walons ki s' batît al revintreye di 1830.
Prumire fornêye (arimés)
«Prumire fornêye», c' est ossu l' tite do prumî powinme.
Li live a stî saetchî a 1050 egzimplaires.
Fiesses del Walonreye
Les fiesses di Walonreye ont stî enondêyes pa François Bovesse. C' est kécfeye po ça k' ele sont foirt fiesteyes a Nameur.
Difoûtrinne hårdêye
Pådje waibe des Fiesses di Waloneye a Nameur (e walon, francès et neyerlandès
Eli Michel
Michel, Eli
Eli Michel a skepyî e 1930 et a morou diviè 2000. C' esteut on scrijheu d' arimés e walon.
A redjårbé e walon des tchansons da Ferré (Pôve di mi, Fiesse) et da Brel (Mi Hesbaye, pol "Plat Payis").
Eli Michel esteut d' Sint-Djwer. Mins i n' sicrijha nén todi dins si accint foirt coinrece.
I aveut cmincî a maxhî les walons, aprume dins "Mes cwate såjhons e Fagne", on powinme sinfonike.
Eli Michel esteut foirt afranki des rîles do pîtaedje des vers, dijhant ki l' pîtaedje, come li rime, c' est des sclåves ki n' divèt fé ki d' schoûter.
Il a rascodou l' Pris del Veye di Lidje.
Riprins dins l' antolodjeye «Scrire», ene schorseye di tecses k' il a aidî ramexhner.
Hårdêye difoûtrinne
Li pådje Eli Michel so l' Aberteke
Curé
On curé, c' est on priyesse dins l' rilidjon catolike.
Mwaissès dnêyes
Li curé est l' moenneu rlidjeus d' ene pårotche. I pout aveur dizo lu on vicaire. Dins l' schålance rilidjeuse, gn a ådzeu d' lu li doyén pu l' eveke, pu l' cardinå pu l' Påpe.
Les curés ni s' plèt nén maryî. Cwand c' est k' i vlént viker leu veye normåldumint, i dvént "taper l' cote sol håye", dj' ô bén : cwiter leu mestî.
Les curés dmorént dins ene måjhon d' cure, u presbitere. El Beldjike, les curé sont payîs pa l' Estat.
Istwere
Al revolucion francesse, on-z a dmandé ås curés di djurer schoûtance al Republike. End a bråmint ki nel volît nén fé. Ça stî l' grande margaye des curés djureus (el Beldjike eto k' esteut adon dizo l' redjime francès).
Les curés s' moussént avou ene grande noere cote k' on loméve sotane. Après l' concile Vatican II, dins les anêeys 1960, dabôrd, i s' ont polou abiyî avou on gris costume k' on loméve on clerdjimene.
Dispu les anêyes 1980, el Walonreye, gn a todi yeu moens di curés. On curé ava troes u cwate pårotches. A pårti des anêyes 1990, les curés provnént sovint di des ôtes payis, do Congo, mins purade di Pologne.
Curés k' estént des scrijheus e walon u des rcwereus sol walon
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Mestîs
Guigne-djin
On guigne-djin (ossu guigne-djins, riguigne-djin, c' est ene fimrece mucheye la k' i gn a do passaedje di djins, racoirdêye a on sistinme d' eredjistrumint, ou di waitaedje direk so ene waitroûle tévé.
C' est po-z awaitî les djins ki pôrént fé des målès keures ene sawice.
Des djins et des biesses (live)
Categoreye:Motlîs walons
Guigne-djin
Les guigne-djin dins sacwants inketes
C' est ene fimrece guigne-djin k' a permetou di ricnoxhe les troes terorisses di l' atake di Zaventem (2016)
Pitit d' mon les matantes (roman)
Eplaidaedjes
Li roman a d’ aboird rexhou dins Le Guetteur wallon, boket pa boket inte 1926 e 1929. Adonpwis, il a stî eplaidî e 1929 pa Calozet lu-minme, avou on dessén sol coviete. Gn a yeu ene deujhinme edicion.
Guigne-djin
Sourdant
Categoreye:Tecnolodjeye Categoreye:Police
Des djins et des biesses (live)
thumb|coviete Des djins et des biesses, kel tite e francès, c' est Des gens et des bêtes, c' est on live d' inketes so l' aclevaedje di totès sôres di biesses di cinses (mins nén les bovrins) emon des temoens do payis d' Djodogne da Jean-Jacques Gaziaux.
Pitit d' mon les matantes (roman)
Eplaidaedjes
Pu, il a rvudî come 3inme edicion avou des comintaires da Jean Haust e 1946 (Coleccion "Nos dialectes", ). Cisse-lale a-st eto on ratournaedje e francès da Edgard Renard (padzo tchaeke pâdje).
Des djins et des biesses (live)
Il a stî eplaidî e 1999.
Pitit d' mon les matantes (roman)
Eplaidaedjes
Les esplikêyes Haust so les målåjheys mots fôrmêynut on motlî ki, avou les ôtes des 3 ôtes romans do minme sicrijeu est rprins come limeros S112 dins l' djivêye des motîs do walon).
Des djins et des biesses (live)
Come les ôtes ovraedjes di l' oteur, li tcherpinte do live est e francès, po prezinter les temonaedjes e walon.
Pitit d' mon les matantes (roman)
Racourti
C' est l' istwere da "Pitit", on ptit mwinre ome ki n' esteut nén la cwand on-z a fwait les pårts. Dabôrd, les djonneas do viyaedje les fjhèt totes po lyi fé aveur peu. Come si moussî e rivnåds avou des blancs linçoûs cwand Pitit va po mete l' aiwe so s' pré, on djoû a meynute.
Des djins et des biesses (live)
A cåze di s' motlî di 31 pådjes (pp. 277-308) ki revoye ås hagnons do live, il est rprins sol limero [C103] dins l' djivêye des motîs do walon.
Pitit d' mon les matantes (roman)
Tcheriaedje do roman
Li roman est scrît cronolodjicmint. Al fén, les parints da Pitit morèt, et c' est troes viyès comeres do viyaedje, les "matantes" kel vont nouri et bouwer. Did la, si spot : "Pitit d' mon les matantes", ki dvént l' tite do roman.
Come dins les ôtes romans da Calozet, on maxhe des racontaedjes di roman avou des esplikêyes di viyès uzances.
Indji
thumb|Eplaeçmint Indji thumb|Måjhon-comene
Pitit d' mon les matantes (roman)
Corwaitaedje
Li persounaedje di "Pitit" rishonne li ci do "Ptit Bert" do rlomé roman da Auguste Laloux.
1919
Ôtès djins
Categoreye:Date
Reton
Categoreye:Fenaesses Categoreye:Toponimeye
Li reton, c' est ene plante des fagnes, ene sôre di djonkea.
On s' è sierveut po distoper les touweas d' pupe.
No e sincieus latén : Juncus squarrosus.
Famile :
Sourdants & pî-notes
<References/>
Discalotaedje
Discalotaedje medicå
I s' pratike pus voltî dins les prumîs moes d' veye do gamén.
Djudayisse
Li discalotaedje u bateme djwif, c' est ene des mwaissès pratike del rilidjon djwive. Il est rwaitî come li siné di l' acoird do Bon Diu avou l' peupe da Abråm.
Insidon, i s' ritrouve dins l' Vî Testamint des crustins.
Crustinnisse
Les prumîs crustins estant des djwifs, i pratikît li discalotaedje. Cwand sint På si meta a cviersî les «payins», i dmanda k' on les dihale di cisse pratike la. Après bråmint des forbataedje, il ariva a si idêye å Concile di Djeruzalem.
Portant, På lu-minme aveut fwait dischafyî si dicipe Timoté po l' fé pus åjheymint accepter des djwifs d' Azeye et d' Grece, k' il aveut idêye di cviersî.
Islam
Li discalotaedje n' est nén ricoirdé noer so blanc dins l' Alcoran, mins c' est ene dujhance lådjmint shuvowe pa cåzu tos les moslimîs. Ele si pratike disca a l' ådje di shijh u set ans. Gn a ene grande fiesse po ciste ocåzion la.
Sourdants
Categoreye:Medcene Categoreye:Rilidjons Categoreye:Djudayisse Categoreye:Islam
Rinflêye cossoune
Ene rinflêye cossoune, c' est ene cossoune ki s' prononce avou on grand trô dins l' boke.
Les rinflêyès cossounes sont bén cnoxhowes dins les lingaedjes semitikes.
End a nole e walon.
Rinflêyès cossounes do cmon amazir marokin
Elle sont-st eto clairmint prononceyes insi e chleu (lingaedje) ey e tamazir do Mîtrin Atlasse, et dins les ôtes lingaedjes amazirs coinreces.
Rinflêyès cossounes di l' ebreu
Categoreye:Linwince
Djerpene
Ban d' Djerpene
No des pitits bans -- Limero del posse
Tuzance walone
Dramatike e walon (L'équipe)
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Sinte-Oude
Sinte-Oude obén e Feller : Sinte-Oûde ([FR] Sainte-Ode), est ene ribanêye comene del Province do Lussimbork.
Teleferike
thumb
On teleferike, c' est on sistinme di rmontêye et di ridschindaedje des djins et d' ledjirès ahesses inte deus ponts metous a deus hôteurs foirt diferinnes.
Adjinçna d' on teleferike
C' est des cabenes, come des grossès gayoles ki sont pindowes après des cåbes d' acî. Si c' est djusse des tcheyires, on dvize purade d' on telesidje.
Gn a on gros moteur ki fwait tourner des rowes la k' les cåbes tounnut dsu. Les cåbes sont sotnous pa des posteas d' beton, avou ene ôte rowe pol cåbe passer houte.
foû Walonreye
teleferike del montinne Sint-Pire, e l' Crimêye, inte Aloupca et Sebastopol.
Dins les belès-letes e walon
On djåze do teleferike di Nameur dins l' live di noveles da Hinri Matterne «Zande et Twenete».
Il est kession do teleferike del montinne Sint-Pire el Crimêye dins l' roman e walon da Lucyin Mahin «Vera»:
Categoreye:Tcheriaedjes Categoreye:Montinnes categoreye:Tourisse
Li Noeråde (roman)
thumb|Dicåçtaedje do live po [[Lucyin Mahin]] Li noeråde (Li nwârôde), c' est on roman e walon k' a vudî e 2014 del pene da Djan-Luk Fåcnî.
Il a stî publiyî dins l' coleccion Micromania, ki c' end est l' limero 25. ISBN 978-2-930364-64-3
Plaeçaedje dins li spåce et dins l' tins
On n' voet nén bén wice ki li spoûle si passe, mins c' est dandjreus on ptit bork, poy k' on cåze d' ene måjhon å voyaedje, et d' aler fé ses comissions al veye. Wadjans ki ça sereut cobén Tcheslet.
C' est tins del guere di 14, li grosse mitan do live todi (p. 31 a 73). Mins on n' î cåze nén di batreyes. Djusse do passaedje des sôdårds, des côps de coixhîs.
Orbay
Orbây [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Orbais, rebané avou 1360 Perwé; limero diyalectolodjike: [Ni 96]; vî limero del posse: 5923
Li Noeråde (roman)
Plaeçaedje dins li spåce et dins l' tins
Mins, come les persounaedjes tegnnut botike, on gros botike, c' et zels ki lodjèt les Almands ki controlnut l' payis. Deus lanchtoûnes et on pus hôt gradé, ki s' plaijhi, c' est d' djouwer do piyano. Djusse come li feme do botike, mins leye, a ç' moumint la, ele dimane avou deus viyès matantes e-n on viyaedje djondant.
Orbay
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Li Noeråde (roman)
Persounaedjes
Les persounaedjes n' ont pont d' no, djusse des spots ; gn a vaila :
Stîle
Li scrijheu n' esplike rén di "sincieus" sol guere, les parfonds sintimints des djins, li comint et l' pocwè des mwaisses decidaedjes ki vont evoyî les persounaedjes a håre et a hote. I prind l' ton di cåzer come les les canletes do coron, adonpwis come deus meskenes del måjhon. On n' sait nén ddja kî k' c' est les "gris", les "cakis avou leus grands tchapeas". Pocwè ki l' noeråde a ndalé avou l' piyanisse. Pocwè k' elle a rivnou tni l' botike cwand s' pa a yeu si atake. Si li stocaesse a yeu des rlåcions avou l' grosse tatone, si cuzene k' ovreut å botike avou lu,, k' i "schoyeut felmint" li djoû ki l' piyanisse les a schapé d' on controle des gris, pask' on-z aveut fait scarwek dins on depot del sitåcion, la k' on wårdeut del farene, do souke, et co bråmint do mindjî ki vneut d' bén lon. Il avént stî ametous, paski les hapeus, c' esteut troes omes, on ptit kinike et deus gros gris sôdårds. Kécfeye li ptit crikion (l' ome del tatone ki dmoreut avou zels e botike et ki vikeut d' vindaedje di fråde).
Mins gn a nén ki les meskenes ki comintèt les faitindjes do coron. Gn a eto l' vî bidet. Ci-la, li scrijheu dit moer so blanc ki nel frè nén crever, pask' il voet foirt voltî.
Eyet co : li cåde do vî grand-pere k' esteut gåre civike, et ki pindeut al bele plaece å piyano. Mins lu, i soriyive tofer. Ki : on pôreut la rprotchî å scrijheu d' aveur luské so "Les mots då vî-pa da Felicyin, la ki les cådes do rwè et del royinne loucnut les efants del sicole avou sbarmint ou binåjhté. Ba ! Li Daniel Barbez nel metrè nén å tribunå po çoula.
Li spoûle d' ene famile so cénk djermêye (do grand-pa del "pitite djin", cinsî ås efants des blondinetes) nos rapinse eto Li famile sinte da Emile Sullon. Mins la, gn a nou risse. Les scrijheus tchålerwetîs ni lijhnut nén do lidjwès.
Noeråde Noeråde Noeråde
Anêyes 1420
14inme sieke | 15inme sieke | 16inme sieke
anêyes 1400 | anêyes 1410 | anêyes 1420 | anêyes 1430 | anêyes 1440
1420 | 1421 | 1422 | 1423 | 1424 | 1425 | 1426 | 1427 | 1428 | 1429
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Province di Flande levantrece
Li province di Flande levantrece ou d' Ess-Flande (nl: Oost-Vlaanderen, fr: Flandre orientale), c' est ene province del Flande (Beldjike).
vignette
Djeyografeye
Li province di Flande levantrece est metowe inte li province di Flande coûtchantrece (Wess) eyet lès provinces d' Anverse (Bijhrece-Ess) ey di Flamind Braibant. Si mwaisse veye est Gant. Èç province a shijh administratifs arondixhmints :
Lingaedje
Èl lingaedje oficire est èl neyerlandès ey èl lingaedje dal province est èl ess-flamind.
* Levantrece Flande coûtchantrece
Mimile et les bribeus d' toubak 4 (plake di muzike)
Li cwate (4) da Mimile et les bribeus d' toubak, c' est ene plake e walon da Mimile k' a moussî foû e 2018.
Gn a 10 tchansons e walon, sicrîtes pa Philippe Antoine (5), Mimile lu-minme (3), Gérard Baudrez (1) eyet Jacques Desmet (1).
Les muzikes sont da Mimile (8), Georges Brassens (1) eyet Pascal Obispo (1).
Limero SABAM : wpwa/83150
Ecwårlaedje do pordjet
Li pordjet a stî ecwårlé pårteyemint pa micro-aspalaedje. Gn a yeu set aspaleus so les deus moes del portchesse — mins motoit nén tertos pal voye del Daegntoele.–, çou ki n' est nén si må po des pordjets sol walon. Leus nos ont stî rprins sol livret del plake.
Shuvance
Li plake rascoda li Pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 2019
Alére
Lucien Mahin, Mimile : li cwate (4), 88, ivier 2017-2018.
Categoreye:Plakes di muzike e walon
Maggie De Block
Cårire
Divant, elle aveut stî minisse responsåve do revoyaedje des abagants.
Dins les belès-letes e walon
On cåze di leye e sacwants passaedjes do live da Bernard Van Vynckt, «Rastrind, saiss !» (metans: p. 131-133).
Sourdants et pî-notes
De Block De Block Categoreye:Parminêye 2020-2021
Astride di Suwede
Li Royinne Astride u Astride di Suwede (e suwedwès: Astrid av Sverige), c' esteut l' prumire feme da Yopôl III, ey adon, li cwatrinme royinne des Bedjes do 23 d' fevrî 1934 disca s' moirt, l' anêye d' après, dins èn accidint d' rôlaedje li 29 d' awousse 1935.
Trive
Trive, c' est ene veye d' Almagne.
Astride di Suwede
Elle aveut skepyî li 17 di nôvimbe 1905.
Trive
Istwere
Ancyinne mwaisse veye des Trevîs (tribu des Gålwès ki si stindeut disca so l' Årdene).
Astride di Suwede
Rilomêye
Elle aveut divnou l' idole des Bedjes, tantea k' i n' veyît nén d' on foirt boun ouy ki Yopôl III si rmariaxhe.
Trive
Istwere
Adon-pwis, diyocese ki comprindeut ene grosse pårteye do payis lorin-cåzant, inte di leye, li Gåme.
Li pårteye tîxhon-cåzante djåze li francike del Mozale, ki va divni li lussimbordjwès. Ci stindêye la kimincive a Sint-Vit.
Astride di Suwede
Rilomêye
C' est ene des dnêye del Kesse do trône do rwè Yopôl III d' Beldjike.
Trive
Djeyografeye
raiwêye del Mozale.
Rilidjon
Perlinaedje å «Ptit Djezus d' Trive».
Dins les belès-letes e walon
Ene pårteye do roman e walon «Gabriyel et Gabriyel» s' î passe.
Sourdant
Categoreye:Veyes d' Almagne
Avå trîxhes et bwès (noveles)
thumb|Coviete divintrinne do live Avå trîxhes et bwès (Avå trîhes èt bwès), c' est ene ramexhnêye di noveles sicrîtes pa Jean Lejeune di Djoupeye.
Li live a stî eplaidî e 1948, saetchî a 510 egzimplaires limerotés.
Contnou
I rprind Cadet, ene novele k' aveut ddja moussî foû e 1921.
Adonpwis, c' est totès ptitès noveles ki l' mwaisse persounaedje, c' est ene biesse (u on gåre di bwès).
L' adrovaedje est da Auguste Doutrepont.
Astride di Suwede
Rilomêye
Astride
Avå trîxhes et bwès (noveles)
Plaeçmint dins l' espåce
Li live cite beacôp des nos d' plaece did divins ces bwès la.
Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon Categoreye:Biesses Categoreye:Romans d' cåzantès biesses Categoreye:Romans d' cåzantès biesses e walon Categoreye:Djåzantès biesses
Glon
Glon  (F.  Glons , Nl Glaaien), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Bassindje, el province di Lidje. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
L' abé Ramoux î vna passer ses vîs djoûs.
Incipite
L' incipite d' on scrît boket, c' est les prumîs mots di l' ouve.
L' incipite pout divni l' tite di l' ovraedje.
L' incipite sieve aprume a lomer les ouves ki n' ont pont d' tite. E walon, inte di zeles, les vîs tecses di l' Invintåre da Piron.
Categoreye:Belès-letes
Momgniye
Momgniye (e rifondou walon eyet e picård), obén e Feller : Momgnî ([FR] Momignies), est ene ribanêye comene del province do Hinnot. Les dimorants djåznut ene varyisté do picård et nén li walon do coûtchant.
Ôle d' argane
L' ôle d' argane, c' est ene ôle saetcheye do frut d' l' arganî.
Molaedje des arganes
Ele si fwait co al mwin, avou on ptit molén.
Si c' est po fé d' l' ôle po magnî, les arganes k' ont stî greyeyes dins ene tåye.
Jean-Remy de Chestret
Jean-Remy de Chestret (Tchestret e walon) fourit, avou Fabry, onk des borguimwaisses lomés al Binamêye Revolucion (li 8 d' awousse 1789).
Ôle d' argane
Molaedje des arganes
Si c' est po fé d' l' ôle di farmaçreye et d' enôlaedje, on leye spotche téles kénes.
Prôpietés
Elle est foirt ritche e seurs di cråxhe nén bôrés, aprume les omega 3.
Jean-Remy de Chestret
I vna-st å monde a Lidje e 1739, eyet mori a Paris e 1809; i fourit mayeur di Lidje di 1784 disk' a 1789.
Ôle d' argane
Prôpietés
Ele s' aspexhit foirt a 5°C.
Jean-Remy de Chestret
Dins les belès-letes e walon
Come di djusse, dins l' Paskeye di Djhan Såpire, li curé Marian d' Sint-z-Antoenne, k' a stî foirt kischoyou pås revintreyes come totes les djins d' eglijhe, li critike setchmint:
Ôle d' argane
Coujhene
On l' pout mete avou s' pwin ou dins des djotreyes.
Jean-Remy de Chestret
Dins les belès-letes e walon
Mins après côp, come c' est les revinteus k' ont wangnî, i va divni on hero nåcionå e Payis d' Lidje. On rdjåze cint ans pus tård dins l' modêye e francès do Tchant des Lidjwès.
Ôle d' argane
Coujhene
Maxheye a ene farene d' amande amandes, ele dene on likide po mete sol pwin lomé "amlou".
Jean-Remy de Chestret
Dins les belès-letes e walon
Chestret Chestret
Ôle d' argane
Farmaçreye
On fwait des rmédes avou.
Enôlaedje estetike
On-n enôle li pea avou, pol wårder djonne.
Categoreye:Amagnîs Argane
Diermifitôze
Ene diermifitôze, c' est ene micôze del pea cåzêye pa on tchampion microscopike del sôre des tchamosseures del pea.
Sourdants
Categoreye:Maladeyes del pea Categoreye:Formagnance Categoreye:Micolodjeye
Saladin l' Aayoubî
Saladin l' Aayoubî di s' vraiy no Sala ad-dîn Youssef a skepyî a Takrit e 1138 et mori a Damasse e 1193.
Mwaissès dnêyes
Il esteut Kurde di nexhance, mins cåzéve arabe.
E 1171, i divna zultan d' Edjipe ey e 1174 di Sireye.
I va rfé on grand impire so tot l' Moyén Levant et voleur retchessî les crustins do Rweyåme di Djeruzalem.
I lzî fota ene dobleure al batreye di Hattin, et rprinde Djeruzalem (1187).
Caractere di Saladin
Il est ricnoxhou pa tertos come foirt pardoneu, et ki veyeut evi di touwer des omes sins råjhon.
Micôze
Categoreye:Formagnance Categoreye:Micolodjeye Ene micôze, c' est ene maladeye metowe a ene djin, ene biesse ou minme ene plante pa on tchampion microscopike.
Saladin l' Aayoubî
Sourdants
Categoreye:Palestene Categoreye:Edjipe Categoreye:Rilomés muzulmans Categoreye:Djins des croejhådes
Drapeas del Daegne
vîs drapeas
* * Categoreye:Djivêyes des payis del Daegne
1917
Ôtès djins
Categoreye:Date
1536
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Såriete
Li såriete, c' est on djinre di plantes k' on s' è sieve coranmint come yerbêyes.
Satureja
Indjes
Categoreye:Yerbêyes Categoreye:Plantes
Ôle
Ene ôle, c' est on crås likide (a 20°C), ki n' si maxhe nén a l' aiwe.
Gn a des ôles ki provnèt di plantes (ôles po magnî), des ôtes di biesses, et des ôtes di l' industreye tchimike. Ele siervèt a-z ecråxhî les machines.
Categoreye:Likides *
Henri DENIS
Henri DENIS vinou a monde li 29 di septimb 1940 a Tcheratte-hauteures. Dessinateur. Dimonne po li jou d'ouye à Han to près di Rimoutchamps Fait des desséns avou di l'intche di Chine,dessine ossu les biesses di nos bwès. a dessiné po li tchambe di commerce èt d'industreye de l' province di Lidge et ossus po saqwantes gazettes. dessine co po li djou d'ouy po li gazette dè qwarti di Sainte Marguerite à Lidge(Salut Maurice). Espositios:Liège,Spa,Namur,Gand,Prüm,Cheratte,Flémalle,Petit Rechain,Remouchamps...     A hobité Jean Donnay,Mittéi,François Walthéry èt Marcel Paque di Griv'gneye.
Hugo Gunckel Lüer
thumb|150px|left|Portrait da Hugo Gunckel
Hugo Gunckel Lüer a vnou å monde li 13 d' awousse 1901 ey a dhoté li 17 di djulete 1997. Esteut on tchimikî tschilin
Purnea (éndjolike)
On purnea, c' est ene cwårêye finiesse ki vént so l' waitroûle di voste éndjole, la k' on programe håynêye totès sôres d' afwaires po-z atôtchî l' uzeu. Ça pout esse des botons a clitchî dsu po dner des ôres å programe, des bokets d' tecse ou des imådjetes. Cisse cwårêye boesse la pout esse bodjeye avou tot çou k' i gn a dsu.
Hugo Gunckel Lüer
Categoreye:Rilomés sincieus
Purnea (éndjolike)
Sovint cwand on tuze åzès purneas on tuze ås evironmints grafikes; mins e môde tecse avou, li waitroûle pout esse dispårteye e cwårés bokets, dj' ô bén des purneas (mins dins ç' cas la, e môde tecse, les purneas n' bodjèt normålmint nén).
Schoice
thumb|schoice a firlotches do [[pectî fenicyin]] Li schoice ou pelake, c' est çou k' gn a ådfoû d' èn åbe ou d' on bouxhon, ossu bén sol bodje ki so les coxhes et les raecinêyes.
Purnea (éndjolike)
Istwere des sistinmes di purneas
Les sistinmes di purneas grafikes come on les cnoxhe asteure, ça fourit edvinté på cinte di rcweraedje di Xerox a Palo Alto, diviè 1981; çou k' aléve revolucioner l' ovraedje so ls éndjoles, minme s' i fårè ratinde sacwantès anêyes. Come d' efet, li copiutrece grafike adjinçnêye pa Xerox esteut pår trop tchire eyet avanciveuse po si epoke, ele n' årè nén d' succès.
Schoice
Li schoice pout esse foirt diferinne d' èn åbe a l' ôte, di tote lisse (hesse) a tote graevleuse (sawou), u come a firlotches (pectî fenicyin).
So ene viye beyôle, metans, li schoice est graevleuse å pî d' l' åbe, et pus lisse pus hôt.
Purnea (éndjolike)
Istwere des sistinmes di purneas
C' est l' societé "Apple", kékès anêyes après, e 1984, ki va vormint enonder l' môde des purneas grafikes emey li grand publik, avou s' copiutrece Mackintosh. Li sistinme n' est nén avanci ni si pouxhant kel ci da Xerox, mins bråmint moens tchir eto, et ça serè on franc succès, et les Mak si vont vinde come do souke. C' est l' prumî côp ki Tibî Meyî si pout siervi d' ene éndjole, sins dveur aprinde tot on lingaedje infôrmatike.
Schoice
C' est dins li schoice kel seuve monte dins les åbes. Cwand on rsaatche li schoice so tot l' toû d' èn åbe, i va crever. Metans les tcheneas pol tan. Droldimint, li tchinne-lidje sopoite k' on lyi rsaetche si schoice sins crever.
Purnea (éndjolike)
Istwere des sistinmes di purneas
Diviè 1988, li societé Microsoft riprind l' sistinme dizo l' marke Windows. Ele li va spåde totavå, et l' mete so totes sôres di programes, a té pont ki les govienmints di sacwants estats amerikins, et l' Union Uropeyinne va amete Microsoft å tribunå po spotchaedje des ôtes markes, e 2002.
Schoice
Dizo l' eschoice, gn a l' åbî u "blanc bwès".
Purnea (éndjolike)
Istwere des sistinmes di purneas
Èn ôte sistinme di purneas grafikes sont li sistinme di purneas X11 (X11 Window System ou simplumint X Window, e-n inglès), eployî copurade dins les sistinmes Unix eyet mainframes, askepyî dins les anêyes 1980, et ki l' sistinme eploye li rantoele avou ene årtchitecteure cliyint-sierveu. I gn a-st avou des poirtaedjes so sistinme PC, mins ça n' a vormint prin so PC k' avou l' sipårdaedje do sistinme Linux. Viè ls anêyes 2000, Apple a-st abandné si sistinme di purneas prôpietaire po-z eployî avou li sistinme di purneas X11 po ses sistinmes d' operance.
Imådje:purnea_gnome_rowecoleur.png
Les prumîs purneas e walon ont-st aparexhou sol sistinme d' operance. Linusse e 2000. I fourît atuzlés pa Pablo Sarachaga et Lorint Hendschel. Li Francis Baudoux, a pårti di 2003, a bouté, avou, å ratournaedje e walon di sacwants purneas.
Por vos djouwer les purneas
On dit k' on purnea s' adrouve cwand il aparexhe sol waitroûle, k' i s' clôt cwand il eva. Divant di s' clôre, i vs dimande sovint: estoz bén seur di voleur moussî foû ? On respond i va u 'l est bon. Si on s' a trompé, on clitche so e-n erî u rinoncî.
So les purneas, gn è pout aveur:
Sacwants purneas polèt esse drovous e minme tins so ene metowe éndjole. Dabôrd, on pout naivyî avou on betchteu, et manaedjî mes cwårs so ses contes ezès bankes e minme tins sol minme waitroûle (çou ki n' esteut nén possibe divant avou les lingaedjes "DOS".
Istwere do mot e walon
Imådje:purnea_stauve_wi.jpg Li mot purnea s' eployive å cmince, po ene pitite bårire metowe inte li keur d' ene eglijhe, et les djins, la k' el priyesse fijheut s' prône. Adon, po li minme sôre di håjhlete, k' on meteut ås ouxhs d' intrêye des ståves u des måjhons, po les biesses u les påpåds èn nén vni foû, et les poyes u les tchéns n' î nén moussî. Adonpwis, po tos les ouxhs d' intrêye côpés e deus. Li purnea, c' esteut l' mitan do dzo, u do dzeu, u minme onk des batants d' on dobe ouxh. Eto, ene sacwè ki s' vént mete dins ç' mitan, come ene cwårêye finiesse (come li foto cial). Li stindaedje di sinse a stî fwait pa Lucien Mahin e 1996 et prezinté a on raploû so les mots walons des éndjoles al Viye Såm.
Ricwereus sol walon
Rilomés temons
*
4 di djun
Li 4 di djun c' est li 155inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 156inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 210 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Anêyes 1410
14inme sieke | 15inme sieke | 16inme sieke
4 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Anêyes 1410
anêyes 1390 | anêyes 1400 | anêyes 1410 | anêyes 1420 | anêyes 1430
4 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
2 d' djun - 3 d' djun - 5 di djun - 6 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
Anêyes 1410
1410 | 1411 | 1412 | 1413 | 1414 | 1415 | 1416 | 1417 | 1418 | 1419
4 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Anêyes 1410
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
4 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Aigue
Categoreye:Oujheas Categoreye:Oujheas magneus d' tchå Èn aigue, c' est on foirt grand oujhea d' proye.
Come essegne
L' aigue rivént sovint so les årmureyes.
Inte di zeles, les cenes di Napoleyon prumî.
Liesbeth Homans
Liesbeth Homans est on politicresse d' radicale droete di Wilrijk eyet mimbe del N-VA dispoy 2001. Padvant, elle esteut mimbe del Volksunie.
Aigue
Dins les belès-letes e walon
Gn a sacwants fåves avou des aigues, come «L' aigue et l' roytea» da Roger Tabareux.
Liesbeth Homans
Polemike
E 2019, elle aveut rimetou l' drapea bedje avou ene loke. Tenawete, elle aveut radjouté k' ç' esteut ene rizêye. Houte di çoula, elle esteut padri les rodjes diåles e 2018.
Aigue
Fåve di l' aigue et do roytea
Liesbeth Homans
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Politike bedje
1î d' nôvimbe
Li prumî d' nôvimbe, c' est li 305inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 306inme po ls anêyes bizetes); gn a co 60 djoûs ki dmorèt po disk' al fén d' l' anêye.
Uzances et creyances el Walonreye
C'est l' Tossint, li fiesse di tos les sints
Come dins tote l' Urope catolike, les djins vont so les tombes di leus djins ci djoû la. (Pask' i n' overnut nén ç' djoû la mins, dins l' droet do djeu, c' est li ledmwin, li 2, k' i duvrént li fé.) A Mlet, on n' pleut nén travayî avou des osteyes betchants ci djoû la, pask' ôtrumint, on åreut plou acsure ene åme, pask' ele n' estént nén tertotes rintrêyes å paradis.
Vey eto:
30 d' octôbe - 31 d' octôbe - 2 d' nôvimbe - 3 d' nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Linkin Park
Linkin Park, c' est ene binde d' heavy metal estazunyin (Californeye) k' a-st askepyi e 1996. vignette|262x262px|El novea logo di Linkin Park après l' moirt da [[Chester Bennington, riprezinteye pal mancante arete a l' aslete.]]
Nos
Å cmince, ele si loméve Xeno, po esse rilomêye e 1998 Hybrid Theory (k' est eto l' no d' leu prumî studio albom) divant d' prinde si no d' asteure el shuvante anêye.
Asteure
Mike est l' seu moenneu del binde pol moumint.
Davance
Chester, d' ès sobriket "El tchimisse", c' esteut avou Mike Shinoda, el moenneu del binde. Disca cwand i s' a distrût ; li 20 di djulete 2017, è Californeye a s' måjhone. Il aveut seulmint 41 ans.
Discografeye
vignette|275x275px|El logo del binde pindant cist epoke rola.
Todi sol voye (tchanson)
Categoreye:Tchansons e walon Todi sol voye (Toudi sul vôye), c' est ene rilomêye tchanson e walon da William Dunker.
Cåzaedje
Dji n’ sai nén çk’ i gn a, Dji m’ sin bén ''flagada Dji n’ sai nén çk’ i gn a, Dj’ n’ a måy sitî come ça Dj’ end a m’ sô d’ esse todi sol voye,
Mi, dj’ a stî partout Di Mårcinele disk’ a Djiblou. Dj’ a prins ostant d’ tréns K’ ti n’ as d’ doets so ene mwin. Et mi dj’ a beu témint d’ bistouyes Ki dj’ m’ aratchreu les pwels di mes … tchveas
Dj’ vôreu bén daler ås Uyessês I paret k’ drola tot est todi bén Mins mi dji m’ poize ene biesse kession : Est çk’ a Noû York, i pålnut walon.
Terwagne di Marcour
Terwagne Terwagne thumb|left|120px|e mousmints classikes Terwagne di Marcour, di s' vraiy no, Ane-Djôzef Terwagne a skepyî a Marcour li 13 d' awousse 1762 eyet a morou a Paris li 8 di djun 1817
Todi sol voye (tchanson)
Cåzaedje
Dji n’ sai nén çk’ i gn a, Dji m’ sin bén flagada Dji n’ sai nén çk’ i gn a, Tén ! Rwaite asteure, ça va mia. Ey ene boune pinte, ey alez evoye Todi sol voye, todi sol voye (deus côps)
Terwagne di Marcour
thumb|ôte portrait, mousseye a môde feminisse
Todi sol voye (tchanson)
Des comeres todi sol voye.
Terwagne di Marcour
Elle dimoréve a Marcour; si esteut ele Lidjwesse. Mins elle esteut a Paris des trevéns del Revolucion francesse.
Todi sol voye (tchanson)
Pî-note
« Flagada » divént « flachgate » e rfondou walon.
Terwagne di Marcour
Ci fourit ene revinteuse vudete, wice k' on l' loma bénrade Anne-Josèphe Théroigne de Méricourt.
Elle est rwaiteye come ene des prumirès feminisses di l' istwere.
Påkes (cominion)
Les påkes ou les cominions, c' est cwand les efants catolikes sont acceptés dins l' cominålté des grandès djins.
Divinltins, il alént al cominion pol prumî côp.
Daenmåtche
Li Daenmåtche (sovint prononcî a môde francesse «Dan'mark»), c' est on payis d' Urope bijhrece.
Mwaisse veye: Copenhågue
Lingaedje oficire: daenwès
Djeyografeye
L' iye ki l' mwaisse veye est dsu si lome Sélande.
Li cåziyon ataetchî a l'Almagne, c' est l' Djutlande.
Sistime politike
C' est on rweyåme.
Påkes (cominion)
Ç' est eviè 12 ans d' ådje.
Daenmåtche
Sistime politike
Les rwès si lomnut Cristian et Derik (Frederik), di pere e fi.
Påkes (cominion)
Motlî
Les gaméns ki fwaiynut leus påkes sont lomés påkîs ou påkeas, les båsheles påketes.
Daenmåtche
Sistime politike
Come dins les ôtes rweyåmes d' Urope, li rwè n' a nén grand tchoi a dire.
Istwere
Oridjene des Cimbes, djermwins k' arivît e l' Walonreye peviè l' 4inme sieke.
Påkes (cominion)
Motlî
Après li ceremoneye a l' eglijhe, gn aveut ene gasse el måjhon avou tote li famile.
Daenmåtche
Istwere
Rweyåmes vikignes (7inme-10inme siekes).
Påkes (cominion)
Tecses so les påkes
Joseph Tirou
Joseph Tirou, c' esteut on politikî walon eyet francès-cåzant. I vneut di Tchålerwè. Il esteut on walingant eto.
Påkes (cominion)
Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Fiesses
5 di djun
Li 5 d' djun c' est li 156inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 157inme po ls anêyes bizetes), avou 209 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Joseph Tirou
Bon divwer
On-z a dné deus no di plaeces po lu rinde bon dvwer. Li prumî, c' est on boulvård. L' ôte, c' est ene ståcion d' ledjir metro.
5 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
3 d' djun - 4 di djun - 6 di djun - 7 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Daenmåtche
Istwere
Pouxhance marene k' ava des contwers e l' Afrike coûtchantrece (la k' ça aléve divni l' Gana.
Sourdant
Categoreye:Urope bijhrece *
Betchfessî sh
Li betchfessî SH, c' est li scrijha SH eployî come betchfessî scrijha po sacwants mots ki sont prononcîs avou ch (ʃ) sol Coûtchant walon, mins eto kékfeye sol Walon do Mitan, ey e l' Basse Årdene. Après Lidje, i sont prononcîs avou li li son S.
C' est sovint des mots foirt målåjheys a rfonde, avou toplin des disfondowes.
Ôtes egzimpes :
Betchfessî SH et sistinme des cossounes
Li betchfessî SH riprezinte ene deure cossoune. Eto, i n' candje nén li prononçaedje des coûtès voyales I, U eyet OU metowes padvant.
Metingues di rclamaedjes å Marok (2011)
Il ont-st ataké li 20 di fevrî pa des rotaedjes dins bråmint des veyes k' estént houkîs pa çou k' on va lomer bénrade li mouvmint do 20 di fevrî.
Betchfessî sh
Uzaedje do scrijha SH come betchfessî
Li betchfessî SH a stî atåvlé pa Stéphane Quertinmont et Jean-François Brackman, cåzu e minme tins, diviè 1997.
Metingues di rclamaedjes å Marok (2011)
Les metingues seront ricmincîs on côp par moes, li dimegne diviè l' 20. Pu pus sovint. Li 8 di may, gn ava des rotaedjes divins dipus d' cint veyes et borks.
Betchfessî sh
Uzaedje do scrijha SH come betchfessî
Ci fourit li dierin des betchfessîs scrijhas diswalpés pa les rfondeus. I n' esteut nén co la å Raploû d' Tchålerwè sol rifondaedje (1996).
Metingues di rclamaedjes å Marok (2011)
Divant l' referandom sol mwaisse lwè
Li 9 di måss, li rwè Mohamed VI anonce k' i va rifôrmer li mwaisse lwè. Mins li comission metowe po çoula est relîte emey les djins di l' estat lu-minme. Les 31 pårtis politikes, ki n' ont nén sotnou les metingues di rclamaedje, atåvlèt des idêyes, mins foirt mwinres eneviè çou ki les cis (cenes) do mouvmint do 20 di fevrî vôrént bén.
Betchfessî sh
Hårdêyes difoûtrinnes
SH Categoreye:Sons et letes do walon
Metingues di rclamaedjes å Marok (2011)
Divant l' referandom sol mwaisse lwè
Les policîs ni diront rén å cminçmint (såf po les broye-tot ki s' vinèt maxhî ås påjhûles roteus). Mins a cmincî do 15 di may (rotaedje eviè l' sicrete prijhon di Temara, ribouté del police), les foices especiåles vénront a tchaeke côp ataker les metingueus. E sayî di reclôre les moenneus. I touwît ene djin a Asfi. Mins docô après, li police ridivna påjhire.
Referandom sol mwaisse lwè
Li mwaisse lwè fourit rcandjeye pa ene troke di djurisses lomés på rwè. I schoûtît les dmandes di bråmint des pårtis et di SNR. Po foirdjî ene nouve mwaisse lwè avou sacwants avanceyes, sol papî, todi. Mins les povwers do rwè n' î ont nén discrexhou d' ene faflote.
Li referandom sol mwaisse do 1î d' djulete 2011 lwè a stî shuvou oficirmint pa 73 åcint des vôteus k' ont vôté 98,5 "oyi". Mins tot l' aparey di l' estat esteut enondé po fé vôter "åy" et fé monter li porcintaedje di vôteus. Tolminme, li mouvmint do 20 fevrî a yeu l' droet di fé des metingues tocosté, sins esse margougnî.
Jalisco
alt=Jalisco in Mexico (location map scheme)|vignette|Jalisco in Mexico (location map scheme)
L' awousse (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon "L' awousse" (L'aous´), c' est ene ramexhnêye d' arimés et d' tchansons da Jean Lejeune di Hesta.
Li live a vudî e 1910.
N a-st èn adrovaedje da Auguste Doutrepont.
Lucyin (scrijheu grek)
thumb thumb|10 des copinreyes da Lucyin, ratournêyes e latén (diviè 1520) Lucyin, pus spepieuzmint, Lucyin d' Samozate, c' esteut on scrijheu grek do 2inme sieke après Djezus-Cri.
Il a skepyî a Samozate. Mins il a vnou dmorer a Atinne après.
Ses scrijhaedjes
Il a scrît totes sôres di lives.
Ses tinmes, c' est sovint po s' fote del vicåreye des djins di ç' tins la et d’ leus creyances.
Les copinaedjes des moirts
thumb|esplikêyes da Leyon Toumas|left Dins onk di ses lives, les copinaedjes des moirts, il essinne Ermeze et Caron ki s' doeynut ocuper d' Diyodjinne ki vént d' mori.
(tecse des esplikêyes da Léon Thomas so les copinaedjes des moirts)
Sourdants
Categoreye:Sicrijheus e grek Categoreye:Civilizåcion greke
Motorhead
400px|thumb|Lemmy en "The World Is Yours Tour" (2011) Motörhead est on groupe di muzike rock / metal.
Giorgio Napolitano
thumb|Giorgio Napolitano
Giorgio Napolitano (skepyî li 29 di djun 1925 a Naples), c' esteut l' prezidint do Itåleye.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Politikîs itålyins Categoreye:Rilomés politikîs Categoreye:Rilomés Itålyins
Son ë
Li son ë u son œ u son e̊, c' est ene voyale ki respond å E francès oyåve, metans dins «le cheval», mins bén aspoyeymint, come on l' prononcéve e scole e l' Walonreye, dins les prumirès anêyes, e 20inme sieke. .
Li son ë est bråmint pus aspoyî ki li chwa (come dins l' inglès «doctor»).
e rfondou walon
Ci son la n' est nén rprins come prononçaedje zero-cnoxheu. Mins on l' pout prononcî coinreçmint:
e walon scrît e Feller
E prumî sistinme Feller, ci son la est scrît «eu». C' est ci scrijha la k' est rprins dins l' Feller di l' ALW.
E sistinme Feller-Soverdeas, il est scrît «ë». Ci scrijha ë la est rprins divins C65.
E sistinme Feller-Gaziaux, il est riscrît «e̊».
Dins des Feller ricandjîs (Paul Moureau, Cayés Walons 1937, Henri Lepage dins «Coutcouloudjoû», Laurent Dabe po les mots d' après li Smwès), il est wårdé simplumint «e». Mins gn a des rujhes å coron des mots di maxhî avou li halcrosse E.
Modêyes del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» do pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la avou toplin des sons ë:
Sourdants
E
Avicene
Avicene, c' est li rlatinijhî no da Aboû-aalî el-Housayn ben aabdellâh ben el-Hasan ben aalî ben Sînâ (e l' arabe : أبو علي الحسين بن عبد الله بن الحسن بن علي بن سينا), pus sovint racourti e Ibn Sina.
I skepia e-n on viyaedje dilé Bouxhara (Ouzbekistan d' asteure diviè 980. I mora a Hamadinne (Iran d' asteure) e moes d' djun 1037.
C' esteut on scrijheu e-n arabe, k' eplaida 450 ovraedjes k' on nd a co 240. Ladvins, 150 di filozofeye et 40 di medcene.
Rilomêye
Si live, les lwès del [[medcene, fourit ratourné e latén. On s' è sierva come mwaisse live di medcene so tot l' trevén del Mîtrinne Ådje.
Bråmint des ospitås, farmaçreyes, evnd. dins l' monde muzulman poirtèt s' no.
Categoreye:Rilomés Ouzbekes Categoreye:Rilomés Iranyins Categoreye:Sicrijheus e-n arabe Categoreye:Rilomés docteurs
Marianna Madia
right|thumb|260px|Marianna Madia
Marianna Madia, c' est ene politicresse itålyinne.
Elle est mimbe do Pårti democratike et deputêye dispu 2008. . Dispu 21 di fevrî 2014 elle est devenue ministre de la Simplification et de l’Administration publique du gouvernement Renzi.
Kimandeu (codjowaedjes)
Categoreye:Codjowaedjes Li cmandeu (môde kimandrece u imperatif), c' est on môde po codjower les viebes.
Zivenbork
Li Zivenbork ou Transilvaneye est ene redjon enute el Roumaneye, ene miete å Levant di l' Urope. Ses vijhéns sont l' Oucrinne a Bijhe, li Moldova å Levant, li Walakeye a Nonne eyet li Hongreye å Coûtchant.
Kimandeu (codjowaedjes)
I mostere k' on dene èn ôre (on cmandaedje), soeye-t i a ene ôte djin (atôtchî, 2inme djin do singulî), soeye-ti a des ôtès djins (atôtchîs, 2inme djin do pluriyal), soeye-t a ene trope di djins k' on-z est lu-minme didins (cåzants).
Zivenbork
thumb|Plakes e troes lingaedjes (roumin, hongrwès, almand) el direccion djeneråle di l' agriculteure eyet d' l' amagnance å Zivembork
Marianna Madia
Sicrijhaedjes
Elle a eplaidî sacwants årtikes avou l'AREL (Agenzia di Ricerche e Legislazione), ene adjince metowe so pîs pa l' economisse Beniamino Andreatta.
Elle a ossu scrît des lives.
Hårdêyes difoûtrinnes
Pådje da sinne
Zivenbork
Si no hongrwès, Erdely, transcrit eto e roumin, Ardeal, vout dire «plin d' bwès», çou k' a dné e latén del moyinådje Transsylvania, et di la li no e walon di Transilvaneye. Pa si no tîxhon, Sivenbuergen, on-z ôt bén: les 7 provinces k' i gn aveut dins l' tins, et did la, lo no walon di Zivenbork. Si no en oucrinnyin est Чискарпатя (Tchiskarpatya).
Marianna Madia
References
Categoreye:Politikîs itålyins Categoreye:Rilomés Itålyins
Kimandeu (codjowaedjes)
Les fråzes a l' imperatif finixhèt sovint pa on pont di sclameure (!).
Zivenbork
Istwere
Après k’ Årelyin åye ritiré ses sôdårds e 275, li payis fourit pårti e ptitès principåtés. Å 4inme sieke, li Zivembork a stî crustinnijhî pår, pa Sint Nicete da Rmeziane (payis do Banate), d’ eglijhe romane. C’ est lu k’ a scrît ene îme bén cnoxhowe: Te Deum laudamus.
Kimandeu (codjowaedjes)
Po des cmands dinés å rwaitant, li môde kimandrece si fwait avou on suddjonctif
Les ôtes môdes sont l' indicatif, li condicioneu, li suddjonctif et l' pårticipe.
Zivenbork
Istwere
Ça fwait kel tuzance zivembordjwesse a-st ene cogne avou troes raecenes.
Kimandeu (codjowaedjes)
Tins do cmandeu
I gn a cåzu l' on seu tins e cmandeu, li cmandeu prezintrece.
Zivenbork
Istwere
Gn a co e payis on peupe k’ on n' sait nén foirt bén kî k’ i sont: c’ est les Sikes (lat. siculi, hongr. székelyek). I djåznut on acmaxhaedje di hongrwès avou des tîxhonès bodjes nén almandes (gotikes, motoit bén). Å 17inme sieke gn a des souwabes (tîxhons d’ Åzbork) ki s’ ont metou el payis do Banate ey el payis del Crişana.
Kimandeu (codjowaedjes)
Tins do cmandeu
C' est foû rålmint k' on pôreut eployî on kmandeu erirece :
Zivenbork
Istwere
Li rfôme fwait les rlidjons d’ après les lingaedjes: les Sikes ont askepyî l’ unitarisse; ene boune pårteye des Hongrwès ont shuvou l’ cålvinisse; les Tîxhons, zels, ont passé å protestantisse. Pus tård, ås 17inme et 18inme siekes, li grosse pårt des roumins zivembordjwès s’ ont tourné eviè Rome, et fé ene novele eglijhe catolike di rite bizantin.
Kimandeu (codjowaedjes)
Dins les ôtes lingaedjes
Dins sacwants lingaedjes li cmandeu des cåzants si fwait avou èn aidant viebe.
Zivenbork
Istwere
Mins toltins kel Hongreye esteut e margaye avou les Turks, li Zivembork si moennéve lu minme. Adonpwis, l’ Impire Ostro-Hongrwès s’ a rindou mwaisse do payis, çou k’ a fwait bråmint sofri les djins. Al fén do 19inme sieke, li Zivembork si rafrankixh.