cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cwate fis Aimon
Racourti del sipoûle
Dins les bwès, les cwate frés su nourixhént du crowe tchå tote crowe et boere l’ aiwe des rixheas. Il ont minme touwé leus tchvås, onk a onk, po les magnî. Mins nén Bayåd, come di djusse. I passront inla set ans dins des croes et les sofrixhances.
Sélindje
thumb|upright=0.9|Li rexhowe do viyaedje, eviè l' [[Grande Dutcheye do Lussimbork; li frontire est ådzeu do croupet; gn a nole plake di rowe e lussimbordjwès dins l' comene di Messanceye]]
Accint tonike
L’ accint tonike, c’ est li sillabe d’ on mot (k’ end a bén deus) k’ on prononce pus foirt ki ls ôtes.
C’ est ene pårteye del linwince walone ki n’ a waire sitî studeye.
Plaçaedje di l’ accint tonike e walon
E walon, l’ accint tonike est todi metou sol dierin pî d’ on mot :
Addjectifs avou l' coron -ès
E rfondou walon, n' a k' les addjectifs femrins pluriyals metous padvant l’ no, avou l' coron -ès, ki n' ont nén l' accint tonike sol dierin pî.
Cawete di codjowaedje walipicåde -të
Dins les accints des aschates walon-picård, li cawete -të des codjowas del 3e djin do pluriyal di l’ indicatif prezintrece ni prind nén nerén l' accint tonike. Cisse cawete la est ene piceure do picård.
E rfondou walon, ces codjowas si fwaiynut avou les cawetes cawete -nut (cogne namurwesse) u -èt (cogne lidjwesse), mins zeles prindèt l' accint tonike.
Accints des payis metous dilé les contrêyes tîxhon-czantes
Dins les accints walons do payis d’ Lidje, sacwants mots k’ ont ene longue voyale å prumî pî pôrént åjheymint prinde l' accint tonike :
C' est ç' clintcha la k' esplicreut li fondaedje del dierinne sillabe dins les disfondowes di sacwants mots.
🇱🇰 Fondaedje_(linwince)
Neyerlandès
E neyerlandès, l' accint tonike est todi dol dierin pî
Almand
E-n almand, c' est parey, mins dins les mots d' aplacaedje, gn a èn accint tonike sgondaire
Cwate fis Aimon
Sourdants & pî-notes
<References/>
Accint tonike
Portuguès
E portuguès, ça shonne esse sol divant-dierin pî.
Itålyin
E-n itålyin, ça shonne esse sol divant-dierin pî eto.
Inglès
E-n inglès, gn a sacwantès rîle, ki sont l' pus sovint shuvou pa bråmint d' foû-rîles. Adon, fåt aprinde li plaece di l' accint tonike cwand on aprind on mot.
Sourdants
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Linwince
Ayåbe plaene
🇱🇰 Ayåbe
Wåclindje
thumb|l' eglijhe di Wåclindje.
Vå des Ayites Bougmesse
thumb|veyou del [[passåjhe des Ayites Imi]] thumb thumb|Måjhon a môde di casba, rifwaite avou ene tcherpinte di beton, so l' eplaeçmint del viye casba d' Ichogen, e fén mitan del vå) thumb|gurnî Sidi Moussa, veyou d' [[Imelrinse]] thumb|Pont so l' ouwed Iskettafen et prumirès måjhons d' [[Ikhef n Irhir]] thumb|vå aviè [[Ikhef n Irhir]] Li vå des Ayites Bougmesse, c' est ene valêye touristike metowe e mîtrin Grand Atlasse (Marok) ocupêye pa les djins do minme no (e cmon amazir marokin ⴰⵢⵜ ⴱⵓ ⴳⵎⵎⴰⵣ, ayt bo gemmæz ).
Antibiyo-edurance
L' antibiyo-edurance, c' est cwand ene sôre di bactereye n' est pus touwêye pa on metou antibiyotike. On dit k' elle edeure l' antibiyotike; ça n' lyi fwait pus rén.
Wåclindje
L' etimolodjeye do no vént d' on bodje Walker (no d' djin), cawete -indje (les cis Walker, les cis d' mon Walker, li famile Walker). Vî scrijha: Wilkeringen.
Vå des Ayites Bougmesse
Administråcion
C' est la ossu k' gn a l' brigåde di djindåmreye po les deus comenes.
Infôrmatike
L' infôrmatike u éndjolike, c' est l' syince ki s' a diswalpé avou les copiutreces.
Bråmint des noûmots e walon ont stî foirdjî dispu 1995 po redjårber les programes éndjolikes e walon.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Vå des Ayites Bougmesse
Administråcion
Ele rileve del province d' Azilal.
Antibiyo-edurance
Ça arive cwand on-z eploye må ou dtrop les antibiyotikes.
Vå des Ayites Bougmesse
Aiwes
Metou so l' aiwe do minme no, ki rçût l' aiwe d' Ayite Imi å mitan del vå. Pu cori eviè Agouti. Adon dischinde li falijhe tot ahivant les goidjes di Jrou (sol comene d' Ayites Bou Woulli.
Antibiyo-edurance
Pratikes ki fwaiynut monter l' risse d' antibiyo-edurance
Cwand on dene des antibiyotikes :
Lûte disconte l' avnaedje d' antibiyo-edurance
Categoreye:Antibiyotikes Categoreye:Bacterolodjeye Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince
Vå des Ayites Bougmesse
Hôteur ådzeu del mer
Li viyaedje li pus bas, c' est Agouti.
Lexhe-dilé-Tchespire
Categoreye:Hamteas del Walonreye Lexhe-dilé-Tchespire (F. Laiche), c' est on hamtea d' Tchespire.
Vå des Ayites Bougmesse
Hôteur ådzeu del mer
Li pus hôt, c' est Zawiyal Elmazi a 2150 metes.
Agricoûteure et aclevaedje
thumb|berbis tirehaline L' aclevaedje des gades et des bedots ki paxhèt dins l' montinne. Ces-ci sont lomés Tirehaline (berbis voyaedjeuses). Tchaeke viyaedje a ene pårteye del montinne po wårder ses tropeas, et tchaeke famile ene pårteye des åbes k' i sbouxhèt po nouri l' tropea les termenes di setcheur.
Gn a eto ene vatche u deus a tchaeke manaedje. Dispu les anêyes 2010, c' rest totès croejheyes frizones (cabolêyes-noeres). Elle ont replaecî les Brunes di l' Atlasse.
Tchaeke måjhon a èn ågne u on moulet, ostant po les tcherwaedjes ki pol poirtaedje di totès sôres.
Les culteures: oidje u frumint (ki l' awousse si fwait e moes d' awousse); pu adon, ene deujhinme coûteure (canadas u poes d' trouk).
Li plantisse di pemîs a cmincî diviè 1995, et ocupe ene grosse mitan des tchamps. Gn a eto des pixhîs, des biyokîs des tchersîs (dispu 2015) et des djaeyîs (dispu todi).
Tourisse
thumb|Djîsse lomé «Måjhon del lune» Les djîsses e viyaedje ont cmincî e 1988. Les djins do payis ont stî scolés å totes les coirnêyes di l' industreye touristike.
Bouneur
Li bouneur (u: l' awureusté ), c' est on sintimint d' parfond plaijhi d' viker.
Vå des Ayites Bougmesse
Tourisse
Ene sicole di guides del nateure (pol hôte montinne) a stî basteye e 1982. Les prumîs scolîs rexhît e 1985. Elle a stî clôse e 2017 (ele a bagué a Warzazate).
Bouneur
Senes do bouneur
Li bouneur si lét sovint sol vizaedje d' ene djin. C' est dins les ouys k' on l' voet l' mî. On l' assoçnêye sovint å riyaedje.
Vå des Ayites Bougmesse
Tourisse
Li tourisse a crexhou, pu discrexhe avou les disduts eternåcionås (guere del gofe, terorisse). Portant, e 2018, on contéve co 52 djîsses (7 a Agouti, 5 a Talsennante, 2 a Timite, 3 a Aguerde n ouzrou, 1 a Ichouguene, 5 a Imelrhasse, 5 a Iscattafel, 7 a Ighf n Ighir, 2 a Ifrane, 4 a Zawiyate Walemzi, 2 a Tabane, 6 a Ayites Imi, 1 a Ibaqelliwen, 2 a Ribate).
Anêyes 940
9inme sieke | 10inme sieke | 11inme sieke
Vå des Ayites Bougmesse
Lingaedje
On î djåze li techelheyt, mins dedja ene miete maxhî avou l' tamazir do Mîtrin Atlasse. Voci èn egzimpe (fåve del Bijhe et do Solea)
Anêyes 940
anêyes 920 | anêyes 930 | anêyes 940 | anêyes 950 | anêyes 960
Bouneur
Senes do bouneur
Li bouneur va sovint avou ene boune santé, ca l' tiesse kimande li coir.
Vå des Ayites Bougmesse
Lingaedje
Li scrijhaedje di ç' langue la n' est nén cnoxhou des djins. Mins, l' anêye 2022, on a metou des plakes dins tos les viyaedjes avou l' no e tifinar.
Bouneur
Sourdant
Categoreye:Sintimints
2018
Fiesse ås lingaedjes walons
Enondaedje do label «Nosse comene dit oyi» (1î d' måss)
Li fiesse ås lingaedjes walons ava come tinme li scolaedje do walon azès djonnes. Dipus d' 15 pordjets fourît prezintés å mwaisse raploû d' Nameur li 19 di may.
Li bate di noûmots a stî sol voyaedjåjhe (tourisse).
Teyåte e walon
Creyåcions:
Etrevéns a vey avou l' Walonreye
Li 1î d' måss, enondaedje do label «Nosse comene dit oyi», avou sinateure po les comenes di Blegné, Chevri-Rance, Derbu, Djerpene, Djeve, Hu, Lidje, Måmdey, Nameur et Tchålerwè.
Vå des Ayites Bougmesse
Alére
Karin Huet & Titouan Lamazou; Onze lunes au Maroc, Gallimard, 2012, ISBN 978-9954-03764-5.
2018
Etrevéns a vey avou l' Walonreye
On rbatijhe ene rowe di Tchålerwè å no da Patrice Loumoumba.
Etrevéns a vey avou l' Beldjike
Les Rodjes Diåles wangnèt li ptite finåle (adon rascode li medaye di bronze) al Cope daegnrece di fotbale (c' est l' prumî côp di leu-n istwere. Mins docô après, les discovietes di frawtinaedje dins l' tchampionat d' Beldjike (lomé "fotbelgate" pa Jean Goffart) vént rafroedi les pus fels sopoirteus.
Vå des Ayites Bougmesse
Sourdant
Categoreye:Marok Categoreye:Atlasse (hôts tienes) * Categoreye:Raspepyî årtike
2018
Etrevéns a vey avou l' Beldjike
Li solea gåta l' Beldjike; des timperateures teribes di l' esté ont fwait dåner les cinsîs, di cåze d' ene setchresse k' on rmete voltî å reschandixhaedje del Daegne.
Felice Mazzù
Felice Mazzù est on bedje etrinneu avou des oridjenes italyinnes. Jean Derycke a scrî on live so lu e 2018 : Papa, je te promets qu'un jour... ([WA] Popa, djè vos promete k' on djoû...).
Colas l' bracnî (novele)
thumb|Mwaisse modêye (1980) thumb|Coviete del deujhinme edicion (2001) Colas l' bracnî (Colas l'brak'nî), c' est on ptit roman sicrît pa Serge Fontaine e 1980 (tot notant l' accint del Gléjhe) et replaidî e 2001 (avou l' accint d' Lidje) pal l' soce "Li Walone".
Dins l' edicion di 2001, gn a on motlî di 18 pådjes.
Istwere des deus edicions
N a yeu on prumî eplaidaedje el gazete l’ « Echo » di Ståvleu, ki l’ ont edité a leu conte, et ki l’ ont vindou å ci k’ endè voleut.
Manire di fé do scrijheu
Cwand l' live a rexhou, on-z a dmandé å scrijheu « Kimint ass fwait çoula ? »
Serge Fontaine ricnoxhe platezak k' il a stî lu-minme on bracnî.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Felice Mazzù
Referinces eyet sourdants
Messi Messi
Colas l' bracnî (novele)
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Noveles e walon
Anêyes 940
940 | 941 | 942 | 943 | 944 | 945 | 946 | 947 | 948 | 949
Discôpé dins on cour (novele)
Discôpé dins on cour (Discôpè dins in keûr), c' ene bele pitite novele da Emile Lempereur k' i scrijha e 1932. Mins ele ni vuda k' e 1938.
Anêyes 940
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
2018
Etrevéns a vey avou l' Beldjike
E moes d' setimbe, minêye di pesse des pourceas d' Afrike dins les singlés el Gåme. Toplin des payis n' apoirtèt pupont d' tchå d' pourcea d' Beldjike.
Li 2 d' decimbe gn ourit 75.000 djins a s' rashonner a Brussele po on rotaedje disconte li reschandixhaedje del Daegne.
Li 18 di nôvimbe, Charles Michel tape li cote sol håye come prumî minisse del Beldjike, paski l' pårti flamind NVA a cwité l' aloyance di govienmint, a cåze ki l' Beldjike a siné li påye daegnrece so l' bagance.
Ôtes etrevéns
E Mecsike, gn ava dipus d' 34.000 moudes ciste anêye la, on rcôrd. Nouv côps so dijh, li moudreu n' est nén trové, adon, nén pûni.
Les Palestinîs d' Gaza atakèt a roter påjhirmint eviè l' meur di schåyaedje avou Israyel tos les vénrdis dispu l' moes d' måss. I dmandèt l' droet des tchessîs-evoye di 1948 et après di rtrover leu payis. Les sôdårds israyelîs, portant bén a houte dirî l' meur, saetchèt sor zels a côps d' fizik. Et touwer 280 djins, bråmint des djonnes. Mins å pus sovint, i lzî tirnut dins les djambes po ndè fé des stroupyîs a veye (end åreut yeu dipus d' 2000 coixhîs insi).
Ôtès djins
Categoreye:Date
Discôpé dins on cour (novele)
C' est ddja del sicolodjeye d' ene feme, on pô come Tereze" da Lucyin Somme.
Categoreye:Noveles e walon
Cawete -é
Cwand on louke les rîlêyes francès-walon, on voet kel cawete -é, c' est ene foû-rîle del riguilite ki vout ki les mots francès avou -ier åyénxhe come frés des mots walons avou -î (boulanger / boledjî; métier / mestî, evnd.)
Çou ki fwait pinser ki les mots avou l' cawete -é n' ont nén vnou e walon direk do latén, mins pa ene ôte voye (kécfeye de vîs vîs calcaedjes do francès).
Li coron -é si voet eto dins les pårticipes erirece omrin singulî des viebes del prumire troke. Et dins sacwants ôtes mots. Loukîz lete é.
E
Li Ptit Bouttchike (binde d' imådjes)
Li ptit bouttchike (Li P'tit Bout d'Chique), c' est on persounaedje di binde d' imådjes da François Walthéry.
Istwere
E 1975, il aveut Walthery aveut ddja atuzlé l' persounaedje, mins i n' lyi aveut co sepou trover on no. On bea djoû, il esteut amn s' mame, avou ses deus neveuses ki l' grand-mame wårdéve. Li racoulote, Françwesse, djouwéve avou des popenes rûsses. Tot fjhant rexhe li pus ptite, ele dijha: «Louke, mononke, c' est li ptit bouttchike !».
Waltery apiça l' idêye sol pî sol tchamp.
Li prumire istwere fourit fwaite al varade, po replaecî Raoul Cauvin, k' aveut-st atrapé on chnope, po on limero a pårt di Spirou.
E 1976, i dessina li deujhinme istwere, «Li Baloujhnaedje do Ptit Bouttchike» (La balade du P'tit Bout d'Chique).
Albert Roulive
thumb Albert Roulive, c' est on comike walon.
Li Ptit Bouttchike (binde d' imådjes)
Istwere
I s' va siervi do persounaedje po dessiner li live da Marcel Remy «Les ceux de chez nous» (2005, Noer Dessén, ISBN 2-87351-124-9).
Albert Roulive
Il a des sketchs e francès d' Beldjike ey eto e walon.
Egzimpe d' ene tchanson e walon
Categoreye:Comikes (djins) Categoreye:Rireyes e walon
Li Ptit Bouttchike (binde d' imådjes)
Istwere
Li cogne do persounaedje, mins nén ses mousmints sont-st eto dins «Mes ptits copleus» (2017, Noer Dessén, ISBN 978-2-87351-340-5).
Ratournaedjes e walon
Les ratournaedjes e walon sont da Paul-Henri Thomsin.
Bwès (d' åbes)
On bwès u on bos, c' est ene sitindêye avou toplin des åbes.
Ene foirt lådje sitindêye avou des åbes si lome on «grand bwès» u ene «aforet».
Li mot "bwès" (u "bos") a dnè bråmint des nos d' plaeces el Walonreye.
Istwere
E 13inme sieke, e l' Urope coûtchantrece, on-z a distrîxhné timpesse les bwès d' adon, po fé des sårts.
Biyonaxhes des bwès
Les bwès d' åbes ås toumantès foyes leyèt sovint des plantes et des bouxhons crexhe dizo les grands åbes. Les sapinires u les bwès d' ucaliptusse, nén.
Les bwès leyèt crexhe totes sôres di tchampions.
Sourdants
*
Arbôjhî
L' arbôjhî, c' est on bouxhon des montinnes des payis del Mîtrinne Mer ki dene on ptit rond rodje frut, al graevleuse pea, lomé arbôjhe.
Arbutus unedo
Categoreye:Åbes et bouxhons Categoreye:Plantes des payis del Mîtrinne Mer
Powinmes Martin Lejeune (live)
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés Les powinmes Martin Lejeune, c' est on live ki ramexhnêye tos les scrîts da Martin Lejeune. Si vraiy tite (e francès), c' est Œuvres lyriques du poète wallon Martin Lejeune.
C' est cåzu tos powinmes, mins gn a eto sacwants tchansons ey ene prôze ou deus.
Cawete -ou, -owe
Categoreye:Cawetes et betchete
Powinmes Martin Lejeune (live)
Accint
Mårtén l' Djonne note sipepieuzmint l' accint do payis d' Vervî. Çou ki rind målåjhey li rfondaedje di sacwantès rimes come drole (drale) / macrale; ome (ame) / blame.
Cawete -ou, -owe
Les cawetes -ou (omrin) et -owe (femrin), c' est des cawetes d' addjectifs eyet di pårticipes erireces.
Powinmes Martin Lejeune (live)
Motlî
Mårtén l' Djonne a on foirt ritche motlî, veyanmint ki, come bråmint des scrijheus, i saye di rmete dins ses bokets les beas mots pår walons k' i rascode dins ses rcweraedjes. Come les scrijheus lidjwès del fén do 19inme sieke, Mårtén L' Djonne eploye voltî des noûmots, s' end a dandjî come sitoeler po ratourner li francès parsemer.
Cawete -ou, -owe
Cawetes d' addjectifs
Come addjectifs, ele mostrèt :
Powinmes Martin Lejeune (live)
Croejhete
Di ces trevéns la, gn aveut co nole soce di scrijheus k' aveut mostré les piceures do walon, et l' adire avou l' francès. Eto, on rtrouve dins M. Lejeune :
Åtébas
Åtébas (fr: Autelbas, la-minme (lb): Nidderälter u Buergelter, almand Buergelter) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Årlon.
Cawete -ou, -owe
Cawete di pårticipe erireces
C' est des pårticipes erireces del 5inme troke di viebes
Powinmes Martin Lejeune (live)
Djudjmint sol live
Tourner les pådjes do live, c’ est come fouyter les pådjes di nos alboms di fotos. Ou d’ passer so ene blanke toele nos hopeas d’ diyapos di nos superwites ki doirmèt påjhûlmint dvins leus classeurs.
Cawete -ou, -owe
Cawete di pårticipe erireces
Il ont padecô ene dobe rifondowe, pus coûte :
Powinmes Martin Lejeune (live)
Djudjmint sol live
Et totes les imådjes da Martin Lejeune sont claires et netes, bin cådrêyes, sins "flou artistique" ni "solarisation".
On pô sepia, tot l’ minme.
Cawete -ou, -owe
Omrinne cawete
🇱🇰 ALW 1 : mape 71 (pierdou)
Powinmes Martin Lejeune (live)
Djudjmint sol live
Dj’ inméve bén, mi, ene pitite schipete di tinzintins, divins mes fotos... On comprind k’ Jules Feller åye potchî a djonds pîs so ene pareye ocåzion po mete e valeur ses fameusès rîles d’ ortografeye. Adon, a toirtchî ene preface di 58 pådjes, rén k’ ça.
Djans ! Martin Lejeune esteut s’ cama. Mins acertiner k' il a-st apoirté 36.000 – awè, 36.000 – coreccions e live da Martin, est ç’ bén s’ kidure come on cama ?
Cawete -ou, -owe
Femrinne cawete
🇱🇰 ALW 1 : mape 72 (pierdowe)
Powinmes Martin Lejeune (live)
Djudjmint sol live
Ni sereut ç’ nén on pô beacôp po s’ mete lu-minme e valeur avou l’ ovraedje di s’ cama ?
Adon k’ i nos djåze des rbouteus, des rcroeyous macreas, di Pire Andrî et d’ Belem, on n’ trouve nou scrijhaedje so Chapuis! Nén on mot ! (François Nyns)
Egoloe
L' egoloe d' on mouze, c' est èn alårdjixhmint di ç' fleuve la, divant k' i n' si vude dins l' mer (la k' c' est l' egoleure).
Biyolodjeye
Sovint, les salêyès aiwes del mer s' î vnèt maxhî ås doucès aiwes do fleuve. Adon, totes sôres di pexhons d' mer î polnut vni viker.
Dins les setchs payis, cwand l' fleuve a pår ditoumé, l' egoloe pout djusse esse rimpli d' aiwe di mer.
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Corantès aiwes
Anêyes 370
3inme sieke | 4inme sieke | 5inme sieke
anêyes 350 | anêyes 360 | anêyes 370 | anêyes 380 | anêyes 390
370 | 371 | 372 | 373 | 374 | 375 | 376 | 377 | 378 | 379
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Anêyes 930
9inme sieke | 10inme sieke | 11inme sieke
anêyes 910 | anêyes 920 | anêyes 930 | anêyes 940 | anêyes 950
930 | 931 | 932 | 933 | 934 | 935 | 936 | 937 | 938 | 939
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Univiersité des 3 côps 20
Ene univiersité des 3 côps 20, c' est ene sicole la k' on acsegne des sacwès di livea univiersitaire a des 3 côps 20, k' î vnèt po leu plaijhi.
Univiersité des 3 côps 20 et lingaedje walon
Scoles di walon des univiersités des 3 côps 20
Categoreye:Acsegnmint Categoreye:Pasmints d' tins Categoreye:Vîs djoûs
Måmagnaedje
Li måmagnaedje, c' est on nourixhmint des djins, aprume dins les veyes, mins eto dins les pus ptits borks et les viyaedjes, po les cis ki boutèt å lon.
Li måmagnî, c' est des plats atchtés tot-fwaits dins les grands botikes, u aprestés todi del minme façon dins les restorants abeye abeye.
Corwaitaedje nourixhrece
Ces amagnîs la on bråmint dtrop di soukes et d' cråxhes, et nén assez di proteyenes, di fiyasses d' alimint, di vitamenes, di minerås et di vicantès sacwès d' amagnî (microbes ordinaires des verdeures di corti, des tchås nén edjalêyes, des prodûts laeçreces nén sterilijhîs, evnd.).
Consecwinces sol haitisté
Li måmagnaedje pout moenner:
Sourdant
Categoreye:Nourixhince Categoreye:Dujhances sociåles
Djino
Li djno des tchvås (et des ôtes cwate-pates), ci n' est nén l' minme djonteure !'
Antomeye do djno
Gn a cwate oxheas po fé l’ acopleure :
Po racopler les oxheas (onk k’ est plat et l’ ôte k’ est rond), gn a deus deus ptits cossinets d' tinroxh, les menisses, ki tnèt eshonne pa deus tindons, lomés les croejhîs loymints.
Come cåzu totes les djonteures do coir, li djno est ecråxhî pa d’ l’ ôle di djonteure ou sinoveye. Cisse-ciale sûne di finès peas ki tapissèt li dbout des oxheas, lomêyes mimbranes al sinoveye.
Djimlastike do djno
Categoreye:Antomeye
Swira
Swira u Essawira (arabe marokin «صّويرة», «ç-çwira», riscrît e cmon amazir marokin «ⵚⵚⵡⵉⵕⴰ», «ççwiṛa» ey e-n arabe classike «الصيرة», «aç-çouwîrah» u «aç-çawîrah»;, ralfabetijhî e francès «Essaouira», ey e-n espagnol «Esauira»), c' est ene veye do Marok, mwaisse leu del province do minme no.
Ele s' a lomé divinltins Mogador (amazir «ⵎⵓⴳⴰⴷⵓⵔ», «mogador»; arabe marokin «موڭادور», «mogador»).
Lomaedje
Li mot arabe vout dire: li ptite eclôzeure: c' est l' minme no k' èn ôte viyaedje, metou 20 km a Nonne, k' on dit asteure «سويريية» (li ptite Eswira, li ptite pitite eclôzeure!).
Li vî lomaedje, Mogador, vént di l' amazir «ⴰⵎⵓⴳⴷⵓⵍ», amogdol, sicrîte «Amogdoul» e 11e sieke.
Les Portuguès el lomnut «Mogador» u «Mongoder» å 14inme et 15inme siekes.
Djeyografeye
Veye metowe so l' Oceyan Atlantike.
C' est l' fén do Hôt Atlasse coûtchantrece, a Bijhe.
Raiwêye pa l' Aiwe ås canasoukes (Ouwed Qçeb), ene rivire ki vént do cotoû (30; 40 km lon), mins ki n' est nén sovint setche.
Climatolodjeye
N' est djamåy ni tchôde ni froede. Il î fwait tote l' anêye inte 15 eyet 25 grés Celsiusse.
Elle est rbatowe do vint d' mer.
Peuplåcion
Lomés les Swirîs, i gn aveut, e 1936, 15166 dimorants, 633 Francès, 100 ôtes Uropeyins; 8248 muzulmans et 6151 djwifs. E 1948, c' esteut 28620 djins, mins n' aveut pus k' 1341 djwifs. Les ôtes estént motoit evoye eviè des ôtès veyes do Marok u d' ôte pårt, shûte å discrexhaedje do comiece avou l' Inglutere do trevén del mambornance francesse.
Come ôte pårt e Marok, li peuplåcion djwive a dzarté eviè Israyel å cmince des anêyes 1960. Mins cial, i gn a dmoré sacwants come li famile Azoulay, kinoxhowe lon et lådje.
Istwere
Li rwè Djouba II d' Noumideye (diviè 20 apr.DjC) î va astaler des tinturreyes di pourpe (a pårti des rodjès ales del mer).
Ele va divni li seu pôrt do cotoû, al boune dispu l' 11inme sieke. Adon, rçure les caravanes do Sahel avou l' ôr d' Afrike.
E 1506, li rwè Manouwel prumî do Portugal î fwait basti on tchestea. Mins li rezistince des tribus do payis, enondés pa les cofrereyes des Regragas, ritchessît les Portuguès diré 1510.
Li veye la k' elle est asteure a stî basteye på zultan Mawoumet Ben Abdellah e 1565. Il î va assaetchî des comierçants uropeyins, inte di zels des djwifs, ki vont diswalper on ritche handele avou l' Inglutere.
Diviè 1840, li zultan do Marok Moulai Abderrahmane sotna l' emir Abdelqader; on tchîf del rezistince aldjeryinne, disconte des abrocants francès. Po l' pûni, li France va vni bombårder Mogador avou des bateas d' guere li 15 d' awousse 1844, distrujhant pår li veye.
Rilidjons
Li veye di Swira a yeu ene grosse kiminålté djwive dispu l' 17inme sieke, inte di zels des cis vinous d' Inglutere.
Les Djwifs ont bråmint bagué evoye dins les anêyes 1960. Li dierinne sicole rilidjeuse a stî clôse e 1967.
Sistinme d' operance
thumb|300px|[[Ubuntu]] Li sistinme d' operance, c’ est l’ mwaisse programe ki fwait tourner tos les programes d' ene copiutrece.
Swira
Rilidjons
Li coulot djwif a toumé e-n ene blesse, mins gn a co deus sinagokes k' ont stî wårdêyes. Avou li tombe-tchapele do sint rabin Bouhayim Pinto, k' on î vént e perlinaedje tos ls ans et î fé ene dicåce (heyloula).
Sistinme d' operance
Les pus cnoxhous des sistinmes d' operance, c' est "Windows" da Microsoft ou co bén "Mac OS" (po Mackintosh). Ces deus la sont dizo abondroets. Et pu, gn a Linux k' est on libe libe sistinme.
Swira
Rilidjons
Li cminålté djwive k' a dmoré la a stî dmorer foû-tchestea (dins l' nouve veye). Elle est foirt fertiyante po fé rviker Swira come veye di culteure (resconte di pondeus, fiestivals di tchanson, evnd.).
Sistinme d' operance
On pout aveur onk u sacwants sistinmes d' operance sol minme éndjole. I fåt relire onk u l' ôte å moumint k' on-z esprind l' copiutrece.
Candjmint d' sistinme d' operance
Po fé ene saye di candjmint di sistinme d' operance, sins dbrôler li ci k' est ddja la, gn a l' piceure do "Live-CD".
C’ est ene plake lazer k’ on mete dins l’ copiutrece cwand on l’ aloume et k’ enonde l' novea sistinme (metans li "Linux walon-cåzant SuSE") sins rén astaler. Insi vs poloz sayî po vey si ça vos va et l’ astaler so vosse deure plake si vos l’ voloz. Si vos nel voloz nén astaler, vos distindoz l’ sistinme eyet l’ éndjole, vos oistez l’ CD et cwand vos resprindroz vosse copiutrece, tot rserè come divant, sins rén d’ astalé.
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Infôrmatike
Boureataedje
Li bôreataedje (on dit eto: margougnaedje des prijhnîs), c' est ene sofrixhance k' on fwait påti a ene sakî k' est prijhnî, po wangnî ene sacwè d' lu (des racsegnes, metans).
Oudonbén come penitince po lyi dner ene luçon.
Cotoûs do bôreataedje
On l' rescontere dins les dictateures, les gueres, et les revintreyes, nén tant dins les prindaedjes d' ostaedjes, pask' i n' divèt nén esse macsådés si on lzî paye leu rançon.
Les siervices sicrets di sacwants payis, — pår des cis ki disfindèt l' margougnaedje di prijhnîs dins leus lwès — pratikèt l' bôreatadje po-z aveur des racsegnes di sacwants prijhnîs. On rapoirt do senat amerikin fwait so les bôreataedjes di 2002 a 2006 (dizo l' prezidint Georges W. Bush), ki des bokets ont stî eplaidîs e 2014 mostere ki les bôreas n' ont nén adiercî leu côp (cåzu nole racsegne impôrtante n' a stî rascodowe).
Sôres di margougnaedjes
Onk des pus laids margougnaedjes, c' est l' amedaedje.
Gn a eto des margougnaedje secsuwels : foircixhaedje des cmeres pa des omes; akes omosecsuwels ome avou ome ou cmere avou cmere.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Jean-Claude Marcourt
Jean-Claude Marcourt, c' est on politikî walon eyet mimbe do PS. Il a skepyî li 16 d' octôbe 1956, a Awan.thumb|Marcoût amon [[Titorval ]]
Rilomêye
C' est l' ome padrî el dicret « Payizaedje » ([FR] décret paysage) k' a passé li 7 di nôvimbe 2013. Tolminme k' èç dicret la a stî ene miete rcandjî pa Valérie Glatigny, a l' atake del dijhnêye 2020.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Politikîs walons
Raiwaedje des prés (istwere)
Li raiwaedje des prés, c’ esteut mete di l’ aiwe so les setchs prés, a pårti des bîs d’ raiwaedje, k’ avént stî cåvlés esprès po ça.
Discrijhaedje
Les bîs d' raiwaedje prindént l’ aiwe e-n amont, et dischindént pus doûçmint ki l’ mere d’ aiwe (li mwaisse ri), so les pindants des tienes.
On fjheut disvaler l' aiwe do hôt bî so des bîxhons ou soxhes (pitits ravås foyîs e tere). Cwand l' pré esteut bén frexh, on bouléve les broûs et les framujhes (molinêyes). On raiwéve pus voltî les djoûs d' lavasse (foitès plouves).
Cwand gn aveut bråmint des prés a raiwer, tchaeconk aveut l’ droet a on djoû d’ raiwaedje (tournêye d' aiwe). Del nute, gn aveut cobén do frawtinaedje, k’ amoennéve des margayes. Li ci k’ esteut padzo vos aléve dibrôler voste astantche po-z awè l’ aiwe dipus k’ a s’ toû. Portant, li ci k'aveut l' aiwe so s' pré li semdi a meynute l' aveut po 24 eures (on n' åreut nén oizou lyi rprinde li dimegne).
Istwere
Come bråmint des vîs alaedjes, ci sistinme la n’ a nén sorviké å 20inme sieke. Avou les ecråxhes tchimikes, les fours di tchamp estént ossu bons k’ les fours di pré.
A cmincî des aneyes 1950, on-z a rplanté les prés avou des sapéns (epiceyas).
Alére
Lucyin Mahin, Li raiwaedje des prés, Ene båke so les bwès d' l' Årdene tome II, 9inme shijhe.
Araegne
Les araegnes, c' est des biesses sins cronzoxhs del classe des araegnidîs, ås 8 pates ås djonteures, ki fwaiynut des arincrins po-z apicî leus proyes, aprume des insekes.
Armwereyes di Tchålerwè
Les Armwereyes di Tchålerwè sont les åres di Tchålerwè avou les ci des pitits bans.
Odjî (pexhon)
Categoreye:Pexhons des doûcès aiwes Èn odjî (on dit eto on lodjî, on rodjî, èn ôrlodjî), c' est on pexhon des doûcès aiwes d' Urope et d' Azeye. Avou ça ki : il a stî rmetou dins les lexhes d' Amerike bijhrece, et-z î divni ene evayixhante indje.
Araegne
Discrijhaedje
Les måyes sont todi pus ptits k' les frumeles.
Sôres d' araegnes
Sacwants sôres hagnèt leus proyes et les evilmer po les apicî.
Sourdant
* Categoreye:Araegnidîs Categoreye:Biesses sins cronzoxhs
Odjî (pexhon)
Gymnocephalus cernuus
Discrijhaedje
C' est on pexhon 25 cm long, ki n' peze nén dpus ki 400 grames.
Il a des naivuron dosreces come des spenes.
Etimolodjeye
Les spenes so s' dos el fwaiynut rshonner a Odjî l' Daenwès, on persounaedje des marionetes lidjwesses avou on grand casse a ponte. Did la si mwaisse no (l' odjî). Pu, pa atroclaedje di l' årtike, on l' a lomé «lodjî», pa forcoridjaedje L => R, «rodjî», pu pa rcomprindaedje des deus di dvant, «ôrlodjî».
Vicaedje
Vike dins les vivîs et les coetès rivires.
I s' tént voltî å fond d' l' aiwe (disk' a 25 metes fond), aprume sol såvlon ou l' graevî.
I s' pout nouri del nute di plancton-biesses, d' halenes di picrons, et des ôtès ptitès biesses.
El Walonreye, i froye e moes d' avri et d' may. I pond des djaenåsses oûs, so les rotches, dilé l' boird di l' aiwe, la k' c' est nén si parfond.
L' odjî et les pexheus
Li grevî n' sieve a rén po les pexheus. Po s' amuzer, i plantè cobén on bouchon dins les spenes k' il a sol dos. Insi, i n' pout pus s' refoncer dins l' aiwe, et tourniker sol toele di l' aiwe.
Albert Leloup
Albert Leloup, di s' no d' pene et d' rashiaedje å Rweyå Club walon d' Måmdiy, Fré Grigôr, c' esteut on bouteu pol walon a Måmdiy.
Il esteut l' fi da Edouard Leloup.
Ouve
Il a rtapé l' Motî Villers té k' il aveut stî scrît al mwin (mins s' no n' î est nén cité).
François Bellot
François Bellot, c' est ene politikî walone k' a stî minisse federå.
1765
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Albert Leloup
Ouve
Il a dné on fel côp di spale po l' adjinçnaedje do limero 100 del Vî Sprâwe.
1765
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
François Bellot
Di s' mestî, il est indjenieur civil.
1765
anêyes 1740 | anêyes 1750 | anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780
François Bellot
I djåzéve ene miete li walon, come a èn shijhe del fiesse ås lingaedjes walons e 2018.
1765
1760 | 1761 | 1762 | 1763 | 1764 | 1765 | 1766 | 1767 | 1768 | 1769 | 1770
François Bellot
Cårire politike
Ele kimince come conseyî al comene di Rotchfoirt e 1989. Il î dvént mayeur e 1995.
1765
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1765 do calindrî grigoryin.
Albert Leloup
Alére
Renée Sedyn & Jean Lechanteur, Bon anniversaire, Monsieur Albert Leloup Wallonnes, 4/2007,7-9.
1765
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
François Bellot
Cårire politike
I monte pårlumintî federå e 2000. Pu senateur e 2010.
Albert Leloup
Alére
Leloup
François Bellot
Cårire politike
I rpasse å pårlumint walon e 2014.
Il est lomé minisse des transpôrts federå li 17 d' avri 2016.
Cwareme (crustin)
Li cwareme, po les crustins, c' est ene termene di cwarante djoûs, ki les creyants dvèt fé penitince e rmimbrance do passaedje di 40 djoûs da Djezus-Cri dins l' dezert, et s' aprestyî po mia poleur goster pus tård li Påke.
Li cwareme kimince li mierkidi des cindes, ey esse foû li Semdi d' Lazåre.
Djusse divant cwareme, gn a l' cwarmea et les mascarådes, li schiråde eyet l' grand feu. Mins asteure, ces uzances la si fwaiynut eto tot do long do cwareme, tchaeke samwinne a on diferin viyaedje.
Li djoû vint e cwareme, c' est l' Letåré u mey-cwareme. A Ståvleu, c' est l' djoû des blanc-moussîs.
A pårti do blank-djudi al Gloriya, les clotches ni sounnut pus dins les eglijhes, et les djins sont houkîs a l' eglijhe pa des efants ki vont racter dins l' viyaedje. On djheut adon k' i tchessént l' cwareme foû. Li Sint-Semdi, après l' messe do ravicaedje on lzî dene leus oûs d' Påke. Adon i tchantént:
Li cwareme muzulman si lome "ramdinne".
Categoreye:Såjhons del Eglijhe Categoreye:Crustinnisse Categoreye:Viyès uzances del Walonreye
CF Kuban Krasnodar
Li CF Kuban di Krasnodar (e rûsse: Футбольный клуб "Кубань" Краснодар / Futbol'nyi klub Kuban' Krasnodar) c' est l' club di fotbale di Krasnodar, Rûsseye.
Difoutrinnès hårdêyes
Kuban Kuban
Glin-dlé-Lidje
Glin (do discramyî, Glin-dlé-Lidje) (fr : Glain), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lidje, el province di Lidje. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Gn a èn ôte Glin, dilé Mont.
Istwere
Po dire li veur, Glin n' a nén sovint stî ene dislaxheye comene.
Do trevén do Vî Redjime, Glin esteut elaxhî al signorreye d' "Anse et Molén".
Po l' eglijhe, elle a stî pårotche d' Anse disk' e 1624. Adon, ele divna ene pårotche, dicåçtêye a Notru-Dame des Loumires ki si stindeut disk' a Sint-Nicolai.
Å 19inme sieke, c' esteut l' comene d' Anse et Glin, k' a stî disbanêye li 21 di decimbe 1874.
Industreyes
Tins d' l' Ancyin redjime, gn aveut la mwintès ptitès fosses. Mins n aveut pus k' ene houyire e 1896, li "beur ås comeres". Elle dinéve co d' l' ovraedje a 1401 jins e 1947. Ele fourit serêye e 1969.
Sourdants
<References/>
Anêyes 920
9inme sieke | 10inme sieke | 11inme sieke
anêyes 900 | anêyes 910 | anêyes 920 | anêyes 930 | anêyes 940
920 | 921 | 922 | 923 | 924 | 925 | 926 | 927 | 928 | 929
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Paul Magnette
Paul Magnette, c' est on politikî walon.
I skepia a Lovén li 28 di djun 1971.
Di s' mestî, il esteut professeur a l' ULB.centré|cadre|Paul Magnette e 2007.
Cårire
I mousse tot djonne e pårti Sociålisse.
I divna mayeur di Tchålerwè e 2012.
I fourit relî come prezidint del Walonreye li 22 d' djulete 2014 et-z î dmorer disk' å 28 di djulete 2017.
Rilomêye
Il a divnou cnoxhou lon et lådje cwand, disk' al dierinne broke, e moes d' octôbe 2016, i n' a nén volou fé siner l' Walonreye ås martchandaedjes di l' Acoird economike et comierçå globå inte l' Union Uropeyinne eyet l' Canada. Bråmint paski, après des studiaedjes et des ristudiaedjes do tecse, set ans å lon, i s' abéntixha ki les djudjes k' alént esse metous po les margayaedjes n' alént nén esse neutes.
E 2023, sacwantès djins s' ont maké cwand il a dit ene crake avou les Flaminds eyet les Walons, tot rwaitant l' ovraedje.
Sourdant
Magnette Magnette
Duruelo de la Sierra
Duruelo de la Sierra, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Idintité (tuzance)
Categoreye:Sicolodjeye Categoreye:Tuzance L' idintité, dins l' tuzance d' on peupe, d' ene nåcion, end., c' est tot çou ki fwait k' i (ele) n' est nén come èn (ene) ôte.
L' idintité est fwaite di totès ptitès sacwès k' on n' sait nén ddja lu-minme, si on dmeure ådvins del trope di djin k' on-z a î crexhou, ey apicî leu-z idintité.
Li lingaedje, c' est ene mwaisse pîce di l' idintité. Mins eto les amagnîs, les dujhances sociåles, li rlidjon et les doûcès creyances, evnd.
L' idintité n' est nén loyeye a l' insctruccion. Årvierdimint, on rprotche sovint a l' inscruccion di distrure l' idintité d' on peupe, metans si li scolaedje des efants si fwait e-n on lingaedje etrindjir. Insi, on dit sovint ki l' idintité, c' est çou ki dmeure cwand on-z rovyî ttafwait di çou k' on-z aprinda e scole.
Cwand gn a bråmint des abagants e-n on payis, sacwants politikîs polnut rimete valeur l' idintité nåcionåle po dmander a ces novea-vnous la di s' mete avå les djins.
Mins li definixha d' ene idintité nåcionåle est pacô ene aroke abominåbe. Metans, el Beldjike, defini ene idintité bedje (foirt al môde di 1850 a 1950), ene idintité flamande (acceptêye cåzu totavå el Flande dispu les anêyes 1960) ey ene idintité walone (foirt kischoyowe, el Walonreye minme). Sins cåzer d' ene idintité brusselwesse...
L' idintité walone
N a todi d' pus d' cåzaedjes, dispu li cminçmint do 20inme sieke so l' idintité walone. Çou k' est pår drole, didins ç' cas ci, c' est ki l' consyince d' ene idintité del Walonreye ala avou li dzartaedje del langue walone pa les djins d' ses djins.
Trûtes (sôres)
thumb|trûte di laetche (dandjreus Oncorhynchus mykiss) Les trûtes polèt apårtini å djinre Salmo, mins ossu a des ôtes djinres, dins l' famile des såmonidîs.
Kékès trûtes
Categoreye:Pexhons
Maçon
Dins les belès-letes e walon
Louis Piron, dins onk di ses tecses, cåze di maçons k' ont fwait li vôsseure d' on for. Po les préjhî, i dit simpmint: «c' est leu mestî !»
C' est l' André Dewelle k' a fwait l' pus bea tecse so ç' mestî la (dji so maçon).
Categoreye:Mestîs Categoreye:Bastimints
Faime
Faime, obén e Feller : Fême ([FR] Faimes) est ene ribanêye comene dins 'l province di Lidje.
Faradi
Faradi, c' esteut on sincieus arabe do 10inme sieke.
Egoleure
L' egoleure ou eboutcheure d' on mouze, c' est la k' i s' vude dins ene mer u èn oceyan.
E-n amont d' l' egoleure, gn è pout awè èn egoloe.
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Corantès aiwes
Bleu pexhon
thumb|foirt gros pexhaedje Li bleu pexhon, c' est on pexhon d' mer d' ene bleuwe coleur.
Pomatomus saltatrix
Spårdaedje
Dins les tchôdès aiwes di l' Oceyan atlantike et des mers k' î sont raloyeyes (Mîtrinne Mer, Noere Mer). Mins eto e l' Amerike, l' Azeye nonnrece, l' Ostraleye.
Discrijhaedje
thumb|left|adjinçna des naivurons Li naivuron del schene a set a ût sipenes sol dos, pu 23 a 26 reyons padrî.
Li naivuron do vinte a deus spenes eyet 23 a 27 reyons.
I fwait å pus sovint 4 a 5 kilos, po 50 a 70 cm di long. Mins des côps i pout mzurer disca on mete et co hay.
Vicaedje
C' est on pexhon magneu d' tchå ki tchesse e bindes, tins del djournêye, åd dilong des coisses. Mins i pout intrer dins les egoloes des mouzes. I cwite rålmint li binde coistrece pol hôte mer.
Il est foirt hagnûle, et pout minme hagnî les djins.
Uzaedjes
thumb|tonaedje pexhî totavå l' Daegne Il est pexhåve. Mins on nel pexhe nén tocosté. Les gros pexhaedjes si fwaiynut å Senegal, å Braezi, el Tourkeye, ezès Stats Unis (waitîz sol mape).
Å Marok dins l' payis Haha, divinltins, il esteut côpé a trintches, cût e for, pu souwé, et adon si poleur wårder lontins assez po-z esse vindou so les martchîs disca bén lon des coisses.
Sourdants
Categoreye:Pexhons d' mer
El Walidiya
El Walidiya (e-n arabe: الوليدية, e scrijha tifinar ⵍⵡⴰⵍⵉⵢⵢⴰ, l-walidiyya, çou ki respond å prononçaedje e l' arabe marokin, ki pôreut esse riscrît لواليديّة), c' est ene pitite veye merrece do Marok, so l' Oceyan Atlantike, rataetcheye administrativmint al province di Sidi Bennour (davance, province d' El Djadida).
Economeye
Categoreye:Veyes et viyaedjes do Marok Categoreye:Veyes et viyaedjes so l' Oceyan Atlantike
José Happart
I disfinda li cåzaedje oficir francès å consey cominå di Foron (la ki l' lingaedje do payis est l' limbordjwès), et mete des xhames el voye di puzieurs govienmints del Beldjike.
Il esteut l' noere biesse da Wilfried Martens.
Congue d' Urope
thumb thumb|tinou pa on djonne vindeu, si erî-doet dins l' oraye do pexhon Li congue d' Urope, c' est on longou pexhon d' mer, come ene anweye, k' on pexhe sovint on mete long.
José Happart
Happart
Congue d' Urope
Conger conger
Discrijhaedje
I fwait padecô disca 9 metes di long.
Il a des parfondès orayes, ki les pexheus î stitchèt leu doet po l' tini bon.
Spårdaedje
thumb|left On l' trouve dins tote l' Urope, ostant e l' Atlantike k' el Mîtrinne Mer.
I vike ossu dins l' mitan coûtchantrece del Noere Mer.
Portant, i n' egzistêye nén e l' Mer Baltike, ni sol mitan bijhrece des coisses di Norvedje.
End a tot do long des coisses atlantikes d' Afrike bijhrece, disk' å Senegal.
Vicaedje
On l' rescontere des boirds del mer disca 500 metes fond.
Sourdant
Categoreye:Pexhons Categoreye:Pexhons d' mer
Arondixhmint d' Bastogne
L' Arondixhmint d' Bastogne est èn arondixhmint administratif del province do Lussimbork.
Referinces eyet sourdants
* Bastogne
Moxhî
On moxhî ou moxhtî ou moxhlî, ene moxhresse ou moxhtresse ou moxhelresse, c' est ene djin l' acleve des moxhes al låme, come mestî ou come pasmint d' tins.
Aloyance des tins
L' aloyance des tins, c' est ene rîle d' emantchåjhe do walon (et di des ôtes lingaedjes romans) ki dmande d' aconter li tins del mwaisse fråzlete, po tchoezi l' tins del fråzlete aloyeye
Egzimpes sicrîts et cåzés (fråzletes å suddjonctifs)
Li mwaisse fråzlete est a l' indicatif prezintrece, li fråzlete aloyeye est metowe å suddjonctif prezintrece.
Moxhî
Les moxhîs del Walonreye
Disk' al fén do 19inme sieke, les moxhîs aclevént les moxhes al låme dins des tchetoeres (di schinons u di strin).
Aloyance des tins
Egzimpes sicrîts et cåzés (fråzletes å suddjonctifs)
Li mwaisse fråzlete est å condicioneu erirece, li fråzlete aloyeye est metowe å suddjonctif erirece.
Moxhî
Les moxhîs del Walonreye
E 20inme sieke, les moxhîs si rashonnèt e askepyî des "gropmints apicoles". Et passer al tchetoere-caisse ou ruche ås cådes.
Aloyance des tins
Ôtes aloyances
Gn a bråmint ds ôtes moyéns d' aloyî deus fråzletes, aprume ki, dins sacwants accints do walon, les cognes do suddjonctif prezintrece ont l' piceure erirece (cawetes -che, -uche, -isse).
Moxhî
Les moxhîs del Walonreye
Ci n' est k' après 1945 k' i poitront des masses ou båboes po tirer l' låme.
Aloyance des tins
Ôtes aloyances
On pout ossu mete on condicioneu dins l' fråzlete aloyeye:
Aloyance des tins dins l' fråzlete condicionante
🇱🇰 Fråzlete condicionante
Moxhî
Sourdants
Categoreye:Mestîs Categoreye:Aclevaedje des moxhes al låme
Aloyance des tins
Espepieusès splikêyes sol grosse Croejhete Hendschel
Categoreye:Linwince Categoreye:Croejhete walone Categoreye:Tins d' codjowaedje
Jean Loos
Si popa, Joseph Loos (1886-1937), a eto scrît e walon.
Biyografeye
Sicrîte pa Jean-Denis Boussart.
L' ome aveut trinte-shijh meye canotes, come li cene d' etrinneu d' fotbal.
Tins del guere di 40, il aveut skifté evoye d' on camp almand, et po ça riçure ene medaye.
Eplaidaedjes sor lu
Li soce pol walon «Li Coirneu» lyi a fwait ene sitroete plake avou sacwants d' ses bokets (tchansons d' intermedes, tecse al sicole di walon d' Lidje, arimés).
Tant k' å Cåvea lidjwès, i rashonna Les kékes tecses k' il a scrîts dins on ptit livret, «Jean Loos, bén la on bea, edon, cila, Riflorixhåjhe 2» (2015).
Onk di ses tecses sol cujhaedje di deus crompires dins on camp d' prijhnîs e l' Almagne a stî rprins dins l' Rantoele-gazete.
Sicrijhaedjes
…
Sourdants
Loos Loos
Batreye di Trafalgår
Les batayants, c' esteut d' on costé ene flote inglesse (k' a-st ataké), ey ene flote d' aloyîs francès (li prumire anêye di l' impire da Napoleyon) ey espagnols.
Joseph Mousset
Joseph Mousset (riwalnijhåve Djôzef Mousset), sipoté Hasserz, c' esteut on tchanteu d' rowe foirt kinoxhou a Lidje, tantea k' i fourit lomé «el Béranger lidjwès».
Porea (verdeure)
Allium porrum
Joseph Mousset
I skepia e 1799 et mora e 1870.
Porea (verdeure)
Feudlissêyes
Batreye di Trafalgår
Pondance
Ça fwait k' les flotes espagnoles et francesses estént rmetowes eshonne dispu waire. Mins li hôt cmandmint dimoréve francès.
Porea (verdeure)
Discrijhaedje
Totes les foyes crexhnut å raeze di tere. Ele sont blankes et raloyeyes inte di zeles so 10 a 20 cintimetes, adonpwis vetes et a pårt.
Batreye di Trafalgår
Pondance
Napoleyon vleut ataker l' Inglutere tot-z assaetchant li gros del flote inglesse dins les Carayibes. Pu l' flote franci-spagnole rivni dåre-dåre, et stoper li Mer Mantche po deus djoûs tins ki l' årmêye francesse pasreut l' «Rixhea».
Porea (verdeure)
Discrijhaedje
Les ptitès raecinêyes do porea sont foirt coûtes et blankes. Leu cogne et leu coleur a dné, pa stindaedje do sinse li no a ene maladeye del pea.
Batreye di Trafalgår
Pondance
Mins c' esteut croere ki les bateas å vweles naivièt al vitesse k' i vlèt, dabôrd k' i dipindnut foirt do shoflaedje do vint.
Porea (verdeure)
Eployaedje
Ele sieve a fé toplin des sopes (copurade li vete des foyes).
Batreye di Trafalgår
Pondance
Ça fwait ki l' flote franci-spagnole s' aveut dvou vni enancrer a Cadisse. Li flote inglesse li vna splinker ladrî.
Drwexhe
Il a dné on no d' famile, poirté, inte di-z ôtes, pa Daniel Droixhe.
Philippe Courard
thumb|Flip amon [[Titorval ]]
Batreye di Trafalgår
Pôzucion d' å matén
thumb|diviè 11 eures å matén, å schåyaedje do brouyård Gn aveut bråmint del brouheur so mer do matén. Li vint vneut do Coûtchant mins c' esteut purade on zuvion k' ene foite air.
Anêyes 380
3inme sieke | 4inme sieke | 5inme sieke
anêyes 360 | anêyes 370 | anêyes 380 | anêyes 390 | anêyes 400
Batreye di Trafalgår
Pôzucion d' å matén
Li flote francesse naivyive viè Nonne, a vint di scwere. C' esteut 17 bateas francès et 17 espagnols. Leu såme, c' esteut d' vudî d' Cadisse. I s 'shuvént al cawêye. Li cmandant esteut l' amirå Villeneuve, k' esteut å mitan, djusse divant on nouzome batea espagnol ås cwate ponts avou des canons (li pus gros batea d' guere di ces trevéns la.
Li flote inglesse k' esteut å lådje naivéve dizo air. Il avént 27 bateas d' guere. Il estént so deus cawêyes. L' amirå Nelson, ki cmandéve li bazår, esteut el tiesse, so on batea momé «Victory» (Victwere).
Anêyes 380
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Batreye di Trafalgår
Atacaedje inglès
Les Inglès — et aprume Nelson — veyît clairmint tote li flote franciespagnole, sitindowe a môde di seye. Li batea d' l' amirå Nouveye (Villeneuve) esteut åjheymint ricnoxhåve, ca marké d' on drapea a pårt. Houte di çoula, c' est lu ki dnéve les ôres ås ôtes bateas, pal voye d' on sistinme di signås (dins tchaeke batea, gn aveut on scalot metou avou on live esprès ki lijheut les signås).
Nelson aveut l' ådjeu d' ataker wice k' i vleut, ca il esteut dzo air (avou l' vint padrî). C' est tofer insi dins ene bataye naivrece di bateas ås vwele. I s' dåra sol mitan del cawêye franci-inglesse, aviè l' batea amirå et l' nouzome cwate-ponts espagnol ki naivyive padvant.
Reyaccion da Vilnouve
Biesmint assez, l' amirå Nouveye (Villeneuve) decida di ratouner so Cadisse. Dj' ô bén ki les bateas d' tiesse del seye vont divni l' cawe del naivyinne. Les cis d' cawe vont esse les prumîs del rîlêye.
Porea (verdeure)
Eployaedje
On pout rsaetchî l' blanc et l' cure come verdeure, avou les canadas.
On pout eto prinde li blanc po fé des gratins u come verdeure avou des tchås (blanc dzo).