cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ChVK Wagner
Rebelaedje
El Beldjike, leye, a inmé ostant d' mete so pî on raploû do Consey Nåcionå d' Såvrité po shuve çk' i s' passe dins ç' payis d' Urope levantrece la. On-z est bayi, e-n Afrike, si li ChVK Wagner va porshure ses missions après ès rebelaedje. La k' ses åres lourdes sont dnêyes a l' årmêye russe, li 27 di djun 2023.
Vôtaedjes
Li manaedjeu di ChVK Wagner a ricnoxhou awè atourné les vôtaedjes åzès Rweyåme-Uni ey Estats Unis.
Terorisse
Li ChVK Wagner est erconoxhou pa sacwants payis po-z esse ene binde di terorisse. Inte di yeusses, on-z ertrove :
Minme si les Estats Unis ni rwaitnut nén li ChVK Wagner come des terorisses, ciste årmêye si trouve tolminme sol lisse des « organizåcion moudrele eternåcionåle ».
Penitince
Li ChVK Wagner rçût des penitinces ki vegnnut d' institucions estatikes. Paregzimpe, ciste organizåcion la si trouve sol lisse des Belgian Financial Sanctions.
Hårdêye difoûtrinne
Waibe oficir del ChVK Wagner.
Taroda
Taroda, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Degzametazone
Categoreye:Droukes d' apoteke
Li degzametazone, c' est on cortizonike foirt pouxhant, sovint eployî des docteurs totsu bén k' des årtisses.
Elle a stî diswalpêye diviè les anêyes 1960.
Drude
Li syince de drudes ni pleut nén esse sicrîte.
Degzametazone
Gn a des fômes lon-durantes.
Elle a tos les advintaedjes et les dzavintaedjes des cortizonikes.
Drude
Å djoû d' ouy, c' est onk, ene ki raplike li filozofeye des vîs drudes.
Sôres
N aveut troes sôres di drudes ou drudesses.
Sourdant
Categoreye:Djins di rlidjon Categoreye:Djins d' syince Categoreye:Mestîs
Nosse pitit cåbaret (teyåte)
thumb|ene sinne "Nosse pitit cåbaret" (ki l' mwaisse tite, e picård, c' est Dins nou p'tit bistrôt), c' est ene comedeye da Christian Derycke k' a stî djouwêye pol prumî côp e 2005.
Ele fourit foirt ridjouwêye pattavå l' Walonreye, å pus sovint redjårbêye avou l' accint walon del contrêye.
Racourti
Miket et Djanine tinèt on ptit cåbaret k' il ont ddja rprins d' leu parints.
Totafwait est co el viye môde, minme les pratikes : el Djodjo, li tchampete, Mareye Traftraf, ene viye vijhene, et l' Louwis, ki s' prind po on grand årtisse pondeu.
Utraik
Utraik ([NL] Utrecht), c' est l' mwaisse veye del province avou l' minme no.
Nosse pitit cåbaret (teyåte)
Racourti
Mins l' comene vout fé la on parkigne. Elle avoye ene lete d' esprôpiåcion a Miket et a Estele, ene ôte vijhene.
Cwand l' ouxhî vént po-z espertijhî les måjhons, les vijhéns rovièt leus ptitès bretes, po vorer dins les plomes di ci stitchî-el-påter-mågré-Diu la.
Cabaret Cabaret Cabaret
Jean Lejeune di Hesta
Jean Lejeune di Hesta a skepyî li 21 d' avri 1880 ey a morou li 13 di nôvimbe 1918 a Hesta del gripe espagnole.
Anêyes 990
9inme sieke | 10inme sieke | 11inme sieke
anêyes 970 | anêyes 980 | anêyes 990 | anêyes 1000 | anêyes 1010
990 | 991 | 992 | 993 | 994 | 995 | 996 | 997 | 998 | 999
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Jean Lejeune di Hesta
Il a scrît des arimés e walon dizo l' no d' pene di Jean Lamoureux.
E 1910, il eplaide ene ramexhnêye d' arimés avou beacôp des tchansons: "L' awousse". Divant, gn aveut ddja yeu "Låmes et rislets", "Mes tchansons" eyet "Rimeas d' amour et djoyeusès tchansons".
Il a eto scrît des pîces di teyåte :
Gn a ene rowe di Hesta k' a stî batijheye a s' no d' pene. C' est k' ses efants ont stî eto mo rlomés : Rita Lejeune, ene linwincieuse et Jean Lejeune (deus côps djonne, dabôrd) l' istoryin ki fjha ossu del politike. Nén sbarant ki si ptit-fi, Jean-Maurice Dehousse, divénrè mayeur di Lidje.
Hårdêyes difoûtrinnes
Lejeune, Jean di Hesta
Les troes coshets (floriconte)
Les troes coshets, c' est on floriconte ki s' a spårdou totavå l' Urope e 18inme sieke. Mins li spoûle di troes coshets et d' on leu est kécfeye pus viye.
Il a stî metou e walon divins on live d' imådje do minme no. Riprins eto dins li live d' imådjes Walthéry-Thomsin "Contes do bon vî tins".
Spoûle
Troes coshets s' anoyént al cinse.
I vlént-st aveur ene måjhon da leur, tchaeconk a si idêye. Adon, il endalît tchaeke so s' voye.
Li deujhinme, ene di spenes.
Li troejhinme, ene di brikes.
Li leu vént tchaker a l' ouxh do prumî coshet. Come di djusse, ci-ci n' vout nén drovi l' ouxh. Adon, li leu dit :
Li prumî coshet bize evoye amon l' deujhinme. Minme djeu. Les deus prumîs amon l' troejhinme. Mins vola:
Li leu tripla, shofla, maca... mins l' måjhone di brike ni bodja nén d' on pôce.
Coshete
Les fåves do Fré Tiedôr (fåves di Lafontinne)
thumb|coviete Les fåves do Fré Tiedôr (Lès fâves do Fré Tièdôr), c' est on live di ratournaedje e walon di 17 des Fåves di Lafontinne.
Li ratourneu, c' est René Dehez.
Li live a stî eplaidî på Rweyål Club walon di Måmdey e 1985.
L' enimådjaedje est da Gustave Doré.
Faves
Anêyes 1970
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Årlon
Årlon (fr: Arlon, la-minme, e lussimbordjwès Arel), c' est ene veye di Walonreye, e payis lussimbordjwès-cåzant; c' est li mwaisse-veye del province do Lussimbork.
thumb|Eplaeçmint d' Årlon dins l' province
Vîs scrijhas: Orolaunum (100), Castellum Harlonis (750).
Årlon pårtaedje avou Tongue li statut di pus ancyinne veye di Beldjike. Elle a-st on ritche muzêye årkeolodjike avou des vestidjes galo-romins.
Årlon est adjermalêye avou les veyes di Saint-Dié-des-Vosges (France), Bitburg (Almagne), Sulphur (Louwiziane, USA), Hayange (France) eyet Market Drayton (Rweyåme Uni).
Lingaedjes
Årlon, c' est eto l' mwaisse-veye do Arelerland (Payis d' Årlon), c' est les viyaedjes del Beldjike ki djåzèt lussimbordjwès; mins li lingaedje do payis n' est nén ricnoxhou oficirmint, li veye estant veyowe come unicmint francofone.
Istwere (dispu 1977)
Årlon a divnou rlomé pattavå l' daegn e 2004 di cåze do procès Dutroux.
Categoreye:Veyes di Walonreye
Torlengua
Torlengua, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Categoreye:Castile et Leyone
Babsk
Categoreye:Veyes di Pologne Babsk, c' est on viyaedje di Pologne, metou etur Warszawa eyet Łódź so 'ne aiwe lomêye. E 2006, i gn aveut vaila 690 djins.
Octave Mirbeau
right|thumb|200px|Octave Mirbeau Octave Mirbeau, c' esteut on scrijheu e francès.
Il a skepyî li 16 di fevrî 1848, a Trévières, e Calvados, ey a morou a Paris li 16 di fevrî 1917 (swessante-nouv anêyes après, tins del guere di catoize)
Biyografeye
C' esteut on scrijheu francès, onk ki rloukive les tåvleas po endè dire ene sacwè, on gaztî. Octave Mirbeau esteut kinoxhou d’ lådje et d’ long divins tote l' Urope. Il a vindou ses lives foû mezeure pindant k’ il esteut foirt bén avou tos els ki estént en avance so leu tins padrî les årtisses et les scrijheu; çoula n’ esteut vraiymint nén åjhey!
C’ esteut on gaztî po fé l’ plouve et l’ bea tins, et ritche avou çoula; i disfindeut les djonnes årtisses, les cis ki estént en avance (Claude Monet, Auguste Rodin, Vincent Van Gogh, Paul Cézanne, Camille Claudel...), et il esteut todi la po dire ci ki n’ aléve nén, et les cis ki n’ estént nén d’ acoird avou lu end avént sogne.
Il a scrît beacôp des istweres, des fåves (Contes cruels), et il a fwait beacôp candjî ci djinre la. Il a fwait avou des pîces divins tos les djinres, nouves et ancyinnes. Ces pîces la estént djouwêyes so totes les sinnes del tere (Les affaires sont les affaires, 1903).
Cwand il a stou moirt, Mirbeau a stou rovyî sol tins d' on dmey sieke: il esteut vraiymint disrindjant po les cis ki estént les mwaisses po tot costé; bref, c’ esteut on baron do tchestea d’ poûssire!
Grûpont
Grûpont (F. Grupont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Telin, el province do Lussimbork.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Comunicåcions
Gåre di trin sol voye Djimele-Libråmont.
Pal voye, li viyaedje est sol grand-rote N803 di Rotchfoirt a Sint-Houbert.
Avey
Måjhon espagnole, e payrou, basteye diviè 1560.
Caracteres des djins d' Grûpont
Foirt retrôclés, mins eto ki s' sotnént foirt n' onk l' ôte.
Sourdants et pî-notes
<References/>
Pistolet (åre)
200px|right On pistolet, c' est ene åre al poure k' on tént avou ene seule mwin et ki l' tchambe est dins l' canon, ubén sol minme linaedje.
I tire on plomb cwand on saetche avou.
Sôres di pistolets :
Categoreye:Åres
Lives do Credit Cominå so les comenes di Beldjike
Il ont stî acviernés pa Hervé Hasquin, avou l' aidance da Raymond Van Uyten et da Jean-Marie Duvosquel.
Limbordjwès (lingaedje)
Li limbordjwès, c' est on mancî lingaedje do Limbork bedje eyet neyerlandès, insi ki dins les comenes djondantes des deus provinces e-n Almagne.
Lives do Credit Cominå so les comenes di Beldjike
Il ont stî eplaidîs på Credit cominå d' Beldjike ey imprimés pa La Renaissance du Livre e 1983.
Contnou
Les deus lives e francès contnèt des årtikes so tos les ancyins ptits bans del Walonreye et d' Brussele, et des rebanêyes comenes d' après 1977. Dandjreus k' i gn a ossu des lives e neyerlandès, pol Flande et l' ci d' Brussele eto.
Limbordjwès (lingaedje)
Diyalekes
Li limbordjwès a cwåte diyalekes : li limbordjwès do Coûtchant, li limbordjwès do Mitan, li limbordjwès do Levant ey li limbordjwès d' Bijhe, ci-ci on-z el lome, å pus sovint, li « limbordjwès do Braibant ».
Definixhant årtike
Les definixhants årtikes do limbordjwès mosternut li djinre do no k' est raloyî avou.
Lives do Credit Cominå so les comenes di Beldjike
Contnou
Les årtikes ont metous pa ôre alfabetike. Li prumî live va disca l' lete Lki.
Limbordjwès (lingaedje)
Djinre eyet nombe
Li limbordjwès a troes djinre : l' omrin, el femrin ey el neute. Come el lingaedje walon, il a eto deus nombes : singulîs eyet pluriyal.
Lives do Credit Cominå so les comenes di Beldjike
Contnou
Tos les candjmints administratifs des comenes î sont scrîts.
Limbordjwès (lingaedje)
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Lingaedjes tîxhons Categoreye:Lingaedjes
Lives do Credit Cominå so les comenes di Beldjike
Contnou
Gn a eto des hagnons so l' economeye des viyaedjes.
Shuvance
Il ont siervi d' mwaisse sourdant po les hagnons istorikes di TG4.
Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Lives e francès
Edvard Grieg
Edvard Grieg esteut on compôzeu eyet piyanisse norvedjin pindant 'l dierinne troke do 19inme sieke.
Rilomêye
Li shuvante muzike est l' pus kinoxhowe da lu : I Dovregubbens Hall ([WA] Dins l' colidôr da Dovréguboen ). Dovréguboen, ç' est l' no e norvedjin då rwè då mont. L' deujhinme tchanson l' pus kinoxhowe est Forspill: Morgenstemning ([WA] Antchou : oumeur då matén).
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Compôzeus
Damso
Damso (kécfeye lomé eto, d' es sobricot : Dems), c' est on rappeu bedje del redjon d' Brussele, k' aveut nexhou el Zayire (ancyin Congo-Kinchassa).
Stîle
Dins ses tecses, Damso dvize sovint des sudjets crous. I cåze voltî del harotreye. Il a ossu fwait ene tchanson so l' incesse. La eto k' el cåzaedje da « Julien » pårlêye di pedofileye. Ene ôte cåze voltî d' awè fwait fé on metaedje a fén a ene comere, avou les mwaijhès consecwinces pol conteu.
Dins QALF, Damso dvize, metans d' ès-n' amour po s' fi. Dins « Passion », i ricnoxhe d' ergreter ès zwepaedje årmé.
Éliane Tillieux
Éliane Tillieux, c' est ene politicresse walone.
Damso
Herleme
A l' atake, Damso dveut fé l' ime des Rodjes Diåles po l' Cope daegnrece di fotbale di 2018. Li tchanson k' il aveut fwait po ça, c' esteut « Humain » k' a rexhou dins l' albom « Lithopédion ». El rujhe, c' esteut ki Damso makéve les djins avou ses tecses, ki sont sovint rwaitîs tot-z estant seksisse pa des politikîs, inte di yeusses Alexander De Croo eyet Zuhal Demir.
Éliane Tillieux
Elle a skepyî li 25 d' avri 1966 a Nameur.
Damso
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Rappigne Categoreye:Congo-Kinchassa
Éliane Tillieux
Cårire
Elle est mimbe do Pårti socialisse.
Bokion
Si ovraedje si lome do bokionaedje.
Kékes dinêyes
Divant d' abate les tcheneas, on lzès pleut eto peler.
Éliane Tillieux
Cårire
Tillieux
Bokion
Kékes dinêyes
Après les bokions polént vni les soyeus d' long.
Avou les machines di bokionaedje, k' ont-st avnou el Walonreye diviè les anêyes 1960, li mestî d' bokion a co divnou pus traite ki dvant.
Li moirt di l' åbe (powezeye)
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Mestîs Categoreye:Foistreye *
Djeus olimpikes d' esté di 1948
Les djeus olimpikes d' esté di 1948, c' est les catoirzinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Londe e 1948.
On vleut k' ça fouxhe les djeus del påye ritrovowe après l' guere di 40. Mins les Almands n' avént nén stî priyîs, et les Djaponès nerén. Les Rûsses ni sont nén presses…mins li Chine est ddja la.
Medayes bedjes
Gaston Reiff va bate Emil Zatopek dins l' 5.000 metes.
Anderluwe
Anderluwe, ubén e sistinme Feller « Andèrlûwe » ([FR] Anderlues), c' est on ban di l' arondixhmint do Twin, dal Province do Hinnot.
Djeus olimpikes d' esté di 1948
Sourdants
<References/>
Anderluwe
Ban
Ene pitite piceure d' Anderluwe, c' est k' èç veye ci, c' est eto on pitit ban seulmint.
Istwere
E 1892, å moes d' måss, 153 ovrîs estént revoyîs, brûlés au fond del fosse d' Anderluwe.
Djeus olimpikes d' esté di 1948
Sourdants
1948
Moti, scrît, tchanté åtoû d' Derbu (antolodjeye)
Categoreye:Antolodjeyes Moti, scrît, tchanté åtoû d' Derbu, c' est ene antolodjeye di scrijheus e walon do payis d' Derbu.
Li tite est rdoblé e francès : Dit, écrit, chanté en terre de Durbuy.
Elle a stî adjinçnêye pa René Brialmont et ses copleus di l' Aisse del Tuzance di Derbu, po vudî e 2003.
Eure
Ene eure, c' est l' vint-cwatrinme pårteye d' ene djournêye.
L' eure est pårteye e 60 munutes.
Hårdêye difoûtrinne
Les eures e walon
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Unités di mzuraedje
Moxhe di stron
Categoreye:Insekes
Li moxhe di stron (on dit eto : moxhe a stron u moxhe di flate), c’ est ene moxhe (inseke) ki vént voltî après les strons et les flates.
Tejado
Categoreye:Castile et Leyone
Moxhe di stron
No e sincieus latén : Scatophaga stercoraria
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "moxhe a stron", alez s' vey e splitchant motî.
Walon et tîxhon
Cisse pådje cial va rashonner tot çou k' a a vey avou l' rapoirt do lingaedje walon avou les lingaedjes tîxhons, tecnicmint, et eto politicmint.
Eterloyances tecnikes
mots d' aplacaedje tîxhon/pî
Studias sol walon fwaits ezès payis tîxhons.
Les prumîs studias sol walon fourît eplaidî e-n almand.
Li studiaedje do walon pås linwincieus almands et l' imperialisse almand (1870-1945)
Les politikîs, a pårti d' Bismarck, s' ont rsievou des dnêyes des sincieus po stitchî dins l' tiesse des djins d' avårla (Almands, mins minme les Flaminds) kel walon esteut on pårler foirt djermanike. Did la, li rcweraedje d' etimolodjeyes tîxhones, foirt al môde. Jean Haust lu-minme s' î a epîté dipus d' on côp.
El guere di 1914, les prumirès årmêyes almandes avancént avou des djins ki djåzént bén walon (c' est dins "Li bracnî" da Joseph Calozet. C' esteut motoit bén des "Almands" del Prûsse walone, k' aléve divni "les Redîmés payis").
Did la, après les deus gueres, l' araedjiveusté d' onk come Lucyin Linåd po rdire tofer kel walon esteut roman. Dji n' a nén les pinses k' i gn åye yeu des waloneus ki s' î ont leyî prinde (fé avou ls Almands, avou l' idêye ki ces-cial sotnèt l' lingaedje walon), a pårt, motoit, li cas da Djhan de Lathuy, mins ci n' est nén si simpe ki ça.
Anêyes 1570
15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
Walon et tîxhon
Li studiaedje do walon pås linwincieus almands et l' imperialisse almand (1870-1945)
Kécfeye eto, les waloneus ont yeu sogne, après l' guere, di disfinde li walon come on lingaedje ki pôreut riprinde en miete di terén å francès. C' est tins les anêyes 1945-1960 ki l' walon a stî abandné podbon come lingaedje del mame a ses påpåds.
Årmonica (discramiaedje)
Categoreye:Instrumints d' muzike
Anêyes 1570
anêyes 1550 | anêyes 1560 | anêyes 1570 | anêyes 1580 | anêyes 1590
Walon et tîxhon
Viyaedjes bedjes lussimbordjwès-cåzant
Loukîz sol pådje des viyaedjes del Walonreye foû del Beldjike romande
Anêyes 1570
1570 | 1571 | 1572 | 1573 | 1574 | 1575 | 1576 | 1577 | 1578 | 1579
Walon et tîxhon
Viyaedjes bedjes ripouwaryin-cåzant
Loukîz sol pådje des viyaedjes del Walonreye foû del Beldjike romande
nos d' biesses
*
Anêyes 1570
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Accidint d' rôlaedje
Èn accidint d' rôlaedje ou accidint did so les voyes, c' est l' resconte nén volowe d' on rôlant éndjin et d' èn ôte eployeu des voyes et tchmins, avou des damadjes di coir ou d' sacwès.
Cåze des accidints d' rôlaedje
Les cåzes les pus corantes :
Estatistikes
El Walonreye, gn a a pô près 400 touwés l' an des accidints des voyes. Ça baxhe tot doûçmint dispu les anêyes 2000.
Ça fwait åk come 1500 po tote el Beldjike.
Dins les payis e diswalpaedje, c' est bråmint dpus k' ça, rapoirt å tcherwè egzistant : 20.000 moirts par an e l' Iran, 4000 e l' Aldjereye ey å Marok, 1300 el Tunizeye.
Categoreye:Voyes et tchmins Categoreye:Tcheriaedjes
Almazul
Almazul, c' est ene comene del Redjon d' Castile et Leyone, e l' Espagne.
Frêne
Frinne (la-minme, Frêne, po discramyî: Frinne-dilé-Bujhnå, Frêne-lè-Bujnal; F. Frasnes-lez-Buissenal), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé ene novele intité batijheye Frinne-dilé-Anvén (Frêne-lè-Anvègn), e l' Province do Hinnot.
Scrijha an
An Li scrijha AN, dins 99 åcint des cas, riprezinte li naziåle AN:
Dins sacwants cas, ki n' sont nén markés ortograficmin e rfondou, i rprezinte li shuvion A + N :
Prindoz asteme : e rfondou walon, li scrijha EN riprezinte todi li shuvion È + N :
Anêyes 980
9inme sieke | 10inme sieke | 11inme sieke
980 | 981 | 982 | 983 | 984 | 985 | 986 | 987 | 988 | 989
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
14 d' avri
Li 14 d' avri, c' est li 104inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 105inme po ls anêyes bizetes), avou 261 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
12 d' avri - 13 d' avri - 15 d' avri - 16 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Poitchrece-e-Condroz
Poitchrece-e-Condroz (so plaece Pwètchrèsse, fr: Porcheresse) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Havlondje.
Po l' etimolodjeye et les vî(s) scrijha(s), riwaitîz dins l' esplicant motî.
Gn a eto èn ôte Poitchrece, Poitchrece-e-l'-Årdene.
Istwere
Li dierin signeur di Mont-dzeu-Mårciene fourit de Cartier, on scrijheu e walon.
The Carpenters
vignette Les The Carpenters, c' esteut ene binde di tchanteus vinant des Estats Unis.
Rimetante croejhete francès-walon (waibe)
Li rmetante croejhete francès-walon ki l' tite e francès, c' est Grammaire constrastive français-wallon, c' est ene waibe avou l' mostraedje vizon-vizu di 334 diferinces inte l' emantchåjhe (sintake) do walon et l' cene do francès.
Aiwe (tchimeye)
thumb L' aiwe, c' est ene molecule tchimike ki respond al fôrmule H2O.
The Carpenters
Plakes
Categoreye:Bindes di tchanteus
Aiwe (tchimeye)
C' est on mwaisse compôzant do ringne do vicant.
* Categoreye:Tchimeye
Rimetante croejhete francès-walon (waibe)
Les dnêyes avént bråmint stî tuzêyes pa Roger Viroux, mins rarindjeye pa s' fi Djohan, k' elzès meta so les fis diviè 2020.
Si rahouca dins l' Wiccionaire, c' est CG1.
Adresse del waibe
Categoreye:Waibes e walon Categoreye:Croejhete walone Categoreye:Francès
Anêyes 1560
15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
anêyes 1540 | anêyes 1550 | anêyes 1560 | anêyes 1570 | anêyes 1580
1560 | 1561 | 1562 | 1563 | 1564 | 1565 | 1566 | 1567 | 1568 | 1569
Basse ås pîs
Categoreye:Instrumints d' muzike Li basse ås pîs, c' est èn instrumint d' muzike, k' a yeu ene miete di succès a l' edåme do 20inme sieke, ele Walonreye.
C' est on shofla ki fwait cénk shijh sons, k' on fwait aler avou ses deus pîs.
I permeteut ås djouweus d’ årmonica, ki fjhént adon danser zels tot seus, d’ awè èn acpagnmint bén sotnou come avou ene contrubasse.
Istwere
Cisse djéndjole la a stî fwaite pol prumî côp a Nameur, rowe di l’ Andje, e 1894. Li ci ki l’ a-st edvinté s’ loméve Joseph Alexandry. Il aveut skepyî a Wepion e 1858 et fé s' dierinne båye a Nameur e 1901.
I n' a pus yeu bråmint do succès après l' prumire guere daegnrece, ca adon, on-z a ataké a fé bal avou des orkesses di sacwants djouweus d' muzike.
Rapuroe
On rapuroe, c' est ene eståcion la k' les mannetès aiwes des veyes sont rapurêyes.
Province di Flevoland
Li Province di Flevoland est ene province di Neyerlande, k' est al Ess del Holande Bijhrece eyet å Nonne del Frîze. Ès mwaisse veye est : Lelystad. Li piceure d' èç province est 'l fwait k' elle est årtificiel, ç' est po çoula k' i gn' a nén brånmint d' lingaedjes coinreces rola.
Rapuroe
Sourdant
Categoreye:Aiwes Categoreye:Ecolodjeye
Province di Flevoland
Categoreye:Bas Payis
Le Matin (gazete)
Le Matin (l' åmatén), c' esteut ene gazete socialisse bedje eyet francès-cåzante.
Istwere
Elle aveut askepyî, e moes d' måss 1998, avou l' rashonnaedje di troes gazetes socialisses :
Cisse gazete la a disparexhou li 14 d' avri 2001 (djoû d' ès dierin limero).
Matin Matin Matin
Li leu et les set gadots (floriconte)
Categoreye:Floricontes Li leu et les set gadots, c' est on floriconte eplaidî pa les frés Grimm e 1812 et ki s' a spårdou dins tote l' Urope e 19inme sieke.
Modêyes del Walonreye
Dins les modêyes del Walonreye, on trouve purade troes gadots.
Racourti
Gn aveut ene gade et troes gadots ki dmorént dins ene cahoute dins les bwès (di Smu).
Tos les djoûs, li gade doet aler paxhî...
Modêye Calozet
Tahant del lune
Li tahant del lune ou discrexhant del lune, c' est l' deujhinme pårteye do moes del Bele, cwand ele discrexhe.
C' est èn emacralé mot, ca dins sacwants viyaedje, e 20inme sieke, ça vlet dire li contråve (eto etimolodjicmint).
Categoreye:Astronomeye Categoreye:Lune
Wamueu
Wamueu (F. Wasmuel), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Cargnon, el province do Hinnot.
Sint-Guilin
Li grand Sint-Guilin (F. Saint-Ghislain), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Hinnot.
Ban d' Sint-Guilin
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Waloneye picåde
Memwere
Li memwere ou ritna, c' est l' ådjeu do cervea di s' sovni d' etrevéns passés.
Cwand ele ni va pus bén, on sofrixh di roviance.
Codjowaedje aveur
Li codjowaedje d' "aveur" ou "awè" (dobe rifondowe a l' infinitif), c' est on codjowaedje d' on viebes del 5inme troke, mins pår disrîlé.
Memwere
Sôres di memwere
Categoreye:Fiziolodjeye Categoreye:Nierolodjeye
Codjowaedje aveur
Cognes do codjowoe
(*): euxhe, euxhes, euxhe s' eployèt pol suddjonctif prezintrece e walon do Mitan, eyet pol suddjonctif erirece, dizo disfondowe «ouhe» e walon do Levant.
Dins les accints do walon
L' ALW 2 dene miersipepieuzmint les cognes coinreces po les codjowas respondant ås cognes francesses ki shuvèt:
Codjowaedje esse
Aveur
Gurnåte
Ene gurnåte (on dit eto: gårnale ), c' est l' lomaedje ordinaire di grevissîs (crustacés) dijh-patlés (decapodes) ki vikèt dins l' aiwe.
Gn a trinre-shijh meye sôres di gurnåtes, sacwants estant coranmint magneyes.
Coujhnåjhe
Divant d' les magnî, elzès fåt splitchî, soeye-t i divant l' cujhaedje, soeye-t i après.
Anêyes 970
anêyes 950 | anêyes 960 | anêyes 970 | anêyes 980 | anêyes 990
970 | 971 | 972 | 973 | 974 | 975 | 976 | 977 | 978 | 979
Abdel Halim Hafez
Hafez Hafez thumb|left|120px|(diviè 1970) Abdel Halim Hafez (Aabdelhalim Hafizh, en arabe عبد الحليم حافظ; Halim po les soçons), c' esteut on rlomé tchanteu edjipsyin. Il a skepyî li 21 di djun 1929 et a morou li 30 di måss 1977.
C' est onk des pus grands tchanteus del tchanson arabe di tos les tins.
Il ataca a fé concert diviè 1954. Li prumî côp, i s' va fé xhufler, pask' i tchantéve des tchansons da sinne, et nén do rlomé tchanteu d' adon, Mohammed Abdel Wahab.
I s' fijha cnoxhe avou des tchansons patriyotikes, les prumires al revolucion da Nasser, e 1952. Ci-cial el vina schoûter mwints côps a ses concerts, li prumî côp, la k' i passéve djusse après Oum Kalthoum.
Pu i tchanta co po-z ecoraedjî l' årmêye edjipsyinne al Crijhe di Souwez (1956). Adonpwis e 1967, tins del guere des shijh djoûs. K' a divnu rade ene coûte djoye, cwand les årmêyes arabes ramassît ene dispoûslêye.
Al fén, cwand les Edjipsyins rprindît l' erive levantrece do tchenå d' Souwez e 1974. Après çoula, i tchanta po-z ecoraedjî li politike di påye avou Israyel da Sadate.
Mins li pus grosse pårt di ses tchansons, c' est des tchansons d' amour, sovint foirt peneuses. Come d' efet, i veya voltî ene comere, mins nel pola spozer, di cåze del famile del feye, des gros ritches do Caire.
Abdelhalim eyet l' cinema
Il a djouwé dins 16 fimes, di 1955 a 1969. Li dierin, c' esteut "Abi foq ech-charara" ("Popa al copete di l' åbe").
Gn a on fime so s' vicåreye k' a rexhou e 2006.
Opin
Opin (fr. Ophain), c' est on viyaedje do Roman Payis, k' ene pårteye a ddja stî rebanêye avou Bollozak tins do redjime francès. Insi skepia l' ancyin ptit ban del Walonreye Opin-Bollozak, li 19 d' avri 1811.
L' ôte pårteye a dmoré avou Tubize.
Lomaedje des djins did la
Lomaedje: Opinere; (F. Ophinois, oise)
Istwere
Li viyaedje esteut dal Dutcheye do Braibant, mins gn aveut des bokets dal dutcheye do Hinnot, et des teres di l' abeye di Nivele, et del cene d' Aiwî (Coûteure-Sint-Djermwin).
Sourdants
Categoreye:Viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Roman Payis
Les troufleus d' Zôrbrôte (live)
Troufleus thumb|Coviete Les troufleus d' Zôrbrôte (Lès troufleûrs de Zôrbrôt), c' est on ptit live sol motlî des troufleus sol fagne di Zôrbrôte sicrît pa Serge Fontaine.
Pôsåvrité linwistike
Li pôsåvrité linwistike, ubén li pôsurté linwistike, c' est on problinme linwistike k' a ene djin dins on lingaedje k' ele cåze. Çoula, on lome eto li nénsurté linwistike, virpus li nénsåvrité linwistike.
Les troufleus d' Zôrbrôte (live)
Il est scrît e francès avou des mots et des bokets d' fråze e walon, a môde des memweres di romane. Mins gn a pont d' motlî al fén.
Pôsåvrité linwistike
Definixhaedje
C' est on rissinta k' les djins ont cwand ils djåznut dins on lingaedjes ki savnut cåzer. Çoula arive dins les cåzaedjes wice k' on doet uzer on lingaedje pus poli k' el lingaedje k' on-z uze voltî. El pôsåvrité linwistike, ele si trove sovint amon les djins wice k' on lingaedje n' est nén s' prumî.
Les troufleus d' Zôrbrôte (live)
Les bokets e walon ont stî rarindjîs sol cogne d' on tecse ki s' shût e walon, et passer sol Rantoele et so l' Aberteke.
Pôsåvrité linwistike
Francès
Sorlon Michel Francard, li pôsåvrité linwistike, c' est li fwait k' i gn a « LE bon français » ([WA] LI bea francès). Dj' ô bén k' todi sorlon lu, li rfondou francès sereut rwaitî come li meyeu francès. Les ôtès varyistés coinreces do francès serént rwaitîs come estant dzo el rfondou.
Bwès (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje des mot "bwès", "bos", "legne" & "foresse" et leus parints el toponimeye del Walonreye
On rtrouve les mot bwès u bos et leus parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
On trouve eto pus rålmint li mot "legne" ki vout dire parey.
Li vî mot "foresse" ni raparexhe waire; c' est "foret" k' on prononce pattavå e 20inme sieke.
Aplacaedje tîxhon d' on no d' djin
N a ene cåkêye di nos d' plaeces avou "bwès" e-n aplacaedje tîxhon, dins tos les viyaedjes del Walonreye. Sacwants egzimpes :
foret
Li vî mot "foresse" ni raparexhe waire; c' est "foret" k' on prononce pattavå e 20inme sieke.
Moes
On moes, c' est ene termene ki corespond a pô près å tins inte deus tinrès lune.
Tchaeke moes poite si prôpe no.
Moes, samwinne, djoû et anêye
On conte les djoûs tot cminçant på prumî å dvins d' tchaeke moes. End a di 28 a 31.
On moes fwait cwate a cénk samwinnes, sorlon les calindrîs.
Å pus sovint, fåt 12 moes po fé ene anêye. Mins dins l' calindrî gålwès, gn aveut on moes d' ratrapaedje tos les 3 ans.
Moes do calindrî grigoryin
Les moes do calindrî grigoryin ont trinte u trinte-ey-onk djoûs, apus ki l' pitit moes k' end a k' 28, et 29 les anêyes bizetes.
Les 12 moes si lomnut: djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe eyet | decimbe.
Moes del lune
Dins on calindrî lunrece, li moes cmince al tinre lune, et finixh li djoû di dvant li tinre lune d' après. C' est insi ki l' tins est conté dins l' calindrî muzulman.
Categoreye:Cronolodjeye
Ichirō Mizuki
Mizuki Mizuki thumb|250px|right|Ichirō Mizuki a l' espôzicion "Djapon 2007" Ichiro Mizuki (水木一郎 Mizuki Ichirō), c' est on rlomé tchanteu d' anison, compôzeu et acteur e djaponès. Il a skepyî a Tokyo å Djapon li 7 di djanvî 1948.
Roles
Anime Tokusatsu Djeu di video
Oucrinnwès
L' Oucrinnwès, c' est l' lingaedje di l' Oucrinne k' a divnou oficir après l' disrashonnaedje di l' URSS.
Cambodje
Ses vijhéns, c' est
Oucrinnwès
Code ISO: uk
Cambodje
Si stindêye est di 181.035 km².
Oucrinnwès
Alfabet
Il est scrît e-n alfabet cirilike.
Ôre des Timplîs
Tchaeke mimbe esteut lomé on Timplî u on Rodje moenne.
Pronnî
thumb thumb|Biyokes di tchén schirêyes so l'åbe thumb|bwès d' biyokî d' tchén On pronnî u on biyokî, c' est èn åbe ås fruts ki dene des pronnes u biyokes, on magnåve frut, foirt djuteus, avou ene grosse deure pirete.
Oucrinnwès
Istwere
Do tins di l' Union sovietike, i n' esteut cåzu nén djåzé divant les djins. Mins après, ça a stî come on ravicaedje linwistike.
Accints
Les accints do Levant, c' est cåzu do rûsse. Les cis do Coûtchant diynut djåzer li « vraiy » oucrinnwès.
Pronnî
rôzacêyes
Ôre des Timplîs
On vout k’ il åyénxhe muchyî on gros niyåd, mins nouk ni saveut wice.
Pronnî
Såjhnaedje
Les biyokes mawrixhèt e moes d' awousse, el Walonreye, todi.
Ôre des Timplîs
Sacwants viyaedes del Walonreye sont co lomés a cåze di ces moennes la : Viyé-les-Timpes.
Pronnî
bwès
Li biyokî a on deur bwès, ki pout aveur ene bele rodje coleur.
Ôre des Timplîs
Timplis Categoreye:Moyinådje
Pronnî
Rujhes di produjhaedje di biyokes
Ele polèt esse gruzlêyes
Cambodje
Les djins sont purade boudisses.
Categoreye:Azeye * Categoreye:Payis
Noû York
thumb|On Chtroume a Noû-York Noû York, c' est ene grande veye des Estats Unis, li mwaisse veye di l' estat do minme no.
Fondåcion d' Noû York
Li veye a stî fondêye pa des abagants k' on vnou so on batea holandès, inte di zels, des cis do Hinnot (adon ene dutcheye des Bas Payis espagnols) avou a leu tiesse on lomé Pierre Minuit. Ces-ci estént lomés «Walons» pa les ôtes Holandès. Did la li no del rowe la k' i s' ont setlé, Wallen-straat, divnowe «Wall Street». Ces teres la, sol cåziyea d' Manatan d' asteure, avént stî racatêyes ås Indyins ki les ocupént.
Les abagants holandès, k' i gn aveut dpus k' les Walons, lomît l' veye «Niw Amsterdam», divnowe «New Amsterdam».
Istwere
Categoreye:Veyes des Estats Unis Categoreye:Veyes et viyaedjes des Estats Unis
Drouke ås forvuzions
Ene drouke ås forvuzions, c' est on prodût d' plante ou on prodût tchimike k' ene djin prind po-z atraper des forvuzions.
Vindaedje
Sacwants droukes ås forvuzions polèt esse des droukes di farmacyin (valiom). Mins li contrumasse, c' est des prodûts disfindous.
Prodût tchimikes
*
Betchete tcha-
Li betchete tcha-, c' est ene des betchete ki dene on mwais sinse å viebe u å no k' est abetchté.
Alére
Jules Feller, ''Le prétendu préfixe péjoratif ca- en français et en wallon. Notes de philologie wallonne'', pp. 222-237.
Sacwants mots avou l' betchete -tcha (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Tcha
15 d' avri
Li 15 d' avri, c' est li 105inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 106inme po ls anêyes bizetes), avou co 260 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
13 d' avri - 14 d' avri - 16 d' avri - 17 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
Jean Stamanne
Jean Stamanne, c' est on bouteu walon pol picård.
Ovraedje
Jean Stamanne est l' askepieu d' on motî picård, purade on motî sol patwès d' Ate. Cisse motî a stî askepyî e 2007 ey il esteut metou å djoû disk' e 2014. Cisse motî a 60.738 mots dins les deus sinses d' rapontiaedje. Il åreut scrît cist ovraedje po kibati l' disparexhance di l' uzaedje d' èç patwès.
Il a scrît on live so s' viyaedje wice i vikeut cwand il esteut djonne.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Bouteus pol picård Categoreye:Picård (lingaedje)
11
i gn a: 100 - 50 - 25 - 1|10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes -0 | anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30
6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 11 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Gueuye-di-liyon
Li gueuye-di-liyon, c' est ene plante todi rcrexhante ki ses fleurs sont come on muzea d' liyon.
Moirt
Li moirt ou moraedje, c' est l' fén del veye, po les djins, les biesses, et les plantes ki n' ridjetèt nén.
Motlî
Ene djin, on dit k' ele mourt.
Po les biesses, on dit purade "crever". Portant, les acleveus di tchvås et d' moxhes al låme ont ptchî d' eployî l' minme mot ki po les djins (mori). On pout eto dire "peri".
Po les plantes, on dit purade : "souwer, setchi, souwer evoye".
Cwand l' cåze del moirt n' est nén cnoxhowe, on dit ki l' djin a morou… do mora.
Apriyesse del moirt
On dit todi ki cwand on est moirt, on n' rivént nén.
Portant gn a des djins k' estént moirts clinicmint et k' ont rivnou a zels. Il ont raconté leu apriyesse do cåzu-moraedje
Dujhances åtoû del moirt
Ene djin ki mourt, on l' etere dins ene cimintire et lyi fé ene tombe. Les Celes fijhént des tombales; les Merovindjins des tomboes.
Sacwantès djins u sacwantès rlidjons ont meyeu di rayi leus moirts.
Cwand ene djin mourt, les parints et les soçons prezintèt leus condoleyances a s' famile. Li moirt d' ene djin est shuvowe d' on doû.
Essegnes del moirt
Li moirt est sovint rprezintêye pa ene fåtcheuse.
Carculaedje des moirts dins les maladeyes
Li minêyolodjince carcule li "morance" des djins et des biesses di cåze d' ene metowe maladeye.
Hårdêye difoûtrinne
Pådje di des scrijhaedjes so l' moirt
* Categoreye:Biyolodjeye
Codjowaedje piede
Li codjowaedje di "piede", c' est on codjowaedje des viebes del 5inme troke, dilérin do ci di ratinde. Tos ces viebes la ont-st on R divant l' D dins l' parintaedje et l' etimolodjeye, k' a fondou dins l' infinitif, di cåze del rîle do Displouctaedje des trokes di cossounes å coron.
I rshonne don å codjowaedje wårder des viebes del prumire troke, po s' bodje A, et å codjowaedje siervi del minme troke di viebe, a pårt e l' indicatif prezintrece singulî.
Mwaissès piceures
L' adire avou l' codjowaedje di "ratinde", c' est li rispitaedje d' on R etimolodjike sol bodje A.
Li bodje B wåde li -de a l' indicatif prezintrece si li sfwait mot francès a on coron avou -RDRE.
Dins les walons coinreces
Li codjowaedje e rfondou shût li ci do walon do Mitan, po l' indicatif prezintrece singulî. Loukîz å modele 64 ("stwade") ezès codjowaedjes Gilliard. L' adire est djusse ortografike, la ki li mîtrin walon wåde li scrijhaedje do halcrosse D.
Pol walon do Levant, sacwants viebes si cmoennèt come e rfondou. C' est l' modele 82 des Codjowaedjes Stasse ("spåde"). Des ôtes k' i gn a wårdèt li prononçaedje do D a l' indicatif prezintrece singulî (modele 83, "piède", dji pièd´).
El Basse Årdene, c' est li R k' est wårdé a l' indicatif prezintrece singulî. Waitîz l' modele 142, 143 dins les Codjowaedjes Francard ("piède", dju pièrd; "mwade", dju mward''). Si rfondèt eto come "piede" les modeles 144 et 145 da Francard ("demôrde", k' a wårdé ene dobe cossoune a l' infinitif; "soûde", ki s' codjowe a môde di Lidje (dju soûd’).
E Coûtchant walon, so Nivele, todi, ces viebes la wårdèt li dobe cossoune a l' infinitif et a l' indicatif prezintrece singulî. Loukîz l' croejhete aclote da Joseph Coppens p. 121. ("dèspârde", djè dèspârde). Gn a la eto dèstoûrde" (distoide), èspârde (spåde), èstoûrde (stoide), toûrde (toide) et èrtoûrde (ritoide). Mins "pièrde" shonne shuve li rîle di toumaedje des deus cossounes a l' indicatif prezintrece singulî, ca il est metou dins l' djivêye di viebes ki s' codjownut come "coude" (codjowaedje ratinde).
Hårdêyes difoûtrinnes
Piede
Wanze (aiwe)
Li Wanze u Wanze, c' est èn aflouwant del Hinne.
Sourdants et pî-notes
Categoreye:Aiwes del Walonreye Categoreye:Vås d' Escô
Poitchrece-e-l'-Årdene
Poitchrece-e-l'-Årdene (la-minme Pwâtchrèsse, fr: Porcheresse) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Dåvdisse.
thumb|L' Eglijhe di Poitchrece, al nive thumb|pîce di teyåte
Rilidjon
Do vî tins, c' esteut ene dipindance di Graide.
E 1803 (å Concordat, dizo l' redjime francès), ele divna ene sucursåle di Djimbe;
Ci fourit ene pårotche e 1856.
L' eglijhe di 1853 fourit broûlêye al bataye di Poitchrece li 22 d' awousse 1914 et ribasteye e l' minme plaece, mins avou l' sôu a l' Ess adon ki dvant, il ere å Nôr.
Istwere
L' an 746, Poitchrece esteut lomée do minme no e latén: Porcaritas. ELe dipindeut del vila merovindjinne di Graide.
E 1271, ele riva al conteye di Tchini.
E 1595, li signeur si loméve «des Abys»; e 1655, c' ere des «Lardenoy de Ville»; e 1741, des «Minckwitz». Li dierin di ç' famile la, al revolucion francesse, s' a dvou catchî. Après bén des mizeres, i rivna a Poitchrece sins l' sô, et-z î mori li 10 di djun 1797.
E 1914 (prumire guere daegnrece, les Francès estént e viyaedje cwand, li 22 d' awousse al nute, ont-st arivé al minme eure, des Almands vinant di Davdisse et des ôtes vinant d' Djimbe. I n' s' ont nén rconoxhou et s' ont batou eshanne. Cwand il ont veyou leu biestreye, å matén, il ont broûlé l' viyaedje et fuziyî mwintes djins k' on n' a rtrové k' après l' guêre.
Pou rlodjî les djins, on-z a basti des ptitès måjhons, k' on-z a lomé: les måjhons do comitî.
A vey
thumb|Muzêye do shabot
Anêyes 1550
15inme sieke | 16inme sieke | 17inme sieke
anêyes 1530 | anêyes 1540 | anêyes 1550 | anêyes 1560 | anêyes 1570
1550 | 1551 | 1552 | 1553 | 1554 | 1555 | 1556 | 1557 | 1558 | 1559
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Poitchrece-e-l'-Årdene
li viye pompe a l' aiwe
Ele date di 1870. Elle est metowe dilé l' Almaxhe. Ele poujhive l' aiwe d' on sourdant vijhén et l' evoyî 48 metes pus hôt et 700 metes pus long dins on rezervwer ey après, dins les batchs publiks do viyaedje (principe do berå idrolike). Ci pompe la purdeut si foice dins l' Almaxhe kékès cintinnes di metes pus hôt pa on bî fwait d' mwin d' ome. L' aiwe fijheut tourner li rowe ki displaecive cwate pistons ki tchessént l' aiwe dins on vaze avou on vaze d' espancion. Avou l' pression, i s' distcherdjive e-z evoyant l' aiwe dins les buzes ki montént å viyaedje.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Anêyes 960
anêyes 940 | anêyes 950 | anêyes 960 | anêyes 970 | anêyes 980
960 | 961 | 962 | 963 | 964 | 965 | 966 | 967 | 968 | 969
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
L' ouxh å lådje (roman)
thumb|200px|right|coviete do live
L' ouxh å lådje (<SMALL>l' uch au laudje</SMALL>), c' est on roman da Chantal Denis k' a vudî e 2003, dins l' coleccion Somme Denis di romans e walon.
Tinmes
Li tinme, c' est les manaedjes d' ouy, avou les deus ki boutèt, ki n' si voeynut nén tins del djournêye, et k' ont des ocåzions tant k' i vlèt, di fé on schård e sacramint.
Plaçaedje dins l' tins et dins li spåce
Les persounaedjes voyaedjèt emey li campagne namurwesse (Cînè, Djiblou), mins pacô ene miete pus lon (Barake Fraiteure). L' ome boute dins l' administråcion, a Brussele. Li feme est gaztrece. L' ôte cope, l' ome est directeur d' ene société, et i bodje bråmint minme a l' etrindjir (Aldjereye, Marok. Al fén, Djuleye eva e l' Inde. C' est ene paskeye do 21inme sieke, ca les persounaedjes ont ddja des axhlåves (GSM) et s' endè siervnut po bouter (minme cwand i s' pormonnèt dins les tchamps).
Racourti
Li spoûle kimince on bea djoû al shijhe, la ki Tchåle (Châle) et Evlene fiestixhnut leus 10 ans d' mariaedje. Sins dmander, la Djhan Delpire, on vî socon di scole, ki s' fwait priyî a l' eurêye. Djhan, c' est on… Djhan-comere, ki n' sondje k' a s' fé valeur et fé do ronflant. Evlene li trouve bén plaijhant. I s' ritrouvnut (avou Tchåle ki n' voet la noû må) ezès restorants, sol pisse di danse, u a djouwer å tenisse. Tchåle Mouzon, c' est on ptit grete-papîs, bouteu timpesse, ome sins brut. I n' bodje nén d' Inguezêye. I s' etindnut bén, lu et Evlene, sins tapaedje. Mins, a fwait kel bea Djan, come ene venêye mousrece, si stitche dins s' manaedje, nosse Tchåle atrape des dotances. Mins sins l' oizeur dire a nolu, nén ddja a Djuleye, li dierinne crapåde då Djhan. Ene nozêye glawene, nén co ttafwaitmint rsouwêye padrî les orayes, et ki vôreut kécfeye bén aveur ene rilåcion avou èn ome pus vî k' leye. Mins Tchåle, lu, ni vôreut nén tromper Evlene, målureus, vozôtes !
Ouxh å lådje
Djeus olimpikes d' esté di 1952
Les djeus olimpikes d' esté di 1952, c' est les cwénzinmes djeus olimpikes modienes, ki s' ont passé a Helzinki e 1952.
C' est li Finlandès Nurmi, k' aveut stî discwålifyî dispoy vint ans po aveur sitî payî po cori, k' intere avou l' blame. Il est rçû pa des vivås tocosté.
Sourdants
<References/>
Djeus 1952
Marcel Fiasse
Marcel Fiasse, c' est on scrijheu e walon ki note l' accint d' Falå.
Sourdant
Fiasse
Johann Niederländer
Johann Niederländer, c' esteut on professeur almand k' aveut fwait ene teze di filolodjeye sol walon.
Ouve pol walon
Il a scrît onk des prumîs studias sol walon, «Die Mundart von Namur» (Li pårler d' Nameur).
Biyografeye
I pierda s' pa k' il esteut tot djonne.
I fjha totes ses scoles a Cologne, la k' i passa si teze di doctorat (Inaugural Dissertation) e 1899 (li studia sol walon d' Nameur k' on a dit).
Il esteut maryî a ene Namurwesse.
Il acsegna a Trive (1900-1901), a Sårbruk (1901-1902) pu a Mulheim-so-Rour (1901-1903).
On n' ritrouve pus s' traece sol Daegntoele après çoula.
Sourdants
Niederländer Niederländer
Panes å solea
thumb|panes å solea po on pousse e Marok
Kékès dnêyes
Elle ont ataké el Walonreye diviè les anêyes 1970, po tchåfer d’ l’ aiwe. Mins c’ esteut foû tchir.
Dins les pôves payis c’ est on clapant sistinme po les viyaedjes metou lon erî d’ tot, les mierseulès måjhons, u les ahesses come les pousses et les antenes metous e peure campagne u dins les montinnes.
Categoreye:Enerdjeye Categoreye:Exhowe solrinne
Anweye d' Urope
L' anweye d' Urope, c' est ene anweye ki skepeye e l' Atlantike pu ariver come anwijhale dins les egoloe des mouzes.
Spårdaedje et tournante di veye
Arivêye dilé les coisses, ele rimontèt les rivires di l' Urope Coûtchantrece tot crexhant, diski dins les rixheas. La, ele polèt aveur céncwante cintimetes.
Adon-pwis, ele ridischindèt, eraler el mer, pu naivyî eviè li Mer des Sargasses po froyî.
On ndè trouve eto el Mîtrinne Mer, mins nén dins les aiwes do Danube.
Motlî
Ene djonne anweye si lome ene anwijhale, eto ene cawete.
Les anweyes el Walonreye
L' anweye rimonte Mouze et les anwijhales k' on-z î pexhe sont coujhnêyes so l' aloumåcion d' anweye di Mouze.
End aveut eto dins l' Aiwe d' Oûte eyet l' Mouhagne.
Les anweyes k' on trouve dins les pus ptitès aiwes (Bok, Seure sont ddja pus grandes, disk' a 50 cm.
Come amagnî
thumb|eurêye ås anweyes a môde djaponesse Divant d' les cure, elzî fåt saetchî les båbes.
Die Mundart von Namur (studia)
Die Mundart von Namur (li pårler d' Nameur), c' est on live sicrît pa Johann Niederländer, et ki studeye li walon, tél ki djåzé a Nameur al fén do 19inme sieke.
Anweye d' Urope
Dins les belès-letes e walon
Dins l' roman «Letes di guere d' on piyote», li mwaisse persounaedje, on sôdård bedje do front d' l' Izer, va toumer amoureus d' ene Holandesse ki dmeure mon ses grands-parints dilé l' front. Sorlon l' roman, li pere del båshele pexhe des anweyes el Zelande, et les vént amoenner al cinse des parints da Nel (li crapåde). Adon, nosse sôdård namurwès les ratchtêye, et les cure dins on ptits restorant k' il a-st emantchî dins les trintchêyes. Avou å munu, marké «anweyes di Mouze».