cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jules-Joseph Pirot
Ouve e walon
E Canada, Pirot aprinda sacwants lingaedjes etrindjirs, emey zels, li hongrwès, pask' il a stî curé lontins a Esterhazy la k' gn aveut des cåkêyes di Hongrwès. Il a minme sicrît on catrecime e hongue.
Lucien Léonard a-st eplaidî on live sor lu "Un littérateur wallon du Canada, l'abbé J.-J. Pirot" (sins leu, sins date, diviè 1967).
Alére
"On monde sins frontires" da Gilbert Renson ki raconte, a môde di novele, li vicåreye da Porti, dins "les cayés walons, 2007 (6), p. 179-183.
Sourdants
Pirot Pirot
Émile Romain
Romain, Emile
Émile Romain (ki sinéve l' Arsouye), c' esteut on scrijheu e walon ki skepia a Couyet li 2 d' djulete 1902. Il a morou e 1986.
Ses scrijhaedjes, bråmint des racontaedjes, datnut des anêyes 1930, la k' il esteut prof di francès e Congo. Les tecses estént eplaidîs dins ene gazete d' adon.
I cnoxheut bén l' walon, mins i n' l' a nén transmetou a ses efants, çou k' i rgretèt ene miete, asteure.
L' Arsouye, c' esteut eto ene gazete e walon.
Mårdi
Li mårdi (ou dimår), c' est l' no do deujhinme djoû del samwinne, li troejhinme po les Djwifs et ls Arabes.
Etimolodjeye
Li fôme dimår egzistêve co coranmint divant les anêyes 1900 et des dins des plaeces k' i gn a; mins c' est l' fôme avou aplacaedje tîxhon k' est ouy li pus corante. Li mot vént do latén martis dies ki vout dire "li djoû di Måss" (li diu romin oudonbén l' planete).
Ezès ôtes lingaedjes
Ezès lingaedjes tîxhons, li djoû est purade lomé "djoû d' Tyr" (k' est li diu dins l' mitolodjeye tîxhone ki corespond a Måss po les Romins).
E djaponès on l' lome "djoû do feu" (火曜日, kayōbi), mins ci feu la pout esse veyou soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l' aiwe, li bwès, li metå eyet l' tere) ou come l' acourtixha do no del planete Måss (火星, kasei), dj' ô bén, ki l' djoû est lomé come amon nozôtes.
E chinwès c' est tot simplumint li "deujhinme djoû del samwinne" (星期二 u 週二); ey e portuguès li "troejhinme" (terça feria). C' est li rcopiaedje do contaedje arabe ki fwait cmincî li samwinne li dimegne. Parey po les djwifs (Djezus-Cri a raviké li dimegne, prumî djoû del samwinne.
Mardi
Cénk sinses
Les cénk sinses , c' est les sinsåcions k' askepièt di des voyes nerveuses especiåles, fwaites po racsegnî li cervea des biesses (dizeutrinnes) et des djins so les piceures fizike et tchimike des sacwès ki sont ådfoû.
Sinte Adele
Sinte Adele, c' esteut l' feye da Dabogiet II, rwè d' Ostrazeye do 7inme sieke.
Elle est knoxhowe come l' askepieuse do mostî di Pfalzel, nén lon erî di Trive, e l' Almagne. Elle est eto li grand-mame da Sint Grigwere d' Utrecht, onk des evandjelijheus d' l' Almagne. On n' kinoxhe nén bén li date di s' moirt, 735 ou 740 sorlon les sourdants.
Adele est on ptit no tîxhon fwait sol bodje adal (nôbe).
Francoprovinçå
lingaedjes > indo-uropeyin > italike > galo-roman > francoprovinçå
Sinte Adele
Li Sinte Adele si fiestêye li 24 di decimbe.
Francoprovinçå
L' arpitan ou francoprovinçå (arpitan dins l' lingaedje), c' est on lingaedje dilérece galo-roman, metou inte les lingaedjes d' oyi et l' occitan.
Sinte Adele
Adele
Francoprovinçå
thumb|350px|right|Sipårdaedje d'arpitan
Djeyografeye
L'arpitan ou francoprovinçå est djåzé so troes payis: Itåleye (Vå d' Awosse, 8 våx do Piemont eyet 2 viyaedjes dins les Pouyes), Swisse (tote li Swisse Romande, apus kel Djura) eyet France (Redjon Rone-Alpes).
N.B. 1 : dins l' vile di Liyon, on cåze nén arpitan, mins li lingaedje di Guignol k' est on lingaedje d' oyi.
Corti-Noermont
Etimolodjeye: patwès latén cortile (cinse); rl a: Corçale.
Francoprovinçå
Djeyografeye
N.B. 3 : I gn a èn ôte dominne transitwere eto, inte l' arpitan et li dominne occitan (l' åvergnat), ki si trouve å coron di Forez.
Istwere
L' unité do payis åreut polou avni di l' ocupåcion pås Burgondes. Les grandès piceures d'arpitan (o franco-provincå) estént dedja bén clawêyes e l' an meye. Après, les bokets do payis ki cåze arpitan si vont spårpiyî:
Corti-Wodon
Corti u Corti-Wodon (so plaece: Corté, fr: Cortil-Wodon) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ferneamont.
Francoprovinçå
Sociolinwince
Calvin, ki provént di ç' payis la, aveut ddja abandné l' latén pol francès. Après, ça a stî todi pus pé, el sintimint des djåzeus di cåzer on djårgon.
Corti-Wodon
''Ôte plaece lomêye Corti: Corti-Noermont.
Creyåcion (teyåte)
Ene creyåcion, e teyåte, c' est l' djouwaedje pol prumî côp d' ene pîce sicrîte d' on scrijheu d' pîces.
Francoprovinçå
Sociolinwince
Eco ouy, n' a nou sintimint unitaire emey les dvizeus d'arpitan (o francoprovinçå). Tchaeke did zels pinse djusse pårler on patwès. Come tos les ôtes lingaedjes galo-romans, li nombe di cåzeus a baxhî setch après l' guere di 1940-1945, mins cial co dpus, a cåze d' on dispeupelmint di ces payis d' montinne la.
Creyåcion (teyåte)
thumb|egzimpe d' uzaedje do mot «creyeye» («crèièye») e 1907
Corti-Wodon
L' etimolodjeye do no vént do patwès latén cortile (cinse); vey eto: Corçale, Corti-Noermont.
Francoprovinçå
Linwe-ehåyaedje
Dins l' Vå d' Awosse, gn a l' Cinte René Wilien k' est foirt sipitant po disfinde li lingaedje do payis. E France, gn a sacwantès soces avou, a Liyon, Gurnôbe et Conflans.
Creyåcion (teyåte)
Uzaedje e walon
Li mot est eployî dispu les anêyes 1900 so les livrets di sacwants pîces di teyåte (pîce creyeye li…). Des ôtes ont ptchî di scrire «djouwêye pol prumî côp».
Corti-Wodon
Nos d' plaeces di Corti
Wodon, Bele Air; A Fontnale (disfondowe: Font'nèle); Ambrinne; A Réncoû (disfondowe: Récou), ås Trîxhes (disfondowe: aus Trîches); å Molén (disfondowe: au Molègn); a Nénvåcoû (disfondowe: Névaucou).
Francoprovinçå
Rifondaedje
On n' a cmincî a trover ki les lingaedjes d' avårla fijhént ene langue ki diviè 1864, avou li studia da Jean-Baptiste Onofrio: Glossaire des patois du Lyonnais, Forez et Beaujolais. Li mot francoprovinçå lu-minme a stî edvinté pa Graziado Isaia Ascoli. El Savoye, on-z a scrît avou on scrijha ki rsaetche do sistinme Feller, li grafeye di Conflans. On scrijhaedje rifondou a stî atåvlé diviè 1998 pa Dominique Stich (divins Parlons francoprovençal, une langue méconnue, eplaidî a L'harmattan). El lome : ORA (Orthographe de Référence A). L' ORA si sieve di rfondowes fwaite avou çou k' i lome des supra-foninmes. Les supra-foninmes ni sont nén come les betchfessîs scrijhas do walon, ca ci n' est k' ene seule lete, å pus sovint sins accint. Metans po rfonde li mot « tchvå », a pårti des scrijhions shvô, stevô, tsevô, tsavâ, chivâ, tsavô, tsevô, tchèvo', chavau, chiveau, tsevà, shevô, shvo', seuvau, chevau, ts'wau, evnd, li rfondou francoprovinçå a chevau. CH, c' est l' supra-foninme. A noter ki po fé l' diferince inte li betchfessî CH des mots peurmint arpitans eyet les epronts do francès, on eploye on digrafe çh ki lu si prononce tofer ch (eg: çhocolâ, tchocolåt, do francès chocolat); a costé di ci uzaedje pårticulî do c-cedile, on eploye ç come e walon ou francès, pa dvant les letes a, o, u.
Corti-Wodon
Accint walon d' Corti
Li son én est prononcî "é" å mitan des mots, et "-ègn" al fén des mots (come el Hesbaye).
Creyåcion (teyåte)
Uzaedje e walon
Categoreye:Teyåte
Corti-Wodon
Accint walon d' Corti
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Oda
L' oda (on dit eto li noda), c' est l' sinsåsion ...
L' odaa est enondé pa des sinsiûlès celules ki sont metowes so palå, åtoû del goidje, et sol dizo del måjhire dirîtrinne des fosses do nez (les årvôs etmoyidåls).
Francoprovinçå
Rifondaedje
Li rfondou arpitan si vout metou mîtrinnmint inte l' ortografeye do francès et l' ortografeye (rifondowe) di l' occitan. Eto, il a « jorn » po djoû (li minme mot ki l' occitan).
Cwand deus cossounes si shuvèt al fén d' on mot (eg: charn, tchå) li dierinne å pus sovint n' si pronone nén (mins ele raparexhe dins les derivés); cwand on mot finixhe avou ene doûce cossoune (b, d, g, j, l, v, z, dz, tz) ou co m, n, r, li coussone est prononceye (eg: solid, solide, si prononce /solid/); mins si l' mot finixh avou ene deure cossoune (c, ç, ch, f, p, s, t) ele ni s' prononce nén (eg: petiot, pitit, si prononce /petio/), a moens ki l' accint n' toumaxhe dins l' sillabe djusse pa dvant et k' ele soeye drovowe (â, è, ì, ò, ù) (eg: fisìc, fizike, si prononce /fizìk/).
Egzimpe di tecse
(prumî årtike del Declaråcion univiersele des droets del djin)
Difoûtrinnès hårdêyes
Francoprovinca
Rweyåme
Categoreye:Politike On rweyåme ou royåme, c' est on payis la kel mwaisse, c' est on rwè (roy) u ene royinne (rinne).
On rweyåme est pus ptit k' èn impire, mins pus grand k' ene principåté.
Gn a des rweyåmes la kel Rwè a tot a dire et des cis la kel Rwè goviene tot shuvant ene mwaisse lwè.
Rwès et mwaisse lwè
Li mwaisse lwè pout foirt rastrinde les povwers do rwè. Metans, ele Beldjike, tote lwè doet esse sinêye på rwè et pa on minisse. Årvierdimint, li mwaisse lwè pout leyî ene contrumasse di povwers å rwè. Boutans, e Marok, l' årtike 18 del mwaisse lwè vout ki tot çou k' est decidé på rwè ni pout nén esse forbatou.
Motî Grandgagnage
Li Motî Grandgagnage, c' est on motî etimolodjike sicrît pa Charles Grandgagnage.
Li Motî etimolodjike da Grandgagnage a stî metou so les fis e 2004, a pårti d' on live del Bibliyoteke di France.
Rilomêye
C' est l' prumî motî ki tuze a l' etimolodjeye des mots do lingaedje walon, et shuvanmint, mostrer k' il ont des stoks ki provnèt do latén, des lingaedjes tîxhons, do vî vî tins et d' asteure, ey eto do gålwès.
Tot mostrant çoula, Grandgagnage dinéve ene prouve ås sincieus et ås djins kel walon n' esteut nén do bastårdé francès, come on esteut adû a l' croere, divant lu.
Contnou
Li prumî boket (A-H) do diccionaire serè-st eplaidî e 1845, a Lidje, pa l' imprimeu Félix Oudart. Ene rawete et des coridjaedjes et notes so l' ortografeye est radjoutêye e 1851.
René Limbourg
René Limbourg, c' est on scrijheu e walon skepyî a Fumwè diviè 1915. I sene ses ouves avou s' feme, Claire.
Ses scrijhaedjes ont stî rashonnés dins les Cayés walons e 1979 (limero 1).
Motî Grandgagnage
Hårdêye difoûtrinne
Grandgagnage Categoreye:Etimolodjeye do walon
René Limbourg
I dmorént a Anglet, dins l' Payis basse francès.
Hårdêye difoûtrinne
Limbourg Limbourg Limbourg
Li Soverdea (gazete)
thumb|coviete do limero 384 (avri 2021) thumb|coviete di dvant (måss 2021) Li Soverdea (ki si scrît Lë Sauvèrdia), c' est ene rivuwe del soce di scrijheus «Les Soverdeas d' après Djodogne», k' eplaide des belès letes e walon. Li no provént do lomaedje do moxhon d' toet dins l' payis d' Djodogne.
Elle a rexhou 397 limeros, di 1983 a 2022.
Discrijhaedje
Gn a 10 limeros tos ls ans. I n' vude nén tins des grandès vacances (moes d' djulete et d' awousse)
Ci n' est k' dispu 2011 ki l' tapaedje passa do sistinme del viye machine a scrire, a on aspougnaedje di tecses.
Divant 2012, gn av pont d' tåve avou l' contnou.
Istwere
Ene sifwaite gazete avou l' minme tite, «Li Soverdea», aveut ddja stî enondêye e 1892 pa Edmond Etienne. Mins s' n' aveut ele duré k' èn an. Li rvuwe a riskepyî e 1983, dabôrd ki li «Noer Boton» vineut di stater. Dispu li cmince, li mwaisse-eplaideu a stî Henri Lerutte, eyet li penleuse, Germaine Massart. Dispu les anêyes 2000, c' est bråmint Jean-Jacques Gaziaux ki s' ocupe do secretariat.
Dispu 2007, c' est lu k' est ossu mwaisse sicrijheu. Jean-Jacques Gaziaux divna mwaisse sicrijheu a cmincî do l° 242 (moes d' fevrî 2007).
Antolodjeyes aparintêyes
Les scrijhaedjes do Soverdea ont siervou d' soûmint a deus antolodjeyes a tinmes, ramexhnêyes pa Jean-Jacques Gaziaux :
Sacwants scrijheus publiyî e Soverdea
A l' ocåzion, i rprindént ossu des tecses di pus vîs scrijheus:
Alére
Moirt d' on Soverdea (avou ene lete da Joëlle Spierkel, l° 105, bontins 2023.
Soverdea
Måss (diu)
Måss esteut l' diu del guere dins l' mitolodjeye rominne; i corespond a Ariès dins l' mitolodjeye greke eyet a Tyr dins l' mitolodjeye tîxhone
Måss
Bietris
Li Grand Bietris (la-minme Bèrtrè, F. Bertrix), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
thumb|eplaeçmint del comene el province
Albert Doppagne
thumb Albert Doppagne, c' esteut on foclorisse et on rcwereu sol walon.
Bwès (graveure)
thumb|bwès da Walter Van Billingen ki sieve d' imådje dins "Bokets del nute" da Franz Dewandelaer (1935) On bwès, c' est ene graveure fwaite so ene plantche di bwès, et trimpêye dins ene intche, po-z esse imprimêye so do papî.
Albert Doppagne
I vna å monde li 29 di djun 1912 a Hu et mora li 13 di nôvimbe 2003 a Côroe-l'-Grand.
Bwès (graveure)
Dilé les bwès, et k' ça î rshonne foirt, gn a les linos.
Albert Doppagne
Come toponimisse, il a studyî les nos d' plaeces walons des viyaedjes del Walonreye di France.
Bwès (graveure)
Rilomés fijheus d' bwès
(aprume les cis k' ont bouté so des lives e walon)
Albert Doppagne
Di s' mestî, il esteut prof d' univ a l' ULB.
Ouves a vey avou l' walon
Doppagne Doppagne
Mots avou djinre diferin e walon ey e francès
Cisse pådje ci rashonne les mots k' ont-st on djinre diferin kel parey a zels e francès.
Flamitche
thumb|ene flamitche
Li flamitche, c' est ene dorêye al bolete di Rômedene (sôre di froumadje).
Gn a eto des cis ki metèt des poretes divins.
Gn a sacwantès cofrereyes ki fwaiynut l' riclame del flamitche.
Li floriconte do trovaedje del flamitche
C' esteut ene pitite comere k' aveut stî å comissions. Dins s' tchena, gn aveut des oûs, del farene et ene bolete di Romddene. Ele si trebouxha, et toumer al tere. Les oûs estént spiyîs. Si mame, po n' nén piede totafwait, fijha li prumire flamitche, ki tote li famile s' endè raspepia.
Politike linwistike
* Li politike linwistike, c' est totes les mzeures metowes so pî so fotche pa ene otorité po-z ecoraedjî u discoraedjî l' eployaedje d' ene u sacwantès langues, dins on metou payis.
Istoricmint, les nåcions, tot s' fôrmant, ont sayî d' oblidjî totes les djins k' î dmorént dins leu limotches di djåzer li minme lingaedje, riclamé come li lingaedje oficir, et di spotchî les ôtes. Pacô, les politikes linwistikes ni sont nén acceptêyes påzès djins et sont ene des cåzes di revintreyes, come al revolucion bedje.
Portant, dispoy li cminçmint do 20inme sieke, gn a eto, e mwintès plaeces, des politikes linwistikes po disfinde des mancîs lingaedjes.
Po ces-la, li politike linwistike si pout rashir so l' linwe-ehåyaedje fwaite pa des djins u des soces, eyet so li rfondaedje atåvlé pa des sincieus u des bouteus.
Li politike linwistike eneviè l' walon est esplikêye so ene pådje tote seule.
Edmond Etienne
Edmond Etienne (e walon, on djheut Edmond Stiene) a skepyî li 7 di måss 1862 et mori tot djonne li 15 d' avri 1895. C' esteut on scrijheu d' pîces di teyåte e walon do payis d' Djodogne. I sinéve cobén do no d' pene «In' fine» u «Stiène».
Ci fourit l' prumî rlomé scrijheu e walon do Roman Payis.
Ouve e walon
Il askepia ene gazete «Li Soverdea» (Li Sauverdia) (prumire modêye), mins ki n' a rexhou ki do 17 d' avri 1892 å 12 di nôvimbe 1893.
Si pîce di teyåte li pus conoxhowe: «On pî dins li strevire», 3 akes, (1888).
Ôtes pîces:
Shuvance
L' ouve da Stiene a todi stî èn aspoya po les grands scrijheus do roman payis ki vont shuve, inte di zels Paul Moureau.
Etienne, Edmond Etienne, Edmond
23 d' avri
Li 23 d' avri, c' est li 113inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 114inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 252 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
21 d' avri - 22 d' avri - 24 d' avri - 25 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Houpea
Categoreye:Viyès uzances del Walonreye Li houpea (on djheut eto : li bouket), c' esteut ene coxhe di franc pectî u d' hoûssea avou ene cåkêye di rondeles di blanc fier après k' on pindeut après l' ouxh d' on cåbaret.
On-z è meteut ossu so les vites.
Ça mostréve ki c' esteut ene plaece ki tertot î pleut moussî.
Imådjete
Ene imådjete, c' est ene pitite imådje ki sieve d' essegne a ene societé d' comiece u ene soce nén recwårlante.
Ezès programes infôrmatikes, c' est ene imådje ki, tot clitchant dsu, pout enonder on metou programe.
Categoreye:Dessinaedje Categoreye:Comiece Categoreye:Soces Categoreye:Vindince Categoreye:Infôrmatike
Israyel
(on prononce Israyèl u Izrayèl)
Djeu d' kine
Li djeu d' kine ou l' kine ou l' loto, c' est on djeu d' måjhone k' on djowe a sacwants djouweus (deus a shijh).
Li loto d' lotreye a stî atuzlé so ç' djeu la.
Istwere
Li «vraiy» djeu d' kine shonne aveur vinou d' Espagne, å vir di s' no, et di sacwants viyès cwåtes sicrîte e-n espagnol ey e francès.
Cesses-ciale n' avént ki cénk limeros. Çou k' esplike bén li criyaedje «quinto» («cénkinme» = dj' a l' cénkinme limero) do djouweu k' aveut insi rimpli s' cwåte, et wangnî l' djeu, dabôrd. Li walon a scawé «quinto» (/'kin.tɔ/) po ndè fé kine (/kin/), sifwaitmint ki l' francès k' el sicrît «quine» (ki c' est eto li scrijhaedje e Feller namurwès).
Droet do djeu
On dene a tchaeconk ene cwåte avou 15 limeros markés dsu, di 1 a 90, mins ki n' si shuvnut nén.
S' i gn a k' deus djouweus, il ont tchaeconk 3 cwåtes. S' end a troes, deus cwåtes. A 4 et 5, on va djouwer avou deus ou on moirt.
On poujhe des biblots dins on saetch ou dins ene casse, avou on limero di 1 a 90 so tchaeke. Onk des djouweus saetche on biblot et dit l' chife sicrî dsu. Li ci (cene) k' a l' limero ki vént d' rexhe so ene di ses cwåtes li rcatche avou on boton. Li prumî k' a rcatchî tos les chifes di s' cwåte ou ses cwåtes(s) creye "kine !" et c' est lu (leye) k' a wangnî.
No di sacwants limeros al kine
Estô d' criyî l' limero, on dnéve ene alomåcion a sacwants nombes, sovint d' après li rshonnance del cogne di ç' nombe la avou ene sacwè. Des ôtes côps, c' est djusse on rimaedje (ki n' va nén todi e rfondou (trêze, Mareye-Tereze, nonante, li pus vî del bande). Avou 19, c' est des djeu d' mots (chife vint et l' vinte).
Dins les belès-letes e walon
Li djeu est discrît pa Maurice Georges dins «Li fi do schayteu»:
Radaptaedje do djeu e walon
thumb|Djouweuse k' a fwait «kine» å «Waloto» (avou cénk djouweus et on moirt) 🇱🇰 «Waloto» On djeu a pô près l' minme ki l' kine a stî diswalpé på Walon e scole d' après Tchålerwè. Les 6 cwåtes sont avou 8 tchambretes, tchaeke avou on dessén et li no ki va avou. Les biblots a poujhî, c' est des ptitès imådjetes avou les minmes desséns et les minmes sicrijhaedjes.
Kine Kine
Ae
Li troke di letes ae est eployeye:
Calcaedje di l' espagnol e walon
Categoreye:etimolodjeye do walon On calcaedje di l' espagnol e walon, c' est on mot espagnol k' a passé e walon do tins des Bas Payis espagnols.
End a waire.
Jules Herbillon est on des råles a-z aveur fwait des rcweraedjes ladsu, mins les rzultats fourît foirt tenes. Elzès publiya dins on live "Eléments espagnols en wallon et dans le français des anciens Pays-Bas", dandjreus li seul eplaidaedje so cisse kesse la.
Sacwants mots walons rishonnnut a l' espagnol, pask' i vnèt do minme sourdant latén (mins i n' ont nén avnou disk' å francès).
Hôt-fornea
Categoreye:Metalurdjeye On hôt fornea, c' est ene plaece la k' on fond l' minrê d' fier avou do coke.
Calcaedje di l' espagnol e walon
Hårdêye difoûtrinne
Pådje des calcaedjes di l' espagnol sol Wiccionaire
Sint Leu
On Sint Leu, dins totes les rlidjons ene plaece ki les creyants î vont leus bråmint a perlinaedje.
Dins les rlidjons monoteyisses, c' est ene plaece la k' on profete a skepyî, pretchî, mori.
Sacwants Sints Leus des rlidjons monoteyisses
Categoreye:Rilidjons
Tournisse (berbis)
Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades Categoreye:Formagnance Li tournisse des berbis, c' est ene maladeye des berbis ki cmince belotmint, pa on ptit toirdaedje do cô, ki fwait kel biesse ni tént pus s' tiesse bén droete.
Après sacwantès samwinnes, li berbis va tofer aveur håsse di tourner e rond, todi do minme costé, cwand ele rote. Mins ele s' endè rind conte, et si rprind, et coridjî s' voye.
Li biesse malårdêye insi des samwinnes å lon, mins ele magne co, divant d' crever.
Li tournisse des berbis est cåzé på diswalpaedje, dins l' cråne, d' ene potche d' aiwe k' i gn a ene halene divins, lomêye Coenurus cerebralis. Cist halene la, c' est on tchalon d' on vier solitaire do tchén, Taenia multiceps.
Tournante biyolodjike di Taenia Multiceps
Li tchén si va repestiferer tot magnant l' cervea del crevêye berbis. Li vier solitaire ca crexhe dins ses boyeas, et låtchî ses maweures bokets avou les strons.
Les oûs si spådnut dins les waides, la k' les berbis paxhèt. Ele les vont magnî avou l' yebe.
I discloyèt dins li ptit boyea, et trawèt l' måjhire intestinåle, et moussî dins l' sonk. Gn a k' les ptitès halenes k' avnèt dins l' cervea et l' miyôle ki vont divni des maweurs tchalons, so 7 a 8 moes. Les rascråwêyès berbis vont cmincî a fé do tournisse do côp kel cerves est tinkyî a cåze del potche d' aiwe ki s' diswalpêye ådvins do cråne.
Djåcob
Djåcob, c' est on patriyåtche del Bibe, li fi da Izåk.
Tournisse (berbis)
Tournante biyolodjike di Taenia Multiceps
Li tournisse des djins, c' est on simptome di sacwantès maladeyes del tiesse.
2008
Etrevéns a vey avou l' walon
thumb|Coviete di "C' est l' veye do monde" da Lucyin Somme Lives e walon ki vudît ciste anêye la :
Tournisse (berbis)
Tournante biyolodjike di Taenia Multiceps
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "tournisse", alez s' vey e splitchant motî.
2008
Ôtès djins
Categoreye:Date
Djåcob
I fourit spoté, rilidjeuzmint, Israyel.
Les Djwifs si rwaitnut et sont rwaitîs pa les muzulmans come les "efants d' Israyel". I sont eto lomés "peupe d' Israyel".
Categoreye:Bibe
Camille Gaspard
Camille Gaspard a vnou å monde a Derômont li 24 di fevrî 1917 ey a morou li 23 d' may 1990.
Di s' mestî, il esteut cinsî, pu rprezintant po les machines di cinse.
Ouve e walon
C' esteut on scrijheu e walon do payis di Ståvleu, k' a dmoré lontins a Wene. Il a scrît des pîces di teyåte e walon (sovint e zandrins), et beacôp des ptits bokets et des tchansons, et on bea hopea d' paskeyes.
Ses tchansons estént metowes e muzike pa Arsène Collin.
Il est purade kinoxhou po ses tchansons, k' on trovéve divins les ptitès gazetes. Ene did zeles, "Vive nosse Walonreye", pout esse loukeye come l' ime nåcionål el Hôte Årdene.
Camile Gaspård a cmincî a scrire divins les anêyes 1930, et il tofer sicrît, disk' al fén.
Corwaitaedje et eplaidaedje di ses ouves
Les scrijhaedjes da Camile Gaspard ont stî corwaitîs pa François Duysinx, a pårti des papîscrîts wårdés pa Jean-Philippe Legrand, si ptit-fi.
Les tinmes da Camile Gaspard sont classikes mins li motî eyet l' croejhete sont foirt peurs, sins waire di rfrancijhaedjes.
Djordin (aiwe)
thumb|Djordin Djordin est ene aiwe del Palestene, ki prind sourd sol Plazrê do Golan, el Sireye, et-z egoliner dins l' Moite Mer. L' Aiwe di Djordin fwait frontire inte li Palestene eyet l' Djordaneye.
Camille Gaspard
Corwaitaedje et eplaidaedje di ses ouves
Totes ses ouves, avou s' biyografeye, ont stî eplaideyes pa Jean-Philippe Legrand e 2017.
Hårdêyes difoûtrinnes
Gaspard, Camille Gaspard, Camille Gaspard, Camille
Sint-Amand-dlé-Fleuru
Sint-Amand-dlé-Fleuru, ubén seulmint Sint-Amand ([FR] Saint-Amand), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fleuru.
Plaece publike
categoreye:droet Ene plaece publike, c' est ene plaece k' on î pout aler tertos, eneviè ene dimorance privêye.
Tombale
thumb|côpaedje d' ene tombale Ene tombale, c' est ene tombe d' on Cele, avou on hopea d' tere et d' pires ådzeu.
Plaece publike
Gn a des lwès ki n' valnut ki so les plaeces publikes, come les cenes k' espaitchèt l' sôlreye.
Tombale
Ene tombale cele est pus ptite k' on tomboe merovindjin.
Plaece publike
Dinltins, el Walonreye, les måjhons k' estént publikes (k' on-z î vudive li gote) estént ricnoxhåves pa on houpea ki pindeut ådzeu d' l' ouxh d' intrêye.
Tombale
Li mot "tombale" si rtrouve dins des nos d' plaeces del Walonreye; kécfeye avou djusse li sinse di hopea d' tere.
Categoreye:Arkeyolodjeye Categoreye:Monde celtike Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Moirt
Pondeure
Ene pondeure, c' est on dessinaedje fwait avou des pinceas et del coleur.
Gn a les pondeures a l' aiwe et les cenes a l' ôle.
Onk (ene) ki fwait des pondeures est lomé mwaisse pondeu (mwaisse pondresse, pinte).
Hårdêyes divintrinnes
*
Els Segadors
Els Segadors (Les fåtcheus) est l' imne nåcionå del Catalogne.
C' est ene viye tchanson populaire do 17inme sieke. Les fåtcheus del tchanson fjhèt rferince å revintaedje des fåtcheus di 1640, ki divna-st ene revolucion so tote li Catalogne, eyet provoca li guere inte les catalans, cmandés pa Pau Claris eyet les tropes da Flipe IV di Castile, cmandêyes på Conte-Duk d' Olivares. Li rvintaedje ni fnixha nén bén, la kel Catalogne pierda si indepindince, li Sardegne eyet l' Rossiyon ont stî anecsé pal France, eyet l' restant anecsé pa l' Espagne.
Li tchanson en etir (ossu lomêye tradicionele) est foirt longowe eyet rasconte les evenmints d' adon. L' imne oficir n' a k' troes coplets, avou l' rifrin tchanté inte les coplets eyet al fén; avou des paroles di 1899 da Emili Guanyavents.
E l' Espagne li tchant a stî proyibé tins des dictateures da Primo de Rivera (1923-1930) eyet då djenerå Franco (1939-1975).
Li 25 di fevrî 1993 li pårlumint catalan vota-st ene lwè po fé del tchanson Els Segadors l' imne oficir del Catalogne.
Paroles oficires
Categoreye:Catalogne Categoreye:Imes nåcionås Categoreye:Catalan
Påsté gåmet
Paste gamet Li påsté gåmet, c' est ene sôre di gozåd avou del tchå ådvins.
Cisse ricete la est témint rlomêye e payis gåmet ki tos les botchîs et les boledjîs endè fjhèt
Li vraiy påsté gåmet, on l' ricnoxhe oficirmint pa ene essegne, plakêye disso (ptit blanc macaron).
Aprestaedje del marinåde
Prinde on kilo di tchå å spiringue; eyet l' kitaeyî a féns bokets po fé l' marinåde : 5 coyirêye di vinaigue 1 coyirêye d' ôle; 7 emîtrinnès chalotes, 4 eschipes d' a; 3 foyes di lårî; 2 coxhetes di poli, ene grosse bohêye di pierzin, do sé, do poeve; on vere di blanc vén.
Aprestaedje del påsse
500 gr di farene; 2 oûs; 150 gr di shû (u do boure); ene coyirêye di saeyén, ene pitite djatlêye di laecea; 60 gr di yesses; èn oû batou po stinde disso po fé l' crosse; do sé.
Ricete
I fåt leyî trimper l' tchå deus djoûs et deus nutes, tot l' ritournant di tenawete. Aprester vosse påsse; li pårti e deus. Mete li prumî boket sol moule ås gozåds ki vos åroz bin ecråxhî. Vudi l' tchå dso; el rascovri avou l' deujhinme boket d' påsse. Sitinde l' oû batou sol crosse avou on pincea. Mete a cure ene eure et cwårt avou vosse for a 4.
Walcoû (veye)
Walcoû (F. Walcourt), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el Province di Nameur.
thumb|Li viyaedje, al nive
Avey
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Berzêye
Berzêye (F. Berzée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Walcoû, el province di Nameur.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Tinre lune
thumb thumb|Tinre lune (raspexheye fotograficmint) et [[Stoele do Bierdjî]] Li tinre lune (on dit eto : djonne lune, novele lune, c' est l' aparexhaedje del lune å tot prumî djoû di s' moes. Et, si on vout, les sacwants djoûs d' après.
Doûcès creyances sol tinre lune
🇱🇰 Cwårtîs del lune El Walonreye, gn a beacôp des doûcès creyances a vey avou l' tinre lune :
Li tinre lune dins l' calindrî muzulman
Dins l' calindrî muzulman, c' est l' tinre lune ki decide do cminçmint do moes. Dins sacwants payis, i fåt l' vey di ses ouys, çou ki fwait ki les dates do moes ni sont nén clawêyes d' avance.
C' est foirt consecant po les moes avou des djamas, la k' on a deus fiesse-djoûs.
Li tinre lune est sovint on djoû pus tård dins les payis do Coûtchant arabe (Marok, Moritanreye) ki dins les payis do Levant arabe (Arabeye sewoudite) ou les ôtes payis muzulmans d' Azeye (Indonezeye, Malaizeye).
Divinltins, dins ces payis la, c' esteut eto l' tinre lune ki moennéve li paymint des louwaedjes å moes.
Sourdant
Categoreye:Astronomeye Categoreye:Lune
Bokets del nute (teyåte)
Categoreye:Pîces di teyåte e walon Categoreye:Lives e walon thumb|Bwès da Walter Van Billingen metou dins l' live, et kécfeye k' a siervou d' decôr po djouwer l' pîce
Bokets del nute (Boquèts dèl nûte), c' est l' live d' ene pîce di teyåte foirt especiåle da Franz Dewandelaer.
C' est kécfeye li prumire ouve di Belès letes e walon ki critike li forsipoujhaedje des ovrîs des houyires pa les patrons.
Li pîce a wangnî li Pris di Rwè Albert al bate di scrijhaedje des Relîs Namurwès di 1934. Et çoula, emey cåzu 150 ouves prezintêyes laddlé.
Elle a stî djouwêye pol prumî côp å "Waux-hall" di Nivele li 7 d' octôbe 1934.
Franz Dewandelear fijheut l' cåzeu a solo. Padrî lu, on keur di set djins ki cåzént. I sont pårtis e ceus gropes, ki cåznut tchaeke a s' toû, pu après, tertos eshonne.
Li live
Li pîce a stî eplaideye e 1935 ås Edicions A. Dandoy å Tcheslet, avou des bwès da Walter Van Bellinghen.
Gn a èn adrovaedje di bén 6 pådjes, e francès, da Emile Lempereur. Adonpwis, l' adviertance do scrijheu kel dit lu-minme (ki c' est ene pîce nén come les ôtes) :
Persounaedjes
Gn a k' on cåzeu tot seu	ki c' esteut l' Franz Dewandelaer lu-minme, al creyåcion d' Nivele et on keur di persounadjes. Li cåzeu tot seu est stampé padvant l' sinne.
Les djins do keur, tos omes, sont moussîs e peur. Il ont ene cingue di rodje flanele, ene lådje marone di bleuwe toele. I sont plaecîs e triyingue dissu l' sinne.
Decôr
Li decôr al creyåcion a Nivele, c' esteut èn ovroe dessiné e noer å fond avou troes tchminêye ki foumiént. Li dzo do stoelî esteut rodje; li dzeu, c' esteut l' nute avou ès poûssire d' estoeles. Come sol bwès da Van Billinghen k' est dins l' live al pådje 50.
Hårdêye difoûtrinne
Bokets del pîce (so l' Aberteke).
Fiesse ås danses d' Andanças
Li Fiesse ås danses d' Andanças, c' est on rapoûlaedje di tot les cis k' inmèt danser so des airs tradicioneles d' Urope.
C' est a Carvalhais (çou ki vout dire tchenoe, plaece wice k' on-z a planté des tchinnes"). C' est tot près d' São Pedro do Sul ("Sint-Pire di Nonne"), a 150 km di Porto, e Portugal.
Hårdeye Difoutrinne
Categoreye:Fiesses ås danses Categoreye:Portugal
Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene
thumb|leu-z [[imådjete]] Li Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene ou Muzêye del Parole, ki s' no e francès, c' est Musée de la Parole en Ardenne si loméve, divant 2005, Musée de la Parole au Pays de Bastogne.
C' est zels k' eplaidnut li rvuwe «Singuliers».
Il ont eto ene coleccion d' lives e walon, li «coleccion Pårlaedjes do Teroe».
Il ont-st amonté l' antolodjeye «Sicrijheus d' Årdene» k' a vudî e 2002.
Il ont ene waibe dispu 2012.
Istwere
Li muzêye a stî metou e-n alaedje pa Michel Francard e 1982.
L' administråcion a stî rprinjhe pa Joël Thiry e 2004.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Soces pol walon
Ive
Îve [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Yves-Gomezée, rebané avou 5650 Walcoû; limero diyalectolodjike: [Ph 30]; vî limero del posse: 6434
Morete (oujhea, Prunella)
Li morete ou fåzon, c' est on pitit moxhon, 14-15 cm long.
Prunella modularis.
Discrijhaedje
Li morete ravize li moxhon d' toet (Passer domesticus), on n' a k' a rwaitî a s' fén betch, si grijhe goidje eyet les ptitès taetches k' ele a so les costés po n' si nén mari.
Ele tchawe avou des crinnants tsîp et gruziner des ptitès årgudinnes sins cogne.
Vicaedje
Ele poite a nike totavå l' Walonreye, divins les bwès, les bouxhons, å cotoû des cinses, dins les djårdéns ou co bén sovint å plin mitan des veyes, dins les parks.
Sourdants
Categoreye:Soverdiyîs Categoreye:Oujheas
Bas Payis otrichyins (toponimeye)
categoreye:toponimeye thumb|li Pont Mareye-Tereze Li redjime otrichyin a leyî sacwants nos d' plaeces.
Fontnale
Fontnèle [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Fontenelle, rebané avou 5650 Walcoû; limero diyalectolodjike: [Ph 20]; vî limero del posse: 6443 Fontnale (F. Fontenelle), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Walcoû, el province di Nameur.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Clairmont-dlé-Walcoû
Clairmont-dlé-Walcoû (F. Clermont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Walcoû, el province di Nameur.
Gn a des ôtes viyaedjes ki s' lomnut Clairmont.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Jean-Philippe Legrand
thumb|150px|(e 2019) Jean-Philippe Legrand (e walon, Djan-Flipe) a vnou å monde e 1976. I dmeure a Ståvleu.
Di s' mestî, est caricaturisse po les gazetes d' eterprijhes.
Come pasmint d' tins (foû do walon), i djowe del muzike et saveur les viyès danses. Il a ddja stî scoleu al Fiesse ås danses d' Andanças, e Portugal.
C' est li ptit-fi da Camille Gaspard.
Vicåreye
Il a rtrové les creyåcions di s' grand-pere, et ovrer avou Marie-Thérèse Gaspard (1927-2000), si grand-mere, et Françwès Duysinx.
Il a viké sacwants ans e Portugal, et låvå, aparfondi si idintité walone. Sapinse lu, cwand on-z est a l' etrindjir, on parpinse çou k' on est dvintrinnmint. Et ridiscovri ses raecinêyes.
Ouve pol walon
thumb|avou Marcel Jeanpierre, tapeu d' baguete I va eplaidî on gros live avou tote l' ouve di s' grand-pere, Camille Gaspard: li Camille Gaspard, auteur wallon (2017).
Adon-pwis, e 2018, on live avou toplin des djåzaedjes e walon, «Marcel Jeanpierre sourcier d'Ardenne».
Il est ene miete dismefiyant eneviè li rfondou, ca i vout aprume mwaitri li walon d' après Ståvleu. La k' il a co l' ocåzion di l' ôre dilé des temoens des viyaedjes avår la, loyîs a s' famile. Mins i vout ki les waloneus (et les ôtes) djåzexhe walon inte di zels, çou k' i fwait lu-minme mo voltî.
Djivêye di sacwants lives et rvuwes sol walon
Po ene lisse di lives e walon, la k' gn a eto les motîs et les antolodjeyes, loukîz al Djivêye di sacwants lives e walon''
Rivuwes
*
Tårcene
Taurcène [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Tarcienne, rebané avou 5651Walcoû; limero diyalectolodjike: [Ph 2]; vî limero del posse: 6284
Djenocide
On peupe-sipata u djenocide, c' est cwand on macsåde tote ene peclêye di djins, des civils, djusse pask' i sont d' on peupe u d' ene rilidjon k' on vout dzindjner.
C' est l' pus hôt livea do raecisse.
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "peupe-sipata" et "djenocide".
Ôtes djenocides
Categoreye:Droet eternåcionå *
Prî
Prî (fr: Pry), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Walcoû.
Wåfe
Ene wåfe c' est ene påstedjreye k' on fwait avou on cadon, k' on ndè poujhe ene locêye po mete dins li fier ås wåfes. Les wåfes levèt, mågré k' i gn a pont di yesses divins (come dins les mitchotreyes, fwaites avou del påsse di pwin), pask' on eploye del farene fermintante.
thumb|260px|des wåfes di Lidje
Ricete po 10 a 15 (molès) wåfes
thumb|220px|Ene mole wåfe
maxhî a l' avirance ene djatlêye di fén souke, on paket d' crinme (200 grames ?), 2 u 3 oûs, et radjouter del farene a l' asulon, po k' el cadon ni soeye nén trop spès. (ôtmint, c' est des galets).
Leyî li påsse monter tot l' wårdant en ene tchôde plaece (metans, å dzeu d' ene sitouve. S' el påsse rafroedixh (metans s' on leye les ouxhs å lådje, et k' i fwait froed dins l' måjhon), li påsse ritoume.
No del dierinne wåfe
Li dierinne wåfe, pus ptite, k' on fwait avou l' restant do cadon si lome:
li mårmitchon u li bounante.
Li mot "wåfe" dins l' lingaedje walon
Dins l' prononçaedje, li W ni s' ôt kécfeye nén: des aufes.
On toitche-linwe e walon: "des bounès holès molès wåfes".
Ene saye di croejhete di nosse patwès (live)
thumb|coviete del deujhinme edicion Ene saye di croejhete di nosse patwès (One saye di creûjète di nosse patwès), po fé court, eto: li Croejhete Linåd, c' est on live di croejhete des accints do walon do Mitan.
Il a stî scrît pa Lucyin Léonard et a vudî e, avou on replaidaedje, ricoridjî al mwin, e 1972.
Il est rahoukî dizo l' côde CC1 dins l' Wiccionaire walon.
Contnou et corwaitaedje do stîle
Li scrijheu corwaite les accints do Payis d' Nameur, di Dinant et d' l' Årdene (pårteye metowe astok del Fåmene, come Nåwinne). Ci fourit l' prumî live di croejhete po ces payis la.
Ci fourit l' prumî live di croejhete po ces payis la.
Gn a eto ene pårteye so les codjowaedjes.
Li live est foirt åjhey a comprinde. Lucyin Léonard eploye on motlî di mwaisse di scole et nén des fråzes di linwincieus.
Corwaitaedje do tite
Å resse, c' est l' prumî côp k' on eploya li mot "croejhete" tot l' sitindant do sinse di "ptit live di scole po-z aprinde les letes" å ci di "grammaire d' ene langue". Li disfondowe creûjète leye-minme, c' est ene fôme di Lidje (ça åreut yeu stî crwèjète a Nameur). Eto, li mot, come eployî dins l' tite pout esse riwaitî come on noûmot di stindaedje do sinse.
Scanaedje do live
Categoreye:Lives sol walon
Tî-l'-Tchestea
Tî-l'-Chatau [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Thy-le-Château, rebané avou 5651Walcoû; limero diyalectolodjike: [Ph 5]; vî limero del posse: 6420
Live sol walon
Èn egzimpe di live sol walon ki n' est nén scrît pa des sincieus, c' est Ké walon po dmwin ?, on live di sinteze et d' esplikêyes, adjinçné pa Lucyin Mahin e 1999, avou ene grosse vintinne d' ôtes sicrijheus. Dins ç' live la, pol prumî côp, gn a eto on rascourti e walon po tchaeke tchapite.
On pout eto rindjî emey les lives sol walon :
A costé des lives, gn a eto des waibes sol walon.
Les lives sol walon sont diferins des lives e walon, po lére.
Åbî
thumb|Eglijhe Åbî (so plaece Aubî, F. Auby-sur-Semois) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bietris.
Atelaedje des boûs
thumb|e l' [[Oucrinne]] L' atelaedje des boûs, c' est eployî des boûs, des vatches u des åmeas come ovrante biesse po saetchî des ekipaedjes u des eraires.
Atelaedje
Po ateler les boûs après l' ekipaedje, on s' sierveut d' on djeu. Il esteut loyî après les coines do boû avou ene coyonke. Les djonnes boûs ni s' leyént nén åjheymint djonde. Elzès faleut etraityî come les tchvås dins les perones.
On-z ateléve eto les boûs avou des goreas. Les goreas d' boû estént bråmint pus stroets ki les cis di tchvå, rapoirt al cogne do cô. Les curs ki rascovrèt les bwès n' arivént nén å coron do bwès. Å dzo, gn av' pont d' cur, c' esteut ene pîce di fier.
On-z ateléve voltî les boûs cwand c' esteut po-z ovrer dins les broûs. I rsaetchèt leu pate pus åjheymint des broûs.
Bas Payis otrichyins
thumb|teritweres des Bas Payis otrichyins e 1789 thumb|mape mostrant bén les teritweres walons nén dins les Bas Payis otrichyins Les Bas Payis otrichyins, c' esteut èn estat elaxhî a l' Impire d' Otriche ki respond al pårteye nonnrece do Benelusse d' asteure, cwand on-z a rsaetchî evoye li Principåté d' Lidje eyet l' Dutcheye di Bouyon.
Atelaedje des boûs
Feraedje
Les boûs estént ferés. On n' meteut on fier fok so l' onglete difoûtrinne. Li fier å boû esteut a môde di xhuflet, paski les boûs tapèt å lådje. Gn aveut ene pitite betchete padvant.
Bas Payis otrichyins
Mwaissès dnêyes
Il a shuvou li redjime des Bas Payis espagnols, e 1714, pask' i gn aveut pupont di dschindant po les Habsbourg d' Espagne. Adon, li payis a rivnou al coxhe di famile des Habsbourg d' Otriche.
Atelaedje des boûs
el Walonreye
Dins l' inte-deus-gueres, on-z a voltî atelé on tchvå avou on boû. Po les tcherwaedjes, on djheut k' c' esteut mî tcherwé.
Bas Payis otrichyins
Mwaissès dnêyes
Après l' Revolucion braibançone (1789-80), les Bas Payis otrichyins seront shuvous, e 1795, do Redjime francès.
Atelaedje des boûs
el Walonreye
E 1935, on pout adviner les plaeces la k' on-z ateléve co des boûs avou on djeu e 19inme sieke, å vey del mape ALW 9.33.
Bas Payis otrichyins
Mwaissès dnêyes
So les limodjes avou l' Principåté d' Lidje, les teres des Bas Payis Otrichyins estént sovint lomêyes «Payis do Rwè».
Atelaedje des boûs
el Walonreye
On nd a co ratelé tins del guere di 40 paski les tchvås ont stî rekizicionés.
Bas Payis otrichyins
Djeyografeye des Bas Payis otrichyins
Gn aveut, po dire djusse, ezès Bas Payis otrichyins :
Atelaedje des boûs
el Walonreye
Dins les anêyes 1950, gn aveut co di 10.000 a 15.000 boûs et vatches k' on-z ateléve el Beldjike.
Bas Payis otrichyins
Djeyografeye des Bas Payis otrichyins
Categoreye:Vîs payis Categoreye:Bas Payis Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Istwere del Beldjike Categoreye:Otriche
Atelaedje des boûs
foû del Walonreye
On tcherwéve a l' eraire u al pitite tcherowe, saetcheyes pa des vatches u des åmeas e l' Afrike bijhrece ezès anêyes 1990.
On-z ateléve co des boûs u des vatches après des tcheretes el Nonne del France dins les anêyes 1980.
Motlî di l' atelaedje des boûs
🇱🇰 ALW 9 pp 245-255.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Viyès tecnikes Categoreye:Ovraedje des biesses Categoreye:Tcheriaedjes
23 d' octôbe
Li 23 d' octôbe, c' est li 296inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 297inme po ls anêyes bizetes). N a co 69 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Balances. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Scoirpions.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
So l' anuti (roman)
thumb|coviete So l' Anuti, c' est on roman e walon sicrît pa Lorint Hendschel e1994 et eplaidî e 2006. C' est l' prumî roman scrît e rfondou walon.
Il a rascodou l' pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 1995.
L' adrovaedje est da Bernard Louis.
Li roman est eplaidî avou on ratournaedje e francès, vizon vizu, fwait pa Michèle Gabriel.
Si eplaidaedje, dipus d' dijh ans après si scrijhaedje, a stî adjinçné pal Rantoele.
Sacwants bokets avént parexhou e 2004 et 2005 dins li rvuwe Li Chwès, riscrîts a môde di Nameur.
ISBN 2-930347-79-1
Esplikêye do tite
thumb|450px|copeye d' asprouve del dierinne pådje do live, ricoridjeye al mwin C' est l' riprinjhe del tiesse do dierin hagnon do live.
Plaçaedje dins l' tins et dins li spåce
Li spoûle kimince a Lene. Årvier di çou kel sicrijheu mete dins l' adviertance, Lene egzistêye podbon : c' est ene cinse metowe so li dzeu d' Åssôrt.
Après l' ero va aler e l' Ôtriche, pu el Tourkeye.
Li roman d' atcheve e 1788. On sint avni des "grands candjmints", ki c' est l' revolucion francesse.
Enondaedje do scrijheu po fé ç' roman la
Li roman a stî scrît, inte des ôtès sacwès, po mostrer k' on pleut foirt bén emantchî on roman e walon foû do cåde djeyografike des viyaedjes del Walonreye di 1900 a 1960, la k' les djins cåzént podbon el walon. C' est çou ki des waloneus come Albert Maquet riclamént co e 1994.
Mins li voye aveut ddja stî afroyeye pa Emile Gilliard k' aveut ratourné Collines da Jean Giono, on live ki s' passe dins l' Nonne del France.
"So l' Anuti" et li rfondaedje do walon
Dins l' adviertance ås lijheus, Lorint Hendschel est ene miete fotant åd fwait do sistinme di rashidaedje des accints, li seu sistinme de scrijhaedje do walon accepté pal SLLW å 20inme sieke. I mostere eto l' aroyaedje ki va siervi pol rifondaedje do walon (di Scåssene a Faimonveye, di Leglijhe a Djenvå).
Dins on passaedje do live
On rtrouve li minme idêye cwand l' ero, Djustin Colot, trouve ki si pa adoptûle, on conte otrichyin, si muchyive dins on laboratwere po scrire des powezeyes e "patwès".
Corwaitaedje di "Djåzans walon"
So l' tite "On bea novea live", Marcel Slangen a corwaitî l' live dins l' l° d' Esté 2006 del gazete Djåzans walon.
Saetchaedje et vindince
Li live a stî saetchî a 400 egzimplaires. Il est vindou dins l' comiece normå, pa l' eplaideu.
Hårdêyes difoûtrinnes
Anuti Anuti
Djîsse (levî)
Ene djîsse ou levî, c' est on bwès u ene båre di fier, bén droete, k' on stitche ene sadju (li djîsse k' a dné l' no a l' usteye) po fé bodjî ene pezante sacwè.
E fizike (mecanike), c' est tote båre di fier ki s' aspoye ene sadju (li pont d' aspoya), po fé bodjî ene sacwè (li foice rastinrece) tot boutant u tot saetchant a ene ôte plaece sol båre (li foice motrece).
Mopliyaedje del foice motrece avou ene djîsse
A cåze ki l' foice motrece et l' foice rastinrece n' ont nén l' minme moumint, on pout siervi d' ene djîsse po mopliyî ene foice motrece. Adon, i fåt kel moumint del foice motrece soeye bén pus grand kel ci del foice rastinrece. Po sorlever ene pire avou ene haminde...