cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
28 d' avri
Li 28 d' avri, c' est li 118inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 119inme po ls anêyes bizetes), avou 247 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
26 d' avri - 27 d' avri - 29 d' avri - 30 d' avri - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Vert betche-bos
Li vert betche-bos (u vert betche-på, vert betche-fier), c' est on spwè avou totès vetès plomes, ene rodje calote et des noerès lunetes.
thumb C' est l' pus grand des spwès.
Sourdants
<References/>
Categoreye:Oujheas
Polifiletike
Dins l' cladistike, on dit k' on tacson est polifiletike cwand il a pus d' on tayon biyolodjike.
Çoula n' est nén on bon moyén di fé des tacsons.
På egzimpe : les pexhons.
Voey eto
Categoreye:Rindjmint do vicant
Codjowaedje e walon
thumb|li tite do papî Delaite el BSLLW di 1882, ki shuveut l' ci da Doutrepont Pådje do codjowaedje e walon, purade les studes di codjowaedje des walons coinreces.
Li codjowaedje e rfondou walon est moenné på rindjmint des viebes sorlon les trokes da Hendschel.
Sacwantès mwaisses rîles po tos les codjowaedjes e walon
Aplicåcion del rîle des troes cossounes :
Prumirès rcwerances sol codjowaedje e walon
Les prumîs tåvleas d' codjowaedjes do walon sont-st a trover :
Li prumire saye di groupaedje des viebes a stî fwaite pa Doutrepont.
Ricwerances sol codjowaedje e rfondou
Li rfondaedje des codjowas a stî edåmé dins "Sacwants atåvlas po l' rashidaedje d' on cmon scrît lingaedje walon da Laurent Hendschel (1992). Ci-cial a-st atåvlé on sistinme des cénk trokes di viebes.
Il a stî diswalpé påzès tåvleas d' codjowaedjes da Stéphane Quertinmont (1996).
Li metaedje so les fis des tåvleas d' codjowaedjes e l' Aberteke da Lucyin Mahin date di 1999.
Li codjowoe otomatike da Pablo Sarachaga a stî metou en alaedje e 2003. Po les foirt disrîlés viebes (vini), i rote avou l' sistinme des troes bodjes.
El fén des anêyes 2010, li minme Pablo Sarachaga rashonna on nouzome fitchî so les codjowaedjes eplaidîs tocosté, avou l' såme di simplifyî li nombe di sôres di codjowaedje. Avou l' aidance da Julien Casters, les tåvleas d' codjowaedje des diferinnès sôres ont stî eplaidîs sol Wiccionaire walon.
Dinêyes so les codjowaedjes coinreces
Les codjowaedjes des viebes ezès walons coinreces polèt candjî pår d' èn accint a l' ôte. Onk des viebes li pus candjant, c' est motoit "fé".
Les codjowaedjes coinreces sont corwaitåves ezès motîs u croejhetes, télcôp dins des lives fwaits rén k' po ça.
Sacwants rlevêyes
Tot loucant 3 grands lives di codjowaedje, Gilliard (cinte), Stasse (levant), Francard (Nonne); eyet on ptit (Djivet), on s' aporçût :
Sourdant
* categoreye:lingaedje walon
Crissôte
Li crissôte (on dit eto:dobe magrite), c' est ene sôre di rodje magriyete, ahivêye dins les cortis, avou ene dobe corone di foyes di fleurs. I n a des blankes, des rôzes et des rodjès crissôtes, mins c'est les rodjes ki sont les pus cnoxhowes.
Dins l' lingaedje des fleurs
Ofri ene crissôte a s' mon-keur, c' est ricnoxhe k' on-z est coupåbe.
No dins les ôtes lingaedjes.
Categoreye:Fleurs di djårdén Categoreye:Yebes ås maladeyes
10 di nôvimbe
Li 10 di nôvimbe, c' est li 314inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 315inme po ls anêyes bizetes); i n' dimane pus ki 51 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
8 di nôvimbe - 9 di nôvimbe - 11 di nôvimbe - 12 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
29 d' avri
Li 29 d' avri, c' est li 119inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 120inme po ls anêyes bizetes), adon k' i dmane co 246 djoûs po-z avni å coron d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
27 d' avri - 28 d' avri - 30 d' avri - 1î d' may - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Cok walon
thumb|Li cok walon, avou ene pitite fråze divins «Djåzans walon» thumb|Li cok walon so on [[plake-tot-seu antifachisse a Nameur ]]
Li Cok Walon c' est l' essegne del Walonreye. Il a stî pondou pa Pierre Paulus e 1913, so ene dimande di l' Assimblêye walone, d' «on rodje cok so on djaene fond».
Divnou l' drapea del Walonreye li 15 di djulete 1998 (decidaedje do Pårlumint walon).
Discrijhaedje
C' est l' imådje metowe sol drapea walon. Ele sieve eto so totès sôres come des plake-tot-seu, des poite-clés, des mousmints, evnd.
Li cok walon, c' est on cok di sôre. Il est astampé sol gåtche pate et il a l' droete levêye (imådje d' on cok di bate, presse a plonkî, ki rwaite l' ôte cok droet dins les ouys).
Li betch do cok walon est clôs.
Categoreye:Walonreye
Li gros petchî do fré Boniface (noveles)
thumb|coviete Li gros petchî do fré Boniface, c' est l' racourti tite d' on live da Georges Alexis, ki s' lome Li gros pètchî dè fré Boniface; Li pôrtrêt d'à Lambèrt Djwèris´.
Come å pus sovint, e l' puve di ci scrijheu la, c' est deus ptits romans rashonnés dins on minme live di 66 pådjes, avou des imådjes da J.T. Debattice.
Il a vudî ås Edicions Desoer, a Lidje, e 1952.
Categoreye:lives e walon Categoreye:Ramexhnêyes di noveles e walon
Magriyete
Bellis perennis
Compôzêyes
Li ptite mågrite nén del minme famile kel rinne magrite.
Discrijhaedje
Elle est 5 a 15 cm hôte.
E l' Walonreye, ele kimince ddja a flori e moes d' avri, mins ki pout eto flori tote li såjhon.
Elle a des blankès fleurs, avou ene miete di rodje al copete des petales. Del nute, li fleur si reclôt so leye-minme, et si rdrovi l' åmatén. Elle edeure bén l' froed.
Sôres
Ene sôre di ptite magrite a stî relîte po siervi d' fleur di corti, li crissôte.
Uzaedje come yebe ås maladeyes
Come yebe ås maladeyes, on ndè pout fé on té po ctchessî les viyès tosses. Les fleurs et les foyes sipotcheyes polèt esse metowes come eplåsses dins les coixheures nén drovowes.
Alére
Categoreye:Fleurs des tchamps Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Plantes Categoreye:Sitoelacêyes
Cerfontinne (viyaedje)
Cerfontinne (so plaece Cerfontène, fr: Cerfontaine) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou comene di rebanaedje.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
Tere di Lidje, e cwårtî di l' Eter-Sambe-et-Mouze, Cerfontene esteut dizo moennance del Tere di Florene.
Industreyes
On-z î a saetchî å fier dispu l' vî vî tins et industriyelmint djusk' e 1870. On-z î rtroveut des craheas d' Sarazin (resses des bas-forneas), k' estént rfondous ezès hôts-forneas.
Cerfontinne est eto cnoxhou po l' ovraedje do bwès: shabotîs, fådeus.
A vey
L' eglijhe Sint Lambiet, e stile noû-gotike eyet l' gåre do trin k' i gn a ene voye ki passe padzo.
Tuzance walone
Cerfontinne, c' est on payis k' a bén disfindou l' walon, avou Arthur Balle, li diccionairî do Contribution au dictionnaire du parler de Cerfontaine, onk des 16 "Gros Ronflants", eyet Maurice Vray, sicrijheu do franwal : Lexique français-wallon du parler cerfontainois.
Gn a, dispu 1994, ene copinreye, li Soce des Foyants, k' eplaide ene rivuwe e walon: Academeye des Foyants d' Cerfontinne.
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Etimolodjeye latene do walon
Bråmint des mots walon ont l' minme sourdant latén ki les sfwaits mots do francès.
Les mots vnous do latén e walon ont polou fornaivyî, et on rtrouve deus rîlêyes di mots walons pol minme bodje latén.
Dilé l' latén, li walon a eto des mots ki provnèt do gayel, do tîxhon, et pus stroetmint, do vî lussimbordjwès.
A
atavus : tåye.
S
stirpus : ster.
Sacwants cawetes
Sacwants cawetes do latén passêyes e walon :
11 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
9 di nôvimbe - 10 di nôvimbe - 12 di nôvimbe - 13 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Tchawe (oujhea)
Li tchawe (pacô: li tchawete), c' est l' pus ptite des sôres di coirnayes.
11 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Tchawe (oujhea)
Corvus monedula
11 di nôvimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Tchawe (oujhea)
coirbidîs
Mwaissès dnêyes
Elle est tote noere, apus k' ene grande grijhe taedje dirî l' hanete. Li tchawe a ene pus fine vwès ki les ôtès coirnayes et coirbås : on dit k' ele tchawe u k' ele tchawtêye; did la, si no.
Ele est pus spitante ki les ôtès coirnayes, ostant e volant k' e rotant.
Ele si tént voltî so les rotches et les falijhes, mins eto dins les clotchîs, les tchesteas, les rwenes.
Ele fwait s' ni dins on buhot åbe u dins on trô d' rotche.
Sourdant
Categoreye:Coirbidîs Categoreye:Oujheas
Félicien Rops
thumb|Félicien Rops
Félicien Rops, c' esteut on pondeu walon, skepyî l' 7 di djulete 1833 a Nameur et moirt li 23 d' awousse 1898 (a Essonnes, el France), et k' a fwait des belès pondeures erotikes di comeres, foirt avanciveuses po s' tins.
I gn a-st on muzêye a Nameur dedyî a Felicyin Rops.
Ouve
Bén k' kinoxhou come pondeu, il esteut eto litografe, dessineu, enimådjeu eyet graveu; estant vî i s' interessa minme al botanike.
A Paris, i fjha des desséns po des grands scrijheus come Théophile Gautier, Alfred de Musset, Mallarmé, ou co Charles Baudelaire.
Mins mågré ces referinces, il a foirt lontins stî metou sol costé, la k' il esteut må veyou cåze di ses tåvleas erotikes.
Difoûtrinne hårdêye
Rops, Felicien Rops Rops
3 d' may
Li 3 d' may, c' est li 123inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 124inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 242 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Five del Vå do Rift
thumb|280px|Sipårdaedje del Five del Vå do Rift: e bleuwe coleur, la k' elle est inzotike, e vete coleur, sacwants cas del maladeye u des anti-coirs Li Five del Vå do Rift (en inglès Rift Valley fever, c' est ene maladeye des bedots et des gades, mins ki les djins polèt atraper.
Elle est cåzêye pa on virûsse a ARN, del famile des buniaviridîs.
Li må provoke do fordjetaedje ås berbis ey ås gades, et do crevaedje des djonnes agneas et des gadots.
3 d' may
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Five del Vå do Rift
Si ces picrons la hagnèt ene djin, ele va esse rascråwêye et fé del fivlote.
Minêyolodjince
Dins les payis la k' elle a stî trovêye aprume (Kenia, Soudan, Nonne-Afrike), li maladeye est inzotike. Ele rivént après sacwnatès anêyes, cwand gn a on grans mopliyaedje des cuzéns a cåze di grossès aiwes, metans.
Dispu sacwants anêyes, li maladeye si spåde foû di si coine. Elle acsujha l' Edjipe e 1977, pu l' Moritaneye eyet l' Senegal e 1987. Eviè Bijhe, ele avinda e l' Arabeye Sawoudite ey å Yemen e 2000.
Dins ces noveas payis la, li ùmaladeye est epizotike. Ele pout fé fordjeter disk' a 100 % des berbis et des gades. Adonpwis, gn è va aveur moens di fordjetaedje, mins des agneas crevés, disk' a 95 åcint des agneas djusse sikepyîs.
Si l' rascråwe arive so des spanis agneas, ele endè pout co touwer disk' a 40 åcint. Ele pout minme fé crever 5 a 30 % des berbeis et des gades adules.
Categoreye:Medcene Categoreye:Zonôzes Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades
Georges Alexis
Georges Alexis (riwalnijhåve Djôr Lecsis), ki sinéve se ouves Georges L.J. Alexis si loméve, podbon, Georges van Stratum.
C' esteut on scrijheu e walon.
Epopêye
Ene epopêye, c' est on long arimé po conter li spoûle d' ene djin, å pus sovint, tins d' ene guere.
Georges Alexis
Di s' mestî, Georges Alexis esteut on rlomé industriyel di Lidje. Il askepia si prôpe sicieté "Etablissements Georges Alexis" ki s' lomront pus tård "Aciers Alexis - Liège".
Ouve e walon
I n' a eplaidî k' des noveles : onze lives di 1947 a 1958, avou, tchaeke, deus noveles. I sont enimådjîs plaijhanmint pa Jean T. Debattice.
C' est des noveles k' il edvinte tot seu, ubén des cenes redjårbêyes di grands scrijheus, come Tchekov.
Ele si pasnut å pus sovint al fén do 20inme sieke, a Lidje et dins des viyaedjes alintoû.
Stîle da G. Alexis
Djôr Alexis sicrît avou on foirt ritche motlî. I mete voltî des cåzaedjes dins ses ptits romans. Pa côps, i prezinte les persounaedjes a l' intrêye so live, come dins ene pîce di teyåte.
Ci sôre di melkin la (prezintaedje des persounaedjes, coûte esplikêye del sinne pu longs dvizaedjes) est oridjinå, tant emey les belès-letes walones ki francesses. Ça rshonne ene miete å tecse des pîces pol radio ki vont divni al môde bénrade après lu (come sacwants ouves da Jean Rathmes).
C' est sovint des rmostrantès noveles, la k' les toursiveus, u les grandiveus sont pûnis al fén.
Sourdant
Alexis
Lingaedje
🇱🇰 «Djivêye des lingaedjes del Daegne» On lingaedje (on dit eto ene langue ), c' est l' cåzaedje d' on peupe, sovint k' a stî ehåyî pa des linwincieus po esse sicrît todi del minme manire, et eployî oficirmint pa ç' peupe la, et les peupes k' ont stî colnijhîs d' lu.
Sôres di lingaedjes
Les lingaedjes ki n' sont pus djåzés ki pa ene pitite trope di djins, todi pus tene, sont lomés mancîs lingaedjes u lingaedjes dilérins.
Li walon est asteure lådjmint loukî come on lingaedje. Les accints do walon polèt esse riwaitîs come des diyalekes do walon.
Pî-note
*
Djiniesse ås spenes
Li djniesse ås spenes (on dit eto: brûke u vignea), c' est on bouxhon del sôre Ulex, rishonnant a des djniesses avou des picas, foirt råle el Walonreye, mins corante so les payis ki rwaitnut l' Oceyan Atlantike (Burtaegne, Akitinne e l' France).
Ulex europaeus
Fetchire
Categoreye:Fetchires
Djiniesse ås spenes
Legumineuses
Li djniesse ås spenes ni doet nén esse kimaxheye avou l' pondante djiniesse, u vegnon (Genista anglica).
Fetchire
C' est des plantes sins fleur. Leus grinnes, c' est des spôres ki sont rashonnêyes e ronds u e royes dizo les foyes.
Soce di scrijheus e walon
* * Ene soce di scrijheus e walon, c' est ene soce ki s' mwaisse såme, c' est di rabindler des scrijheus e walon, di ramidrer, pu d' eplaidî leus scrijhaedjes.
Djiniesse ås spenes
Crexhaedje
Elle poite des djaenès fleurs, ki florixhnut do moes d' fevrî å moes d' may el Walonreye.
Dobe rifondowe
Estratedjeye des dobès rfondowes
Les dobès rfondowes sont ahivêyes po "fé plaijhi" a sacwants coines do payis, k' ont, po des mots foirt corants, des prononçaedjes diferins del prumire rifondowe, et eto nén rshonnants å spotchant lingaedje. On saye k' i gn åye li pus waire possibe di dobès rfondowes, ca c' est contråve ås såmes do rfondaedje.
Soce di scrijheus e walon
Sovint, les soces di scrijheus vont-st eplaidî ene gazete e walon. C' est eto zels ki metront do walon dins les coirnêyes e walon des gazetes grand publik.
Fetchire
Ele crexhèt voltî a Bijhe, a l' ombrire do solea.
Djiniesse ås spenes
Crexhaedje
Ele pout esse riplantêye dins les cortis, et so les mitans d' otovoye, sol les hourêyes des tchmins d' fier.
Li djniesse ås spenes, est çki c' est ene sôre apoirtêye, u k' a todi crexhou el Walonreye ?
On-z a vlou kel djiniesse ås spenes åye sitî apoirtêye lanawaire el Walonreye, po wårni les hourêyes do tchmin d' fier. On dit co k' ele s' åreut rismincî a pårti di l' amagnî des biesses.
Les vîs nos walons "brûke" et "vegnea", ramexhnés e payis d' Hu pa Robert Boxus mostrèt kel plante egzistéve bén el Walonreye, dispu kel walon egzistêye (1000 ans).
Soce di scrijheus e walon
Sacwantès soces, come li Rweyål Club Walon d' Måmdey, eplaidnut èn anuwaire (live ki rexhe on côp l' an).
Djiniesse ås spenes
Li djniesse ås spenes, est çki c' est ene sôre apoirtêye, u k' a todi crexhou el Walonreye ?
Ça s' pout bén kel brûke soeye ene plante di rmanance d' on tins k' i fjheut meyeu k' ouy so les cresteas d' Mouze ey el Fåmene. Di ç' tins la, on-z î ahivéve del vegne (disk' al fén del Moyinådje).
Soce di scrijheus e walon
Istwere des soces di scrijheus e walon
Li prumire soce di scrijheus e walon fourit li SLLW. Mins, après côp, elle a divnou aprume ene soce di studiaedje do walon.
Djiniesse ås spenes
Li djniesse ås spenes, est çki c' est ene sôre apoirtêye, u k' a todi crexhou el Walonreye ?
Djiniesse as spenes Djiniesse as spenes
Djihan d' Haloe
categoreye:istwere del Walonreye Djihan d' Haloe (Djan d' Alwè, Jean d'Alloy), c' esteut l' bayî do Condroz do tins del Guere del Vatche.
Soce di scrijheus e walon
Istwere des soces di scrijheus e walon
So Lidje, gn ourit bråmint d' soces di scrijheus a pårti del fén do 19inme sieke. I nos fåt cial citer les nos da Toussaint Brahy, askepieu do Cåvô lidjwès eyet Jean Bury, k' a metou La Walonne so pås so fotches.
Djihan d' Haloe
''Djihan d' Haloy est del minme famile, ki provnént d' Haloe, ki Jean-Baptiste d'Omalius d'Haloy
Soce di scrijheus e walon
Istwere des soces di scrijheus e walon
So Tchålerwè, li prumire saye di fé ene soce di scrijheus, ça a stî e 1898. Ele si loma : Les Wallons d’ Chârlèrwèt. Elle aveut stî askepieye pa Jules Vandereuse et gn aveut ladvins eto Oscar Lefèvre, Joseph Modave, Félicien Molle et Jean Wyns. Mins ça n' a waire duré. Ene deujhinme saye, l' Association des auteurs dramatiques et chansonniers wallons du Pays noir (1908) a rade sitî so s' cou, leye avou. Mins, come c' est å troejhinme côp k' on voet les mwaisses, e 1908, l' ALWAC serè metowe so pås so fotches. Ele vike co enute.
Li prumire soce di scrijheus e walon do Payis d' Nameur, ci serè les Relîs Namurwès, askepyîs e 1929.
Li prumire soce di scrijheus do Roman Payis fourit li Corporåcion des Romans scrijheus, k' a skepyî a Åve e 1969.
El Basse Årdene, li prumire soce di scrijheus, li Groupement des Auteurs Dialectaux Luxembourgeois, G.A.D.L. a stî amonté diviè 1978, et lontins moenné pa Willy Leroy.
Seyances di lijhaedje
Tipicmint, les mimbes d' ene soce di scrijheus si rapoûlèt on côp par moes. Il apoirtèt leus scrijhaedjes, et ndè passer ene foye a tos les cis ki sont la. On lét li scrijhaedje, et fé des rmåkes, soeye-t i so l' ortografeye (li cene relîte del soce), soeye-t i sol motlî, soeye-t i sol croejhete.
Les tecses insi ramidrés, on dit k' il ont "passé al passete". I seront dandjreus eplaidîs ene sadju, les meyeus dins l' gazete del soce, les ôtes dins sacwantès coirnêyes e walon des grandès u des ptitès gazetes.
Lingaedje des soces di scrijheus e walon
Droldimint assez, nouv côps so dijh, li splitchaedje des tecses et les ramidraedjes si fwaiynut e francès. Li rapoirt anuwel si lét eto e francès. Sovint, les mimbes djåznut inte di zels e francès. C' est ene des råjhons ki les soces di scrijheus n' ont nén trop adiercî leu côp, rapoirt å linwe-ehåyaejde do walon.
Fetchire
El Walonreye, les pus corantès fetchires sont li fetchire måye eyet l' fetchire frumele. Dins ç' climat la, les fetchires vont souwer tins d' l' ivier, et rdjeter å bontins.
Soce di scrijheus e walon
Lingaedje des soces di scrijheus e walon
Sacwants scrijheus e walon ont critiké cisse laide manire la. Gn a cwand minme yeu ene soce k' a todi ovré e walon, c' est les Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès.
Ôtès dujhances
Sacwantès soces ont come èn egzamin d' intrêye. Li ci (li cene) ki va divni mimbe doet fé on siermint. Ci-la, lu, est todi e walon.
Fetchire
Sacwantès fetchires come li fetchire grand-aigue, sont do pwezon po les biesses ki les magnèt.
El Dimeye Bole nonnrece, gn a des adjeyantès fetchires, lomêyes åbes-fetchires.
Soce di scrijheus e walon
Ôtès dujhances
Vocial, metans, li siermint del Corporåcion des Romans Scrijheus.
Fetchire
Uzaedje des fetchires
Dinltins, el Walonreye, on aléve siyî ås fetchires des bwès (fetchire måye, fetchire frumele, fetchire grand aigue) po stierni les biesses.
Soce di scrijheus e walon
Ôtès dujhances
Cwand l' novea mimbe a stî rcû, il a l' droet di mete, dirî s' siné, li sike del soce : R.N. (Relî Namurwès), S. (Såverdea), evnd..
Fetchire
Uzaedje des fetchires
Les pårt di virêye estént sårtêye li deujhinme anêye, eyet, el troejhinme, on pleut co aler ås fetchires divins.
Soce di scrijheus e walon
Ôtès dujhances
E Rweyål Club Walon d' Måmdey, tos les mimbes prindnut on no metou, "fré" po les omes, "matante" et "cuzene" po les femes.
Fetchire
Uzaedje des fetchires
Mins l' ansene di fetchires ni pourixheut nén åjheymint so les tchamps.
Soce di scrijheus e walon
Vicansté des soces di scrijheus e walon
Les sacwants chifes ki shuvèt mostrèt ene miete li vicansté des soces di scrijheus e walon. E 1954, les "Dicipes da Jules Claskin" estént leus 54. Mins li soce s' a distroplé dins les anêyes 1970.
Li "Cåvô lidjwès" aveut 124 oteurs e 1959. Mins pupont après 1984.
Dobe rifondowe
Diftongaedjes
Li diftongaedje est tipike do walon, mins les nén diftonguêyès cognes sont sovint les pus lådje oyowes.
Soce di scrijheus e walon
Vicansté des soces di scrijheus e walon
Les "Oteurs walons" estént co leus 132 e 1966. Mins pus nouk après 1983.
Dobe rifondowe
Cawete -åd / coron -å
Cwand l' cawete "åd" est dandjreus etimolodjike, mins k' ele n' a måy sitî scrîte dins les motîs
Soce di scrijheus e walon
Vicansté des soces di scrijheus e walon
Les scrijheus e walon ezès Bourdons (li rvuwe di l' ALWAC) di 1986 (l° 372) a 1995 (l° 471) estént a 152 (co vicants al fén del termene).
Dobe rifondowe
Dobes rifondowes abandnêyes
C' est des dobes ridondowes k' ont-st aparexhou å cmince di rfondaedje (1993-2003) mins k' ont stî abandnêyes après.
Soce di scrijheus e walon
Vicansté des soces di scrijheus e walon
N aveut 41 sicrijheus inte 1989 et 2004 dins soce "Nosse Lingaedje" (riprins dins leu-z antolodjeye Rispitaedjes).
Dobe rifondowe
Dobes rifondowes abandnêyes
Categoreye:Diccionairaedje Categoreye:Rifondaedje do walon
Soce di scrijheus e walon
Vicansté des soces di scrijheus e walon
Inte 1997 et 2000, les "Scrijheus walons do Lussimbork", ki n' riprezintèt k' ene pitite coine del province, do costé d' Årvaye, estént zels 20. Les meyeus des scrijheus e walon di tote l' Årdene lussimbordjesse et namurwesse, riprins dins l' Antolodjeye Scrijheus d' Årdene, estént a 23 co vicants li djoû del rexhowe do live e 2002.
Rujhes ki les soces di scrijheus ont å djoû d' ouy
Totes les soces di scrijheus ont do må do continouwer après sacwants anêyes. Si ont ele des rujhes po rtrover des djonnes sicrijheus. Gn a, come di djusse, li cnoxhance del langue walone ki baxhe nouzommint. Gn a eto des malåjhminces a vey avou l' sôre di tecses k' on prezinte a ces soces la (å pus sovint, des sovnances). Et les rîles di coridjaedje des tecses, ki n' sont nén les minmes tos costés.
Sacwants soces di scrijheus sont-st aloyeye a on waloneu d' caractere k' els a-st amonté. Cwand ci-ci eva, li soce toume so flote. Ubén, c' est leus caracteres, et les rîles trop sitraegnes k' i metnut so les scrijhaedjes ki tchesnut les noveas mimbes evoye.
Li soce "Les Relîs Namurwès" shonne li cene li pus vicante, dispu des razanêyes, et disk' å djoû d' ouy. Tot fjhant des scoles di walon, il ont parvinou a rapexhî sacwants djonnes sicrijheus. Ces-ci ont candjî ene miete li stîle des tecses. Gn a asteure kékes biyets d' oumeur et, afeye, del prôze nén racontrece.
So Lidje, ene des soces ki s' diswalpêye, pol moumint, c' est les scrijheus di "Intrez don".
Fornourixhaedje
thumb|Portrait d' on bômel d' on pondeu itålyin do 17inme sieke. Li fornourixhaedje, c' est cwand ene djin magne dipus k' i n' lyi è fåt, et fé del cråxhe.
Hårdêye difoûtrinne
Li fornourixhaedje dins les societés ki "vikèt å Coca-Cola"
Categoreye:Nourixhince des djins
17 di nôvimbe
Li 17 di nôvimbe, c' est li 321inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 322inme po ls anêyes bizetes), avou 44 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
15 di nôvimbe - 16 di nôvimbe - 18 di nôvimbe - 19 di nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Hakima Himmich
Himmich Hakima Himmich, c' est ene rilomêye Marokinne, ene doctoresse, k' a skepyî e 1944.
Ele situdia et cminça a ovrer el France. Mins e 1980, ele rivna e Marok, et moussî el fak di medcene di Rabat. Lavola, pitchote a midjote, ele divént l' tchîftinne del seccion des maladeyes ki s' prindèt. C' est la k' ele voet li prumî cas d' sida e 1986.
Dispu don, elle a metou so pî so fotches, et moenner leye-minme ene soce di lûtaedje disconte do sida (Association Marocaine de Lutte contre le Sida).
C' est ene des rålès sincieuses ki dene des vraiys chifes, et oizeur dire kel maladeye wangne do terén. Eyet k' ene des cåzes c' est li spårdaedje del prostitucion, nén seulmint dins les veyes mins eto dins les grandès cinses k' espoirtèt des fruts, avou des crapådes k' î boutnut po des foirt pititès cwinzinnes. Et eto oizeur djåzer di ces djins la, respectiveuzmint, come di des "bouteuses avou leu seke po nouri leus efants", estô di des manires pus rabaxhantes come dire k' ele tinèt camaedje di leu coir. Çou ki n' est nén åjhey dins ene societé foirt wårdiveuse.
Cawete flaminde -eke
categoreye:cawetes et betchetes categoreye:flamind et neyerlandès Li cawete flaminde -eke (prononceye -ëkë), c' est ene raptitixhante cawete, foirt corante e flamind, mins nén e limbordjwès. Ele n' a nén stî rprinjhe nerén e neyerlandès (la kel raptitixhante cawete est -je).
Li cawete -eke a stî calkêye e walon, et rote come ene sititchete divintrinne : li stitchete -k-.
''Wai li famile etire ki montëkë, ki gripëkë pitchote a midjote les cwate plantchîs. [...] « Ittëkë et mi », k' i respond Papi, « nos ns avans rescontré al dramatike walone. »'' (GS & NS, Gabriyel eyet Gabriyel)
4 di may
Li 4 di may, c' est li 124inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 125inme po ls anêyes bizetes); i nos dmeure co 241 djoûs disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Categoreye:Date
Les Ipocondes (operå)
Les ipocondes (dins l' mwaisse sicrijhaedje "Les Ypoconte", riscrît "Les Hypocondes" pa F. Bailleux), c’ est l' cwatrinme pîce do teyåte lidjwès, sicrîte pa Simon de Harlez, lu tot seu. C' est ene operå sicrîte e 1758.
Li tecse est rindjî å l° 364 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "Les hypocondres".
Plaeçmint dins l' espåce et dins l' tins
Li sinne si passe ezès bagns di Spå, el såle d' assimblêye, e 1758.
Tinme
C' est on discrijhaedje di des cis ki sont malådes dins leu tiesse.
Gn a waire d' accion. C' est purade on studia del codujhance des bordjoes di ç' tins la.
Racsegnes sol societé bordjoesse do 18inme sieke
Simon de Harlez aveut djåzé avou on rlomé méde di Lidje, Denoël, ki lyi aveut espliké ki sacwants rafiyants di muzike ki håbitént ses sålons, c’ esteut des ipocondes. C' est des bordjoes fornouris, ki s' plindnut d' åjhe.
Come l' minme monde ki l' ci ki Freud va discrire a Wîne e cmince do 20inme sieke.
Ipocondes Ipocondes
Province do Cwilou
Li mwaisse-veye del province, c' est Kicwite.
Elle a-st ene sitindêye di 78.219 km² po 1.144.415 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces do Mai-Ndombe, Kasai, Kwango, eyet Kinshasa.
Li lingaedje del province est li kikongo.
Pablo Sarachaga
thumb|120px|(e 2004) Pablo Sarachaga (on scrît cobén Saratxaga, a môde basse), c' est on rcwereu sol walon, k' a skepyî e 1971 e Tchili, et k' a vnou el Walonreye e 1981. E 1998, il atôtcha Lorint Hendschel po fé des ratournaedjes do sistinme d' operance Linux e walon. Did la, il a moussî dins les rfondeus.
Asprouvete
ene asprouvete, c' est on longou stroet bocå, k' on s' endè sieve dins les labos.
Pablo Sarachaga
Di s' mestî, il esteut infôrmatikî.
Asprouvete
Li mot "asprouvete" a eto des ôtes sinses.
Pablo Sarachaga
thumb|A l' [[Elizete, e 2004, ki håynêye li drapea walon]] thumb|cwåte di vizite po s' mestî
Asprouvete
Categoreye:Tchimeye
Pablo Sarachaga
Pablo
🇱🇰|Pablo Pablo est l' omonime spagnol da På, pitit no d' oridjene crustinne (vir Sint På) eyet laténe ([LA] Paulus). Paulus vout dire ene djin k' est pitite eyet fwebe.
Franwal di Nivele
thumb|coviete
Pablo Sarachaga
Saratxaga
Saratxaga est on mo-fraze basse ki vout dire : "la wice k' i gn a des sås".
Franwal di Nivele
Li Franwal di Nivele, di s' vraiy no :Dictionnaire aclot français-wallon; parler populaire de Nivelles, c' est on motî francès-walon etcherpeté pa Joseph Coppens et k' a vudî li 26 di nôvimbe 1962.
Pablo Sarachaga
come bouteu et rcwereu
C' est a cåze di lu kel walon est eployî come langue dins les programes Linux.
Dispu 1989, il est waiburlin tecnike di l' Aberteke, et des ôtès waibes do dominne "walon.org".
Franwal di Nivele
Il est rahoukî sol limero [FO4], aprume po l' boutaedje e Wiccionaire.
Pablo Sarachaga
come bouteu et rcwereu
E 2002, i fourit eto les cåzes del ricnoxhance do walon pa l' ISO, dizo l' essegne "wa". E 2000, il aveut enondé l' idêye d' èn esplicant motî do walon. Il a coplé tecnicmint Lucyin Mahin k' a metou l' pordjet en alaedje. E 2003, i ratourna tot seu l' eterface Wikipedia, po poleur diswalper ene eciclopedeye e walon. Pu ratourner e walon ene banslêye di hagnons k' i gn aveut so ls ôtes Wikipedia. E 2003, il a eto apontyî on programe po l' codjowaedje des viebes e walon. Did la, trover l' atuze des troes bodjes ki poite si no.
Franwal di Nivele
Contnou
A pårt les djivions, gn a eto des fotos (di Nivele, come di djusse) da Octave et Pol Sanspoux.
Pablo Sarachaga
come bouteu et rcwereu
Il a divnou penleu del Rantoele e 2000, et onk des pî-stoks del tåvlotêye rifondaedje del Rantoele. C' est lu k' a astaplé li prumî fond di dnêyes po fé ene ricoridjrece e walon. Et copler Francis Baudoux e 2005, po basti ene ricoridjrece k' on pout eto eployî so les sistinmes d' operance Microsoft.
A pårti des anêyes 2010, I va bråmint rarindjî l' DTW, po ndè fé on fond di dnêyes mo pouxhant.
Franwal di Nivele
Contnou
Eneviè des ôtes sifwaits diccionaires, li franwal di Nivele riprind bråmint des intrêyes (mots francès), k' ele soeyexhe dins l' motî d' Nivele u nén, et dner les francijhas k' î respondèt.
Pablo Sarachaga
come sicrijheu
Mågré k' i n' åye djamåy sicrît des ouves di Belès Letes, il est onk des cis k' ont l' pus scrît e walon.
Franwal di Nivele
Contnou
Gn a eto des nos d' djins (pitits nos) et des nos d' plaeces d' après Nivele.
Pablo Sarachaga
come sicrijheu
Ses scrijhaedjes, c' est aprume les ratournaedjes sol Wikipedia walon et po fé sacwants pådjes po l' Aberteke.
Franwal di Nivele
Copeye aberwetåve
Pablo Sarachaga
come sicrijheu
Mins c' est ossu tote les bates di dvizes, so des sudjets ordinaire et des sacwès d' linwince, so les djåspinreyes éndjolikes, foiravant Berdelaedjes.
Franwal di Nivele
Nivele Nivele
Pablo Sarachaga
Referinces eyet sourdants
Sarachaga Sarachaga Sarachaga
Haloe (Braibant)
Haloe (la-minme, Alwè), c' est on hamtea avou on rlomé tchestea metou so l' ancyin ptit ban d' Braibant.
Istwere
El Moyinådje, Braibant n' esteut k' on hamtea, adon k' Haloe, c' esteut ene grosse signorreye, avou on tchestea k' egzistéve dedja å 11inme sieke, et k' a stî pår dibrôlé tins del Guere del vatche (1275-1278). Li tchestea d' Haloy esteut ene des doze dimorances do prince-eveke di Lidje. Li bayî do Condroz, k' î dmoréve, esteut li rprezintant do prince-eveke.
Eucariote
Les eucariotes, c' est des vicantès sacwès ki sont pus avanceyes ki les bactereyes, arkeyobactereyes ey eubactereyes, k' on lome eto procariotes.
Les mwaissès diferinces, c' est les sacwès ki shuvèt, ki les eucariotes ont, et ki les procariotes n' ont nén :
So les dierinnès anêyes, gn a yeu des clapantès avanceyes e sistematike et on-z a polou atåvler on meyeu coxhlaedje filodjenetike des eucariotes.
Ene des dierinnès sintezes, e francès, k' a stî fwaite, c' est l' cene propozêye pa Guillaume Lecointre et Hervé Le Guyader dins Classification phylogénétique du vivant (classifiaedje filodjenetike do vicant) k' a vudî ås eplaidreyes Belin.
Sawou
thumb|Fleurs di sawou thumb|Poes d' sawou, nén co ttafwait maweurs On sawou (on dit eto on sawri, on suzea, on suzon), c' est on bouxhon avou on tinre bwès (mins ki durit cwand i sowe), ki florixh blanc, et dner des ptits noers poes.
El Walonreye, i florixh e moes d' djun ey est e poes diviè l' moes d' setimbe.
Il a ene foirt graevleuse eschoice.
Sambucus nigra
Ôtès sôres di suzons
Mins li sawou n' est nén del minme indje k' el sawou d' aiwe.
Uzaedjes
Li sawou sierveut po les efants fé des bouxhales.
C' est eto ene plante ås maladeyes. On ndè fwait do sirop pol tosse.
Po fé des mantches di piyotche. El fåt leyî rsouwer 6 moes. Copinreye di Bastogne, 17 di måss 2008.</SMALL>
Sourdants
Categoreye:Bouxhons
Cawete -iket
Li cawete -iket, c' est ene raptitixhante cawete k' i s' mete après des nos.
Ele provént d' ene cawete flamindje, li cawete -eke, avou ridoblaedje del cawete walone-et.
E sacwantès coines del Walonreye, li cawete -iket mostere pa des côps èn adoucixhmint d' cossoune : -iket divént -iguet (houptiket = houpdiguet)
Li cawete -iket si rtrouve eto dins des rwalonijhîs calcaedjes do flamind, come maniket.
Raparintaedje
Li cawete -iket pout fé leye-minme des parints
Sacwants sustantifs avou l' cawete -iket (dedja studyîs sol Wiccionaire)
Iket
Gaston Libiestreye e walon
thumb|Coviete Gaston l° 10, c' est ene binde d' imådjes ki avou Gaston Lagaffe (Gaston Biestreye) ratourné e walon pa Yannick Bauthière.
Mwaissès dnêyes
I fourit eplaidî pa Yoran Embanner, e minme tins dins ene setinne di "ptits lingaedjes".
Il a vudî a 5.000 egzimplaires, inte di zels, 4000 pol martchî del Walonreye. Pår el Walonreye, il a stî cossemé pås Noer Dessén.
Gn a la cwarante fåves, nén pikêyes des viers, ratournêyes e walon (et rashiowes e scrijhaedje rifondou).
Al copete do martchî, gn a cwate pådjes a môde di djournå, k' el tite, c' est "Li ptit monde do biestreyofone". Ça raconte çou k' ariva a l' instrumint k' el Gaston a adjinçné, on pô come les 40 Molons.
Li live esta cnoxhou long et lådje el Walonreye, pask' il a stî prezinté å djournå televizé do 9 di setimbe 2007, et dmorer sacwants djoûs sol waibe di Vivacité.
ISBN 978-2-914855-43-3
Stampaedje des persounaedjes
Pa sacwants uzaedjes linwistikes, on pout adviner li provnance djeyografike des copleus da Libiestreye.
Li walon då Gaston 10
Li ratourneu, c' est on raprindisse ki s' a-st enondé dins ci albom la sins waire d' aspalaedje di des "vîs scrijheus". Pol rashiaedje e rfondou, il a yeu sacwants côps di spale da Pablo Sarachaga (mins ki n' a nén rlî tote l' ouve).
Li rzultat n' est nén må, veyanmint çou k' on-z a dit enawaire.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Redjårbaedjes e walon Categoreye:Bindes d' imådjes e walon
Rodjès biesses
thumb|åmayes (djinixhes) Les bovrins, dins l' vî walon, les rodjès biesses, c' est ene sôre di roemiants aclevés po l' laecea et l' tchå.
Dizo-indjes
Les bovrins sont pårtis inte les torins (Bos taurus taurus) et les zebus (Bos taurus indicus).
Motlî
Dins l' lingaedje corant, les rodjès biesses ont diferins nos, sorlon leu-z ådje eyet leu seke :
Po cåzer des bovrins dins l' lingaedje corant, on dit eto "les biesses" u li "bisteu".
Les bovrins sont-st aclevés dins des ståves.
Li plaece la k' des gros menirs (rwè, princes, signeurs) aclevént bråmint des bovrins si loméve ene bovreye u ene vatchreye.
L' aclevaedje des bovrins a leyî des nos d' plaeces el Walonreye.
Velaedje
🇱🇰 «Velaedje»
Maladeyes
🇱🇰 Maladeyes des rodjès biesses
Raeces
🇱🇰 Djivêye des raeces di bovrins
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Roemiants * Categoreye:Aclevåvès biesses
Dominique Heymans
I scrît tot notant l' accint del Botinne (u d' Gotgnî).
Il a stî eplaidî tot djonne dins l' Moxhon d' Ônea (1982).
Ouve pol walon
thumb thumb|avou l' tchimijhe des «[[Wôr des rays»]] I toitche des arimés foirt modierniveus et sorreyalisses. Ene ramexhnêye avou l' tite "Des trôs sol bele" a stî eplaidêye e 2004.
Mins Dominique Heymans est eto on fel sicrijheu d' noveles. Il a rascodou on pris del novele e picård a Sint-Kintin e 1996 (li walon del Lovire est a l' aschate do walon et do picård di Gôgnire).
Dominique Heymans e eto stî on djouweu d' roles, on scrijheu d' tchanson et on tchanteu e walon.
Il moussî e l' SLLW dedja e 1995 et å CLRE e 1997.
Prezidint des Scrijheus do Cinte dispu 2016.
E 2017, i wangne li Pris del Federåcion Walonreye-Brussele di powezeye po «Plouves».
Ses idêyes sol rifondaedje
I fourit eto prezidint del tåvlotêye rifondaedje di l' UCW di 1994 a 2000, et scrijha on ptit årtike sol rifondaedje dins li l° 1 del rivuwe Li Rantoele. Mins i n' a måy bouté tecnicmint sol rifondou walon.
Mins i disfinda tofer li droet des rfondeus a espliker leu-z avuzion et leu sistinme di scrijhaedje (dabôrd k' il aconcoistéve des djins nén come çoula, metans emey les SLLW-îs).
Hårdêyes difoûtrinnes
Heymans Heymans Heymans Categoreye:Aschates walon-picård
18 di nôvimbe
Li 18 di nôvimbe, c' est li 322inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 323inme po ls anêyes bizetes), avou seulmint 43 djoûs po-z ariver al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
16 di nôvimbe - 17 di nôvimbe - 19 di nôvimbe - 20 d' nôvimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Heye (tchanson d' Noyé)
🇱🇰 Noyé walon
thumb|livret avou sacwants vîs noyés, aprume do Levant del France Ene heye (coinreçmint, eto "héle, héye"), c' est ene viye tchanson tchantêye ås Avéns et å Noyé pa des ptitès djins ki s' metnut al plaece des bierdjîs ou des rwès mådjes cwand i savèt cwè po li skepiaedje da Djezus-Cri.
Les vîs noyés walons sont metous so ene pådje tote seule.
Lomaedjes
E francès on les lome vieux noëls, mins cisse ratourneure la (vî noyé) n' est waire eployeye e walon, la k' on djåze pus voltî di noyé walon.
E-n inglès on les lome carols, on mot ki vént do latén choraula, ki vout dire "tchantreye".
E roumin, les heyes si lomnut colinde, do latén kalendæ, et l' minme mot s' a spårdou ezès lingaedjes vijhins: e russe koliadki, bulgåre et polonès koleda, etch etch.
mwaissès dnêyes
Li dujhance des vîs noyés egzistêye e tote l' Urope. Elle a stî foirt al môde ezès 17inme et 18inme siekes. Elle a disparexhou al fén do 19inme sieke. El Walonreye, les heyes ont stî rmetowes d' assene pås eplaidaedjes da Auguste Doutrepont eyet Maurice Delbouille (live Doutrepont-Delbouille so les noyés walons), tantea k' i restît eredjistrés so stroetès plakes sol fén do 20inme sieke, kiminçmint do 21inme sieke.
Dins les heyes, on-z a sovint on cåzaedje inte deus djins. A costé des sacwès a vey avou li rlidjon, on-z î aprind les dujhances des djins des campagnes dizo l' Ancyin Redjime.
France
thumb|250px|Mwaisse tecse (prumirès strofes) L' imådje mostere les prumirès strofes d' on vî noyé francès.
Roumeneye
On ndès djåze dins l' roman (Gabriyel eyet Gabriyel)
Sourdants
Categoreye:Tchants crustins Categoreye:Vîs scrijhaedjes Categoreye:Noyé Categoreye:Tchansons Categoreye:Tchansons d' Noyé
Sipayisse
Les Spayisses (sipahi e trouk, li no vént do farsi سپاهی, sepâhi, sôdård), c' esteut des sôdårds d' elite a tchvå dins l' Impire Otoman.
Pus tård, cwand les Francès ont-st abroké so l' Aldjereye et l' Marok, il ont-st amonté des unités d' cavalreye des tropes coloniåles, eyet les lomer eto Spayisses.
Les Spayisses do tins des Otomans
thumb|On spayisse do tins des Otomans; graveure so bwès di 1576.
Les Spayisses, c' esteut des sôdårds a tchvå di l' Impire Otoman, avou on statut ene miete come li ci des cavlîs e l' Urope del Moyinådje.
Il avént des fîs (lomés timar), dinés direk på Zultan. Po redîmer, i dvént aler sôdårds tchaeke côp k' el Zultan elzî dmandéve.
Les Spayisses ont stî dandjreus metous so pîs do tins da Mehmed II.
C' esteut l' pus grande des shijh divizions di cavalreye; eyet li corespondant a tchvå des Djanissåres (ki, zels, si batént-st a pî). I siervént ossu di wåde a tchvå do Zultan, eyet, e tins d' påye, i rascodént les taeyes.
Li boket d' tere li pus ptit d' on Spayisse, c' esteut l' timar, ki lyi dneut on rivnou so èn an di 10.000 akçe (prononcîz aktché), çou k' esteut adon di deus a cwate côps dpus ki çou k' on professeur wangnive.
On ziamet, lu, dinéve disk' a 100.000 akçe, et c' esteut po les Spayisses k' estént des oficîs.
On hass dinéve des rivnous di pus d' 100.000 akçe, et c' esteut seulmint po les pus hôts gradés.
On Spayisse avou on timar diveut ahessî l' årmêye di onk a cénk sôdårds. Li ci k' aveut-st on ziamet disk' a vint sôdårds, eyet l' ci avou on hass bén pus d' vint sôdårds.
Po dire li vraiy, les Spayisses estént purade come des esclåves do Zultan. Il estént prins sorlon li sistinme do devşirme (prins tot djonnes, sovint emey les peupes crustins di l' Impire, po-z esse etrinnés sôdårds ou scolés po divni hôts fonccionaires di l' Impire); di cisse manire li Zultan esteut a pô près seur k' i n' si revintrént nén.
A pårti del mitan do 16inme sieke, les Djanissåres ont cmincî a-z esse les pus impôrtants dins l' årmêye, mins les Spayisses ont tot l' minme wårdé ene fele plaece dins l' economeye eyet l' politike di l' Impire.
Diviè l' 17inme sieke, les Spayisses estént, avou leus frés innmis les Djanissåres, les vraiys moenneus d' l' Impire Otoman.
Cwand, å 19inme sieke, les Zultans ont vlou modiernijhî l' årmêye, c' est co les Spayisses k' ont språtchî l' dierin riventaedje des Djanissåres, e 1826.
Mins mågré ça, deus anêyes après, li Zultan Mahmud II fijheut avou les Spayisses çou k' il aveut fwait avou les Djanissåres deus ans pus timpe. I les dismobilijha et rsaetchî evoye leus vîs abondroets.
Les Spayisses di l' årmêye francesse
Les Spayisses poirtént ene sipêye ataetcheye al sele di leus tchvås.
Il ont stî metous so pîs pol prumî côp e 1840, å moumint di l' abrocaedje del France so l' Aldjereye. Dabôrd, motoit bén ki les prumîs, c' esteut des Spayisses di l' Impire Otoman k' avént djusse candjî d' mwaisse, et wårder l' no.
Il ont combatou so tote li concwesse di l' Aldjereye, li guere Franco-Prûssyinne, l' abrocaedje sol Marok, li prumire eyet l' deujhinme gueres daegnreces.
Do tins del deujhinme guere daegnrece, gn aveut ddja bråmint des redjimints di Spayisses k' avént des camions, mins end aveut co sacwants a tchvå, å Nôr di l' Afrike.
Al fén del guere d' indepindance d' Aldjereye (1962), tos les redjimints di Spayisses såf onk ont stî disbindlés.
Li prumî redjimint modiene di Spayisses ki dmeure co, c' est ene unité blindêye k' a prins pårt al guere siconte di l' Irak e 1990-1991.
Foirt lontins, les Spayisses aldjeryins et tunizyins ont poirté des unifômes avou ene rodje djakete avou deus noers brozdaedjes, on turban, des bleuwès marnes eyet on blanc burnousse, rodje sol dizeu, dismetant k' les Marokins avént on blanc burnousse, bleu foncé sol dizeu.
Les Spayisses el Walonreye et a Sdan
Li 10 di may 1940, on vénrdi, les Almands moussént el Beldjike. Do côp, les Francès ont fwait avancî leus tropes k' estént rashonnêyes åd dilong del frontire.