cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
La Foret
La Foret (dins les fråzes, on dit purade al Foret; on dit eto : Laforet-so-Smwès, F. Laforêt, Laforêt-sur-Semoy dins les lives di France), c' est on ptit viaedje del Walonreye, metou so ene hôteur à 1 km a hintche di Smwès, rebané avou Vresse, el province di Nameur.
Gn a èn ôte viyaedje ki s' lome "Foret" el Walonreye : Foret-dlé-Tchôfontinne, et onk dilé Brussele.''
Istwere
Du costé du l'Eglîje, Laforêt, jusqu al rèvolucion, è dèpandu du Suny, Méziéres et Reims. Du costé du civil, Laforêt è sté, ou XII° s. dustatchî du domin.ne franc du Suny pouz èsse ratatchî à Orcimont. An 1780, èn ancyin officîr francès, sècrètêre du bayadje du Djavingue(Biarin) è vnu dner kékes luçons al Forêt et î instaler ène èspéce du colèje.La justice du viadje lî avot ofru ène place ou lieu-dit:" Le Jardinet" pouz î mète in pansionat ( 9 mai 1792), mês la révolucion è vnu fwêre capoter l'antreprije ku Cazé avot cminci. Lu båtimint est toudi là asteure, dzeus l' batch, al coupète dou viadje.On l' loume: "Lu Tchèstê".
A vey
Lu relief, fwârt accidanté,lu calme des bwès et lu vèjinadje du la Smwas, a fwêt, avu Vresse, in viadje fwârt touristike. In pazê dins les bwès djondant l' viadje, agrémanté du pintures imposantes, fwêt l' admirâcion des ptits et co des grands. Laforêt compte ossi in tèyåte du marionètes.
C'est ène lèdjîre pasrèle du clôyes k'on montot dinlins pou passer l' fûr d'ène rive à l'ôte. Asteure, ile nu siève ku pôu les tourisses. Les clôyes sont des assambladjes du deus montants du solides bwès ruloyîs yink à l'ôte pas des boûrsons, coume ène chåle. Atère les boursons, onz è fèssi (F.entrelacer) des fwârts bastons d' côrîs. En clôye dot fwêre in bon mète et dmi su yink. On pôze alors dins l'êwe des hôtes gades k' on rloye yène à l' ôte pa deus piêtches pou pôzer les cloyes dussus, et vla la pasrèle fwête. Gn è pus k' a l'amarer avu des fils tindus su les rives, pou l' apêtchî du nn'aler, s' i vint des grosses êwes. In côp les vacances oûtes, on dusmonte la pasrèle pou la rmonter l'èsté ki vint.
Economeye
Coume tous les viadjes dul Sumwas, Laforêt è cultivé l' toubac jusk' an 1960/70, a costé d'ène putite culture du kékes biêsses. les tourisses et les sapins d' Noyè ont pris lu rlês.
Albert I d' Beldjike
thumb|120px|(estant djonne) Albert I, c' esteut li 3inme rwè des Bedjes, li neveu da Yopôl II.
Il a skepyî li 8 d' avri 1875 ey a morou li 17 di fevrî 1934.
I fourit shuvou sol trone del Beldjike pa s' fi, Yopôl III.
Biyografeye
I s' a maryî a Elisabeth di Wittelbach. Il ont yeu troes efants, k' el pus vî, c' esteut Yopôl III.
C' est lu k' a moenné l' Årmêye Bedje tins del guere di 1914-1918. Et s' a-t i dmoré avou ses sôdårds sol front d' l' Izer.
I s' a touwé a Måtche-les-Dames d' èn accidint d' alpinisse. On-z a todi dit k' i n' aveut nén toumé d' èn accidint mins ki c' esteut ene rivindje des Almands.
Rapoirt avou l' lingaedje walon
E 1906, a l' ocåzion do céncwantinme aniversaire del Societé d' Langue, i lzî evoye ene lete come cwè i vout bén divni mimbe d' oneur del societé.
Å banket des céncwante ans, e 1906, dins on spitch avou levêye di vere, li prezidint Nicolas Lequarré li rmerceye insi:
Adonpwis, e 1931, il vola bén pårener ene bate di teyåte e walon, li Grand Pris do Rwè Albert I.
Albert Prumî et Ciergnon
Albert I rivneut voltî passer ses condjîs å tchestea d' Ciergnon. I rivneut tot seu e moto (si feme, leye, vineut avou ses shuvants, 80 djins).
I håbitéve voltî les ptitès djins. I comprindeut bén ene miete di walon. «Trop tård Djôzef, dj' l' a boevou pal buzete»", a-t i dit on côp a s' gåre-tchesse ki cwereut après on vere po siervi l' cafè k' aveut cût e s' cocmwår.
Do tins d' Albert I, li park do tchestea esteut drovou po les djins d' Ciergnon. I djheut bondjoû åzès djins ki vnént dins l' park, k' il esteut ashît ki lijheut s' gazete.
Ses djins estént foirt amitieus avou lu. El lomént «Nosse Grand».
Gn a ene sicrijheuse e walon, Mme Cambier, k' a scrît èn arimé ladsu :
Manêye
Ene manêye (on dit eto ene pårt di virêye, ene pårt des patrimoennes, èn afouwaedje), c' est ene pårt di bwès d' tchåfaedje, dinêye tos ls ans ås djins ki dmanèt e-n on metou viyaedje.
Discrijhaedje
Li pårt pout esse metowe so ene taeye, la k' on abate totafwait, apus k' les åbes mårkés d' ene flaxhe. Dins on fayi, on pout dner a-z abate les pus ptitès hestreles. Li manêye pout eto esse fwaite di houpîs d' faws u d' tchinne.
Istwere
Les manêyes, c' est on droet ki vént del Moyinådje, et k' est co pratiké dins sacwantès comenes del Walonreye ouy, copuvite e l' Årdene.
Pårtixhaedje des manêyes
Sel viyaedje esteut so deus dutcheyes, tchaeke måjhon aveut si manêye sorlon les bwès di s' prôpe dutcheye. Si sistinme di pårtixhaedje la a co duré disk' e 1939 a Dorene.
Dins les belès-letes e walon
Gn a on spepieus discrijhaedje do pårtixhmint des virêyes a Årvaye dins L' Årdene ås côpons da Pire-Djôzef Dozîmont.
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Foistreye Categoreye:Moyinådje
Province do Tanganyika
thumb|200px|right|Province do Tanganyika Li Province do Tanganyika, c' est ene nouve province a nonne del Republike democratike do Congo.
Li mwaisse-veye del province, c' est Kalemie.
Elle a-st ene sitindêye di 134.940 km² po 2.482.009 dimanants.
Elle a des frontires avou (dins l' sinse des aweyes d' ôrlodje tot-z atacant å nôr): les provinces di Maniema, Kivou Bijhrece, Hôt-Katanga, Hôt Lomami eyet Lomami, eyet on frontire avou li Zambeye eyet li lak Tanganyika.
Li lingaedje del province est li Suwahili.
Tanganiyka
Gwarani
lingaedjes > amerindyins > toupi-gwarani > gwarani
Li gwarani (avañe'ẽ e gwarani) est on lingaedje amerindyin del famile toupi-gwarani, djåzé å Paragway (wice k' il est djåzé pa 90% des dmorants, ey est oficir avou l' castiyan), å nôr di l' Årdjintene, a l' ess del Boliveye, eyet å sud eyet nôrouwess do Braezi. On conte k' i gn a shijh miyons di gwarani-cåzants e l' Amerike nonnrece.
Les sillabes sont tofer drovowes (ele ni finixhèt måy pa ene cossoune); li lingaedje a shijh voyales simpes (a,e,i,o,u,y) et shijh voyales nåziåles (ki si scrijhèt avou ene wachlete (~) pa dzeu l' lete). L' ortografeye do gwarani eploye deus ôtes letes latenes avou des accints: ñ eyet g̃ (cisse dierinne n' egzistêye nén, al diferince des ôtes, come lete tote seule dins unicôde, el fåt scrire so les copiutreces come g shuvou di l' accint wachlete combinant).
Bråmint des mots do gwarani (ou do toupinamba, on lingaedje del minme famile) ont passé e castiyan, et did la dins les ôtes lingaedjes del daegn, par egzimpe pirania (piraña, vout dire "pexhon do diåle"), tatou, ananasse (anana), djacaranda, djagouwar (jaguareta), niandou (ñandu), tapir (tapira),... li gwarani est, après li grek eyet l' latén, li troejhinme sourdant po les nos syincieus des plantes et des biesses.
Côde ISO: gn.
Difoûtrinnès hårdêyes
Wikipedia e gwarani
Categoreye:Lingaedjes
Les signeurs d' ôte pårt (teyåte)
Les signeurs d' ôte pårt, c' est ene pîce di teyåte e walon d' èn ake, sicrîte e 1995 pa Pierre Habets, po esse djouwêye pa des djonnes.
Racourti
Des efants d' on cazer, ki vikèt dins des cwårtîs « k' on n' direut des gayoles di robetes » rescontrèt des ôtes efants ki vnèt di håre et d' hote, dj' ô bén: di totès sôres di payis.
Eshonne, i s' vont mete a djåzer di leus creyances et d' leus dujhances; çou k' i trouvnut bea, et çou k' i vôrént bén k' ça candje.
Come di djusse, les parints « ramtèt la k' leus efants håbitèt des sfwaitès djins ». Mins les djonneas, zels, pinsèt ki « minme s' i vnèt d' ôte pårt, i nos valèt bén. »
Corwaitaedje del pîce pa Yvonne Stiernet
Li pîce m' a-st eblawté. C' est pår ene wadjeure di mete des djonnes sol sinne. C' est la l' avni do walon.
Fé dire ces tuzêyes la so ene sinne a des djonnes, c' est on foû bea messaedje di påye a lzî aprinde.
Sourdant: Bulletin wallon l° 214 (djun-djulete 2004)
Signeurs d' ote part
Li pompe ås ramons (gazete)
Categoreye:gazetes e walon thumb|coviete do l° 118, avou l' dessén del fontinne a Ougrêye ki dene si no al rivuwe Li pompe ås ramons, c' est ene pitite gazete e walon k' a moussî foû di 1954 a 1975, tos les moes. Li dierin limero fourit l' 198.
Elle esteut adjinçnêye pa Isy Cavraine, on scrijheu e walon d' Ougrêye.
Tchaeke limero, c' esteut 6 pådjes A4, tapêyes al machine :
Sacwants scrijheus del pompe ås ramons
Do l° 59 (1959) å l° 198 (1975), gn a yeu 163 diferins scrijheus k' ont fwait mete ene sacwè dins l' "Pompe ås Ramons". Emey zels :
Anloe
Po les vîs scrijhas, les disfondowes et l' etimolodjeye, alez s' vey e splitchant motî.
Cwî
thumb|crin d' rotche a Cwî (Cuy)
Padzeu li Rotchete, li long di l' Aiwe-di-Lesse, on pout vey on grand crin d' rotche k' on dit ki lodjeut dinltins les Nûtons (Pépés). Dins l' mitolodjeye walone, les nûtons c' ere des ptits omes ki dmorént dins les rotches et k' on n' veyeut jamwais, ca i n' rexhént ki tins d' par nute. Il estént foirt serviåves po les djins. Gn aveut k' a lzî poirter des solés a rassavter et lzî mete di l' amougnî et del låme et li londmwin å matén, les solés estént rarivés bén rfwaits. Mins, i n' faleut nén les manker, ca, adon, il avént vite fwait di s' rivindjî. On pout co vey divant l' rotche dilé l' aiwe, creuzés dins l' pire, des trôs come des schieles k' on dit k' i vnèt do rawijhaedje di leus usteyes. On menir di 5-6 metes est coûtchî dlé l' intrêye del grote. Gaston Lucy raconte dins La coumére ki pètot li spoûle d' on nûton k' aveut volou vni vey les comeres a Our.
Istwere
Bråmint des djins touwés et des måjhons broûlêyes al guere 1914-1918.
Christian Thonet
thumb|(2022) thumb|Djouwant dins «[[Wôr des rays»]] Christian Thonet, c' est on scrijheu e walipicård do Payis del Lovire.
Il a skepyî e 1948 a Sint-På.
Il est mimbe des scrijheus do Cinte dispu 1996. Ado, il a stî bråmint eplaidî dins l' Moxhon d' Ônea.
Di si ôte pasmint d' tins, c' est on muzicyin, mimbe di «Wôr des rayes».
Théodule Delogne
Delogne Delogne Théodule Delogne, c' est on rcwereu sol foclore del Walonreye.
Christian Thonet
Sicrijhaedjes
Il a aprume sicrît des arimés, Mins il a eto deus noveles dins ses ouves.
Théodule Delogne
Il eplaida-st on live : L'Ardenne méridionale belge, ki vuda e 1915. C' est dandjreus ç' live la ki dna s' no a l' Årdene nonnrece, ene sitindowe estudieye e l' diyalectolodjeye do walon.
Christian Thonet
Thonet Thonet
Théodule Delogne
Il a ene rowe a s' no a Yåle.
Stith Thompson
Stith Thomson a skepyî li 7 di måss 1885 ås Estats Unis ey î a morou li 13 di djanvî 1976. I poite li no d' famile di s' mame, ki provneut d' Suwede.
Il a cmincî on rindjmint des fåves do vî vî tins k' a stî po divni li Rindjmint des fåves da Aarne et Thompson, rilomé e l' Urope et pattavå l' Daegne.
Thompson, Stith Thompson, Stith Thompson, Stith Thompson, Stith
Lovgné (Sprimont)
Lovgné Lomgné ((prononcî dins les deus cas /lɔm.ɲe/, fr: Louveigné), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sprimont.
Istwere
Do vî redjime, c' esteut èn eclôza del Principåté di Ståvleu-Måmdey metowe inte des ôtes bokets d' payis :
Soyeu d' long
gauche|vignette|dessinaedje da Jean Haust On soyeu d' long, c' est on soyeu ki soyive les tronces al mwin dins l' sinse del longueur, po fé des plantches, avou on fier.
Lovgné (Sprimont)
Istwere
Li pårotche esteut dicåçtêye a Sint Rmåke, l' askepieu des abeyes di Ståvleu et d' Måmdi.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Soyeu d' long
Motlî
Les soyeus d' long estént todi a deus, onk padzeu et l' ôte padzo. I boutént so èn etcherpetaedje k' on loméve on hourd.
C' est l' soyeu do dzeu, u soyeu d' tiesse u mwaisse soyeu, ki moennéve li soyaedje; c' est lu k' aveut l' pus må ses rins, pask' i dveut rmonter l' fier.
Li ci do dzo, u soyeu d' fond u aidant, aveut pus åjhey, mins i ramasséve les soyweres dins les ouys. C' est po çoula k' il aveut sovint ene calote avou ene longue pene.
Les sôres di soyeus d' long
Les vraiys soyeus å bresse alént dins l' bwès et î baraker. I boutént po des martchands d' bwès. I travayént å pî cwåré (30 cm so 30 cm). I soyént avou l' fier.
L' istwere do soyaedje di long
Après l' guere di 1914-1918, gn a co yeu des soyeus d' long so l' Årdene, metans, a Maissin, diviè 1930. C' esteut des Itålyins et des Yougoslaves.
Les dierins ont soyî ås beyes di tchmin d' fier diviè 1948, so li Smwès (a Rodjîssåt). C' esteut des Siebes.
Li hourd des soyeus d' long
Li hourd, c' est on tchessi d' bwès monté ådzeu d' ene fosse. Li fosse esteut schavêye d' après l' grandeur do soyeu di dzo. C' est deus londjrons, cwate a cénk metes long, rashîs so ene cwatrinne di montants.
On va fé rôler les bwès so ene rampe fwaite avou deus coletes. Padecô, c' esteut del tere (li cene del fosse). Cwand gn aveut on ptit hourlea, i s' î metént.
Aprestaedje des bwès
On va schoircî les tronces avou l' hawlete (so li dzeu) et l' hepe (sol costé). Après, i l' tcherdjèt sol hourd.
I l' tournèt dins l' bon sinse po aveur li meyeu rindmint.
I l' traecèt avou l' coirdea, trimpé dins l' brouwet. Li brouwet, c' esteut ene tinteure fwaite avou do noer di tchminêye (del soûfe), avou do peket d' l' ôle di lén. I faleut kel brouwet ni soeye ni trop spès ni trop tene.
Sourdants
Categoreye:Vîs mestîs Categoreye:Boskiyonaedje
Pierre Habets
Pierre Habets (prononcî e walon «Pire Habete», Pîre Habète, lomé eto Pierrot), c' esteut on teyåtreu e walon.
Il vna å monde li 4 di setimbe 1943. I mora li 29 d' awousse 2021.
Ouve pol walon
C' esteut on scrijheu d' pîces di teyåte e walon, ki fourit ossu acteur et mwaisse del djowe.
C' esteut ossu on bouteu po li rivuwe Bultén walon.
Sacwantès pîces da Pire Habete
Habets Habets, Pierre Habets, Pierre
Antti Aarne
Antti Aarne (di s' plin no Antti Amatus Aarne) a skepyî li 5 di decimbe 1867 ey a morou li 2 d' fevrî 1925.
Hôte Årdene
Les accints walons del Hôte Årdene sont metous avou les cis do Levant. C' est des accints foirt wårdiveus. Il ont stî studyîs miersipepieuzmint pa L. Remacle, k' esteut di ç' payis la (Li Gléjhe).
Antti Aarne
C' esteut on foclorisse finlandès.
Hôte Årdene
Diyalectolodjicmint, li Hôte Årdene respond al Basse Årdene la k' gn a l' walon d' Nonne.
Djeyograficmint, c' est l' boket l' pus hôt (å Sinå d' Botrindje, 694 m.) et l' pus froed del Walonreye et del Beldjike.
Antti Aarne
Il a cmincî on rindjmint des fåves do vî vî tins, eplaidî pol prumî côp e 1910. Cist ovraedje la a stî recråxhî pa Stith Thompson po divni li rlomé "rindjmint des fåves da Aarne et Thompson".
Aarne Aarne Aarne
Gaviote
Li gaviote si voet purade so les omes fwaits, nén tant les comeres, ni les råpéns u båsheles divant leu crexhinne. Pus ki vosse vwès est gråve, pus kel gaviote est metowe pus bas.
No dins des ôtes lingaedjes
E francès, inglès, neyerlandès, daenwès, almand, on dit "peme d' Adam".
E l' inglès, pus sinsieuzmint, on dit eto "laryngeal prominence" (stitchon larindjî)
Categoreye:Antomeye
Pilipili (otobiyografeye)
thumb|coviete do live Pilipili, c' est ene otobiyografeye da Gilbert Renson, wice k' i cåze di lu a mode di rwaitant, et k' a stî eplaidî e 2007.
Mwaissès dnêyes
Ci n' est nén pår on roman, mins l' racontaedje, cåzu cronolodjike, et waire romantijhî, del vicåreye do scrijheu. C' est èn ancyin eployî coloniå e Congo bedje. Il î esteut contåbe.
Li live est adjinçné a môde di ralaedje en erî dins l' tins. Il atake do trevén ki li scrijheu est al pinsion. Adon, il a divnou bénvlant bouteu po-z aler moenner les djins k' avént on magnant må al tchimio u ås rais X. Ces bokets la do live avént ddja stî eplaidîs dins les Cayés walons e 2002.
Li live est enimådjî avou des fotos noer et blanc do Congo, ki li scrijheu prinda lu-minme.
Moennaedje del sipoûle
Les deus prumîs tchaptrês si pasnut dins les anêyes 2000.
Leyîz m' plorer (tchanson)
thumb|Foyou di «Leyîz m' plorer» "Leyîz m' plorer", c' est ene tchanson da Nicolas Defrecheux ki fourit scrîte e 1854 so ene air da Hippolyte Monpou, et ki moussa foû dins ene gazete di Lidje li 13 di djun del minme anêye.
Émile Lempereur
thumb|left|120px|(aviè 1970) Émile Lempereur (ki s' direut purade Mile Limpreur e walon) a skepyî li 16 d' octôbe 1909 et mori li 10 d' awousse 2009. C' est on scrijheu e walon, on rcwereu, et on bouteu pol walon.
Leyîz m' plorer (tchanson)
Tchantaedje
Ele si tchante so ene air k' esteut foirt al môde adon. C' esteut l' dujhance des fjheus d' tchansons di scrire so des airs kinoxhous, kécfeye dipus d' ene tchanson.
Istwere
Gn ava shijh eplaidaedjes inte 1854 et 1856, tchaeke saetchî a 2000 egzimplaires.
Li tchanson dimora rlomêye des dijhinnes d' anêyes å lon, disk' å djoû d' ouy.
Edith Piaf, kel tchanta on côp a Lidje, el riclama li pus bele tchanson di tos les tins.
Kénte k' a-st arivé al sour da Defrecheux
On vout k' ene des sours da Colas Defrexheu åye egadjî ene meskene ki vneut d' on ptit viyaedje. On bea djoû, ele l' oya tchanter "Leyîz m' plorer". Ele lyi dmanda:
Li leyîmplorisse
Ene des cåzes del rilomêye del tchanson, ci fourit li noûmot k' on saetcha e walon ey e francès d' Beldjike : leyîz-m'-plorisme. I critikéve swè-djhant ene codujhance des Walons, ametous di toltins s' plinde et tchoûler, estô d' fé ene sacwè po schaper leus industreyes.
Sourdant
Categoreye:Tchansons e walon Categoreye:Viyès tchansons e walon
Pilipili (otobiyografeye)
Moennaedje del sipoûle
Pår e cwatrinme tchaptrê, c' est l' mariaedje, les studes al sicole coloniåle, et les apresses po daler å Congo.
Ocgniye-Li Noû Lovén
thumb|eplaeçmint del comene el province
Émile Lempereur
Dispu 2023, i gn a on pris po les scrijheus rindou pal veye di Tcheslet ki poite si no.
Pilipili (otobiyografeye)
Moennaedje del sipoûle
Li tchaptrê 5 (p. 16), c' est l' dierin rivnaedje eviè l' tins d' asteure, la kel Djihan eyet s' feme Gabriyele si rapinsèt tos les soçons del "Coloniåle".
Émile Lempereur
Come bouteu pol walon
Si spitch "Du renouvellement des sources d' inspiration dans la poésie wallonne" prezinté å 11inme raploû di Literateure et d' Teyåte e walon (Tchålerwè, 1933) a stombyî tos les scrijheus e walon, nén foû k' dins les tinmes mins eto dins li rcweraedje di beas mots et d' emantchaedjes di fråzes pus walons. Il a scrît eto e francès des ôtes papîs so les belès letes e walon : "Regards sur la jeune littérature wallonne " (1937); "Les lettres dialectales en Hainaut, essai et documents" (1963), "Le théâtre dialectal en Wallonie au XXe siècle" (1979).
Ocgniye-Li Noû Lovén
Adjermelaedje
Categoreye:Veye di Walonreye
Pilipili (otobiyografeye)
Moennaedje del sipoûle
Li shijhinme tchapite (p. 18), c' est l' voyaedje e batea, et l' arivaedje e Congo. A pårti di ç' moumint la, on n' cwite pus l' payis da Lumumba et "Cazabubu" disk' å 19inme tchaptrê, la k' i rabize el Beldjike, l' anêye do dislaxhaedje do Congo (1960).
Émile Lempereur
Come bouteu pol walon
thumb|Sorcoviete di "Miytaedjes"
Pilipili (otobiyografeye)
Motlî
Li motlî est relî. Toplin des beas mots et des belès ratourneures. Metans :
Émile Lempereur
Come powete
Lu-minme a-st eplaidî des ramexhnêyes d' arimés : "Åtoû d' mi" (1933), "Spites d' åmes, Vizaedjes 1934 "(<SMALL>Spites d' âmes, Visâdjes 1934</SMALL>) (1935).
Pilipili (otobiyografeye)
Accint do walon
L' accint est purade di Få. Li scrijheu eploye voltî des mots rtrovés dins l' Motî d' Andene eyet des cis aprins ås Relîs Namurwès.
Émile Lempereur
Come powete
Des powinmes nén eplaidîs (sicrîts inte 1935 et 1940) ont stî rashonnés e 2012 dizo l' tite : «Spites di m' cour»; pu co ene ôte fournêye divins «Dji vôreu tchanter Tcheslet», todi e 2012.
Produjhaedje di corant
Li produjhaedje di corant, c' est les sistinmes po-z aveur do corant electrike (del loumire) k' on pout evoyî å lon so des fis.
Produjhaedje di corant el Beldjike
El Beldjike, 55 åcint del loumire vént di l' enerdjeye nawearinne (cintråles di Doul et Tîhondje).
Émile Lempereur
Come powete
Ses powezeyes, ki dinnut des imådjes purade ki raconter ene sacwè, polnut esse riwaiteyes come li prumire levêye di scrijhaedjes del djermêye 48.
Come romantî
Pus tård, i vudrè des lives di prôze, a cmincî pa ene novele "Discôpé dins on cour" (<SMALL>Discôpé dins in coeûr</SMALL>) (1938, replaidî e 2006). Il aveut ddja scrît ene ôte sipoûle e 1934, aveut stî scrîte "Do tcherbon dins les flates" (<SMALL>Dou tchèrbon dins lès flates</SMALL>), la k' i conte a môde di ptit roman sicolodjike si apriyesse come mwaisse di scole progressisse ("anartchisse") dins on viyaedje di cinsîs. Mins ci-lale ni serè eplaideye k' e 1999.
Come Ben Genaux, èn ôte mwaisse di scole, i discrît ses scolîs dins "Tiesses pelêyes" (<SMALL>Tièsses pèléyes</SMALL>) (1977).
I raconte ses sovnances dins "On Tcheslotî" (<SMALL>In Tchèss'lotî</SMALL>) (2000).
Si dierin live, «Miytaedje» (<SMALL>Mîy'tâdje</SMALL>), ci rest des powinmes, mins avou kékes bokets di prôze-powezeye, et on ptit racontaedje po fini : dj' ô bén : des kistrûlêyès mietes di ses scrîts.
Come diccionairî
Il aveut rashonné des mots d' Nålene dins l' motî d' Nålene, eplaidî e 2000 (rahouca O103 dins l' djivêye des motîs do walon).
Come ricwereu
On lyi doet on catalogue des ouves e walon et picård, et sol foclore di Walonreye, lomé li Cataloke Limpreur
Hårdêyes difoûtrinnes
Lempereur Lempereur Lempereur Lempereur
Léon Marquet
Léon Marquet a skepyî al Rotche li 15 di nôvimbe 1919 et morî li 16 di djun 2018 a Spå.
Pilipili (otobiyografeye)
Accint do walon
On trouve des mots d' après Andene, et waire eployîs dins les scrîts e walon : tchereye.
noûmots
Li scrijheu eploye eto sacwants noveas mots : chouya.
Conte-rindous do live
Categoreye:Prôze e walon Categoreye:Congo bedje Categoreye:Otobiyografeyes
Li Rotche (veye)
Lu Rotche (la-minme : Lu Rotche, bén pus sovint dins ene fråze : al Rotche; F. La Roche-en-Ardenne), c' est èn c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Lussimbork.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Léon Marquet
Il a studyî a l' Univ di Lidje.
C' est on rcwereu sol foclore del Walonreye. Copurade li payis del Rotche, et eto so les disguijhmints do cwarmea d' Måmdey.
Il a-st eplaidî, avou Alfons Roeck on live so les fåves do vî vî tins del Beldjike : Légendes de Belgique.
Sourdants
Marquet Marquet
Batreye (militaire)
Categoreye:Gueres et årmêyes * Ene batreye, c' est ene lûte inte des årmêyes di des payis ki sont-st e guere, ki n' deure k' on djoû u deus.
Li mot "batreye" u des nos di rlomêye batreyes ont stî wårdêye el toponimeye.
Sacwantès batreyes ki s' ont passé el Walonreye, u djusse djondant
Ci n' est nén prôpmint ene batreye, po k' elle a duré dipus d' on mois (mågré k' on l' lome en inglès battle of the Ardens).
Otman (calife)
Otman (en arabe : عثمان بن عفان, Uthman ibn Affan), c' est l' troejhinme calife, k' a stî l' tchîf politike et rlidjeus des Muzulmans di 644 a 656, après Omar.
C' est lu k' a fwait rashonné les scrîts di l' Alcoran, po-z aveur todi l' minme modêye, al faflote près.
Å califat, il a stî shuvou pa Ali.
Categoreye:Islam Categoreye:Rilomés muzulmans
Motî Djermwin-Herbiyon des nos d' famile del Walonreye
Li Motî Djermwin-Herbiyon des nos d' famile del Walonreye, ki s' vraiy tite e francès, c' est «Dictionnaire des noms de famille en Belgique romane» c' est, come si no el mostere, on motî des nos d' famile del Walonreye. Il est siné Jules Herbillon et Jean Germain. Si a-t i vudî e 1996, dins l' coleccion des eplaidaedjes do "Credit cominå".
Côde e Wiccionaire : AG1
ISBN 2-87193-228X
Egzimpes d' eployaedje
Categoreye:Motîs walons * Categoreye:Antroponimeye
Jean-Marie Kajdanski
Jean-Marie Kajdanski, c' est on scrijheu e picård, avou l' accint d' Wiyere.
Il est mimbe del SLLW dispu 1991.
I fourit relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Ouve pol picård
I scrît purade del powezeye, mins lanawaire, i s' a metou a scrire des noveles.
Il a eto fwait des rcwerances foclorikes : La décapitation du coq à Rouillon, Hergnies, Wiers et Pérulwez, divins «Enquêtes du Musée de la Vie Wallonne», Tome XX, n° 237-240, 2001, pp. 153-173.
Il a-st eplaidî li motlî picård di Wiyere.
Pris
Il a wangnî li pris di powezeye del veye del Lovire e 2014.
Hårdêyes difoûtrinnes
Kajdanski
Soûgné
Soûgné, c' est est ene ancyinne pitite comene di Walonreye, dedja rebanêye avou Rmoûtchamp divant les grands rebanaedjes, po fé l' ancyin ptit ban di Soûgné-Rmoûtchamp.
Asteure, c' est on viyaedje di l' intité d' Aiwêye.
thumb
Mwaissès dnêyes
Li viyaedje a dné on no d' famile, poirté pa Andrée Sougnez.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Djerlaxhe
Po cmincî, Djerlaxhe a stî on ptit no.
On ome lomé Djerlaxhe a divnou sint, dizo l' no da sint Djerlaxhe.
Come sovint, li ptit no a divnou on no d' famile ki s' a rtrové el Walonreye ey el Flande, sicrît a môde francesse, flaminde u walone: Gerlach, Gerlache, Gerlage, Gerlaxhe, Guerlache, et dins les vîs papîs: Jerlaxhe, Huerlache, Hierlaxhe, Guerlaxhe, Gerlach, Gerlaiche, Gerlasse. E walon, les prononçaedjes ritrovés sont Djèrlahe, Djèrlake, Hèrlake, Djèrlache, Erlake''. On rlomé poirteu di ç' no la fourit Adrien de Gerlache.
Etimolodjeye
pitit no tîxhon gairi-lah.
Lucien Gaspar
Lucien Gaspar (e walon, sicrît Lucyin), ki sinéve ses scrijhaedjes Elgé, a skepyî li 1î d' fevrî 1926, a Beamont-dlé-Ståvleu. Il a morou li 19 di djulete 2008.
Il a cmincî a scrire e walon… a scole a Lôdômé, … tot metant des mots d' walon dins ses redaccions e francès.
A metou ses bokets (tos arimés) sol pitite gazete "Les Echos de Stavelot" e 1979, et dispu don, cåzu totes les samwinnes. End a bén yeu 1300. Sacwants d' zels fourît rashonnés en on live "Ene pormoennåde di rimes et d' arimés" (One porminâde du rimes èt d'ârimés). Ci live la a stî eplaidî pal comene di Ståvleu e 1998.
A moussî å Rweyål Club walon d' Måmdey diviè 1996, sol no di Fré Luk.
Batreye di Malplaket
Li Batreye di Malplaket, c' est ene batreye k' a-st avnou a Malplaket (Malplaquet), el France, nén lon erî d' Mont, li 11 di setimbe 1709, wice ki les Francès ont stî batous pås aloyîs (Inglès eyet Otrichyins).
Lucien Gaspar
Justine Zander, a wangnî on côp li bate des "mamjheles lingaedje" avou on boket da Lucyin Gaspar.
Batreye di Malplaket
Ôtès racsegnes
Les Francès estént cmandés på marixhå De Villars; les Inglès pa John Churchill, duk di Malbrouk, eyet ls Otrichyins på prince di Savoye.
Lucien Gaspar
Lucyin Gaspar n' est nén parint avou Camille Gaspard, mins l' a foirt bén cnoxhou.
Batreye di Malplaket
Ôtès racsegnes
Gn ourit bén 30.000 moirts.
Rilomêye do mot
Li mot a passé e l' toponimeye do walon
Sourdant
Malplaket Categoreye:18inme sieke Categoreye:Istwere di France
Li Rotche
Li Rotche (la-minme : Lu Rotche, bén pus sovint dins ene fråze : al Rotche; F. La Roche-en-Ardenne), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province do Lussimbork.
Léon Pirsoul
Léon Pirsoul a skepyî a Altene li 4 di may 1873 et a morou li 5 do moes d' may 1947 a Brussele. I fourit on scrijheu e walon eyet diccionairî do payis d' Nameur.
Li Rotche
thumb|Eplaeçmint del comene dins l' province
Léon Pirsoul
Come sicrijheu, il est rprins dins l' Antolodjeye namurwesse des frés Maréchal.
Li Rotche
Ban del Rotche
Léon Pirsoul
Ouve e walon ou sol walon
I fjha-st eto des tchansons et arimés ki fourît-st eplaidîs, å cmince, dins l' gazete "Li Mårmite" eyet dins l' "Coirneu"; pu rashonnêyes e-n on live "Fåves et tchansons do Payis d' Nameur" (1927).
Li Rotche
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Veye di Walonreye
Léon Pirsoul
Ouve e walon ou sol walon
Il est mî cnoxhou pa s' motî, li Dictionnaire Wallon-français (dialecte de Namur), kel deujhinme edicion a vudî e 1934.
Il aveut eto cmincî on Motî biyobibiografike des scrijheus e walon, ki serè fini pa Paul Coppe.
Hårdêyes difoûtrinnes
Pirsoul Pirsoul
Berdouxha
thumb|Greves shuvou d' on bardouxha a [[Mont e 1893]] On berdouxha u on broye-manaedje, c' est cwand ene trope di djins sketnut l' barake dins ene veye, mins sins idêye di stårer on redjime politike, come dins ene revintreye.
Sôres di berdouxhas
On bardouxha di payizans u di totès ptitès djins si lome ene djåcreye.
On berdouxha pout shuve ene greve, come a Mont e 1893. Ou on metingue ki toûne må.
Sourdants
Categoreye:Politike Categoreye:Revintreyes
Betchfessî ae
Categoreye:Sons et letes do walon AE Li betchfessî ae, c' est on betchfessî scrijha eployî e rfondou walon po rprezinter les voyales ki s' prononçnut /è/ eyet /a/, et pacô /â/, cwand l' prumî son vént do payis d' Lidje, li deujhinme do payis d' Nameur et del Basse Årdene, et l' troejhinme do payis d' Tchålerwè (seulmint pol cawete -aedje).
On scrît ae:
Èn nén maxhî li betchfessî AE avou l' betchfessî EA.
Kiminçmint do prononçaedje "è"
Li prononçaedje "è" dins l' payis d' Lidje, c' est ene piceure tipike do walon k' a ataké la ddja bén lonmint.
Atåvlaedje do betchfessî
Li betchfessî fourit atåvlé di Lorint Hendschel, aprume dizo scrijha "ä" (1993-1995). Ci n' est ki po disfafloter k' on rcandja avou ae. C' est ci scrijha la k' est accepté dins l' djivêye UCW do Raploû d' Tchålerwè so li rfondaedje (1996).
Sicrijhas AE dins des ôtes lingaedjes
Li scrijha AE si rescontere dins des lingaedjes vijhéns do walon, dandjreus po rascrovi on dobe prononçaedje a & è :
1615
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1590 | anêyes 1600 | anêyes 1610 | anêyes 1620 | anêyes 1630
1610 | 1611 | 1612 | 1613 | 1614 | 1615 | 1616 | 1617 | 1618 | 1619 | 1620
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1615 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Soûgné-Rmoûtchamp
Soûgné-Rmoûtchamp (F. Sougné-Remouchamps), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, fwait pa rebanaedje di Soûgné eyet di Rmoûtchamp, dedja divant les grands rebanaedjes. Asteure, Sougné et Rmoûtchamp, c' est deus viyaedjes del rebanêye comene d' Aiwêye.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Ali (calife)
thumb|[[Mohamed V et Ahmed Tidjani sol tombe di l' Imam Ali en Irak e 1959]] Ali (en arabe علي بن أبي طالب, Ali ben Abi Talib), c' est l' cwatrinme calife, k' a stî l' tchîf politike et rlidjeus des Muzulmans di 656 a 661, après Otman. Po les Chiyites, c' est l' prumî des 10 imams.
Apès Ali, gn a yeu l' pårtixhaedje des muzulmans inte les Sunites et des Chiyites.
Il a s' tombe a Nadjaf,e l' Irak. vignette|Assassinat d'Ali ibn Abi Talib - Peintre: Yousef Abdinejad
Categoreye:Islam Categoreye:Rilomés muzulmans
Britonike
lingaedjes > indo-uropeyin > gayel > britonike
Li brantche Goydelike est ene des deus grandes familes des lingaedjes gayels d' enute (l' ôte estant li Goydelike). On l' lome eto P-celtike la kel kimince des mots k' on supôze k' i cmincèt pa Qu e vî indo-uropeyin a divnou on son P (dismetant ki l' brantche goydelike ou Q-celtike a wårdé l' son K).
Les lingaedjes del famile co cåzés enute sont li burton, li walès eyet l' cornike (coirnès).
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Gayel Categoreye:Monde celtike
Såvadje mariolinne
vignette Li såvadje mariolinne (on dit eto: l' oreke), c' est ene plante come li mariolinne, mins ki crexhe dins les tchamps, ezès payis del Mîtrinne Mer. Ele sieve come yebe ås maladeyes et come yerbêye. No e sincieus latén : " Origanum vulgare ". Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "mariolinne" et "oreke"
No dins des ôtes lingaedjes
(lingaedjes ki n' sont nén co sol Wiki)
Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Yerbêyes
Tchivå
thumb|Tchivå d' trait bedje thumb|Tchivås årdinwès dins l' nive
Li tchvå, c' est ene biesse ås tetes avou cwate pates, et å coron, on seu doet, rascovrou d' on shabot. Il a stî aclevé aprume dins les payis del Mîtrinne Azeye diviè li 8inme meynaire divant Djezu-Cri.
No e sincieus latén : Equus caballus.
Tobolsk
Tobolsk (rûsse: Тобольск) c' est ene veye di 95.000 dmorants (e 2001), ki s' trouve e l' Oblast di Tioumen, el Sibereye, Rûsseye. Li veye est sol place ki les aiwes di Tobol eyet d' Irtish si rascontrèt.
Tchivå
Insi les tchvås sont les près-parints des ågnes. I s' polèt mopliyî avou; et ça dene on moulet.
Tobolsk
Tobolsk fourit fondêye pa Yermak Timofeyevitch e 1585-86, a l' epoke des prumirès avanceyes rûsses e l' Sibereye. Ci divna l' sidje do vice-roy (namestnik) do Tsar el Sibereye; avou les pårtixhaedjes administratifs ki vénront pus tård, Tobolsk va dmorer l' sidje do Govierneu-Djenerå del Sibereye Coûtchantrece disk' å moumint ki ça va esse transferé a Omsk (ezès anêyes 1820-30). Disk' al Revolucion di 1917, Tobolsk fwait di mwaisse-veye pol redjon (guberniya) tot åtoû.
Tchivå
Li tchvå leyî s' no a sacwants nos d' plaeces el Walonreye.
Tobolsk
Bråmint d' veyes di sibereye avént l' essegne di Tobolsk å dvins del cene da zels, po mostrer k' ele ricnoxhèt l' otorité da Tobolsk. C' esteut l' cas da Omsk, Tioumen eyet Tomsk; Omsk el continouwe co asteure.
Tchivå
Motlî
Li frumele d' on tchvå si lome ene cavale (pus rålmint, ene djumint, ene roncene); ene djonne cavale ki n' a nén co poûtné si dit ene poûte.
Tobolsk
thumb|manoye d' årdjint di comemoråcion ki mostere li kremlin d' Tobolsk
Tchivå
Motlî
Li måye ki potche sovint les cavales si lome on roncén. Dinltins, li ci k' aveut on roncén tournéve les viyaedjes avou s' biesse; on l' loméve li roncinî.
Tobolsk
Tobolsk c' est l' seule veye di Sibereye — et minme ene des råles di Rûsseye — a co aveur on kremlin (veye-foitresse), metou so ene hôteur sol boird di l' aiwe. Les blancs meurs ki datént del moyinådje, les tours, eglijhes et palås ki copôzèt l' kremlin d' Tobolsk, sont on trezôr nåcionå d' istwere eyet d' årtchitecteure.
Tchivå
Motlî
Li djonne d' ene cavale si lome on polin ou poûtrin; cwand ele li fwait, on dit k' ele poûtnêye.
Tobolsk
C' est eto a Tobolsk ki vina-st å monde li tchimisse Dmitriy Ivanovitch Mendeleyev, kinoxhou come onk des deus syincieus k' ont fwait l' prumire modêye do tåvlea periodike des elemints.
Tchivå
Uzaedjes do tchvå
Gn a les tchvås d' trait et les tchvås d' coûsse. On ls eploye :
Tobolsk
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Rûsseye
Tchivå
Antomeye
Les djonteures do tchvå ont tertoes on no; inte di zeles li djeret, li bolet, li pasturon, li djno.
Les tchvås sont les seulès biesses a saveur hiner do cou (piter tot tapant les deus pates di drî e-n erî e minme tins).
Mopliyaedje
Cwand l' cavale est e tcholeurs, on dit k' ele roncene. Adon, el fåt moenner a roncén oudonbén si fé covri pal (på, do) roncén.
Maladeyes des tchvås
🇱🇰 Maladeyes des tchvås
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Biesses ås tetes * Categoreye:Aclevåvès biesses
Pitit no
Li ptit no, c' est l' no k' on tchoezixh po èn efant ki vént do skepyî, eneviè li no d' famile, k' i rçût di s' pa (u di s' mame), eyet såvadje no, k' on vos houkive tofer avou, dinltins.
El Walonreye, gn a ene cåkêye di ptits nos k' ont divnou des nos d' famile, k' ont sovint wårdé l' prononçaedje walon. Tant k' ås ptits nos walons, i n' ont måy sitî rashious a l' estat civil.
Djezî
Li djezî ou molén ou magot ou saetch ou saetchea, c' est on saetch metou dins l' vinte des oujheas, inte l' avala eyet l' estoumak vraiy, la k' les grinnes sont cbroyeyes pa les spessès tchås di l' organe, et pa des piretes k' i gn a å mitan.
Pitit no
E l' rilidjon crustinne, li ptit no, on l' dene å bateme. I s' lome, adon, no d' bateme. Dinltins, on tchoezixheut cobén li no do grand-pere u del grand-mere, ki divnént sovint li pårén eyet l' mårene des efants. C' est co insi k' les nos des rwès del Daenmåtche sont tchoezis. Padecôps eto, on rprind li no do pere, po les rwès (Yopôl I et Yopôl II). Ezès Stats-Unis, on fwait minme ça dins les familes. Adon, on fwait l' diferince avou l' deujhinme pitit no, u tot metant junior, senior après li ptit no.
El rilidjon muzulmande, li ptit no si dene al fiesse do 7inme djoû, tot sgoziyant l' bedot k' on towe po l' ocåzion.
Djezî
Discrijhaedje
Li djezî est rascovrou d' ene setche pea, ki s' pout peler åjheymint.
Pitit no
Sacwants ptits nos corant divnèt voltî des nos passe-partot.
Djezî
Discrijhaedje
Si frexhe pea est metowe padzo.
Pitit no
Gn a ene sôre d' arimé simpe fwait avou tos ptits nos.
Djezî
Discrijhaedje
Adon, gn a les gros spès musses.
Li djezî come amagnî
C' est l' pus gros boket del dispouye des poytreyes. On l' cût avou l' såce do cokea.
Pitit no
*
Djezî
Li djezî come amagnî
Å Camroun, on dene li magot a magnî ås djins k' on lzî vout fé oneur.
Afiyaedje divins l' payis
Èn afiyaedje divins l' payis, c' est ene sôre d' afiyaedje d' efant.
Rimoûtchamp
Rimoûtchamp (å pus sovint dins ene fråze: a Rmoûtchamp, fr: Remouchamps), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Soûgné, divant les grands rebanaedjes, po fé Soûgné-Rmoûtchamp, asteure onk des viyaedjes di l' intité d' Aiwêye.
Afiyaedje divins l' payis
C' est cwand des djins d' on estat (metans, l' Beldjike) afeynut on efant k' a skepyî e minme estat (metans, e Beldjike).
Rimoûtchamp
thumb
Afiyaedje divins l' payis
El Beldjike
E l' Beldjike, li pår afiaedje est dispårti sorlon les kiminåltés. I gn a troes måjhons d' afiyaedje pol Federåcion Walonreye-Brussele et les Cantons:
Afiyaedje foû payis
Rimoûtchamp
Mwaissès dnêyes
Li viyaedje a dné on no d' famile, poirté pa Edouard Remouchamps.
Afiyaedje divins l' payis
Categoreye:Afiyaedjes d' efant
Rimoûtchamp
Djeyografeye
Li viyaedje est metou so l' Ambleve.
Avey
Li trô d' rotche di Rmoûtchamp est foirt kinoxhou e l' Walonreye (dandjreus li pus rlomé après l' Trô d' Han.
Dins les belès-letes e walon
Li trô d' rotche eyet l' cinte di vacances, on ndè djåze dins ene des noveles da Jean-Pierre Dumont dins l' live Ayir, ouy et dmwin…
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
22 d' avri
Li 22 d' avri, c' est li 112inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 113inme po ls anêyes bizetes), avou 253 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Antêye
Antêye (fr: Anthée) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Onwaye, el province di Nameur.
thumb|eglijhe
Antêye a l' minme etimolodjeye ki Antè.
Vresse (viyaedje)
Istwere
Vresse a fwait pårteye del signorreye d' Orcîmont ddja å 10inme sieke, avou l' mitan a Åssôrt, mins rivént a Orcîmont e 1562. Adon, Vresse si ratatche al signorreye di Havresse — ki compurdeut: Vresse, on viyaedje asteure disparexhou lomé Vå, Laforêt et Bayamont (djusk' e 1715) — divant d' passer ås Lowenstein, ki fjhént moenner leus béns pa èn oficî, li dierin estant Antoenne-Djôzef di Wauthier, moirt a Vresse e 1839. Ses béns ont stî vindous et li comene a ratchté l' tchestea k' a divnou l' måjhon comunåle, li scole et li lodjmint di l' instituteur. Les Wauthier avént co da zels, li fî d' Rotchfoirt, li Goufe et des teréns so les Cresses di Tchairire (putete bén "al Hêjète").
Antêye
Djeyografeye
Li viyaedje est metou al croejhlåde des voyes Flipveye-Dinant et Fosse-li-veye-Biarin.
Vresse (viyaedje)
Istwere
Al revolucion francesse, les djins d' Vresse ont pårti eter zels les béns d' Eglijhe, mins les ont rindous e 1815. Avou l' concordat (8 d' avri 1802) Vresse a passé do diyoceze di Reims å ci d' Nameur. Il aveut stî préveu di mete Laforêt come pårotche, mins les djins d' Vresse avént preferince po Tchairire. Li råjhon, c' est paski Vresse et Tchairire estént tos les deus a droete del rivire, dismetant ki Laforêt esteut a hintche et k' i gn aveut nou pont po rloyî Vresse et Laforêt. Vresse a don passé al pårotche di Tchairire. Ci n' est k' e 1865 k' i gn a yeu on pont et ene voye viè Laforêt, çou k' a permis di rmete Vresse avou Laforêt come pårotche, mins ça n' s' a fwait k' e 1919.
Antêye
Djeyografeye
Hamteas : Miavoye, Ostermée.
Istwere
On-z î a trové ene villa rominne, riwaitêye come on bea modele. Gn a eto on çmintire do tins des merovindjins. Çoula mostere ki l' viyaedje esteut metou a ene plaece foirt ricwerowe.
Vresse (viyaedje)
A vey
Vresse est cnoxhou dispwis mwintès anêyes pol prezince, dins l' viyaedje, di pondeus celebes, come Albert Raty, (k' î aveut si måjhon), Marie Howet et co bén ds ôtes. L' ancyin otel "La Glycine" est l' sidje d' espozicions foirt kinoxhowes. Vresse a ene rilomêye foirt estimêye pås tourisses k' î vnèt dispwis dpus d' on sieke.
Antêye
Istwere
El moyinådje, li viyaedje a passé dizo l' fesche royå di Djivet et pu a passé dins l' conteye d' Ådjimont, li conteye di Nameur, li conteye di Tchini (å 13inme sieke).
Vresse (viyaedje)
A vey
On pout vey et surtot admirer dins l' eglijhe di Vresse on tchmin d' croes unike å monde. Les 14 ståcions sont ostant di tåvleas pondous et ofrous pås årtisses celebes ki frecantént Vresse a tos côps.
Antêye
Istwere
E 1731 totes les teres do ban sont rashonnêyes inte les mwins di Pierre Jacquier (èn ôte mwaisse di foidje). Les dischindants di ci famile la les vont wårder djusk' al fén do Vî Redjime.
Economeye et tourisse
Les mwaissès ritchesses do viyaedje djuk' å 19inme sieke ont provnou lontins di l' industreye do fier et do keuve, di l' agriculteure insi ki di l' esplwetaedje des bwès. Å 19inme sieke l' agriculteure î est todi foirt impoirtante puski li mitan des teres î sont eco consacrêyes. Alfén å 20inme sieke c' est l' aclevaedje des biesses et l' tourisse — djîsses e viyaedje — k' ont pris li rlais.
Rilomêyès djins
C' est dins l' viyaedje d' Antêye k' a vnou å monde Willy Maltaire k' on sorlome eco Will, li dessineu del BD Tif et Tondu.
Espadon
thumb|èn espadon djusse ramoenné å pôrt d' Essawira (Marok) On spadon (on dit eto: èn espadon ), c' est on gros pexhon d' mer.
Discrijhaedje
I fwait les 3 metes long. Il a on longou betch a môde di baston.
Come amagnî
Si tchå est foirt préjheye, et costêye tchir.
Spårdaedje
Si rtrouve dins l' Oceyan atlantike, å mitan, disk' a djondant les coisses do Portugal et del Galice (Espagne) a Bijhe.
Categoreye:Pexhons d' mer Categoreye:Pexhons
Dutcheye di Borgogne
Li Dutcheye di Borgogne, c' esteut ene dutcheye ki dura di 1032 a 1477.
Les mwaisses avént l' tite di "Duks di Borgogne".
Ces-ci estént eto mwaisse-tinants, "privêymint", des Bas Payis borguignons.
Borgogne Borgogne Categoreye:Vîs payis
Paskeye
Ene paskeye, c' est ene sôre di scrijhaedje do vî tins (1650-1900) a môde d' arimé.
Li paskeye est scrîte a l' ocåzion d' èn etrevén, u po distraire les djins, sovint tot s' fotant d' ene sakî. m Dins sacwants viyaedjes, c' esteut ene fiesse ki rivneut tos ls ans. On-z î compôzéve ene tchanson, sovint avou des dobes sinses, nén pikés des viers, so tos les djonnes omes et les djonnès feyes bons (bounes) a maryî.
Asteure, les paskeyes sont co voltî tchantêye dins les cåbarets walons.
Tecnike del paskeye
C' est sovint do ût-pîtaedje, rålmint des vers di dijh pîs u des zandrins.
Istwere del paskeye
On-z a wårdé dins les vîs papîs sacwantès paskeyes e walon d' Lidje ki datèt do 17inme sieke. Li paskeye fourit li prumire sôre di belès letes e walon, ezès 17inme et 18inme sieke. Ele si va mintni eto e 19inme sieke, a costé di des ôtes djinres literaires. Willy Bal a studyî ene des dierinnès paskeyes fwaite a Djanmioû e 1896.
Li prumire paskeye ki s' lome leye-minme “paskeye”
thumb|right|188px|Tecse oridjinå del "paskeye nobele"
Hårdêye difoûtrinne
Pådje des paskeyes
Categoreye:Sicrijhaedjes e walon Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon
1789
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Anhêye
Anhêye (fr: Anhée) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
1789
anêyes 1760 | anêyes 1770 | anêyes 1780 | anêyes 1790 | anêyes 1800
Brigitte Hallet
Hallet Hallet thumb|Afitche da Jesebel pol fiesse del tchanson e walon e 2006 Brigitte Hallet, ki s' no d' sinne, c' est Jesebel, c' est ene tchanteuse e walon. Elle a dmoré lonmint a Lodlinsåt.
1789
1784 | 1785 | 1786 | 1787 | 1788 | 1789 | 1790 | 1791 | 1792 | 1793 | 1794
Brigitte Hallet
Elle a wangnî deus côps l' Grand Pris del fiesse del tchanson e walon e 2002 eyet 2006.
Anhêye
thumb|Eplaeçmint Anhêye
1789
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1789 do calindrî grigoryin.
Anhêye
C' est sol teritwere del comene ki s' trouve l' abeye di Maredsou.
Brigitte Hallet
Ele tchante sovint des tecses da André Gauditiaubois. Eto des redjårbaedjes di des tchansons d' Edith Piaf.
1789
thumb|Pire d' ene viye måjhon d' [[Nayômé avou ç' date la a droete (et l' cwåré madjike a hintche)]]
Brigitte Hallet
Fizicmint, Brigitte Hallet est foirt greye. On n' s' atind nén ça çou k' ele polaxhe esketer l’ barake come ele li fwait cwand ele tchante, avou ene vwès ki fwait triyaner les såles di concert.
Anhêye
Dispu 2023, c' est ene comene ki dit oyi ås lingaedjes do payis.
1789
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Anhêye
right|thumb||300px
Li Saut al Stache
Li Saut al Stache (scrî Li Sårt-a-Stache è walon standard) (fr: Sart-Eustache) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fosse.
L' etimolodjeye do no vént di “sårt”.
Pascal Van Moer
Van Moer
Pascal Van Moer, c' est on scrijheu e picård relî dins l' Antolodjeye Scrire.
Max Stirner
Il est loukî come èn anonceu do niyilisse et d' l' anårtchisse.
Li mwaisse live da Stirner, si tite, c' est "Der Einzige und sein Eigentum" (li ci k' est l' Seu, et çou k' est da sinne). Il a vudî e 1844 a Leipzig, ey a stî replaidî et racaplaidî en almand et dins des ôtes lingaedjes.