cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fornaiviaedje des continints
Avni
Dins cint miyons d' anêyes, ene abayeye di 2014 mostere k' i gn årè motoit ene novele sôre di pandjêye : l' Amazeye. L' imådje rshonne foirt åzès continints d' enute, avou kékes candjmints. Aprume, l' Amerike bijhrece srè raloyî a l' Azeye. Les Amerikes vont si divizer eyet l' continint nonnrece va daler do costé del coisse Atlantike di l' Amerike bijhrece d' ouy. Les plakes des Indes yet d' Arabeye vont ossu peter evoye di l' Azeye, po s' mete etur l' Afrike eyet l' Ostraleye. Totfeye, ene ôte avnante teyoreye di 2022 tuze foû k' i gn a troes djinres d' avnante pandjêye possibes. Li prumire avou des oceans dins l' pandjêye, ene deujhinme avou des oceans didins mins ossu foû des teres ey el dierinne avou seulmint des oceyans foû des teres. I s' pout, k' a l' avni, les plakes tectonikes arestêyront di s' displaecî dins 1,45 miyårds d' aneyes.
Råjhonmints
Li prumire djin a-z awè pinsé a on possibe fornaiviaedje des continints, c' esteut Abraham Ortelius. Sapinse a lu, bråmint des coisses d' Afrike, des Amerikes yet d' Urope ki s' ershonnnut. Inte Abraham Ortelius eyet dvant l' 20inme sieke, des syincieus come Antonio Snider-Pellegrini avént ddja pondou des mapes. centré|vignette|Li traweure di l' Atlantike : atåvlaedje da [[Antonio Snider-Pellegrini.]] C' est ossu ene atuze prezintêye ås djins pa Alfred Wegener l' an 1912, mins il aveut ddja mostré ses idêyes a si mwaisse, e 1911. Il a veyou, come d' efet, ki les coisses di mer di l' Afrike et d' l' Amerike nonnrece si pôrént raplaker come des brikions. Poirtant, cist ome ci n' esteut nén on djeyoloke, mins on meteyoroloke. Ès teyoreye a rastokés des ipotezes di kékes syincieus ont yeu å 17inme sieke ey a l' atake do 20inme : William Henry Pickering eyet Frank Bursley Taylor. William Henry Pickering aveut sondjî a ç' ki les continints polént bodjî eyet ki, a stou on tins, gn aveut k' on seu. Frank Bursley Taylor aveut metou so pî ene teyoreye ki dit k' l' Oceyan atlantike a stî skepyî avou l' disrebanaedje di deus continints. Nou des deus ont stî croeyou po-z acertiner l' veur. Davance, on pinséve voltî k' les continints dmorént dinsi advitam.
On live a rexhou so çoula, e 1929. Il a todi astoké ès-n' abayeye, disk' a s' revoyance, e 1930.
Difåts
Dins les anêyes 1920 ey après, sacwantès sakîs avént critiké el propôzucion da Alfred Wegener. Metans Henri Bouasse ki disploréve ki l' abayeye n' pout nén tot espliker : l' edroet ewou çki les monts sont al Bijhe del Daegne.
Des memweres på studiants sont scrîts so ci sudjet ci, wice les oteurs scrijhnut k' i sondjnut voltî åzès rujhes di l' idêye da Alfred Wengener et tchik et tchak.
Plakes
Les plakes sont sovint raloyeyes a on continint ubén a on oceyan. Sacwants d' inte di yeusses si rintnut didins. Metans, el plake d' Amerike bijhrece avou l' ci do Påjhûle Oceyan. Télcô, gn a k' ene seule ki rinte dins l' ôte, come avou li plake di Nazca dins l' ci d' Amerike nonnrece. Afeye, deus plakes si schåynut. C' est l' egzimpe des plakes d' Amerike bijhrece eyet d' Eurazeye. Gn a on cas ewou ç' ki deus plakes ridnut, copurade do costé del Californeye. vignette|No des plakes e-n inglès avou leus mouvmints.
Acseignmint
Sol teritwere del F.W.B., les fornaiviaedje des continits eyet plakes tectonikes sont-st acsegnîs åzès scolîs a l' atake del troejhinme umanité pindant les luçons di djeyografeye. Totfeye, c' est télcô veyou dins l' troejhinme degré sgondaire pindant les luçons d' fizike.
Hårdêye difoûtrinne
El live d' Alfred Wegener sol Wikisourd tîxhon-cåzant (live eplaidî e 1929)
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Djeyolodjeye Categoreye:Daegne
Miquel Martí i Pol
Miquel Martí i Pol, c' esteut on powete ki scrijheut e catalan.
Ratournaedjes e walon
Onk di ses powinmes a stî rmetou e walon pa Lorint Hendschel <i> Discandje di cogne
Di tenawete, li moirt et mi, nos n' fijhans pus k' onk: nos mougnans ene taeye do minme pwin, nos bevans nosse vén å minme vere et passer nos eures a soçner sins moti, tot lijhant l' minme live.
Di tenawete, li moirt, mi moirt, si vént mostrer ki dj' so tot seu dins mes cayôs. Adon, nos dvizans påjhûlmint do dalaedje do monde et des djonnès feyes ki dj' n' årè pus djamåy. Påjhûlmint, nos dvizans d' tot çoula, l' moirt èt mi.
Di tenawete - mins seulmint d' tenawete - c' est l' moirt ki scrît mes powinmes et m' les lére, termetant k' dji fwai l' moirt et djel schoûte sins moti, come dji vou k' ele mi schoûte, li moirt, cwand c' est k' dji lé.
Di tenawete, li moirt èt mi, nos n' fijhans pus k' onk: mi moirt et mi, nos n' fijhans pus k' onk et l' tins s' disfouye al doûce, et nos l' passans a soçner, l' moirt et mi, plins d' rastena, sins mezåmenes, po dire di s' etinde.
Après, ttafwait si rmete e plaece et nos rpurdans tchaeke nosse tchimin.
</i>
Marti Marti Marti
Fosfôre
Li fosfôre, c' est èn elemint tchimike del troke des nén metås, d' essegne atomike N, limero atomike 15 eyet masse atomike 30,9738.
Kimelêye håsplêye (teyåte)
Kimelêye håsplêye (Kimèlèye håsplèye), c' est ene comedeye da Emile-Henri Genon.
On l' djouwa co e 2019 e Triyanon d' Lidje.
Categoreye:Pîces di teyåte e walon
Anêyes 1890
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Hamtea
On hamtea ou hamea, c' est on coulot di sacwants måjhons, erî d' on viyaedje. Po les cis do viyaedje, c' est èn ecårt.
Dins on hamtea, gnè pout aveur ene tchapele u minme ene eglijhe.
Sacwants hamteas polèt divni des mwaissès veyes, come Libråmont, avou l' trén.
Sacwants hamteas del Walonreye
Categoreye:Djeyografeye
Luciye et l' noere rotche (live d' imådjes)
Luciye et l' noere rotche (Lucy èt l’ Neûre Rotche), c' est on live d' imådjes eplaidî på Muzêye do Pårlaedje e l' Årdene e 2017.
Li mwaisse ovraedje e francès da Nadine Fabry a stî ratourné e walon (so les pådjes di hintche) pa Djowel Tiri.
Rwenea
Li Rwenea (la-minme, Rwènê; fr. Roannay), c' est ene corante aiwe ki court el Hôte Årdene, å pî do viyaedje del Gléjhe, ey egoliner divins l' Ambleve, ene miete e låvå des tcheyaedjes di Cô.
Luciye et l' noere rotche (live d' imådjes)
C’ est l’ prumî live del coleccion po ls efants, ki s’ lome «Spitant».
Antomeye
L' antomeye, c' est l' syince ki discrît çou k' gn a dins l' coir d' ene djin ou d' ene biesse.
Rwenea
Dins les Belès Letes e alon
Louis Remacle li cite sovint dins s' lives di sovnances.
Luciye et l' noere rotche (live d' imådjes)
Sourdants do live
Li spoûle do live mete el sinne ene pitite båshele, Luciye (mins ki dmeure ortografeye Lucy), k' est e vacances mon di s' grand-mame, a Sî (dilé Ferire), so l' Aiwe d' Oûte. Ele î va rescontrer on vî pondeu ki lyi va-st aprinde a ponde.
Tecnike des desséns
Les desséns Nadine Fabry, c' est des coleurs a l' aiwe, mins nén trop distrimpêyes.
Såle di bagn
Gn a la metou :
Luciye et l' noere rotche (live d' imådjes)
Tecnike des desséns
I dene eto si manire di ponde, metans èn nén prinde do noer:
Såle di bagn
Istwere
El Walonreye, dins les viyaedjes, les såles di bagn n' ont-st aparexhou dins totes les måjhones ki divins les anêyes 1960. Divant ça, on s' lavéve al coujhene (al "måjhon"), divant l' feu e l' aisse ou li stouve, dins ene tene.
Såles di bagn a pårt
Categoreye:Måjhon
Bucaresse
Bucaresse, c' est l' mwaisse veye del Roumaneye.
Rwenea
Dins les Belès Letes e alon
Categoreye:Aiwes del Walonreye
Bucaresse
Categoreye:Mwaissès veyes Categoreye:Roumaneye
Antomeye
Po les biesses, on djåze pacô di zotomeye (antomeye des biesses).
Tchaptrês di l' antomeye
Po les djins et les biesses ås tetes, les docteurs et les årtisses aprindèt l' antomeye shuvant on plan insi:
antomeye do sistinme respirrece
Loukîz ossu cial: Categoreye:Sistinme respirrece
pea et poyaedjes
Loukîz ossu cial: Pea et pwels
Pî-note
Categoreye:Syinces Categoreye:Medcene *
Lene di Benrath
Elle est lomêye insi pask' ele croejhlêye l' Aiwe do Rén dilé l' viyaedje di Benrath, kékes kilometes å Sud di Düsseldorf.
Divant l' guere di 40, aléve disk' e l' Pologne d' asteure.
Sourdant
Categoreye:Almand (lingaedje)
Ciplet
Ciplet (la-minme Céplet F. Ciplet), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Braive, el province di Lidje.
Tuzance walone
Dramatike e walon.
Edirne
Edirne (e grek: Αδριανοπούλη, Adrianopoúli; e bulgåre: Одрин, Odrin), c' est un veye del Tourkeye.
Difoûtrinnès hårdêyes
Categoreye:Tourkeye
Gadot (planete)
thumb|left|80px|Essegne do Gadot Li Gadot, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 22 d' decimbe eyet l' 20 di djanvî.
Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Gadots
(po 2008)
Lete arabe elif
Li lete arabe u elif (ا), c' est l' prumire lete, et l' prumire longue voyale di l' alfabet arabe.
Gadot (planete)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Lete arabe elif
Ralfabetijhaedje
On l' ralfabetijhe «a» e l' alfabet latén.
Gadot (planete)
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Asterlodjeye
Lete arabe elif
Ralfabetijhaedje
On l' ralfabetijhe «ⴰ» e l' alfabet tifinar.
Prononçaedje
Li lete elif si prononce å pus sovint /æ/ u /æː/ (long "è").
alif-hamza
🇱🇰 «Lete arabe hamza»
Pî-note
ا
18 di djun
Li 18 di djun c' est li 169inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 170inme po ls anêyes bizetes); i ridmeure co 196 djoûs po-z ariver å dbout d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Noere-Fontinne
Nwâre-Fontinne [n.pl.] ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Noirefontaine, rebané avou 6831 Bouillon; limero diyalectolodjike: [Ne 54]; vî limero del posse: 6831
Anêyes 490
4inme sieke | 5inme sieke | 6inme sieke
anêyes 470 | anêyes 480 | anêyes 490 | anêyes 500 | anêyes 510
490 | 491 | 492 | 493 | 494 | 495 | 496 | 497 | 498 | 499
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Li nute divant l' Noyé (live d' imådjes)
Li scrijheu ni s' a nén fwait cnoxhe. Li tite esteut adon «An account of a visit of Sint Nicholas»
Cotoû
Li powinme riprind li paskeye da Sint Nicolai, mins come i n' sait pus a kéne date ki c' est, il plaece li djoû di dvant Noyé.
Ratournaedjes
E walon, gn a deus tradujhaedjes, onk da Jean-Luc Fauconnier et onk da Bernard Louis (li nêt d'vant Noyé, 2012, ISBN 978-3-943052-44-2).
Sourdant
Categoreye:Lives e-n inglès Categoreye:Lives d' imådjes e walon Categoreye:Redjårbaedjes e walon Categoreye:Powezeye inglesse Categoreye:Sint-Nicolai
Ene cope di deus (roman)
Ene cope di deus (Ène coupe di deûs), c' est on roman e walon sicrît pa Jean-Luc Fauconnier, ey eplaidî dins l' coleccion Micromania e 2018.
ISBN 978-2-93036483-4
Prezintaedje
C' est l' istwere di deus djonnès djins – k' on n' dit måy leu no.
Leye vént d' ene cinslote, mins a ene matante k' a on botike ås boubounreyes.
Lu provént d' on coulot d' fortîs. Si a-t i rprins l' mestî di cåzu tertos drola. Mins, a 22 ans, i va replaecî s' fré k' a saetchî on mwais limero å tiraedje al cossete po-z aler sôdård.
I s' vont rescontrer cwand nosse noeråde (co ene ! ) vént vinde si martchandijhe amon l' matante do blondinet (lu), k' est rivnou e permission po ene samwinne li dierinne anêye di s' tins d' sôdård ås lancîs.
Li racontaedje di leu prumire resconte divént deus côps. Aprume dins l' prumî tchaptrê «Leye»:
Pu, al ribolete, dins l' deujhinme tchaptrê «Lu».
Li troejhinmme tchapite si va lomer «Zels».
Lomaedje des persounaedjes
Come dis ses deus romans di dvant (Li djoû k' i ploura des pupes di tere eyet Li noeråde), li scrijheu n' dit nén l' no des persounaedjes.
Li mwaisse persounaedje femrin, c' est "leye" dins l' tite del prumire troke di tchaptrês. Adon-pwis, "li grande chwine" u "Cour-di-Boure".
Li mwaisse persounaedje omrin, c'est "lu", pu li "côpeu", pu "li lancî, adon-pwis, el botikî.
Les persounaedjes dilérins:
Alére
Prezintaedje da Louis Marcelle dins l' Bourdon l° ... (2019).
Anêyes 1880
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Rimetaedje (croejhete)
El croejhete, li rmetaedje u comparaedje s' aplike ås addjectifs et ås adviebes.
On rmetant addjectif, on rmetant adviebe (courtinnmint, on rmetant), c' est èn addjectif ou adviebe ki mostere on rmetaedje (comparåjhon) di cwålité inte deus sudjets.
E walon, li rmetaedje si fwait pus rade avou des adviebes radjoutés divant l' addjectif ou l' adviebe. Mins gn a sacwants mots ki sont des miers djivions.
Dilé les rmetants, gn a les sorrimetants (addjectifs ou adviebes sorlatifs).
Adviebes di rmetaedje
On mostere li sudjet k' on rmete avou l' prumî, pal voye di l' aloyrece «ki».
Dins des ôtes lingaedjes
Dins les lingaedjes tîxhons, sacwants rmetants addjectifs (les cis ki mostrèt on pus hôt dgré) si fwaiynut pa acawtaedje. Adon, c' est des djivions a pårt.
Categoreye:Croejhete walone Categoreye:Croejhete
Lete ya (tifinar)
Li lete tifinare "ya" (ⴰ), c' est l' lete ki rprezinte li son a dins l' alfabet tifinar.
C' est l' 1ire lete et l' prumire voyale dins l' sistinme IRCAM.
Spårdaedje
On l' ritrouve al tiesse di toplin des sustantifs omrins.
A
Tram di Gant
Li Tram di Gant ([NL] Gentse tram) a stî askepyî e 1874 ey il est manaedjî på De Lijn dispoy 1991. Padvant, il esteut manaedjî på li NMVG.
2006-2017
centré|sans_cadre|468x468px
Asteure
centré|sans_cadre|633x633px|Li rantoele dispoy li [[27 di may 2017.]]
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Tchimin d' fier
Bouyon (pitit ban)
Bouyon (F.  Bouillon ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intitée, el province do Lussimbork.
Rilidjon
deus eglijhes :
Pårler d' Bouyon
Li pårler d' Bouyon, c' est on maxhaedje di walon, di gåmès eyet d' tchampnwès.
Li spotchåve voyale est "ë".
Djeyografeye
Bouyon est raiwé pa Smwès, ki fijheut la l' limotche inte l' evetchî d' Lidje et l' ci d' Rinse.
Istwere
Bouyon esteut l' mwaisse veye del Dutcheye di Bouyon.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Veyes di Walonreye
Marc Etienne
Etienne
Marc Etienne, ki l' no d' soçon å Rweyål Club walon d' Måmdey, c' est fré Albert, c' est on scrijheu di prôze nén racontrece dins Lu p'tite gazete.
I scrît purade des biyografeyes di rilomêyès djins di Måmdey.
Live Mahieu di spots picårds
Li live Mahieu di spots picårds, ki s' vraiy tite, c' est "Comme i dit sti-lale" (come i dit cisse-lale), c' est on live di spots sortitré 2000 expressions et locutions picardes de Tournai et ses environs.
I fourit scrît pa Paul Mahieu et eplaidî pa l' Aisse del Tuzance di Tournai e 1982.
Il sieve di sourdant e Wiccionaire dizo l' rahouca SpPic1.
Categoreye:Picård (lingaedje)
Universidade do Estado de Minas Gerais
Categoreye:Univiersités Categoreye:Braezi
Essilaedje
L' essilaedje, c' est l' kitaeyaedje d' on fôraedje ki va esse wårdé dizo ene båtche di plastike.
Motlî
Li hopea d' fôraedje insi ctaeyî et wårdé si lome on silo.
Li nouriteure leye-minme, do silo u di l' essilaedje.
Po l' operåcion d' fåtchaedje et d' aprestaedje do silo, on dit k' on va essiler ene dinrêye, u fé les silos u fé des motes. Li machene ki ctaeye si lome l' essileuse.
Po rprinde li silo, i fåt dissiler, c' est discatchî so li dvant do silo: c' est l' front d' discatchaedje.
Po haetchî sins trop di pietes, gn a des machenes ki côpèt on blok di silo, les dissileuses.
Istwere
Les silos d' mayisse ont cmincî dins l' Bon Payis dins les anêyes 1960. . Li relijhaedje di sôres di poes d' Trouk ki vnént dins les pus froedès contrêyes a permetou di fé des silos d' mayisse e l' Årdene a pårti des anêyes 1970.
Les essilaedjes di yebe mitan fenêye ont cmincî a replaecî les fours diviè les anêyes 1990, cwand on a yeu les eboleuses.
Essilaedje di mayisse
L' essileuse, saetcheye pa on gros tracteur, u ki rote tote seule, fåtche li dinrêye eyet li ctaeyî. Pu, avou ene buze shofleuse, li tiper dins ene rimôke des rahåsses. I fåt todi on tracteur ki toûne avou l' machene po rascode li mayisse.
Cwand on tchår est plin, on l' remoenne al cinse, et l' vudî dins l' silo. Sol tchamp, so ç' tins la, gn a èn ôte tracteur ki rprind l' rascodaedje et tourner avou l' machene. insi, ele n' arestêye nén.
Cwand l' ermôke est distcherdjeye, gn a co on tracteur ki passe pol silo po l' etaessî comifåt.
Foû des grossès cinses, c' est sovint des eterprijhes cinsreces ki fwaiynut l' ovraedje.
Dins des payis avou co des ptitès cinses et avou del mwin-d'-ouve, on essaetche l' essilaedje sol tchamp dins des dobes saetchs, onk di noer plastike, l' ôte on saetch ås grins ordinaire.
Essilaedje di yebe
On lait fener a mitan deus troes djoûs pu fé des boles ki sont-st ebalêyes di plastike pa l' eboleuse minme. Adon, metowe e-n on moncea sol tchamp u dilé l' cinse.
Valeur nourixhante des silos
L' essilaedje wåde mî li djus del plante ki l' fenaedje. Adon c' est on nourixhmint bén pus ritche ki l' four.
Les rapoirts inte nourixhmints sont les minmes ki dins l' plante. Insi les essilaedjes di mayisse sont pôves e proteyenes ey e minerås, çou ki doet esse ricoridjî dins l' råcionmint des biesses.
Maladeyes vinant des essilaedjes
Cwand on n' reyussixh nén bén les silos, u sognî avou les boirds ki sont tchamossîs, on pout fé taper l' vea ås vatches.
Gn a pacô des minêyes di listeriôze avou les silos, pår dins les berbis.
Si on n' dene ki di l' essilaedje di mayisse ås berbis plinnes, ele fijhèt des ptits crikions d' agneas ki crevèt rade (di cåze do manke di proteyenes).
Sourdant
* Categoreye:Nourixhince des biesses
Djaenixhant åbusson
Li djaenixhant åbusson u åbusson å djaenixhant pî, c' est èn åbusson vraiy ki l' pî djaenixh raddimint cwand on l' froxhe après l' awè codou.
No e sincieus latén : Agaricus xanthoderma.
Epweznaedje
Come i rshonne come deus gotes d' aiwe å tchampion des tchamps, on l' codrè voltî po l' magnî.
I va dner des mås d' vinte, u fé rnåder. Mins on n' pout må d' è mori.
Sourdants
Djaenixhant abusson Djaenixhant abusson
Eploctaedje
thumb|Edwård Jenner vaccinant ene djin (prumî eploctaedje di l' Istwere) thumb|Eploctaedje d' ene berbis a l' axhele Èn eploctaedje, u vaccinaedje (coranmint, eto on picaedje), c' est l' dinaedje d' on vaccén (u eplocta) a ene djin u ene biesse, po l' aidî a s' disfinde disconte èn adjint rascråwant d' ene maladeye, å pus sovint on virûsse u ene bactereye, pus rålmint on protozowaire u minme ene celule poirteuse d' antidjinne di maladeye (médiaedje sayrece des magnants mås).
Plouves (arimés)
Plouve (Pleuves), c' est ene ramexhnêye d' arimés sicrîts pa Dominique Heymans, ey eplaidî pås Tétras Lyre.
Ci live la a rascodou l' Pris d' powezeye 2017 del Federåcion Walonreye-Brussele.
Eploctaedje
Istwere
thumb|live da Jenner Edwård Jenner trouve li prumî on vaccén disconte les noerès plokes, tot picant des djins avou des crapes do pés des vatches k' on ene maladeye sins griyeusté ås tetes, k' on lome «vaccine» (pitite vatche, pitite maladeye ås plokes des vatches). Did la l' aloumåcion e walon: «mete les plokes» u «mete les vexhotes»
Plouves (arimés)
ISBN 978-2-930685-34-2
Eploctaedje
Istwere
Onk des pus rlomés vaccins trovés après, c' est l' ci da Pasteur disconte li må d' araedje.
Plouves (arimés)
Li live mon l' eplaideu
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
Eploctaedje
Sôres d' eploctaedje
thumb|Moirt vaccén souwé disconte do [[clavea (maladeye des bedots)|clavea]]
sorlon l' contnou do prodût
Les sôres classikes, c' est Les novelès sôres (dispu les anêyes 2000)
Sourdant
Categoreye:Medcene Categoreye:Sistinme di disfinse do coir
1192
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
Motî Rmåke li vî
Li motî Rmåke li vî, ki s' no e francès, c' est Dictionnaire wallon et français, c' est l' deujhinme pus vî motî walon francès, après l' ci da Villers.
1192
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Motî Rmåke li vî
Il a stî scrît pa Jean Laurent Lambert Remacle, spoté Rimåke li vî (Rimåke li djonne estant Louwis Rmåke).
1192
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
Motî Rmåke li vî
Les mots î sont scrîts avou ene ortografeye di dvant Feller.
1192
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Motî Rmåke li vî
Il a moussî foû a Lidje e 1823. Il a stî recråxhî et replaidî e 1839 (tôme 1) et 1843 (tôme 2)
1192
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Motî Rmåke li vî
Il est rprins sol limero [E177] dins l' djivêye des motîs do walon (pus spepieuzmint, E177a po l' eplaidaedje di 1823 eyet E177b pol replaidaedje.
Accint eployî
I n' shût nén on metou accint. Gn a des prononçaedjes d' après Lidje et des cis d' après Vervî.
Rimake li vi
Raiweu (planete)
thumb|left|80px|Essegne do Raiweu Li Raiweu, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 21 di djanvî å 19 di fevrî.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "raiweu", alez s' vey e splitchant motî.
Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Raiweus
(po 2008)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Asterlodjeye
Franwal des Wiccionaires
Li franwal des Wiccionaires, c' est on forveyou franwal k' on pout abocter tot metant eshonne les dnêyes, todi recråxheyes å djoû d' ouy, des Wiccionaires walons, et francès.
Trovaedje des dnêyes
Les dnêyes si polèt trover e cwate plaeces :
Dins l' categoreye "francès" do Wiccionaire walon. Si on cwirt rén k' des mots (et nén les ratourneures), c' est dins categoreye "Mots francès".
Mins end a beacôp dpus dins les tåvleas d' ratournaedje e francès des mots walons. Fåt drovi cisse pådje ci. Mins l' ahike, c' est k' i n' aparexhnut nén dins l' ôre alfabetike do mot francès (mins sorlon les mots walons ratournés).
Dins l' Wiccionaire francès, les mots francès ratournés e walons sont cial
Et les mots walons diswalpés dins l' Wiccionaire francès, c' est vaici.
Categoreye:Motîs walons Wiccionaire
Wiyinme
Categoreye:Mariaedje
22
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
Wiyinme
On wiyinme (on dit eto : on coirnåd), c' est onk ki s' feme va coûtchî avou èn ôte. On dit k' i poite des coines.
22
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
Wiyinme
Dins les doûcès creyances del Walonreye et di ds ôtes payis, on vout ki les wiyinmes åyénxhe beacôp del tchance.
22
anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40
Wiyinme
Li coleur essegne des wiyinmes, c' et l' djaene. On franc djaene est lomé "djaene wiyinme".
Li sint patron des wiyinmes, c' est sint Djangou.
Gn a ene cofrereye a Meyon ki s' lome "Les Wiyinmes" (pask' i fwaiynut li rclame do froumadje des "biesses ås coines" (vatches et gades).
22
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 22 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Wiyinme
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots "wiyinme" et "coirnåd".
Li mot "wiyinme" est on ptit no divnou cmon no.
Anêyes 1870
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
1191
16inme sieke | 17inme sieke | 18inme sieke
anêyes 1640 | anêyes 1650 | anêyes 1660 | anêyes 1670 | anêyes 1680
1664 | 1665 | 1666 | 1667 | 1668 | 1669 | 1670 | 1671 | 1672 | 1673 | 1674
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1670 do calindrî grigoryin.
Pitizeye ås vatches
Li ptizêye ås vatches, c' est l' tuberculôze ki les vatches atrapnut.
Elle est å pus sovint cåzêye pa Mycobacterium tuberculosis bovis, ene bactereye prôpes ås bovrins. Mins padecô, ossu, pa Mycobacterium tuberculosis tuberculosis, li bacile del pitizeye des djins.
Li maladeye est ricnoxhowe come zonôze, dabôrd ki les djins el polèt ratraper, ki ç' soeye avou l' bacile bovrin ou, copuvite, si c' est l' ci des djins.
Senes del maladeye
Li prumî sene, did lon l' pus corant, c' est ene vatche ki tosse, dispu bele ådje (ça pout durer des anêyes), mins ki continowe a bén magnî.
Gn a eto des crexhioûles sintåves al plaece des glandes al linfe di dzo l' pea.
Pacô, li må si rtape sol pés, et dner ene mamite avou les cwårtîs ki divnèt deurs come do bwès.
Categoreye:Maladeyes des bovrins Categoreye:Zonôzes
Edward Jenner
thumb Edward Jenner (riprononçåve e walon Edwård Djener), c' est l' docteur inglès k' a trové l' atuze et l' pratike do vaccinaedje.
Jenner Jenner
Pan etir
Li pan etir ou pwin etir, c' est l' pan/pwin k' est fwait avou tot ç' k' i gn a dins l' grin k' a stî molou.
Anêye
Gn a des ôtes muzeures di l' anêye, mins ki n' toumèt nén djusse avou l' solea, come dins l' calindrî arabe. La, ene anêye, c' est doze moes del Lune.
Arondixhmint d' Wareme
L' Arondixhmint d' Wareme est èn arondixhmint administratif del province di Lidje.
Åbussons vraiys
Les åbussons vraiys, c' est des blancs tchampions, tertos magnåves.
Anêye
Dins les sistinmes, l' anêye est pårteye e doze moes et a pô près 52 samwinnes.
Categoreye:Cronolodjeye
Arondixhmint d' Wareme
Referinces eyet sourdants
*
Åbussons vraiys
No e sincieus latén : Agaricus spp.
Sacwants åbussons vraiys
Categoreye:Familes di tchampions
Mame (tchanson da Mignolet)
Categoreye:Tchansons e walon Mame, c' est ene tchanson e walon ki l' cåzaedjisse, c' est Djôzef Mignolet, et l' compôzeu, Marcel Batta.
Tecse
Al shijhe po fé nanner s’ cint-meye Li mame foirdjeye des sots resploes Et s’ fi tot l’ schoûtant cwite nosse veye Po bate carasse e grand bleu cir
Å son del muzike tot s’ alome I ploût des rôzes et des feus-d'-li Et l’ efant k’ voleut esse èn ome S’ edwoime et sondje å paradis.
Mame ! C’ est on grand no K'a-st on ptit gosse di låme Mame ! C' est l' seû solo Ki fwait souwer les pus grossès låmes Mame ! C' est l' andje do cir Ki l' Bon Diu mete so nosse voye Mame ! C' est l' doûce mårtire Ki prind totes nos poennes et ki dene ses djoyes.
Pus tård, si ene måle doleur nos blesse, Å pont k’ nos vôréns bén mori, Li mame nos rschape divins ses bresses Et nos hosse come cwand ns esténs ptits. Tot schoûtant çou k’ ele nos raconte, Paroles k’ ele cwirt e fond di s’ cour Adiu totes les laideurs do monde Et nos rcroeyans-st ås mots d’ amour.
å resploe
Efant, n’ f(ijh)oz måy plorer vosse mame; Si veye fout-st on tier di doleurs; On tier ki catcha bén des drames Dizo ses troes såvadjès fleurs. Fiestixhoz l’ come tins d’ vosse djonnesse; Pus tård si vs avoz kéke hatcha, Ele respecteyrè vosse blanke tiesse, Tot s’ rapinsant s’ boune viye mama.
Tecse e Feller
Anêyes 890
8inme sieke | 9inme sieke | 10inme sieke
anêyes 870 | anêyes 880 | anêyes 890 | anêyes 900 | anêyes 910
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Damasse
Damasse, c' est l' mwaisse veye del Sireye.
Istwere
Ene des pus viyès veyes del Daegne, pol moens 8000 ans viye.
Dins les scrijhaedjes e walon
Mark Twain a scrît so Damasse, et si scrijhaedje a stî rmetou e walon: Et dins èn ôte live, i dit co:
Sourdants
Categoreye:Mwaissès veyes Categoreye:Sireye
Rossea (tchivleure)
On rossea, ene rossete, c' est ene djin k' a des rosse tchiveas.
Rilomés rosseas
Categoreye:Tchiveas
Héron (oujhea)
thumb|Héron ki s' voet co sovint amon nozôtes
Li héron, c' est on grand oujhea schaessî.
Sôre di hérons
Categoreye:Oujheas
Anêyes 1860
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Violete
Categoreye:fleurs des tchamps Categoreye:yebes ås maladeyes
Li violete, c' est ene des prumirès fleurs ki florixh å bontins.
Uzaedjes come yebe ås maladeyes
boune po les catåres, li matchurea, li kéntosse, les roumatisses.
Hosmint di l' agnea noû-skepyî
Li hosmint di l' agnea noû-skepyî ou tronnaedje di l' agnea novea-né, c' est ene maladeye des agneas djusse sikepyîs, cåzêye pa on pesse-virûsse (Flaviviridae), foirt vijhén do ci del pesse classike do pourcea et do ci del schite å virûsse des djonnes bovrins (BVD).
Minêyolodjince
Li rascråwant adjint passe del mame (la k' i n' cåze nou må) eviè l' tot djonne fetusse å cminçmint del plinnisté.
Li prumire såjhon k' on tropea est acsût, gnè pout aveur disk' a 50 åcint des agneas avou des senes del maladeye. Les såjhons d' après, l' åcintaedje va baxhî, come les biesses divnèt edurantes.
Dins les payis ki n' avént nén l' maladeye divant, li virûsse åreut polou esse sipårdou pa des bovrins epestiferés del schite å virûsse des djonnes bovrins (BVD).
Senes del maladeye
Å skepiaedje, l' agnea tronne tot, aprume li tiesse k' i hosse tofer. Dins les cas nén si griyeus, gn a djusse des ptits tronnmints do bodje et des pates di drî, cwand l' agnea vout bodjî, dabôrd k' il a l' air normå cwand il est coûtchî.
I n' si sait nén tni so ses pates. Mins i pout teter, si on l' aprepeye do pés del mame.
Si on parvént a nouri l' agnea, les senes polnut s' amidrer avou l' ådje.
Dins des tropeas k' i gn a, li maladeye va passer sins k' on l' voeye, avou djusse on nombe di skepiaedje di flåwes agneas, et on baxhaedje do mopliyaedje des mames.
Damadjes divintrins
Å microscope, on voerè on manke di miyôlene dins li blanke sustance do cervea.
Médyince
Gn a nou médiaedje po cisse maladeye la. On pout aidî les bedots acsûts ki n' si savèt lever tot les sotnant po lzès fé teter, disk' a tant k' i s' astampexhe tot seus.
Espaitchance
Gn a nol eploctaedje. Sacwants årtisses dijhnut k' on dvreut touwer les agneas rascråwés, po n' nén k' il epestiferénxhe li tropea.
Èn ôte sistinme, c' est di mete les grands agneas k' ont schapé dins l' tropea des berbis bråmint dvant d' î mete li bassî. Insi, les berbis seront djondowes naturelmint do virûsse et åront des disfinses divant d' esse plinnes.
Les bedots et les bovrins divrént esse tinous dins des ståves a pårt.
Les vaccins bovrins del schite å virûsse des djonnes bovrins ni vont nén po waeranti les bedots, ca les antidjinnes sont diferins.
Nos del maladeye ezès lingaedjes
E-n inglès, "Border diseases" (maladeye del frontire) pask' ele a stî discovrowe inte deus provinces inglesses. Ci (biesse) no la a stî spårdou té ké dins toplin des lingaedjes. Mins les Ostralyins et Noûzelandès diynut eto "hairy shaker" (poyou schoyeu).
E francès, on divreut purade eployî "tremblement congénital de l' agneau" (tronnmint condjenitå di l' agnea).
Racsegnes e-n inglès sol maladeye
Categoreye:Maladeyes des bedots et des gades
Tiesse di keuve
Categoreye:Pîces di teyåte e walon Categoreye:Redjårbaedjes e walon Categoreye:Romans e francès Tiesse di keuve, kel vraiy tite e francès, c' est "Poil de carotte", c' est on roman e francès da Jules Renard.
Hubert Outlet
Hubert Outlet, c' esteut on scrijheu e walon skepyî a Sint-Pire li 5 d' octôbe 1885 et moirt e moes d' djulete 1945.
Tiesse di keuve
Li mwaisse persounaedje, c' est on ptit rossea råpén, spoté come li tite di l' ouve.
Hubert Outlet
Onk des askepieus do Mouchon d'aunia (1912), il î scrijha dins tchaeke limero inte 1929 et 1945.
Tiesse di keuve
Li roman a stî redjårbé e walon, a môde di pîce di teyåte, pa Émile-Henri Genon.
Hubert Outlet
Relî dins «Vint-cénk escrijheus e walon ås deus Inne».
Tiesse di keuve
Li pîce a stî eredjistrêye e videyo pal Mediateke del province di Lidje avou l' societé ALE-Télédis e 1999.
Hubert Outlet
Outlet, Hubert Outlet, Hubert
Anêyes 1850
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Rafael Orozco Maestre
Rafael José Orozco Maestre a skepyî li 24 di måss 1954 a Becerril et mori li 11 di djun 1992 a Barranquilla. I fourit tchanteu d' Colombeye.
Pexhons (planete)
thumb|left|80px|Essegne des Pexhons Les Pexhons, e-n asterlodjeye, c' est l' planete des cis (cenes) k' ont skepyî inte li 20 di fevrî eyet l' 20 di måss.
Rafael Orozco Maestre
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Tchanteus Categoreye:Colombeye
C' est cial ki ça s' passe (plake)
Categoreye:Plakes di muzike e walon thumb|coviete C' est cial ki ça s' passe (Sechalekissaspasse), c' est ene plake e walon da Michel Azaïs.
Pexhons (planete)
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "pexhon", alez s' vey e splitchant motî.
C' est cial ki ça s' passe (plake)
Elle a vudî e 2011.
Pexhons (planete)
Egzimpe di djhaedje di leu planete po les Pexhons
(po 2008)
Djeret
Li djeret, c' est ene djonteure des biesses ås tetes (et des oujheas), ki raloye les oxheas del djambe (aprume li schinon del djambe) å canon del pate di drî.
C' est cial ki ça s' passe (plake)
Elle a rascodou li pris del Federåcion Walonreye-Brussele 2010.
Djeret
I respond å talon des djins.
C' est cial ki ça s' passe (plake)
Gn a 8 tchansons e walon et 3 e francès.
Djeret
Il est fwait di sacwants ptits oxheas et d' deus pus gros : l' astragale (djouwete d djeret) eyet l' calcaneyom (ponte do djeret).
Pexhons (planete)
Sourdants & pî-notes
<References/>
Djeret
Dissu, gn è passe deus gros tindons sitindeus do pî.
Pexhons (planete)
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Asterlodjeye
Oronde di fniesse
L' oronde des finiesses u oronde des vites u oronde des veyes u pitite oronde u terinea, c' est ene oronde (voyaedjant oujhea) foirt rilomêye el Walonreye, ca ele rivént e moes d' avri, avou l' bontins.
Vexhiyite
Li vexhiyite u on froed sol vexheye, c' est l' efouwaedje del vexheye.
Oronde di fniesse
Delichon urbicum u Chelidon urbica
Sipårdaedje
Tote l' Urope, et l' Azeye, disk' å Djapon. End a eto e l' Afrike bijhrece. Ele passe l' ivier e l' Afrike nonnrece.
Vexhiyite
Minêyolodjince
Elle est pus corante dins les cmeres ki dins les omes, a cåze del courtesse di l' ecdût a l' exhlé. Ele pout esse cåzêye pa ene maladeye del mozete. Ele si voet eto ås bagneuses ki pixhnut dins l' aiwe, aprume si cisse-ciale est mannete.
Oronde di fniesse
Discrijhaedje
Elle est ene miete pus ptite ki l' oronde di tchminêye.
Vexhiyite
Médiaedje
Divinltins, on médyive avou do bleu d' metilinne a-z avaler.
Oronde di fniesse
Vicaedje
Ele vike e colneyes, toprès des djins. Ele basti s' ni so les meurs difoûtrins des måjhones, dizo l' pene do toet.
Vexhiyite
Médiaedje
Asteure, on a ptchî des antibiyotikes come li ciproflocsacene la k' i n' fåt k' ene dôze do prodût po rweri l' må.
Oronde di fniesse
Vicaedje
Po basti s' ni, l' oronde va cweri on fén briyak sol boird des aiwes, k' ele maxhe avou del raetchote di s' betch. Ele maçnêye li ni disk' å dzeu, avou djusse on ptit trô d' rexhowe å dzeu. Ådvins, ele l' a rascovrou di finès waides et d' plomes.
Vexhiyite
Médiaedje
Categoreye:Sistinme pixhrece Categoreye:Efouwaedje (medcene)
Oronde di fniesse
Vicaedje
Ele pond å pus sovint cénk oûs. Li måye et l' frumele les covèt, tchaeke a s' toû.
Les djonnes discloyèt après 12 a 14 djoûs. Co on côp c' est les deus parints ki vont ås moxhes et ås araegnes po nouri l' niyêye.
El Tchapele
El Tchapele, e Feller : Èl Tchapèle ([FR] Chapelle-lez-Herlaimont), c' est ene comene del province do Hinnot.
Oronde di fniesse
Vicaedje
Les djonnes volèt pol prumire feye a 3 samwinnes d' ådje.
Les orondes cwitèt les payis d' acouvaedje e moes d' setimbe octôbe, anonçant l' mwaijhe såjhon. Eme si rashonnut sovint so les fis electrikes divant d' voler evoye eviè l' Afrike nonnrece.
Dins les ouys di m' mame (tchanson)
"Dins les ouys di m' mame", c' est ene tchanson e walon, ratournêye pa Françwès Nyns (so ene idêye da Didier Nyns) d' ene tchanson da Arno, "Dans les yeux de ma mère".
Elle est tchantêye pa Anthony Fanard, k' a ene vwès ki n' rissaetche nén må del cene da Arno.
Categoreye:Tchansons e walon
Oronde di fniesse
Fotos comintêyes (da Léon Demarche)
Sourdant
Categoreye:Oujheas
El Tchapele
Ban
No des ptits bans -- Limero del posse
Godarveye -- 7160
Pieton -- 7160
Rimimbrances di djonnesse da Djihan Coxhe (sovnances)
Les Rmimbrances di djonnesse (e roumin : Amintiri din copilǎrie), c' est on live di sovnances sicrît pa Ion Creangă, ey eplaidî e 1892.
Il a stî ratourné e walon pa Djôr Sfasie e 2014.
Boket foû do live
Categoreye:Lives di sovnances e walon Categoreye:Lives e roumin Categoreye:Redjårbaedjes e walon
Bedots
thumb|On bea crås bedot el Walonreye (dandjreus on croejhmint Sufok) Les bedots u ovrins u motons u blankès biesses, c' est on no po djåzer d' ene aclevåve biesse, on roemiant k' on lome sincieuzmint Ovis aries.
Les motons sont-st aclevés po leu linne, et leu tchå, rålmint po leu laecea.
Ovis aries
Motlî
Dns l' lingaedje corant, l' indje "Ovis aries" a on diferin no, sorlon si ådje eyet si seke :
Les bedots sont-st aclevés dins des bedjreyes. Li ci et l' cene ki les moennèt paxhe sont lomés bierdjî et biedjresse.
Mopliyaedje
Li berbis va cink moes. Ele bedlêye onk, deus u disk' a troes cwate agneas, a l' assulon des raeces. I s' plèt ddja astampé après on cwårt d' eure (c' est des ni-fuyants.
I vont teter troes cwate moes. Come ele n' a k' deus tetes, i fåt nouri les troejhinmes agneas al botaye.
Les ovietes polèt ddja aler a berå a 12-15 moes.
Aclevaedje des bedots el Walonreye
thumb|right|220px|Berbis e l' [[Itåleye]]
Il a bråmint discrexhou å cmince do 20inme sieke, cwans li scole a divnou oblidjeye. Ca c' sesteut sovint les efants k' alént moenner les berbis å tchamps u (pus vî) dins les bwès.
1592
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Bedots
Aclevaedje des bedots sol Daegne etire
thumb|Mape des payis acleveus d' bedots Li bedot s' acleve dins bråmint des payis, des froeds payis Iyes Ferowé disk' å setch payis (Afrike bijhrece). I vike eto voltî dins les montinnes.
I n' sait sopoirter les payis tropicås, di cåze del crouweur ki dmeure dins l' linne, et amoenner totes sôres di maladeyes. Mins il î vike cwand minme sacwantès raeces sins linne.
Li bedot dins les rlidjons
Les Djwifs ont ene dujhance di touwer on bedot a Påke. L' uzance a stî rprinjhe pa les crustins (a Påke eto) et pa les Muzulmans fiesse do bedot.
Li moton come amagnî
Li tchå d' moton a dipus d' saweur. Mins kécfeye k' i gn ene miete di cråxhe di trop po les diabetikes.
Li bedot come biesse sayrece
thumb|[[Wikt:cwarmeu|cwarmeus disguijhîs e motons po xhiner l' clonaedje å Cwarmea d' Måmdey.]] C' est avou on bedot k' on-z a adiercî l' prumî clonaedje di grossès biesses. Li clonêye bedêye fourit lomêye "Dolly".
Hårdêye divintrinne
Categoreye:Aclevåvès biesses Categoreye:Roemiants *
Pawon
vignette Li pawon (omrin) ubén el påwe (femrin), c' est des gros oujheas, k' on lome voltî e sincieus latén : pavo.
Bijhe-Irlande
L' Irlande bijrece, obén li Bijhe-Irlande, est ene nåcion del Rweyåme-Uni, avou l' Inglutere, l' Escôsse eyet l' Payis d' Wale. Ele est sol bijhe-levant d' el Îye Irlandesse.
Anêyes 880
8inme sieke | 9inme sieke | 10inme sieke
19 di djun
Li 19 di djun c' est li 170inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 171inme po ls anêyes bizetes). Et s' dimeure-t i co 195 djoûs divant d' end ariver å coron.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
PlayStation (grande console)
Djermon
Li PlayStation, c' esteut aprume ene djonccion inte Sony eyet Nintendo. L' adierça, c' esteut d' fé on lijheu d' cédés po les grandès consoles di Nintendo. Seulmint, ça n' a nén prindou. D' ès costé, Sony aveut decidé d' fé ene console, mierseu. Tins k' Nintendo trovéve ene novele eterprijhe po l' aspaler avou el lijheu cédé : Phillips.
Anêyes 880
880 | 881 | 882 | 883 | 884 | 885 | 886 | 887 | 888 | 889
PlayStation (grande console)
Prumire varyisté
vignette|Li prumire sôre di PlayStation avou ene manote ey ene plakete. Li prumire varyisté del PlayStation, elle aveut l' fôme d' on rectingue. Elle esteut, å pus sovint, di grijhe coleur. C' est l' modêye del fén del dijhnêye 1990.
19 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
17 di djun - 18 di djun - 20 d' djun - 21 di djun - les 366 djoûs d' l' anêye
Anêyes 880
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
PlayStation (grande console)
Deujhinme varyisté
Li deujhinme varyisté, leye, elle est bråmint pus ronde. Ès coleur soûmintrece, c' esteut li blanc. C' est l' modêye k' a rexhou e 2000 eyet k' on-z end a fabriké disk' al fén. Si spotaedje, c' est PSOne.
Anêyes 1840
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
19 di djun
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Joseph André (discramiaedje)
Sicrijheus e walon lomés Joseph André
23
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 0 | anêyes 10 | anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40
18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 23 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Mame
Li mame ou mere, c' est ene comere k' a metou å monde èn efant.
Categoreye:Famile Categoreye:Mopliyaedje (biyolodjeye)
Låme (amagnî)
vignette|droite Li låme, c' est on soucré amagnî fwait påzès moxhes d' apî po nouri leu covén (tchalons ki vont divni des moxhes al låme).
Cwand gn a pupont d' covén, ki tos les tchalons ont divnou des moxhes, li moxhî pout fé s' låme ou saetchî al låme.
Avou les tchetoeres
Avou les tchetoeres, come les broxhes divèt esse rissaetcheyes pår, on doet fé crever (fé mori, fé peri) les moxhes po fé l' låme.
Adon, on n' rascodéve li låme ki des pus pezantès tchetoeres. On les pezéve avou on pezea al mwin. On relijheut les pus pezantes (on djheut eto les pus cråsses, les pus foites, les meyeuses). Ça dipindeut des moxhîs et kimint çki l' campagne aveut stî. On a rilevé des pwès di 8 (Chuchi a 20 kilos (Tchonveye).
Ces tchetoeres la, c’ est les cenes ki n’ ont nén semé. On-z a peu ki les moxhes rimagnénxhe tote leu låme et n’ pus rén aveur l’ anêye d’ après.
Li moxhî fwait on trô del hôteur del tchetoere et l’ î stitchî. Pus ristoper l’ trô avou on covra. I broûle ene viye loke avou del soûfe k’ i tént avou on ptit baston sol boird do trô.
Mins on pout eto rmaxhî li tchetoere k’ on va rascode avou ene ledjire moxhe. Po çoula, i les fåt tchessî foû. Çoula s' fwait ot–z acoplant les deus tchetoeres, li pus pezante ådzeu, eyet l’ ledjire å dzo, li cou å hôt, dins on saeyea metou so on xhame. Pus tapoter so les costés po fé dischinde les moxhes.
Diyaloke
On diyaloke, c' est on cåzaedje inte deus djins.
C' est eto on djinre di belès-letes, soeye-t i po des sketchs, des boket d' roman u d' pîce di teyåte.
Estoeles (arimés)
Ces powinmes la ont rascodou l' Pris d' powezeye 2020 del Federåcion Walonreye-Brussele.
I sont publiyîs avou l' ratournaedje francès vizon vizu (sol droete pådje).
ISBN 978-2-930685-56-4
Contnou
C' est tos bokets d' libe powezeye (sins rime ni pîtaedje).
Anêyes 1830
Edvincions et discovraedjes
Categoreye:Date
Estoeles (arimés)
Categoreye:Ramexhnêyes d' arimés e walon
1564
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Diyaloke
(totès ouves ki c' est des diyalokes)
Categoreye:Teyåte Categoreye:Belès-letes Categoreye:Diyalokes e walon
Gilbert Mottard
Mottard Mottard Gilbert Mottard a skepyî li 10 d' octôbe 1926, ey a morou li 21 d' fevrî 2011.
Ses tecses e walon parexhît dins Intrez don.
E moes d' octôbe 1983, come govierneu del Province di Lidje, i va fé tot s’ discours e walon. Ki serè-st eplaidî e-n on live d' imådjes Lidjwès, fir di l’ esse et del mostrer.
Alére
François Nyns, Gilbert Mottard, l° 58, esté 2011.
Binzimidazole
thumb|Fôrmule plane On binzimidazole, c' est on prodût biyotchimike fwait pa aplacaedje d' on nawea binzinne (shijh carbones) a on nawea imidazole (cénk atômes avou deus d' azote.
Dins l' coir
I sieve a agritchî l' atôme di cobal dins l' vitamene B12.
Maurice Neuville
C' esteut on scrijheu e walon, k' a cmincî a scrire des sacwès foû payis, come des sovnis d' vacances.
Neuville, Maurice
Open VLD
L' Open VLD, obén d' ès veur no, Open Vlaamse Liberalen en Democraten ([WA] Liberås eyet Democrates Flaminds Avinés), c' est on pårti neyerlandès-cåzant d' Beldjike, lomé pus simpmint les «Liberås flaminds».
Park Nelson Mandela
Li Park Nelson Mandela est on park k' est a mitan e Goutrou (Coûtchant) ey e Moncea-so-Sambe (Levant), å bijhe del N90 ki raloye Mont eyet Tchålerwè. L' intrêye est libe eyet po rén, li park est al comene.
Open VLD
C' est nén l' pus impôrtant pårti flamind ni l' pus impôrtant pårti d' droete e l' Flande å livea des vôtaedjes, contråvmint å MR, e Walonreye.
Binzimidazole
Come antitchamousseure
Les molecules prodûtes avou l' dobe nawea binzimidazole polèt touwer les tchamosseures ki dennut des maladeyes ås plantes, ås biesses u ås djins.
Open VLD
Il est rwaitî come on pårti d' droete, veyanmint ki disfinda l' ideyolodjeye do liberalisse. Minme si le "V" di "VLD" vout dire "Vlaamse", èç pårti la est purade po ene Beldjike uneye.
Park Nelson Mandela
Djeyografeye
<mapframe latitude="50.407738" longitude="4.372301" zoom="15" width="498" height="307" align="center" />
Binzimidazole
Come antivier
Bråmint des prodûts antivier sont fwaits avou l' dobe nawea binzimidazole: