cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Acoroz tertos po vni schoûter (tchanson)
Cotoû
Ca Fiyon esteut po les novelès idêyes ki tournént a l' fén des anêyes 1700 (et k' alént moenner al revolucion francesse l' anêye d' après.
Riscrijhaedjes
Li paskeye est riscrît on prumî côp, riprinds dins l' BSLLW 2inme rîlêye, tôme 6, p. 106 (1881).
Maurice Wilmotte riprind cénk coplets (I, II, VI, VII, VIII) dins s' live Le wallon, riscrîts avou si prôpe ortografeye.
Gn a èn ôte riscrijhaedje e-n on sistinme di dvant Feller pa Albin Body.
N a-st ene modêye e sistinme Feller pa Roger Pinon.
Pî-notes
Categoreye:Viyès tchansons e walon Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Politike Categoreye:18inme sieke Categoreye:Revintreyes Categoreye:Vervî
Gougniye
Gougniye, e Feller : Gougnêye ([FR] Gougnies) est on pitit ban del comene di Djerpene, e Province do Hinnot.
Corbiyon-dlé-Lenion
Corbiyon-dlé-Lenion (la-minme : Côrbiyon), c' est on hamtea d' Lenion.
C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.
Categoreye:Hamteas del Walonreye
19 di djanvî
Li 19 di djanvî, c' est li 19inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 346 djoûs (347 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
17 di djanvî - 18 di djanvî - 20 d' djanvî - 21 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Grégoire-Joseph Chapuis
Grégoire-Joseph Chapuis, e walon "Grigwere", a vnou å monde a Vervî li 11 d' avri 1761; il a morou a Lidje, condåné a-z aveur li tiesse djus, li 2 d' djanvî 1794.
Di s' mestî, il esteut docteur, et c' est lu ki fjha li prumire cezaryinne dins çou k' aléve divni l' Walonreye et l' Beldjike.
A cåze di s' disfinse des abondroets del djin, i divna cohigne cohagne avou l' Prince Eveke di Lidje, di Meyon. Ci-ci aveut corou evoye après l' Binamêye Revolucion (1789). Il aveut stî rmetou so trône on prumî côp e moes d' fevrî 1791, mins dva rcwiter après l' batreye di Djmape (1792). Portant i parvina a rivni on deujhinme côp avou ls Otrichyins e moes d' måss 1793.
C' est di ces trevéns la k' on-z ameta Grigwere Chapuis d' aveur trayi li Principåté d' Lidje po l' France revintresse. Après on swè-dijhant procès, i fourit condåné a moirt.
Dispu 1880, il a s' monumint a Vervî. Chapuis divna adon on modele po les liberås.
Chapuis dins les Belès Letes e walon
Françwès Nyns a rilevé ki, dins les scrijhaedjes da Martin Lejeune, on medcén come Chapuis et do minme payis, on n' trouve nén ene roye so nosse Grigwere. A moens ki, inte les lenes do powinme "on doû", p. 173 des "Œuvres lyriques".
Sourdants
Chapuis Chapuis
Les cwatlins Omer do Toetlî (live)
Les cwatlins Omer do Toetlî, c' est l' ratournaedje e walon do tite do live e-n inglès «The Rubáiyát of Omar Khayyám» (e piersan : رباعیات عمر خیام‎) sicrît pa Edward FitzGerald, et eplaidî pol prumî côp e 1859.
Li live ni s' vinda nén, aprume. Mins on bea djoû, gn ava ene vraiye fouke po ci scrijheu la, e l' Inglutere, pu totavå l' Urope. C' est di ç' tins la k' on-z a cmincî a lomer les gaméns « Omer ».
Ratournaedjes e walon
Lucyin Mahin aveut ratourné ene cénkinne di cwatlins e walon e 1981, eplaidîs dins « Singulîs » 1/1995; pu so l' Aberteke.
E 2014, Richard Joelants endè redjårba ene vintinne et les hiner sol djåspinreye Fesse-bok «Payis condruze et walon».
Ene pårteye di ces-la, fourént rprins sol Rantoele-gazete (coirnêye des Belès Letes), ri-doze-pîtlés.
Redjårbaedje di sacwants cwatlins, avou comintåres da Lucyin Mahin
Sourdants
Categoreye:Lives e-n inglès Categoreye:Piersan (lingaedje) Categoreye:Redjårbaedjes e walon
Jules Defresne
Jules Defresne (di s' plin no, Jules-Jean-Joseph), c' esteut on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon.
I skepia li 29 di djulete 1878 a Ståvleu.
Messaedjreye sol moumint
Mins ene messaedjreye sol moumint, ci est nén fok li berdelaedje. On pout eto evoyî des messaedjes cwand l' soçon est evoye, ou a des robots. Dj' ô bén, gn a eto des ovraedjes ki s' fwaiynut sins response; ça fwait k' on n' berdele nén.
Hårdêye difoûtrinne
Ratournaedje e walon di sacwants cliyints Jabber.
Categoreye:Infôrmatike Categoreye:Daegntoele Categoreye:Atôtchance
Jules Defresne
Ouve e walon
E 1902, il eplaida ene ramexhnêye d' arimés lomêye «Poésies wallonnes diverses».
Si powezeye «Tåvlea d' manaedje» fourit riscompinsêye a ene bate di l' SLLW e 1904.
Mins si mwaisse ouve, sins manke, c' est si motlî so les plantes, riprins dins l' djivêye des motîs do walon.
Sourdant
Defresne, Jules Defresne, Jules
Bourace d' apoticåre
thumb Li bourace d' apoticåre, c' est ene fleur des cortis ki sieve eto d' yebe ås maladeyes.
Borago officinalis
Discrijhaedje
Les foyes sont cråsses avou on niervuraedje foirt seré et disrîlé.
Belès bleuwès fleurs ki vnèt e moes d' may e l' Walonreye.
Afe
Les afes sont å pus sovint dins l' boke.
Bourace d' apoticåre
Discrijhaedje
Les grinnes sont foirt edurantes dins tere, çou ki fwait k' el plante si rseme åjheymint. Les plantules sont ddja bén rconoxhåves a leu spexheur et leu niervuraedje.
Afe
dins les biesses
Les afes, c' est on sene ricnoxhantrece del cocote (bovrins, bedots, pourceas). Les afes sont dins l' boke et so les pîs, inte les ongleas ou padrî.
Categoreye:Senes des maladeyes Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince
Bourace d' apoticåre
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Yebes ås maladeyes Categoreye:Plantes Categoreye:Fleurs des cortis
Ba Don
Ba Don c' est l' mwaisse veye del province di Quảng Bình, å Vietnam. Categoreye:Province di Quảng Bình
Waeret-l'-Veke
Djeyografeye
Viyaedje do Waeret (Hesbaye namurwesse).
Istwere
Apårtinéve a l' eveke di Lidje (disk' e 1620). Did la, si no.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Nier (sistinme nierveus)
On nier do sistinme nierveus, c' est come on fi electrike ki moenne des cmandes u des sintas do cervea u del miyôle schinrece eviè les organes do coir, u årvierdimint.
sorlon leu fonccion
Categoreye:Antomeye Categoreye:Sistinme nierveus
Djaene cou-d'-tchåsse-d'-Almand (fleur)
Li djaene cou-d'-tchåsse-d'-Almand u djaene shabot, c' est ene plante ki crexhe so les vås des aiwes, avou ene djaene fleur, ki dveut ravizer les cous-d'-tchåsse a môde almande sol trevén ki ç' no la a stî metou.
Aconitum vulparia, pus spepieuzmint Aconitum lycoctonum subsp. vulparia
ranonkes
Vicaedje
Elle a des foyes foirt kitaeyeye, come les ôtes ranonkes.
Ele florixh e moes d' djulete-awousse, el Hôte Årdene, todi.
Ele va dner come ene hotche e moes d' awousse.
Spårdaedje
El Walonreye, on l' voet puvite dins les vås di l' Aiwe di Wåtche et d' l' Ambleve.
On l' trouve adon eto dins tot l' Levant del France (Lorinne) eyet so les payis e Coûtchant del Mîtrinne Urope.
Uzaedje
On s' endè sierveut rafûlé divins des bokets d' tchår po-z epwezner les leus. Et dandjreus ossu les rnåds, si on corwaite ès no e sincieus latén «vulparia».
Sourdants
Categoreye:Fleurs des tchamps Categoreye:Epweznantès plantes
Rwanda
Li Rwanda, c' est on ptit payis del Mîtrinne Afrike.
Sitindêye : 26 338 kilometes cwårés.
Mwaisse veye : Kigali.
Lingaedjes :
Monzevås
C' est l' payis ås meye tienes.
Les raeces
Li payis est peuplé di troes raeces di djins ki n' si marièt waire inte di zels. Do vî tins, tchaeke raece aveut on metou role dins l' etcherpetaedje del societé.
Istwere del peuplåcion
Po comincî la pus d’ meye ans, tot l’ payis steut covrou pa ene foirt espesse foistreye. Les prumîs omes k' î dmorént, c’ ît des ptits omes, les Twa ki viként del tchesse eyet do codaedje des fruts et des raecenes, pask’ i n’ avént nén l’ idêye ni les ostis po dirôder eyet coûtiver.
Adonpwis, cwand l’ dezert do Sara s’ a stindou e tchessant les bantous coûtiveus ki î stént, il ont dvou ndaler vir ôte pårt po trover des plaeces po fé des tchamps. I nd a k' ont-st arivé insi so les tienes do Rwanda et s’ mete a dirôder tot leu pus foirt sins s’ ocuper des Twa k’ ont stî må pris ey i nd a waire k’ ont sorviké.
Après les «bantous» - roci lomés Houtou – des djins d’ Etiopeye ont stî oblidjîs d’ baguer aveu leus vatches, tchessis yeusses eto pa l’ avance do dezert. Eyet, i gn a aviè meye ans did ci, sacwant d’ ces djins la, e passant pa l’ Ouganda, s’ ont aresté el long d’ l’ Akaguera (eyou k’ c’ est asteure el Park di l’ Akaguera). Gn a des ôtes k' ont co stî ene miete pus lon, divant d’ arester a l’ Ouwess di l’ Ouroundi, el payis vijhén. Ces djins la, c' est les Toutsi, des moenneus d' tropeas.
Les Houtou ont tant et si bén dirôdé k’ i gn a ostant dire pupont d’ bwès do tot. A leu-n arivêye, les Toutsi n’ ont pont fwait d’ brut ey il ont dmoré l’ long d’ l’ Akaguera disk’ å Bouguessera, eyou i gn a pont d’ bounès teres po coûtiver. Do côp, ça n’ djinnéve nén les Houtou. Mais les Toutsi ont radmint veu k’ les Houtou n’ s’ etindént nén eshonne: i gn aveut on moncea d’ pitits rweyåmes ki s’ djalozént onk l’ ôte eyet todi e trén di s’ bate. Les Toutsi avént adopté l’ lingaedje (kiniarwanda) eyet l’ vicaedje des Houtous. I n’ ont pont yeu d’ må po s’ arindjî e dvinant ptit-z a ptit les mwaisses po k’ i gn euxhe pupont d’ djalots.
Colnijhaedje
🇱🇰 Rwanda-Ouroundi Colnijhî aprume des Almands, i fourit dné e mambornance al Beldjike al Påye di Versaye (1919). Ele li wårda disk' å dislaxhaedje e 1961.
Politike di l' ONU
🇱🇰 Rwanda-Ouroundi A l’ ONU, après l’ guere di 40, li môde esteut d' astaler li democraceye totavå. Adon, po fé plaijhi a l’ ONU, li Beldjike, k' esteut mambor, diveut mete fén å « systinme feyodå » des « Teritweres dizo mambornance do Rwanda-Ouroundi ».
Peupe-sipata di 1994
🇱🇰 Peupe-sipata do Rwanda di 1994 L' avion do prezidint Djuvnå Habiarimana est saetchî djus pa on tir di canon sconte-avion.
Sol pî sol tchamp, des milices houtowes kiminçnut a macsåder les Toutsis et les cis des Houtous ki fjhént avou zels.
S" eshuva li peupe-sipata el pus crouwel ki l’ Afrike åye conoxhou e XXinme sieke : 800.000 moirts a 1.000.000 d’ moirts do moes d' avri å moes d' djun.
Dins les Belès Letes e walon
Li grosse mitan do roman e walon «Li batreye des cwate vints» si passe e Rwanda, djusse après l' peupe-sipata di 1994.
Modêye brouyon del "Batreye des cwate vints"
Sourdants
Categoreye:Rwanda
Åme
L' åme, dins les creyances rilidjeuses, c' est ene pårteye del djin k' on n' voet nén, diferinne di s' coir fizike.
Dins bråmint des rlidjons, l' åme dimeure co vicante après l' moirt.
Categoreye:Rilidjons
A Lidje, e l' an 1763 (teyåte)
Lidje Categoreye:Redjårbaedjes e walon "A Lidje, e l' an 1763", c' est ene pîce di teyåte e walon ki s' passe a Lidje e 1763.
C' est on redjårbaedje del pene da Djôr Simonis del pîce "A l'ombre de la marquise" da Robert Ruwet.
Ele fourit creyeye å Triyanon li 18 di setimbe 2008.
Divizion-1A do Fotbale Bedje (2019-2020)
2018-2019 | 2019-2020 | 2020-2021 Divizion-1A | Divizion-1B | Divizion-1-Novice Li såjhon del Divizion-1A 2019-2020 do Fotbale Bedje est el 117inme såjhon dispoy 'l askepiance do fotbale beldje eyet elle est èl cwatrinme dispoy èl askepiance do Divizion-1A. Li Standård, èl Esportigne di Tchålerwè ey li Royå Excel Moucron sont lès clubs walons ki djouwnuxhe è divizion-1A.
Tiyamene
thumb|Fôrmule tchimike thumb|Tcherpinte dins l' espåce Li tiyamene u vitamene B1, c' est ene vitamene del troke des vitamenes B.
Ele si dismantche dins l' aiwe, et dner ene solucion sins coleur.
Si fôrmule tchimike, c' est C12H17N4OS.
Ele cåze des maladeyes bén cnoxhowes des årtisses ås poyons, ås veas et ås agneas.
Poytreye
Li mancance di vitamene B1 ni s' voet nén sovint dins les poyons et les polets d' poytreye, paski k' end a sovint assez dins les amagnîs k' on-z eploye po les alimints. Dins tos les cas, c' esteut l' cas avou les raeces des anêyes 1960.
Cwand ele arive tolminme, les polets mostrèt des senes del maladeye 3 samwinnes après l' sognaedje avou des farenes k' i lzî manke del vitamene B1. Mins po les ptits poyons, on pout ddja aveur des cas divant l' ådje di 15 djoûs.
Si on les rabuvere avou del vitamene B1, les poyons polèt rweri so kékès eures.
Veas et agneas
Li maladeye k' on lome "Moraedje del schoice do cervea" et k' acsût les veas et les agneas respond raddimint å médiaedje al vitamene B1, sins k' on polaxhe dire ki c' est ene mancance primrece del vitamene.
Sourdant et pî-notes
Categoreye:Vitamenes
Rûland
Li grand Rûland (oficirmint, Burg-Reuland), c' est ene rebanêye comene dins l' province di Lidje ki fwait pårteye des redîmés Payis, e l' kiminålté tîxhon-cåzante.
Ban d' Rûlan
…
Maxime Prévot
Maxime Prévot, c' est on politikî walon eyet francès-cåzant. C' est l' prezidint des Egadjîs.
Referinces eyet sourdants
Prévot, Maxime
Viebes di pozûcion
Les viebes di pozûcion sont des viebes ki dit cmint vs estoz sins uzé èn ôte viebe come "esse" e walon ubén "être" e francès.
Blanke-Nive et les set nûtons (fime d' imådje 1937)
Blanke-Nive et les set nûtons (e-n inglès, pol mwaisse modêye : Snow White and the Seven Dwarfs, édjalé; e francès Blanche-Neige et les Sept Nains), c' est on fime d' imådjes k' a vudî e 1937 da Walt Disney.
Les fjheus do fime fourît David Hand, William Cottrell, Wilfred Jackson, Larry Morey, Perce Pearce, et Ben Sharpsteen.
Li spoûle est rashiowe sol cene do floriconte des Frés Grimm ki poite li minme tite (mins nén e-n inglès) «Blanke-Nive et les set nûtons».
Djusse (hena)
thumb Ene djusse, c' est on hena po mete des likides.
Sorlon l' materio
Categoreye:Ahesses di manaedje
Cawete -wès
Li cawete -wès, ki s' ritrouve padecô scrîte avou l' betchfessî oe (cawete -oes), c' est ene vicante cawete ki dene li no d' on dmorant d' on viyaedje, d' ene veye, d' on payis.
Ele provént del cawete latene -ensis
Ele si prezinte dizo troes fômes :
wes
Vå-Tchôdveye
Vå-Tchôdveye ([FR] Leval-Chaudeville) ubén e Feller « Al Vau », c' est on pitit ban del comene di Biômont, e province do Hinnot.
Gant
Gant (e neyerlandès, Gent, e-n inglès, Ghent), c' est ene veye di Flande, li mwaisse veye del Province di Flande levantrece (Ess-Flande).
Istwere
Ene des veyes les pus ritches do tins des Bas Payis espagnols, a cåze do comiece di draps avou l' Inglutere.
Tourisse
Ene des veyes les pus touristikes di Flande, avou ses ancyins tchenås et ses viyès måjhones avou les dvanteures ås hôts volés ås egrés (trapgevels).
Eto les catedråles et les vîs monumints.
Pî-note
Categoreye:Veyes di Flande Categoreye:Veyes di Beldjike Categoreye:Province di Flande levantrece
Li motlî walon del grammaire
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Djermons Categoreye:Rifondaedje do walon Li motlî del croejhete, ki s' no, c' est Li motlî walon del grammaire, c' est on motlî do coron del Croejhete da Lorint Hendschel.
Il est rprins sol limero [R15] dins l' djivêye des motîs do walon.
Li loyén viè l' motlî.
Såvadjès tchesses
Categoreye:Fåves do vî vî tins Les såvadjès tchesses, c' est des fåves do vî vî tins k' egzistèt dins tote l' Urope.
Les tchesseus et leus biesses volèt dins les airs.
El Walonreye, ele sont rprezintêyes pa :
Waeret-al-Tchåsseye
Warèt-al-Tchaussîye (fr: Waret-la-Chaussée), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye.
Djeyografeye
Viyaedje do Waeret (Hesbaye namurwesse).
Tongurnale
Tongurnale (fr. Tongrenelle), c' est on hamtea d' Tongrene, k' i gn a cåzu ki l' tchestea.
L' Aiwe di Ligne î court.
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Corbiyon-dlé-Bouyon
Corbiyon (la-minme : Côrbion; a Rotchô : Corbion, al Foret, Corbëyon, a Bive, Corbiyon; F. Corbion), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bouyon, el province do Lussimbork.
Henri Storck
A toûrné (1932)l' fime "Misère au Borinage" à voye dissu http://www.youtube.com/watch?v=NQL5Z6Waq1w
Corbiyon-dlé-Bouyon
Etimolodjeye
Li mot Corbiyon vént aprume do latén : « curuus » (coube) + betchete « iyon » po l' mouze ki passe dins ç' viyaedje la.
Corbiyon vént eto d' on no d' famile scrît e francès : Corbion. C' esteut l' no da Sébastien de Corbion k' a nexhou drola. Cist ome la, c' est l' edvinteu d' ene åre do minme no.
Lingaedje do payis
Come li ci d' Bouyon, li pårler d' Corbiyon est foirt målåjhey a classer. Il est djusse metou inte li walon, li gåmès eyet l' tchampnwès.
Discrijhaedje
thumb|left|Discrijhaedje do viyaedje (pa Pascal Baidjot, ås [[scoles di Bive)]]
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Basse (lingaedje)
thumb|Rimontaedje des baskicåzants e l' Euscadeye (1991-2011) Li basse ou euscara, c' est l' lingaedje dilérece do Payis basse espagnol, do Payis basse francès, ey eto d' ene pårteye del Navare.
C' esteut on foirt mancî lingaedje al kimince do 20inme sieke, mins k' a bén raviké, e l' Espagne, todi.
Lomaedje des djåzeus : baskicåzeu(se), baskidjåzeu(se), baskidvizeu(se)
Provnance
On n' sait nén did dou çk' i dvént.
Mins, sapinse a on lomé K. Mixhelena, li mistere do basse, ci n' est nén di wice k' i provént, mins kimint s' fwait i k' i vike co å djoû d' enute.
Prononçaedje
Ces troes letes la si prononcèt diferinnmint, eyet fjhèt des pwaires minimoms; pol moens dins l' diyaleke li pus consecant, eyet e l' batua.
Po les cossounes tz, ts, tx, li diferince di prononçaedje est pus tene.
Veyåvisté
Gn a des scrijhaedjes e basse so les otovoyes e l' Espagne ey e l' France.
Politike linwistike
Tchaeke contrêye otonome a s' prôpe politike linwistike.
E l' Euscadeye, gn a des facteurs sociolinwistikes foirt ecoraedjants.
Icastola
Sourdants
Categoreye:Lingaedjes
Lete F
thumb|250px|Grands et ptits F (letes d' imprimreye) Li lete F, c' est l' shijhinme lete eyet l' cwatrinme cossoune di l' alfabet latén.
Prononçaedje del lete F e walon
Ele riprezinte todi li son F (cossoune lepedintrinne divuzlêye).
Viyaedjes rebanés di Walonreye
Djivêye des 262 intités rebanêyes di Walonreye; avou les ancyins ptits bans k' elzès compôzèt metous adlé.
Tos les ptits bans did divant les grands rebanaedjes (prumî d' djanvî 1977) avént ddja on limero del posse, mins i n' î sont nén co rmetous tertos cial. Po-z aveur dipus d' racsegnes, alez s' vey foû waibe:
Riwaitîz eto :
W
Categoreye:Djivêyes Categoreye:Djeyografeye administrative *
Comogne
Li Comogne u les Comognes (ossu : les Cmons), c' est on no d' plaece del Walonreye la k' gn aveut des tchamps u des bwès ki les djins î polént aler, do trevén d' l' ancyin redjime sins rdiveur di paymint å signeur do payis.
Kimon
Categoreye:Toponimeye do walon Categoreye:Moyinådje
Stiene di Lidje
Estiene a stî eveke di Lidje di 901 à 920. Il aréve skèpiyî èviè 901.
Spècialisse do tchant grigoriyin il a scrît li "Magna Vox" èt "In Festo Sanctissimo Trinatis". on l' ritrouve dins li "Psautier de Lothaire" èt li "Légendier de la cathédrale St Lambert".
Timpesse
Li timpesse est diferinne do stron-d'-pourcea, la k' l' air toûne so leye-minme, et d' l' oraedje, la k' gn a des aloumwers et del tonire.
Consecwinces so l' traeyin des djins
Les bateas ni polnut nén rexhe e l' mer.
Sacwants voyes sont côpêyes pa des åbes.
Les fi electrikes polnut esse råyî, et tote ene contrêye dimorer sins corant.
S' i gn a toplin des sapéns råyîs (chablis), li pris do bwès baxhe (grandès timpesses k' acsujhèt sacwants payis).
Timpesses a pårt
Categoreye:Meteyo Categoreye:Vint
Henin
Henin, c' est on no d' famile corant el Walonreye.
18 di djanvî
Li 18 di djanvî, c' est li 18inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 347 djoûs (348 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Henin
C' est on ptit no k' a divnou no d' famile (loukîz sol cial sol Wiccionaire).
Sourdants
Categoreye:Nos d' famile del Walonreye
18 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
16 di djanvî - 17 di djanvî - 19 di djanvî - 20 d' djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Grivna
thumb|On biyet d' deus cints grivenes
Li grivna (on dit on grivna, deus, troes, cwate grivni, cénk, evnd. grivenes), c' est l' nouve manoye di l' Oucrinne, dispu li 2 d' setimbe 1996.
Li grivna n' est nén ene libmint discandjåve manoye.
Categoreye:Manoyes Categoreye:Oucrinne
Veye-e-Waeret
Veye-e-Waeret, c' est on hamtea di Bjin.
Djeyografeye
Viyaedje do Waeret (Hesbaye namurwesse).
Codjowaedje cure
Li codjowaedje di cure, c' est on codjowaedje des viebes del cénkinme troke da Hendschel, ki l' infinitif est avou -re, et kel bodje A si fwait avou -jh-.
Mwaissès piceures
Li bodje B si fwait tot rsaetchant li cawete di l' infinitif -re, mins tot-z aplicant li rîle des longuès voyales, s' il atome.
Li bodje C est l' minme kel bodje A.
Li codjowaedje di plaire est foirt près do codjowaedje di lére, mins cial, nos n' avans pont di candjmint d' voyale inte les bodjes.
cure
Afitchete-riclame
Ene afitchete-riclame u pus biesmint ene afitchete, c' est ene pitite afitche, sovint scrîte des deus costés, po-z anoncî èn etrevén.
Diferinne do disployåve, k' a sovint troes foyous riployîs so n' onk l' ôte.
Siervaedje
Come ene afitche, on lzès pout afitchî so èn ouxh di veule u ene finiesse.
Motî gåmès d' Viancoû
thumb Li Motî gåmès d' Viancoû, ki l' tite e francès, c' est Glossaire gaumais-français (patois de Willancourt), c' est on motî gåmès-francès avou tos les mots kinoxhous u eployîs pa Nestor Marchal, ki note l' accint d' Viancoû et d' d' tåtoû.
Afitchete-riclame
Siervaedje
On ndè mete on paket so ene tåve e-n on leu d' passaedje, ki les djins pudnut tot passant.
Motî gåmès d' Viancoû
I fwait a pô près 1800 mots.
Afitchete-riclame
Siervaedje
Udon, les dner al mwin ås djins ki passèt sol rowe.
Motî gåmès d' Viancoû
Il a stî eplaidî e 2018 dins l' coleccion Ma p'tite édition pa Jean-Luc Geoffroy.
Afitchete-riclame
Siervaedje
Pacô, les plaker dizo les xhoube-finiesse des otos.
Categoreye:Atôtchance Categoreye:Imprimreye
Motî gåmès d' Viancoû
Il est rahoukî come limero Gm6 dins les motîs do gåmès e Wiccionaire.
Contnou
Li Djan-Luk a la rashonné:
Ortografeye
L' eplaideu a normålijhî l' ortografeye tot shuvant li sistinme Themelin.
Viancoû
Léopold Massinon
Léopold Massinon, c' esteut on scrijheu e walon del soce «Les walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès».
Ses scrijhaedjes parexhént dins «Noveles», leu gazete e walon.
Massinon
Scolaedje do walon
Pådje di sinteze po li scolaedje do walon
Rete
Rete (prononcî /ʀɛt/, scrijha Feller Rèt´, almand Recht), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Vit, el province di Lidje (redîmés payis).
thumb|eglijhe
Lingaedje do payis : lussimbordjwès
Djeyografeye
Metou djusse astok del Viye Såm, li long del Fagne walone.
Prumî et seu viyaedje del kiminålté tîxhon-cåzante, si on vént del Viye Såm, et-z aler so Waime (ou tourner a hintche po prinde l' otovoye).
Raiwî do rew do minme no.
Istwere
C' esteut on viyaedje del signorreye di Bûtba. Il a stî atchté på duk di Lussimbork e 1380.
A divni comene e 1801 (Redjime francès).
E 1815, Rete shût l' istwere del Walonreye prûssyinne.
E 1896, on djha k' i gn aveut co d' l' ôr dins l' Retbak, et gn a des cwereus k' î ont-st aploû.
E 1925, rivént al Beldjike avou les Redîmés payis.
Tuzance
Joseph Bastin î a fwait des rcweraedjes po s' live so les plantes.
Categoreye:Redîmés Payis Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Lete yaq (tifinar)
Li lete tifinare yaq (ⵇ), c' est l' cene ki rprezinte, dins l' alfabet tifinar, on son ki n' egzistêye nén e walon, ni dins les lingaedjes romans ou tîxhons.
Sinte Båre
thumb|[[veulire (bele finiesse)|Veulire avou sine Båbe, a Plombire]] Sinte Båre ou sinte Båbe, c' est ene sinte fiesteye el Walonreye, li 4 di decimbe.
Wonze
Wonze (eto Onze, u co Wanze , ([FR] Wanze), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, dins l' province di Lidje.
Djeyografeye
Metowe e l' Hesbaye.
Economeye
Grosse soucreye.
Sinte Båre
Ele fwait pårteye des «sints des prumîs djoûs d' decimbe» avou sint Elwè et sint Nicolai.
Vicåreye
thumb|Sinte Båbe, a hintche avou li [[spêye et l' cariot, sol poliptike Sint-Djhan, da Hanse Memlink, wårdé a Brudje]] C' est ene mårtire do 3e sieke ki dmoréve e l' Bitineye (Tourkeye d' asteure).
Rilomêye
Elle est cnoxhowe el Walonreye come sinte boune dame des houyeus, des schayteus, des viernixheus, des veultîs et di tos les mestîs k' ont-st a vey avou l' feu (pompîs, carioteus, mins eto årtchitekes et djeyolokes).
Divant d' dischinde e l' fosse, les houyeus dijhént sovint «al wåde di Diè, di sinte Båre et d' Sint Linåd».
On l' preye po-z esse wårdé del moirt subite.
Dins les Belès Letes e walon
Dins les Belès Letes e walon, on rténrè aprume li ramexhnêye di tecses sol Sinte-Båbe, dins «On fiestit les sints III», p. 62-75, Ed. do Bourdon, Tchålerwè, 1993.
Båre Categoreye:Crustinnisse
Lete yaq (tifinar)
C' est l' minme son ki l' ci rprezinté pal lete ق dins l' alfabet arabe.
Sacwants mots avou l' lete yaq
Q
Hosseuse
thumb|Li båshele a djno ki hosse l' efant ([[pondeure da Vincent Van Gogh]] Ene hosseuse, c' est ene tchanson po-z edoirmi les efants.
C' est sovint des viyès viyès tchansons, mins on pout aveur sacwants scrijhaedjes d' asteure.
Li tipetape doet esse doûs, et l' muzike si repeter.
On l' pout tchanter et rtchanter ostant k' on vout, disk' a tant k' l' efant s' edoime.
Deujhinme egzimpe
Resploe :
picård
E picård, li pus cnoxhowe des hosseuses, c' est "Li ptit Quinquin", schoûtåve roci].
arabe marokin
Vo cial ene hosseuse e l' arabe marokin.
On pout vey ki, mågré li grande diferince di lingaedje et d' tuzance, gn a deus rshonnances avou l' walon :
Sourdants & pî-notes
<References/>
Categoreye:Rime-rames d' efant Categoreye:Tchansons Categoreye:Soumey
Loumire
vignette|Loumire Li loumire, c' est des waches electromagnetikes di ptite wachlire.
Ludwig van Beethoven
Ludwig van Beethoven, c' esta on muzicyin classike ki vina del Sint Impire Romin Djermanike. Il ava yeu l' piceure di n' poleur nén ôre, mins eto po-z aler buker dins tot dins ses dierins djoûs.
Loumire
C' est l' loumire ki permete ås djins et ås biesses di vey.
Li savtî
Li savtî, c' est ene pîce di teyåte da Édouard Remouchamps ki s' prezinte come ene comedeye e deus akes. Elle a vudî foû e 1858.
Crespin
C' est li mwaisse persounaedje del pîce. Savtî di s' mestî, il a l' five del gote et s' margaye tot l' tins avou s' feme. I n' est waire sûti dins si ovraedje et scrote les cwårs da s' feme po kékes henas amon l' cåbartî.
Loumire
Sôres di loumire
Li loumire naturele, c' est des waches emetowes pa les coirs poirtés a hôte timperateure : li solea do djoû, li lune ey ene miete des stoeles, del nute.
Li loumire pout esse eto prodûte pa les coirs sitombyîs (loumiryince): c' est l' cas des viers-gayets.
Li savtî
Hinri
C' est li meyeu camaeråde da Crespin et sovint li seule djin råjhnåve astok do manaedje et ki naiveye todi inte deus aiwes po sayî di racmoide li wespiyant manaedje.
Loumire
Coleurs del loumire
Li blanke loumire si pout dismantchî e totes les coleurs di l' airdiè. C' est çou k' on lome li speke del blanke loumire.
Li savtî
Hinri
savtî
Loumire
Coleurs del loumire
Categoreye:Fizike *
16 di djanvî
Li 16 di djanvî, c' est li 16inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 349 djoûs (350 po ls anêyes bizetes) ki dmorèt disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
14 di djanvî - 15 di djanvî - 17 di djanvî - 18 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Pôle
thumb|Del nute, les stoeles shonnèt tourner totåtoû do pôle (cial li pôle Nôr, e l' [[Iran)]] Les pôles, c' est les fenès copetes, a Bijhe ey a Nonne, des dmeyès boles daegnreces.
Gn a don l' pôle Nôr eyet l' pôle Sud.
Sacwants piceures djeyografikes
C' est par la ki l' aessi ki l' Tere toûne åtoû rexhreut foû del Daegne.
C' est la k' i fwait l' pus froed.
Li djoû î deure shijh moes, ostant k' el nute.
Par nute, les stoeles shonnnut tourner åtoû des pôles.
Dins les belès-letes e walon
Dins «Li Ptit Prince», li scrijheu mådjene èn esprindeu d' lampe ki sereut e pôle Nôr u e pôle Sud: i n' overreut k' deus côps l' an (on côp po esprinde li gåz, on côp po l' distinde).
Categoreye:Djeyografeye
Sinefe
Ban
No des ptits bans -- Limero del posse
Sinefe (viyaedje) -- 7180
Ârkène -- 7181
Famiyeûrû -- 7181
Fèlû -- 7181
Pètit-Rieux (u Pètit-Rieux-dlé-Nivèle) -- 7181
Wisconsene
Li Wisconsene u Wisconzin, c' est èn estat des Estats Unis d' Amerike.
thumb|Eplaeçmint ezès Stats Unis
Istwere
Divnou estat des Estats Unis e 1848.
Come gn aveut k' des grands bwès, et des peupes indyins, les estats unis fwaiynut del riclame totavå, tot prometant des teres a 75 francs bedjes l' ectåre.
Gn a yeu toplin d' abagants walons al fén do 19inme sieke, k' ont wårdé l' lingaedje walon vicant disk' å cmince do 21inme sieke.
🇱🇰 Walons del Wisconsene
Sourdant
Categoreye:Estats des Estats Unis
Son B
Li son B, c' est l' son del cossoune leprinne vuzlêye.
Montenegro
Peuplåcion
I n’ î vike ki 660.000 djins, li minme nombe ki les provinces do Roman Payis et do Lussimbork rashonnêyes. On les lome Montenegrin.
Cawete -én
Li cawete én, c' est cawete do walon, ki pout esse riloukeye come ene dobe rifondowe del cawete -in.
Come i gn a nole rîle bén claire po rfonde on mot avou l' betchfessî én, purade k' avou li scrijha in, les deus cawetes egzistèt, tchaekene po des mots diferins.
Li femrin, s' end a onk, si fwait avou l' cawete -ene.
avou candjmint d' voyale
Li parintaedje si pout fé avou on candjmint d' voyale:
avou spotchaedje del cawete
Mins on pout awè eto on spotchaedje del caweteWikt:
Sacwants sustantifs avou l' cawete -én (dedja studyîs sol Wiccionaire)
En
Montenegro
Lingaedjes oficirs
Li lingaedje oficir, c' est el montenegrin.
Ôtes lingaedjes
Mins nerén, ci payis cial ricnoxhe eto l' albanès, li bosniyin, li crowate eyet li serbe.
Istwere
Pitchote a midjote, les Slåves arivnut dins l’ contrêye et metnut so pî les prumîs estats.
Li prumî dislaxhî estat serbe, le Rasseye, si diswalpêye eviè les anêyes 800. Å cominçmint do 14e sieke, li Montenegro si trouve dins on grand et pouxhant rweyåme serbe, ki comprind ossu l’ pårteye nonnrece del Serbeye, li Macedône et l’ Albaneye.
Li deujhinme limotche, ci serè l’ cene ki shurè l’ concwesse otomane.
Al difén do 14e sieke, les Otomans atacnut a enindjî les Balkans. E 1482, des sorvicants des gueres otomanes si rassåvnut dins les montinnes do Montenegro et askepyî l’ estat do Montenegro. Ci tot ptit rweyåme, nén pus grand k’ on cwårt a on tîce do Montenegro d’ enute et moenné pa des Vladikas (des sôres di Princes-Vekes come a Lidje), serè l’ seule intité serbe a dmorer dislaxheye des Otomans disk’ å 20e sieke. Tant k' al Bosneye, al Serbeye, et les ôtes pårteyes do Montenegro, i sont, zels, mwaistris pa les Trouks.
Les Montenegrins, des rcrindous et firs guerîs, rezistêynut disk’ ås gueres del difén do 19e sieke ki les Slaves boutnut ls Otomans foû d’ leus payis. Did la leu spot : « les pus vayants des Serbes ».
E 1918, li Montenegro, k’ a divnou troes côps pus gros, est rataetchî å Rweyåme des Serbes, Crowates et Slovenes ki dvénrè l’ Yougoslaveye.
Do tins del guere di pårtixhaedje del Yougoslaveye, li Montenegro s’ a metou do costé des Serbes sins vraiymint pårticiper. Å moumint del guere do Kossovo, bén k’ fijhant pårteye do minme payis, li Montenegro s’ a dclåré neute et minme ascoyî des refudjîs kossovårs.
Kiminåltés
Gn a bråmint des cminåltés dins ci ptit payis la.
Rilidjons
Come les Serbes di Serbeye, les Montenegrins sont bråmint ortodosses (70 åcint). Mins gn a ossu 20 % d’ muzulmans, 3 % d’ catolikes.
Sourdant
Categoreye:Payis Categoreye:Payis del Mîtrinne Mer Categoreye:Urope nonnrece
Son B
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Cossounes
Gade
vignette Li gade (on dit eto, bike et foirt rålmint, tchive), c' est ene aclevåve biesse, on roemiant, sovint avou des coines, ki prodût do laecea.
Modåve
Li Grand Modåve, ([FR] Modave), c' est ene rebanêye comene dins l' province di Lidje.
Gade
Capra aegagrus hircus.
Motlî
On lome
Les gades sont-st aclevêyes dins ene gadelreye. Li ci k' endè tént, u les aler fé paxhe, on l' lome li gadlî.
Mopliyaedje
Les gades ont pacô on gadot ki n' est ni måye ni frumele : on bikebok u gade-et-bok.
Maladeye des gades
Categoreye:Aclevåvès biesses Categoreye:Roemiants
La Valise
La Valise, c' est ene binde di muzike lidjwesse compôzêye di deus femes : Marie Zinnen eyet Fanny Vadja.
Cwate-bindes
thumb|Imådjete des cwate-bindes (e l' Espagne) Ene cwate-bindes, c' est ene grande lådje voye avou cwate bindes di rôlaedje, deus d' tchaeke costé, schåyeyes pa èn inte-deus.
Mwaissès dnêyes
Mins, årvier di l' otovoye, on pout tourner a hintche, pa des passaedjes esprès. On pout rôler dsu avou des tracteurs et des ekipaedjes di cinse. Gnè pout awè des feus-rodjes, des rond-ponts. Li vitesse pout esse rastrindowe a 90, ou minme a 70.
Sacwants cwate-bindes del Walonreye
Categoreye:Voyes et tchmins
Motlî do G&G
Categoreye:Motîs walons Categoreye:Djermons Categoreye:Rifondaedje do walon Li roman Gabriyel eyet Gabriyel a on motlî å coron. Il est håyné dvant, avou l' limero [R16] e l' djivêye des motîs do walon.
Li motlî est fwait foû d' deus bokets. Aprume, del pådje 232 disk' al 249 do roman, avou l' tite Lisse di mots, c' est l' gros boket do motlî, avou 373 djivions.
Gn a bråmint d' l' etimolodjeye ådvins, foirt avant, d' après les rcwerances des romantîs. (I n' conoxhnut nén l' Motî etimolodjike da Grandgagnage.)
Li deujhinme boket, ki c' est les pådjes 249-252, c' est ene plaide da Djôr po l' rifondou walon aler pus lon.
Bokets do motlî:
thumb
Imådje:Sch-motli-R16.png
Ansinî d' plante
Èn ansinî d' plante (eto: on composs), c' est ene plaece eyu çk' on mete les restant des plantes do cortis. Et les nichtés k' on råye si elle ni sont nén a sminces.
On î pus taper eto les rleyons d' amagnî les splitchaedjes d' amagnî et vos nd åroz. Mins on î pout nén stitchî des plantes k' ont divnou come do bwès (vîs siermint d' vegne, copales di sapén). categoreye:Ecolodjeye categoreye:Djårdéns et cortis
Dutcheye di Lussimbork
thumb|Mape des payis ki vont dner des bokets al Beldjike, e 13inme sieke; li dutcheye di Lussimbork est å dzo, a droete) Li dutcheye di Lussimbork, c' est ene dutcheye ki s' a diswalpé el Moyinådje, dins l' Sint Impire Romin Djermanike, åtoû del veye di Lussimbork.
Il est la, nosse pitit valet (tchanson)
Il est la, nosse pitit valet, c' est ene rilomêye tchanson d' Noyé ki provént del France et ki s' î lome «Il est né le divin enfant».
Dutcheye di Lussimbork
Å Levant, on-z î cåzéve li lussimbordjwès. C' est so cist aroyaedje la ki ç' lingaedje la s' a diswalpé. Mins å Coûtchant on djåzéve li walon a Bijhe et l' lorin a Nonne.
Å moumint k' il aléve li pus lon, li Dutcheye di Lussimbork comprindeut :
Il est la, nosse pitit valet (tchanson)
Istwere
Li cåzaedje a stî eplaidî pol prumî côp e 1874 dins on live di tchansons d' Noyé rashonnêyes pa on lomé Jean-Romain Grosjean, k' esteut djouweu d' ôres.
Dutcheye di Lussimbork
Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Grande Dutcheye do Lussimbork
Il est la, nosse pitit valet (tchanson)
Istwere
Li modêye walone li pus cnoxhowe, on l' doet a Lucien Somme. Ene ôte modêye, sourdant di cisse-lale, a stî riscrîte pa Lucyin Mahin e 2021. Elle fourit tchantêye a messe di Noyé a Transene e 2021 et 2022.
Coleur a l' aiwe
Rilomés pondeus a l' aiwe
Marie-Claire Lefébure a pondou a l' aiwe toplin des belès coines di Walonreye
Coleurs a l' aiwe da Marie-Claire Lefébure
Il est la, nosse pitit valet (tchanson)
Corwaitaedje do walon del modêye Somme
Sifwaitmint, po «il est né», ki pôreut awè stî ratourné «il a nexhou», mins l' mot n' esteut pus waire eployî e 20inme sieke. On åreut polou eto mete «il a skepyî», mins ci mot la ki s' a spårdou e 21inme sieke, esteut foirt coinrece (Payis d' Nivele) e 20inme sieke. Adon, Lucien Somme a yeu ptchî di cwiter l' mot-po-mot, et mete: «il est la», k' on dit come «il est arivé», po ene sakî k' on ratind dispu lontins.
Coleur a l' aiwe
Rilomés pondeus a l' aiwe
Categoreye:Pondeure
Il est la, nosse pitit valet (tchanson)
Corwaitaedje do walon del modêye Somme
Ci relijha la rind l' tchanson bén pus binamêye. Ey esse pus voltî tchantêye pa des rcåzeus u des nén-djåzeus d' walon.
Lucien Somme eploye ossu des piceures di croejhete pår walones, come li codjowant infinitif:
Çoula rind l' tecse pus ledjir, tot s' houwant des repetaedjes des cawetes di codjowaedje.
Tant k' å motlî, al deujhinme roye, i prind des instrumints pus walons ki l' hôbwès et l' pipsak (muzete) del modêye francesse. Lu, c' est:
Sourdant
Categoreye:Tchansons d' Noyé Categoreye:Redjårbaedjes e walon Categoreye:Tchansons e francès
Maredsou (bire)
vignette|Sol hintche, on vere a bire del marke. Maredsou ([FR] Maredsous), c' est ene marke di bire.
Djinre
C' est ene bire di hôt fermintaedje, ele est passêye divant del mete e botaye, çou kel fwait foirt limpide.
Mågré ç' no la, ele n' a måy sitî bresseye a Maredsou minme (mins on l' î pout boere, dins des chopes di tere). Asteure elle est bresseye a Anviesse, pal minme bressene ki fwait l' bire « Duvel ».
Sôres
Vola el lisse des cwates bires k' on-z ertrouve so l' waibe oficir :
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Bires
Lete di beloyance
Ene lete di beloyance,c' est ene lete sicrîte tote seule, mais loyeye å mot di dvant pa ene loyeure (e rfondou walon).
Li mwaisse role d' ene lete di beloyance, c' est di ristoper èn ahiket. Ele serè don todi metowe dirî ene voyale et dvant ene ôte voyale.
Eployaedjes corants
Li lete di beloyance -z si trouve å pus sovint après les dvancetes po, a, e, tot (divant pårticipe prezintrece) et å (divant on viebe sustantivé); ou après l' adjondrece «et».
Eployaedjes a pårt
Pa des côps, li lete di beloyance -z si rtrouve dirî des ôtes mots, mins ele pout eto esse rissaetcheye
Etroclaedje
Li lete di beloyance -z si pout vni etrocler e-n on vraiy djivion:
Dins les cåzaedjes ordinaires, sins respet do metaedje do prono coplemint divant l' aidant viebe, on-z a eto :
Miercorecmint, ces fråzes la divnét :
Mins zî s' pout eto rescontrer al tiesse del fråze :
Li shuvion on-z pout ossu divni èn etrocla : ons
Lete di beloyance -t
Li lete di beloyance -t si voet :
Lete di beloyance -n
On eploye li lete di beloyance -n : tchålerwetresse («no» et «vo»), divant voyale.
Lete di beloyance -st
On eploye voltî li lete di belogance-st derî on codjowa, todi divant voyale
Lete di beloyance -y
Ele si rescontere sovint e walon do Mitan ey e l' Årdene nonnrece.
Il est scrît eto dirî : mi, ti, si
et minme dirî des mots a pårt :
E payis d' Vervî, li prono d' djin sudjet i ni dvént nén il divant voyale. L' ahiket si ristope pa ene lete di beloyance -y- ki s' divreut scrire :
Frecwince de letes di beloyance sorlon l' coine del Walonreye
Li lete di belogance -st est puvite eployeye e walon do Levant.
Li «-z» est eployeye tocosté.
Li «-n» est tipike do Coûtchant walon avou «no» et «vo»; do Coûtchant et del Basse Årdene dirî m', t' et s'.
Sicrijhaedje des letes di beloyance
Dins l' sistinme Feller, les letes di beloyance si radjondêt pa deus loyeures å mot di dvant et å mot di drî, çou ki dene pacô des droles di acawmints:
E Feller, li «n» et li «gn» di «i n a» et «i gn a» sont loukîs come des letes di beloyance et sont loyîs ås deus mots vijhéns.
Divant l' sistinme Feller, on scrijheut voltî li «z» di beloyance tot seu (metans Edouard Remouchamps dins «Tåtî»). Sacwants scrijheus come Jeau Bosly ont porshuvou cisse dujhance la, minme tot scrijhant e Feller.
Categoreye:Croejhete walone Categoreye:Sons et letes do walon
Vier do cour ås tchéns
Li vier do cour, c' est on rond vier del famile des fiyaires ki s' mete dins l' cour des tchéns.
Dirofilaria immitis
I sont rascråwés pal hagneure d' on picron.
Spårdaedje djeyografike
Li vier do cour est aprume rescontré dins les tchôds et frexhs payis. Mins on ndè rescontere eto e l' Urope coûtchantrece (Grande Burtaegne, France, Almagne). I n' avize nén awè stî trové el Walonreye.
Senes del maladeye
Les mwaisses senes sont l' tossaedje, et l' dishoflaedje (coûtresse d' alinne) do tchén, ki tanfele cwand i rote.
Li biesse pout esse eto tote siblareye.
Ayites Melrate (viyaedje)
Ayites Melrate, c' est on viyaedje del comene di Tilmi, el province di Tinrhir, sicrît oficirmint e-n arabe «آيت مرغاد». I pôreut esse riscrît e cmon amazir marokin «ⴰⵢⵜ ⵎⵓⵔⵖⴰⴷ», «ⴰⵢⵜ ⵎⴻⵔⵖⴰⴷ» u «ⴰⵢⵜ ⵎⵔⵖⴰⴷ».
Vier do cour ås tchéns
Senes del maladeye
On sene kécfeye foirt timprou, c' est ene diermite setche, distrujhante do dbout des orayes (et di ds ôtès plaeces). Elle est cåzêye pa li stopaedje des féns ecdûts do sonk pa les microfiyaires.
Ayites Melrate (viyaedje)
Si no vént del tribu des Ayites Melrate, ene ancyinne tribu di voyaedjants bierdjîs, k' î ont bråmint setlé.
Vier do cour ås tchéns
Ene teze del sicole veterinaire d' Alfôrt (Paris) sol vier do cour
Ayites Melrate (viyaedje)
Gn a ds ôtes viyaedjes ki s' lomnut insi.
Vier do cour ås tchéns
Sourdants
Categoreye:Maladeyes des tchéns Categoreye:Ronds viers Categoreye:Filariôzes Categoreye:Biesses foû del Walonreye
Ayites Melrate (viyaedje)
Pî-notes
Categoreye:Veyes et viyaedjes do Marok Categoreye:Atlasse (hôts tienes)
Ver (Custene)
Categoreye:Hamteas del Walonreye Ver, c' est on hamtea d' Custene. C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.
Sipotaedje des djins : les Makès (ricomprins "Maket".
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "Ver", alez s' vey sol Wiccionaire.
Viyès dujhances
Cwand èn etrindjî maryive ene båshele di Ver, po s' mete avå les djins, i dveut passer l' "mactaedje" : les djonneas do viyaedje bouxhént so s' dos et so s' tiesse avou des loces.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Tchvå Bayåd
Categoreye:Foclore del Walonreye Categoreye:Foclore Li Tchvå Bayåd u Tchvå Bayârd, c' est li tchvå do floriconte des cwate fis Aimon. C' est on bay, come di djusse. C' est on tchvå ki pout fé totès estchantêyès sacwès.
Si no provént del tchanson d' djesse des cwate fis Aimon kinoxhowe el France, el Beldjike (Walonreye et Flande), e l' Almagne, e l' Itåleye, ezès Bas Payis et minme e l' Inglutere.
Il åreut zouplé houte do Rotchî Bayåd a Dinant et li scoter.
C' est onk des adjeyants d' bwès del porcession di Termonde, Ate et Malene. Insi, il est waeranti come patrimwinne nén fizike pa l' UNESCO.
Li Tchvå Bayåd est lomé "Ros Beiaard" e flamind, "Bayard" e francès, Bayardo e-n itålyin.
E walon, li mot "bayåd" a divnou on cmon no avou bråmint des sinses, aprume po des usteyes po poirter des tchedjes.
Crolé bwès d' cok
Li crolé bwès d' cok ou wachleus oyåbe, c' est do bwès d' oyåbe, mins vinant d' åbes k’ ont ene maladeye.
Tchvå Bayåd
Dons madjikes
Li tchvå Bayåd, c' est on tchvå madjike ki dvént co pus fel cwand il est pus tcherdjî.
Crolé bwès d' cok
Estô d' esse bén droet, li fi do bwès va e fjhant des waches. Et cwand on l’ asplaenit, ça dene des rflets. Et esse pus stocaesse. C' est po çoula k' on l' eploye voltî dins l' lutreye, metans po fé des hårpe ås toutches.
Tchvå Bayåd
Dons madjikes
I pout prinde li grandeur di ses atchvaleus. Insi, i serè pacô discrît avou ene foirt longue sicrene et des pates ossu coûtes k' ene robete.
Crolé bwès d' cok
Categoreye:Bwès (materio) Categoreye:Lutreye
Tchvå Bayåd
Sourdants & pî-notes
<References/>
81
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 60 | anêyes 70 | anêyes 80 | anêyes 90 | anêyes 100