cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maitrank
Ricete
Å moes d' may, fåt aler code 25 pîs d' rinne-des-bwès.
Côpez è les ptitès blankès fleurs.
Ofinsive da Von Rundstedt
Li Batreye di Bastogne
Li 21 di decimbe, li 101inme divizion d' paratchutisses avént esseré Bastogne. Il ont dmandé å djenerå amerikin McAuliffe di s' rinde. Mins ci-cial a respondou Nuts (des djaeyes), dj' ô bén : alez s' vos fé cori araedjî ! Les distrujhaedjes dins l' payis d' Bastogne.
Rotchô
Rotchô (F. Rochehaut), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Bouyon, el province do Lussimbork.
Ofinsive da Von Rundstedt
Li Batreye di Bastogne
Gn aveut ene contrêye k' on-z a lomé l' triyingue del moirt : inte Holindje, Lutrubwès et Viyé-l'-Boune-Aiwe : on djoû c' esteut rprind des Amerikins, li londmwin des Almands, disk' å 5 di djanvî.
Rotchô
thumb|250px|eglijhe
Ofinsive da Von Rundstedt
Li ratacaedje des Amerikins et des Inglès
Li 24 di decimbe, l' ofinsive n' aveut nén co passé Mouze. Li tins s' a schåyî, et les avions amerikins ont polou fé des ricnoxhances et les årmêyes rataker. Li 4inme divizion d' tanks da Patton, k' esteut dé Måtlindje, a monté so Bastogne.
Rotchô
Po les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Ôtès plaeces
pré d' Fluwo (flëho)
Maitrank
Ricete
Prindoz 3 lites di blanc vén. Metoz les fleurs di rinne-des-bwès ddins, avou 3 foyes di noer gurzalî, 25 bokets d' souke, ene orandje et l' mitan d' on citron.
Ofinsive da Von Rundstedt
Kidujhance des sôdårds avou les civils
Nerén, les Almands estént foirt waeraxhes a des plaeces k' i gn a come a Noveye-dilé-Bastogne, la k' gn a yeu ût civils di fuziyîs.
Maitrank
Ricete
Leyîz l' maxhisse dins ene grande djusse, 48 eures d' astok. Mins vs åroz sogne di tenawete rimaxhî.
Ofinsive da Von Rundstedt
Petaedje-evoye des djonneas refractaires
Bråmint des djonneas di 16 a 25 ans d' l' Årdene ki s' catchént del Werbestele ont stepé evoye, et sayî d' passer Mouze après Lidje, Hu, Dinant u Djivet.
Maitrank
Ricete
Après deus djoûs, rissaetchîz les plantes foû do taexhon ou do pot d' grès, et radjoutez on dmey vere a bire (100 cécés) di cognak et deus henas (50 cécés) di gote «mandarin».
Ofinsive da Von Rundstedt
Li retchessaedje des Almands
Li 13 di djanvî 1945, les Almands divént cwiter Bastogne. Li 27di djanvî, i rployént bagadje podbon. Li Viye Såm a stî li veye li pus lontins ocupêye.
Maitrank
Ricete
Pu, mete abeydimint e botayes.
Ofinsive da Von Rundstedt
Alére
Emile Pècheur, L’ ofinsive Von Rouchtete a Sint-Houbert, ivier 2013-2014
Maitrank
Ricete
Wårdez les botayes el cåve.
Ofinsive da Von Rundstedt
Hårdêyes difoûtrinnes
Racontaedje di temons : Sicrijhaedje di ficcion :
Maitrank
Ricete
Divant del siervi, vos rmetoz li botaye e frigo.
Ofinsive da Von Rundstedt
Sourdant
Categoreye:Guere di 1940-1945 Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Årdene
Maitrank
Dins l' foclore
Gn a enbe cofrereye do maitrank a Årlon.
Frambåjhe (discramiaedje)
Categoreye:Emacralés mots
Maitrank
Sourdant
Categoreye:Amagnîs et aboeres walons Categoreye:Aboeres Categoreye:Abwessons a l' alcol
Lignè
🇱🇰 Ligne (aiwe) Lignè (fr: Ligny), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Sombrefe.
Istwere.
Li 16 di djun 1815, deus djoûs divant l' batreye di Waterlô, Napoleyon î wangna ene bataye conte li marixhå prûssyin Blücher. Gn a on muzêye ki rmimbere ciste apougnåde la.
Tourisse et foclore
Gn a des roles di femes dispu 1960.
Asteure, c' est 18 tåvleas, k' on pout aler vey tos les dimegnes do cwareme.
Tuzance walone
Prumire sicole di walon do payis d' Nameur, la k' gn a yeu des dames di scole k' ont dit k' on-z aléve fé do walon tins des eures normåles d' acsegnmint. Les scoles ont stî dnêyes di 1998 a 2001 pa Chantal Denis, avou l' aidance di Lucien Somme, prezidint des Relîs Namurwès. Les scoles di walon d' Lignè ont mostré:
thumb|250px|djowe del passion|centré
Referinces
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Lô (toponimeye)
Categoreye:Toponimeye Ene lô, el toponimeye do walon, c' est on bwès, purade avou des ptits åbes, ki crexhe dins des frexhès plaeces. Ci mot la provént do tîxhon, et si rtrouve eto dins bråmint des nos d' plaeces el Flande.
C' esteut eto l' no d' ene conteye el Moyinådje : li conteye di Lô.
Sint-Mårtén
Sint-Mårtén (la-minme Sint-Maurtén, F. Saint-Martin), c' est èn ancyin p'tit ban del Waloneye, rebané avou Djmepe-so-Sambe.
Djeyografeye
Trevåtchî pa l' aiwe di Ligne.
Li vilaedje est acolé a Balåsse. Li cinte do vilaedje est a l' copete nonnrece del valêye.
Istwere
E moyinådje, li viyaedje n' esteut k' onk avou Balåsse. Sint-Mårtén si loméve Balåsse-Sint-Mårtén, eyet Balåsse si loméve Balåsse-Sinte-Aldigonde, tchaeke a cåze do sint eyet del sinte di leu-z eglijhe.
Polipôre ås peletes
Li polipôre ås peletes est on polipôre a tchår elastike et coriace ki vént so les bwès a foyes vicants ou moirts.
Discrijhaedje
Ci tchampion la a l' fôme d' èn asplani rognon di coleur brun-djaene. Il est rascovrou di rîlêyes di ptitès peletes brun-foncé. E crexhant, li tchampion rishonne a on bea evantay
I fwait 5 a 60 cintimetes di lårdjeur. Il a ene sipesse blanke tchå k' a ene foite odeur di farene.
Eployaedje
C' est on tchampion k' on pout magnî djonne (pus tård i dvent deur et nén åjhey a djerer).
Polipore as peletes Pelete
Jeff Gordon
Jeffrey Michael "Jeff" Gordon, c' est on pilote estatzunyin.
Sourdants
Gordon
Jean Dessard
Jean Dessard, c' est on scrijheu e walon do payis d' Lidje, del prumire mitan do 20inme sieke.
Il a-st eplaidî on live, D' ene coxhe so l' ôte, avou des arimés et des tchansons, k' a vudî e 1939.
Dessard
Ehalmint d' voye
L' ehalmint d' voye ou trafik-sitopa ou boutchon, c' est cwand gn a des rîlêyes d' oto (ou riguiletes d' otos) ki n' avancèt waire ou ki n' bodjèt pus, so ene voye ordinaire, ene rowe di veye, ene grand-rote, ene cwate-bindes ou ene otostråde. On dit eto k' i gn a des boutchons.
Askepiaedje d' on stopa
L' ehalmint d' ene voye pout vni :
Categoreye:Voyes et tchmins
Chrapnel
Categoreye:Åres di guere thumb|chrapnel di l' årmêye francesse, al fén do 19inme sieke On chrapnel, c' est ene bombe ki, cwand elle esplôze, sipite des tchikes d' acî totavå.
Les Almands end ont bråmint-st eployî tins del prumire guere daegnrece.
Al fén do 20inme sieke, les bombes-trokes ont stî fwaites sol minme atuze.
Istwere des chrapnels
Les chrapnels ont stî edvintés e 1803 på djenerå inglès Henry Shrapnel (1761–1842), did la, leu no.
Montgneye-Sint-Cristofe
Vîs scrijhas:
Rifondou
Al atake, li no e rfondou est Montgneye-Sint-Cristofe. Mins nerén, on novea no e rfondou a stî propôzé e 2020 : Montniye-Sint-Cristofe. Li problinme d' Montgneye estant k' il est espaitchî d' awè on mot rifondou avou les letes shuvantes eshonnes : -tgn.
0
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Balodrome
thumb|Balodrome di [[Malåtchî]] On balodrome, c' est on terén d' djeu d' bale u di ptite bale å tamis, mins eto les ôtes djeus d' wangne-terén.
Djåçlete (aiwe)
Djaclete
Balodrome
Categoreye:Spôrts di bale
Djåçlete (aiwe)
Djåçlete (fr: la petite Gette ou co la petite Ghete, nl: de Kleine Gete) est ene aiwe do Roman Payis, ki bagne Djåce.
Note: Djåçlete passe a Djåce (viyaedje), mins Djåce raiwe Djåçlete (viyaedje) !
Sirôpe
Li sirôpe u poeret u michtrole, c' est do foirt sipès djus d' pemes (avou des côps des poeres u des petråles divins), k' on magne so ses tåtes.
Fruts dujhåves
Po rapoirter, i fåt on setch frut. On pout mete:
Sourdant
Categoreye:Amagnîs walons
Binne-Heuzea
60px|left|Essegne di Binne-Heuzea Binne-Heuzea (fr: Beyne-Heusay) est ene comene-intité del Walonreye, el province di Lidje.
right|thumb|Eplaeçmint Binne-Heuzea <br style="clear:left;" />
Istwere
Les hamteas d' Binne (ki rmonte pol moens disk' a 1321), Heuzea eyet Nouveye ont stî rebanés e 1796, dizo l' moennance francesse; divant çoula i fjhént pårtêye del Principåté d' Lidje. Li prumî mayeur do Binne-Heuzea rebané d' adon, e 1800, ci fourit F. Belleflamme.
Tins des grands rebanaedjes di 1977, li comene di Binne-Heuzea a stî rebanêye avou Belaire, Cawe-do-Bwès eyet Moléns-dzo-Fléron.
Economeye
Å 19inme sieke li comene est å pus hôt di si activité economike; mins les dierins beurs (Wrister, Homvint, les Cwate Djan) vont clôre dins les anêyes 1960.
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Crahea d' Sarazin
Categoreye:preyistwere Categoreye:Moyinådje Categoreye:industreye On crahea d' Sarazin, c' est on crahea k' on rtrouve dins les bwès e sårtant, la k' gn a aveut des bas-forneas.
Å moumint k' les Romins ont vnou, gn aveut bråmint des bas-forneas, po fé fonde li fier; c' est ene tecnike k' aveut stî enondêye pa les Celes. On-z a lomé les Celes" Sarazins" pask' i n' estént nén crustins.
On nd a bråmint trové dins les fondreyes, mins eto dins les bwès di tot l' di fier dins tote l' Eter-Sambe-et-Mouze.
Les djins d' Nîme sont spotés les Craheas a cåze k' end aveut toplin so leu ban.
Inte 1900 et 1920, les hôt-forneas d' Tchålerwè ont ralouwé des tones di craheas d' Sarazin.
Adon, pa stindaedje, li mot "crahea d' Sarazin" a prin des ôtes sinses.
On dit k' les manaedjes ni vont pus (teyåte)
«On dit k' les manaedjes ni vont pus», c' est ene pîce di teyåte po rire, sicrîte pa Christian Derycke e picård.
C' est ene pîce foirt djouwêye el Walonreye, å pus sovint redjårbêye avou l' accint walon del contrêye.
Racourti
Gn a dijh persounaedjes, po fé cénk manaedjes. Mins gn a ene feme k' on n' voet nén et gn a ene djonne feye, Corene, li sour da Natacha
Li manaedje ki s' aprestêye a skepyî, c' est Edi et Natacha, des djonneas ki vont bénrade fé l' grand nuk.
Mins c' est la ki troes manaedjes di près-parints u soçons des maryîs vont halcoter pår. Nenene Djulia et Bon-popa Raimond, les grands-parints da Natacha; Hinri et s' feme, les parints da Edi eyet Stiene et Mimi, on grand soçon då pere da Natacha.
Eyet l' toele toume !
Ôte prezintaedje
Divins troes djoûs, Natacha si va maryî. On s' aprestêye timpesse po ç' grand djoû la.
Mins, so ç' tins la, e l' rowe, gn a des travos ki trinnèt.
Les djonnes maryîs a divni sont so des tchôdès cindes, tot parey ki Mitchî et Lulu, les parints da Natacha.
Stiene, on cameråde da Mitchî ki s' feme l' a metou a l'ouxh, tchoezixh djustumint ci moumint la po vni dmander a lodjî.
C' est eto adon ki Djulia, li grand-mame, vout divoircî d' avou bon-popa Raimond.
Sourdants
Manaedjes Manaedjes Manaedjes
Wiyete
Wiyete (prononcî la-minme Ouyète /u.jɛt/ ou Wiète /wjɛt/ fr: Wierde /vjɛʀd/), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nameur.
Djeyografeye
Li tere est dieleuse, çou ki lyi a valou s' no (vî tîxhon * «waritha», årzeye tcherieye pa l' aiwe)
Istwere
Li conte di Nameur î esteut signeur dispu l' 13inme sieke.
Li signorreye d' Andwè si schåye di Wiyete e 1733.
E 1870, li comene piede Sårt-Biernåd, ki dvént leye-minme comene.
Economeye
Ancyinne fosse al diele a Andwè.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Caligrafeye
Li caligrafeye (do grek καλλι calli "beaté" eyet γραφος grafos "sicrijhaedje") est l' årt do bea scrijhaedje decoratif.
Li caligrafeye latene si fwait d' åbutude avou ene pene. L' avancêye del imprimreye fwait kel caligrafeye latene n' est pus ossu impôrtant k' ele l' a stî al moyinådje, cwand tos les lives estént copyîs al mwin.
Li caligrafeye est ossu foirt spårdowe ezès payis eployant l' alfabet arabe.
Categoreye:Sicrijhaedje
Pierre Paulus
thumb|Pondeure espôzêye a l' [[Elizete]] Pierre Paulus, c' esteut on pondeu walon, do mouvmint espressionisse.
Olyinne
thumb|turbine di Darrieus en H Ene olyinne (u, dit ene miete po rire, tournikete å corant), c' est on hôt montant avou des pales ki tournèt a l' air et produre di l' electrike.
Peul (peupe)
thumb|Des femes peuls e Cameroun Les Peuls u Foulanis, c' est on peupe d' Afrike Coûtchantrece ki vike a Nonne do Sara : Senegal, Moritanreye, Gambeye, Mali, Nidjer, Guinêye Bissau, Guinêye-Conacri, Siera Leyone, Liberia, Coûtchant do Camroune, Levant do Soudan. I s' lomnut zels-minmes les "Foulbé", å singulî, on "Poullo".
Pierre Paulus
I vna-st å monde li 16 di måss 1881 a Tcheslet, et mori a Brussele li 17 d' awousse 1959.
Olyinne
Les olyinnes ni sont k' on diswalpaedje des moléns a vint et des tourniketes a l' aiwe.
Ene astalåcion di sacwantès olyinnes metowes ene dilé l' ôte si lome on zonigne d' olyinnes.
18 di djulete
Li 18 di djulete, c' est li 199inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 200inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 166 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Peul (peupe)
Divinltins, c' esteut tos acleveus, ki bodjént d' ene plaece a l' ôte avou leus biesses, des vatches et des gades, des bedots. Il aclevént ene raece di vatche a pårt, li zebu Peul.
Olyinne
Ene olyinne ni pout esse metowe en alaedje ki la k' gn a del grande air tote l' anêye, come sol boird del mer u so les cresses.
Pierre Paulus
Ouve
I pondeut bråmint å fuzin. Il esteut foirt poirté so les houyeus d' åd dilong d' Sambe et les ovrîs des foidjes. Eto les femes ki saetchnut les bateas so les voyes di halaedje.
Peul (peupe)
I djåznut on lingaedje da zels, li peul.
Olyinne
Fonccionmint d' ene olyinne
vignette|Video olyinne Gn a sacwants sôres di olyinnes, a moyoû astampé, u a moyoû coûtchî.
18 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
16 di djulete - 17 di djulete - 19 di djulete - 20 d' djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
Pierre Paulus
Ouve
Dins l' Eter-deus-gueres i fwait toplin des espôzucions, ossu bén en Urope k' ås Estats-Unis.
Olyinne
Fonccionmint d' ene olyinne
Les pus vîs modeles avént des boesses ås vitesses; c' esteut po fé tournere leu dinamo todi al minme vitesse. Adon, li rowe diveut tourner tot on toû po fé do corant.
18 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Pierre Paulus
Ouve
Mins il est aprume kinoxhou po-z aveur pondou l' cok k' est sol drapea walon, askepyî e 1913.
Olyinne
Fonccionmint d' ene olyinne
Asteure, gn a des djeneratrices tot åtoû del rowe ås aiyetes; ça fwait k' ça prodût do corant a tchaeke pitit mouvmint.
18 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Pierre Paulus
Difoûtrinnès hårdêyes
Paulus Paulus Paulus Paulus
Olyinne
Fonccionmint d' ene olyinne
Ene olyinne, asteure, c' est on nouzome astalaedje. Les trôs dins tere fijhèt 17 metes di lådje; li tour est 100 metes hôtes; les pales ont 45 metes.
Djivêye des pîces
Ene olyinne del sôre "Vestas" come a Bive est fwaite di :
Discrijhaedje del naçale
Li naçale peze 35 tones. Elle est 10 metes longue – sins l' nez ki poite les pales –, 3 metes lådje et 4 metes hôte. C' est pus grosse k' on contneu d' camion ki, lu, fwait 10-12 metes long, 2,50 m. lådje et 2 metes hôt.
C' est dins l' naçale k' on trouve li rotor ki les pales fijhèt tourner, li boesse di vitesses – ki monte li nombe du toûs po k' li djeneratrice soeye a minme di produre do corant–, lu materiel di rafroedixhmint, l' apareyaedje electronike di comande et, dins l' nez, lu mecanisse ki doet apwairyî l' angue d' atake des pales al vitesse et al foice do vint.
Apoirtaedje pa camion
Po les pales, les camions divèt aveur deus rmorkes indepindantes, po poleur tourner dins les catoûs.
Soûmint
Po cmincî, i fåt terassî ene boune dijhinne d' åres. Li grosse mitan serè epirêye po-z î mete les pîces di l' olyinne.
I fåt eto del plaece po les growes, avou leu plantchî d' poutreles, po les mete bén d' livea et d' assene. L' ôte boket do terén, å mitan, va siervi a fé les fondåcions, on trô 20 metes lådje et 3-4 metes fond, po-z ariver so l' rotche.
Po cmincî, i fåt fé ene fine simele du beton, po-z araezer l' fond des trôs. In côp l' beton setchi, on markêye al coleur li rond do ferayaedje ey ataker a-z arindjî et loyî lus fiermints. Po-z è fé, al fén, on rond assimblaedje, bén 3 metes hôt, pu aler e rastroetixhant disk' å mitan, co 2 ptits metes pus hôt.
Dins l' mitan do dzeu do fiermintaedje, on-z adjincî, bin sgur, on ceke di fonte 10 cintimetes supès et 6 metes lådje, metou insi 3-4 metes hôt. Ci ceke la va esse riloyî å beton et c' est sor lu ki l' montant di l' olyinne si va vni aloyî.
Dins ene sifwaite assene, gn a bén 70 tones di fier.
Adon, on cole li beton, ene buzougne ki s' doet fé d' on plin côp, po tote li masse di beton prinde d' on côp, çou ki waerantixhrè li sgurté do pî.
Pî
Avou ene prumire growes, on va stamper onk dizeu l' ôte les deus prumîs bokets do montant, çou ki fwait ddja 50 metes hôt. C' est la k' i gn a on rodje anea, po k' on voeye li pî did lon.
Pu adon, i gn è vént ene deujhinme growe ki va monter l' restant do pî di nosse tournicreye, disk' a 100 metes hôt. Cisse-ciale fwait bin 60-70 metes. Ele si va elver disk' a tote droete a costé del prumire mitan do pî.
Naçale
Po monter l' naçale, il l' fåt pinde avou des teribès tchinnes a on tchessi, po l' mintni e-n ekilibe cwand on l' va prezinter å dzeu do montant. Et li vni pôzer djusse e s' plaece, å milimete près.
Pales
Les pales si montèt ene d' on côp. On lz ataetche a en ôte tchessi k' est fwait po. Li pale est sotnowe e-n ekilibe djondant l' montant. C' est ene cingue tournêye 2 côps did tåtoû ki l' abride djusse a plaece, po l' poleur bolner d' åddins. Å dbout del pale, on pind deus coides ki deus omes dimorés al tere maneuvrèt po-z l' fé bodjî ene miete, s' il astchait, po l' acrotchî les pales å nez do rotor. Po ça, i fåt ki l' rotor k' est dins l' nez, eyet l' pale k' on-z î tchôke soeyexhe sol minme plan po lzès raloyî d' adrame.
Come di djusse, po ciste operåcion la, li nez del naçale doet esse astoké, et l' plaece ki va rçure li pale esse bén a l' verticale. Pu, cwand l' pale est e plaece, i l' bolnèt. I fåt bén 100 boulons po k' ça tegne bon. Et nén des ptits.
Po distaetchî l' tchessi ki tneut la pale, c' est èn ome k' esteut dins l' naçale, ki monte al copete et-z aler låtchî les elingues di suspindaedje. L' ome gripe sol nacele, avancî disk' a dlé l' pale, et disgritchî li mosketon ki rloye les cingues di suspindaedje. Adonpwis, li growe ricoule li tchessi disk' å dbout del pale, et li rdischinde a tere.
Rapoirtaedje so les olyinnes (les cenes di Bive, esplikêyes da Louis Baijot, so Youtube).
Sourdants & pî-notes
Categoreye:Mecanike Categoreye:Electrike Categoreye:Vint Categoreye:Ecolodjeye
Lucien Somme
thumb|(2004) Lucien Somme (on scrît eto Lucyin) a skepyî li 29 d' avri 1932 a Sint-Åbwin, et mori li 27 di måss 2012 a Nameur.
C' esteut on scrijheu e walon, on rcwereu sol walon et on bouteu pol walon do payis d' Nameur.
Il a stî rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron eyet l' antolodjeye «Scrire».
Di s' mestî, il esteut cler di notåre.
Li scole di walon d' Nameur a prins s' no (2012-2019).
Ouve e walon
Lucyin Somme aveut moussî ås Relîs Namurwès 1963. Bénrade, i va divni li droet bresse da Lucien Léonard, et l' aidî a ramexhner l' antolodjeye “Fleurs dialectales” (1974).
I dvént prezidint des Relîs Namurwès e 1986, et cmincî a-z adjinçner des scoles di walon (1995).
thumb|L. Somme té k' veyou dins [[Rabulèts]]
Termetant, i boute so on rarindjmint alfabetike do motî walon ideyolodjike da Léonard, ki c' esteut målåjhey d' î cweri après åk. Et ci serè li “Live di mots d' après Nameur et avårla” (1997), li prumî gros motî walon avou on no e walon. Si l' Chantal Denis l' a coplé po cist ovraedje la, el va rtriper tot l' aidant a-z è rexhe avou si prôpe franwal di Nameur.
I scrît u redjårber kékès pîces di teyåte. Ene di zeles Andjele, c' est ene pîce a mierdjin (avou on seu djouweu d' role), ene sacwè foû målåjhey a rprezinter. Il a radapté e walon "Come el sospir" da Robert Lamoureux.
Moussî a djonds pîs e 21inme sieke, avou l' idêye kel walon î a co ene plaece, po raconter kimint çk' on-z î vike, vo l' la, ki s' mete a scrire tote ene riguilete di romans, onk pa an, et ki vont rascode des pris totavå. I seront-s eplaidîs, a conte d' oteur, dins l' coleccion Somme-Denis.
Sacwants lives da Lucyin Somme
thumb|120px|prumire pådje (dicåçtêye) di “Veye di djin”
Li walon da Lucyin Somme
Dins ses prumîs scrîts, i shût l' accint d' Sint-Åbwin, metou sol limotche do walon do Mitan et do Coûtchant. Metans, les cåzeus di l' indicatif prezintrece sont codjowés avou l' cawete -ons.
Tot-z adjinçnant si live di mots, i voet bén ki l' walon d' Nameur et d' avårla doet esse recorinné purade so Nameur. Insi, i radjoute ås infinitifs da Léonard les fômes di Nameur : prumire troke di viebes avou l' cawete -er (cawete -è dins l' Motî da Léonard; deujhinme troke avou l' cawete -î (cawete -i après Dinant).
Tåte al djote
C' est ene especialité d' Nivele.
Philippe Aubry
Aubry, Philippe Aubry Aubry Philippe Aubry (u Jean-Philippe Aubry) a skepyî li 5 di måss 1740 et mori li 29 di måss 1829.
I fourit on rcwereu so tot çou ki s' rapoirtéve al dutcheye di Bouyon.
Il a scrît al mwin e 1792 "Observations sur le patois du duché de Bouillon", li prumî motî walon pol Basse Årdene. Cist ovraedje la a stî replaidî e 1878 divins li Revue des Langues Romanes, 2inme rîlêye, tome 6, pp 64-69, dizo l' tite :"Dictionnaire du patois du Duché de Bouillon". Ci motî la est rprins sol limero [S101] dins l' Djivêye des motîs do walon.
Al fén, gn a eto sacwants codjowaedjes et des spots.
Vicåreye
Di s' mestî, il esteut curé a Belvå-dlé-Bouyon. Dizo l' Ancyin Redjime, il esteut cler al Coû Sovrinne di Bouyon. Do tins des Francès, i fourit on curé djureu. Adon, i dvént mimbe del Soce d' Agricoûteure do dipårtumint des Årdenes.
Å Concordat, on saya del tchessî evoye del pårotche di Belvå, mins il î sepa wårder s' plaece.
I va studyî bråmint les idêyes des filozofes, ey eto l' agricoûteure, li forestreye eyet l' medcene. Il a stî onk des prumîs a mete les plokes ås efants. I scrijheut sovint a l' abé Grégoire.
Tåte al djote
Fijhaedje
Prinde des betchêyes, bén les disbate avou sacwants oûs, do boure bruni ey on grin d' sé; maxhî po k' ça dvegne bén glumiant. Adon, mete des betes, des ptits verts agnons eyet do pierzin hatchî bén fén. Ralongui avou ene miete di laecea si ça dvineut trop spès eyet stinde sol påsse. I n' fåt nén waitî a ene plotche di boure !
Flayea
On flayea, c' est ene usteye des cinsîs did dinltins, fwait di deus bwès emantchîs eshonne pa on corion d' cur, et k' i bouxhént avou so les djåbes di dinrêyes po lzès bate.
Tåte al djote
Fijhaedje
Adonpwis, fåt fé des trôs avou ene fortchete, et stårer l' boure po k' i mousse bén dins l' påsse.
Pol k' ele gostêye å mî, on dit k' ele «doet esse bén tchôde, bén blete, ki l' boure disglete.»
Flayea
Bataedje å flayea
Li bataedje å flayea si fjheut purade di l' ivier, sol batire u aire di gregne. On djheut kel bateu flayive so les djåbes.
Lucien Somme
Li walon da Lucyin Somme
E 2006, i va sotni li pordjet d' ortografeye unifieye do Payis d' Nameur da Chantal Denis.
Flayea
Bataedje å flayea
Gn aveut sovint deus u cwate bateus ki flayént e minme tins, ça fjheut on brut ki riméve l' ovraedje : tipe et tape et tipe et tape. Cwand c' esteut do swele po fé des toets di strin, on n' pleut nén bate å flayea.
Sourdants
Categoreye:Vîs mestîs Categoreye:Dinrêyes
Lucien Somme
Hårdêyes difoûtrinnes
Somme Somme Somme Somme
Tåte al djote
Istwere
On rtrouve l' alomåcion dins les vîs papîs dispu 1218, mins on pinse ki c' est co bén pus vî k' ça.
Rilomêye
Dispu 1980, gn a-st a Nivele ene cofrereye del tåte al djote ki djudje li cwålité des prodûts dins les boledjreyes k' endè fwaiynut.
Li såjhon del tåte al djote atake li londi d' Påke et fini al fôre do moes d' octôbe.
Tos ls ans e moes d' fevrî, i rmetèt des stoeles ås meyeus coujhnîs et coujhnires di l' anêye di dvant. Cist ocupaedje la ramoenne beacôp des tourisses.
Sourdant
Categoreye:amagnîs et aboeres walons
Herleme Jürgen Conings
Jürgen Conings, c' esteut on sodård flamind k' aveut stî l' ome el pus ricwerou pindant les moes d' may eyet d' djun di l' anêye 2021. Il a nexhou li 28 di setimbe 1974, a Maaseik. Il a ndalé pindant ès petaedje-evoye.
Biyografeye
Jürgen Conings esteut coporå po l' armêye di l' air ey instruk do tir. Houte di çoula, il a toursi po l' armêye dins des ôtes payis come el Bosneye, el Kosovo u core l' Irak.
Råjhon
Come di djusse, il aveut evoyî, a s' feme, ene lete d' åtreuvizom. Seulmint, l' armêye s' a rindou conte k' il a prindou totplins d' åres, çki fwait k' il esteut foirt ricwerou. El polisse eyet l' armêye pinsént k' Jürgen Conings s' muchive dins on bwès nén lon d' ès måjhone, åtoû d' Dilsen, ene comene del province do Limbork. Al copete do mårtchî, i sereut djondant des mouvmints d' foite droete. E-n efet, i sereut mimbe d' ene organizåcion d' foite droete flaminde lomeye : Vlaams Legion. Sortoit k' dins l' årtike, on voet des simboles uzés voltî pa les nazisses so l' oto do prezidint d' èç mouvmint flamind la.
Adjinçmint
Les polisses bedje eyet neyerlandesse estént so lu, la k' Interpol s' aveut melé eto. Il esteut å livea 3 des mançaedjes di l' OCAM ; pus pindant l' herleme, ciste organizåcion la aveut monté el livea disk' a 4. Mins nerén, el Minisse federåle del Djustice, Ludivine Dedonder, n' el saveut nén. Tenawete, padvant tot çoula, Jürgen Conings esteut ddja shuvou på siervices bedjes di racsegne. vignette|Messaedje trové so les rantoeles di soçnaedje po l' sopoirter.
Politike
Jürgen Conings esteut mimbe do Vlaams Belang disk' al fén del anêye 2020. Totfeye, i n' a nén payî po dimaner mimbe e 2021. Cwand des djins avént dit çoula a Tom Van Grieken, i leu-z a dit k' i n' est nén responsåve d' ses mimbes. Houte di çoula, li prezidint do Vlaams Belang a clatchî k' i n' est nén fir del herleme ki Jürgen Conings a kerlé.
Coreu-evoye
Marc Van Ranst eyet des politikîs ; inte di zels, Theo Francken yet Tom Van Grieken ; ont fwait brotchî foû leu-z ecoraedje a s' famile. Totfeye, el messaedje da Tom Van Grieken a stî disfacé pa Facebook. Come d' efet, l' onk des poite-messaedjes d' èç eterprijhe rola a assené k' el prezidint do Vlaams Belang a stî conte el reglumint. Cist ome la a rwaitî ci disfaçaedje ci tot-z estant del cinseure. I gn a des politkîs k' ont, nén seulmint brotchî foû leu-z ecoraedje a s' famile, mins ils s' ont ossu stî so s' tombe po l' adegnî : c' est l' cas da Hervé Van Laethem (prezidint do Mouvmint NATION).
Do costé des sopoirteus do sôdårds, i s' ont rashonné e Dilsen-Stokkem, el dilon padri s' revoyance. Come d' efet, c' est li plaece wice k' el coir a stî ritrové. Bråmint d' rindes bon dvwer ont stî riçou vinant d' ses sopoirteus.
Sintince
Sorlon el minisse del disfinse pindant cist herleme ci, Ludivine Dedonder, i gn a bråmint des djins di l' armêye k' ont stî schåyîs padri awè stî rwaitî tot-z estant riskeus pol societé. D' ôtes ont rimarké k' i gn a yeu bråmint des mancmints do costé des siervices di racsegne eyet avou les rîles rwaitant li fraite ås åres. C' est çki rihante d' on rapoirt do Comité R. On djåze d'dja k' i gn årè des candjmints dins l' årmêye bedje.
Sorlon ene gazete flaminde, el adjinçmint åreut costé 847 045 €.
Après
Ås alintoûs do 19 di djun 2023, èn Anverswès a stî codåné a-z esse egayolé avou sursis pindant deus ans. On-z a ertrové des emiles k' il evoyive a Jürgen Conings. Les deus omes cåzént d' aprester èn atacaedje.
T' enonde nén, Popo (teyåte)
T' enonde nén, Popo, c' est ene pîce di teyåte e walon da Djåke Desmet, creyeye e 2015.
Creyåcion
Al Såvadje Inne li 21 di nôvimbe 2015.
Enonde
Tcheriant éndjin
vignette|Tcheriant éndjin On tcheriant éndjin ou tcherwè, c' est èn éndjin ki pout tcheryî des djins ou des martchandeyes d' ene plaece a l' ôte.
Les rôlants éndjins avou des rowes ki rôlnut so les voyes.
Asteure, les rôlants éndjins ont cåzu tertos on moteur.
Sôres di tcheriants éndjins
…
accidint d' rôlaedje
Tossint
Li Tossint c' est ene fiesse crustinne ki rvént tos les 1î d' nôvimbe, mon les catolikes. Dins les payis istoricmint catolike, c' est on fiesse-djoû.
Tcheriant éndjin
Categoreye:Tcheriaedjes
Tossint
C'est li fiesse di tos les sints.
Istwere
Li fiesse di tos les sints askepia li 13 di may 609 ou 610, do trevén do Påpe Boniface IV.
Dujhances
Come dins tote l' Urope catolike, les djins vont so les tombes di leus djins ci djoû la, pask' i n' overnut nén ç' djoû la. Mins dins l' droet do djeu, li vizitaedje des çmintires si divreut fé li djoû des åmes (dj' ô bén, li leddimwin, li 2 d' nôvimbe.
Dispu les anêyes 1990, on fiestixh l' ewoeye del Tossint (Alowine, shijhe ås grigne-dints), li 31 d' octôbe. Bråmint des djonnes parints s' end ocupèt dipus k' d' el Tossint.
Doûcès creyances
A Mlet, on n' pleut nén travayî avou des osteyes betchantes ci djoû la, pask' ôtrumint, on åreut plou acsure ene åme, pask' ele n' estént nén tertotes rintrêyes å paradis. Cisse creyance la egzistêye eto pol djoû des åmes.
Fiesse di tos les sints foû do catolicisse
Les Ortodosses fiestixhèt tos les sints a ene ôte date.
Categoreye:Fiesses Categoreye:Sints (crustinnisse)
Afrike coûtchantrece
C' est :
Tos ces 15 payis la sont mimbes del CEAO (kiminålté economike d' Afrike coûtchantrece).
Gn a sacwants peupes ki sont spårdous so tote l' Afrike coûtchantrece, come les Peuls.
L' Afrike coûthantrece a stî bråmint colnijheye på Francès, mins sacwants payis på Inglès (Nidjeria, Gana, Gambeye), u pås Portuguès (Vert Cap, Guinêye-Bissaw)
Categoreye:Afrike
Potaedje (ås djeus d' efant)
Poter, dins les djeus d' efant, c' est dire ene contene po vey li ci ki djouwrè l' prumî, u ki serè l' voleu, evnd.
Les contenes po poter, c' est ene sôre di rime-rame d' efant.
Contenes po poter
ubén:
Gloriete
Ene gloriete (on dit eto: ene galatasse), c' est ene ahesse des djårdéns, k' est come longou årvô fwait d' ene plante k' a crexhou agritcheye après des fis d' årca, tinkyîs so des dmeys cekes.
Come plante, on pout mete ene gripante vegne.
On pout eto l' fé avou des åbes plantés des deus costés, et taeyîs a l' assulon.
Dins les nos d' plaece e walon
Categoreye:Djårdéns ås fleurs
Esperanto
L' esperanto (ki pôreut esse riwalnijhî ene miete a espweranto ), c' est on planifyî lingaedje, ki s' såme c' est d' rinde pus åjhey l' etercomprindaedje des djins di tot l' minme ké peupe tot permetant l' droet a l' ewalisté culturele. Po ses disfindeus, il est pus åjhey a-z aprinde ki les lingaedjes naturels.
thumb|L. L. Zamenhof, l' enondeu di l' esperanto
Istwere
Li prumî pordjet pol lingaedje a stî eplaidî på medcén di Varsoveye L. L. Zamenhof e 1887.
Nombe di cåzeus pol djoû d' ouy
Enute, i gn a des esperanto-cåzeus dins ene 120tinne di payis. Leu vraiy nombe n' est nén cnoxhou.
Siervaedje
L' esperanto est purade eployî:
D' ene coxhe so l' ôte (arimés da Dessart)
categoreye:Lives e walon
Esperanto
Siervaedje
I gn a-st eto ene lådje literateure e-n esperanto, ratournêye oudonbén oridjinåle. Dess côps k' i gn a, l' esperanto est minme eployî come lingaedje sincieus, lingaedje di comiece ou po l' ovraedje divins des Soces Nén Recwårlantes.
D' ene coxhe so l' ôte (arimés da Dessart)
thumb|Coviete do live "D' ene coxhe so l' ôte", c' est ene ramexhnêye d' arimés (des powezeyes et des tchansons), sicrîts pa Jean Dessard et k' a stî eplaidî e 1939.
Gn a eto les pårticions.
Bas Payis
thumb|300px|right|Bas Payis Les Bas Payis (on dit sovint, tot s' brouyant, li Holande), c' est èn estat metou a Bijhe del Beldjike, k' a stî sovint raloyî avou leye des trevéns d' l' istwere.
Esperanto
Pî-note
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Lingaedjes årtificiels
Eciclopedeye
Ene eciclopedeye est ene ouve sicrîte ki rashonne li sepiance uminne.
Bas Payis
I s' ont pårti podbon e 1830, al Revolucion braibonresse.
Eciclopedeye
Etimolodjeye
Li no bén do grek enkuklios paideia (εγκύκλιος παιδεία, en on ceke d' instruccion), k' esteut l' no d' ene educåcion comprindant totes les syinces. Li mot divna e latén encyclopaedia.
Bas Payis
I s' ont rmetou eshonne, economicmint, tot-z askepiant l' Beneluss, do côp après l' guere di 1940-1945, ki fourit l' nawea do Cmon Martchî a shijh (1957).
Eciclopedeye
Sôres
Les eciclopedeyes polèt esse djeneråles, avou des årtikes so totes sôres di sudjets, ou ele si polèt specialijhî dins on metou tchamp del sepiance (par egzimpe, ene eciclopedeye medicåle).
Bas Payis
Diferince etur "Bas Payis", "Holande" eyet "Neyerlande"
Bas Payis : Les "Bas Payis", c' est el no dné å payis. Li problinme, c' est k' c' est uzé å pluriyal. Adon, li prumî sinse des "Bas Payis" sereut li teritwere des edroets ki sont foirt djondants, virpus dzo, el livea del mer do costé do Beneluss.
Eciclopedeye
Sôres
I gn a-st ossu des eciclopedeys ki rascrovrèt totès sôres di sudjets avou on pont d' vuwe culturel ou nåcionå dné, come li Grande Eciclopedeye Sovietike; ou co des eciclopedeyes ki rascovrèt on mouvmint politike ou sociå dné, come l' Eciclopedeye do Mouvmint walon.
Bas Payis
Diferince etur "Bas Payis", "Holande" eyet "Neyerlande"
Holande : El Holande, c' est ene bazår do deus provinces : èl Holande Bijhrece ey el Holande Nonnrece.
Eciclopedeye
Istwere
Des ovraedjes eciclopedikes ont stî fwait åd dilong d' ene boune pårteye di l' istwere uminne, mins l' mot eciclopedeye ni cmince a-z esse eployî ki viè l' 16inme sieke.
Bas Payis
Istwere
Li Beldjike et les Bas-Payis d' ouy fôrmént les Bas Payis borguignons (15inme sieke), pu espagnols (16inme sieke)
Mins, après l' guere di cwatru-vints ans (1568-1648), les Bas Payis do Nôr divnît on dislaxhî payis (Republike des Set Bas Payis Unis), ki va viker disk' e 1795.
Eciclopedeye
Istwere
Mins l' viye eciclopedeye li pus cnoxhowe est sins manke L'Enciclopédie ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (L' Eciclopedeye ou diccionaire råjhné des syinces, des årts et des mestîs) eplaideye pa Jean Baptiste le Rond d'Alembert eyet Denis Diderot et fineye e 1772 (28 volumes, 71.818 årtikes, 2.885 imådjes).
Bas Payis
Istwere
E 1795, les Francès s' rindît mwaisses de facto et-z askepyî on "payis-poplinete" lomé "Republike batave" (1795-1806), pu "Rweyåme di Holande" (1806-1810). Ci-cial fourit govierné pa Louwis -Napoleyon Bonapåre, li fré da Napoleyon.
Eciclopedeye
Istwere
Les eciclopedeyes, pa leu structeure di mots et referinces croejhlêyes, convnèt foirt bén å cviersaedje di leu contnou del cogne di live papî viè ene cogne so copiutrece.
Bas Payis
Istwere
De 1810 a 1813, les Pays-Bas divnît on boket del France.
Eciclopedeye
Cogne éndjolike
Totes les grandes eciclopedeyes ont candjî viè l' cogne éndjolike viè l' fén do 20inme sieke. Les hårdêyes inte les mots et årtikes k' ont-st a vey l' onk l' ôte sont eto on grand advantaedje.
Bas Payis
Istwere
Al fén, e 1815, i fourît rashonnés ås ancyins Bas Payis otrichyins et al Principåté d' Lidje dizo l' alomåcion di Rweyåme Uni des Bas Payis.
Eciclopedeye
Cogne éndjolike
Avou ça ki les eciclopedeyes so les fis ont (e teyoreye pol moens) li possibilité d' esse dinamike: les coridjaedjes ou les novelès infôrmåcions sont disponibes do côp, purade ki d' diveur ratinde disk' a l' eplaidaedje ki vént (come avou ene eciclopedeye so plake ou so papî)sex.
Bas Payis
Istwere
I pierdît l' boket metou nonnrece di cisse sitindêye la, ki divna l' Beldjike al Revintreye di 1830. Li Grande Dutcheye do Lussimbork esteut då Rwè d' Holande, mins nén del Holande.
Eciclopedeye
Cogne éndjolike
L' infôrmåcion so ene eciclopedeye papî a di tote foice mezåjhe di structeure hierårtchike, eyet tradicionelmint çoula est fwait tot metant les årtikes pa ôre alfabetike, d'anbsp;après leu tite.
Avou les sopoirts infôrmatikes, i gn a pus mezåjhe d' ene prémetowe sitructeure; mins nerén, li pupårt des eciclopedeyes electronikes ofrixhèt des djivêyes pol cweraedje des årtikes, alfabeticmint ou pa sudjets.
Bas Payis
Istwere
Tins del guere 1914-1918, les prijhnîs bedjes ont stî resserés dins des camps el Holande.
Marakech
thumb|[[Moskêye del Koutoubia]] Marakech (e-n amazir, «ⵎⵕⵕⴰⴽⵛ » u ⵎⴻⵕⵕⴰⴽⴻⵛ, meṛṛakech e-n AFE: /mərˁ.'rˁæ.kəʃ/, e-n arabe marokin, مرّاكش, merrakech, /mər.'ræ.kəʃ/ , e l' arabe classike مُرَّاكُش, mourrâkouch, /mur.'ræː.kuʃ/ mins ni l' chedda, ni les voyales ni sont scrîtes so les plakes di voye: مراكش, marakech; e francès ey oficirmint e scrijha latén Marrakech, mins rprononcî /ma.ʁa.'kɛʃ/ e francès d' France ), c' est ene veye do Marok, metowe å pî do Grand Atlasse.
2022
Ça s' a passé ciste anêye la
thumb|Binde di tchanteus "Loriot" a leu prumî concert thumb
Bas Payis
Impire colniå
Les Bas Payis estént mwaisses d' impire colniå, la k' gn a veut :
Eciclopedeye
Cogne éndjolike
Categoreye:Lives Categoreye:Documintåcion
2022
Fiesse ås lingaedjes walons
Ele s' a tnou Måtche-el-Fåmene li 14 di may. Li 10 di setimbe, gn ava ene ronde tåve sol teyåte e walon (a Mårcinele), k' esteut on rmetaedje do programe 2020-2021, k' aveut stî disbrålé pal minêye di gripe chinwesse.
Bas Payis
Rilomêyès djins des Bas-Payis
Loukîz eto : Sicrijheus e neyerlandès
Marakech
Istwere
Mwaisse veye do Glawi ki cmandéve tot l' Nonne do Marok, do tins del mambornance.
2022
Teyåte e walon
thumb|[[Tchant des Walons å cåbaret walon d' Djiblou]] On cåbaret walon fourit adjinçné a Djiblou pa Djåke Desmet
Marakech
Istwere
Atacaedje terorisse, dandjreus d' on «mierseu leu», e 2011.
Bas Payis
Rilomêyès djins des Bas-Payis
* Categoreye:Payis Categoreye:Urope coûtchantrece Categoreye:Union uropeyinne
Marakech
Istwere
Sidje del COP 22 e 2016.
2022
Tchanson e walon
Prumî concert del binde «Loriot» (askepieye pa Zavî Biernî).
Marakech
Dins les belès-letes e walon
C' est dandjreus li plaece Djema Lefna k' a inspiré Lucyin Mahin dins s' roman «Vera» cwand i discrît on martchî d' Sebastopol:
2022
Tchanson e walon
Les Crapådes ratakèt après l' minêye, mins l' binde a freyî (i n' dimane pus k' deus tchanteuses).
Marakech
Pî-notes et sourdant
Categoreye:Veyes do Marok Categoreye:Veyes et viyaedjes do Marok
2022
Emissions e walon
Nexhance di «Choûtoz one miète»
Ôtès djins
Categoreye:Date
Wikipedia
Ci no la di Wikipedia est eployî po l' eciclopedeye ey eto pol pordjet basti ciste eciclopedeye la.
Sotnance
Tot come Nupedia, Wikipedia est sotnou pås libes programes eyet li Fondåcion po les libes programes (Free Software Foundation) da Richard Stallman. Stallman est l' ene des djins k' a spårdou lon et lådje l' idêye d' aveur ene «eciclopedeye libe univiersele» (loukîz si scrijhaedje so les fis, en inglès, sol sudjet: "The Free Universal Encyclopedia and Learning Resource") divant ki Wikipedia et Nupedia ni soeyexhe askepyîs.
Mwaissès piceures
Li pordjet Wikipedia a troes mwaissès piceures ki definixhèt si plaece sol Daegntoele eyet ndè fjhèt ene sacwè d' unike:
note: li Wikipedia e walon (e motoit kékès ôtes pitits wikipedias) a ossu des intrêyes di diccionaire; mins ele sont bén metowe erî des årtikes eciclopedikes (les intrêyes di diccionaire kimincèt totes avou Motî:).
Come les bouteus sepèt pår ki leu bouye serè libmint spårdåve, i sont-st enondés po tofer rimete ene paltêye. Loukîz eto: copyleft, GFDL eyet Abondroets.
Les pårticipants a Wikipedia emantchnut des sacwès eshonne, tot shuvant des rîles et rcomandåcions po wårder l' pordjet d' assene.
Istwere
Li pordjet fourit-st askepyî pa Jimmy Wales eyet Larry Sanger e djanvî 2001. Li soce Bomis (bomis.com), on poirtay sol Daegntoele ki c' esteut da Jimmy Wales, a dné on fel côp di spale, avou d' l' aidance et des aidants. Li prumire anêye, c' esta Larry Sanger k' acvierna l' pordjet en inglès, come redacteu payî a plin tins. Dispoy adon, li pordjet rote pa avou les uzeus ki s' arindjèt inte di zels, tot shuvant les rîles et rcomandåcions k' ont skepyî fwait a fwait.
Ôtes pordjets aloyîs a Wikipedia
Li 20 d' djun 2003, li Fondåcion Wikimedia a stî metowe so pîs po manaedjî ey ecwårler les diferins pordjets des Wikipedia.
Ene modêye papî et ene so plake lazer ont stî propôzêyes e moes d' awousse 2003 pa Jimbo Wales. Vey en:User:Jimbo Wales/Pushing To 1.0.
Coûteure-Sint-Djermwin
Coûteure-Sint-Djermwin (la-minme, Couteure-Sint-Djèrmin, F. Couture-Saint-Germain), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Lane, el province do Roman Payis.
Wikipedia
Ôtes pordjets aloyîs a Wikipedia
Po pus di racsegnes (mins en inglès), loukîz eto: Wikipedia en inglès
Pårticipants
Wikipedia est edité pa bråmint d' djins, tos les djoûs. Wikipedia les lome pårticipants, contribouweus ou editeus.
Coûteure-Sint-Djermwin
Tuzance walone
Joseph Coppens î skepia li 2 d' decimbe 1896.
Wikipedia
Pårticipants
I n' a pont d' «mwaisse» do pordjet. So 13 moes (a pårti d' djanvî 2001), Larry Sanger esteut payî pa Bomis, l' eterprijhe da Jimbo Wales, po fé di mwaisse editeu pol wikipedia en inglès. Il a dné si demission e fevrî 2002. Des eployîs di Bomis (asteure et dins l' passé) pårticipèt ou ont pårticipé å pordjet, so l' eciclopeye (Tim Shell) ou come programeus (Jason Richey et Toan Vo).
I gn a måy yeu di mwaisse editeu sol wikipedia e walon; li pordjet est djeré di manire ewale påzès pårticipants.
Coûteure-Sint-Djermwin
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Wikipedia
Costés teknikes
Wikipedia et ses pordjets paraleles sont des waibes wiki libes. Diswalpés å cmince pa des cminåltés di programeus di libes programes, les wikis sont des waibes dinamikes, ki tot viziteu pout candjî l' pådje k' il est ki lét. Li sintacse wiki est bén pus simpe ki l' HTML, i sufixh d' on ptit moumint po l' aprinde (deus apostrofes po mete e clintcheyès letes, troes po mete e cråxhès letes, deus cwårêyès åtchetes po fé on loyén). So ene waibe wiki, li limite inte li viziteu et l' oteur disparexhe. Askepyî e 1995 pa Ward Cunningham, li no Wiki vént do hawayin «wikiwiki», ki vout dire «vite, raddimint».
So Wikipedia les pårticipans radjoutèt leu contribucion åzès contribucions des ôtes, i coridjèt les flotches d' ôtes editeus eyet ovrèt-st eshonne so les tinmes pus målåjheys, tot respectant li neutralité di pont d' vuwe. So on wiki, tote l' istwere des contribucions est tofer wårdêye. Insi, minme cwand i gn a-st on «vandale» (li no dné åzès djins ki disfacèt ou distrujhèt des pådjes d' on wiki), on wiki n' est nén e dandjî, ca on pout rivni al modêye di dvant des pådjes vandalijheyes. Wikipedia est li pus gros Wiki do monde (pol modêye en inglès, todi).
Divant çoula
Ritrovez cisse section, ki cåze di l' idêye di wårder li cnoxhance del djin dispoy l' Antikité disk' asteure, sol wikipedia en inglès: http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia
vos estoz bénvnous po l' ratourner e walon (seccion "Antecedents")
Ershonnants pordjets
Wikipedia est di tenawete comparêye ås pordjets so les fis shuvants:
Bombe-troke
Les gurnådes des bombes-trokes sont grandes come ene dimeye canete di bire.
Wikipedia
Les diferins Wikipedias
E moes d' setimbe 2003, Wikipedia egzistéve dins pus di 40 lingaedjes.
Bombe-troke
Gn a 10 åcint des gurnådes ki n' petèt nén, et dmorer on risse po les djins après l' guere.
Wikipedia
Les diferins Wikipedias
Ût eciclopedeyes avént pus di dijh meye årtikes.
Bombe-troke
L' atuze des bombes-trokes shût l' minme sistinme ki les chrapnels, et les robots V1 et V2.
Wikipedia
Les diferins Wikipedias
Tant k' å wikipedia e walon, il aveut 300 årtikes. Li 19 di måss 2008, il avindeut 9999 årtikes (loukîz l' waitroûlêye ciddé djondant).
Bombe-troke
Eployaedje des bombes-trokes dins sacwantès gueres
Les Israyelîs end ont evoyî mwints tins del guere do Liban di 2006. So les troes dierins djoûs, il ont kistramé des volêyes di bombes-trokes, k' ont spårdou 1.200.000 gurnådes dins tot l' Nonne do Liban.
Wikipedia
Les diferins Wikipedias
E moes d' octôbe 2004, les wikipedias avou l' pus d' årtikes estént les wikipedias en inglès (400.000), almand (170.000), djaponès (78.000), francès (60.000), suwedwès (50.000), polonès (46.000), neyerlandès (38.000), espagnol (33.000). Tant k' å wikipedia e walon, il aveut 3.000 årtikes.
Bombe-troke
Disminaedje
Les gurnådes des bombes-trokes pus åjheyes a trover ki les menes a mierdjin, poy k' ele ni sont nén eterêyes. Mins ele sont pus traites a aduzer. Ça potche foirt jheymint. E Liban, e moes d' setimbe octôbe 2006, gn a yeu troes dismineus di l' årmêye libanesse k' ont stî scrotés a cåze di ça.
Wikipedia
Les diferins Wikipedias
Li walon fourit l' prumî lingaedje d' oyi dlérin a esse riprezinté so Wikipedia. E 2005, gn ourit eto li normand.
Bombe-troke
Disminaedje
Categoreye:Åres di guere
Wikipedia
Les diferins Wikipedias
Emey les mancîs lingaejdes galo-romans, gn a ossu l' occitan a esse sol Wiki.
Dins les ôtes pitits lingaedjes vijhéns do walon, les djins do lussimbordjwès et minme les cis do limbordjwès sont vayants assez.
Aberweter li båze di dnêyes
Les båzes di dnêyes, po tos les lingaedjes, polèt esse aberwetêyes a pårti del hårdêye http://download.wikipedia.org Categoreye:Daegntoele
LOSC
El LOSC (Lille Olympique Sporting Club) c' est l' club di fotbale di Lille. Il a-st askepyî e 1944, pa l' eshonnaedje des deus clubs Olympique Lillois (askepyî e 1902) eyet li Sporting Club Fives (askepyî e 1901).
Fåcon
Les fåcons, c' est on djinre d' oujheas, ki c' est des sôres di moxhets voyaedjeus. I sont ratroplés dins l' famile des fåcnidîs e sincieus latén, Falco.
Les fåcons sont diferins des wôteus, e prumî li wôteu ås colons mansåds (Accipiter gentilis), èn ôte oujhea proylî ki pout esse aclevé po tchessî.
Sacwants fåcons polèt esse dressés po-z apicî des lives, des pietris evnd. L' aclevaedje eyet l' tchesse å fåcon si lome li fåconreye. Dinltins, c' esteut pus rade avou les wôteus k' on tchessive, et on djheut purade li wôtoûsreye.
Les mots "wôteu" si rtrouve e des nos d' plaece el Walonreye.
Li mot "fåcon" a eto dné li no d' famile di Walonreye "Fåcon".
Sacwantès indjes di fåcons
🇱🇰 Fåcnidîs
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Famile ås moxhets Categoreye:Aclevåvès biesses
19 di djulete
Li 19 di djulete, c' est li 200inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 201inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmeure co 165 djoûs po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
17 di djulete - 18 di djulete - 20 d' djulete - 21 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe