cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Epråve
thumb|L' eglijhe d' Epråve Epråve (la-minme, on prononce Èprâve, F. Éprave), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Rotchfoirt.
Teu
Li Grand Teu (fr: Theux), c' est ene comene rebanêye di Walonreye, el province di Lidje.
<br style="clear:left;" />
Framriye (viyaedje)
Framriye (F. Frameries), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.
Piotr Ilitch Tchaïkovski
Piotr Ilitch Tchaïkovski (ubén Pyotr Ilyich Tchaïkovsky), c' esteut on compôzeu russe pindant l' dierinne troke do 19inme sieke.
Rindaedje di bon dvwer
Les pus peupreces d' ses ouves sont sovint uzêyes dins des fimes, des fouytons, virpus des binde d' imådjes.
Framriye (viyaedje)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Diyalectolodjeye
Li borin d' Framriye est pus près do walon do cinte ki do "vraiy" borin d' Wame et d' Pasturaedje. Les mots k' ont cwand minme li cawete picåde -iô, c' est a cåze d' on livea speciål, po s' fote u po préjhî (metans capiôpo djåzer d' on laid tchapea, u d' on foirt tchir novea tchapea).
Teu
thumb|centré|On tchestea a Teu.
Masbor
thumb|eglijhe thumb|Li viyaedje thumb|li tchapele di Moirmont Masbor (F. Masbourg), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Nassogne, el province do Lussimbork.
Teu
Difoûtrinne hårdêye
Waibe del comene
Masbor
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Djeyografeye
Masbor a come vijhéns Forire å Nôr-Ouwess, Ambli å Nôr-Ess, Nassogne a l' Ess, Sint-Houbert å Sud-Ess, Nåwinne å Sud, Grupont å Sud-Ouwess, et Lesterni a l' Ouwess.
Teu
Referinces
Categoreye:Comenes di Walonreye Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Aloumete
thumb Ene aloumete u brocale (fosforike), c' est ene pitite brocale avou ene tiesse di fosfôre ki s' esprind cwand on l' cafroye disconte ene rexhe paroejhe.
Vindince
Ele sont sovint prezintêye dins des «låsses ås brocales», ki c' est des ptitès boesses, la ki l' costé est rexhe, po ls aloumer.
Istwere
Les aloumetes ont stî edintêyes e 19inme sieke. Ele replaecît l' amadou et les brocales di bwès u d' tchenveuse.
Categoreye:Feu Categoreye:Ahesses di manaedje
Djacaranda
Jacaranda spp.
Famile: begnonacêyes
Låtu
Låtu (la-minme, Lautu, Lôtu, F. Lathuy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djodogne, el province do Roman Payis.
Anêyes 1720
Edvincions, Dischovraedjes
Categoreye:Date
Låtu
Rilidjon
tchapele sinte Djenvire. On-z î aléve fé beni d' l' ôle po rweri des mås sinte Djenvire (sûnants botons ki cornut djaene åtoû del boke).
Rinomêye do viyaedje
Li no a dné on no d' famile del Walonreye poirté d' on scrijheu e walon, Jean de Lathuy.
Economeye
Låtu, c' est on viyaedje di cinsîs.
Rime-rame
Li ci ki va a Hame pied ès xhame, li ci ki va a Pecrot el ra co, li ci ki va a <FONT COLOR="#ff0000">Låtu, nel ra pus</FONT> (la-minme : «n' èl ra pës»).
Sicrijheus e walon
Odile Uyttebrouck î a vnou å monde.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Teu (viyaedje)
Teu (fr: Theux) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité do minme no.
Lursete
Cotoû et såme
Li racontaedje sol lursete si fwait sovint al shijhe, u dins les cåbarets.
Teu (viyaedje)
Teu est raiwî pa l' aiwe di Hoûgne.
Lursete
Cotoû et såme
Li raconteu dene todi li no d' on tchesseu do viyaedje ki vént d' end apicî ene.
Dinant (veye)
thumb|Vuwe di Dinant eyet Mouze left|70px|Essegne del veye thumb|Dinant eyet l' eglijhe di Nefe thumb|L' eglijhe di Fôye dins les anêyes 1950 Dinant c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes dins ene comene di minme no.
Lursete
Cotoû et såme
Les cis k' î creyèt si dmandnut inte di zels si c' est ene biesse avou des plomes u des pwels, u des crins u des soyes. Est ç' kele rishonne a èn oujhea, come ene coirnaye, u esse del coleur des pierots u des agaesses. Ubén a-t ele li cogne d' ene coloûte u d' ene rinne.
Dinant (veye)
Djeyografeye
Dinant est raiwé pa Mouze.
Lursete
Cotoû et såme
Li dierinne såme des conteus d' fåve, c' est d' djouwer ene kénte ås schoûteus ki sont d' doûce creyance. Gn a deus sôres di mwais toû, a l' assulon del djeyografeye do payis :
Dinant (veye)
Istwere
Dinant esteut dja one pitite veye do tins des Merovindjins.
Lursete
Cotoû et såme
Les lursetes sont bén cnoxhowes el Hesbaye ey å Condroz; li mazowår, c' est l' biesse do Bork, l' irlope egzistêye (po rire) so Smwès; li daru, on l' tchesse dins l' Tchestrolès ey el Gåme.
Dinant (veye)
Istwere
Dinant, k' esteut ene des 23 Bounès Veyes del Principåté d' Lidje, a yeu a vey avou l' Guere del vatche.
Lursete
Cotoû et såme
Li minme fåve d' ene biesse ås plomes et ås pwels est racontêye dins bråmint des payis. Les mots po lomer li forveyowe biesse sont sovint on spotchî aplacaedje di deus nos d' biesses. Metans : jackalope, ci sereut on jackrabbit (live) et ene antilope. Noste irlope pôreut esse insi on irson-antilope. Ubén, on ''irson-linote, et nosse lursete, dabôrd, on lurson-linete (poy k' on n' sait nén si l' biesse a des ploumes u des pwels).
Dinant (veye)
A vey
Metowe so Mouze, li veye di Dinant est foirt touristike.
Lursete
Cotoû et såme
Li fåve est a mete dins l' categoreye "couyonådes" dins li rindjmint da Aarne et Thompson.
Gowi
Gowi u Gowi-dlé-Pieton (fr: Gouy-lez-Piéton) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Courcele.
Lursete
Cotoû et såme
Alez s' vey e splitchant motî po des linwincieusès racsegnes so les mots lurcete, mazowår, daru, irlope.
Gowi
Istwere
Gowi esteut dutcheye do Braibant, mayeurreye di Nivele. Gn aveut bén cwate signeurreyes: Gowi, Fletchire, Longuernêye, et L' Håye; li curé del pårotche esteut lomé pa l' Abeye di Florefe.
Lursete
Egzimpe di contaedje
(vîs cayés da G. Lucy; la kel fåve n' a nén stî fineye. Mins on-z advene ki c' est l' rexhowe avou les strons å fond do saetch.)
Des biesses come les lursetes, foû payis
thumb|Li Wolpertindje, ene sôre di lursete di Bavire
Alére
A. Doppagne : "Esprit et génies du terroir'', p. 128-133.
Gowi
Industreyes
I n' a pont yeu d' saetchaedje å tchebon a Gowi; aminwer å cmincî do 20inme sieke (disk' e 1969).
Lontchamp-dlé-Du
Lontchamp-dlé-Du (F. Longchamps), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Inguezêye.
Lursete
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Doûcès creyances Categoreye:Fåves do vî vî tins
Jacques Van Melkebeke
thumb|Van Melkebeke djouwant on role dins onk di ses "romans-photos" (1960) Jacques van Melckebeke (1904 - 1983), c' esteut on pondeu eyet dessineu di dvant l' deujhinme guere daegnrece.
Vicåreye et ouve
Il a intré å «Scroté Swer» e 1940 po s’ î ocuper del rawete po les efants. Il î a publiyî Hergé et s’ prôpe binde en imådjes "LE BARON CRAC", a l’ après do baron di Munchhausen. Po wangnî des cwårs, i s’ a metou eto al critike des ôtes pondeus et fé des scrijhaedjes dissu les calindjaedjes pol «Nouveau Journal».
Si l’ popa da Tintin n’ a stî waire riwaitî d’ cresse après l’ Liberåcion, van Melkebeke, lu, bén moens tchanceu, s’ a veyou codåné a 4 ans d’ gayole et dijh ans sins ses droets civikes et politikes. Adon, e 1949, foû del prijhon après seulmint deus ans padrî ses poites, ça l’ a espaitchî d’ co mostrer ses ouves a tertos.
Po viker i s’ a metou a bouter dins l’ ombe da Hergé mins eto dins l’ cene da Edgar P. Jacobs po ses "Blake et Mortimer". Çou k’ on n’ sait nén bråmint, c‘ est k’ il a felmint ovré a des istweres a shure et les fé mete e fotos po ene soce di gaztaedjes (Real Presse) ki, dins lès anêyes 1960, raenéve foirt po des "magazines" di Beldjike ki publiyént voltî di ces cougnes la di brixhådaedjes.
Ses discôpaedjes estént cåzu des vraiyès bindes d' imådjes åjhey a shure po l’ fotografe ås pîces.
Po s’ plaijhi et a tot ptits tiraedjes, van Melkebeke fijheut des belès graveures di djins do cirke k’ il aléve voltî vir djouwer.
Biyografeye
Si biyografeye, sicrîte pa Benoît Mouchart, a rexhou a «Vertige Graphic» avou l’ tite: «A l’Ombre de la ligne claire, Jacques van Melkebeke, le clandestin de la B.D.»
Pî-notes
Van Melkebeke Van Melkebeke
Djindåmreye
Li djindåmreye, c' est ene institucion k' est tcherdjeye di fé respecter li lwè avå les voyes. Elle n' a l' droet d' aduzer ki les civils.
Les djindåres sont sovint des omes, mins asteure, gn a eto des femes-djindåres.
El Beldjike, li djindåmreye a-st ataké tins do Redjime francès. Dins les ôtes payis eto, c' est l' sistinme francès k' a stî copyî, avou cåzu l' minme no pattavå.
Po controler les militaires avå les voyes, gn a l' police militaire (les èmpîs). vignette|Astantche di djindårmes dins l' Bèldjike èviè 1960 Categoreye:Administråcion Categoreye:Djustice
Betchfessî ey
thumb|Mape des disfondowes di "aweye" (dinêyes di l' ALW 1, hagnon 1 & 98) Li betchfessî EY, c' est on betchfessî scrijha eployî po des mots k' ont, å coron, on son prononcî èy so Lidje et îy so Nameur, li Coûtchant walon, li Basse-Årdene, et l' payis d' Måmdey. Li cogne lidjwesse est pus stroete oyowe, mins pus diferinne do francès ki l' ôte.
Viebes del 2inme troke da Hendschel (lodjî)
li betchfessî ey si rtrouve :
Désiré Baulieu
thumb|left|129px|Dziré Baulieu
Betchfessî ey
Viebes del 2inme troke da Hendschel en -iyî (criyî)
li betchfessî ey si rtrouve :
Viebes del 3inme troke da Hendschel (tcheryî)
li betchfessî ey si rtrouve
Ridaedje EY => IY
Å mitan do mot, li betchfessî EY ridvént sovint IY
Désiré Baulieu
Désiré Baulieu (1831-1910) vî Namurwès k' a raconté ses sovnances a Joseph Osselet, k' els a rashî dins on live "Les Memweres d' on Namurwès sol vî Nameur".
Betchfessî ey
Uzaedje do scrijha EY come betchfessî
Li betchfessî ey a stî enondé pal tåvlotêye "rifondaedje" di l' UCW e 1995. C' est insi k' il a passé, sins arokes, å Raploû d' Tchålerwè sol rifondaedje (1996).
Shuvions E + Y ki n' sont nén l' betchfessî EY
Li shuvion E + Y si pout rescontrer ådfoû do betchfessî EY :
Vraiyès foû-rîles
(vraiy mots walons)
E avou Y di beloyance
Li yod ristope èn ahiket.
Ci n' est nén trop målåjhey di fé l' diferince; li betchfessî ey ni s' ritrouve k' al fén des mots, ou al fén d' on bodje shuvou d' ene cawete (eg: åjhey => åjheymint; abeye => abeyisté), a des ôtès plaeces ci n' est nén li betchfessî ey, mins on y di beloyance inte deus voyales.
Hårdêye difoûtrinne
Betchfessi ey
Nîme (Virwinvå)
Nîme (fr: Nismes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes viyaedjes po divni li novele intité di Virwinvå, el province di Nameur.
Djeyografeye
C' est a Nîme kel Blanke aiwe eyet l' Noere Aiwe si rdjondnut, et fé l' Virwin.
Istwere
Nîme, c' est on viyaedje vî come les tchmins. On-z î a rtrové des rmanances des Sarazins, ki foirdjént l' fier dins des bas-forneas (did la li spotaedje des djins d' Nîme). Gn a eto on on viyaedje walo-romin, eyet des tombales merovindjinnes.
Economeye et tourisse
Nîme a divnou on respiroe d' boune air po tos les djins do Payis d' Tchålerwè. Li Fondreye des Tchéns assatche bråmint des tourisses.
Argeş (distrik roumin)
Argeş, c' est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Walakeye. Li mwaisse-veye (Piteşti) a-st ene populåcion di 187.558 dimorants.
Charles Duvivier de Streel
Charles Duvivier (riwalnijhåve Tchåle Dovevî) u Charles Duvivier de Streel; oficirmint, a dater di 1841, Charles du Vivier de Streel, c' esteut on scrijheu e walon, aprume kinoxhou come cåzaedjisse do pantalon trawé, la k' i raconte, kécfeye, li vicåreye da Tchårlî Djambe-di-bwès. C' est po çoula k' i sinéve voltî ses ouves «l' oteur do Pantalon trawé».
Argeş (distrik roumin)
Veyes do distrik d' Argeş
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Charles Duvivier de Streel
Tchåle Dovevî vna å monde a Lidje e 1799, et-z î dhoter e 1863.
Argeş (distrik roumin)
Veyes do distrik d' Argeş
Arges
Charles Duvivier de Streel
Il est rprins dins l' grosse antolodjeye da Piron.
I scrijha eto e francès ene epopêye comike, La Cinéide (1852).
Di s' mestî, il esteut curé del pårotche Sint-Djhan a Lidje.
Ouve e walon
Come mo des ôtes, il a cmincî pa redjårber des fåves da Lafontinne e walon. Ki: c' est lu k' a stî l' prumî (avou Tchåle Werote a-z end eplaidî (e 1844).
Adon-pwis, i publiya deus ptits livrets d' arimés : Quelques chansons wallonnes (Sacwantès tchansons e walon, Lidje, 1842), et Poésies wallonnes (Powezeyes e walon, Lidje, 1842).
Come diccionairî, il a ovré so on Dictionnaire des rimes wallonnes mins ki n' a måy sitî eplaidî. I bouta eto so on motî walon francès mins i n' l' a måy tot fwait.
Sourdant
Duvivier
Mete cube
On mete cube, c' est ene håynûlté (on volume) di on mete so on mete so on mete.
Categoreye:Unités di mzuraedje
Laurent Hendschel
Laurent Hendschel (purade lomé Lorint emon les waloneus) a skepyî e 1966. C' est on tchanteu et on scrijheu e walon, ey eto on rcwereu sol walon.
Lontchamp-dlé-Bastogne
Lontchamp-dlé-Bastogne (F. Longchamps), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Biertogne, el province do Lussimbork.
Laurent Hendschel
Il a stî spoté li "påpe" do rfondaedje.
Il a stî rprins dins l' antolodjeye «Scrire».
Di s' mestî, il est ratourneu.
Ès voye, come waloneu
thumb|Lorint Hendschel, ki dicåçtêye si live "So l' anuti" (Bive, 2006) thumb|Lorint et s' båshele, co tote djonnete, dins [[Raboulets (gazete éndjolike)|Rabulèts]] thumb|A droete, dins l' calindrî walon 2010 thumb|Prumî limero sayrece del Rantoele Deujhinme do Grand Pris del Tchanson Walone e 1989, il atake totossu rade a studyî eyet scrire li walon. I håynêye ses nouvès idêyes en on livret “On walon po dmwin” (1990) et s' comince-t i a ls apliker come mwaisse adjinçneu do motî Walo+ (1992), li prumî motî francès-walon po troes des cwate coines do payis.
Adonpwis, il eplaide «Ridaedjes» (1993), ene ramexhnêye di powezeyes avanciveuses, dins l' pitite coleccion di l' SLLW. Et mostrer comint, podbon, on pout foirdjî on rfondou walon divins «Quelques propositions en vue de l'établissement d'une langue wallonne écrite commune» (1993) et comint-z ahiver on diccionaire di tot l' walon (Å raploû-tot des walons, 1994). E minme tins, il aponteye on sistinme «live et cassete» po-z aprinde li walon (Li walon rade et bén, 1994).
1721
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
Laurent Hendschel
Ès voye, come waloneu
C' est co lu k' enonde l' idêye del gazete «Li Rantoele» (1995), ki dvént ene Soce Nén Recwårlante et rprinde les rcwerances so li rfondaedje.
1721
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740
1716 | 1717 | 1718 | 1719 | 1720 | 1721 | 1722 | 1723 | 1724 | 1725 | 1726
Sint-Djri
thumb|Sint-Djiri, l' eglijhe. Sint-Djri (u Sint-Djiri, e francès Saint-Géry), c' est on ancyin ptit ban del comene di Tchåsse, el province do Roman Payis.
1721
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1721 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Laurent Hendschel
Ès voye, come waloneu
I va pus lon dins ses rcweraedjes et studeye les pondants et les djondants do tchmin k' a shuvou l' walon e 20inme sieke, et les idêyes des waloneus so ces trevéns la. I scrît on clapant corwaitaedje so ç' sudjet la e 1996, «Ecole dialectologique et génération 48 - esquisse d'une analyse».
Il est onk des prumîs a vey li consecwince del revolucion Etrernete. Eto, i va mete so les fis, e 1996, on prezintaedje do walon (Les pådjes do lingaedje walon) ey e 1998 ene sinteze sol grammaire do walon: Li waibe del croejhete walone.
Tot boutant di s' mestî, come ratourneu, i s' rimete ås scoles et disfinde, e 1999, on memwere di linwince «Vers la substitution linguistique en Wallonie», tot scrijhant troes tchaptrês do live di sinteze acvierné pa Lucyin Mahin, «Qué walon po dmwin»
E 2000, i prezinte ene tchanson sol plake lazer «Emacralaedje», tot porshuvant ses studias di sociolinwince, po ene teze di doctorat (mins il a dvou leyî ouve).
E 2001, i dene li prumî cours di rfondou walon å Noû-Lovén.
E 2002, i ratoûne li Djeneze, li prumî live del Bibe, e walon, dizo l' tite «Å Cmince».
Dispu l' moes d' djun 2003, Lorint Hendschel a prins on «condjî sabatike» po ses boutaedjes pol walon. Mins on l' rivoerè tolminme a Bive, pol sitrimaedje di «So l' anuti».
Di tenawete, i va bouter anonimmint sol Wikipedia.
E 2020, i rashonne ene grande pårteye di ses arimés et libes powinmes, rimetous tertos e rfondou, dins on live ki l' tite, c' est : «Dins des sôres di romances».
Diccionairaedje
Lorint Hendschel a cmincî a bouter sol diccionairaedje a pårti del djivêye des motîs do walon ramexhnêye pa Johan Viroux. I va esse li mwaisse adjinçneu do prumî motî francès-walon ki dene les minmes mots dins sacwants accints do walon Walo + : Mes 3000 prumîs mots walons. Après, i va rescontrer Tiri Dumont et bouter sol DTW avou lu.
Rifondaedje
Come ricwereu, Lorint Hendschel fourit li mwaisse teyoricyin eyet l' enondeu do rfondaedje et do linwe-ehåyaedje do walon. C' est les idêyes sipårdowes pa ci ptit live la ki vont fé comprinde a Lucyin Mahin kel schapaedje do walon passe par la, et-z atôtchî Lorint Hendschel e 1993.
Djusse après, Lorint Hendschel fourit l' mwaisse viene del "Commission normalizåcion" di l' UCW. Cwand cisse-ciale toûne a cou d' poyon, e 2000, i renonde li Tåvlotêye rifondaedje del Rantoele, tot-z askepiant li Djåspinreye Rifondaedje so Yahoo.
Noûmots
C' est lu ki saye di ratourner l' prumî li motlî infôrmatike po s' endè siervi å cmince so Microsoft, pu so Linux. C' est tot fjhant ciste ovraedje la k' i va rescontrer Pablo Sarachaga.
Hårdêyes difoûtrinnes
Ôtes pordjets Wikimedia
Scrijhaedjes
Fitchîs odio
Hendschel Hendschel Hendschel Hendschel Hendschel
Mouzon
Mouzon, c' est ene pitite veye do dipårtumint des Årdenes, e France, al croejhete di Mouze avou l' rominne voye di Reims a Trèves
Istwere
Di 971 a 1789, s' î troveut ene abeye benedictinne, k' a djouwi on moumint (13inme sieke) di béns e l' Årdene, come a Bive et a Pråjî.
A vey
Categoreye:Veyes di France
Biyogåz
Li biyogåz, c' est do gåz k' on rascod do travayaedje di l' ansene dins on resseré sins air.
Valixhance enerdjetike
On mete cube di biyogåz dene 22 megadjoules (0,21 MBTU) di tcholeur.
Rindaedje do biyogåz
Ene tone d' ansene rind 60 metes cubes di biyogåz.
1720
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740
1715 | 1716 | 1717 | 1718 | 1719 | 1720 | 1721 | 1722 | 1723 | 1724 | 1725
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1720 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Tchamosseure del pea
thumb|tchamosseures des årteas Les tchamosseures del pea, c' est des maladeyes del pea des djins et des biesses, kel cåze, c' est des tchampions microscopikes
Ele cåzèt les diermifitôzes.
Sacwants sôres
Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince Categoreye:Micolodjeye Categoreye:Maladeyes del pea Categoreye:Tchampions microscopikes
Sint Djåke li Grand
Sint Djåke dit li Grand, c' esteut on dicipe da Djezus d' Nazarete, dandjreus si fré u s' cuzén.
Såvnire
Såvnire (fr: Sauvenière), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djiblou, e l' province di Nameur.
Sint Djåke li Grand
Floriconte di s' vicåreye
On vout k' il åye vinou pal Mîtrinne Mer, passer li stroeteure di Djibraltar, et mori el Galice.
Såvnire
Demografeye
Gn aveut des djins d' Bovesse po-z ebaguer eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke.
Sint Djåke li Grand
Floriconte di s' vicåreye
C' est l' sourdant do lomaedje del veye di Sint-Djåke-el-Galice et do rlomé perlinaedje ki s' î fwait.
Såvnire
Tuzance walone
Joseph Lahaye, on scrijheu e walon, î a dmoré disca s' moirt.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Sint Djåke li Grand
Floriconte di s' vicåreye
Djake Categoreye:Crustinnisse Djake
25 d' octôbe
Li 25 d' octôbe, c' est li 298inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 299inme po ls anêyes bizetes), et k' i dmane co 67 djoûs divant l' fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
23 d' octôbe - 24 d' octôbe - 26 d' octôbe - 27 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Categoreye:Date
Andene
Li Grand Andene (e scrijha Feller, Andène; fr: Andenne), c' est ene comene di Walonreye, el province di Nameur.
7 di måss
Li 7 di måss, c' est li 66inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 67inme po ls anêyes bizetes), avou 299 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
1724
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
1719 | 1720 | 1721 | 1722 | 1723 | 1724 | 1725 | 1726 | 1727 | 1728 | 1729
7 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
5 di måss - 6 di måss - 8 di måss - 9 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
1724
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
7 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Andene
Istwere
C' est a Andene k' on va siervi sinte Bedje; k' on dit k' a askepyî l' veye.Andene a yeu a vey avou l' Guere del vatche (1275-1278).
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Veyes di Walonreye Categoreye:Comenes di Walonreye
Joseph Sécretin
Secretin, Joseph
thumb|150px|left|Portrait da Sécretin
Joseph Sécretin a skepyî e 1877 a Gråce-Bierleu et mori e 1920. Il esteut spoté li Bossou Ketegne a cåze k' il esteut croufieus podbon. Il a scrît des arimés et des tchansons.
Il a stî replaidî pa François Nyns e 2002, a pårti des papîscrîts wårdés pa André Sécretin.
Biyet d' doû
El Walonreye, les biyets d' doû si fjhént todi e francès; on tuzéve ki l' walon ni dujheut nén å serieus del moirt.
Mins, a pårti di 2005, on-z a veyou des ptits mots e walon so les fwaire-pårt (les cis po Josée Mathot, et po Raymond Mouzon).
Li fwaire-pårt di moirt po Rodjî Viroux esteut pår e walon.
Adlé les fwaire-pårts di moirt, n a-st eto les cis di skepiaedje et d' mariaedje.
Tchamosseure
thumb|250px|right|(vetes et rodjès) tchamosseures sol boure Ene tchamosseure, c' est ene plante microscopike foirt simpe, sovint a ene celule, sins clorofile, ki vént dins les crowès plaeces sins air, aprume s' il î fwait tchôd.
Ele fwait pårteye des tchampions.
Les tchamosseures, c' est eto l' cåze di sacwantès maladeyes del pea (des djins u des biesses u des plantes). Mins eto do timprou pourixhmint des fruts.
* Categoreye:Maladeyes des plantes
Reve
thumb|300px|Al intrêye do viyaedje.|centré
1725
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740
1720 | 1721 | 1722 | 1723 | 1724 | 1725 | 1726 | 1727 | 1728 | 1729 | 1730
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 1725 do calindrî grigoryin.
Relîs Namurwès
Les Relîs Namurwès, c' est ene soce di scrijheus e walon do Payis d' Nameur.
Istwere del soce
thumb|imådje dessinêye pa les Relîs prijhnîs e l' guere di 14 Li soce a skepyî e 1909 di cwate soçons, 17 à 20 ans vîs, di l' Atenêye di Nameur : Télesphore Lambinon, Auguste Demil, Georges Pelouse et Lucien Maréchal.
Bacău (distrik roumin)
Bacău est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Moldaveye. Li mwaisse-veye, do minme no, a-st ene populåcion di 210.042 dmorants.
Relîs Namurwès
Istwere del soce
E 1910, il enondnut ene gazete, «li Ban-cloke», po-z eplaidî leus tecses, sicrîts e Feller timprou.
Bacău (distrik roumin)
Veyes do distrik di Bacău
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Relîs Namurwès
Istwere del soce
E 1914, end a sacwants ki sont prijhnîs e l' Almagne et mete so pî les «Kriegscayès», des scrijhaedjes k' i fwaiynut ladrî, et ls evoyî a Émile Robin, dimoré e payis.
Veyes et viyaedjes metous astok del Walonreye
Categoreye:Walonreye Categoreye:Flande Categoreye:Lussimbork
Relîs Namurwès
Istwere del soce
E 1928, i gn a 21 mimbes amon les Relîs Namurwès, il ont scrît aviè 600 ouves et 54 d' cesses-lale ont stî relîtes pal SLLW.
27 d' octôbe
Li 27 d' octôbe, c' est li 300inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 301inme po ls anêyes bizetes), avou 65 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Bacău (distrik roumin)
Veyes do distrik di Bacău
Bacau
Veyes et viyaedjes metous astok del Walonreye
Pådje po rashonner les dnêyes Wiki so les veyes et viyaedjes metous ådfoû del del Walonreye, mins djusse astok.
27 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Relîs Namurwès
Istwere del soce
Dispu 1937, les Relîs Namurwès eplaidnut les Cayés Walons.
27 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Veyes et viyaedjes metous astok del Walonreye
Loukîz eto : Viyaedjes del Walonreye foû del Beldjike romande
27 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Veyes et viyaedjes metous astok del Walonreye
Province do Limbork
Po les nos walons di sacwants viyaedjes do Limbork bedje, loukîz so l' live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye, p. 3.
Tchantmiele
Tchantmiele (la-minme Tchantméle; ; F. Chantemerle), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Etåle, el province do Lussimbork.
Relîs Namurwès
Istwere del soce
Gn a ene peclêye di grands scrijheus ki fourît (u ki sont co) des Relîs Namurwès, come Edmond Wartique, Jean Guillaume, Auguste Laloux, Emile Gilliard, Georges Smal, Victor George, Joseph Selvais, Guy Brenner, Chantal Denis.
Tchantmiele
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork Categoreye:Gåme
Relîs Namurwès
Istwere del soce
A dater d' aviè 1997, les Relîs ont eto adjinçné des scoles di walon (4 anêyes, et on pout rdobler l' cwatrinme come on vout).
Veyes et viyaedjes metous astok del Walonreye
Bas Payis
Po les nos walons di sacwants viyaedjes do Limbork olandès, loukîz so l' live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye, p. 3.
Relîs Namurwès
Istwere del soce
Tos ls ans, les Relîs dinèt l' cocåde a onk (ene) di leus mimbes k' a stî meritant(e).
Veyes et viyaedjes metous astok del Walonreye
Almagne
Po les nos walons di sacwants viyaedjes des Cantons redîmés et d' Almagne, loukîz l' papi da J. Bastin dint Bultén del Tåvlotêye di Toponimeye, tome V, p. 117-136. Alez s' vey eto sol Motî d' Ovifa.
Relîs Namurwès
Politike del soce
Li soce a come essegne ene passete det come sipot "Waire mins bon". Eto, elle a todi cweri a eplaidî les meyeus scrijhaedjes e walon. Ele n' esteut nén racrapotêye sol payis d' Nameur. Elle a yeu eto des mimbes do costés d' Tchålerwè (Henry Petrez, Gabrielle Bernard, Willy Bal, Josée Mathot). Elle a-st eplaidî des rlomés scrijheus lidjwès (Louis Remacle, Albert Maquet). Ey eto des scrijheus del Bote di Djivet come Michel Dricot.
Les Relîs namurwès ont todi stî foirt wårdiveus. Diviè 1960, i n' volît nén accepter li powezeye imådjrece di des scrijheus come Jean Guillaume, Georges Smal eyet Emile Gilliard. Po les mwaisses des Relîs d' adon, i faleut ki les tecses soeyénxhe reyalisses, et tolmonde elzès poleur comprinde d' on lan.
A pårti di 1995, il ont stî disconte li mouvmint di rfondaedje do walon, mågré ki sacwants des rfondeus (Lorint Hendschel, Lucyin Mahin) estént camaerådes avou leu soce, et scrijheus ezès Cayés Walons.
Lomaedje del soce
Les cwate djonneas mimbes askepieus avént dit a leu prof di flamind ki ci sereut clapant d' aprinde eto l' walon.
Estoumaké, li prof responda : "Bén, vos nd astoz, des relîs !"
Li no del soce aveut vnou sins må sins rujhes.
Hårdêye difoûtrinne
Relîs * Relîs
1727
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Danielle Trempont
thumb|(diviè 2000) Danielle Trempont u, di s' no d' djonne feye, Danielle Bury, c' est ene sicrijheuse e walon k' a skepyî a Mont-dzeu-Mårciene li 27 di djanvî 1943 et ki dmoréve a Montniye-Tiyoû.
Elle a stî rprinjhe dins l' antolodjeye «Scrire».
Ouve e walon et pol walon
Ele a scrît purade del prôze-powezeye, avou "D' ombe et d' solea" (1994), pu "Ene miye di mi" (2001). Ci live la a rascoyî li Pris del Federåcion Walonreye-Brussele e 2000.
Ele si rapinse cobén les sovnis do Congo, dins ses scrijhaedjes. Et-z epronter, tenawete, des bokets d' arimés di s' fivî, et ancyin do Congo come leye, Robert Mayence. Elle a eto scrît deus ptits tecses tot maxhant des mots d' walon eyet d' kiswahili.
C' est ossu ene bouteuse pol walon, a l' ALWAC, et po-z adjinçner l' Bourdon. Elle est eto SLLW-resse.
Hårdêyes difoûtrinnes
Trempont Trempont
Live Haust so les nos d' plaece del Walonreye
thumb|coviete Li Live Haust so les nos d' plaeces del Walonreye, ki s' tite, est francès, c' est Enquête dialectale sur la toponymie wallonne, c' est on live k' a vudî e 1941 adjinçné del Rweyåle Tåvlotêye di toponimeye et diyalectolodjeye, et scrît pa Jean Haust.
Yves Paquet
thumb|120px|left|(e 2002)
Live Haust so les nos d' plaece del Walonreye
Côde e Wiccionaire : TG1
Yves Paquet
Yves Paquet a vnou å monde e 1953 et a morou tot djonne e 2004.
Live Haust so les nos d' plaece del Walonreye
Contnou
I rashonne tos les nos d' plaeces ki l' djin aveut ramexhné, sol tins k' i moennéve ses inketes po l' A.L.W..
Yves Paquet
C' esteut on scrijheu e walon, copurade di tuzêyes et d' prôze nén racontrece
Live Haust so les nos d' plaece del Walonreye
Contnou
Les viyaedjes sont rindjîs pa province, pu pa arondixhmint, adonpwis pa ôre alfabetike. Po tchaeke viyaedje, on dene li limero diyalectolodjike et l' no e walon. Sovint eto, tos les hamteas e francès.
Yves Paquet
Ouve pol walon
Il a vudî ene ramexhnêye di ses scrijhaedjes ""Ya basta", et vos nd åroz" e 2000. Ci fourit li prumî l° del coleccion Belès Letes del Rantoele.
Live Haust so les nos d' plaece del Walonreye
Contnou
Categoreye:Lives sol walon Categoreye:Toponimeye do walon
Yves Paquet
Ouve pol walon
Yves Paquet fourit l' askepieu et l' produjheu des emissions "Kè diss ?" al tévé coinrece di Djiblou (1999-2004). E 2003, i fjha-st on rapoirtaedje so les Walons do Wisconsin, et ndè saetchî ene plake lazer: “Del poûde di vî tchinisse”.
Il a stî eto prezidint del S.N.R. Li Rantoele di 1998 a 2002, et mwaisse-adjinçneu des Soçnaedjes di Djiblou. E 2003-2004, i fourit prezidint del S.N.R. Li Chwès.
Ses scrijhaedjes e walon ont parexhou dins Li Rantoele gazete eyet Li Chwès.
Hårdêye difoûtrinne
Paquet, Yves
Borén
Li borén (la-minme, on prononce boringn u borègn), c' est on pårler do picård ki s' djåze dins l' Borinaedje.
Spårdaedje des pårlers boréns
Les prlers boréns sont les cis des comenes metowes a Nonne coûtchantrece di Mont, disca l' frontire francesse, dj' ô bén, les comenes di Cargnon, Hornu, Boussu, Doû (viyaedje), Warkigniye, Pasteraedjes, Widjî, Flinnu, Djimape-dilé-Mont, Cwaime et Wamuyeu. La, les djins si djhèt boréns, et ricnoxhèt les ôtes insi. I fåt radjouter Framriye, la k' les djins si deynut «di Framriye» (mins sont metous po boréns pa les ôtes). Mins les djins di ces comenes la ni raguidèt nén les cis d' Elouje, di Weriye, di Noercin et d' Djinli come borén, mågré k' les nés-natifs did la s' î rwaitèt.
Li pus tipike des pårlers borins, c' est l' ci d' Wame et d' Pasturaedje. Li ci d' Framriye et del Bouvriye rissaetche dedja est ene miete do walon.
Escrijheus et scrijhaedjes
On prumî årmonak, l' Armonac du Borinage in patois borain pou l' année 1849 fourit eplaidî on n' sait nén pa kî.
Li prumî "vraiy" escrijheu e borin fourit, sins manke, Joseph Dufrane, ki va rprinde li dujhance di vudî èn årmonak troes ans å long, di 1880 a 1882.
Antolodjeyes
André Capron Essai d' illustration du parler borain
Sourdants
Categoreye:Picård *
Bihor (distrik roumin)
Veyes do distrik di Bihor
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Categoreye:Roumaneye
Virele
Avey
Basse d' aiwe di Virele.
Vint
On vint (on dit eto: ene grande air), c' est on mouvmint atmosferike, avou ene masse d' air ki va d' ene plaece a ene ôte.
Motlî
On pout vey li direccion do vint tot rwaitant les rabanairs.
Li foice do vint est mzurêye e dgrés del schåle di Beaufort.
L' usteye po mzurer l' vitesse do vint si lome èn anemomete, eyet l' cene po mzurer si direccion ene djirouwete.
L' enerdjeye do vint pout esse captêye avou des tourniketes.
Skepiaedje do vint
I gn a troes mwaissès råjhons ki provokèt les vints:
Sôre di vints
Les cwate mwaisses vints, el Walonreye, c' est Les cwate vints ont askepyî li fåve des cwate vints.
Li vint et l' solea (fåve do vî vî tins)
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Meteyo
Hu (veye)
Hu (a Mouhå et les ôtes viyaedjes tot åtoû, on prononce Hë (/hœ/) riscrît e sistinme Feller «Heu» ; F. Huy, nl. Hoei), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité,  el province di Lidje.
thumb|Sint Mingôl, sol Bassinea thumb|Li "pontea" a divnou on gros et stocaesse pont thumb|120px|posteure do Coirneu sol Bassinea a Hu
Djeyografeye
Hu est raiwé d' Mouze, ey des aiwes di Mouhagne et Hoyou ki s' î vnèt egoliner dins Mouze.
Ci sreut cisse dierinne rivire, Hoyou, k' åreut dné l' no del veye di Hu.
Istwere
E 1066, les Bordjoes ont bén vlou rbasti Hu (k' aveut broûlé) s' il avént des droets. Ç' a stî l' prumire tchåte wice kel Prince-Eveke a ricnoxhou des droets azès bordjoes.
A vey
thumb|prononçaedje des merveyes di Hu Les cwate merveyes di Hu -avou des mots ki fwaiynut rima: On radjoute
26 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
24 d' octôbe - 25 d' octôbe - 27 d' octôbe - 28 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Bistriţa-Năsăud (distrik roumin)
Bistriţa-Năsăud est on distrik (judeţ) del Roumaneye, el redjon del Transilvaneye. Li mwaisse-veye (Bistriţa) a-st ene populåcion di 87.169 dimorants.
Veyes do distrik d' Bistriţa-Năsăud
Vey eto: Distriks del Roumaneye
Bistrita-Nasaud
El På å Noyé (novele)
Gn a on ratournaedje e francès vizon vizu.
Ratournaedjes
Il a stî rmetou e rfondou walon pa Lucyin Mahin, et eplaidî dins l' Rantoele-gazete.
(ratournaedje e walon}}
Categoreye:Gåmès Categoreye:Pitits romans
8 di måss
Li 8 di måss, c' est li 67inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 68inme po ls anêyes bizetes); i dmane co 298 djoûs divant k' l' anêye fouxhe houte.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Djerpene (viyaedje)
Djerpene  (F.  Gerpinnes ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el province do Hinnot. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Ôtès plaeces
Sourdant :
Istwere
Esteut dal Principåté d' Lidje.
Drapea
thumb|håynaedje do drapea walon a l' Elizete On drapea (ossu, divinltins, ene åbarone), c' est on boket d' toele, sovint metou so ene sititche di bwès, k' est l' essegne d' on payis, d' ene contrêye, d' ene soce.
Vey eto
Categoreye:Payis *
Jacques-Joseph Fabry
Fabry Fabry Fabry thumb|Posteure di Fabry a Lidje Jacques-Joseph Fabry skepia a Lidje li 3 d' nôvimbe 1722 et î mora li 11 di fevrî 1798.
Il esta mayeur di Lidje do 9 d' avri 1764 disk' å moes d' måss 1781. I fourit lomé borguimwaisse e 1770, 1783, 1789 et 1790.
Come sicrijheu e walon, il est l' oteur, a lu tot seu, do "Lidjwès egadjî", li deujhinme des cwate pîces do "Teyåte lidjwès". Avou Simon de Harlez, Pierre Grégoire baron d' Vivario et de Cartier, i scrijha "Li voyaedje di Tchôfontinne", li prumire des cwate pîces.
A scrît eto e francès so l' årt dins les Bas-Payis. I fjheut, avou, des papîs pol "Gazete di Lidje" (1765-1788) et des årtikes d’ on diccionaire francès.
10 di måss
Li 10 di måss, c' est li 69inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 70inme po ls anêyes bizetes), avou 296 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
8 di måss - 9 di måss - 11 di måss - 12 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Li tchant des walons studiants
Studiants Li tchant des walons studiants u tchanson des studiants walons, c' est ene tchanson ki les studiants del Walonreye tchantnut a tchaeke di leus guindayes. El tchantént todi e francès. Vocial li ratournaedje e walon, k' on cmince a-z ôre dispu les anêyes 2000.
Respleu :
Les mots e grandès letes inte åtchetes avou on pont di sclameure sont boerlés, et nén tchantés.
Sourdants
<References/>
Frindjidîs
Les frindjidîs, c' est des moxhons xhufleus, di l' ôre des soverdeas.
Sacwants frindjidîs del Walonreye
Categoreye:Familes des biesses Categoreye:Familes d' oujheas
Mowa
Li mowa esteut-st on foû grand oujhea, disparexhou ouy, ki vikéve el Nouve Zelande, del famile des ostruches, ki n' saveut voler, e sincieus latén Dinornithidae spp..
End aveut onze sôres. Li pus grande, l' adjeyant mowa, esteut disk' a troes metes hôt et pezer 250 kg, mins gn aveut des pus ptites, nén pus hôtes ki 50 cm. Dins l' ecosistinme pårticulî del Nouve Zelande, ki n' aveut nole biesse ås tetes, les mowas avént l' role des grands paxheus ou betchteus (comes les vatches ou les ciers) ôte pårt; purade come les ciers, la ki les mowas n' viként nén dans des waides (end aveut waire el Nouve Zelande) mins dins les bwès.
Li mowa a disparexhou diviè ls anêyes 1500, cåze del tchesse et do disbwejhaedje. Li kiwi et l' emeu, ki vicnut co asteure, endè sont des près-parints. Divant l' arivêye des omes, si seu predateu esteut li harpagornisse.
Wizamba (Faiviè)
thumb|l' eglijhe Wizamba (Wîzamba e walon, "Fr." Wisembach), c' est on hamtea d' Faiviè.
Wizamba est metou sol voye inte Witri et Måtlindje djusse sol limotche inte les pårlers walons et les pårlers lussimbordjwès.
Il est raiwé pa l' aiwe di Seure.
Påpe Djihan-På II
thumb|Djihan-På II å Braezi Karol Józef Wojtyła a skepyî li 18 di may 1920 a Wadowice, dilé Cracoveye, el Pologne et mori li 2 d' avri 2005 e Vatican.
Cårire
Il aveut stî lomé påpe li 16 d' octôbe 1978, dizo l' no di Djihan-På II (on dit eto Djan-Pål II).
Idêyes
Il a fwait ene foice po raprotchî les crustins inte di zels, mins n' a måy adiercî s' côp di s' fé priyî a Moscou. Les rapoirts avou les Ortodosses dimorént foirt froeds.
Årvierdimint, il esteut bén veyou des Djwifs et des Muzulmans. Il a stî å Meur des Dislamintaedjes et il a stî rçû på rwè do Marok Hassan II, et eto på prezidint Palestinî Yasser Arafat.
Coraedjeuzmint, i pretcha siconte des gueres, inte did zeles li cene d' Irak, tot soucant dins les idêyes do prezidint amerikin G.W. Bush, ki shuveut portant li minme voye ki lu, årgår del moråle (lûte siconte di l' awortumint, evnd.)
Il a stî li prumî påpe k' a comprins li grand role ki les medias plént djouwer po fé li rclame do crustinnisse. On voeyeut bén k 'il aveut lu-minme djouwé teyåte di s' djonne tins.
On lyi a rprotchî si wårdiveusté dins tot çou ki rwaite li sessouwalité, et avou ça, li lûte siconte do sida. Il a pretchî siconte del pilule et des capotes, porshuvant les idêyes do Påpe På IV. Sapinse a lu, li seul moyén acceptåve esteut di s' rastrinde !
I n' a nén bodjî d' ene faflote sol dossire do mariaedje des priyesses et di l' ordinåcion des femes.
S' il a lûté siconte do comunisse et do nazisse, i n' a waire aidî les evekes d' Amerike latene siconte des gros capitalisses ki sont la les vraiys innmis des crustins.
Mannixhance
Li mannixhance (on dit eto polouwaedje), c' est cwand on tape evoye des mannestés (on dit eto des nichtés u des måssîstés) pattavå.
Påpe Djihan-På II
Idêyes
Portant uminnmint, li pus bele des djesses da Djhan På II, ça a stî di pardoner å djonne Trouk k' aveut sayî del touwer. Et eto di s' escuzer po les crimes passés fwaits å no di l' Eglijhe catolike.
Mannixhance
Rastrindaedje del mannixhance
Les payis e diswalpaedje polèt sayî di rastrinde leu mannixhance på Mecanisse di Diswalpaedje sins Mannixhance k' a stî metou so pîs på Protocole di Kioto.
Påpe Djihan-På II
Idêyes
Pape Djihan-Pa II Pape Djihan-Pa II Djihan-Pa II Pape Djihan-Pa II
Mannixhance
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Ecolodjeye *
9 di måss
Li 9 di måss, c' est li 68inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 69inme po ls anêyes bizetes), avou 297 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
7 di måss - 8 di måss - 10 di måss - 11 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Viyaedjes del Walonreye foû del Beldjike romande
Categoreye:Walonreye Categoreye:walon et tîxhon Pådje po rashonner les 'veyes, viyaedjes et hamteas del Walonreye politike, metou ådfoû del Beldjike romande.
C' est des comenes politicmint et economicmint el Redjon walone, mins kel lingaedje do payis n' est nén on lingaedje d' oyi.
Viyaedjes bedjes lussimbordjwès-cåzant
Loukîz eto l' pådje sol lingaedje lussimbordjwès
Payis d' Årlon
(Halazi et Ratchcoû sont gåmès-cåzants)
Payis d' Bastogne
Po les nos walons di sacwants viyaedjes lussimbordjwès-cåzants do Payis d' Bastogne, alez s' vey sol Motî d' Bastogne. (Hote et Mnufontinne sont walon-cåzant)
Viyaedjes bedjes ripouwaryin-cåzant
Po les nos walons di sacwants viyaedjes tîxhon-cåzant do cotoû d' Vervî, loukîz so l' live da Haust so les nos d' plaeces del Walonreye, p. 11.
Nicolas Bach
Nicolas Bach, c' esteut on scrijheu e lussimbordjwès et on bouteu po ç' lingaedje dilérin la.
Il a skepyî diviè 1930. Il a morou e 2006.
Di s' mestî, il esteut prof d' umanités.
Ouve pol lingaedje lussimbordjwès
Il aveut askepyî l' soce "Arel am sproche"
I wangna, ene anêye, li Pris del Kiminålté francesse.
I scrijha on tchaptrê sol lussimbordjwès dins l' live Ké walon po dmwin ?.
I dmora lontins a Tontlindje.
Bach
1726
17inme sieke | 18inme sieke | 19inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 1700 | anêyes 1710 | anêyes 1720 | anêyes 1730 | anêyes 1740
1721 | 1722 | 1723 | 1724 | 1725 | 1726 | 1727 | 1728 | 1729 | 1730 | 1731
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Abdjade
Èn abdjade c' est on sistinme di scrijhaedje wice k' on note fok les cossounes (al diferince d' èn alfabet wice k' on note eto les voyales); les pus cnoxhous estant l' alfabet arabe eyet ebreu. Li no abdjade (u abjad) vént do vî ôre des letes do scrijhaedje arabe: alef, ba, jim, dal,...
CDP
C' est bråmint po des acoirds economikes, come li vindaedje di gaz, evnd.
Abdjade
Tos les abdjades ki sont cnoxhous sont des sistinmes di scrijhaedje ahivés po scrire on lingaedje semitike, eyet i dschindèt tos do scrijhaedje lineyaire bijhrece. Çoula c' est paski les lingaedjes semitikes, di pal morfolodjeye di ces lingaedjes la, n' ont sovint nén mezåjhe di noter les coûtès voyales. Li maltès est li seu lingaedje del famile semitike ki n' si scrît nén avou èn abdjade, mins il a eto bråmint do motî eyet del croejhete romane.
CDP
Li CDP est sovint rwaiteye come on moyén pol Rûsseye di wårder ene miete di mwaistrijhe so les ancyins payis di l' Impire rûsse.
Abdjade
L' alfabet arabe a stî stindou avou bråmint des senes di pus po l' adapter a ds ôtes lingaedjes, çou ki fwait ki, dins l' uzaedje k' end est fwait po ces lingaedjes la, c' est pus èn alfabet k' èn abdjade. Pareymint, li scrijhaedje ebreu eto note les voyales cwand il est eployî po scrire li yidish.
CDP
*
Abdjade
Li scrijhaedje tifinar esteut, dins l' vî vî tins, eployî come èn abdjade avou; mins enute ç' a divnou èn alfabet, wice ki les voyales sont notêyes.
C' est interessant di rlever eto ki bråmint des alfabets eployîs asteure (latén, grek, cirilike) dischindèt do scrijhaedje fenicyin, k' esteu-st èn abdjade; mins i fourît stindous eyet adaptés po les ôtes lingaedjes eyet des senes eployîs po noter les voyales.
Djivêye des abdjades
Categoreye:Alfabets
Sinte Matrice
Matrice Sinte Matrice, c' est ene forveyowe sinte fiesteye li 16 d' octôbe. C' est ene sinte priyeye al tchapele di Boubåye (Vizé), avou sint Elwè et sint På metou dlé leye. Å cmince, c' esteut fok ene imådje di l' Aviedje, avou on scrijhaedje in honorem Matris Dei. Les djins ont creyou ki "Matris", c' esteut l' no del sinte, eyet les femes li vni priyî po les mås d' matrice. Gn a eto des tchapeles a sinte Matrice a Farnire (gåtche erive di Glin, inte li Viye Såm et l' Haleu, po les crapådes trover on bon marieu. End a eto ene ås Cahotes (a Horion-Hozémont).
Hawayiki
Hawayiki est l' iye mitike ki les polinezyins î fjhèt rimonter leus oridjenes.
Li no est scrît Hawaīki, Hawaiiki, Hawai'iki, Hawaii'iki, Havai'i, Ra'iatea, ou co Kahiki dins les diferins lingaedjes des iyes do pacifike.
L' iye polinezyinne di Hawayi (Hawai'i e hawayin) a stî inla lomêye en oneur di Hawayiki.
Les ledjindes dijhèt ki les polinezyins ont abagué ezès iyes di l' Oceyan Pacifike avou des drovous bateas, waire candjîs pa rapoirt ås bateas tradicionels k' on trouve co enute el Polinezeye.
Dins l' tins, bråmint d' antropologues dotént ki les bagaedjes rascontés pa ces ledjindes årént stî des bagaedjes volontaires, et il avént ptchî d' croere ki ça sreut purade des naivieus ki s' serént pierdous, poûssîss påzès vints. E 1947 Thor Heyerdahl naivia, avou on radea di balza, li Kon-Tiki, des coisses di l' Amerike nonrece disk' al Polinezeye, po mostrer ki l' colnijhaedje del Polinezeye åreut polou esse fwait a pårti d' l' ouwess, tot naiviant avou les vints dominants.