cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Agricoûteure
L' agricoûteure biyolodjike, c' est l' ahivaedje des plantes et l' aclevaedje des biesses sins waire di prodûts tchimikes.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "agricoûteure", alez s' vey e splitchant motî.
*
Muse
Mimbes
alt=|vignette|267x267px|Muse pindant on concert a Wembley
Concert eyet remix albom
alt=|vignette|258x258px|Muse pindant on concert e 2018.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Bindes al muzike
Jacky Clausse
Jacky Clausse, c' est on scrijheu e gåmès.
Il est rprins dins l' antolodjeye ''Livret-CD des patois de Gaume (antolodjeye).
Onk di ses tecses, k' i dit lu-minme (queûes d' pouchés)
Clause
Ocgniye
Etimolodjeye
Vént do tixhon : Prôpieté des (-iniacas) Uhto ou Otta ou co bén Prôpieté d'  (-iacas) Othon.
Fåve do vî vî tins
Les fåves do vî tins, (on dit eto rapoitroûles, racontroûles; on eploye eto li rfrancijha "ledjinde"), c' est des fåves k' on raconte d' ene djermêye a l' ôte, dispu l' vî vî tins, et ki fjhèt pårteye del tuzance d' on peupe.
Po classer les fåves do vî vî tins, on s' rapoite å pus sovint å rindjmint des fåves da Aarne et Thompson. On-z î mete eto les floricontes, sacwantès couyonådes, et les fåves des djåzantès biesses.
Po les creyants ezès rlidjons monoteyisses, les mitolodjeyes, greke, rominne, gayeles, d' Edjipe, evnd. sont rwaitêyes come des fåves do vî vî tins.
Les fåves do vî vî tins k' on raconte el Walonreye sont metowes so ene pådje tote seule.
18 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
16 di måss - 17 di måss - 19 di måss - 20 d' måss - les 366 djoûs d' l' anêye
Fåve do vî vî tins
Fave do vi vi tins *
Biyocarburant
Categoreye:enerdjeye Categoreye:Agro-industreye Categoreye:Ecolodjeye thumb|Adjinçnaedje d' ene pitite oujhene po fé di l' ôle di golzå al cinse, rivindowe come agrocarburant On biyocarburant u agrocarburants, c' est ene sustance ki vént d' ene plante u d' èn ôte sacwè naturele ki n' si spoujhe nén, et ki sieve dins on maxhaedje po fé tourner des moteurs.
18 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Biyocarburant
Metans : l' ôle di golzå, l' alcol di grin u di betråle å souke.
Les biyocarburants sont des todi-poujhåvès enerdjeyes.
Oyon an/on
L' oyon AN/ON, c' est on foninme co assez corant e walon, mins nén mostré dins les motîs.
Biyocarburant
Bilan ecolodjike do produjhaedje des biyocarburants
Po çki compete li produjhaedje di CO2, les agrocarburants ni rcratchèt nén dpus di gaz carbonike k' end ont magnî.
Oyon an/on
I s' adjixh do prononçaedje «on» (/ɔ̃/) del naziåle «an» (/ã/).
Biyocarburant
Bilan ecolodjike do produjhaedje des biyocarburants
Li biyoetanol prodût avou, cwand i va broûler dins les moteurs, va anichter l' air. Al fén des féns, li CO2 rsaetchî et l' CO2 rmetou, c' est Piron parey.
Li produjhaedje d' agrocarburants eyet li rmontaedje des grins e 2007
Des grandès stindêyes di teres ont stî eployeyes po produre do biyo-alcol a pårti do mayisse. Ezès Stats Unis, ça a stî li tîce des eblavaedjes di mayisse e 2007. Parey e Braezi. On vout ki ça åye stî ene des cåzes do rmontaedje des grins e 2007.
Oyon an/on
Dins les belès-letes e walon
Sacwants scrijheus do Payis d' Tchålerwè (riprins dins des tchansons di Bob Dechamps) fwaiynut rimer paregzimpe «efant» (èfont) avou «bon».
Dins les vî scrijhaedjes e walon do Payis d' Lidje, minmes rimaedjes, ki mostrèt ki li scrijheu vneut do payis d' Hu.
Insi, dins l' Paskeye sol sidje et l' dissidjmint d' Wîne (1683), on a mo des scrijhas et pår des rimaedjes avou l' prononçaedje «on» (come li rmarcåve «Otomon» / «Otomans»).
Vicansté do prononçaedje
thumb|prononçaedje «èfon» (/ɛfɔ̃/) po «[[efant» pa on djåzeu di Hu]] Dins l' payis d' Tchålerwè, il est waitî come do vî cåzaedje. Dabôrd, i n' est nén rprins dins l' coyiné carolo d' asteure, ni dins les scrijhaedjes des oteurs del deujinme mitan do 20inme sieke.
So Lidje, i dmeure vicant dins l' payis d' Hu, mon les djåzeus nés-natifs. Mins come bråmint des oteurs d' avår la eployèt purade li lidjwès standård, on nel ritrove ki rålmint dins les scrîts bokets.
Rifondowes k' on wårdé l' prononçaedje «on»
Sourdant
Categoreye:Foninmes do walon categoreye:Diyalectolodjeye walone Categoreye:Sons et letes do walon
Djin del Vå d' Neyander
Li djin del Vå d' Neyander pus coranmint l' ome di Neyandertal, c' est on ratatayon del djin d' asteure (Homo sapiens sapiens) k' a viké e l' Urope la do trevén paleyolotike dizeutrin.
Homo neanderthalensis
Discoviete et dataedje
Il a stî discovrou el vå do Neyander (e l' Almagne e ...
Sacwants ans après, e 1886, on trouve deus beas skeletes del minme sôre di djins al Betchowe Rotche a Spî (l' ome di Spî).
Limlete
thumb|Limlete : paxhis del cinse å pont, vå d' Tîle thumb|Limlete/Au Buston - Pougneû/pèxheû, posteûre d' omaedje Limlete (fr: Limelette) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Ocgniye-Li Noû Lovén, el province do Roman Payis. Vå d' Tîle
Djin del Vå d' Neyander
Discrijhaedje
Li djin del Vå do Neyander a ene tiesse metowe foirt divant l' coir, come onk ki rote a baxhete. Çou ki fwait k' i dveut awè on gros hatrea.
Sourdant
Categoreye:Paleyontolodjeye
Couyonåde
thumb|Les fåves da Fernand da [[Maurice Georges]] thumb|troes fåves racontêyes al [[copinreye di Rotchfoirt]] Ene couyonåde (on dit eto: ene fåve, ene boûde, ene coye, ene crake, ene paskeye, ene rirêye, ene minte), c' est ene istwere po rire, k' on raconte pattavå dins on on payis.
Sôres di couyonådes
Gn a les cråsses: a nén laire oyî pa les efants. Po dmander a onk di n' nén dire de sfwaites, on dit cobén: «passe les al paile divant d' les dire !» (di «crowes», ele divénront «cûtes». On dit eto: des «nén pikêyes des viers», dj' ô bén, des vetes (rimetaedje a do bwès vert et do bwès soké).
Gn a des cenes rashiowes so des djeus d' mots.
Dins les gazetes e walon
Dins Li Mårmite, Yopô Godenne sicrijheut tofer des couyonådes, çou ki fjheut l' succès del gazete.
Divins l' Tonea d' Tchålerwè, end av eto des påjhûles, ki rpassèt dins l' Bourdon, on sieke pus tård.
Dins les "Noveles des Walons Scrijheus, gn aveut des ptitès coûtès fåves å pî des pådjes, sinêyes St.V. (Stefaneye Viroux ).
Divins Li Ptite gazete di Måmdiy, gn a ene coine po rire lomêye «li coine do fré Hinri-Nonård».
Dins l' Rantoele-gazete, gn a ene coirnêye di fåves, lomêyes å cmince «Les fåves del Blawete». Mins cesses-lales, c' est sovint des cråsses. Adon-pwis, gn a eto André Mottet k' end a scrît, di totes les sôres, des «vetes» come des «setches». End a eto publiyî des foirt crowes da Alfred Wanlin.
Les Cayés Walons ont cmincî ene coirnêye po rire al dierinne pådje fén des anêyes 2020. C' est todi des bén djinteyes.
Couyonade Couyonade Categoreye:Rireyes
Walonreye waloncåzante
Li Walonreye walon-cåzante (on dit eto pa côps payis walon, copurade tot cåzant eto di payis picård, payis gåmès,...), c' est les 70 åcint del Walonreye, la k' on-z a todi djåzé walon (dj' ô bén, li walon walon, nén l' picård, ni l' gåmès, ni l' tchampnwès). Il î fåt radjouter li Walonreye di France.
Tos les viyaedjes del Walonreye walon-cåzante ont-st on limero diyalectolodjike, eployî dins l' ALW.
Tos les accints do walon di ces payis la ont stî rprins cwand on-z a etcherpinté li rfondou walon.thumb|500px|Walonreye walon-cåzante e djaene
Walon d' Nonne
* Categoreye:Walonreye
Golzå
thumb thumb|el Hesbaye thumb|e Condroz coûtchantrece Li golzå, c' est ene ahivêye plante del famile des croejhrecires, ki rshonne a do sné, e pus grand, et k' on plante po ses grinnes k' on pout stoide et fé d' l' ôle.
Brassica napus
cabutacêyes
Istwere
On ndè ahivéve dedja e 17inme sieke, poy ki l' mot est dins l' Motî Villers (1783). On ndè fjheut d' l' ôle po les crassets et les kénkets. Ey eto po nouri les colons et les moxhons xhufleus (pénsons), tot l' fijhant boure.
El Walonreye, li coûtivaedje do golzå a stî oblidjî pås Almands tins des deus gueres do 20inme sieke, po fé d' l' ôle.
Mins il est dné come «ahivaedje disparexhou» a Snefe pa Robert Dascotte (1973).
Li cultivaedje do golzå a divnou foirt al môde dispu les anêyes 1980, copurade po produre li tortea, et aveur des proteyenes po nouri les biesses.
A dater des anêyes 2000, on-z a eto eployî l' ôle di golzå po mete dins les moteurs.
Sôres di golzå
Gn a on djaene golzå d' ivier, et on blanc golzå d' måss.
Li golzå d' ivier si seme dedja après l' campagne (moes d' djulete u d' awousse); li golzå d' måss si seme tins des mårsaedjes, mins i rind moens ki l' ôte.
Coûtivaedje
On fjheut des dijheas.
Cwand il esteut djaene, il esteut bon a bate. On l' bateut å flayea u å mayet. so ene grande toele, po n' nén piede les sminces, ki sont foirt pitites. On fjheut çoula so tchamp u al batire. Les cmeres apoirtént les djåbes dissu l' båtche, ene al feye. On sorlevéve les strins djus al fotche et on aléve fote li feu ddins.
Tins del guere, gn aveut des cis ki vnént dôpiner les djåbes sol tchamp del nute, et haper les grinnes.
Li golzå, ça sminceye; dijh ans après, n aveut co des rdjeteures dins les teres.
Sourdants
Categoreye:Ahivêyès plantes Categoreye:Cabutacêyes
20inme sieke
18inme sieke | 19inme sieke | 20inme sieke | 21inme sieke | 22inme sieke
anêyes 1900 | anêyes 1910 | anêyes 1920 | anêyes 1930 | anêyes 1940
anêyes 1950 | anêyes 1960 | anêyes 1970 | anêyes 1980 | anêyes 1990
Totes les anêyes do 20inme sieke
Categoreye:Cronolodjeye
Otobiyografeye
Ene otobiyografeye, c' est on live ki li scrijheu î raconte si prôpe veye.
Dins les lives e walon, gn a yeu ene cope d' otobiyografeye :
Mins gn a mwints lives di sovnances otobiyografikes. Ces-la n' racontnut k' on boket del veye do scrijheu.
Dins bråmint des romans e walon, gn a des passaedjes otobiyografikes, mins i n' sont nén prezintés come çoula. Et s' sont i maxhîs avou des ôtes edvintés bokets. Metans dins :
Categoreye:Lives Categoreye:Lives e walon *
Djun
djanvî | fevrî | måss | avri | may | djun | djulete | awousse | setimbe | octôbe | nôvimbe | decimbe
1î|2|3|4|5|6|7|8|9|10|11|12|13|14|15|16|17|18|19|20|21|22|23|24|25|26|27|28|29|30
Li moes d' djun u fenåmoes, c' est l' shijhinme moes do calindrî grigoryin, avou 30 djoûs.
Såjhons
Li 21 di djun, c' est li cminçmint d' l' esté.
El Walonreye, les cinsîs fwaiynut l' fenåjhe.
Pådje do moes d' djun (so l' Aberteke)
Categoreye:Cronolodjeye
21 di djulete
Li 21 di djulete, c' est li 202inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 203inme po ls anêyes bizetes), avou 163 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Antoine de Saint-Exupéry
Antoine Marie Roger de Saint-Exupéry ; (29 di djun 1900, Lyon - 31 di djulete 1944 disparexhou e vol).
21 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Antoine de Saint-Exupéry
C' esteut on romantî e francès.
21 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
19 di djulete - 20 d' djulete - 22 d' djulete - 23 d' djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
Ådjî d' Lidje
Ådjî d' Lidje (1055-1131), kinoxhou eto come Ådjî d' Cluni eyet Algerus Magister, esteut on moenne lidjwès do 12inme sieke.
21 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Ådjî d' Lidje
Biyografeye
I fourit diyake di l' eglijhe Sint-Bietmé d' Lidje, la k' i vna-st å monde, poy nomé (viè 1100) pol catedråle Sint-Lambiet a Lidje.
21 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Ådjî d' Lidje
Biyografeye
I rfuza bråmint des propôzucions des evekes almands et po fini i s' rissaetcha e-n on covint di benedictins a Cluni (el France), wice k' i mora ddja d' ådje et tot leyant padrî lu ene reputåcion di pieté eyet di sûtisté.
Antoine de Saint-Exupéry
Di s' mestî, il esteut aviateur.
Caractere del djin
Assaetchî pa l' etrindjir, l' avinteure et tot çk' est bén å lon, i cwereut dispoy k' il esteut ptit a schaper evoye foû di s' milieu d' aristocrates. Il aveut mopliyî les defis, come l' aviåcion, cultivé les copinaedjes les pus improbåbes — si meyeu soçon, Léon Werth, esteut comunisse —, et sayî d' aprivwezer des såvadjès biesses : rinåd des såvlons, gazele, cameleyon, djonne di foke, puma, djonne di liyon, k' il ebarkéve pa des côps dins si avion, ås grands rgrets di ses mecanicyins — onk di ces-ci finirè a l' ospitå, après l' saye d' aprivwezaedje do liyon.
Ådjî d' Lidje
Sicrijhaedjes
I scrijha bråmint des tecses relidjeus, ey ene Istwere di l' Eglijhe di Lidje, ki s' a målureuzmint pierdou.
Ervoye a Hesta (plake di muzike)
Li livret dene li cåzaedje des tchansons e walon avou ratournaedje e francès ey e-n inglès.
Tite del plake
Li tite del plake, c' est l' ci d' ene des tchansons, li limero 14. Li scrijheu, ki passe a Hesta pa on djoû k' i nive, vout rintrer dins l' måjhone ki s' mame î dmoréve estant djonne. So l' årmå, gn aveut ene foto d' lu. C' est cisse foto la k' est sol coviete do livret del sitroete plake.
Rivnou a Hesta
Categoreye:Plakes di muzike e walon
Ådjî d' Lidje
Sicrijhaedjes
Les pus consecantes di ses ouves k' on-z a co fourît:
Categoreye:Rilomés Lidjwès Categoreye:Sicrijheus e latén Categoreye:Rilomés curés
Antoine de Saint-Exupéry
Caractere del djin
thumb|Dessén po "fiester" les dijh ans k' on n' l' a pus veyou (1954)
L' Areyopoståle
Il a stî onk des pionîs di l' aviåcion poståle. Il a d' abôrd ovré po l' Areyopoståle, so des vols inte Toulouze et Dakar (Senegal), tins k' i scrijheut s' prumî live, L' Aviateur. E 1928, il a publiyî Courier do Sud tins k' i voléve inte Cazablanca et Dakar. E 1931, il a fwait parexhe Vol di Nute, çou ki lyi vala l' pris Fémina.
I continouwa d' voler (e l' Afrike eyet l' Amerike nonnrece) disk' å cmince del guere.
Li 11 d' avri 1931, i maria Consuelo Suncin Sandoval de Gómez, ene årtisse et scrijheuse salvadoryinne k' a stî l' modèle po l' capricieuse et fråjhûle rôze dins Li Ptit Prince. Traze ans å lon, il iront di crijhe di djalozreye e crijhe di djalozreye (a deus rprijhes, ele vole a si scours après des teribes accidints) todi inte deus apårtumints, deus otels, a Paris, a Cazablanca, etc..
En 1940 dispoy Noû York, i fwait tot çk' i pout po l' ritrover å fén fond do Luberon, dou çk' ele s' aveut stî refudjî dins ene cominålté d' årtisses, et eploye sins vergougne les rlåcions avou l' Govienmint d' Vichy da Nelly de Vogüé po l' fé passer en Amerike, dou çk' i si rabiboxhront.
Li guere
E 1943 i s' egadje po s' bate ås costés des Aloyîs, dins èn escadron båzé a Borgo e Corse.
Si Lightning P-38 tome dins l' Mîtrinne Mer so l' tins k' i fjheut si dierinne mission di ricnoxhance so l' Provance. Des bokets di si avion ont stî rtrovés e 2000 et pår ricnoxhous come estant l' sinne li 7 d' avri 2004 gråce a si limero di sereye. Il ont permetou di saveur ki l' accidinth s' a passé addé l' iye do Frioul, a costé di Marseye.
Si ovraedje
S' i n' est nén pår otobiyografike, l' ovraedje k' i fwait est foirt inspiré di s' veye di pilote di l' Areyopoståle, a pårt po «Li Ptit Prince» — surmint si succès li pus populaire — k' est purade on conte powetike.
Citadele
Kimincî e 1936, cist ovraedje la n' a nén stî achevé pa Saint-Exupéry. Publiyî dins ene prumire modêye e 1948 a pårti d' on scrijhaedje dactilografyî, ele ni compoirtéve nén tote li pinsêye di l' oteur. Tos les manuscrits ont stî mis a l' dispôzucion des eplaideus e 1958 et ont permis di mî shure ses intincions.
«Citadele n' est nén èn ovraedje achevé. Dins l' pinsêye di l' oteur ele diveut esse ricôpêye et rimanieye sorlon on plan a absolumint shure ki, dins l' estat actuel, ni s' rimete nén åjheymint so pî. L' oteur a sovint rpris les minmes tinmes, soeye-t i po les fé dire avou pus di précizion, soeye-t i po lzî dner l' eclairaedje d' ene di ses imådjes k' il end a li scret»
Li Ptit Prince
🇱🇰 Li ptit prince (roman) Li live a stî edité a Noû York e 1943 et, po des råjhons tecnikes, les « coleurs a l' aiwe di l' oteur » metowes dins les modêyes francesses ki ont shû n' estént ki des rtramaedjes di l' edicion amerikinne, çou ki vout dire k' on pierdeut bråmint del cwålité. D' ostant pus ki, sacwants desséns avént stî rcandjîs. L' edicion Folio k' a parexhou dierinnmint a stî metans li prumire a mostrer des ilustråcions ki respectént li prumire edicion, di bén meyeuse cwålité tecnike et årtistike mågré on format pus ptit (les tecnikes d' impression åyant fwait des progrès dispoy 1943).
Pî-notes
Saint-Exupery Saint-Exupery
Beldjike romande
Les viyaedjes del Walonreye romande ont rçû tchon limero diyalectolodjike, diné pa J.M. Remouchamps e 1935. Els a eplaidî dins l' e Bulletin de la commission royale de Toponymie et dialectologie, 9, 1935, 211-271.
Ces limeros, et l' atuze del BR la siervèt co pol djoû d' ouy, metans dins l' ALW, mins eto dins les rvowes di l' SLLW come "Dialectes de Wallonie", u dins les tezes des studiants d' romane des univiesités (ULg, UCL, ULB), ostant dins l' toponimeye ki dins l' diyalectolodjeye.
Categoreye:diyalectolodjeye walone Categoreye:Walonreye
Cawete -ike
Categoreye:Cawetes et betchetes Li cawete -ike, c' est ene cawete k' a moussî e walon avou les calcaedjes do francès.
Les addjectifs avou -ike sont metous pus voltî padrî l' sustantif.
Chieve
Chieve (fr: Chièvres) est ene comene del Walonreye, el province do Hinnot.
Mangon
On mangon ou botchî (ene botchresse ou manguinresse), c' est l' ci (li cene) ki s' mestî, c' est di ctaeyî les biesses k' ont stî axhorêyes, po ndè fé des bokets d' tchå po les djins magnî.
Chieve
thumb|eplaeçmint del comene el province do Hinnot
Mangon
Si botike si lome ene manguinreye ou botchreye. Li cwårtî d' l' economeye k' î respond, pareymint.
Chieve
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Veye di Walonreye
Moti:måtche
Omonimeye coinrece :
Mangon
Istwere do mestî
Li manguinreye esteut onk des 32 bons mestîs del Principåté d' Lidje.
Oyon ou/u
L' oyon L' oyon OU/O, c' est on foninme foirt corant e walon, et assez bén erîlé, “OU” sol Lidje et “U” ôte pårt (payis d' Nameur, Coûtchant walon et Basse Årdene).
Odissêye
C' est li spoûle da Ulisse, on rwè grek ki va-st el guere et k' î dmeure lontins, lontins.
Mangon
Istwere do mestî
Dinltins li mangon touwéve lu-minme ses biesses dins ene touwreye (ene tchambe del botchreye ahesseye esprès po ça). Asteure, ça s' fwait purade dins ls abatwers. C' est oblidjî sorlon li lwè, el Beldjike, dispu les anêyes 1970 u avår la.
Odissêye
Si feme li ratinda des anêyes å long tot fiyant so si cnoye.
Oyon ou/u
Eto, c' est l' lete OU k' a stî relîte e rfondou. Ci n' est nén l' pus lådje oyowe, mins c' est l' pus tipicmint walone, eneviè l' francès, todi (la k' ces mots la sont prononcîs avou l' son /y/).
Odissêye
Des bokets d' l' Odissêye ont stî ratournés pa Albert Maquet et pa Tchåle Djosrand.
Mangon
Rilomés mangons
Categoreye:Mestîs
Odissêye
Boket foû do live
Ulisse, après vint ans d' guere, d' astrapådes et d' avinteures rintere e s' payis. Tot seu, sins rén. Nouk n' el rimete. I rescontere on vî vårlet.
Oyon ou/u
Li modele des diyalectolodjisses po studyî li spårdaedje di ci foninme la, c' est des mots come «fistou» (Mape ALW 1, 41) et «pierdou» (Mape ALW 1, 71).
Odissêye
Boket foû do live
<i> Totestant k' les deus omes tapént ene sifwaite copene, I n aveut la djondant on tchén tot long stindou. So l' côp i rleva s' tiesse et stitcha ses orayes. C' esteut Finet: Ulisse l' aveut-st aprume dressî Ki dva ndaler a l' guere, sins n' 'ndè poleur djouwi. Divinltins, les djonneas l' emoennént-st avou zels Po shure l' arote do cier, do live ou do tchivroû. Asteure, on l' kitapéve, cåze ki l' mwaisse esteut lon. I dmaneut la ståré, tote djoû, so l' ansinî, E plin mitan del cour, la wice ki les vårlets Vinént tcherdjî les tchårs po-z ecråxhî les teres. I dmaneut la ståré, tot cmagnî del viermene. Mins cwand i veya l' ome ki passéve adlé lu, So l' côp, i hossa l' cawe et baxha les orayes, Et s' vola-t i hertchî : mins, i n' poleut pus hop ! Ulisse, e coine, l' aveut loukî. I rxhorba ene låme Et derit-st å hierdî sins fé les cwanses di rén : " Hierdî, ké drole di tchén coûtchî la so l' ansene! Il a co bele avnowe, mins dji m' dimande vormint S' il esteut si subtil po cori so l' djibî ! Ni ravizéve-t i nén onk di ces tchéns d' sålon Ki les djins del nôblesse gåyotèt po l' mostere ?"
Élisée Legros
Élisée Legros a skepyî e 1910 ey a morou e 1970.
Oyon ou/u
Mins, si li minme voyale etimolodjike /u/ si trouve al fén do mot, divant sacwants cossounes ou dmeyès cossounes (W, M, et pacô Y), on a èn ôte foninme : l' oyon O/OU/U.
Élisée Legros
Il aveut stî scolé pa Jean Haust.
Legros
Oyon ou/u
Ôtes mots avou l' foninme ou/u
🇱🇰 Categoreye:Mots avou l' oyon OU/U
Alére
Categoreye:Foninmes do walon Categoreye:Diyalectolodjeye walone Categoreye:Rifondaedje do walon
Ebagance so les veyes
Categoreye:Ebagance L' ebagance so les veyes, c' est cwand les djins des viyaedjes endè vont dmorer ezès veyes.
C' est sovint po-z aler ovrer. Ça pout esse eto po aveur totes sôres di siervices k' i gn a nén dins les viyaedjes, a on metou momint do diswalpaedje economike.
A sacwantès plaeces, les viyaedjes sont cråndimint abandnés.
Odissêye
Boket foû do live
Et dvins s' response, adon, li hierdî lyi derit : "Ebén, c' est l' tchén d' nosse mwaisse, k' est moirt ås lon-payis. Il åreut falou vey kimint k' esteut voltrûle Cwand Ulisse nos l' leya po prinde li voye del guere ! Et vigreus ! Et subtil ! Ci n' esteut nén a croere ! Si vite k' å fond des bwès, il aveut odé ene biesse, I n' pierdeut pus l' arote: li proye esteut da sonk ! Ouy, vo l' la mesbridjî! Li mwaisse a trepassé Bén lon d' cial. Les meskenes n' ont por lu pus nole sogne. Les sudjets, c' est insi: dabôrd k' on n' les moenne pus I cbrôdièt leus ovraedjes et s' n' ont i nole exhowe ! Dismetant k’ i dvizént, il intrît-st e lodjisse... Mins, so l'ouy da Finet, l' ombion del moirt passa, La k' aveut rveyou l' mwaisse après tant des anêyes !</i>
Ebagance so les veyes
El Walonreye
El Walonreye, gn a yeu d' l' ebagance so les veyes e 19e sieke (houyires, ôtès industreyes). Aprume so Lidje et Tchålerwè mins eto ene miete Vervî, El Lovire et Mont
Odissêye
Ôte ratournaedje, da Albert Maquet
Ebagance so les veyes
El Walonreye
Pu el prumire mitan do 20inme sieke (services, fonccionaires). Purade so Brussele.
Odissêye
Sourdant
Categoreye:Rilomés powinmes Categoreye:Civilizåcion greke Categoreye:Epopêyes
Ebagance so les veyes
El Walonreye
Mågré tot, les viyaedjes del Walonreye n' ont nén stî abandnés, paski :
Emtene-dilé-Inguezêye
Emtene-dilé-Inguezêye u Umtene (la-minme: Umtine / Umetine, Inmténe, Umténe , fr: Hemptinne, pus spepieuzmint Hemptinne-lez-Eghezée ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele intité di Ferneamont.
Hourlea (toponimeye)
Mwaissès piceures
Les hourleas ont dandjreus stî fwait pås prumîs distrîxhneus, po-z aveur des tchamps pus plats, ezès payis d' tienes. Po passer d' on tchamp dzotrin a on dzeutrin, on doet avadji l' hourlea.
Fåkinreye
thumb|Fåcnîs do Marok thumb|wôturrî almand al fiesse del tchesse a Sint-Houbert Li fåkinreye u wôtoûsreye, c' est l' aclevaedje des fåcons, po poleur tchessî avou.
Hourlea (toponimeye)
Mwaissès piceures
C' est sovint la kel dierinne nive dimeure, al rexhowe di l' ivier.
Fåkinreye
Les cis k' aclevnut des fåcons sont lomés des wôtoursîs u fåcnîs (wôtoûsresses, fåkinresses).
Motli walon
Li mot wôteu est li rfondowe do vî vî mot houteux, ki respond å francès (v)autour; les mots wôturrî et wôturreye, c' est des noûmots fwaits sol prumî, ki respondèt å francès autoursier.
Li mot "fåcnî" a eto dné li no d' famile di Walonreye "Fåcnî".''
Li wôturreye a leyî å moens on no d' plaece el Walonreye : li ni do vôteu a Årveye''.
Istwere
Li wôturreye est on foirt vî spôrt, dedja pratiké pås Kirkizes 1500 ans divant Djezus-Cri. Les Romins et les Greks nel pratiként nén. Les Gålwès el kinoxhént des Djermwins, mins sins bråmint l' pratiker, nerén.
C' est l' Impreu Fredrik II d' Hohenstaufen ki meta so papî les cnoxhances des Arabes sol fåkinreye, en on live e latén : "De arte venandi cum avibus".
Li fåconreye a passé d' môde a pårti do 17inme sieke, cwand on s' sierva todi dpus des fiziks po-z aler al tchesse
Apiçaedje des wôteus
L' apiçaedje des fåcons (djonnes di fåcon perlin) si fwait al fén du moes d' djulete (å Marok). Cwand on voet on ni d' fåcons, i s' fåt mete a l' awaite, et ça po veye k' i gn a on ptit moxhet dins l' ni ki sait voler et tchessî. C' est ci-la k' on dvreut apicî.
Et å dzeu, on mete on ptit colon ki sieve d' amagnî pol moxhet.
Cwand li fåcons mete ses grawes sol colon, li tindeus ås fåcons saetche sol longue coidlete et l' fåcon est apicî.
Aclevaedje des wôteus
thumb|Waitroûle po les fåcons L' aclevaedje dins fåcons deure 2 moes disca tant k' il a-st aprins a schoûter si mwaisse. On lyi mete ene longue coidlete ataetcheye après si pate, et des waitroûles.
Pol moenner d' ene plaece a l' ôte, on l' mete dins ene noere boesse, po k' i n' si såve nén, et ndaler rviker dins l' nateure.
On l' leye come ça disca tant kel fåcon s' adujhe avou si mwaisse, et poleur doirmi a costé d' lu. Adon, il est tins di tchessî avou.
Hårdêyes difoûtrinnes
Fakinreye
Emtene-dilé-Inguezêye
thumb|viye tchapele avou ene potale
d' Emtene
Kékes nos d' plaece d' Emtene
Accint do walon
Joseph Selvais î vna å monde. I djåze di ç' viyaedje la long et lådje dins s' live «Å pî des plopes».
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Hourlea (toponimeye)
Dins les nos d' plaece del Walonreye
Li mot rvént voltî divins les nos d' plaece del Walonreye: thumb|Li Hourlea, no d' ene plaece di Palijhoû
Categoreye:Toponimeye Categoreye:Djeyografeye
Vive nosse Walonreye (tchanson)
Vive nosse Walonreye (Vîve nosse Walon’rèye), c' est ene tchanson patriyotike sicrîte pa Camille Gaspard,
Emtene-dilé-Florene
Emtene-dilé-Florene (la-minme: a Mtène, Èptène, fr: Hemptinne-lez-Florennes), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Florene, el province di Nameur
Vive nosse Walonreye (tchanson)
Rilomêye
Elle est voltî tchantêye dins les fiesses di waloneus e l' Hôte Årdene.
Emtene-dilé-Florene
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî. I gn a des ôtès plaeces lomêyes Emtene
Vive nosse Walonreye (tchanson)
Rilomêye
Sacwants, comme André Lamborelle, el tchantént minme pus voltî ki l' Tchant des Walons.
Emtene-dilé-Florene
Tuzance walone
Onk des viyaedjes k' on ndè cåze dins Djan-Leu, li shijhinme roman da Lucyin Somme.
Vive nosse Walonreye (tchanson)
Tecse del tchanson
-1-
Li Bon Diu n’s-a d’né l’ boneûr
D’avu l’ pus bê dès payîs,
Èt-z-è-st-i sûr ki là-d’zeûr,
Lu-minme èl veût fwért vol’tî.
I fêt si bon d’î viker
K’on-z-î oûveûre tot tchantant
Èt minme ci k’èl deût cwiter,
Dimeûr’rè todi si-èfant !
Bê payîs d’amoûr ! Vigreûze èt nozèye,'''
Èlle a tot nosse coûr.
Ca, lon dèl lèyî mori,
Nos lî rindrans s’ djônèsse,
Awè, vîve nosse bê payîs !
-2-
Avå sès rowes, sès corons,
Sès campagnes èt sès grands bwès,
On rèsconteûre tot dè long,
Li cogne dè vigreûs Tchantchès.
È plin coûr di sès cités,
Sès-ouhènes èt sès clokîs
Tchantèt l’ djôye èt l’ libèrté ;
Awè, c’è-st-on bê payîs !
-3-
Bê payîs, ni t’ lê nin djus !
Wåde ti lingadje èt tès spots.
Bèle Walon’rèye, dispiète-tu
À l’êreûre d’on djône solo.
Ki, so t’ banîre, nosse vî coq'
Cawete picåde -iau
Categoreye:Picård
Vive nosse Walonreye (tchanson)
Tecse del tchanson
Si rèscrèstèye d’on plin côp ;
Rilomés Bouyonîs
Categoreye:Dutcheye di Bouyon Pådje des rlomés Bouyonîs, do tins del Dutcheye
Cawete picåde -iau
Li cawete picåde -iau, c' est l' pareye al cawete walone -ea.
Vive nosse Walonreye (tchanson)
Tecse del tchanson
K’ine novèle djèrmèye di stok
Édouard Remouchamps
Édouard Remouchamps a skepyî a Lidje li 14 di may 1836 ey a morou a Grivgnêye li 1î d' nôvimbe 1900.
C' esteut on scrijheu d' pîces di teyåte e walon, ki s' mwaisse ouve, Tåtî l' Perikî, va aveur on franc succès totavå l' Walonreye et minme a Brussele et Anverse.
Relî dins l' grosse antolodjeye da Piron (come fijheu d' rimeas).
Di s' mestî, il esteut mwaisse mônî.
Hårdêyes difoûtrinnes
Remouchamps Remouchamps
Cawete picåde -iau
Dataedje
Elle esteut ddja la divant 12OO.
21inme sieke
19inme sieke | 20inme sieke | 21inme sieke | 22inme sieke | 23inme sieke
anêyes 2000 | anêyes 2010 | anêyes 2020 | anêyes 2030 | anêyes 2040
anêyes 2050 | anêyes 2060 | anêyes 2070 | anêyes 2080 | anêyes 2090
Cawete picåde -iau
Ortografeye
Li scrijhaedje -iau est l' ci k' pon trouve dins l' Motî Hécart.
21inme sieke
Totes les anêyes do 21inme sieke
Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Date
Mojhito
On mojhito, ancyinnmint ortografyî « mojito » e rfondou, c' est ene abwesson avou di l' alcol didins.
Cawete picåde -iau
Ortografeye
E sistinme Feller, elle est scrîte -iô.
E Sistinme Feller-Carton, on acceptêye -iau & eto -ieau, s' i gn a on sfwait mot francès.
Mojhito
Oridjene
Bén k' el no mojhito vénreut d' on lingaedje afrikin, ciste abwesson ci a stî askepieye el Couba.
Vive nosse Walonreye (tchanson)
Tecse del tchanson
Fasse riglati t’ nom bin hôt !
Mojhito
Dinrêyes
Dins l' mojhito, on-z ertrouve do djus d' lime (vert citron) avou des fouyes di minte come so l' imådje a droete. I gn a eto do souke, avou del spa, do blanc rome come alcol eyet del glaeçons.
Il egziste des varyistés d' mojhito ewou çk' on met del mangue. La eto k' on pout rcandjî l' minte pa ds ôtès dinrêyes do minme djinre dins mwintès fôrmules.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Aboeres
Sorêye
Sorêye (fr: Sorée) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djeve.
Mierpî
Categoreye:croejhete walone Èn adviebe u on prono å mierpî, c' est onk ki n' a k' ene sillabe, et ki va candjî l' cogne di sacwantès dvancetes metowes padvant.
Agricoûteure biyolodjike
L' agricoûteure biyo(lodjike) u agricoûteure naturele, c' est ene agricoûteure la k' on eploye bråmint moens di prodûts tchimikes ki çou k' a divnou corant e 20inme sieke.
Viyé-les-Timpes
Viyé-les-Timpes (la-minme, Vélé-lès-Timpes, Villers-le-Temple), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Nandrin, el province di Lidje. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
19 di måss
Li 19 di måss, c' est li 78inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 79inme po ls anêyes bizetes); i dmeure co bén 287 djoûs po-z ariver å coron d' l' anêye.
Agricoûteure biyolodjike
Les rexhowes di l' agricoûteure naturale si lomnut prodûts biyo. I sont vindous pus tchirs k' els ôtes. Il ont stî atchtés voltî pås grands botikes a cmincî des anêyes 1990.
Impôrtance di l' agricoûteure biyo
E l' Kiminålté Uropeyinne, les cinsîs biyo tcherwèt 3,5 åcint des erûlès teres.
El Walonreye, e 2006, on-z esteut ådzeu des 3 %. Gn aveut 571 cinsîs ki fjhént do biyo. Les acleveus do BBB ni polnut nén aveur li statut d' tchå biyo, a cåze des velaedjes pa botnire.
El Flande, gn a k' 0,5 åcint des teres ki sont tcherwêyes po fé do biyo.
Categoreye:Agricoûteure Categoreye:Economeye
19 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
17 di måss - 18 di måss - 20 d' måss - 21 di måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Mierpî
mins :
Pus rålmint, li minme sacwè va ariver pacô avou sacwants sustantifs.
19 di måss
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Mierpî
Li rîle n' est nén otomatike. Metans "disk' a" prind on R divant les adviebes : mins nén dvant les pronos :
Dins les croejhetes
Cisse rîle la n' est waire ricoirdêye dins les croejhetes e walon, dandjreus pask' ele "ni va nén" avou on sfwait tchaptrê des croejhetes do francès.
Viyé-les-Timpes
Istwere
Gn a yeu, podbon, on timpe di l' Ôre des Timplîs, k' a stî sovint li cmandreye po ene sitindêye di payis.
Tuzance walone
Sicrijheuse e walon : Renée Cavrenne
Renée Cavrenne
Cavrenne thumb|left|(e 2003) Renée Cavrenne a skepyî diviè 1940 a Viyé-les-Timpes. Elle a cmincî dins l' teyåte e walon. Pu elle a scrît del powezeye, et wangnî li pris del veye di Hu e 2003.
Di s' mestî, elle esteut cler di notåre.
Hårdêye difoûtrinne
Èn arimé da sinne, so l' Aberteke
Li Walone (gazete)
thumb|l° do prumî troes-moes 2006 Li Walone (k' a s' no scrît e francès La Wallonne), c' est ene rivuwe di belès letes di Lidje, eplaideye pal soce do minme no, ki rexhe tos les troes moes.
Contnou
Gn a eto ådvins des croejhlés mots.
Elle eplaide des arimés u des ptitès prôzes di ses mimbes, et aler rcweri des vîs scrijhaedjes classikes come les cis da Henri Simon.
Elle a metou en alaedje, e 2004, ene bate po trover des noûmots, mins n' els a nén eployî dins ses colones.
Li contnou d' l' anêye 2009 a stî metou so sitroete plake.
Hårdêyes difoûtrinnes
Wallonne
Conneu
Conneu (/kɔ̃.'nøː/, la-minme Con.në /kɔ̃.'nə/, fr: Conneux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Cînè, el province di Nameur.
L' etimolodjeye do no vént do latén collinetum.
thumb|Plake di rowe (rowe Grandmont) a Conneu
Istwere
E 747 on fwait ddja mincion di Conneu dins l' donåcion do Maire do Palå Carloman åzès moennes di Ståvleu.
Dins l' prumire mitan do 12inme sieke les abés di Ståvleu ont leyî aler leus teres di Conneu å Tchapite di Sint-Djhan-l'-Evandjelisse di Lidje
Dispoy 1454, djusk' al fén do Vî Redjime les teres do hamtea d' Condjou ont stî inte les mwins del famile de Coppin ki l' lignêye do costé des femes est eco rprezintêye ådjourdu.
thumb|right|Cinse Grandmont a Conneu thumb|right|Rowe del Citadele a Conneu e [[1990 ]]
Economeye
L' agriculteure et l' esplwetaedje des bwès ont todi stî et sont eco todi les deus moyéns di dner di l' ovraedje åzès djins do viyaedje.
Difoûtrinne hårdêye
Triptike di l' Adoråcion des Rwès Madjes provnant del Cinse Grandmont di Conneu - Muzêye des ancyins årts do Namurwès.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Mathieu Schoevaerdts
Mathieu Schoevaerdts (ou co Schoevaerts), c' esteut on pondeu k' a vnou å monde à Brussele li 14 di nôvimbe 1664 (ni ranxhîz nén dins lès lives : i n’ sont nén à djoû) po mori après 1723 (k’ il est adon co assèz vicant po fé on procès).
Altene
Altene (la-minme e sistinme Feller, Altène; F. Haltinne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Djeve, el province di Nameur.
Dramatike walone di Djilî
Hårdêye difoûtrinne
Waibe del soce
Altene
thumb|eglijhe
Tuzance walone
C' est la ki l' Léon Pirsoul et l' Maurice Debaty ont vnou å monde.
Li Walone (soce)
Walone Li Walone (k' a s' no scrît e francès La Wallonne), c' est ene soce di waloneus, k' askepieye pa Djhan Bury li 11 di may 1892, etk' egzistêye co pol djoû d' ouy.
Li soce eplaide ene gazete e walon ki poite li minme no.
Mathieu Schoevaerdts
Il est l' pere di Pire Schoovaerds et l' ratayon da José Schoovaerts.
Famile
S’ popa, Godefroid, esteut imprimeu dins l’ minme veye et s’ mononke François èto.
Godefroid scrijha dins l’ prumire gazete k’ a rexhou e francès e çk’ aléve divni l’ Beldjike, « Le courier véritable des Pays-Bas ou Relationsd fidelles extraittes de diverses lettres et advis ». C' esteut li 29 d' awousse 1649. Il î riscrijha totes les samwinnes disk’ è 1791).
Onk di sès ratatyons, Djåcob a stî, lu, li 11 di fevrî 1421, li prumî des mayeurs di Brussele a esse lomé foû des Nåcions (11 diles, ene miete come des sindicats d' asteure, po tchaeke mestî).
20 di djulete
Li 20 di djulete, c' est li 201inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 202inme po ls anêyes bizetes), avou 164 djoûs ki dmorèt co po-z avni al fén d' l' anêye.
Mathieu Schoevaerdts
Vicåreye
Mathieu a aprins s’ mestî amon Adrien Boudewijns k’ il î a intré e s’-n atulî li 25 di djun 1682 po passer mwaisse pondeu li 28 di setimbe 1690. Et divni dweyin dèl djile (mestî) e 1694.
20 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Mathieu Schoevaerdts
Vicåreye
Mathieu a eto stî Scabin « advitam » à Creyhem, signeurrîye di Walcoû ki rilevéve d’ Anderlek.
20 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
18 di djulete - 19 di djulete - 21 di djulete - 22 d' djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
Mathieu Schoevaerdts
Ouves
On trouve di ses ouves dins bråmint dès muzêyes : Muzêye rweyål a Brussele, Muzêye do Louve a Paris (k' il avént stî scrotés a Tournai do tins d' l' alxhaedje), li Muzêye nåcionå d' Londe, les Ofices e l’ Itåleye, et ôte pårt come e l' Rûsseye.
20 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Mathieu Schoevaerdts
Ouves
Sacwants graveures sont-st al Bibioteke Rweyåle. A Anvers, si "Vuwe dèl veye" si pout vir dins l' såle XII do Muzêye del Marene.
Mouze
thumb|Mape del Walonreye avou Mouze et Sambe come sicrene
Dramatike walone di Djilî
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Dramatikes e walon
20 di djulete
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
Mouze
Mouze (fr: Meuse; nl: Maas), c' est on fleuve (on "mouze") d' Urope, 950 km long, ki prind sourd e platrê di Langres, e l' France, eyet saiwer åd triviè del Walonreye et des Bas-Payis po s' aler egoler el Mer do Nôr.
Simbolicmint et istoricmint, Mouze est rwaiteye come li screne del Walonreye, k' ele pårtixh a pô près e deus.
Mouze a dné s' no å dipårtumint francès del Meuse, å Nôr-Ess di France et al redjon walone di Eter-Sambe-et-Mouze.
Rote di Mouze (trait d' Mouze)
Li fleuve prind sourd e platrê di Langue, e l' France, eyet saiwer viè l' Nôr tot passant pa l' Årdene francesse (Verdun, Sidan, Tchårluveye-Måjhire), intrer el Walonreye di France (Rivin, Fumwè, Djivet), pu vnî bagnî l' Walonreye so 183 km (Dinant, Nameur, Hu, Lidje).
A Nameur, Mouze voet agoliner Sambe å Grognon. Adon, ele candje di direccion, et ndaler eviè l' Ess.
Après Lidje, l' aiwe ricandje co d' direccion, et cori après Bijhe. So sacwants km, Mouze fwait l' frontire inte li Beldjike el les Bas-Payis (apus k' a Måstraik, wice kel frontire est pus å Coûtchant).
Ezès Bas-Payis, Mouze passe pa Roermond et Venlo wice k' ele ricandje co d' direccion, et cori eviè l' Ouwess et l' Olande.
C' est ezès Bas-Payis ki Mouze si radjond avou l' Aiwe di Rén en on grand delta, et s' aler egoler el Mer do Nôr åd triviè do Nieuwe Waterweg (novele voye d' aiwe).
Mouze est naiviåve po les mouzlîs di 1350 tones disk' a Djivet.
Djeyolodjeye
Les prumîs rmanants do lét del Mouze ont stî rtrovés å tîciaire, avou des Mozazôres. Divant ça, ezès payis la k' Mouze court enute, c' esteut l' mer.
Li prumî trait d' Mouze aléve di Tchårluveye-Måjhire et passer sol costé d' l' Årdene. Ça fwait k' Mouze riprindeut çou k' et asteure li lét d' Sambe po-z ariver a Nameur. Di Nameur, c' esteut come asteure eviè Lidje et l' Olande.
Å cminçmint do cwaturnaire, li livea do platrê d' Årdene baxha beazebén, et Mouze si drova on passaedje po-z ariver direk a Nameur, pa Djivet et Dinant.
Mathieu Schoevaerdts
Ricnoxhance
On tåvlea d' omaedje si trouve à Paris, nén lon erî del poite d' Auteuil.
Mouze
Djeyolodjeye
Adon, Mouze esteut 800 a 3200 mete lådje (d' après les bidinnes ritrovées dins les tienes ki dischindèt so Mouze).
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Aiwes del Walonreye Categoreye:Aiwes di Beldjike Categoreye:Aiwes d' Urope Categoreye:Aiwes des Bas Payis Categoreye:Aiwes di France
Mathieu Schoevaerdts
Sourdants
Schoevaerdts Matthieu
Cawete -ene
Li cawetes -ene, c' est ene raptitixhante cawete.
Si omrin, c' est l' cawete -in.
La Walonne
La Wallonne, c' est l' no e francès d' ene soce di waloneus et d' ene gazete e walon d' Lidje.
Cawete -ene
Li bodje des mots avou l' cawete -ene n' est nén todi clair (halene).
Li cawete -ene est diferinne del cawete -tene.
Ene
Les Soverdeas d' après Djodogne (soce)
Les Soverdeas d' après Djodogne u, pus coûtmint, Lès Sauvèrdias, c' est ene soce di scrijheus e walon, do Roman Payis.
Sacwants rlomés mimbes
Dins les biyografeyes di l' Antolodjeye «Nos campagnes», Jean-Jacques Gaziaux dene li date d' intrêye do scrijheu dins les Soverdeas, s' il astchait.
Soverdeas Categoreye:Province do Roman Payis
Spetin
thumb|dessinaedje do Spetin da Laurent Dabe
Categoreye:fåves do vî vî tins del Walonreye Categoreye:Crodjambots
Ben-Ahin
Ben-Ahin, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Hu, e l' province di Lidje.
Istwere
A yeu a vey avou l' Guere del vatche.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje
Sovnis d' on gamén di noste Årdene (sovnances)
thumb|Coviete Sovnis d' on gamén di noste Årdene (Som'nis d'on gamin di nos-Årdènes), c' est on live di sovnis da Arsène Soreil, redjårbé e walon (accent d' après Lidje) pa Léon Bukens.
Il a stî eplaidî e 2009.
Calcaedje linwistike e walon
Categoreye:Lingaedje walon Pådje moennrece des calcaedjes di mots aviè l' lingaedje walon
Les calcaedjes sont diferins des bodjes etimolodjikes, paski les mots calkés egzistèt co ouy dins l' lingaedje sourdant.
22 d' djulete
Li 22 d' djulete, c' est li 203inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 204inme po ls anêyes bizetes), et k' gn a co 162 djoûs divant l' fén d' l' anêye.
C' est l' dierin djoû di skepiaedje di Crantches. Les cis (cenes) ki vénront å monde après meynute seront des Liyons.
Ôtès sacwès
1944 : sinaedje des acoirds di Burton-Bwès so les manoyes.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
20 d' djulete - 21 di djulete - 23 d' djulete - 24 di djulete - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Martin Luther King
Il a morou azassiné li 4 d' avri 1968. Il aveut skepyî li 15 di djanvî 1929.
Les Cayés walons (gazete)
thumb|Li coviete do moes d' fevrî [[1939, dessinêye på spiroutî Joseph Gillain (Jigé)]]
Martin Luther King
Si moirt a-st enondé des bardouxhas dins totes les veyes des Estats Unis.
Les Cayés walons (gazete)
Les Cayés Walons (kel tite a todi stî scrît e francès : Les Cahiers Wallons, ki nos scrirans cobén CW), c' est ene rivuwe di belès letes pår e walon k' a cmincî e 1937, askepeye pa Eugène Gillain.
Martin Luther King
Categoreye:Rilomés Estazunyins
Les Cayés walons (gazete)
Istwere et discrijhaedje del gazete
Elle a tcheryî disk' å djoû d' ouy, tot-z eplaidant, tos les moes, des arimés et del prôze al leccion, bråmint do Payis d' Nameur, mins eto di des ôtès coines del Walonreye.
Pacô, li limero est pår po on seu scrijheu. Co mo sovint, on va rcweri des tecses di des bons vîs oteurs.
Les covietes des limeros des troes prumirès anêyes (1937, 1938, 1939) ont stî dessinêyes på spiroutî Joseph Gillain (Jigé), çou k' endè fwait des pîces di colleccion.
Dispu li cminçmint, gn a yeu del riclame po les lives e walon, mins cisse-ciale s' a todi fwait e francès.
Les CW ni shuvént waire li scrijhaedje Feller, disk' ås anêyes 1970. A pårti d' adon, il ont eployî on rcandja do scrijhaedje Feller, apontyî pa Jean Guillaume et Lucien Léonard, k' eploye des viyès dobès letes come au, en eyet aî, wårdêyes del viye ortografeye namurwesse da Léopold Godenne, ey eto li pont sol roye (n.n, n.m).
Les CW ont pacô publiyî des sacwès e francès a vey avu l' walon, come les Propos d'un archiviste sur la littérature dialectale à Namur, udonbén Wallonie, connais-toi toi-même.
Dispu les anêyes 2000, gn a eto di tenawete des scrijhaedjes ki polèt esse riwaitîs come del proze nén racontrece, come l' istwere do lingaedje walon pa Chantal Denis u les studias des viyès dujhances del Hôte Hesbaye da Paul Gilles.
Foirt diyalectolodjikes dins leu tuza, les Cayés Walons sicrijhnut di ké viyaedje ki li scrijheu est, et li tecse eplaidî divreut scrire l' accint mostré dins l' ALW po ç' viyaedje la. Eto, li rvuwe n' a måy rén publiyî e rfondou walon. Sacwants scrijheus k' ont passé e rfondou, come Lucyin Mahin et Lorint Hendschel, n' ont pus stî eplaidîs dins li rvuwe après 1998.