cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Li Rantoele (gazete)
Li rîlêye Schoovaerts (2003-2005)
thumb|Djoz& a l' ovraedje po l' Rantoele vignette|Coviète 76 vignette|Coviète 78 Li rîlêye Schoovaerts est lomêye insi paski c' est l' Djozé Schoovaerts k' a fwait les desséns pol coviete (avou, a tot côp bon, ene bele crapåde et on cok), do l° 25 å l° 35. C' est lu eto ki s' a metou a l' epådjnaedje al plaece da Tiri Dumont. Gn a sovint des ptits desséns ådvins, etchessîs dins l' tecse, come dins li rvuwe electronike Rabulets. Åresse, sacwants tecses sont rprins direk foû des Rabulets. Gn a insi pacô des tecses literaires ki si vnèt herer å mitan del prôze nén racontrece. Les cwate pådjes d' å mitan, c' est ene novele binde d' imådjes da J. Schoovaerts lu-minme, L' Avespré, mins ki si state å lº 32. Li dobe lº 25/26 a 24 pådjes divintrinnes (inte di zeles, 8 pådjes pol BD). Les ôtes lº tournèt a 16 pådjes ådvins, et l' coviete. Sacwants noveas scrijheus : Georges Sfasie, Laurent Dabe, Jean-Marie Lecomte, Joseph Baccus, Simon Stasse, Paul-Henri Thomsin, Guy Denis, Jean-Pol Grandmont, André Demoulin. A cmincî do lº 30, on cmince a vey des tecses riprins di l' eciclopedeye Wikipedia, inte di zels, les corwaitaedjes des lives e walon ki vnèt d' rexhe.
Adjeyant
Egzimpes d' adjeyants foclorikes
Mins, å pus sovint, i sont lomés pa des ptits nos:
Motî Léonard
Les sacwants costés do Motî Linåd
Li motî Léonard abate sacwants djaeyes d' on côp d' warokea. Come li tite el dit bén, les accints notés, c' est les cis d' Annvoye, Biou et Warnin. Dabôr, c' est on walfran di ces accints la, pal voye des tåves alfabetikes avou les cmons nos walons.
Arbûmont (viyaedje)
thumb|Li måjhon-comene eyet les scoles
Djeyografeye
thumb|Simwès a Arbûmont Arbumont est raiwî pa l' Simwès. Il est metou a 10 km di Bietris (dierin viyaedje pår walon), çou k' esplike li grand candjmint do lingaedje do payis (passaedje di l' Årdene al Gåme).
Categoreye:Province do Lussimbork Categoreye:Viyaedjes di Walonreye
Motî Léonard
Les sacwants costés do Motî Linåd
Avou ça ki : li Motî Linåd riprind eto, e les marcant, les mots do Motî da Pirsoul k' i n' a nén rtrové låvå. C' est ddja on motî d' motîs.
Dins les tåves alfabetikes al fén, gn a-st avou des nos d' djins et sacwants nos d' plaeces.
Li Grande Boursegne
Istwere
E 1944, en alant so Vierzeye, i gn a plin di parachutaedjes d' åres pol Makis et les prumîs paras bedjes sol sol nåcionå, djusse divant l' liberåcion.
Motî Léonard
Les sacwants costés do Motî Linåd
Gn a eto ene djivêye di sacwants mots francès k' i gn a l' ratournaedje divins. Eto, li "Motî Linåd" pout esse riwaitî come on ptit franwal, onk des sourdants do Franwal di Nameur.
Motî Linåd et rfondaedje do walon
Pol rifondaedje do walon, li motî Linåd est curieus a loukî po deus ponts.
betchfessîs å et ô
C' est l' prumî gros motî do Namurwès la k' on-z a bén mostré l' diferince inte les mots ki si scrijhèt avou l' betchfessî å (rinåd, må) des cis ki si scrijhèt avou l' betchfessî ô (trô, èn ôte côp). Les deus sons si prononçnut parey dins l' Namurwès, et davance, on lzès scrijheut avou au : rinaud, mau, trau, on aute caup.
C' est dandjreus l' Jean Guillaume, ki cnoxheut bén l' adire inte les deus oyons, la k' i s' prononçnut diferinmint dins l' Eter-Sambe-et-Mouze (ô si prononce oû : on troû, èn oûte coûp), k' a stî les cåzes di ce scrijhaedje la, foirt ahessant po scrire li rfondou.
betchfessî ai
Disconte des mwaissès rîles do sistinme Feller, li motî Linås mintént li dujhance namurwesse do scrijha aî po noter li long E å lådje (/ɛː/) ki Feller dimandéve di scrire ê.
Li Grande Boursegne
A vey
Li site del Croes-Schaye fwait pårteye del viye comene del Grande Boursegne. C' est ene sitroete binde di teres k' el riloye avou l' viyaedje e passant eter Riene etVierzeye et k' on lome: "Les longs boyeas".
Motî Léonard
Hårdêye difoûtrinne
Leonard
Li Rantoele (gazete)
Li rîlêye Schoovaerts (2003-2005)
Li cou-coviete si va eto felmint amidrer, avou li tite des bokets, et des imådjes e coleur, des scrijheus u so les tinmes k' on ndè cåze ådvins.
Adjeyant
Egzimpes d' adjeyants foclorikes
E sacwantès plaeces, i sont lomés do no do viyaedje:
Li Rantoele (gazete)
Li rîlêye Mahin tot seu (2005-2007)
thumb|Coviete do limero 36 A conter do l° 36, c' est Lucyin Mahin k' a rprins l' bouye d' adjinçner l' Rantoele-gazete.
Elle est adjinçnêye tot shuvant èn ôre di sudjets, a pô près todi l' minme : coirnêye eternåcionåle; Walonreye; economeye; spôrts; cinema; syinces, bén-magnî walon, voyaedjes, tuzance djeneråle, lingaedje walon (troes cwate pådjes). Al 16inme pådje, gn a ene coine di kesses des lijheus. Sacwants noveas scrijheus : Maggy Marenne, Jean Goffart, Cécile Van Oorbeek, Roland Georges.
Jean Goffart sicrirè, dins tchaeke limero, ene coirnêye so les spôrts, lomêye : les tchafiaedjes da Ptit Louwis, sipoté "Sportman".
Adjeyant
El Wisconsene
L’ uzance walone s’ a epoirté el Wisconsene, påzès Walons d’ låvå. Les adjeyants sont håynés å Belgian Day (li 21 di djulete).
Li Rantoele (gazete)
Li rîlêye Mahin tot seu (2005-2007)
Cicile Van Oorbeek tént ene coirnêye di recetes e walon.
Adjeyant
Sourdants
<References/>
Pris Djôzef Derbu
Joseph Durbuy Li Pris Djôzef Derbu (Prix Joseph Durbuy), c' est on pris di scrijhaedjes e walon, k' a stî metou so pîs pal Veye di Hu e 1925, e l' oneur da Joseph Durbuy.
A pårti di 2000, li pris a stî rprins emey les Pris do Coirneu.
Li Rantoele (gazete)
Li rîlêye Mahin-Schoovaerts (2007-2017)
thumb|left
A cmincî do l° 41 (bontins 2007), après deus cwate limeros avou des tchabåraedje da Djihinne Mahin, José Schoovaerts riprinda l' gorea, come dessineu pol coviete. A staté avou l' limero 84 (ivier 2017-2018) avou li rsaetchaedje da José Schoovaerts.
A pårti do l° 42 (esté 2007), les cwate pådjes do mitan estént e coleur. C' esteut des bindes d' imådjes, avou les pinsêyes di filozofes come Descartes, Lao-Tseu, Machiavel, Shakbar u Max Stirner. C' est totès creyåcions da José Schoovaerts, kécfeye riprinjhes di ses årtchives di bédéyisse (Les frés Moståde).
A dater do l° 45 (bontins 2008), li coviete et l' cou-coviete fourît e coleurs, todi ene pondeure oridjinåle da José Schoovaerts, d' ene bele comere avou on cok.
Sacwants noveas scrijheus : Yannick Bauthière, Jean Cayron, Georges Sfasie, Jacques Desmet, Désiré Malet, Joëlle Spierkel (l° 66), Didier Ocula (l° 67). Et on cwiteu, a pårti do l° 54 (esté 2010) : Bernard Louis.
Li plan del gazete est a pô près todi l' minme. On-z atake voltî so èn årtike eternåcionå (Amerike nonnrece, Monde arabe, Estats Unis). Adonpwis, c' est sol Beldjike, li Walonreye, l' economeye, li tourisse, li spôrt. Divant l' BD do mitan, gn a sovint on papî so li rlidjon u l' filozofeye.
Après l' binde d' imådjes des pådjes do mitan, gn a èn årtike so les viyès usteyes, u les vîs amuzmints. Adonpwis, des pådjes sol lingaedje walon : novea lives, noveles des tchanteus, des scrijheus, evnd.
Al dierinne pådje, gn a l' corî des lijheus, et sovint ene couyonåde u deus. Li pådje des crakes a stî tnowe pa Christine Tombeur, adonpwis pa Christian Thirion.
So les pådjes divintrinnes del coviete, des anonces po les copinreyes, les waibes e walon, evnd.
A comincî do l° 54 (esté 2010), li rawete "Belès Letes" rataca: 4 pådjes metowes å mitan del gazete, divins li binde d' imådjes.
Cisse rîlêye la amoenna des teribès bates di dvizes inte les disfindeus des desséns erotikes del prumire pådje et les cis k' estént disconte. Li plaece d' ene kimere waire mousseye va baxhî a pårti del Rantoele 80.
Li rîlêye Mahin-Cayron (2018)
Les covietes da Djozé Schoovaerts avént cåzé ene pitite brete inte les inmeus-bén et les ôtes.
Samår
Samår (avårla, on prononce Samâr, F. Samart), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Flipveye, el province di Nameur.
Li Rantoele (gazete)
Li rîlêye Mahin-Cayron (2018)
E 2018, li mwaisse dessineu dimande a prinde si pinsion come fijheu del coviete et des cwate pådjes divintrinnes (binde d' imådjes). Li coviete serè adjinçnêye pa Jean Cayron, eyet l' cou-coviete på mwaisse sicrijheu, mins so on fond ki dmeure on dessén da Djozé Schoovaerts, k' a dné s' benediccion po çoula.
Samår
Rilidjon
Pårotche Sint-Medåd.
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Li Rantoele (gazete)
Li rîlêye Mahin-Cayron (2018)
Les pådjes divintrinnes e coleur sont wårdêyes. Gn a des dessếns u fotos ås bouyotes po rire, da Jean Goffart eyet Christian Thirion. Pu des belès fotos del Walonreye (da Jean-Pierre Van Overmeire, Jean Cayron, Georges Sfasie, Lucien Mahin et Martine Mahin).
Dins les noveas scrijheus, André Mottet po des tecses di gaztaedje, di belès-letes u des fåves.
Li walon eployî
Gn a mwints papîs ki sont e rfondou walon, sicrît direk pås scrijheus.
End a des ôtes ki sont rmetous e rfondou pås eplaideus, avou l' åjhmince des scrijheus.
Gn a sovint ene esplikêye e francès po les lijheus saveur prononcî les betchfessîs scrijhas tcheke a s' môde. Do l° 1 å limero 16, c' esteut metou come pî-note. A cmincî do l° 28, c' esteut scrît so ene pådje divintrinne del coviete. Vocial çou k' gn aveut sol l° 43 :
Kécfeye, on uze d' on rfondant walon.
Sacwants årtikes sont eto scrîts e sistinme Feller.
Gn a padecô ossu sacwantès letes di lijheus ki sont leyeyes e francès.
Enimådjaedje
thumb|Dessinaedje do [[Bardouxha pås ptitès djins di 1886, fwait d' après des desséns di ç' trevén la]]
Dispu les anêyes 2000, eyet disk' al Rantoele 84, l' enimådjaedje a stî fwait pa José Schoovaerts.
Saetchaedje
Li Rantoele a stî saetcheye a 150 pu a 100 egzimplaires. Sacwants limeros di rclame ont stî tirés a 500 egzimplaires.
Shuvance
Les tecses eplaidîs dins l' Rantoele l' ont todi stî avou l' åjhmince di poleur esse replaidîs pa tolminme ké lijheu, tot citant l' sourdant. Eto fourît i rmetous sol Wikisourd dizo l' licince di libe replaidaedje CC BY-SA 4.0.
Avizances di lijheus
thumb|responda da Jean-Pol Pirson
Hårdêyes difoûtrinnes
Lisse des årtikes
Sourdants
Rantoele Categoreye:Li Rantoele (soce et gazete) Rantoele
Li walon avå les voyes (pinsêyes)
Categoreye:lives e walon thumb|Coviete do l° IV
"Li walon avå les voyes", c' est on ptit live sicrît et eplaidî pa På-Hinri Thomsin, et cossemé a Lidje, sol bate, tins do martchî d' Noyé.
Il est dné ås djins po rén, come bistoke pol Novelan.
Gn a yeu 4 vudaedjes, di 2004 a 2007.
Troejhinme batreye di Fleuru (1794)
thumb|200px|Bataye di Fleuru di 1794 Li troejhinme batreye di Fleuru si passa li 26 di djun 1794 (a Fleuru come di djusse).
Sacwants dnêyes
Les Revinteus francès, kimandés pa Jourdan, î ont dné ene dispoûslêye ås tropes otrichyinnes.
Gn aveut des Walons dins les deus camps. Avou les Francès, metans : Jean-Pierre Ransonnet.
Ç' a stî li cminçmint do redjime francès (et l' rashonnance pol prumî côp, del Walonreye en on seu payis).
Divant, gn aveut ddja yeu li prumire batreye di Fleuru pu l' deujhinme.
Alére
Louis Marcelle ; El tabeur ; El Bourdon l° 603 (21-23) & 604 (30-32), 2008. C’ est ene novele avou des dnêyes istorikes so les mouvmints des tropes francesses et aloyeyes dins l’ payis d’ Courcele, Trajnî, Souvret et Tchapele divant l’ batreye di Fleuru.
Categoreye:Istwere del Walonreye Fleuru3
Liswer
thumb|Plake e francès eviè Liswer Liswer (Fr. Lissoir), c' est on hamtea d' Hour-dilé-Houyet.
Li no a dné eto on no d' famile.
Come si no el dit, li hamtea d' Liswer est metou so l' Aiwe di Lesse. C' est la k' ele riçût Îlaiwe.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Rowan Douglas Williams
thumb|right|Rowan Williams, å mitan des crustins. Rowan Douglas Williams (vinou å monde li 14 di djun 1950) est on rlidjeu britanike.
I vna-st å monde a Swansea, å payis d' Wales, dins ene famile walès-cåzante.
E 1991 i fourit tchoezi eveke di Monmouth, ey e 1999 årtchuveke do payis d' Wales. E 2002 on l' anonça po prinde li plaece di George Carey come årtchuveke di Cantorbereye — ey eto, do côp, primat d' l' Eglijhe Anglicane —. C' est l' 27 di fevrî 2003 k' i divna oficirmint l' 104inme årtchuveke di Cantorbereye.
Categoreye:Rilomés evekes Categoreye:Anglicanisse
Brouhene
Li brouhene (on dit eto brouhinaedje, mozinaedje, brouzinaedje, siprogneure), c' est ene pitite fene plouve.
Li brouhinaedje, c' est l' toumaedje, tot doûcetmint, di ptitès gotletes di 0,2 a 0,5 mm.
Li nûlêye la k' elle rexhnut si lome on bas stratusse.
Li brohinaedje est pus corant tot do long del mer, u des grandès basses, u des mouzes (did la, li no e walon : "mozinaedje").
El Walonreye, les plaeces la k' i gn a sovint del brouhene si lomèt voltî "les Gotales" u "les Gotletes".
Categoreye:Meteyo
Li Grande Louwate
Li Grande Louwate a stî basteye après l' Pitite Louwate.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
29 d' octôbe
Li 29 d' octôbe, c' est li 302inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 303inme po ls anêyes bizetes), et k' i gn a co 63 djoûs divant l' fén d' l' anêye.
Li Grande Louwate
Istwere
Li pårotche del Grande Louwate rimonte bén lon, pusk' e 946, l' impreur Oton baye, dins l' Pagus d' Årdene, a l' Abeye di Wålsårt, on manse signorå, avou 30 manses, ene eglijhe a Sint Dnis, deus bressenes et deus fors a pwin.
29 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Li Grande Louwate
Istwere
Li Grande Louwate a fwait pårteye do doyené di Graide et pårticipéve ås croes banåles di Sint-Houbert. Louwate a sayî d' aler putoit a Astire, mins a stî contrinte di rintrer dins l' djeron di Graide, avou Belfontinne et Nafraiteure, ki fjhént pårteye del pårotche.
29 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
27 d' octôbe - 28 d' octôbe - 30 d' octôbe - 31 d' octôbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Li Grande Louwate
Istwere
E 1635, Li Grande Louwate, come tot l' payis, a sofrou bråmint do passaedje des troupes francesses. Li viyaedje a dmoré dabôrd å dzert durant mwintes anêyes.
29 d' octôbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Li Grande Louwate
Istwere
Li Grande Louwate a stî lontins e procès avou Nafraiteure po des afwaires di molén banåve, avou les moennes di Mouzon, pol tchesse, avou des ôtes pol potince, si bén ki les moennes ont rvindou leu bén å signeur di Belfontinne, Charles de Vaux (26 avri 1765).
Cwand li diyoceze di Nameur a stî rmetou so pî, e 1803, Li Grande Louwate a dischindou å rang d' vicaireye del Pitite Louwate, po rdivni pårotche seulmint e 1837.
No d' pene
Li no d' pene est ene des sôres des fås nos.
Li no d' pene est cobén èn anagrame do vraiy no
Zandrin
Categoreye:Powezeye On zandrin (on dit eto alecsandrin), c' est on ver di doze pîs.
Èn arimé u ene paskeye fwaite e zandrins, on l' lome on doze-pîtaedje.
Fås no
On fås no (on dit eto : no d' epronte u sudonime), c' est on no ki sacwants djins prindnut po s' fé cnoxhe des ôtes, et ki n' est nén leu vraiy no.
Les nos d' pene sont des fås nos tchoezis pa des scrijeus(se).
On fås no est diferin d' on såvadje no paski, ci côp la, c' est des ôtes ki vos l' dinèt. On fås no, on l' tchoezixh lu-minme.
Li fås no est l' manire li pus corante di s' lomer so les djåspinreyes éndjolikes.
Categoreye:Antroponimeye
Auguste Mélin
Auguste Melin a skepyî 14 di may 1868, et mori li 4 di decimbe 1933.
Il a beacôp bouté sol walon do payis d' Andene.
Il a scrît ossu e francès so l' istwere del veye d' Andene.
Di s' mestî, il esteut medcén.
Ouve pol walon
I fourit on rcwereu sol walon, et rashonner des notes po fé on motî d' Andene. Il a eto fwait des rcwerances so les nos d' plaeces d' Andene, ey eplaidî si « Toponimeye d' Andene » (Toponymie d' Andenne) dins l' Guetteur Walon (1933).
Il a eto scrît e 1925 del prôze nén racontrece so ene famile d' Andene : « Marie-Agnès Defrène, istwere d' ene famile d' Andene e 18inme sieke » (Marie-Agnès Defrène, histwaire d' one famile d'Andenne è XVIIIe sièke).
Melin Melin
Sint-Må-dlé-Vierton
Sint-Må-dlé-Vierton (e gåmès, on prononce Sié-Mâ, u Sî-Mâ, F. Saint-Mard), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Vierton el province do Lussimbork.
thumb|eglijhe
Rilidjon
Patron del pårotche : sint Medåd (curia sancti Medardi, 1156), prins pus tård po sint Marcou u sint Mår.
Scrijheus e gåmès
Jean-Luc Geoffroy î a skepyî, et djåze avou l' accint did la did diviè les anêyes 1960.
Straimont
Straimont (come e francès, so plaece Strémånt), c est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Arbûmont.
thumb|Eglijhe di Straimont
Sint-Må-dlé-Vierton
Eredjistrumints
Sint-Ma-dle-Vierton Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Province do Lussimbork
Ratourneure avou vocial et vola
Categoreye:croejhete walone
E walon, les adviebes "vocial" eyet "vola" si polnut drovi, et leyî on ptit prono si stitchî inte di zels, tot rmostrant li sins prumioûle del fråzlete "vey cial".
A pårt les pronos, gn a eto l' adviebe "ni" ki s' pout herer ådvins del minme manire.
Li deujhinme boket, "cial" u "la", pout atraper l' betchete ri-.
C' est onk des ponts tipikes di l' emantchaedje del fråze e walon, ki dene di l' adire avou l' francès.
Istwere del kinoxhance di cisse piceure la
Dedja rilevêye pa C. Simonon e 1850.
Djivions po scrire ces ratourneure la
Les djivions po li scrijhaedje e rfondou di ces ratourneures, c' est :
Djinglehin
Djinglehin (neyerlandès Gingelom) c' est ene comene flaminde del province do Limbork.
Istwere
Djinglehin, c' est l' plaece k' a vnou-st å monde li prumî Redjint d' Beldjike, li Baron Surlet de Chokier. Il aveut la on dominne.
Arbûmont
thumb|eplaeçmint del comene el province do Lussimbork
Lingaedjes do payis
Straimont et Sint-Medåd cåzèt walon tchestrolès.
Arbûmont minme cåzéve on maxhaedje di walon et d' gåmès (c' est on pont d' inkete Bruneau), mins li pårler n' a nén sorviké å 21inme sieke.
Economeye
thumb|Plaece des Otels
Bråmint des tourisses a Påke et e l' esté, dispu l' 19inme sieke (adon, c' esteut beacôp des Inglès). Asteure, gn a aprume des Olandès et des Flaminds. Gn a eto les tchesseus, do moes d' octôbe å moes d' decimbe.
Les troes otels ont stî rashonnés en onk, k' a clôs e 2019.
Sourdant
Categoreye:Comenes di Walonreye
Gorea-moxhon
vignette|droite|Gorea-moxhon Li gorea-moxhon, c' est ene sôre di såverdea avou on blanc colé, come on gorea, ki lyi rmonte sol hanete
Sôdård di 40 (sovnances)
Les sintimints da Sohy åd triviè do live
Tot åd dilong do live, Louwis Sohi ni djoke nén do raconter come e s' fotant, magré k' il î djåze di grands måleurs. Metans (p. 46) po dire çou k' gn a dins l' sope.
Cwand on n' pout vormint nén tourner l' racontaedje mocresmint, boutans po djåzer del moirt d' on soçon, il est foirt court (p.20)...000
Ses rdjiblaedjes di s' veye di sôdårds et d' prijhnî eviè ses pinsêyes k' ervont tofer a Djilî: il spite åjheymint d' ene a l' ôte.
Sohy n' est nén pol breyaedje, et edeurer ses rascråwes:
A co del pitiè po les pus målureus k' lu (les Espagnols) :
Hårdêye difoûtrinne
Categoreye:Lives e walon Categoreye:Lives di sovnances e walon Categoreye:Guere di 1940-1945 Categoreye:Otobiyografeyes
Michel Renard
Michel Renard a skepyî e 1829 a Brinne et mori e 1904 a Brussele.
C' esteut on scrijheu e walon, curé di s' mestî. Ses scrijhaedjes ont come sourdant li foclore di Nivele.
Ouve e walon
I scrijha, estant tot djonne, "Les avinteures di Djan d' Nivele, el fi di s' pere" (1857). Après, c' est l' "Argayon, el Djeyant d' Nivele", li paskeye di l' adjeyant d' Nivele, sicrîte e des vers di doze pîs. Gn ourit 3 modêyes di l' Argayon, di 1338, 2108 eyet 3530 vers. Li dierinne modêye avou 12 tchants dene tos les pondants et les djondants do floriconte di l' Argayon, tél k' on l' kinoxheut a Nivele et dins l' payis d' avårla.
Li dierin scrijhaedje da Michel Renard fourit on tecse so Brinne, mais k' i n' a sepou fini.
Li scrît walon da Michel Renard
Dins "Les avinteures di Djan d' Nivele", Michel Renard, en esprès, prind des mots, et minme des codjowaedjes di totes les coines do Roman Payis (çou ki fwait k' il est onk des prumî rfondeus). Après, po "L' Argayon", i rvént å pårlaedje di Brinne.
Hårdêye difoûtrinne
Renard, Michel
Adjinçaedje del fråze e walon
L' adjinçaedje del fråze e walon, c' est l' emantchåjhe des fråzes k' on rescontere dins l' lingaedje walon.
Sint Marcou
Il evoya Helier po cvierser a crustins les dmorants d' Djersey, eyet i vizita l' iye lu-minme eto; on dit k' låvå i fjha sacwants miråkes
Adjinçaedje del fråze e walon
Discrijhaedje
L' emantchåjhe do walon est foirt dilé l' sintake des ôtes romans lingaedjes, et copurade do francès.
Sint Marcou
I mora l' 1î d' may 588 ezès iyes k' ont lome asteure Sint-Marcou, ki s' trovèt å lådje do cåzîlea do Cotentin. Les rlikes da sinne ont stî metowes dins l' abeye di Corbény, wice k' elle ont djouwé on role po les coronaedjes des roys di France; did la l' tradicion ki vout k' les roys di France (et les cis d' Inglutere) polexhe riweri do må sint Marcou avou leus mwins.
Adjinçaedje del fråze e walon
Discrijhaedje
Nerén, gn a sacwants piceures ki rsaetchnut del sintake des lingaedjes tîxhons.
Sint Marcou
On hamtea di Chli est lomé a s' no, di minme k' ene comene del Normandeye (Saint-Marcouf).
Adjinçaedje del fråze e walon
Discrijhaedje
Gn a eto des adjinçaedjes e walon k' egzistént dinltins e francès, mins k' ont stî abandnés.
Dujhance ezès scrijhaedjes
Bråmint des waloneus boutèt al tcherete po k' on-z eploye tofer les adjinçaedjes tipikes do walon. I mostrèt kel walon, c' est pår on lingaedje. Mins i polnut eto atåvler des forcoridjaedjes.
Les scrijhaedjes e walon sont sovint djudjî sol ritchesse en adjinçaedjes pår walons.
Les rcåzeus n' ont nén åjhey d' eployî ces ratourneures la. Et sovint uzer di des francijhas d' croejhete.
Loucåde djeneråle
Li walon d' Nonne eyet do Coûtchant ont moens di traits d' sintake tipikes ki les cis do Payis d' Lidje et d' Namur. Mins pacô, c' est l' walon do Levant k' est pus près do francès.
Alére
"Syntaxe du parler wallon de La Gleize" (Sintake do pårler walon del Gléjhe) da Louwis Rmåke.
Må d' sint
On må d' sint, c' est ene maladeye, k' on creyeut ki les priyires a on metou sint el polént rweri.
Les mås d' sint sont pa des côps des maladeyes bén ricnoxhowe pal syince, et des côps nén.
Les sacwès a fé po rweri d' on må d' sint
Ma d' sint Categoreye:Medcene
Florian
Florian, di s' plin no, Jean-Pierre Claris de Florian, c' esteut-st on scrijheu francès k' a scrît on gros cint d' fåves di djåzantès biesses.
Corwaitaedje di si ouve
Il est sovint loukî come li meyeu fåvleu e francès après Lafontinne.
Ene di ses fåves ratournêye e walon
Florian
Må Sint-Marcou
categoreye:medcene Li 'må Sint-Marcou, c' est des rfroedeyès crexhioûles ki vnèt å cô des djins, di cåze del pitizeye.
El Walonreye, on creyeut ki les priyires å sint Marcou waerantixhént u rwerixhént di ç' må la.
Tos les nos walons do må sint Marcou
Sourdant : ALW 15, notule 136.
Raptitixhant no d' djin
Categoreye:antroponimeye On raptitixhant no d' djin (on dit, sincieuzmint, èn ipocoristike), c' est on no d' famile u on ptit no k' est fwait a pårti d' on mwaisse no, avou l' idêye di lomer on ptit efant del djin k' on lome come çoula.
Å cmince, li raptitixhant no esteut purade on såvadje no.
Gn a bråmint des ptits nos walons et des no d' famile del Walonreye ki c' est des ipocotistikes.
sicawaedje
Les raptitixhants nos d' djins polèt esse fwaits pa scawaedje (tot rsaetchant li cawe (li sillabe å coron) do no.
sibetchaedje
Mins, co bråmint pus sovint, i s' fômnut pa sbetchaedje (tot rsaetchant li etch (li prumire sillabe) do no.
ridoblaedje do prumî pî
I polnut esse fwaits come on dodobe mot :
raptitixhante cawete
Mins li pus corante manire, c' est kécfeye bén les raptitixhantès cawetes
Blancs tchveas
Motlî
Ene djin k' atrape des blancs tchveas, on dit k' i divént tchenowe, po l' ome c' est on tchenou u on gris di tchveas; li cmere, ene tchenowe, ene grijhe di tchveas.
Fåvleu
On fåvleu, ene fåvleuse, c' est ene djin ki scrît des fåves, ki ça soeye des fåves di djåzantès biesses u des couyonådes.
Sourdants
Categoreye:Sicrijheus
Blancs tchveas
Motlî
Li noûmot tecnike sereut «tchenowté».
Cåzes
Les djins atrapèt des blancs tchveas å pus sovint tot divnant vî.
Mins ça pout vni ossu avou les rujhes et les rascråwes del veye. Did la li djhêye «ti m' frès atraper des blancs tchveas!».
Categoreye:Vîs djoûs Categoreye:Tchiveas
Codjowaedje criyî
Criyi Les viebes del sôre di criyî, c' est des viebes del 2inme sôre, mins ki candjnut d' voyale a l' indicatif et å suddjonctif prezintrece singulî (la k' c' est sol dierin pî). I s' kidujhèt insi come les viebes del troejhinme troke, et eto les cis del prumire troke del sôre di "copiner".
Å dvins do viebe, i n' candjnut nén d' voyale :
Ki rshonne foirt å codjowaedje di criyî : li ci di sacwants viebes del troejhinme sôre, avou deus cossounes å coron : Codjowaedje wespiyî.
Viebes ki n' si codjowèt nén inla
Mins atincion k' ene ôte rilêye di viebes avou "-iyî" å coron si codjowe sins candjmint d' voyale (e rfondou todi, ça s' pout ki dins sacwants pårlers i soeyexhe come criyî, et å rvierdimint). Ces-la shuvèt l' modele di waitî.
Cawete -å
Li cawete -å, c' est ene moite cawete k' on trove dins ene cope di vîs mots do walon.
Ci pout esse des sustantifs u des addjectifs.
Etimolodjeye
Ele provént d' ene cawete latene -alis.
Omofoneye
Elle est omofone del cawete -åd. Dj' ô bén k' les mots k' el poirtèt prindèt totes les valixhances do betchfessî å.
Sourdants
AA
Anse
60px|thumb|Essegne d' Anse Anse (F. Ans), c' est ene rebanêye comene del Walonreye, el province di Lidje.
thumb|eplaeçmint del comene el province
''Gn a eto on hamtea s' Hoûtin-Sint-Simeyon ki s' lome "Anse" u "Yanse" : loukîz al pådje d' omonimeye.
Assounance
Ene assounance u axhiltance, c' est on rimaedje ki n' va nén djusse mins ki soune ene miete del minme façon.
== Dins Dins l' viye powezeye e walon, gn aveut bråmint des assounances.
Gn a des rimaedjes ki polnut esse des assounances s' i sont prononcîs avou on metou accint, et des vraiyès rimes dins èn ôte accint.
Metans : "sô" & "så"; "pô" & "på" u "På"; "få" u "fås" et "fô" seront des simpès assounances so l' Årdene et a Lidje, mins ene boune rime a Nameur et Tchålerwè). C' est eto des pwaires minimoms.
Sourdants
Categoreye:Powezeye
8 di djanvî
Li 8 di djanvî, c' est li 8inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 357 djoûs (358 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
6 di djanvî - 7 di djanvî - 9 di djanvî - 10 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Louwis d' Djer
thumb|Louwis d' Djer Louwis d' Djer (fr: Louis de Geer, 1587-1652) fourit on walon, del Principåté d' Lidje, ki meta so pî l' ebagaedje des Walons d' Suwede ki vont diswalper les foidjes walones el Suwede. Ça fwait ki Louwis d' Djer est cnoxhou come li pere di l' industreye suwedwesse.
I vina-st å monde li 17 di nôvimbe 1587, å tchestea d' Gayårmont, k' est asteure pårteye do dominne del Clinike Notru-Dame des Brouwires, a Tchinnêye.
I cwita Lidje po les Bas-Payis, Dordrecht, poy Amsterdam, wice k' i s' mete come courtî po les martchands walons. I s' va eto interesser eto ås åres et amonucions, eyet esse mwaisse-batlî, pol tcheriaedje di martchandijhes inte li Baltike eyet l' Portugal.
C' esteut èn ome capåbe pol comiece, k' aveut les toûs po-z apicî les bounès ocåzions. Ça fwait ki, cwand i fourit-st atôtchî pa Wiyåme di Bexhe, ki s' trovéve dedja el Suwede dispoy 1595 po diswalper les foidjes, i potcha so l' ocåzion eyet s' astapler come comierçant et financî. Come d' efet, li Suwede aveut tot çou k' i faleut pol diswalpaedje des foidjes: do minrai d' fier, des grands bwès (po fé do tcherbon), bråmint des aiwes (po fé des bîs eyet î mete les rowes po fé aler les macas).
thumb|posteure da Louwis d' Djer a [[Norrköping, å dzo on pout vey ene foidje walone so on bî (clitchîz so l' imådje pol ragrandi) ]]
I dvénrè l' waerant eyet l' soçon da Wiyåme di Bexhe po l' espwetaedje des oujhenes di Finspång, ki fabriként des rlomés canons d' fier. Louwis d' Djer adjinçna l' ebagaedje d' ovrîs walons po diswalper les foidjes, et divna mwaisse di foidje e mo des plaeces el Suwede.
I va eto pruster des cwårs å rwè Guståve II Adofe di Suwede eyet divni l' bankî da sinne, po-z ecwårler li modiernijhaedje do payis; come ricompinse i rçuva l' nåcionålité suwedwesse e 1627.
Il ovra-st eto pol rwè d' Suwede, po s' ocuper des oujhenes royåles d' åres eyet, ambedeus avou Erik Larsson, esse directeur do comiece di keuve eyet do sé. Po-z aloyî co d' pus Louwis d' Djer al Suwede, i fourit-st anôbli e 1641 et rçure des teres.
E 1643] i gn ourit-st ene guere avou l' Daenmåtche, eyet di Djer fourit-st evoyî en Olande po-z î dmander d' l' aidance pol Suwede. Li dmande serè rfuzêye, mins nerén, Louwis va-st ekiper, di s' taxhe, ene flote di bateas. Cisse flote ni pola nén ariver do prumî côp el Suwede, ci n' est k' al deujhinme saye ki les bateas ont polou passer l' blocusse eyet moussî a Göteborg. E 1644 li flote da Louwis d' Djer, avou l' cene do rwè d' Suwede, ont wangnî ene grande bate naiviåle.
Après l' sinaedje del påye, Louwis rivna a ses afwaires. Dins ses vîs djoûs, i lijha bråmint, e s' dominne di Finspång, eyet s' interessa dins l' comiece eyet les colneyes del Suwede. I cwita l' Suwede en on dierin voyaedje, eyet mora-st a Amsterdam li 19 di djun 1652.
Des dschindants da lu, foirt rilomés el Suwede, ont eto poirté l' minme no:
Djer Categoreye:Istwere del Walonreye Categoreye:Suwede
Tåverneu
Tåverneu (so plaece: Tâverneu), c' est on hamtea d' Mont-dlé-Oufalijhe, kinoxhou pa les vepes di Tåverneu, çou ki vout dire ki, dins l' vî tins, i n' aveut ni eglijhe ni tchapele. Portnt, il a yeu ene djustice, ki cmandéve disk' hamtea del Pixhrote, so Les Taeyes.
Po l' etimolodjeye, riloukîz e splitchant motî.
Djivêye des motîs do walon
🇱🇰 Djivêye des motîs walons riwaitåves sol Daegntoele Li djivêye des motîs do walon, c' est ene lisse di cåzu 600 diccionaires et motlîs, bråmint des walons-francès.
Foû des motîs so papî, gn a eto des båzes di dnêyes (Rasgotaedje des bassårdinreces, motî d' Forire…) k' î ont stî stitcheyes a pårti di 1998.
Istwere
Li djivêye a stî ramexhnêye, po on prumî, e 1992, pa Johan Viroux.
Ele fourit spårdowe e 1994 pa Lorint Hendschel dins si studia "Å raploût-tot des walons".
Li minme anêye, Lucyin Mahin eplaida li djivêye so les fis, tot lyi radjoutant sacwants sourdants, des motîs u motlîs rovyîs, les inketes di l' ALW et da Tchåle Bruneau, les noveas diccionaires k' ont moussî foû dispu 1992, et les motîs et motlîs ki parexhént sol Daegntoele. Et l' lomer li «djivêye des 400», pask' i gn aveut adon a pô près 400 sourdants.
C' est lu ki continowe a recråxhî l' djivêye, k' a-st arivé a on nombe di 585 rahoucas.
e 2008
Å 8 di djanvî 2008, li djivêye contéve 495 sourdants:
e 2019
Li 15 di setimbe 2019, gn aveut: çou ki fwait, 585 sourdants.
Djivêye des motîs walons riwaitåves sol Daegntoele
Pî-note
*
Ôno
Atôtchance
Des rapoûlaedjes di waloneus si fwaiynut pacô å "Cinte di l' ome di Spî, voye d' Inguezêye 301-303.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye
Marke di fabrike divnowe on cmon no
Make di fabrike divnowe on cmon no Make di fabrike divnowe on cmon no Ene måke di fabrike pout divni on cmon no, cwand l' mot va avou ene sacwè d' noû, et k' les djins li djhèt sins pinser k' c' est ene måke di fabrike, et kécfeye redjårber si prononçaedje avou l' oyance do lingaedje do payis. Dilé les nos d' måkes, gn a eto des ôtes sôres di nos prôpes ki plèt divni des cmons nos.
Sacwants sigues, foirt eployîs, polnut eto divni des cmons nos.
Sacwants cmons nos vinant d' marke di fabrike (dedja studyîs sol Wiccionaire)
10 di djanvî
Li 10 di djanvî, c' est li 10inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, et k' i gna co 355 djoûs (356 po ls anêyes bizetes) ki dmorèt po disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
8 di djanvî - 9 di djanvî - 11 di djanvî - 12 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Henri Forir
Henri Forir a skepyî li 20 u l' 21 di nôvimbe 1784 ey a morou li 11 d' avri 1862.
Ci fourit on scrijheu e walon eyet diccionairî.
Il esteut djeyomete di s' mestî.
Ouve e walon et sol walon
I ramexhna des mots walons dispu 1820, mins si mwaisse ouve, li Dictionnaire liégeois-français n' a parexhou k' après s' moirt, e deus gros lives, e 1866 et 1874. Il î rprind des mots et des fråzes di tos les tchamps del vicåreye, et nén fok li "lingaedje des ptitès djins".
Come sicrijheu, i fourit rlomé long et lådje avou ene paskeye sol mariaedje, a môde di dvinltins, “Li ctapé manaedje” k' a moussî foû e 1836.
I scrijha eto del prôze nén racontrece, “So les bassès scoles do vî tins”, eplaideye dins onk des prumîs bulténs del Société Liégeoise de Littérature Wallonne.
Prezidint del minme S.L.L.W. e 1856, i leya ouve, pask' on n' esteut nén d' acoird avou si sistinme d' ôrtografeye, lon erî del cene do francès.
Difoûtrinnes hårdêyes
Forir Forir
Triyolet
Categoreye:powezeye On triyolet, c' est on ptit erîlé powinme, di ût vers, la k' gn a fok deus rimaedjes.
Et pu, li prumî, cwatrinme et setinme vers divèt esse les minmes; come li deujinme doet esse come li ûtinme.
On triyolet est å pus sovint ût-pîté.
Li triyolet n' est nén corant e walon. Onk k' end a scrît, c' est Philippe Maudoux.
Sourdants
<References/>
Vén
thumb|catchet des véns del Mozale lussimbordjwesse Li vén, c' est ene sôlante abwesson fwaite a pårti des roejhéns codous sol vegne.
Motlî
Gn a eto des spitants véns, come li tchampagne.
Li ci k' atchtêye et manaedjî li cåve ås véns dins èn otel, ene societé si lome li «kenler».
Alomåcion acertinêye
C' est tote ene driglêye di rîles po poleur mete ci catchet la so ene sôre di vén.
Produts tchimikes dins l' vén
On pout mete des bisulfite po-z espaitchî sacwants rtravayaedje do vén pa les målès leveures. Ça doet esse sicrît sol botaye.
Bråmint des prodûts d' poudrijhaedje des vegnes si polnut rtrover dins l' vén.
* Categoreye:Aboeres Categoreye:Abwessons a l' alcol Categoreye:Vegne
Gozete
li rouyot. li gozete. li cougnou tåtes et dorêyes tåte al djote
Les Taeyes
Djeyografeye
Comene fwaite di tos ptits hamteas, foirt hôt metowe e l' Årdene, avou des fagnes, kel nive î dmeure bråmint pus lontins k' ôte pårt.
Istwere
On-z î vént siervi sint Djîle dispu l' vî vî tins.
Boshale
thumb|boshale d' avoenne (Årdene, 1978) Ene boshale (on djheut eto: ene marionete, ene damjhele, on sôdår, on djougåd, ene copale, ene copurnale), c' esteut on dressaedje di deus djåbes di four u d' avoenne, loyeyes al copete.
Pîmont (djeyografeye)
thumb|Li plinne do Rahamna et les Djebletes, li pîmont do Grand Atlasse (Marok) On pîmont, c' est ene plinne, avou des ptits tienes, metowe å pî d' ene montinne.
Egzimpes di pîmonts
Categoreye:Montinnes
Boshale
On djheut parey d' ene grosse bote di fiole, di luzere, dressêye sol tchamp, disk' a esse tote fenêye.
Li boshale est diferinne do dijhea ki s' fijheut djusse po les dinrêyes d' awousse, avou bråmint dpus d' djåbes.
Etimolodjeye
Les mots «damjhele», «boshale» eyet «marionete» fwaiynut sondjî a ene djonne comere.
C' est kécfeye l’ idêye d' ene djupe di båshele ki tape å lådje, a môde di triyingue izocele ki prime.
Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)
Li walon do Payis d' Lidje u walon do Levant, u Ess-walon, el diyalectolodjeye walone, c' est l' accint walon djåzé so ene sitindêye ki va a pô près come li province di Lidje, mins ki rprind eto sacwants viyaedjes del Bijhe del Province do Lussimbork, åtoû del Viye Såm.
Boshale
Avou les cawes-di-rat
Cwand on fåtchive al få des fioles (cawes-di-rat), on n’ les ståréve nén. On les levéve, paski l' fiole c' est on hôt fôraedje. Si est ele åjheye a setchi, estant stampêye. Cwand elle esteut souwêye, on l' riståréve so des loyéns, po leyî rsouwer l’ cou. Adonpwis, on l' loyive po-z e fé des djåbes pus maniåves po ragregnî.
Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)
C' est onk des cwate mwaisses accints do walon avou l' walon do Coûtchant, li walon do Mitan, et l' ci del Basse Årdene.
Boshale
Avou l' avoenne
Si c' esteut d' l' avoenne — elle arivéve sovint el fén del rotåcion —, on seméve, avou, des ptitès sminces (clåve) po regrinner l’ tchamp.
Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)
Li walon do levant est sovint aroyî come li stindêye k' on-z î eployive li mot noret e 20inme sieke. L' accint do payis d' Lidje est l' ci k' a yeu l' pus d' pwès cwand on-z a apontyî les sistinmes d' ortografeye do walon.
Boshale
Avou l' avoenne
Li four di trefe k’ aveut crexhou dins l’ avoenne fijheut ki l’ cou des djåbes esteut pus massif ki l' copete. Dabôrd, i dveut-z esse metou a l’ air, çou ki n’ s’ åreut polou fé, si on åreut yeu loyî do côp.
Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)
Li ratourneure "Payis d' Lidje" a eto des ôtes sinses.
Boshale
Sourdants
Categoreye:Viyès tecnikes Categoreye:Fenåjhe et awousse
Payis d' Lidje (diyalectolodjeye)
Les motîs do Payis d' Lidje
Li motlî do payis d' Lidje est onk des mî raspepyîs, metans dins li motî walon-francès da Jean Haust, k' a sovint siervou come sistinme di rfondaedje po tos les scrijheus di ces payis la.
E 20inme sieke, gn a yeu foirt waire di tecses sicrîts dins cisse sitindêye la, et ki notèt l' accint di leu pårler, apus ki pol Payis d' Måmdiy.
Les scrijhaedjes do payis d' Lidje.
Les scrijhaedjes do payis d' Lidje sont-st eto dins les pus vîs. Bråmint des paskeyes sont scrîtes avou des accints did la (nén todi li ci di Lidje minme). Les Noyés walons eto. Å 20inme sieke, li fjhaedje di pîces di teyåte e walon î a stî l' pus florixhant di tote li Walonreye. Les belès letes les pus må rprezintêyes avou l' accint lidjwès, c' est co les romans. Å cmince do 21inme sieke, gn a cmincî on mouvmint di scrijhaedje di prôze nén racontrece avou l' accint d' Lidje, purade åtoû des rivowes Nosse lingaedje eyet Djåzans walon. C' est eto avou des accints do Payis d' Lidje k' i gn a yeu les prumîs rmetaedjes e walon des Evandjîles.
Li Scanfår (dramatike)
Li Scanfår, c' est ene dramatike di Serè, ki s' loméve, davance, les Vraiys Walons.
Il ont wangnî l' cope do Rwè e 2005, 1995, 1993, 1989, 1986 et 1984.
Davance, les mwaisses bouteus, c' esteut Djåke eyet Djhan-Mareye Warnier.
Scanfar
Måvjhén
Måvjhen, c’ est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rabané avou Djedene.
Istwere
Måvjhén a todi dmoré dins l' signorreye di Djedene. On sait djusse ki, d’ après l’ curé Henroz, li 9 d' octôbe 1651, les tropes da Don Esteven de Gamarre ont lodjî e viyaedje et rwiner Måvjhén, Patiniye et l’ Sårt.
Påsse po-z assaetchî les pexhons
Li påsse po-z assaetchî les pexhons u påsse ås pexhons, c' est ene sôre di påsse, k' on fwait avou del foite tere, des amagnîs (farene di tchå), kécfeye des viers u des molons. On ndè fwait des pezantès boles, come ene bale di tenisse.
Måvjhén
Istwere
Måvjhén esteut pårotche di Djedene et n’ aveut pont d’ tchapele, ca on curé d’ Måvjhén a si dale funeraire a l’ eglijhe di Djedene.
Påsse po-z assaetchî les pexhons
On lzès tape e l' aiwe sacwants metes lon, la k' i gn a l' pexhon k' on saye d' apicî. On ndè pout rtaper après ene eures u deus.
Categoreye:Pexhe
Måvjhén
Istwere
Divant 1940, Måvjhén esteut del comene di Patiniye. Li viye cinse-tchestea sierveut lanawaire di måjhon comunåle, sicole et cure. E 1914, passaedje des Almands; e 1916, 13 deportés.
9 di djanvî
Li 9 di djanvî, c' est li 9inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 356 djoûs (357 po ls anêyes bizetes) dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Anse (viyaedje)
60px|thumb|left|Essegne d' Anse Anse (F. Ans), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye divnou intité.
9 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
7 di djanvî - 8 di djanvî - 10 di djanvî - 11 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
Anse (viyaedje)
Accint walon
L' accint walon d' Anse est rsintou come foirt diferint do ci d' Lidje, pask' i rsaetche dedja del Hesbaye. Isi Steinweg meteut cobén des roles avou l' accint d' Anse dins ses pîces di teyåte.
9 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Anse (viyaedje)
Sicrijheuse e walon
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
9 di djanvî
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Categoreye:Date
No d' famile walon ki vént d' on no d' plaece
* Categoreye:Toponimeye do walon Pådje des nos d' famile del Walonreye ki vegnnut d' on no d' plaece.
Telefone
thumb|Boulome å telefone e 1960 Li telefone, c' est on sistinme po cåzer avou des djins ki n' sont nén a poirtêye di vwès.
No d' famile walon ki vént d' on no d' plaece
Emantchaedje
Ça pout esse :
Telefone
Istwere
Pus tård (anêyes 1960), on-z a compôzé les limeros di l' atôtchî lu-minme, avou ene tournikete avou des chifes. Adonpwis, tot tchôcant so des botons avou des chifes (anêyes 1980).
Dins les anêyes 1990, c' est les telefones axhlåves k' ont-st arivé. Pus dandjî d' fis d' telefone, ci côp la, mins des rantoeles telefonike, avou des antenes copetrinnes, et des téléspoutniks si c' est po houkî di l' ôte costé d' ene grande basse, u ås zivercôfs.
Les axhlåves n' ont vormint stî al poirtêye di tertos ki dins les anêyes 2000.
Dins les anêyes 2010, ç' a stî å toû des sûtifones di divni foirt eployîs.
Adjinçaedje po + sudjet + infinitif
Categoreye:croejhete walone L' Emantchaedje "po" + "sudjet" + "infinitif", c' est èn emantchaedje foirt corant e walon, ki replaece sovint ene fråzlete di såme ki cminçreut pa "po ki" avou l' viebe å suddjonctif. Metans : c' est parey ki d' dire :
Sacwantès diferinnès piceures
Kécfeye gn a minme on sudjet avou on diterminant ...
... u ene fråzlete rahoucrece. On pout adon mete on coma padrî, divant l' infinitif.
Les ptits adviebe si vnèt mete divant l' viebe.
Dins les ôtes lingaedjes
Li minme ratourneure se rtrouve dins les lingaedjes d' oyi vijhéns, li picård eyet l' gåmès. On l' ôt cobén eto e francès del Walonreye.
Li sintake n' est pus coreke e francès standård, mins ele l' a stî davance.
Motoit bén ossu e l' inglès (coinrece u vî) :
Tinre
Categoreye:Aiwes del Walonreye Categoreye:aiwes di Beldjike
Tinre (e F. la Dendre, e Ny. de Dender), c' est ene aiwe, 65 km longue, ki prind sourd e Hinnot, passer a Ate, ey egoliner dins l' Escô a Termonde (Dendermonde, ki vout, e flamind, dire "Geuye del Tinre").
Etimolodjeye
A pårti des vî scrijhas (Thenre, 941, Tenerae, 1271, Tenre, dins Pont de Tenre a Ate), on-z a tuzé å bodje gayel tanaro (aiwe ki fwait do brut).
Come dins Tîle, po les bodjes gayels avou on T, li T a dmoré e walon (Tinre, Termonde), et a divnou D e flamind (Dender, Dendermonde, Dijle).
Du
Du (fr: Dhuy) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Inguezêye.
29 di fevrî
Li 29 di fevrî n' egzistêye k' ezès anêyes bizetes, la k' il end est li 60inme djoû, avou 306 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
I gn a-st ossu yeu, pa troes côps, el Suwede-Finlande e 1712 ey e l' Union Sovietike e 1930 eyet 1931, on bizåre 30 di fevrî.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
27 di fevrî - 28 di fevrî - 1î d' måss - 2 d' måss - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Almand (lingaedje)
lingaedjes > indo-uropeyin > djermanike > almand
thumb|right|L' almand sol Daegne thumb|right|'''Cnoxhance di l' almand en Urope
L' almand, c' est on lingaedje djermanike, foirt sipårdou el Urope Mîtrinnrece et k' on cåze sovint a costé d' ôtes lingaedje coinreces. On l' cåze el Almagne, el Otriche, el Swisse, dins l' Kiminålté tîxhon-cåzante di Beldjike et co dins bråmint des ôtès coines del Daegne.