cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zénobe Gramme
Gramme thumb|right|Posteure da Gramme divant l' muzêye des Årts et Mestîs a Paris Zénobe Théophile Gramme, a vnou å monde li 4 d' avri 1826 a Djhé, et mori li 20 di djanvî 1901 a Bois-Colombes (France). Il est cnoxhou po-z esse l' edvinteu del dinamo, çou k' a permetou d' eployî industriyelmint l' electricité.
Zénobe èn finixha nén ses scoles, eyet cmincî a-z ovrer a Hanut foirt djonne.
Cwand si pere, k' esteut eployî ås contribucions, ebaga-st a Lidje, i shuva l' famile, shuve des cours di mnujhî, et s' dimore-t i a Lidje disk' a 1855.
E 1856 i bague a Paris ey esse egadjî pa Ruhmkorff, fijheu d' instrumints syintifikes eyet d' éndjins magneto-electrikes.
E 1869 il edvinte li dinamo Gramme, ki permete di produre des corants electrikes di voltaedje bén pus foirt ki dvant. E 1870 i fwait rashir on brevet po cisse dinamo la, ey e 1871 i s' mete avou l' indjenieu francès Hippolyte Fontaine po fonder li Societé d' Machines Magneto-electrikes Gramme et insi poleur produre et vinde les indjins fijheus d' corant, capåves di cvierser l' ovraedje mecanike en enerdjeye electrike.
E 1873 i mostere k' on pout eployî l' éndjin å rvier, po produre do mouvmint a pårti d' electricité. Li tecnolodjeye eyet l' industreye seront ttafwaitmint discandjeyes pa cisse dischoviete. Li wapeur come sourdant d' enerdjeye va esse di pus a pus leyî sol costé et s' prindra-t on purade l' enerdjeye electrike. Et li monde candja pår.
thumb|200px|left|Monumint Zenobe Gramme a Lidje E 1905 li veye di Lidje lyi fjha-st on momumint, ki s' trouve inte les ponts di Fetine (so l' Aiwe-d'-Oûte) et di Fragnêye (so Mouze); li momumint a troes posteures ene so on grand pî-d'-sok, di bronze, avou Gramme tinant ene dinamo et rçuvant les lôrîs del glwere (riprezintêye pa ene djonne feme), et di tchaeke costé, ene posteure di pire, avou Zénobe djonne, situdiant eyet ovrant come munujhî.
Difoûtrinne hårdêye
Bråmint di racsegnes et des imådjes so: https://web.archive.org/web/20050306094542/http://chem.ch.huji.ac.il/~eugeniik/history/gramme.html
Hulzônea
Hulzônea u Hu-ls-Ôneas (so plaece: Ulsongna, F. Hulsonniaux, u Huy-les-Onneaux ), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Houyet.
Industreye
Gn aveut ene grande soyreye diviè les anêyes 1950-1960.
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Zôrbrôte
Istwere
Les djins k' alént dmorer la estént e margaye avou les dmorants d' Ovîfa, del Ribiveye, d' Outruwåtche, del Li Tchampagne et d' Gueuzinne po les abondroets po-z aler sol Fagne (waidaedje, fåtchaedje, saetchaedje al troufe).
Les procès alît disk' a l' Coû Imperiåle di Weslår, li pus hôte djustice d' adon. Ces procès la ont duré 200 ans.
Li tchmin d' fier a-st arivé a Zôrbrôte do e 1885.
Tchitchron
Tchitchron est on ptit rixhlot ki dschind dins les bwès d' Poitchrece on pô dzo l' rescontraedje di l' Our avou Lesse, nén lon do Pont des Coxhetes.
Il est mitan su Poitchrece-e-l'-Årdene, mitan su Dåvdisse, ene essera etur li ban d' Welin et l' ban d' Graide, ki fjhot pårtieye del Wandelaicus mansus e 764.
Après in kilomète, i rdjont l'aiwe du Lesse nin lon du pont des cochètes. Les troûtes î vnat froyî vlatî et des batchs ont sté amènadjîs pou sawè les compter.
Dins li tchåte di Wandelaicus mansus, il ere dedja kestion di Tchitchron k' on rmete avou li Cancaronis del tchåte.
C' est l' aboutixhmint dins Lesse di l' aiwe ki sourdeut dins l' manse da Wandelaïc.
Categoreye:Aiwes del Walonreye
Dobe lete LH
categoreye:sons et letes do walon categoreye:diyalectolodjeye walone categoreye:picård Li dobe lete LH, c' est on scrijha k' est eployî, ou k' a stî pa sacwants lingaedjes romans po noter on moyî L.
Les ortografeyes do portuguès eyet d' l' occitan l' eployèt co asteure.
Li dobe lete LH e walon
Ci scrijha a-st aparexhou e vî walon diviè 1250.
I pout esse shuvou dins les nos do viyaedje di Påye :  Palia, 1179; Paalhe, 1258; Pailhe, 1317.
thumb|plake do viyaedje di Boye On l' ritrouve eto dins des ôtes vîs scrijhaedjes di no d' plaeces, come Boëlhe
Çoula mostere kel shuvion L + Y do hôt-latén a divnou on seul son e walon, li son yod. On l' voet bén dins des mots come aweye, botaye, foye (mapes ALW 1.1., 1.6., 1.42.).
Sellou
Li sellou (e-n arabe marokin سلّو (on dit eto : li sfouf, سْفوف), c' est ene farene avou des amandes å sezame.
Dobe lete LH
Li dobe lete LH e walon
Ci candjmint la va fé l' adire inte li walon eyet l' picård, la ki ci shuvion la dene li son L. C' est parey e normand.
Sellou
C' est èn amagnî tipike do Marok.
Dobe lete LH
Li dobe lete LH e walon
Po sacwants mots, la kel shuvion L + Y n' est nén si clair, ci candjmint la ni s' a nén passé dins totes les coines del Walonreye. Insi, po on mot come stoele (erî-rfwait latén stella, mape ALW 1.38), swele, toele, (a)rantoele (notule ALW 8.158), gn a k' ene pitite coine e l' Basse Årdene k' a des disfondowes avou Y. Sacwantes di ces cognes la (iye, aiye) ont stî relîtes e rfondou, come sorwalondes.
Sellou
C' est ene brune påsse fwaite avou del farene, des amandes, des cacawetes et do sezame. Ça a ene miete li minme caire k' el påsse k' on tape a l' aiwe divant d' pexhî po-z assaetchî les pexhons.
Dobe lete LH
Li dobe lete LH e walon
Eto, el dobe lete LH est rwaitêye come on cåzu-betchfessî.
Sambveye
Sambveye (fr: Sambreville), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
Sellou
C' est èn amagnî foirt nourixhant k' on magne å pitit coyî avou do té u do cafè. On l' magne voltî å ddjuner, et co purade tins do cwareme.
Sambveye
Li comene a skepyî e 1977 ås grands rebanaedjes.
Sellou
Maxhaedje
Mete li farene so ene platene; radjouter les amandes, pu les cacawetes, pu l' sezame, pu 125 gr di glaecé souke; adonpwis, vudî li casrolêye avou l' cujhaedje d' ôle d' olive, di låme et d' boure dissu, tot prustixhant l' påsse.
Bouxhe (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje do mot "bouxhe" et ses parints el toponimeye del Walonreye
Sellou
Maxhaedje
Raidjî sol pitit raidje po bén maxhî totafwait.
Li sellou est presse.
Sambveye
Si lomaedje, c' est on noûmot do walon (i gn a pont d' ancyin ptit ban ki s' lomreut insi).
Sellou
Maxhaedje
Categoreye:Amagnîs marokins
Sambveye
thumb|Åvlè - Avnowe del Liberåcion|alt=|centré
Pitits bans
No des pitits bans -- Limerol del posse :
Hamteas
I gn a vint hamteas po set ptits bans e Sambveye.
Bouxhe (toponimeye)
On rtrouve li mot "bouxhe" et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "bouxhe" et ses parints, alez s' vey e splitchant motî.
Sourdants
<References/>
Hardjimont
Hardjimont (fr: Hargimont), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Måtche-el-Fåmene.
L' etimolodjeye do no vénreut do no d' djin gayel Harigar, did la li no d' «mont d' Harigar» del plaece.
Vireu-Molén
Vireu-Molén (fr: Vireux-Molhain; avårla on dit eto simplumint Li/Å Molén) est on viyaedje del Walonreye francesse.
Djeyografeye
Li viyaedje si trouve sol boird di hintche di Mouze, a mitan voye etur Fumwè eyet Djivet; di l' ôte costé d' Mouze i gn a Vireu-Walran, avou l' minme limero del posse, et les minmes limeros diyalectolodjikes.
Istwere
Ene coledjåle fourit fondêye å Molén e 752, eyet rbasteye å 18inme sieke.
Eredjistrumints
Ciddé, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye et dite avou l' accint d' Vireu-Molén pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Categoreye:Walonreye di France Categoreye:Veyes et viyaedjes di France
3 d' djanvî
Li 3 d' djanvî, c' est li 3inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin, avou 362 djoûs (363 po ls anêyes bizetes) ki dmorèt co po ndaler disk' al fén.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
1î d' djanvî - 2 d' djanvî - 4 di djanvî - 5 di djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Les Brouyires (Sint-Dni-dlé-Bovesse)
Les Brouyires (la-minme, Les Brouwêres; fr: La Bruyère), c' est on hamtea di Sint-Dni-dlé-Bovesse, k' a dné s' no a ene rebanêye comene (Les Brouyires).
Istwere
C' esteut ene cinse di l' Ôre do Timpe, ki fourit ratchtêye pa l' Ôre di Male, kimandreye di Tchantrinne.
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Vås d' ene aiwe
Les vås d' ene aiwe (on dit eto li bassin d' ene corante aiwe), c' est tote li stindowe di payis, la k' li dierinne gote di plouve ki tome va-st ariver, al fén, dins ciste aiwe la.
Motlî
C' est ene atuze k' on eploye pus sovint po on mouze (on fleuve). Adon, c' est les vås di ç' mouze la et d' ses afloyants. Li limotche inte deus bassins d' corante aiwe, c' est çou k' on lome li roye di pårtixhaedje des aiwes.
Categoreye:Djeyografeye Categoreye:Aiwes
Bascolidîs
Les bascolidîs (purade ki mosteyidîs, c' est ene famile di biesses ås tetes pareys al bascolete. C' est tos magneus d' tchå, mins i polèt eto magnî did tot, come li taesson.
Mustelidae
Les bascolidîs del Walonreye
Sacwants bascolidîs (do pus ptit å pus grand)
Alére
Ene båke so les bwès d' l' Årdene, p. 283-289.
Pî-note
Categoreye:Familes des biesses *
Vireu-Walran
Li viyaedje si trouve sol boird di droete di Mouze, a mitan voye etur Fumwè eyet Djivet; di l' ôte costé d' Mouze i gn a Vireu-Molén.
L' etimolodjeye do no vénreut d' èn erî-rfwait walon Viroe (minme bodje ki Virwin).
Blanke dame
Ene blanke dame u blanke feme (pus rålmint, ene fêye ), c' est ene binamêye djin ki vént sovint schaper les efants u les pôvès djins ki sont må prins.
Vireu-Walran
Vîs scrijhas: Uileruel (1171), A Mont Viruel (1289), Viruel (1292), Montviruel (1307).
Categoreye:Walonreye di France Categoreye:Veyes et viyaedjes di France
Blanke dame
Ele fwait totès sôres di toûs d' madjeye.
Rilomêyès blankès dames
Carabosse, ki vént rmoussî Cropecinde a princesse.
Novele da Djåke Warnier
Pî-note
Categoreye:Tolus
Notru-Dame des Avéns
thumb|right|Notru-Dame des Avéns pa [[Rubens.]] thumb|right|Li Sinte Ane mete å monde l' Aviedje Mareye. Notru-Dame des Avéns est ene fiesse del Aviedje Mareye ki tchait li 8 ou 9 di decimbe, tofer å timp des Avéns, et ki fiestixhe li djoû ki l' mame da Mareye l' a yeu leye e s' vinte.
Cisse fiesse la a cmincî a esse fiesteye å 8inme sieke pås Greks, el 9 di decimbe, so l' modeye del Notru-Dame do pretins, et esse lomêye "Li Cocevaedje dal Sinte Ane, cwand k' ele a yeu e s' vinte li Foirt Sinte Mame do Bon Diu". Li Notru-Dame do pretins, c' est l' 25 di måss, pår nouf moes divant Noyé. Come po nén dner al Aviedje tolminme li minme oneur k' å Crisse, les Greks n' ont nén fiestî l' Notru-Dame do pretins li 8 di decimbe (nouf moes divant l' 8 do setime, li fiesse cwand k' ele åreut skepyî), mins on djoû pus tård, el 9.
Après les croejhådes, a Nåpe en Italeye ey a Liyon ons a cmincî a fiestî l' Notru-Dame des Avéns eto, li 8 di decimbe, et l' lomer "Li Cocepcion di Notru-Dame". Mins c' esteut ene fiesse nén pattavå å Coutchant, minme s' ele a prins des racenes en Inglutere et a Båle e Swisse.
Li påpe Peye V, e 1570, a tapé evoye bråmint des fiesses del Aviedje: Notru-Dame del Plovinete, Notru-Dame d' Awousse, etch etch.
Pus tård, en 1854, cwand l' påpe Peye IX a declaré l' idêye do cocevaedje sins tatche del Aviedje, il a rmetou so pîs li fiesse del Notru-Dame des Avéns, la k' tolminme ele n'aveut nén disparexhou, mågré Peye V. Asteure ele a divnou ene grande fiesse.
Notru-Dame des Avéns est paralele a Notru-Dame do pretins. Li prumire tchait e cwareme avår li dimegne Lætare, et c' est ces deus djoûs la do cwareme k' ons eploye li coleur roze. Li deujhinme tchait ez Avéns avår li dimegne Gaudete, et c' est co ces deus djoûs la des Avéns k' ons eploye li roze.
Categoreye:Avéns Categoreye:Fiesses del Aviedje Mareye
Wåjhî
Wåjhî (la-minme Wâjî u Wâji ; fr: Oizy), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bive. Wajî aveut ddja stî rebané li 26 di djulete 1964 avou Coirnîmont, Grå-Fayi et Bayamont.
Mîtrinne ådje
On cåzéve dedja d' Wajî do tins d' Pepin l' Bref, tot come Bive, Graide et Nayômé. L' eglijhe di Wajî (adon, Sint Mårtén) ricovreut å 9inme sieke: Bayamont, Moncea, Pitit-Fayi, Tchairire, Grå-Fayi, Coirnîmont et Tchîplane. Ele dipindeut adon di Ståvleu, mins å 13inme sieke, c' ere les moennes do Bork (Sint Houbert, li sint patron d' asteure) ki racoedént les dîmes, avou li monastere di Laval-Dieu (Monthermé, Ård. franc.) et les peres di Rotchfoirt.
El Pitit Lere
El Pitit Lere (so plaece: L' Pètit-Lêrs’, fr: Leers-Nord) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Timpu.
Wåjhî
17inme sieke
E 1635, tins del guere eter li France et L' Espagne, li tchestea d' Orcîmont a stî metou a feu et tos les viyaedjes alintoû ont stî sacadjîs et greyîs. Les djins s' ont såvé dins les bwès et abandné leus viyaedjes durant 25 ans. C' est d' adon ki les ptits viyaedjes di dvant li pesse ont disparexhou (Brèchôt, Timon, Mwêjnètes).
Loyeure
Ene loyeure, c' est on sene d' ortografeye ki loye deus mots ki s' ont aplaké, et divni on djivion.
Wåjhî
17inme sieke
Viè 1660, on-z a rataké a rbasti li viyaedje et l' eglijhe. Li tour date di 1673-1674. Schôdés pa çk' il avént sofrou durant 30 ans, i l' ont basti po siervi di rfudje et di moyén d' disfinse. Gn aveut k' on ptit ouxh d' intrêye et kékes craeyes dins les meurs po tirer. Li çmintire est todi åtoû d' l' eglijhe. Di ç' tins la, li curé dveut etertini l' bastimint å raeze do keur et les pårotchîs dvént etertini tot çk' esteut dvant. Po-z eviter les margayes, ene pire mårkêye «NEF | CHOEUR, 1758» a stî ecastrêye dins l' meur di gåtche di l' eglijhe et dins l' ci d' droete. On les pout co vey enute, cwand on-z est dins li çmintire.
El Pitit Lere
Des ôtès plaeces lomêyes Lere: Lere.
Loyeure
Ôtes uzaedjes
Ene loyeure c' est eto on sene di pontiaedje ki mostere k' on mot a stî côpé al fén d' ene roye, eg:
Wåjhî
17inme sieke
Si Wajî n' fwait pus k' onk enute, dins l' tins, li ban esteut pårti e deus; li Dutcheye et li Province. D' après li voye k' on dmeureut, on-z aveut droet a ene pårt di bwès dins onk u l' ôte des bans. Ci n' est ki dins les anêyes 1960, k' on-z a aresté l' sistinme.
Loyeure
Ôtes uzaedjes
I n' fåt nén confonde li loyeure avou li tiret (minme s' i sont foirt rshonnants), li tiret est on sene di pontiaedje, ene miete pus longou ki l' loyeure, eyet s' eploye po mårker ene ristitcheye fråzlete ou po mostrer on candjmint d' cåzeu dins des dialogues.
El Pitit Lere
L' etimolodjeye do no vént d' on vî vî mot lere. Vîs scrijhas: Leers (1106), Lars (1589).
Wåjhî
Guere di 40
A l' liberåcion, gn a ene årmêye amerikinne k' a arivé d' Bôhan, et ki dveut aler a Mnou Tchenoe. Li maki les a moenné pa les ptits tchmins po s' schouwer des Almands k' estént co a Vresse et a Mambe. Pa Erisson, Conrate, Orcîmont, Ptit-Fayi. Arivés a Wajî, il ont vlou aler vey disca Modjimont. Mins cwand il ont rarivé a Wajî, les Almands estént la. Et i s' ont plouzé. Gn a yeu deus tanks almands d' broûlés.
Loyeure
Uzaedje des loyeures ehåyîs pås rfondeus
Gn a ene nouzome diferince inte l' uzaedje des loyeures e sistinme Feller ey e rfondou walon.
Wåjhî
A vey
thumb|Tchapele di Wajî
Loyeure
Uzaedje des loyeures ehåyîs pås rfondeus
E sistinme Feller, gn aveut des fåssès loyeures po mårker on loyaedje inte li dierinne cossoune d' on mot et l' voyale do mot ki shût, å cåzer. Portant, cisse bouye la n' est nén rimpleye, ezès scrîts lingaedjes, pa des senes ortografikes (ele s' aprind avou l' lingaedje). Po n' nén aveur, ditrop di ç' sene la, sacwants Fellerisses avént ddja rsaetchî les loyeures des mots d' aplacaedjes : on roudje gôrdje (on rodje goidje).
Wåjhî
A vey
A deus kilometes do viyaedje, sol platea, å mitan des tchamps, i gn a-st ene pitite tchapele ki date del pesse. C' ere ene tchapele "a repit"; ça vout dire k' on-z î apoirtéve les efants ki morént dvant l' bateme, et i rpurdént coleur, li tins d' les batijhî. Li tchapele di Wåjî est conoxhowe lon et lådje. I n' si passe nén on djôu sins k' on n' î rascontere kékin ki vént î fé ses devôcions.
Loyeure
Uzaedje des loyeures ehåyîs pås rfondeus
E rfondou, les loyeures rissiervèt a loyî les bokets di sacwants mots d' aplacaedje.
L' Abeye
L' Abeye (fr: Villers-la-Ville) est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Roman Payis.
Loyeure
Kimons nos avou èn addjectif metou padvant
Si l' contnou do mot est l' some do contnou des mots kel compôznut : Nén si c' est djusse ene pårteye do contnou del sustantivire :
L' Abeye
thumb|eplaeçmint del comene el province do Roman Payis thumb|L' Abeye thumb|L'Abèye thumb|L'Abèye
Wåjhî
Economeye
Wajî a deus moléns, li molén d' Mitådje sol ruxhea ki dschind so Mouzaive et Ru-å-molén, sol ruxhea d' Bayamont ki s' tape dins li Smwès a Vresse.
A Mitådje, gn aveut ossu ene soyreye a pires. On saetchive å chisse dins ene schayire vijhene. On amoennéve les grossès pires k' on soyive po fé des pavêyes et des glacîs (éviers).
Sourdant
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Houyet (viyaedje)
thumb|(eglijhe) Houyet (la-minme Ouyet, F. Houyet), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, divnou intité, el Province di Nameur. Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Istwere
Tot l' viyaedje esteut dins l' dominne royål d' Årdene.
Tourisse
Li "Tchestea d' Ardene" a stî onk des prumîs otels 4 sitoeles d' Urope.
Houyet
Houyet (F. Houyet), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province di Nameur.
thumb|eplaeçmint del comene el province di Nameur
Djeyografeye
C' est sol comene di Houyet (a Liswer) k' Îlaiwe s' î vént agoliner dins l' aiwe di Lesse.
Loyî
Pådje di discramiaedje
Li Lidjwès egadjî (operå)
Lidjwes egadji Lidjwes egadji
thumb|150px|dessén da J. Helbig dins l' edicion da Bailleux (1854), ki mostere Colasse et s' mwaistresse Li Lidjwès egadjî (dins l' mwaisse sicrijhaedje "<SMALL>Li Ligeoi ègagy, opera burless' es deu parteie, mettou ès musik par M. Hamal</SMALL>", dins l' replaidaedje da F. Bailleux, "<SMALL>Li Lîgeois ègagî</SMALL>", e Feller, "<SMALL>Li Lîdjwès ègadjî</SMALL>"), c' est èn operå, li deujhinme do teyåte lidjwès, sicrît pa Jacques-Joseph Fabry.
I fourit djouwé divant les djins pol prumî côp li 14 d' avri 1757.
Li tecse est rindjî å l° 362 dins l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon dizo l' tite "Le Liégeois enrôlé".
Boket del pîce
Pumire pårteye, sinne II
Émene
Émene (fr: Émines) est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Les Brouwires.
Istwere
Gn ava des djins d' Émene po-z ebaguer eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke.
Adviebe
thumb thumb Èn adviebe, c' est on mot k' est todi scrît l' minme, et ki candje li sinse d' on viebe, d' èn addjectif, u d' on parey a lu.
Ene advierbire, c' est ene troke di mots ki rote come èn adviebe.
Alére
Louis Remacle, Les adviebes, Sintake do walon del Gléjhe tôme II, pp. 150-278.
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Croejhete
Bovesse
Bovesse, c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû po fé l' novele comene des Brouwires, e l' province di Nameur.
Djeyografeye
Avou si stindeye di 409 ectåres, Bovesse est l' pus ptit viyaedje des Brouwires.
E 1840, i gn aveut 325 dimorants. E prumî d' djanvî 2005, i gn aveut 886 dimorants.
Durant les vôtaedjes do 13 di djun 2005 (Pårlumint Uropeyin et Consey Redjonå Walon), n aveut 654 djins d' inscrîtes sol lisse des vôtants. Li nonbre di vôtant a rhåssî di 21 djins rapoirt as eleccions ledjislatives do 18 di may 2003.
Istwere
Li sourdant do no vénreut del fôme romane di Bovesch (bén ki, disk' asteure, on n' åye pont trové d' traece materiele di l' ocupåcion rominne).
A 14e sieke, Jacquemin di Bovesch tént on fî consecant e ban do Feix : i s' adjit del signeurreye del Vå (Mohimont et l' distilreye).
Cisse signeurreye la passe e 1450 ås d' Oultremon k' el wådront disk' e 1725.
Li pårteye feyodåle passe å Conte di Hoen divant di esse rivindowe e 1743 å Conte di Balåsse.
E 1759, ele passe å Conte Cornet d' Elzius k' î egzercéve li pouvwer di hôte, moyene et basse djustice.
Tant k' a l' signeurreye foncire, cisse-ciale est vindowe e 1757 a Nicolas Passquet po l' pårteye cinsrece; po l' pårteye feyodåle, li tchestea et ses dpindances estît vindous a Renir Marchand di Mierdo.
E 1780, li tchestea et les dpindances tchairè a Renier Marchand, li fi do ci di dvant (tchenonne di Cînè)
Demografeye
Gn aveut des djins d' Bovesse po-z ebaguer eviè l' Wisconsene sol difén do 19inme sieke.
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Shuvion fonolodjike
Categoreye:linwince Categoreye:lingaedje walon On shuvion fonolodjike, c' est ene shûte di letes k' i s' î aplike des rîles fonolodjikes prôpes a ene langue.
Egzimpes di shuvions fonolodjikes e walon :
Fiesse des peres
ithumb Li fiesse des popas u fiesse des peres, c' est ene fiesse la k' on bistoke les popas.
Elle a vnou bråmint après l' fiesse des mames.
Tambrize
Rilidjon et creyances
Tchapele Notru-Dame å pousse avou l' åbe å clås et les esvotos pindous après.
Djudi
Li djudi (ou diyou) est l' no do cwatrinme djoû del samwinne, li cénkinme po les Djwifs et ls Arabes.
Li fôme diyou egzistêve co coranmint divant les anêyes 1900 et des dins des plaeces k' i gn a; mins c' est l' fôme avou aplacaedje tîxhon k' est ouy li pus corante. Li mot vént do latén jovis dies ki vout dire "li djoû da Djupiter" (li diu romin oudonbén l' planete).
Ezès tîxhons lingaedjes li djoû est purade lomé "djoû da Thor" (k' est li diu dins l' mitolodjeye tîxhone ki corespond a Djupiter po les romins). E djaponès on l' lome "djoû do bwès" (木曜日, mokuyōbi), mins ci bwès la pout esse veyou soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l' aiwe, li bwès, li metå eyet l' tere) ou come l' acourtixha do no del planete Djupiter (木星, mokusei), dj' ô bén, ki l' djoû est lomé come amon nozôtes. E chinwès c' est tot simplumint li "cwatrinme djoû del samwinne" (星期四 u 週四); ey e portuguès li "cénkinme" (quinta feria).
Li nôme ISO 8601 definixh li djudi come li mitan del samwinne. Les djudis d' ene anêye determinèt l' limerotaedje des samwinnes. Li samwinne 1 est l' prumire k' a-st on djudi.
Categoreye:Cronolodjeye
Lisse d' emilaedje
Categoreye:Daegntoele Ene lisse d' emilaedje, on dit co ene djåspinreye, c' est on sistinme di cossemaedje di messaedjes so l' Daegntoele, a ene lisse di djins abounés, sovint so on minme tinme.
Vos evoyîz vosse messaedje a ene adresse (metans Viker@Yahoogroups.fr) et li messaedje est redjiblé a tos les cis ki s' avént rashious sol lisse.
Li lisse est awaitêye pa on mwaisse awaiteu, u "moderateur", ki pout espaitchî onk des uzeus di co eployî l' lisse po spåde ses messaedjes. Ça arive cobén cwand les idêyes sipårdowes n' ahåyént gote les ôtès djins del lisse. Udonbén k' il evoye ditrop di messaedjes, et des trop longs.
Les messaedjes sont eto sovint afitchîs so ene waibe cintråle.
Les lisses d' emilaedjes ont cmincî tins des anêyes 1990. Elle ont stî bråmint replaeceyes pås foroms éndjolikes, a pårti des anêyes 2000.
Lere
Lere, ubén e Feller « Lére-Fostau » ([FR] Leers-Fosteau), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Twin, el province do Hinnot.
thumb|Tchestea a Lere.|centré
Rilomés dmorants
Ben Genaux î a stî lontins mwaisse di scole
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province do Hinnot
Li Grande Flémåle
Li Grande Flémåle (dins ene fråze : "dji va al Grande Flémåle", F. Flémalle-Grande), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou des ôtes viyaedjes do cotoû, po fé l' nouve rebanêye comene di Flémåle, el province di Lidje.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, loukîz dins l' esplicant motî.
Djeyografeye
Li Grande Flémåle est metowe tot do long d' Mouze, adon kel Hôte Flémåle est sol tier.
Industreye
N a bråmint des oujhenes.
Sourdants
<References/>
Émile Vandervelde
thumb|right|Émile Vandervelde Vandervelde Vandervelde Vandervelde Vandervelde Émile Vandervelde (Ixelles 25 di djanvî 1866 - Ixelles 27 di decimbe 1938), c' esteut on politikî socialisse bedje, mwints côps pårlumintî, minisse, eyet cnoxhou pol “lwè Vandervelde” fwaite po lûter siconte del sôlrêye.
Vicåreye
I studia bråmint. Si dvént i docteur e droet, docteur e syinces sociåles et co docteur en economeye politike. Come djonne avocåt, i studia co, po s' plaijhi, li fiziolodjeye, l' imbriolodjeye eyet co l' sikiatreye.
E 1894, adon k' il est 21 ans vî, i va dner cours di sociolodjeye economike a l' Institut des Hôtès Studes del nouve univiersité d' Brussele.
Displouctaedje des trokes di cossounes å coron
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Rifondaedje do walon Categoreye:Croejhete walone Categoreye:Codjowaedjes Li displouctaedje des trokes di cossounes å coron, c' est cwand gn a ene u deus tcheyantès cossounes, dj' ô bén : ene cossoune etimolodjike ki n' si rtrouve nén å coron d' on mot. C' est ene aplicåcion del rîle des troes cossounes.
Émile Vandervelde
Vicåreye
Ses scrijhaedjes d' adon sayént d' raloyî l' biyolodjeye avou l' sociolodjeye. Avou on rlomé botanisse, il eplaidront ambedeus on studiaedje lomé “Parasitisme organique et parasitisme social” eyet èn ôte live avou l' tite “L'évolution regressive en biologie et en sociologie”.
E 1918 c' est lu ki rçurè l' pirlodje d' istwere des doctrinnes sociåles di l' ULB.
I scrijha eto po les egadjeyès gazetes Germinal, Mouvement social eyet Revue Rouge.
Émile Vandervelde mora-st e s' bork d' Izele li 27 di decimbe 1938.
Ouve politike.
Cwand il a yeu léjhou les lives sol socialisse, i s' a dit dins lu-minme: "les tuzaedjes, c' est bén, mins sins faitindjes, c' est rén; li ci kel dit, k' el fwaiye !" Et c' est po çoula k' i s' egadja-st e l' politike.
Å Pårti socialisse bedje.
I mousrè å Pårti Ovrî Bedje (POB) ossu rade ki ci-ci s' a metou so pî, e 1884. Nosse Mimile aveut adon 19 ans ey esteut ddja soçon del ligue ovrire d' Izele, la k' i vna-st å monde. Li prumî programe do POB a stî scrît å congrès d' Cargnon e 1893. Emile Vandervelde fourit po bråmint dins ç' tecse la, eyet c' est lu ki scrijha li Tchåte di Cargnon.
Emile Vandervelde fourit prezidint do POB inte 1933 et 1938; dj' ô bén, dispoy ki l' fonccion di prezidint a stî metowe so pî, et disk' a s' moirt.
So ces vint anêyes la, les socialisses bedjes vont bouter fer po fé passer bråmint des candjmints k' il avént håyné dins leu programe:
Å pårlumint.
E 1900, il est co pålumintî, ç' côp chal po Brussele, eyet s' va bate po-z aveur li vôtaedje å sufraedje univiersel (mins seulmint po les omes).
I va esse pårlumintî sins djoke disk' a s' moirt.
A l' Eternåcionåle socialisse.
Cwand l' deujhinme eternåcionåle fourit metowe so pî å congrès d' Paris, e 1900, c' est lu ki fourit prezidint do scretariat permanint, disk' e 1918; et poy co e 1929.
C' est lu ki va bouter al tcherete po k' les pårtis socialisses si metexhe dins des govienmints di cowålicion, eyet sayî d' fé tni eshonne les diferinnès idêyes å dvins d' l' eternåcionåle.
E 1923 i pårticipa eto al fondåcion di l' Eternåcionåle Ovrire et Socialisse.
Come minisse.
E 1916 i dvént mimbe do Consey des minisses (el serè co e 1935 eyet 1936), poy minisse di l' Intindance di 1917 a 1918.
I dvént minisse del Djustice di 1918 a 1921, eyet candjî l' redjime des prijhons. Di 1925 a 1927, i va esse nomé åzès Afwaires Etrindjires.
I pasrè al Santé publike di 1936 a 1937.
Si bouye al Påye di Versaye.
Après l' prumire guere daegnrece, Émile Vandervelde disfinda, avou Van den Heuvel et Heymanss, les interesses del Beldjike al Påye di Versailles inte l' Almagne et les Aloyîs. C' est bråmint a cåze di lu kel Beldjike rascode li teritwere neute di Moresnet, eyet des Redîmés Payis, k' estént disk' adon dizo l' mambornance del Prûsse.
Ene miete pus tård, Émile Vandervelde serè co l' riprezintant del Beldjike al Påye di Locarno.
Displouctaedje des trokes di cossounes å coron
Cisse cossoune la pout kécfeye rispiter dins s' parintêye.
Émile Vandervelde
Si bouye al Påye di Versaye.
C' est co lu k' a tant fwait kel Beldjike rascoya l' mambornance sol Ruanda-Urundi, deus ptits payis d' Afrike k' estént des colneyes almandes.
Displouctaedje des trokes di cossounes å coron
Ele si rtrouve eto dins les codjowaedjes et dins l' aparintaedje.
Li minme piceure si voet eto ådvins des mots.
Esplikêye fonolodjike
Li fonolodjeye walone ni vout nén k' i gn åye ene dobe cossoune å coron des mots.
Dins les codjowaedjes
S' i gn a deus cossounes divant l' bodje di codjowaedje (tchicter, shofler, wårder, adiersî, li viebe ni pout esse codjowé rîlêymint e l' indicatif et suddjonctif prezintreces et cmandeu singulîs (on-z åreut deus cossounes å coron). C' est eto l' cas avou les dmeye cossoune "y" tcheryî.
Kulturkampf
Li Kulturkampf (lûte pol tuzance, en almand), c' est ene lûte politke, relidjeuse et culturele k' i gn a yeu å cmince di l' Impire Almand, askepyî e 1871. Do pont d' vuwe walon on l' lome eto sipotchaedje culturel prûssyin.
Li tchançlî d' l' Impire, Otto von Bismarck, prûssyin eyet protestant, vout unifyî l' Impire dizo ene minme tuzance, eyet i va intrer e conflit avou les catolikes, eyet avou les minorités nén almandes (Polonès, Walons).
Sacwantès lwès siconte di l' Eglijhe catolike lyi vont rsaetchî si pouvwer; insi, les priyesses ni pôront pus cåzer d' politike dins leus pretchaedjes (1871), les scoles passèt tertotes dizo l' controle di l' Estat (1871), les djezwites sont tapés foû d' l' Impire (1872), li pouvwer politike a s' mot a dire dins l' lomaedje des priyesses (1873), eyet li mariaedje divént civil (1874 el Prûsse, 1875 dins l' restant d' l' Impire).
A pårti d' 1880 ces lwès sont-st adoûceyes, la ki l' cowalicion di pårtis catolikes, li Zentrum, wangne bråmint des sidjes å pårlumint. Seules vont dmorer li mariaedje civil eyet l' lwè (li Kanzelparagraf) ki disfind åzès priyesses di critiker l' Estat (disk' e 1953).
El Walonreye prûssyinne
Li Walonreye Prûssyinne va rsinti dobmint li Kulturkampf, come tere catolike eyet come tere di tuzance walone; si bén ki sovint les Walons k' ont bouté disconte do Kulturkampf sont eto des priyesses catolikes. Emey les rlomés Walons k' ont bouté siconte do spotchaedje culturel prûssyin on pout citer Nicolas Pietkin, Henri Bragard, Joseph Bastin.
Li shûte nén ratindowe del politike di spotchaedje do walon, c' est kel walon a dmoré pus lontins bén vicant dins les viyaedjes walons des Redîmés Payis.
Categoreye:Almagne Categoreye:Rifondaedje et linwe-ehåyaedje Categoreye:Istwere del Walonreye
Displouctaedje des trokes di cossounes å coron
Dins les codjowaedjes
On-z è rexhe avou sacwantès piceures :
Foû-rîles
C' est sovint des mots dedja vîs assez po-z esse dins les motîs. C' est co ossu sovint des ptits mots :
Rifondaedje des mots calkés lanawaire avou des trokes di cossounes å coron
Li candjmint do statut do walon al fén do 20inme sieke, et l' askepiance di gazetes etires di prôze nén racontrece a fwait aspiter e walon ene peclêye di calcaedjes do francès, inte di zels, sacwants mots avou ene dobe cossoune å coron.
Les gazetes e walon ont shuvou 3 diferinnès voyes :
Sitouwåcion dins l' cåzé walon
Dins l' djåzé walon, les trokes di cossounes å coron si wådnut pus åjheymint dispu l' 20inme sieke, veyanmint ki les Walons s' ont adû a lzès prononcî e francès.
Esvoto
Èn esvoto, c' est ene plakete ahavtêye a on meur d' ene eglijhe u d' ene tchapele, ene posteure, ene imådje u tolminme kéne ôte sacwè metowe a ene plaece k’ on î dmande des gråces a on sint (dins l' catolicisse) u a on diè (dins les viyès rlidjons) pol rimerciyî d’ aveur egzocî on veu.
Displouctaedje des trokes di cossounes å coron
Sourdants & pî-notes
<References/>
Esvoto
Gn a eto des esvotos agritchtés a des åbes ås clås, come a Erciye u a Tambrize.
Méch-divant-Vierton (viyaedje)
thumb|L' eglijhe dirî les måjhons did sol grand-rote Méch-divant-Vierton (fr: Meix-devant-Virton, so plaece prononcî Minch) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e payis gåmet, divnou intité.
Esvoto
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "esvoto", alez s' vey e splitchant motî.
Méch-divant-Vierton (viyaedje)
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Esvoto
esvotos di rwerixhaedje
Categoreye:Rilidjons Categoreye:Doûcès creyances Categoreye:Medcene
Vénrdi
Li vénrdi (ou divénr), c' est l' no do cénkinme djoû del samwinne, li shijhinme po les Djwifs et ls Arabes.
Méch-divant-Vierton (viyaedje)
Avey
L' eglijhe, metowe so on tiene, dirî totes les måjhons.
Vénrdi
Dinêyes etmolodjikes et dujhances totavå
Li fôme divénr egzistéve co coranmint divant les anêyes 1900 et a des plaeces k' i gn a; mins c' est l' fôme avou aplacaedje tîxhon (vénrdi) k' est ouy li pus corante. Li mot vént do latén veneris dies ki vout dire "li djoû da Venusse" (li deyesse rominne ou l' planete).
Les soçons d' Loyi (dramatike)
Les soçons d' Loyi (<SMALL>Les soçons d' Loyî</SMALL>), c' est ene dramatike e walon do viyaedje di Loyî.
Vénrdi
Dinêyes etmolodjikes et dujhances totavå
Ezès tîxhons lingaedjes li djoû est purade lomé "djoû da Freya/Freyr" (k' est, dins l' mitolodjeye tîxhone, li deyesse ki corespond a Venusse po les Romins). E djaponès on l' lome "djoû do metå" (金曜日, kinyōbi), mins ci metå la pout esse veyou soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l' aiwe, li bwès, li metå eyet l' tere) ou come l' acourtixha do no del planete Venusse (金星, kinsei), dj' ô bén, ki l' djoû est lomé come amon nozôtes. E chinwès c' est tot simplumint li "cénkinme djoû del samwinne" (星期五 u 週五); ey e portuguès li "shijhinme" (sexta feria).
Les soçons d' Loyi (dramatike)
Elle a skepyî e 1986.
Vénrdi
Dinêyes etmolodjikes et dujhances totavå
Po les moslimîs c' est l' djoû k' on va priyî al moskêye. C' est djoû d' condjî dins sacwants payis arabes (Aldjereye), mins nén dins ds ôtes (Marok, Tunizeye).
Les soçons d' Loyi (dramatike)
Li redjixheu end a stî lontins Guy Brenner.
Vénrdi
Dinêyes etmolodjikes et dujhances totavå
Venrdi
Les soçons d' Loyi (dramatike)
Loyi
Loyeuse
thumb|fåtchaedje al loyeuse
ene loyeuse, c' est ene machine di cinse, atelêye a des tchvås u on tracteur, ki fåtchive les dinrêyes, les ramasser, et les loyî e djåbes.
Li loyeuse aveut ene selete pol fåtcheu s' ashir.
Istwere des loyeuses
thumb|roistêye loyeuse (diviè 1975)
Les loyeuses ont-st aparexhou el Walonreye diviè 1930, mins ele n' ont vormint replaecî li fåtchaedje al fås tos costés k' eviè 1955.
Après les anêyes 1960, les cinsîs ont tertos fåtchî al bateuse, et on n' s' a pus siervou des loyeuses.
Andrée Bacq
Andrée Bacq (Andrêye e walon, mins pus sovint Madame Bacq), c' esteut ene fijheuse d' arimés k' a skepyî å Sårt-Sint-Lorint li 5 d' awousse 1927. Elle a morou li 9 di djun 2014 a Nameur.
Ele djåzéve todi walon avou les waloneus.
Tchîplaene
Tchîplaene (la-minme Tchîplane, F. Six-Planes) c' est on ptit hamtea ki fjheut pårteye di Grå-Fayi, rebané asteure avou Bive.
Andrée Bacq
Elle est rprinjhe dins l' antolodjeye Scrire.
Di s' mestî, elle esteut prof di francès ezès umanités.
Tchîplaene
Tchîplane a stî comene di 1795 a 1805.
Andrée Bacq
Cårire come waloneuse
Elle atake a scrire des arimés e 1943. Ele datéve todi ses scrîts.
Rilomés Brusselwès
* Les rlomés Brusselwès sont ttossu bén des Bedjes skepyîs a Brussele et avårla, ki des djins aloyîs al redjon brusselwesse dispu si skepiaedje.
Tchîplaene
Eplaeçmint sol Daegn:
Andrée Bacq
Cårire come waloneuse
thumb|"D' ayir et d' ådjourdu"
Rilomés Brusselwès
Loukîz eto :
Andrée Bacq
Cårire come waloneuse
Elle eplaida eto ene ôte ramexhnêye di ses powezêyes el pitite colleccion del SLLW : "Diè, vos, l' mere" (<SMALL>Diè vos l' mére èt Les nûts d' frède bîje</SMALL>) (1984).
Tchîplaene
Istwere
Ancyin ptit fî d' Orcîmont, k' a stî bråmint rcwerou pa mwintes pretindants, sovint des vicåres u des curés. C' ere come ene donåcion po les djonnes ki vlént intrer dins l' estat ecleziastike.
Andrée Bacq
Cårire come waloneuse
Elle a stî mimbe des Relîs Namurwès et des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès. Ele vineut cobén eto al Soce des Rcåzeus d' walon a Bietris.
Elle a bouté a des emissions e walon al RTBF, e a stî mimbe do djuri do Grand Pris del Tchanson walone.
Tchîplaene
Sourdants
Categoreye:Hamteas del Walonreye
Andrée Bacq
Andrêye Bacq, linwe-ehåyeuse
Come si copleu Rodjî Viroux, elle esteut foirt sipepieuse sol respet del croejhete do scrît walon, les cåzaedjes des tchansons et minme li djåzaedje ordinaire dins les copinreyes di walon. Ele pout esse riwaitêye come ene des linwe-ehåyeuse do walon. Mins ele n' esteut nén avnante assez po-z atôtchî les djins et fé passer ses idêyes.
Andrêye Bacq n' a rén trové a rdire å scrijhaedje rifondou, veyanmint ki c' esteut ene manire come ene ôte di scrire li walon, k' ele riwaitive come ene seule langue.
Andrêye, li balzineuse
Andrêye Bacq a todi balziné po-z eplaidî ses bokets. Ele n' a måy volou, metans k' i soeyénxhe dins des ptitès gazetes (avou bråmint des "flotches") come li Coutcouloudjoû. Foû del SLLW, ele ni s' a leyî eplaidî fok dins les Cayés Walons eyet dins les Noveles des Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès.
C' est çou k' ele dit dins l' rimea metou al tiesse di s' prumî cwåtron et ki s' lome "Balzinaedje" :
Portant, elle dijha aveur eto tote ene rîlêye di scrîts dins ses ridants k' ont motoit stî tapés å diåle pås eritîs.
Hårdêyes difoûtrinnes
Bacq
Tinaedje astok des biesses
thumb|cabasson thumb|toitche-nez Li tnaedje astok d' ene biesse, c' est totes les tecnikes po l' loyî, et l' tini bon, po kel cinsî u l' årtisse endè poye vini mwaisse, po l' médyî u l' operer.
C' est ene apriyesse k' on doet acsegnî dins les scoles agricoles et les scoles veterinaires.
Li tnaedje astok avou des amacantès droukes si lome l' edoirmaedje.
Li loyaedje
On loyive les vatches et les veas på cô avou des coides, des tchnôles, des hårdêyes. Après ont vnou les acoletes.
Mins onk des pus corant sistinme po moenner les vatches, c' est co l' cabasson.
Pwès
Pwès ou Pwès-Sint-Houbert (la-minme : Pwès, Pwès-Sint-Yubêrt, F. Poix-Saint-Hubert), c' esteut on hamtea metou so Årveye et Atrivå, mins k' a eto rprins des teréns a Smu.
Otto von Bismarck
thumb|120 px|left|(e 1886) Otto von Bismarck (skepyî li 1î d' avri 1815 et moirt li 30 di djulete 1898), c' esteut on politikî prûssyin, pu almand.
Pwès
Il est cnoxhou come gåre di trén sol lene Brussele-Lussimbork.
Divant, gn a veut eto ene lene di tram k' aléve di Pwès a Pusmadje.
Otto von Bismarck
Cårire
Come minisse-prezidint del Prûsse di 1862 a 1890, i va adjinçner li rashonnaedje di l' Almagne.
E 1871, après li skepiaedje di çou ki s' loméve l' Impire djermanike, i ndè fourit li tchançlî. On li spota "li tchançlî d' fier".
thumb|Posteure da Bismarck a Hamburg
C' est lu k' a metou en alaedje li Kulturkampf. C' est po ça k' il esteut veyou foirt evi des Walons del Walonreye prûssyinne.
Il a-st on monumint avou s' posteure a Hambourg.
Bismarck Bismarck
Semdi
Li semdi est l' no do shijhinme djoû del samwinne, li setinme po les Djwifs et ls Arabes.
Li mot semdi vént do latén sambati dies ki vout dire "li djoû do Shabate" (li djoû wice k' on n' pout nén ovrer s' apinse li tradicion djwive).
C' est ci mot la di "djoû do Shabate" k' on rtrouve dins bråmint des lingaedjes laténs ey en almand; mins nerén dins ds ôtes lingaedjes tîxhons (neyerlandès, inglès) c' est l' vî no romin di "djoû di Satûne" k' est eployî. E djaponès on l' lome "djoû del tere" (土曜日, doyōbi), mins cisse tere la pout esse veyowe soeye-t i come onk des cénk elemints prumioûles des Chinwès (li feu, l' aiwe, li bwès, li metå eyet l' tere) ou come l' acourtixha do no del planete Satûne (土星, dosei), dj' ô bén, ki l' djoû est lomé come dins des lingaedjes tîxhons k' i gn a. E chinwès c' est tot simplumint li "shijhinme djoû del samwinne" (星期六 u 週六)
Categoreye:Cronolodjeye
Codjowaedje tchessî
tchessi Li codjowaedje di "tchessî", c' est èn erîlé codjowaedje des viebes del deujhinme troke, mins avou on candjmint ortografike do bodje. Ci-cial est tchess- divant ene voyale, et tches- divant ene cossoune.
Gn a l' minme cayet ki po les viebes del prumire troke (codjowaedje passer).
Viebes ki shuvnut ci codjowaedje ci
🇱🇰 Categoreye:Viebes ki s' codjowèt come tchessî
Noveye-so-Mouhagne
Noveye-so-Mouhagne (F. Noville-sur-Méhaigne, avårla, on prononce Novîye, Novîye-so-Magne, Novile-seu-M'hagne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou Inguezêye.
Codjowaedje tchessî
Viebes ki shuvnut ci codjowaedje ci
Li viebe grevissî shût cisse rîle ci pol cossoune, mins gn a, di rawete, on candjmint d' voyale.
Noveye-so-Mouhagne
I gn a des ôtès plaeces ki s' lomèt Noveye.
Google
Google est ene eterprijhe el Californeye, k' a fwait ene ricwerrece waibe do minme no. E 2002, cisse ricwerrece est veyowe pa bråmint d' djins come li meyeuse et li pus poûxhante k' i gn a sol daegntoele: 3 miyårds di pådjes edjîstrêyes, ricweraedjes so les imådjes, so les copinreyes (newsgroups) Usenet...
Di pus, li rcwerrece est vormint rapide et sins trop d' gåliotaedjes: pont d' Javascript ou d' flash, pont di rclames spite ås ouys, evnd.
Li cweraedje si fwait eto so les fitchîs PDF, ki polèt esse léjhous so cogne html a pårti del pådje di rcweraedje.
Google est basti so ene nouzome éndjolreye: 1.000 tera-octets di dnêyes, 15.000 éndjoles ki rotèt avou l' sistinme d' operance GNU/Linux. C' est ces nouzomès grandeus ki sont rprezintêyes på no Google, ki vént do prononçaedje inglès do nombe gogol, ki fwait 10100 (onk avou cint zeros).
Tunizeye
Li Tunizeye (en arabe: تونس‎‎, Toûniss), c' est on dislaxhî payis d' Afrike bijhrece, metou sol Mîtrinne Mer.
Google
Li rcwerrece si pout eployî dins des dijhinnes di lingaedjes diferins.
Tunizeye
Mwaissès dnêyes
Ele n' a des frontires daegnreces k' avou deus ôtes payis : li Libeye å Levant et l' Aldjereye å Coûtchant.
Google
L' ôre des pådjes si fwait sorlon li nombe di côps ki les mots rcwerous si trovèt dins ene pådje, mins ossu, sorlon li nombe di dfoûtrinnès waibes k' ont des hårdêyes viè l' pådje. Insi, ene pådje veyowe come ene riferince, et ki bråmint d' ôtès pådjes ont on loyén viè leye, serè sovint al copete des rzultats do rcweraedje. Cisse tecnike fwait ki sovint les rzultats corespondèt à çou k' on cwereut.
Tunizeye
Mwaissès dnêyes
Mwaisse veye : Tunisse
Google
Categoreye:Daegntoele
Tunizeye
Mwaissès dnêyes
Ôtès veyes : Sousse, Bizerte, Monastir, Gafsa
Manoye : dinar tunizyin.
Viyé-l'-Alou
Viyé-l'-Alou, (la-minme, Vilé-l'Olu, F. Villers-la-Loue), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Méch-divant-Vierton, el province do Lussimbork.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî a Viyé et a alou.
Tunizeye
Mwaissès dnêyes
Lingaedjes: arabe (oficir); arabe tunizyin (cåzé); pupont (u foirt waire) d' amazir-cåzants.
Viyé-l'-Alou
Tuzance gåmesse
Sicrijheus e gåmès :
Tunizeye
Mwaissès dnêyes
Dimorants : 4 gros miyons (Tunizyins).
Viyé-l'-Alou
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Categoreye:Gåme
Tunizeye
Istwere
Bén pus tård, c' est l' dierin pont la k' les Vandales ont-st avnou e l' Afrike do Nôr (diviè l' 6inme sieke après Dj.C.. Et did la, rataker et bate çou ki dmoréve di Rome.
Colnijhaedje des Trouks, pu des Francès.
Dislaxheye e 1956, et divni ene republike. Li prumî prezidint, Habib Bourguiba, come toplin d' ôtes noveas tchîfs d' estat e l' Afrike ee e Moyén Levant, si lome prezidint a veye. Divnou vî et rovyisse, i s' fwait disdjoker pa si aidant, Zine El Aabidin Ben Ali (1987). Ci-cial serè eto fotou a l' ouxh pa ene revintreye do peupe e 2011 (li revintreye å djasmin).
Djeyografeye
Grand plin, cåzu sins tienes.
Dezert do Sara a Nonne.
Economeye
Agricoûteure del Mîtrinne Mer avou, inte d' ôte tchoi, des olivîs et on fel produjhaedje d' ôle d' olive. Les anêyes di plouve, foirt bounès dinrêyes (frumint, oidje); c' esteut li "gurnî å dinrêyes" di l' Impire romin). Bedots et gades. Raeces di bedots å crås cawî (barbarin); c' est l' pont li pus Ccoûtchantrece di ces raeces la.
Ene miete di petrole el mer, mins nén assez po-z ahessî tot l' payis.
Tourisse: 8 miyons d' tourisses po 4 miyons d' djins. Foirt bonmartcheyès vacances, mins les tourisses sont "parkés" dins des clubs, sins waire d' atôtchance avou les djins do payis.
Payis co avanciveus po les nouvès tecnolodjeyes.
Noveye (discramiaedje)
Plaeces ki s' lomèt Noveye:
Linwe-ehåyaedje
Li linwe-ehåyaedje, c' est c' est tot çou k' est fwait totavå po fé rmonter li statut d' on metou lingaedje.
Li linwe-ehåyaedje est foirt consecant po les mancîs lingaedjes.
Cwand l' linwe-ehåyaedje est pratiké på govienmint d' on payis, pal voye di lwès et reglumints, on djåze pus voltî di politike linwistike.
Coxhes do linwe-ehåyaedje
Li linwe-ehåyaedje comprind :
Hårdêye divintrinne
* Categoreye:Linwince
Li Gléjhe-dilé-Flémåle
Li Gléjhe-dilé-Flémåle (dins ene fråze, on dit : dji va al Gléjhe, dinltins Awire-Notru-Dame; F. Gleixhe), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou les Awires li 6 di djulete 1964.
Djeyografeye
Li viyaedje est metou so on ptit plin, å mitan des tiers, tot do lon d' on ri, li ri del Gléjhe, ki prind sourdant sol platea del Hesbaye, et s' aler egoliner dins Mouze
Istwere
hamtea del signorreye di Hautepenne.
Rilidjon
Perlinaedje a sint Gui.
Glejhe Glejhe
Samarcande
Categoreye:Ouzbekistan Samarcande, c' est deujhinme veye di l' Ouzbekistan.
C' est ene foirt viye veye, ossu viye ki Rome u Babilone.
Samarcande a stî atakêye et evayeye pa Alegzande li Grand, les Arabes, Djindjisse-Kan et Tamerlan.