cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Iye di Påke
Istwere
L' iye fourit discoviete pa Djåcob Roggeven, on marén holandès, e 1722.
A ç' moumint la, n' aveut pus nol åbe; djusse des waides di målès ptitès bassès yebes. Et kékès cintinnes d’ åmes ki viként pôvriteuzmint di maiguès verdeures et d’ poytreye.
Troes siekes di dvant, l’ iye ki contéve pus d’ cwinze meyes djins, esteut coviete di grands åbes rimplis d’ oujheas di tere et d’ mer. Avou l’ åbe ås grossès noejhes k’ on voeyeut totavå, i fjhént leus betchetes, leus måjhones, leus coides et leus mousmints.
Mins les familes estént djalotes ene di l' ôte. Tchaeke voleut awè ene posteure, todi al pus grande, todi al pus hôte, todi al pus pezante, ki rwaitive li mer. Po ls amoenner des cårires disk’ å boird del mer, end a-t i falou des coides, des bodjes, des strouks d’ åbes et d’ l’ ovraedje !
Bénvite, on s’ ritrova sins åbes, sins bwès. Les teres ni ratnént pus les aiwes des plouves; pus d’ awousse, pus d’ råyaedje di legumes. Les oujheas d’ tere ont bizé èvoye les prumîs. Les omes, onk après l’ ôte, ont disparexhou.
Tecse Françwès Nyns, mwaisse modêye]
Sourdant
Påke Categoreye:Påjhûle Oceyan Categoreye:Tchili
Spectåke son et loumire
On spectåke son et loumire, c' est on grand spectåke a môde d' operå, divant l' ouxh, avou toplin des tchansons, des muzikes et des eloumiraedjes.
Sacwants spectåkes son et loumire avou des tecses e walon
Categoreye:Amuzmints Categoreye:Teyåte
Pire
Ene pire (ou on cayô), c' est on boket d' rotche, ki sieve sovint po basti.
*
Timawine
Li timawine, c' est ene sôre di tchanson e berbere ki raconte ene fåve do vî vî tins.
C' est ene powezeye u on simpe racontaedje, avou on «bendir» u nén.
Spårdaedje
Gn a des sayes di ranovler ci djinre di muzike la tot-z eployant des noveas instrumints.
Categoreye:Tchansons e-n amazir Categoreye:Monde amazir Categoreye:Fåves do vî vî tins
Dråwe des oidjes
thumb|vetès påtletes Li dråwe des oidjes, c' est on crouwå ki vént voltî dins les oidjes, mins eto ene plante å fôraedje, ki pout fé do bon four.
Bromus hordeaceus
fenaesses
Plantes vijhenes
Categoreye:Fenaesses Categoreye:Crouwås Categoreye:Fenåjhe et awousse
Novele (viyaedje)
Novele, obén e Feller : Nouvèle ([FR] Nouvelles ; [PCD] Nouvelles), est on pitit ban d' Mont, e Province do Hinnot.
Frinne
Tot crexhou, il est 30 metes hôt.
Kobayashi Issa
thumb Kobayashi Issa, a skepyî a Kashiwabara, Shinano li 15 di moes d' djun 1763 ey a morou a Kashiwabara, Shinano li 11 di moes d' djanvî 1828, c' est on haycou powete, scrijheu, peintre e djaponès.
Frinne
No do djinre e sincieus latén : Fraxinus
Kobayashi Issa
Categoreye:Kobayashi Issa
Frinne
Mins gn a des  ôtes sôres di frinnes.
Discrijhaedje
Li schoice est vete, bén lisse est foirt fråjhûle, l' åbe estant djonne. Pus tård, ele si crevåde, et prinde ene brune coleur.
Uzaedjes
Bon po fé des mantches d' usteye.
Come bwès d' tchåfaedje, il est målåjhey a finde, ey schetler åjheymint.
I ploye bén, ey adon pout esse bén ahessåve po fé des airs ås fritches
Valérie Glatigny
Valérie Glatigny, c' est ene politicresse bedje eyet francès-cåzante vinant d' Måtche-el-Fåmene.
Erirece
L' erirece eto lomé li passé, ç' est, e linwistike, ene sacwè, sovint dins l' codjowaedje, ki rwaite ç' ki s' kidure padvant l' accion.
Valérie Glatigny
Cårire
Ele bouteut davance come djournalisse po ene radiyo : Must FM.
Amoenneu d' banket
Categoreye:Mestîs Èn apoirteu d' banket (ene apoirteuse di banket), c' est ene djin u ene eterprijhe k' aprestêye des grands dinners, et ls amoenner tot fwaits amon les djins k' ont-st ene grande fiesse: noices, etermints, cominions, batemes.
Frinne
Uzaedjes
I broûle vert. Did la, li creyance: «L' ônele dit k' el frinne a vindou s'-n åme po broûler vete »
Valérie Glatigny
Cårire
Adonpwis, elle a rescontré Louis Michel ki l' aveut atournêye a ridjonde el Mouvmint Rfômrece.
Ayites Imi
thumb|viyaedje veyou do tidje vinant do Vî Tabane thumb|passaedje wézrin côpant les tchamps do viyaedje, å pî del passåjhe Ayites Imi (e techelheyt ⴰⵢⵜ ⵉⵎⵉ, ayt imi, /æjt imi/ ; e l' arabe oficir «آيت إيمي», Âyt 'îmî), c' est on viyaedje do vå des Ayites Bougmesse.
Frinne
Uzaedjes
Come yebe ås maladeyes, on fwait do té d' ses foyes po les roumatikes.
Valérie Glatigny
Cårire
Elle a stî minisse al Federåcion Walonreye-Brussele inte 2019 eyet 2023. C' est Charles Michel ki lyi a dné ç' posse la, padvant d' peter evoye å Consey Uropeyin. Oficirmint, elle a cwité s' posse a cåze d' ès santé.
19 di decimbe
Li 19 di decimbe, c' est li 353inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 354inme po ls anêyes bizetes), avou 12 djoûs dmorant disk' al fén d' l' anêye.
Valérie Glatigny
Referinces eyet sourdants
Glatigny
Philippe Maystadt
Philippe Maystadt esteut on walon eyet francès-cåzant politikî di Vervî, ki vneut do Ptit Rtchin.
Frinne
Sourdant
Categoreye:Åbes
Cawete -mint
Li cawete -mint pout esse :
Cawete di sustantif acawêye a on viebe
Ça pout esse on no d' fijhaedje, foirt rishonnant å ci avou l' cawete -aedje 1 :
Li mot avou -mint vént sovint d' èn assaetchance do sfwait mot e francès. Li mot avou -aedje est rsontou come on "rwalonijhaedje".
Ayites Imi
Il est metou å pî del passåjhe do minme no.
Cawete -mint
Cawete di sustantif acawêye a on viebe
Mins les deus polnut aveur on sinsiaedje diferin :
Ayites Imi
Etimolodjeye
«Ayites» vout dire «les efants da»
Cawete -mint
Mint
Djeriès
Li djeriès, c' est èn accint do normand cåzé dins l' Iye di Djeri.
19 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
Djeriès
Sicrijhaedje e djeriès
Categoreye:Lingaedjes d' oyi Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Grande Burtaegne Categoreye:Normandeye
19 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
17 di decimbe - 18 di decimbe - 20 d' decimbe - 21 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Ayites Imi
Economeye
Come dins les ôtes viyaedjes del vå, gn a todi dpus d' pemîs
On î trove co des berbis Tirehaline, divnowes råles dins bråmint des ôtès plaeces.
E tifinar, sol discloyoe
Categoreye:Viyaedjes do Marok Categoreye:Monde amazir
Tchantchès raconte Lidje (spectåke)
Tchantchès raconte Lidje, c' esteut on spectåke son et loumire sol veye di Lidje, adjinçné pa les soces pol walon d' avår la (aprume li Federåcion del Province di Lidje di l' UCW) e 2003.
Botresse
thumb| La Boteresse
Tchantchès raconte Lidje (spectåke)
Li mwaisse tchanson, «Cisse veye ås cint clokîs» («li cité d' mes sondjes»), so on cåzaedje da Jean-Denys Boussart, tchanté pa René Chaumont.
Li spectåke a rascodou l' pris del Federåcion Walonreye-Brussele (cwårtî "diferins medias") e 2003.
Bibioteke
Ene bibioteke, c' est ene måjhon u ene plaece la k' i gn a toplin des lives, po des djins vni lére.
Motlî
Li ci ki s' ocupe d' ene bibioteke si lome bibiotekî (po èn ome) u bibiotecresse (po ene kimere).
Sôres di bibiotekes
Si c' ene bibioteke publike, tertos î pout aler lére des lives, et kécfeye les epronter.
On bibiobusse, c' est on sistinme di bibioteke ki toûne avou on busse dins tos les viyaedjes, et pruster des lives a lére åzès djins.
Bibiotekes avou des lives e walon
* *
Stainier (discramiaedje)
Li no d' famile «Stainier», c' est l' francijhaedje di «Stinnî», djin ki ristinnéve les coyîs et fortchetes (on djheut eto: ristinneu u l' francijha «retameu») u onk ki fabrikéve des pots di stin (k' on loméve podistinnî)
Li båshele ås brocales (floriconte)
Il a stî eplaidî pol prumî côp li 18 di nôvimbe 1845 dins l' cénkinme tôme di s' live «Noveas floricontes» (Nye Eventyr).
Ratournaedjes e walon
A stî ratourné e rfondou walon pa Lorint Hendschel dins les anêyes 1990.
Scribanne
Li scribanne, e-n éndjolike, c’ est l’ eterface grafike do sistinme d’ operance.
Li båshele ås brocales (floriconte)
Ratournaedjes e walon
A-st avou ene ôte modêye, e 2022, da Jacques Vandenbroucke dins Nosse lingaedje.
Rodjès ales
Les rodjès ales, c' est des ales k' ont ene rodje coleur.
Li båshele ås brocales (floriconte)
Sourdant
Bashele
Ewoeye del Tossint
Dins les belès-letes e walon
Jean Goffart plaece ene di ses noveles di «Djins d' amon nozôtes» djusse divant l' Alowene.
Rodjès ales
Rhodophyta.
Uzaedjes
On s' endè sieve po fé del djelêye d' agår po les labos.
Categoreye:Ales
Ewoeye del Tossint
Sourdant
Categoreye:Fiesses Categoreye:Moes d' octôbe Categoreye:Efance
Scribanne
C’ est gråce a lu k’ vos avoz des purneas et des imådjetes sol waitroûle di vosse copiutrece.
I n’ est nén rekis d’ si siervi d’ èn evironmint d’ sicribanne po fé tourner ene éndjole. On l’ sait ossu fé roter avou seulmint l’ nawea avou des royes di comandes, come li bon vî DOS did dins l’ tins.
Amour, el tchivå tabureu (live d' imådjes)
thumb Amour, el tchivå tabureu (Amoûr, èl tchuvô tamboureû), c' est on live d’ imådjes sicrît et dessiné pa Robert Arcq.
Scribanne
Les deus prumîs ont stî ratournés e walon.
Sourdants & pî-notes
<References/>
Amour, el tchivå tabureu (live d' imådjes)
Il a stî eplaidî e 2019 (après l' moirt do scrijheu-dessineu) dins ls Eplaidaedjes do Bourdon.
ISBN 978-2-930364-87-2
Categoreye:Lives d' imådjes e walon
Clément Muller
Muller
Clément Mullera skepyî a Måmdey li 26 di fevrî 1873. Il î mora li 2 d' djulete 1949.
C' esteut on scrijheu e walon et on rcwereu sol walon.
Il esteut l' bea-fi da Hubert Scius ey a bouté so s' motî.
Entrena
Entrena, c' est ene comene d' Espagne, dins l' contrêye otonome del Riyokha.
Crås mårdi
Li crås mårdi, c' est l' djoû di dvant l' cwareme (ki cmince li londmwin, mierkidi des cindes.
Sint-Dnis
Sint-Dnis, obén e Feller : Sint-Dni ([FR] Saint-Denis ; [PCD] Saint-Denis), est on pitit ban d' Mont, e Province do Hinnot.
Crås mårdi
El Walonreye
C' est l' dierin djoû do cwarmea d' Måmdey, k' on va broûler l' haguete.
Categoreye:Fiesses Categoreye:Cronolodjeye Categoreye:Foclore del Walonreye
Vesse-di-leu
Les vesses-di-leu, c' est totès sôres di tchampions, nén magnåves, sins pî, avou on tchapea ki ravize ene poere a l' evier, et ki fwait del poûssire cwand on rote dissu, come si ç' sereut ene vesse.
Gn a sacwants djinres didins ces tchampions la, inte di zels, les Lycoperdon, foiravant Lycoperdon perlatum.
Lomaedjes
C' est onk des mî cnoxhous tchampions del Walonreye. Il est dins cåzu tos les motîs walons. Et n' aveur k' on lomaedje. Mins les cis des tchamps et des bwès shonnèt assez diferins.
Dins les spots walons
On cnoxhe li spot ki dit: «pinser mete si mwin so on tchampion et l' mete so ene vesse-di-leu».
No dins des ôtes lingaedjes
Notez les cis k' ont l' minme tcherpinte k' e walon :
Categoreye:Micolodjeye
Cawete -ijhî
Li cawete -ijhî, c' est ene cawete d' infinitif (et d' pårticipe erirece).
Li sinse est «fé divni (come li bodje)».
Etimolodjeye
Ele vént del cawete latene «-izare» = «-idiare».
Si dischindance est foirt variåve sorlin les lingaedjes romans. E walon, ele n' a vormint dné k' on zwer, li mot «batijhî».
Coinreçmint, eto mwêstrîjî (mwaistri).
Mins come elle a divnou foirt préjheye e francès (-iser), adonpwis e-n inglès (-ise / -ize), li môde a passé e walon eto, a cmincî des anêyes 2000.
Divant çoula, on rcalkéve voltî setchmint li cawete francesse (-îzer), mins sacwants el riwalnijhént dedja :
Noûmots avou l' cawete -ijhî
Egzimpes:
Parintaedje
Li parintêye avou -aedje (-ijhaedje) est foirt naturele. Sifwaitmint, li cene avou -åve (-ijhåve) poy ki l' sins, c' est on candjmint d' cogne (adon, li sinse do parint, c' est «ricandjåve a…»).
Sinonimeye
On pôreut fé des noûmots del minme sinsyince avou l' cawete d'infinitif -i, a môde des viebes del cwatrinme troke: waloni = walonijhî. Gn a ddja ene sifwaite sinonimeye dins les pårlers (mwêstrîjî = mwêstri). L' eployaedje des deus sistinmes amoennreut del varyisté, mins i n' fåreut nén awè deus mots pol minme sinse.
Sourdants
ijhi ijhi
Odile Uyttebrouck
thumb|left|120px|(estant djonne) Odile Uyttebrouck ou Odile Coutisse-Uyttebrouck, c' est ene sicrijheuse e walon do Roman Payis k' a skepyî a Låtu e 1926.
Ses tecses fourît eplaidîs dins Li Soverdea.
Elle esteut relîte dins les antolodjeye «Nos campagnes» et «Vey voltî».
Di s' mestî, elle esteut prof di mates.
Uyttebrouck
Arantoele
Ene arantoele (on dit eto : ene rantoele, des arincrins, ene araegnreye), c' est come ene toele texheye pa des araegnes k' i gn a po-z apicî leus proyes, sovint des moxhes u des ôtes insekes.
A costé des arantoeles classikes, a môde di poligone, gn a eto des fis d' Aviedje.
Sourdants
Categoreye:Araegnes
Ale (plante)
Ene ale, c' est plante del mer, sins buk ni raecinêyes.
End a des cints et des meyes di sôres.
Sôres d' ales
Categoreye:Plantes *
Pisse di ski
thumb|li cene d' [[Ôvîfa, prinjhe di Xhofrai]] thumb|item est i, di l' ivier Ene pisse di ski, c' est ene plaece k' a stî assonrêye esprès po k' on î poye aler a ski cwand gn a del nive po fé.
Michael Jackson
Michael Joe Jackson a skepî li 1958.
Pisse di ski
Pisses di ski del Walonreye
Totes les pisses di ski del Walonreye sont e l' Årdene, å pus sovint e l' Hôte Årdene. Les pus cnoxhowes, c' est:
End a ossu a:
Ôte pårt
Categoreye:Ski Categoreye:Ivier
Lete d' apoisse
thumb|pondeure di sint På sicrijhant ene lete d' apoisse Ene lete d' apoisse u epite, c' est ene lete sicrîte pa èn apoisse da Djezus-Cri a èn ôte crustin u a ene eglijhe novelmint skepieye.
Les letes d' apoisse ricnoxhowes pa l' Eglijhe fijhèt pårteye do Noû Testamint.
Sicrijheus des letes d' apoisses
C' est bråmint sint På k' end a scrît, et k' a stî ricnoxhou come li vraiy evoyeu des letes.
Tchimeye
Li tchimeye (u pus coranmint, tot eployant l' calcaedje setch do francès, li chimîye), c' est l' syince ki studeye l' emantchaedje des atômes po fé des molecules.
Diccionaire di Tot l' Walon (R1 + R2)
Li Diccionaire di Tot l' Walon, pol boket R1, c' est ene båze di dnêyes k' a stî amontêye so on tåvleu pa Thierry Dumont avou Lorint Hendschel e 1992-1993. Li boket R2 a stî rashonné pa Thierry Dumont et rmetou so ene pådje HTML.
Lete d' apoisse
Sicrijheus des letes d' apoisses
Foû d' sint På, gn a set ôtes letes d' apoisse ricnoxhowes pa l' Eglijhe, mins les ezedjetisses ni sont nén sovint d' acoird avou li scrijheu k' est dné po l' oteur del lete. Li seu ki pôreut esse li vraiy scrijheu, c' est co sint Pire, k' end a scrît deus.
Tchimeye
Motlî
Li ci (cene) k' a studyî cisse coxhe la des syinces si lome «tchimisse».
L' addjectif a vey avou l' tchimeye, c' est «tchimike». L' ployaedje l' pus corant do mot, c' est dins l' ratourneure «reyaccion tchimike».
Diccionaire di Tot l' Walon (R1 + R2)
Contnou
Li R1 contént les mots des letes A, B, ene pårteye des C et les D ripoujheyes foiravant dins E1, E21, E24, C1, C9, O2, O3 et O4. Avou ene radjoute des Z a stî fwaite pa Lucyin Mahin a pårti des mots di S117.
Tchimeye
Motlî
Li viebe «tchimistrer» a purade a vey avou des droles di maxhaedjes, waire a vey avou l' vraiye tchimeye. Did la, li mot «tchimistreye» putoit eployî po djåzer di mannestés tchimikes.
Diccionaire di Tot l' Walon (R1 + R2)
Contnou
Li R2, c' est les mots del lete N rashonnés des minmes motîs.
Tchimeye
Motlî
Li biyotchimeye, c' est l' tchimeye des vicantès sacwès.
Diccionaire di Tot l' Walon (R1 + R2)
Divnance
Li tåvlea a stî réndjolijhî a môde di pouxhante båze di dnêyes pa Pablo Sarachaga dins les anêyes 2010. Les dnêyes di R2 î ont stî radjoutêye. Adon, l' ovraedje a rçû on novea rahouca dins l' djivêye des motîs do walon (R10).
Les dnêyes des fitchîs dlérece (cogne .MMO) n' ont nén co stî tertotes radjoutêyes al båze di dnêyes.
Fizike
Li fizike, c' est l' syince ki studeye li cdujhance les coirs nén vicants.
Sacwants coxhes del fizike
…
*
Boton al loumire
On boton al loumire, u boton d' electrike pus coûtmint: on boton (on dit eto, setch calcaedje do francès, èn interupteur ), c' est on ptit boton k' on tchôke dissu (des côps d' on costé pu d' l' ôte, kécfeye tot l' fijhant tourner) po esprinde u distinde ene loumire u èn aparey electrike.
Sourdant
Categoreye:Electrike
42
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60
Olivier Lebierre
Olivier Lebierre, c' esteut on compôzeu d' muzike di Måmdiy.
42
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 42 do calindrî grigoryin.
Olivier Lebierre
Il a skepyî e 1851 ey a morou e 1914.
C' esteut l' fré da Florent Lebierre.
Ouves a vey avou l' walon
C' est lu l' compôzeu del muzike del nute di may, ki l' tecse est scrît pa s' fré.
Come eplaideu, il a scrît les muzikes di totès viyès tchansons do payis d' Måmdiy, et ls editer dins on live Li lire måmdiyinne (1901).
Lebierre Olivier Lebierre Olivier
Tins do passé
On tins do passé, el linwince, c' est on tins d' codjowaedje k' a-st a vey avou des accions ki sont ddja fineyes.
E walon, gn a ene cåkêye di tins do passé : li Durant Indicatif Erirece, li Nén Durant Indicatif Erirece, li suddjonctif erirece, tos les erî-tins et les dobes erî-tins.
Les tins do passé est opôzé a on tins do prezint ou on tins do futeur.
Categoreye:Linwince Categoreye:Codjowaedjes
So-on-Mont-d'-Plomb
So-on-Mont-d'-Plomb, ossu lomé på rfrancijhaedje "Plombire", la-minme, e ripouwaryin: Op-ene-Bliiberech. ([FR] Plombières ; [NL] Blieberg ; [Platdiets] Op-ene-Bliibereg), c' est ene rebanêye comene del Walonreye e l' province di Lidje ey e l' Kiminålté tîxhon-cåzante.
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Nosse comene dit oyi (label)
Minton
Li minton (on dit eto, po ls efants : babinete), c' est on bôrlet d' pea metou dizo l' divant do babetch, sotnou pal ponte di ci oxhea la. Topograficmint, li minton va di djusse dizo li lepe dizotrinne, disk' al garguete.
Poyaedjes do minton
Li minton a des poyaedjes pus longs ki sol restant do vizaedje, k' on pout leyî po fé crexhe ene båbe, ou on ptit bok.
Fômes do minton
Li minton pout esse findou å mitan.
Sinifiance di sacwantès djesses avou l' minton
Rilever s' minton pout voleur mostrer k' on s' croet pus foirt, pus malén ki ls ôtes. Dis la, li ratourneure : rilever s' minton come on pourcea ki passe l' aiwe.
Tini s' minton avou ses doets, ou l' aspoyî so s' pougn pout mostrer k' on est tuzant.
On-z apice li minton d' on ptit efant, tot djhant ci rime-rame ci :
Categoreye:Antomeye
Vert-di-gris
Li vert-di-gris, c' est ene coleur inte li vert eyet l' gris.
On l' pout aveur tot vudant do vinaigue so do keuve, çou ki dene di l' acetate di keuve.
C' est l' coleur ki les sacwès d' keuves prindèt tot-z erunixhant.
Categoreye:Coleurs
Famile d' antibiyotikes
Ene famile d' antibiyotikes, c' est ene troke d' antibiyotikes ki si rshonnèt, tchimicmint.
betalactamenes
penicilenes, cefalosporenes : puvite siconte les Gram+
Assoçnaedjes
Sovint, dins les doukes po les biesses, les viyès penicilenes sont-st assoçnêyes a on aminozide. Classicmint, li penicilene eyet li streptomicene.
aminozides
streptomicene, canamicene, neyomicene, djintamicene : lådje espeke.
fenicolîs
🇱🇰 «fenicolî»
tetraciclenes
🇱🇰 «tetraciclene»
macrolides
🇱🇰 macrolide
lincozamides
lincomicene : sitroet speke.
polimicsenes
colistene : purade siconte des Gram-
Ebreu
L' ebreu, c' est on lingaedje semitike.
Famile d' antibiyotikes
kinolones
🇱🇰 kinolone
*
Ebreu
Mwaissès dnêyes
C' est on vî vî lingaedje, dedja scrît å 10inme sieke divant Djezus-Cris.
C' est l' lingaedje liturdjike del rilidjon djwive.
Il est cåzé pa a pô près 9 miyons d' djins.
Il est scrît di droete a hintche dins èn alfabet a pårt.
Linwe-ehåyaedje et ravicance di l' ebreu
Diviè les anêyes 1900, gn aveut pus k' ene vintinne di meyes di djwifs di Palestene ki cåzént co ebreu dins l' vicaedje di tos les djoûs.
Les prumîs rfondeus d' l' ebreu ont yeu des rujhes avou l' clerdjî djwif, ki vleut k' ça dmeure on lingaedje fok rilidjeus.
Inte des linwe-ehåyeus di l' ebreu, i fåt ritni l' no da Eliezer Ben Yehoudah.
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Djudayisse Categoreye:Israyel (estat) *
31 di decimbe
Li 31 di decimbe, c' est li 365inme (li 366inme po ls anêyes bizetes) et l' dierin djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
29 di decimbe - 30 di decimbe - 1î d' djanvî - 2 d' djanvî - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Syince-ficcion
Li syince-ficcion c' est on djinre racontrece, pol prôze oubén dins les fimes. Dins li syince-ficcion, on cåse di l'avni, di çou ki porè avnu ou minme di çou ki areuve polou avnu, min padecôps ça pout iesse dins l' vî tins, come avou Star Wars. Dins les lives di syince-ficcion, on cåse bråmint di teknikes ki n' egziteynut nén co.
Li syince-ficcion fwait parteye del famile do fantastike où on rtrouve li fantazeye.
Les djinres
Ene ukroneye est ene iswtere ki si pout passer dins l' tumps, asteure ou dins l'avni. Dins ces istweres-là, on si dminde çou ki areuve avnu si on aveuve candjî ene sacwè dins l' timps, på egzimpe, si Napoleyon aveuve wangnî à Waterlo.
Do space opera, c' est del syince-ficcion avou do cirnaiviaedje, des fuzeyes... Gn a des batayes dins l' sipace, avou des lazers.
Li planet opera rixhonne li space opera, min i dmeure so ene planete. Les deus djinres sont sovint comaxhîs.
Li hard SF (scyince-ficcion deure) c' est del syince-ficcion ewouç' k' on cåze di teknikes k' egzisteynut ddja, ou bén ki les syincieus dijhnut ki ça vénrè bérâde. C' est sovint foirt teknike et nén todi åjhey à lére po' ne saki ki n' a nén ene boune syincieuse culteure.
Sacwants scrijheus
On rtrouve bråmint des scrijheus dins les payin k' on cåze inglès. Mins gn a ossu des scrijheus francès.
Skerbek
Skerbek ([FR] Schaerbeek ; [NL] Schaarbeek), c' est ene des 19 comenes do Grand Brussele.
Peuplåcion
Dispu l' dierin cwårt do 20inme sieke, il î dmeure ene foite kiminålté di stok marokin, k' î fwait viker on martchî do djudi.
Rilomêyès djins
Jacques Brel î a skepyî.
Sourdant
Categoreye:Brussele
Suddjonctif erirece
Li suddjonctif erirece ou imparfait do suddjonctif, c' est on tins do suddjonctif ki s' rescontere dins ene fråzlete ki l' viebe del mwaisse fråze est codjowé a on tins do passé.
Augustin Baurin
vignette|Foto da lu-minme Augustin Baurin esteut on scrijheu walon eyet walon-cåzant k' aveut skepyî e 1868 eyet k' a morou e 1925.
Referinces eyet sourdants
Baurin, Auguste Baurin, Auguste
Pierre de Ronsard
thumb|left|200px Ronsard, pus spepieuzmint, Pierre de Ronsard (riwalnijhåve «Pire do Ronsåt») a vnou å monde e moes d' setimbe 1524 ey a dhoté li 27 di decimbe 1585.
C' esteut on scrijheu e francès, foirt kinoxhou po s' powinme «Ode à Cassandre» (lomé eto pa si incipite «Mignonne, allons voir si la rose»).
Suddjonctif erirece
Singulî
Les codjowas des djins do singulî do suddjonctif erirece si fwaiynut tot radjoutant l' cawete -xhe ås cognes do Nén Durant Indicatif Erirece, et çoula po totes les trokes di viebes.
Pluriyal
Les codjowas des djins do pluriyal do suddjonctif erirece si fwaiynut tot radjoutant l' cawete -xhe ås cognes do Durant Indicatif Erirece, et çoula po totes les trokes di viebes.
Dins les accints do walon
E walon do Levant, å pluriyal, gn a des codjowas avou ene dobe cawete, la ki l' cawete -xhe n' est nén l' dierinne.
I gn a nou suddjonctif imparfait dins les ôtes accints do walon, mins des cognes di viebe a môde di suddjonctif imparfait sont eployeyes avou on tins prezint dins l' mwaisse fråze.
Categoreye:Tins d' codjowaedje
Stin
Li stin, c' est èn elemint do tåvlea Mendeleyev, del troke des metås, kinoxhou dizo l' essegne atomike Sn
Uzaedjes
Po fé des taexhons avou des wårnixheures (coyîs, fortchetes, plats et pots, assîte. Les cis ki les fabriként si lomént des stinnîs u podistinnîs. End aveut des rlomés a Hu.
Po sôder (sôdeure di stin, ene des pus åjheyes).
Fosses di stin
End aveut bråmint dins les Cônwayes (cåziyea d' Inglutere).
A-z ôre
Cassete do CRIWE d' on rapoirtaedje mon les podistinnîs hutwès.
Or Categoreye:Metås
26 di decimbe
Li 26 di decimbe, c' est li 360inme djoû d' l' anêye do calindrî grigoryin (li 361inme po ls anêyes bizetes); i n' dimane pus k' 5 pitits djoûs divant l' fén d' l' anêye.
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
Vey eto:
24 di decimbe - 25 di decimbe - 27 di decimbe - 28 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
Erkelene (pitit ban)
Erkelene, ubén e Feller "Rkèlène" ([FR] Erquelinnes) est on ptit ban del ribanêye comene då minme no.
26 di decimbe
Fiesses nåcionåles ey eternåcionåles
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Apacse
Kesses so l' sourdant d' èn apacse
On n' såreut don raveuri èn apacse po sepi si:
Divni d' èn apacse
I pout passer sins esse rilevé pa nouk, come sacwants ôtes mots des vîs papîs.
I pout esse riscrît dins les motîs, beacôp pus tård, et divni on mot d' diccionaire.
I pout esse rapexhî påzès scrijheus, et divni (ou ridivni) on mot corant.
Egzimpes d' apacses e walon
thumb|«afaxhan», dins l' xhiltea di 1622
Sourdants
Categoreye:Linwince Categoreye:Belès-letes
Riscôpaedje
On riscôpaedje, c' est on mwais comprindaedje des mots d' ene fråze, la k' on prind on boket d' on mot, et k' on l' plake sol mot d' a costé.
On mescôpaedje, c' est on sfwait rcôpaedje di mots, mins k' est rwaitî come flotchrece. On ndè trouve beacôp dins l' walon scrît divant l' sistinme Feller.
Sourdants
Categoreye:linwince
Li mårlî (operete)
Categoreye:Operås et operetes e walon
Li mårlî, c' est ene operete e walon sicrît et compôzé pa Djôzef Dwizink.
Elle ourit toplin do succès, tantea k' on l' djouwa pol cintinme côp e Triyanon d' Lidje e 2013.
L119
Li L119, ossu lomé « El Houyire » ([FR] La Houillère ; [NL] De Kolenmijn), c' est ene voye do RAVeL. Totfeye, disk' azès anêyes 1980, c' esteut on tchmin d' fier. Vla pocwè, èç voye ci si lome L119, portant li L119 a on deujhinme no : El Houyire. Asteure, li voye comince a Gochliye po daler disk' a Tcheslet, wice ele ridjonde Sambe eyet l' W6. Li L119 do trén daléve disk' a Lute, dj' ô bén : pus lon ki Gochliye.
L119
A Djumet, li L119 cminxhe å Carotche, pus passe sol pont dzeu l' A54. Après, li voye passe dins li novea zoningne di Tchîf-leu (Hamtea di Djumet). Infén, li L119 porshuve 's rote e 's ribanant avou li RAVeL 4 ki va viè Djumet Hegne. centré|vignette|Li lene 119 dins li novea zonigne do [[Tchîf-leu (Hamtea di Djumet)|Tchîf-leu, viè Tcheslet.]]
Djumet
Etur Djumet Hegne eyet Djumet Målavêye (po li RAVeL 4), ey inte Djumet Tchîf-leu eyet Djumet Målavêye (po li L119), les deus tchimwins s' ribannut eshonne. Cwate bancs d' pire ont stî metou fén des anêyes 2010. Padri l' ribanaedje, li tchimwin ribané porshuve 's voye viè li Levant, viè Tcheslet. Li ribané tchimwin passe dins les hamteas del Målavêye, del Ståcion eyet dins les hamteas då levantrece costé d' Djumet.
Djilî
Å livea del frontire avou Tcheslinea, la k' i va awè li novea ospitå. C' est l' ci k' est lomé : Les Vivîs ([FR] Les Viviers). Tot rwaitant les kimons transpoirts, ci tchimwin d' velo ci srè raloyî å ledjir metro di Tchålerwè ey ås busses do TEC.
La Une
vignette|Logo d' ouy del tchinne. La Une ([WA] L' Onk), c' est ene tchinne di televuzion djenerålisse beldje eyet francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî askepyî dins les anêyes 1950. C' est l' deujhinme tchinne, li pus peuprece e Walonreye padri RTL-TVI. Ès vî no, c' esteut RTBF 1.
Sourdant
Categoreye:Televuzion Categoreye:Beldjike
Irwin Keyes
C' est èn acteur di cinema amerikin.
Keyes, Irwin‎
Anne-Marie François
Anne-Marie François, c' est ene sicrijheuse e walon ki provént do Bwès-d'-Viyé.
Di s' mesti, elle esteut dame di scole. Elle a dné scole 33 ans å lon al Institut Felicyin Rops di Nameur.
Ouve pol walon
Ele sicrît dins les Cayés walons et elle a rmetou l' live Droles di biesses e walon d' Nameur.
Come bouteuse pol walon, elle sicole les aprindisses al sicole di walon d' Nameur.
Sourdants
Francois, Anne-Marie Francois, Anne-Marie
43
-1î sieke | 1î sieke | 2inme sieke
i gn a: 100 - 50 - 25 - 10 ans | dins: 10 - 25 - 50 - 100 ans
anêyes 20 | anêyes 30 | anêyes 40 | anêyes 50 | anêyes 60
38 | 39 | 40 | 41 | 42 | 43 | 44 | 45 | 46 | 47 | 48
Cisse pådje chal c' est po çou k' s' a passé e l' anêye 43 do calindrî grigoryin.
Ont morou ciste anêye la
Categoreye:Date
Bichnoupriya
Li bichnoupriya lomé eto bichnoupriya manipouri, c' est on lingaedje indo-uropeyin cåzé dins sacwants estats d' l' Inde, ene coine do Bingladech, et del Birmaneye.
Côde ISO 639-1: bpy
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Inde Categoreye:Bingladech Categoreye:Birmaneye
Les Longuès Penes (dramatike)
thumb|Skepiaedje del soce (responda da Raymond Evrard pa [[Claude Snaps)]] thumb|deujhinme pårteye Les Longuès Penes, c' est ene dramatike e walon di Tourene.
Tram di Lidje
Li tram di Lidje, c' est on pordjet di tram dins l' veye di Lidje, askepyî e 2008. Come i gn aveut ancyinnmint. I gn årè deus lenes, inte di yeusses ene ki va esse metowe e-n ovraedje viè 2022. Les boutaedjes del prumire lene vont durer troes ans (2019-2022). Ci serè li TEC ki caetchrè d' èç rantoele cial.
Les Longuès Penes (dramatike)
Lomaedje
C' est li spot des dmorants del Grosse Tourene, ki poirtént voltî des canotes avou des longuès penes, çou ki lzî dnéve ene cogne di harlake, adon k' les cis do viyaedje vijhén d' Gré si moussént pus chicmint, et esse sipotés les «Blancs Djilets».
Tram di Lidje
Ovraedje
Padvant d' mete el rantoele e-n ovraedje, les trams vont rôler ût moes sins voyaedjeus. Come di djusse, c' est po fé des såyes.
Les Longuès Penes (dramatike)
Istwere
Li soce a skepyî e 1979, al shûte d' on djouwaedje d' ene pîce e walon al fén des fiesses del Sint-Mårtén.
Li prumî adjinçneu del soce fourit Guy Rutens (spoté: li Gui da Canva).
Tram di Lidje
Rame
El modele di rames ki voyaedjrè so ç' rantoele cial serè on modele "Urbos", askepyî på soce Construcciones y Auxiliar de Ferrocarriles (ene eterprijhe spågnole k' askepeye des rames di tram). Ces rames sont l' djinre di rames ki voyaedjnut e Zaragoza (Sipagne).
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Tchimin d' fier
Les Longuès Penes (dramatike)
Istwere
A s' moirt (foirt djonne), li soce a stî rprinjhe pa André d’ Albertin. Pu, cwand ci-ci a leyî ouve, li soce a djoké shijh, set ans.
E 2011, Raymond Evrard, hairyî pa André Vanhemelen, accepta d' esse li mwaisse del djowe etot continouwant a djouwer.
Christian de Duve
Christian de Duve a skepyî li 2 d' octôbe 1917 ey a morou li 4 di may 2013 a Nete.
C' esteut on sincieus walon, biyotchimisse et citolodjisse.
I rascododa li Pris Nobel di medcene e 1974, avou Albert Claude.
Manu Chao
Manu Chao est on tchanteu d' reggae. Il esteut on mimbe do Mano Negra (ki esteut ène latina-rock binde).
Christian de Duve
Ses creyances rilidjeuses
Il esteut atêye. I dmanda di mori pa utanazeye.
De Duve De Duve
Djan d' Vidieu
Djan d' Vidieu (walonizaedje da : Jehan de Vidieu, on no francès-cåzant) esta on croezé k' avout toursi pindant el prumire croejhåde. Il ava azår nexhou e Bouyon viè 1070 ey il a morou viè 1097 pindant l' sidje d' Antiyoxhe. Ç' esta on tchivalî lotarindjin.
Mila Kunis
thumb|right|Mila Kunis Milena Markovna Kunis (e rûsse Милена Маркοвна Кунис, e-n oucrinnwès: Мілена Марківна Куніс) a skepyî li 14 d' awousse 1983 a Kiyev, e l' Oucrinne.
Djan d' Vidieu
Biyografeye
242x242px
Mila Kunis
C' est ene actoresse do cinema amerikin.
Kunis Kunis
Djan d' Vidieu
Biyografeye
Il ava prindou pårt al prumire croejhåde.
El Rhazali
El Rhazali (di s' plin no, e piersan, ابو حامد محمد ابن محمد غزالی, Aboû Hâmid Mohammad ben Mohammad Rhazâlî), c' esteut on rlomé soufi, ki provneut då Levant di l' Iran d' asteure.
I skepia diviè 1058 et mora e 1111.
Vicåreye
La, i s'abéntixh k' i gn a des fås savants, djurisses et teyolodjins, ki n' tuznut k' a leu gloriole. Gn a eto des filozofes ki, por lu, distournèt les muzulmans di leus pratikes rilidjeuses. I voet eto des cis ki s' diynut soufis, mins ki pratikèt li "disvoyî soufisse". Adon, i dfene si tuzinne, et s' rimete a-z acsegnî ås djins, ey aprume a ses dicipes k' il acviernêye dins èn ermitaedje.
Ses idêyes
Por lu, li priyire cwirrece mistike et l' inspiråtion k' ele dene doet prumer so les syinces rilidjeuses (teyolodjeye, droet et filozofeye). Po mostrer ki l' teyolodjeye (ki n' est k' on tuzaedje, ene ouve di l' esprit) est moens consecante ki li sprouve mistike (k' est ene esperyince di l' åme), i djha : "Li Bon Diu ni si studeye nén; i s' gostêye".
Sicrijhaedjes
«L' altchimeye do bouneur».
Sourdants
Categoreye:Rilomés filozofes Categoreye:Rilomés muzulmans Categoreye:Soufisse Rhazali
Viebe å prono
A l' infinitif, il est prezinté avou l' prono "si":
Sôre di viebes å prono
thumb|dispårtis pa sôre (muroetreces u nonlôtreces) Gn a deus sôres di viebes å prono.
Les viebes muroetreces: l' accion si fwait sol sudjet lu-minme.
Les viebes nonlôtreces, la k' puzieurs sudjets fwaiynut l' accion so n' onk l' ôte.
Codjowaedje ås rpassés tins
Ås erî-tins, les viebes å prono si codjownut avou l' aidant viebe "awè"
Adon, li pårticipe erirece dimeure nén candjî.
Les rcåzeus et les raprindisses fwaiynut sovint des flotches avou ci trait d' croejhete la, veyanmint k' i cnoxhèt sovint l' francès ki n' rote nén come li walon.
Vwès passive et uzaedje avou des aidants viebes
Al vwès passive, les viebes å prono si prezintèt come on viebe esse eyet l' pårticipe erirece. Dj' ô bén ki l' prono d' djin a disparexhou. C' est ene sintake ki rvént sovint dins les motîs po-z enimådjî les viebes å prono.
Sifwaitmint, avou èn aidant viebe, li prono d' djin tchait:
francès
Les viebes å prono do francès rotèt a pô près come les cis do walon.
Mins, ås erî-tins, i s' codjowèt avou l' aidant viebe être.
Shuvanmint, li pårticipe erirece s' acoirdêye avou l' sudjet:
espagnol
A l' infinitif, li prono si scrît dirî l' viebe, ey aplaké après.
neyerlandès
A l' infinitif, li viebe si scrît avou l' prono "zich" po les muroetreces, avou l' adviebe "elkaar" po les nonlôtreces.
Scoles so les viebes å prono do walon
Categoreye:Croejhete Categoreye:Croejhete walone
27 di decimbe
Sourdants
Vey eto:
25 di decimbe - 26 di decimbe - 28 di decimbe - 29 di decimbe - les 366 djoûs d' l' anêye
djanvî, fevrî, måss, avri, may, djun, djulete, awousse, setimbe, octôbe, nôvimbe, decimbe
Categoreye:Date
Li tchant des Vervîtwès
Li tchant des Vervîtwès, c' est ene tchanson e walon ki dit l' firté d' aveur sitî «hossî avou des mots doûs come a Vervî»
Oyåve so VoBuze dizo l' rahouca: U5ZMarpr_nU (eplaidî e 2019)
Categoreye:Tchansons e walon
La Trois
vignette La Trois ([WA] Li Troes) est ene tchinne di televuzion djenerålisse beldje eyet francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî askepyî e 2011, ene anêye après l' disaprexhance del RTBF Sat. C' est l' troejhinme tchinne del RTBF. Elle a todi yeu l' minme no dispoy 's askepiance.
Categoreye:Televuzion Categoreye:Beldjike
La Deux
vignette La Deux ([WA] Li Deus), c' esteut ene tchinne di televuzion djenerålisse beldje eyet francès-cåzante del RTBF. Elle aveut stî askepyî dins les anêyes 1970. C' esteut l' deujhinme tchinne del RTBF padri La Une. Ès vîs nos estént Télé 21, pus RTBF 2.
Disparexhance
La Deux a disparexhou li 7 di setimbe 2020. Ele s' aveut, e-n efet, ribanêye avou li tchinne del radio, Pure FM, po divni on mediom dispolûle al radio, al tévé eyet sol waibe k' est lomé : Tipik (kécfeye sicrît : Tip!k).
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Televuzion Categoreye:Beldjike
Anamneze
L' anamneze, el medcene ey e l' årtisyince (motoit pår el fitiyatreye ), c' est l' rissovnance di tos les ca et les ma d' ene maladeye (et des ôtes sacwès a vey avou l' santé) d' on metou pacyin.
Ele si fwait divant d' ataker li vizite do / del malåde.
Categoreye:Medcene Categoreye:Årtisyince
Mot
On mot, c' est li pus ptit boket do cåzaedje k' a on sinse a lu tot seu. Eyet ki pout djouwer on role dins ene fråze.
Tipograficmint, c' est sovint çou k' i gn a inte deus espåce dins on scrît documint.
Les mots polnut candjî sorlon les rîles del croejhete.
I polèt eto aveur on livea sociolodjike d' eployaedje.
Sourdants
Categoreye:Linwince
Acsegnmint e l' Beldijke
El Beldjike, l' acsegnmint est adjinçné pa les kminåltés (l' ancyinne "kiminålté francesse", li kminålté neyerlandès-cåzante eyet li cminålté tîxhon-cåzante.
Il est dné dins des scoles u des univiersités.
Les escoles bedjes francès-cåzante sont mambornêyes pal Federåcion Walonreye-Brussele.
L' escole est obligatwere po les efants eyet les ados k' ont etur shijh eyet dijh-ût ans.
Anêyes
L' acsegnmint oblidjî pout esse distroclé e troes. I gn a :
El sicole gardyinne
El sicole gardyinne u ptite sicole, c' est l' seule sicole ki est nén obligatwere. I gn a cwatre anêyes.
Li ptite sicole ascoye des efants di deus ans et dmey ans disk' a 6 ans.
Gn a cwatre ans:
El grande escole
Li grande sicole u scole primaire acsegne des efants di shijh a doze ans.
L' escole sigondaire
Li scole sigondaire, dinltins lomêye «les Umanités», c' est po li scolaedje des efants di doze a dijh-ût, dijh-nouv ans.
les hôtès scoles eyet les univiersités
Po les hôtès escole eyet les univiersités, les ådjes dinés droci padzo n' î sont ki come avirance, ca tertos î polnut daler shuve des cours s' il ont å moens leus CESS eyet minimum dijh-ût ans.
Crehin
Crehin (e sistinme Feller, Crèhin; F. Crehen), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, dedja rebané avou Hanu, li 17 di djulete 1970 (pitits rebanaedjes).
thumb|eglijhe
Djeyografeye
Li viyaedje est metou a 18 kilometes di Hu ey a 36 km di Lidje.
Acsegnmint e l' Beldijke
Grande escole
Dins les grandès scoles, les efants apudnut ces matires soûmintreces ci :
Sigondaire
Tipe d' acseignmint (è prumire et deujhinme anêye, i gn' a deus tipes d'acseignmint. Mins néren, del troejhinme disk' a 'l shijhinme, i gn' a cwate tipes)
Hôte sicole ey univiersité
🇱🇰Hôte sicole🇱🇰Univiersité
Herlemes
🇱🇰 Prumire guere des scoles eyet Sigonde guere des scoles
Referinces eyet sourdants
Categoreye:Acsegnmint Categoreye:Scole
Ferdinand Puissant
Ferdinand Puissant, c' esteut on walon eyet francès-cåzante politikî, ki vneut di Tchålerwè. C' esteut èn industriyel eto.
Referinces eyet sourdants
Puissant, Ferdinand
Ernuveye
Rnuvèye [n.pl.] (fr: Erneuville), c'est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Tiniveye.
A54
Li A54, c' est ene otostråde di prumire classe (A) ki raloye Arkene disk' å cinte-veye di Tchålerwè. Ès limero uropeyin, c' est li 420 (E420).
Armel Job
Armel Job est on scrijheu d' romans francès-cåzants. Il est bedje eyet walon. Padvant di s' mestî, il esteut manadjeu d' ene sgondaire sicole.
Fotche
Ene fotche (on dit eto ene fonne), c' est ene simpe usteye avou on long mantche et des dints å dbout, po-z apicî åk tot picant dvins.
Sôres di fotches
Gn a des fotches a deus dints, a trwès dints (traeyin), a cwate dints, a cénk dints, a shijh dints po l' four, l' awousse, envd.
Gn a des fotches ås dijh dints u fotches di pires po tcherdjî ås graevete et ås piretes.
N a eto des fotches ås crompires, avou des ptitès boles å dbout des dints po n' nén coixhî les canadas.
Sounet lidjwès å minisse (xhiltea)
thumb thumb thumb thumb Li Sounet lidjwès å minisse, ki l' tite e vî walon, c' est «Sònè Ligeòi a′ Mìnìs», c' est on vî scrijhaedje e walon disconte do protestantisse (calvinisse) a Lidje.
C' est on xhiltea scrît pa Houbiet Ora.
Ci tecse la, c' est l' tot prumî (l° 1) di l' Invintåre Piron des pus vîs tecses e walon. Il î est titré e francès "Sonnet anticalviniste".
Mwaissès dnêyes
C' est l' prumî scrît e walon k' on sait dater spepieuzmint, eyet k' on cnoxhe li scrijheu, mestî eyet date di nexhance et d'moirt, avou.
Replaidaedjes
Il a stî replaidî e sistinme Feller pa Jean Haust dins s' live «Les trois plus anciens textes (wallons)».
Adonpwis, riprins dins l' grosse antolodjeye Piron.
Tchålerwè Sambe (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Tchålerwè Sambe, c' est ene ståcion del blouke di Tchålerwè do ledjir metro, wice totes les lenes ki rôlnut dzeu. :
Ståcion Cintråle | Tchålerwè Sambe | Tchålerwè Tirou
Rock
Li rock c' est on djinre di muzike k' a skepyî dins les anêyes 1960 et k' est asteure onk des pus djouwé et schoûté tot avå.
Sounet lidjwès å minisse (xhiltea)
Replaidaedjes
Li mwaisse copeye a stî prezintêye et esplikêye e francès pa Daniel Droixhe dins deus videyos publiyeyes so VoBuze e 2021.
Tchålerwè Sambe (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Istwere
Ci ståcion ci n' esteut nén dins li plan do metro del dijhnêye 1960. Come di djusse, c' est ene novele k' a stî metowe e siervice li 3 d' djanvî 2023. On-z el a askepyî, ca on-z a metou ene novele eyet grande ståcion di busses a costé.
Sounet lidjwès å minisse (xhiltea)
Contnou
Li «minisse» ki l' xhiltea arinne, c' est on pasteur des «Walons et Francès calvinizés» di Dordrecht. Tot l' restant do live da «Louwis do Tchestea», c' est l' minme diåle di criticaedje do calvinisse.
Sourdants
Categoreye:Prumîs scrijhaedjes e walon Categoreye:Protestantisse Categoreye:Principåté d' Lidje
Rock
Djinres
Li rockabilly est li rock dal cmince, al mode di Presley et ds ôtes viyès bindes. Asteure, gn a co sacwantès bindes k' endè fwaiynut.
Tchålerwè Sambe (Ledjir metro d' Tchålerwè)
Lomaedje
Li mot « Sambe », c' est l' no k' on dene al mouze ki passe drola.
Rock
Djinres
Li punk a skepyî al cmince des anêyes 1970. Il a stî tuzé disconte les bindes yéyés et, pus lådje, disconte li mouvmint hippie. Li punk vout purade diner di l' enerdjeye ki des belès muzikes ou des beas arimés.
Li hard rock a avnou ene miete pus tård. On pout dire ki c' est l' fî do punk. Dins li hard rock, li muzike est pus foite et va pus rade. Ci djinre la a skepyî dins les anêyes 1970, minme si gn aveut dedja sacwantès tchansons ene miete hard rock al difén des anêyes 1960. /!\ Li "hard rock" est diferin do metal ey do grunge /!\
E Waloneye
E Walonreye, gn a sacwantès bindes et des tchanteus ki djouwèt do rock, e walon, e francès ou co e-n inglès.
Florent Lebierre
Florent Lebierre, c' esteut on scrijheu e walon k' aveut vnou å monde a Måmdiy e 1846 et k' î a morou e 1897.
C' esteut l' fré da Olivier Lebierre.
Ouves e walon
C' est lu k' a scrît les paroles di cwate rilomêyes tchansons k' ont dmoré bén vicantes avår la:
Lebierre Florent
Baconfwè
Baconfwè (F. Baconfoy), c' est on hamtea d' Tniveye. C' est ddja on gros hamea, la k' gn a-st ene eglijhe.
Accint do walon
L' accint do walon di Baconfwè est cnoxhou pa les scrijhaedjes da Dedoyard. Come il a beacôp bouté avou Michel Francard, bråmint des prononçaedjes walons di Baconfwè sont rprins dins l' Motî d' Bastogne. Portant les deus pårlers sont mo diferins. Baconfwè a "i" come sipotchåve voyale, dabôrd ki Bastogne a "u".
Istwere
Sorlon l' ramexhnêye di noveles "Doze femes", c' esteut l' seul viyaedje avårla la k' gn aveut on medcén.
R9 (Pitit Rigne di Tchålerwè)
El R9, ç' est l' pitit rigne di Tchålerwè ki raloye l' A54 disk' el A503 ey el N90. Ès limero uropeyin, ç' est li 420 (E420).
Verlinne-dilé-l'-Tchestea
Verlinne-dilé-l'-Tchestea (la-minme: Verlin.ne (dulé l' Tchèstê), F. Verlaine), c' esteut on hamtea d' Tournai-dlé-l'-Tchestea, asteure onk des viyaedjes del veye do Tchestea.
thumb|tchapele
Rilidjon
Gn a ene pitite tchapele.
Istwere
C' esteut onk des cwårtîs del Tere do Tchestea (avou Djerimont, Fineuse, Granwar, Simel et Tournai).
Economeye
Divinltins, c' esteut djusse des cinses.
Dispu les anêyes 1980, si pôzucion sol grand-rote Libråmont-L' Tchestea, et djusse a ene rexhowe di l' otovoye Brussele Lussimbork, a permetou l' setlaedje di kékes comieces.
No di des plaeces di Verlinne
Les rowes î ont stî batijhêyes sorlon les vîs nos d' plaece, mins foirt kitoirdowmint rimetous e francès. Çou ki dveut esse ene tcheråvoye a divnou «voie de cher». Dandjreus a cåze del disfondowe tchêr pol mot tchår.
Li petrea (Pétrai) acsegne probåbe ene plaece avou des ptitès pires, et nén on poerî å poeres di petrea, u on håvurna.
Li preyea (Préyai), c' est aiwdirotchmint on ptit pré.
Rûsse (lingaedje)
C' est on lingaedje eslåve, sicrît e l' alfabet cirilike. C' est l' pus djåzé des lingaedjes eslåves.
Côde ISO: ru
Impôrtance
Li rûsse est dvizé pa 144 miyons djins e l' Rûsseye, e l' Oucrinne ey e l' Bielorûsseye. C' est l' ûtinme lingaedje li pus cåzé å monde come lingaedje del mame, et l' setinme si on aconte li nombe totå d' djåzeus (260 miyons).