cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Filiberto Ojeda Ríos
Li FBI declara ki Filiberto Ojeda Ríos aveut morou tins d' l' atake, mins l' otopseye fwaite på govienmint portotikin ont mostré k' i n' aveut stî acsût ki d' ene seule bale, intrêye pa dzo l' clavete di hintche eyet rexhowe å mitan do dos, dj' ô bén saetcheye do dzeur, et k' ele n' aveut distrût nol organe impôrtant, et d' conclure k' i mora dissonnté.
Ça fwait ki bråmint pinsèt ki l' såme di l' FBI c' esteut del touwer et nén d' l' apicî; çoula, radjouté å fwait ki ça c' est fwait on 23 d' setimbe, a foirt måvlé les Portorikins, les secteus indepindintisses cåzant d' «assazinat politike», mins minme li govienmint portorikin a stî foirt måvlé et dmander des kesses å FBI. On-z a eto dmandé di fé on doû nåcionå, avou l' drapea portorikin a dmeye hampe, mins çoula fourit rfuzé.
Bive (viyaedje)
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Bive (fr: Bièvre) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou ds ôtes po fé ene intité do minme no.
Istwere
L' eglijhe actouwele di Bive date di 1902; divant leye, li viye eglijhe datéve di 1721. Bive esteut ene filiale del tote viye eglijhe di Djimbe, doyené di Graide, årtchidiyaconé di Fåmene.
Li pus vî curé conou est Gérard (1254) k' aveut yeu des afwaires pask' i n' rindeut nén l' dîme ås moennes di Mouzon. A Prâjî, eter Bive et Hôt-Fayi, les moennes di Mouzon, ki î djouwixhént dispwis todi (ab antiquo) do bwès et d' virêyes, ont cmincî a-z î basti ene eglijhe, on for et on molén. On poleut co vey des soubasmints di pires divant l' guere 1914-1918 et li ruxhea do Prâjî si lome todi: "Li ruxhea del viye eglijhe".
Moyinådje
Li pus vî papî ki cåze di Bive date du 770, ou timp du Pèpin le Bref. C'est la charte du Wandelaicus mansus. Eter Bive et Hôt-Fayi, a bijhe, s' a trové å 13inme sieke (1242) li viyaedje di "Prâjî", (tot å pus, l' eglijhe, li for et l' molén) basti la pås moennes di Mouzon (Årdene francesse), ki vlént atåtchi l' eveke di Lidje, Duk di Bouyon, å wårdaedje des béns k' il avént yeu di tot timp (ab antiquo) a Djimbe et a Bive et k' ont co stî rconoxhous e 1245. Al fén do 15inme sieke, li signorreye di Bive s' a pårti eter mwintes tchesturlins; les moennes di Mouzon ont mågré tot wårdé leus droets so l' eglijhe, mins pårtis avou l' Abeye d' Ôrvå, do timp do curé Ponsart.
Li prumî des d'Orcîmont a awè stî signeur di Bive si loméve Nicolas d'Orcîmont (1500), mimbe do nôbe-estat do Lussimbork. Li dierin, troes siekes pus tård, c' esteut Djan-Djôzef d'Orcîmont, ki fjha rilief di ses droets li 13 di djun 1793. Li revolucion a metou fén al signorreye d' Orcîmont, mins nén al famile k' est todi prezinte a Bive et sol payis.
Guere di 1914
thumb|colone del cimintire di Borbouze (clitchîz po-z agrandi et lére li tecse) Al guere di 1914, li 23 d' awousse, gn a yeu on deur combat eter les Almands ki vnént d' Hôt-Fayi et les Francès ki vnént d' Orcîmont; les moirts del batreye ont lontins stî eterés al plaece k' il avént toumé, pwis, e 1917, ramoennés al cimintire militaire al plaece lomêye “Borbouze” al gåre di Graide.
E 1932, tos ces sôdårds la ont stî rcandjîs on dierin côp viè l' grande cimintire di Maissin. Dabôrd 100 ans pus tård, on comemore todi les prumirès batayes di 1914. Les rprezintants des årmêyes almandes et francesses rivnèt tos les ans å moes d' awousse, rinde omadje ås leurs, toumés la bén lontins.
Li combat do 23 d' awousse 1914 a fwait mwintes cintinnes di moirts dins les deus camps; li viyaedje lu-minme a yeu bråmint a sofri: 17 civils fuziyîs, 72 måjhons metowes a feu.
Ratournant motî
Categoreye:lingaedjes Categoreye:lives On ratournant motî (on dit eto : motî d' ratournaedje), c' est on motî ki dene li ratournaedje des mots d' on lingaedje a l' ôte.
E walon, les ratournants motîs sont les motîs walon francès et les franwals.
Etrernete
L' Etrernete u internete  (Intèrnet´ ) ou ou Daegntoele ås éndjoles, c' est on raloyaedje di copiutreces totavå l' Daegne, tot-z eployant li protocole TCP-IP.
C' est l' Etrernete k' a permetou l' atôtchance pa emile u pa Messaedjreye Sol Moumint. Mins ele a stî conoxhowe di totes les djins pa l' aplicåcion do W.W.W. (World Wide Web) k' a stî lomêye e walon li Daegntoele ås waibes u li Toele.
Tecnikes
Po fé bouter des éndjoles eshonne, les éndjolisses edvintît on novea lingaedje infôrmatike, li HTML (Hyper-Text Mark-up Language) et on « côde del rote », li http (Hyper-Text Transfer Protocol).
Istwere
C' est diviè 1961-1966 ki des rcwereus do Massachusetts Institute of Technology (MIT) et des militaires amerikins ont parvinou a raloyî leus éndjoles inte di zeles. Li prumire rantoele d' éndjoles si loma l' ARPANET (Advanced Research Projects Agency Network).
Sourdants & pî-notes
*
Moncea-e-l'-Årdene
Li Moncea-e-l'-Årdene (la-minme Lu Moncé, fr: Monceau-en-Ardenne), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bive.
Mwaissès dnêyes
On dit toudi Li Moncea et Li Fayis (po Ptit-Fayi), adon ki les ôtes viyaedjes do ban ni purdèt pont d' årtike.
Nos d' plaeces
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Beuzet
Beuzet (fr: Beuzet) c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou thumb|Èglîjhe di Beuzet
Ridaedje R/L
Li ridaedje R/L, c' est l' candjmint d' son do son L eviè li son R, u årvierdimint.
On s' end abaitixh åd triviè des disfondowes d' on minme mot, u inte les scrijhaedjes d' asteure et les vî scrîjhas.
Beuzet
Hamteas et coulots
Ferô (fr: Ferooz)
Ridaedje R/L
Ci passaedje la est foirt åjhey e walon, a cåze d' on prononçaedje rôlé do R, k' esteut foirt corant disk' å 20inme sieke.
Beuzet
A goster
Les Caracoles di l' Ourchet !
Ridaedje R/L
Manaedjmint do ridaedje R/L pa les rfondeus
Dins li rfondaedje do walon, li ridaedje R = L a télcô stî ritnou, télcô nén.
Ridaedje R/Y
Après cossoune : covri => coviete; coviake
Dins des ôtes langues
E basse, les R sont rôlés come e castiyan. Mins gn a bråmint des cåzeus francès k' el prononçnut avou on screpé R come e francès.
esplikêyes sol ridaedje R/L (dins l' grosse croejhete Hendschel, tot dischindant a "R")
Categoreye:Sons et letes do walon Categoreye:Linwince
Saint-Dié-des-Vosges
left|60px|essegne del veye Saint-Dié-des-Vosges, c' est ene veye di France, el region di Lorinne, el dipårtumint des Vodjes. Ele si trouve inte Strasbourg et Nancy. thumb|Allée Emile Lambert
Saint-Dié-des-Vosges est adjermalêye avou les veyes d' Årlon (Beldjike), Friedrichshafen (Almagne), Crikvenica (Crowåceye), Cattolica (Itåleye), Lowell (USA), Lorraine (Canada), Meckhe (Senegal).
Djeyografeye
thumb|Eplaeçmint del comene dins l' France
Istwere
1507: eplaidaedje del prumire mape d' Amerike avou l' no d' Amerike (America e latén), l' Universalis Cosmographia (Martin Waldseemüller)
A vey
thumb|right|Muzêye Pierre-Noël Metowe so Meurthe, li veye di Saint-Dié-des-Vosges est foirt touristike.
Hôtes sicoles
IUT (Institut universitaire de technologie) : Univiersité tecnike
Difoûtrinne hårdêye
Categoreye:Veyes di France
Bossire
Bossire (so plaece Bossêre, fr: Bossière) c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou. thumb|Èglîjhe di Bossire
A voey
Li romane eglijhe est-st ene des pus viyes do diyoceze di Nameur.
Les Înes
Les Înes (fr: Isnes) c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou.
Etimolodjeye et vîs scrijhas: loukîz e l' esplicant motî.
Hubei
thumb|200px|right|Province do Hubei Li Hubei (湖北, pinyin húběi - « Nonne del Lake »), c' est ene province cintråle del Republike populåre del Chine.
Li mwaisse-veye del province, c' est Wuhan.
Elle a-st ene sitindêye di 185.900 km² po 60.160.000 dimanants.
Hubei
Etimolodjince
L' etimolodjince, c' est ene tecnike des linwincieus, la k' i saynut di rtrover l' sourdant d' on mot (si etimolodjeye) d' on lingaedje d' asteure, dins les mots d' on lingaedje-tåye u d' on lingaedje vijhén.
Li linwincieus ki s' end ocupe si lome on (ene) etimolodjisse.
L' etimolodjeye n' est nén ene syince (Claude Hagège). Pacô, les idêyes d' èn etimolodjisse polèt esse disdijhowes d' èn ôte.
Motlî
Li bodje do mot sourdant si lome èn tayon-bodje.
Les mots sourdants do lingaedje-tåye ont stî scrîts (sovint avou l' latén) u nén (gayel, francike). Dins ces cas la, on dit k' l' etimon est erî-rfwait. Si poite-t i poite ene sitoelete divant lu.
A costé di l' etimolodjeye sincieuse, gn a eto sovint çou k' on lome des fåves etimolodjikes.
Hårdêye divintrinne
Categoreye:Linwince *
Xhofrai
Les Xhofrais (dinltins, on djheut : «ezès Xhofrais» ; asteure, on dit purade Xhofrai, prononcî la-minme Hofrê, F. Xhoffraix, almand Schoffrä), c' esteut onk des troes cwårtîs d' Bévurcé do tins do redjime prûsyin. Asteure, c' est onk des viyaedjes do Grand Måmdiy.
thumb|copete do clotchî (sins clotche)
Djeyofrafeye
Li viyaedje est côpé e deus pa ene aiwe. Li costé divant d' ariver a l' aiwe, tot vnant d' Måmdiy, c' esteut Xhofrai diçatrin, lomé asteure : li ptit viyaedje. Après passer l' aiwe, c' esteut Xhofrai dlatrin ki s' lome asteure, li Borbote.
Did la, on voet l' pisse di ski d' Ôvîfa.
Istwere
Li teritwere do viyaedje avou ses åjhminces (droet d' uzaedje des Xhofurlins sol Fagne walone, metans pol trouflaedje) a stî sol frontire inte li Beldjike eyet l' Prûsse (1816-1919). C' est dazår ci teritwere la k' aléve disca Herbôfay (no d' plaece), la k' est l' Tchapele Fichbaxh, a ene pixheye del Barake Mitchî.
Divant çoula, li minme frontire pårtixheut les troufires del Fagne inte li markizat d' Frantchimont (Principåté d' Lidje) la k' esteut Djalhé et l' Principåté di Ståvleu-Måmdiy (la k' esteut Xhofrai.
Dizo l' redjime prûssyin, Xhofrai esteut comene di Måmdiy, disca l' ahivaedje del comene di Bévurcé (1863), la k' ele va ndè divni ene des troes seccions.
Sourdant
Categoreye:Hamteas del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Lidje Categoreye:Raspepyî årtike Categoreye:Walonreye måmdiyinne
Henri Simon
thumb|Si portrait so s' monumint a Lincé Henri Simon (e walon, Hinri Simon) a skepyî a Sprimont li 2 d' fevrî 1856 et mori li 11 di måss 1939.
I fourit on grand scrijheu et powete e walon.
Bôtè
Bôtè (fr: Bothey) c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou. thumb|Èglîjhe di Bote
Henri Simon
Ouves e walon
Ses pus rlomés powinmes fourît : «Li moirt di l' åbe» (Li mwért di l' åbe) e 1909 eyet «Li pan do Bon Diu» (Li pan dè Bon Diu) e 1914. Les deus arimés ont stî ratournés e francès pa Jean Haust.
On pout eto citer "Li rvindje di l' åbe" eyet "Li ptit rôzî".
Di s' mestî, il esteut årtisse pondeu.
Vicåreye et ouve, cronolodjicmint
thumb|Pîce di teyåte da Hinri Simon Si mame a morou k' i n' aveut pont d' ådje. Pu, il a yeu èn accidint estant djonne ki l'espaitcha di djourmåy fé des durès ovraedjes. Cwand s' pa mora on pô après, il fourit ascoyî pa s' mambor a Lincé, on hamtea di Sprimont, la k' i dmora disk' a ses vîs djoûs.
I va fé ses umanités classikes, pu moussî a l' Academeye des Beas Årts. E 1883, il a ene boûsse po studyî a Rome. C' est la k' i discovere les belès letes francesses (Zola, Flaubert) et itålyinnes (Goldoni). Et lu s' mete a cpôtyî l' pene :
Adon, i s' boute a-z evoyî des compôzucions a môde di tchansons lirikes ås bates del SLLW (1883-1886).
Adonpwis, il s' assaye ås rondeas. Pu, ç' côp la, i cmince a scrire et a dessiner so on minme tinme. Insi ("Troes åbions" (kel tite va divni "Åbions al pene"), c' est èn arimé la k' i va croxhî on pexheu, on tindeu pu on tchesseu (1884).
Ci rest l' minme sicultaedje, al pene come å schavoe, dins "Djoûs del samwinne" (1886) la k' i discrît l' vicaedje en on coron, do dimegne å semdi d' après.
Cwand k' els a yeu toirtchî avou s' pene, li Hinri Simon va fé djåzer ses persounaedjes. C' est l' moumint di s' prumire pîce di teyåte "Cour d' agnon" (1888) pu "Saetche, i betche!" (1989). Après, gn årè "Brikes et Moirtî" (1890) "Li noere poye" (1893).
On n' rimete nén djin a biesse. Portant, c' est cåzu des tolus-djins k' i va discrire dins tote ene rîlêye di rondeas so les biesses k' i sene e 1891 eyet 1892.
Des biesses eviè leu lodjoe: li nateure. Ey c' est les ptitès pieles al pene, dj' ô bén "Li nivaye" (1894) eyet "Li molén å matén" (1895). Ci serè ossu ses dierins rondeas… divant lontins.
1986: Hinri Simon si rschape po ene tchôke.
Pu, e 1987, c' est on novea "rôze tåvlea", a môde di ses prumîs scrijhaedjes. Rôze, c'est bén dire ca ça s' lome "li ptit Rôzî" (1897). C'est lon d' esse on scrijhaedje a l' aiwe di rôze, ca l' mwaisse powete a ciddé avnou al copete di s' mestî, ostant dins l' adjinçnaedje do rimea ki dins l' tipetape (rite del powezêye).
Pu gn a ene longue poize, disk' e 1900.
Adon, c' est l' trevén del prôze-powezeye: "Li solo s' coûtche ", "Nosse veye", "Mes cwate monumints", "Wice va l' aiwe?", "Nivaye" (on diswalpaedje do rondea do minme no), "C' est l' awousse", "Fenå-moes".
Ces deus dierins scrîts la sont, ci côp la, des sfwaitès apresses pol mwaisse ouve da Simon "Li pan do Bon Diu" (1909). Les 24 tåvleas mostrèt l' cinsî do semaedje, disk' å moumint k' i fwait l' cok. Li pîce est scrîte e zandrins mins sins rimaedje, po l' sicrijheu co mî poleur tchoezî ses mots, sins laxhe ni rastina.
Taiss ki cisse tecnike la l'ahåye, ca i ratake totsu rade avou s' deujhinme tchîf d' ouve: "Li moirt di l' åbe".
Ci n' est k' e 1914 ki les Walons vont discovri l' Hinri Simon powete la k' si prumire schôtlêye d' arimés va rexhe dizo l' tite "Li pan do bon Diu". Les djins ni cnoxhént adon ki l' Hinri Simon, fijheu d' pîces di teyåte. Ca end aveut co scrît sacwantès k' avént yeu leu franc succès: "A tchaeke marixhå s' clå" (1902), "Djanete", si seule pîce e deus akes (1911).
Papî
L' anêye di s' moirt (1939), des powinmes nén co rexhous so papî avént vudî dins "La vie wallonne (l° 3, do 15 di nôvimbe 1939).
Dins s' "grosse antolodjeye", Maurice Piron (1978) aveut ritnou ût bokets da Simon, inte di zels : "Li ptit rôzî", "A ene viye måjhone", et, come di djusse "Li Pan do Bon Diu" eyet li "Moirt di l' åbe" e-n etir.
Dijhaedje
centré|vignette|Tecse da Hinri Simon, s' lomant « Li priyeu ».
Sicrijhaedje di s' biyografeye
Hinri Simon rascoda li sfwait oneur d' aveur on tchaptrê rén k' por lu dins gros live e 4 tomes "La wallonie, le payis et les hommes" k' a moussî foû e 1978 (Tome II, p 475-479, siné Albert Maquet).
Hårdêye difoûtrinne
Simon Simon Simon Simon Simon
Weddjî
Weddjî (F. Oeudeghien), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Fraine-dilé-Anvegn.
Grande-Dutcheye do Lussimbork
Li Grande-Dutcheye do Lussimbork (on dit eto, pus simpmint li Grande-Dutcheye, u li Lussimbork) est on dislaxhî payis d' Urope.
Lingaedjes
thumb|left|plake a l' intrêye d' on viyaedje, avou l' no e francès eyet e lussimbordjwès
Istwere
thumb|left|pårtixhaedjes del Dutcheye do Lussimbork
Djeyografeye
thumb|Mape del Grande Dutcheye
Economeye
On-z a continouwé a-z î peler ås tcheneas disk' ezès anêyes 2000.
Referinces ey sourdants
* Categoreye:Payis
Moncea
Plaeces ki s' lomèt Moncea:
Lussimbork veye
thumb|li moustî d' Lussimbork Li veye di Lussimbork, c' est l' mwaisse veye del Grande-Dutcheye do Lussimbork.
Categoreye:Lussimbork Categoreye:Veyes et viyaedjes del Grande Dutcheye Categoreye:Mwaissès veyes
Atrebates
Å cmince des gueres gueres del Gåle, Commius, li tchîf des Atrebates, s' aloya-st avou Djule Cezår; mins pus tård, i s' meta-st avou Vercingetorix et s' bate siconte des Romins. Il ont pårticipé å sidje d' Alesia. Pus tård, on côp batous, il a bagué avou ene pårteye di s' peupe viè les iyes britanikes, dins l' boket nonnrece di çou ki dvénrè l' Inglutere, wice k' il ont basti leu novele mwaisse veye Calleva Atrebatum (Silchester).
Les dschindants da Commius vont esse les moenneus di leu novea payis disk' a tant ki Claudius finirè pa concweri eyet mete li Britannia dizo l' mambornance rominne. Li payis des Atrebates divénrè li royåme romin-amishtåve des Regnenses.
Tchîfs des Atrebates
Categoreye:Istwere
Ernadje
Ernadje (fr: Ernage), c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, dedja rebané avou Djiblou li 5 di may 1964. thumb|Ptite vûwe
Etimolodjeye et vîs scrijhas: vey e l' esplicant motî.
Årveye
Årveye (la-minme Aurvaye, riscrît pacô Årvaye; a Nåwinne: Aurvèye ; a Transene: Aurvîe ; F. Arville) c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Hubert.
Dramatike e walon
Leu dramatike a djouwé e walon, pu e francès, pu rprinde e walon dins les anêyes 2010.
Nos d' rowe e walon
Rowe do lumçon.
Eredjistrumint
Cial, vos ploz schoûter èn eredjistrumint del fåve do vî vî tins «Li bijhe et l' solea» ratournêye pa Willy Leroy avou l' accint d' Årveye pol Djåzant atlasse éndjolike des lingaedjes di France et d' avår la.
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Falijhe (toponimeye)
Categoreye:toponimeye Pådje do mot "falijhe" et ses parints el toponimeye thumb|Ène falijhe, come ène ôte On rtrouve les mots falijhe et ses parints dins mwints nos d' plaeces del Walonreye.
On-z a radjouté "loyi".
Loukîz eto : rotche (toponimeye)
Tiret
Categoreye:Senes di pontiaedje On tiret c' est on sene di pontiaedje ki sieve a:
I n' fåt nén s' brouyî inte li tiret eyet l' loyeure, cisse dierinne est on sene d' ortografeye, ou pa côps on sene di pontiaedje avou, mins po mostrer k' on mot a stî côpé. Li loyeure est sovint pus coûte ki les tirets, eyet avou moens d' vude po l' ataetchî åzès mots; cwand on n' a nén di fontes tipografikes (metans, e peur ASCII, ou avou ene viye machine a scrire mecanike), on eploye «-» pol loyeure, eyet «--» ou «---» po les tirets (po «–» et «—», tirets tipografikes del lårdjeu do N et do M, respectivmint), mins on pout eto eployî «-» pol tiret avou.
Li tiret est ossu diferin do sene matematike moens («-», ki s' ecôde del minme manire kel loyeure dins les copiutreces), ki lu a-st on sinse matematike.
Noveye-dilé-Bastogne
Noveye-dilé-Bastogne (F. Noville, so plaece: Novèye), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bastogne.
I gn a des ôtès plaeces ki s' lomèt Noveye.
Istwere
A l' Ofinsive da Van Rouchtete, gn a yeu ût omes di Noveye k' ont stî fuziyîs.
Dziecinów
Dziecinów, c' est on viyaedje di Pologne. E 2007, i gn aveut vaila 704 djins.
Categoreye:Veyes di Pologne
Yebe di coixheure
Li yebe di coixheure (u cråsse raecene; u orayes-d'-ågne u oraye-di-bådet, u linwe-di-vatche, c' est ene yebe ås maladeyes, ki médeye les coixheures.
Sedum purpureum u Symphytum officinale
cråxhulacêyes
Li yebe di coixheure est diferinne del foye di coixheure.
Sourdant
Categoreye:Plantes Categoreye:Yebes ås maladeyes
Anhoui
thumb|200px|right|Province do Anhoui Li Anhoui (安徽 ānhuī — « Anqing-Houizhou ») : c' est ene province del levantrece del Republike populåre del Chine.
Li mwaisse-veye del province, c' est Hefei.
Elle a-st ene sitindêye di 139.400 km² po 64.610.000 dimanants.
Li lingaedje del province est li chinwès / Wu eyet li Houi.
Anhoui
Pieton (viyaedje)
Pieton (prononcî Pièton, F. Piéton), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye rebané avou El Tchapele, el province do Hinnot.
Motî
thumb|Motî d' potche walon francès-walon et walon-francès On motî (on dit eto : on live di mot u on diccionaire), c' est on live wice ki les mots d' on lingaedje sont metous onk dirî l' ôte, sorlon l' ôre alfabetike di ç' langue la.
Les motîs do walon sont metous so ene pådje tote seule.
Mwaissès esplikêyes
Les intrêyes d' on motî sont des mots, des trokes di mots valant on seu mot, aplakés u nén, et les mots d' etroclaedje. Tchaeke intrêye est lomêye djivion.
Les cis k' adjinçnèt des motîs sont lomés des diccionairîs (dicionairresses).
Dispu les anêyes 2000, les motîs sont-st eto eplaidîs sol Daegntoele.
Gn a des esplicants motîs, la k' les mots sont shuvous di leu-z esplikêye, et des ratournants motîs la k' les mots sont ratournés eviè èn ôte lingaedje.
Les lingaedjes k' eployèt des caracteres chinwès ont eto des motîs d' caracteres, wice ki les caracteres sont spepyîs (clé, nombe di traits, manire delzès scrire, sinses, prononçaedjes,…).
E l' arabe, les motîs ni sont nén erîlés pa ôre alfabetike des mots mins sorlon les bodjes (sovint ås troes letes). Tote li parintêye avou "betchetes" et "cawetes" si rtove dins l' minme hagnon.
On motlî, c' est ene djivêye di mots d' on tchamp d' kinoxhances.
Categoreye:Lingaedjes Categoreye:Lives * Categoreye:Diccionairaedje
Ké walon po dmwin? (live)
thumb|coviete Ké walon po dmwin? (Qué walon po dmwin?), c' est on live sol walon acvierné pa Lucyin Mahin et k' a stî eplaidî ås Edicions "Quorum" a Djerpene e 1999. Si l' tite do live est e walon, gn a on sortite e francès : Eradication et renaissance de la langue wallonne.
Li live est scrît e francès, mins sovint avou on rascourti des tchaptrês e walon.
ISBN 2-87399-072-4
Contnou
Gn a 23 djins u soces k' ont scrît dins l' live. Sacwants scrijheus estént del Rantoele, mins n aveut ossu bråmint des ôtes.
L' adrovaedje est scrît pa William Dunker. Li dvize d' atake, c' est :
Li live est pårti e troes bokets : li "walon did divinltins", li "walon d' ouy" eyet li "walon did dimwin".
Gn a ossu on tchaptrê sol lussimbordjwès.
Li live a stî metou so pîs so fotches pa Michèle Gabriel.
Corwaitaedje do live
On-z a préjhî l' live paski c' esteut l' prumî côp k' on scrijheut d' on plin côp so tos les costés do boutaedje pol walon. On-z a rilevé eto les loyéns k' on leyive adviner inte li diswalpaedje u l' leyaedje-djus d' ene langue "nåcionåle" eyet l' economeye et minme li skepiance dins on metou payis. Dins les scrijheus, n aveut nou linwincieus, çou ki fwait kel tecse esteut bråmint pus "pratike", et poleut esse léjhou pa bråmint des djins, nén scolés so les langues.
Des ôtes critikes ont codjåzé l' live, a cåze di sacwants tchaptrês ki n' avént nén stî cinsurés (dabôrd, k' estént ene miete hagnants). Mins ci costé la di "revintaedje" a stî bén veyou di des waloneus k' i gn a (metans, li gazete e walon Intrez don).
On-z a eto rprotchî å live di n' nén cåzer di çou k' esteut anoncî dins l' sortite : li dzindjnaedje (li spotchaedje-foû) do walon.
Li live a permetou di fé cnoxhe les idêyes des rfondeus so l' linwe-ehåyaedje do walon, et pus stroetmint, li rfondou walon. Sacwants waloneus ont-st adon bouté avou l' "Rantoele".
Po les gazetes e francès del Walonreye, li live a eto fwait ki, dispu don, les gaztîs n' ont pus waire discåzé l' walon, tot djhant ki ci n' esteut nén ene langue, mins on "patwès".
Guido Fonteyn avou scrît èn årtike dzeu po De Standaard, ene gazete flaminde.
Sourdant
Walon
Sovret
Sovret u Souvret (F. "Souvret"), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Courcele, el province do Hinnot.
Istwere
Sovret fourit on sudjet d' margaye inte li Hinnot eyet l' Braibant, mins, al fén, c' est l' dutcheye del Braibant k' endè dmora mwaisse.
Eglijhe
Sovret a todi stî li minme pårotche ki Courcele.
Industreyes
Tcherbonaedjes dispu 1853, et disk' a 1967.
thumb|Tcherbonaedje|alt=|centré
Norvedje
Li Norvedje, c' est on dislaxhî payis do di l' Urope bijhrece.
Istwere
Ene des patreyes des Vikignes.
A stî colnijheye on tins des Daenwès.
1982 Acoirds d' Oslo ki sayèt d' amoenner l' påye inte Israyel et les Palestinîs
Jeannette (Pensilvaneye)
Categoreye:Estats Unis Categoreye:Ebagance Jeannette, c' est ene veye del Pensilvaneye ki s' a diswalpé åtoû d' ene veulreye basteye e 1889.
Gn aveut bråmint des ovrîs d' Djumet k' î ont stî bouter. Paski gn aveut pupont d' ovraedje el Walonreye après les bardouxha d' 1886.
Norvedje
Istwere
E 2011, atake do pårlumint et d' on raploû d' djonnes pa on terorisse del foite-droete k' a fwait 77 moirts.
Jeannette (Pensilvaneye)
El volént lomer "New Jumet", mins c' est "Jeannette", li ptit no del feme d' onk des mwaisses veultîs, k' a stî ritnou.
Norvedje
Politike
Rweyåme
Motlî del Gléjhe
Li motlî del Gléjhe, c' est on motî walon francès sicrît pa Louis Remacle, ey eplaidî dé l' SLLW e 1980.
Norvedje
Redjons
floating|300px|Redjons 2020
Motlî del Gléjhe
I n' riprind nén tos les mots d' on motî normå, mins djusse les cis k' i gn a ene sacwè di speciå a dire, åd fwait di l' eployaedje u do prononçaedje al Gléjhe. C' est don puvite on motlî.
Il est rprins sol limero [E2] dins l' Djivêye des motîs do walon.
Categoreye:Motlîs walons Categoreye:lives sol walon
El Presgå
El Presgå (F. Presgaux), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Couvén, el Province di Nameur.
Jeannette (Pensilvaneye)
Jeannette a-st eto on park di djeus, Oakland Park, drovou e 1896.
Palijhoû
Li grand Palijhoû (so plaece Palijû, fr: Paliseul), c' est ene rebanêye comene di Walonreye, el province do Lussimbork.
Jeannette (Pensilvaneye)
Sourdants
<References/>
Palijhoû
thumb|eplaeçmint del comene el province do Lussimbork
Tuzance
Aisse del Tuzance Paul Verlaine (k’ aveut s’ mononke a Fayis-l’-Vaneus)
Norvedje
Djeyografeye
thumb|left|upright=1.2 Trevåtcheye på Ceke polaire bijhrece. Lavola, on pout vey li solea d' meynute (a Tromseu, boutans).
Coisse foirt discotaeyeye avou toplin des falijhes. Les bresses di mer ki moussèt insi inte les falijhes si lomnut des fiordes.
Economeye
Petrole dins l' Mer do Nôr astok.
Culteure
thumb|[[Cwåte poståle di Norvedje sicrîte e walon]]
Difoûtrinnès hårdêyes
* Categoreye:Payis Categoreye:Urope bijhrece
Malåtchî
Malåtchî (avårla, on prononce Malautchî), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e F. Mont-Gauthier, rebané avou Rotchfoirt.
Hamteas
les hamteas di Bricmont, Frandeu et Lalou sont raiwîs pa l' aiwe di Vaxhå.
Djeyografeye
Viyaedje metou sol setche Fåmene.
El Presgå
thumb|eglijhe
No di des plaeces di Presgå
thumb|120px|left|
Istwere
thumb|Bône del Principåté d' Lidje avou l' [[Principåté d' Chimai]] Li boird coûtchantrece del Principåté d' Lidje, divant l' Principåté d' Chimai.
Å cmince, Presgå n' esteut k' on hamtea d' Gonri.
Avey
thumb|vî tchinne dilé l' tchapele
Nos d' famile di Presgå
Bråmint des familes di Presgå ont des nos ki provnèt do payis d' Lidje (Bastin, Delhåye). Dandjreus des djindåres do prince-eveke k' avént vnou låvå po wårder l' fontire.
Sourdants
Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye
Veskeveye
Veskeveye (la-minme Vèskèvèye', a Årveye Vèskèvaye, a Libin, Vèskuvîe; F. Vesqueville), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Sint-Houbert el province do Lussimbork.
Accint walon d' Veskeveye
thumb|Tite d' ene pîce e walon djouwêye a Veskeveye, et redjårbêye avou l' accint d' avår la Mågré ki Veskeveye n' est k' a 2 km do Bork, l' accint walon î est ene miete diferin. Cial, li spotchåve voyale est "è" ("u" a Sint-Houbert). Ces diferinces la serént la a cåze del raloyance rilidjeuse di Veskeveye al pårotche di Freu et nén å Bork.
Les viebes del prumire sôre sont-st avou l' cawete -è (et nén -er, come a Libin, 10 km lon).
Hårdêyes difoûtrinnes
🇱🇰 Dramatike di Veskeveye
Yebe ås rates
Categoreye:Cortis ås verdeures Categoreye:Plantes thumb|tote li plante Li yebe ås rates, c' est ene plante k' on mete voltî dins les cortis po fé såver les rates. Ele pout divni on ptit bouxhon. Come totes les ufôres, elle a-st on fås laecea dins ses montants.
No e sincieus latén : Euphorbia characias.
Famile : uforbacêyes.
Li Gléjhe-dilé-Stoumont
Li Gléjhe (po discramyî, on dirè Li Gléjhe-dilé-Stoumont, et puvite dins ene fråze al Gléjhe, la-minme Lu Gléhe, F. La Gleize), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Stoumont, el province di Lidje.
Yebe ås rates
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "yebe ås rates", alez s' vey e splitchant motî.
Li Gléjhe-dilé-Stoumont
Gn a eto Li Gléjhe-dilé-Flémåle.
Po l' etimolodjeye et les vîs scrijhas, riwaitîz dins l' esplicant motî.
Sourdants
<References/>
Thor Heyerdahl
Thor Heyerdahl (1914 - 2000), c' esteut-st èn esploreu norvedjin k' a bråmint bouté so l' istwere do naiviadje e vî vî tins so des bateas d' rozeas.
Thor Heyerdahl a skepyî li 6 d' octôbe 1914. I s' mareye on prumî côp e 1937 et va e voyaedje di noice ås Iyes Mårkijhes.
I tuze ki les prumîs Polinezyins ont vnou d' Amerike, å Levant, purade ki d' Indonezeye, å Coûtchant, paski les mwaisses vints vinét purade di l' Ess. Ciste idêye la est eto rashide so les fåves do vî vî tins des polinezyins ki djhèt k' il ont vnou tot naiviant d' ene iye lomêye Hawayiki; mins nerén, l' abayeye d' on peupmint del Polinezeye di-stant l' Amerike nonnrece est rboutêye pås sincieus, la k' des rcweraedjes sol DNA mostrèt ki les polinezyins ont surmint leus oridjenes dins les iyes d' Azeye do sudess, et k' il ont naivyî viè l' Levant, siconte les vints, çou ki vout dire ki l' ebagaedje a dvou esse volou, et nén djusse des accidints.
Mins tot tuzant a ciste idêye di naiviaedje di l' Amerike eviè l' Coûtchant, li Thor Heyerdahl va cweri lu-minme les bwès d' balza e l' Ecwåteur, et des emoenner å Perou, a Callo, k' il î va basti s' batea. El lome li Kon-Tiki (d' après l' ketchwa Kun Tiqsi Wiraqucha, li no do diè Solea des Incas) et rdjond l' Polinezeye e 1947.
Li live da Thor Heyerdahl, k' il î raconte si naivyinne va divni on bess-seler.
I scrît après on gros studia, « Les Indyins d' Amerike dins l' Oceyan Pacifike », la k' il esplike les soûmints di s' teyoreye : des astocas poujhîs so l' etnolodjeye, l' årkeyolodjeye, li linwince, li botanike, li djeyografeye et l' istwere.
L' årkeyolodjisse walon Henry Lavachery est onk des prumîs sincieus a ricnoxhe li sepiance da Thor Heyerdahl.
thumb|cou d' on live so Thor Heyrdahl avou l' Ra II eyet l' portrait di l' esploreu et des sicrijheuse, Aïcha Amara thumb|Li batea d' rozeas Ra II (pondeure da Bouab Thami)
E 1969 i monte ene novele naivyinne po mostrer ki li viye civilizåcion des Edjipsyins et des Fenicyins åreut polou passer houte di l' Atlantike et diner ene pårteye del culteure ås Mayas. Po çoula, i fwait basti e l' Edjipe on batea fwait avou des faxhenes di rozeas, soyîs e l' Etiopeye et emantchîs pa des Tchadyins. El fwait vni e Marok, disk' a Safi, la kel corant et vints Alizés el divrént poussî disk' e l' Amerike. Li batea est lomé Ra come li diè edjipyin do solea.
Ciste espedicion la est aspalêye pa l' ONU et l' ekipaedje, c' est tos sincieus et esploreus di 7 diferinnès nåcionålités.
Li voyaedje do prumî Ra n' a nén stî dfiné, paski l' radea s' aveut disminbridjî nén lon del Barbåde. Mins il aveut tolminme fwait 5100 Km.
I va ricmincî avou l' radea Ra II, basti pa des Indyins del Basse d' Aiwe di Titicaca. El vont vni monter a Safi, e 1970. Ra II esteut deus metes di moens long ki Ra I et gn aveut 8 djins dvins, estô d' 7 po Ra I. A pårt Thor li Norwedjin, gn aveut èn Itålyin, on Mecsikin, èn Estazunyin, èn Edjipsyun, on Rûsse, on Djaponès et on Marokin. Ra II va mete 57 djoûs po naivyî houte di l' Atlantike, so 6100 km (3270 miles naivreces)
Po mostrer ki ci n' est nén insi ki l' omanité divreut maxhî l' djote, Thor Heyerdahl broûle li Tigris a Djibouti li 13 d' avri 1978, après 144 djoûs so l' aiwe.
E 1983, 1984, i frè des fougnaedjes arkeyolodjikes ås Iyes Mådives E 1986-1988, il erva a l' Iye di Påke. Di 1989 a 1994, i studeye les viyès piramides aymaras å Perou. Adonpwis, i va corwaitî les piramides des Gouwantches, ås Canareyes, dins l' vå d' Gümar et et fé tot ene aire arkeyolodjike di ttåtoû. Thor Heyerdahl mora l' 18 d' avri 2002 a Colla Micheri, e l' Itåleye.
Si avuzion filozofike
Elle est tot metowe claire et mete dins ci scrijhaedje cial:
Ça lyi va lon, e 1978, cwand i voet ki les Payis do Coûtchant ni trovèt rén d' mî a fé po diswalper l' Tîce-Monde ki di lezî vinde des bateas et des avions d' guere, come les cis ki lyi espaitchèt d' atchever si voyaedje avou l' "Tigris".
Categoreye:Voyaedjeus et esploreus Categoreye:Umanisses
Pitit-Fayi
Pitit-Fayi (so plaece : lu Fayi, fr: Petit-Fays), c' est èn ancyinne comene del Walonreye, rebanêye avou Bive (mins k' aveut ddja stî rebanêye avou l' Moncea li 26 di djulete 1964, divant les grands rebanaedjes di 1977).
Pocwè l' no "Pitit"-Fayi
Cwand on-z a dvou mete des nos diferins po tos les viyaedjes k' on djheut "å Fayi", on-z a metou "Pitit", pask' i gn aveut on Gros Fayi (Grå-Fayi) addlé. Pocwè "l' Fayi"? Paski Fayi vént di "få, faw". Fåt sawè ki l' sapén n' est cnoxhou e l' Årdene ki tins do 19inme sieke. Divant, c' esteut des hesses et des tchinnes ki fjhént l' sômî del foret, a costé des taeyîs d' bôles et d' sås et des virêyes di djniesses. Nén etounant k' on rascontere a mwintès plaeces li no d' Fayi dins les noms d' viyaedjes.
Sol ban do Fayi, gn a on site ki merite k' on s' î arestêye. Eter li Fayi et Tchîplanes, c' est ene parfonde valêye avou l' ruxhea do Ruwåmolén ki vént d' Bayamont et s' va taper e Smwès a Vresse. Dins ene ricoulêye di rotches, pus bas ki l' pont des berbis, on voet li grote del Rotche-Mozele. C' est on crin d' rotche k' a ddja siervou a catchî les curés ki les Francès avént tchessî al revolucion di 1789, pwis après ås cis ki n' volént nén siervi dzo Napoleyon. Pus près d' nozôtes, ç' a stî li catchete des cis do Moncea, k' avént abandoné leu viyaedje tins del Bataye di Bive, li 23 d' awousse 1914. Li grote est å pî d' ene hôte cresse si a pik k' on n' î såreut nén tni campé. C' est ç' cresse la ki deus tchvås francès, sibarés pås côps d' canon, ont devalé vinte al tere po vni s' abate divant l' grote so on tchår ki les efants vnént d' cwiter po-z aler mougnî. Les djins ont criyî å miråke et èn åté a stî amenaedjî dins l' grote, come a Lourdes. Tos ls ans, li djoû del dicåce di setimbe, on dit messe al Rotche-Mozele.
Li ruxhea ki devale å mitan del goidje esteut dinltins li seul tchimin po-z aler a Vresse, tchimin ki moussive e bî cwand li rotche ni leyive nén passer et ki rivneut å setch cwand l' terén l' permeteut. Tos ls ans, al rexhowe di l' ivier, li comene oblidjive les djins a rsaetchî les coxhes et les åbes ki les grossès aiwes avént etrinné tins d' l' ivier et k' espaitchént l' passaedje des tchvås.
Gråfayi
Grå-Fayi (la-minme, Grau-Fayi, /groːfaji/, mins sovint rfrancijhî a Gros-Fayi , c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, rebané avou Bive (mins k' aveut ddja stî rebané avou Wåjhî li 26 di djulete 1964, divant les grands rebanaedjes di 1977).
Etimolodjeye
Li no d' Grå-Fayi èn vout nén dire "gros", come li scrijhaedje francès l' metou a nonsyince, mins "grå", ki vénreut di "graevleus", paski les hesses ont ene graevleuse schoice.
Vîs scrijhas: Graveloitfait (1226); Grauelor Fahi (1234); Graveloi-Fahi; Graufays, Groffays; Gros-Fays.
Rilidjon
Grå-Fayi si rataetchive dinltins a l' eglijhe di Wåjhî. I n' a divnou pårotche k' e 1586, avou Coirnîmont et Tchîplane (tchapele a Sint Dôna, li sint ki schape del tonoere). Li patron d' l' eglijhe, c' est sint Pire, dicåçté après l' 29 di djun.
Istwere
Gråfayi, c' esteut on sårt distrîxhî al limotche des conteyes di Bouyon et d' Orcîmont.
Grå-Fayi apårtina ås signeurs Yvette du Bohan (1225) pu Jacques d'Orchimont (1234).
Ciste anêye la, avou l' acoird do somrin Hugues de Rethel, li dominne passe a l' eveke di Lidje, k' esteut eto duk di Bouyon.
I divna ene hôte foistreye del Dutcheye di Bouyon ki si stindeut disca Sdan.
On moumint moenné pa l' famile Gilles, signeurs d' Idje, pu pa Tchåle di Berlaymont, signeur di Biarin (1575).
Adonpwis: Jean de la Mark, signeur di Botôssåt; de Louvrex et de Lamock (1780) k' a fwait båti li molén d' Mitådje, so Wåjhî.
Nos d' plaece di Grå-Fayi
Li toponimeye di Gråfayi a stî rapoirtêye pa Yvon Barbazon.
Ôtès plaeces
🇱🇰 Gråfayi (toponimeye)
Sourdants
Categoreye:Ancyins ptits bans del Walonreye Categoreye:Veyes et viyaedjes di Walonreye Categoreye:Province di Nameur
Pesse des oujheas
🇱🇰 Minêye del pesse des oujheas å virûsse H5N1 🇱🇰 Gripe des oujheas å virûsse H9N2 Li pesse des oujheas (rascråwant virûsse H5N1) ou gripe des oujheas (ôtes pus doûs virûsses), c' est ene maladeye des poyes et des dînes et di totès sôres d' oujheas di poli u såvadjes, ki vént pa minêye.
Ele si pout mete eto ås djins.
Li minêye Azeye-Urope-Afrike å virûsse H5N1 (1997-2007) est studeye so ene pådje tote seule.
Li virûsse H9N2 a eto si prôpe pådje.
Li pesse des poyes est diferinne del fåsse pesse (maladeye di Newcastle), ene ôte maladeye pus corante ki touwe ossi felmint ki l' pesse.
Istwere del kinoxhance del maladeye
C' est diviè 1890 k' on sincieus itålyin a discrît l' maladeye.
Diviè 1920, on-z a bén veyou ki ci n' esteut nén on microbe, mins çou k' on loméve on colåve virûsse, dj' ô bén ki passe houte des coloes ki ratnèt les bactereyes.
Pus tård e 20inme sieke, on-z a trové totès sôres di maladeyes di totès sôres d' oujheas, cåzés pa des ortomicsovirûsses A. Sacwants sont foirt touwants, des ôtes nén. Did la l' idêye des virolodjisses diviè 1980 di n' pus eployî li mot "pesse des oujheas", mins "gripe (inflouwenza) des oujheas".
Ciste idêye la n' esteut kécfeye nén trop boune, ca ele rascove des maladeyes foirt diferinnes, des cis ki touwnut tos les oujheas d' on côp (H5N1), des cenes ki touwnut ene pitite pårteye do poli (H7N3, H9N2), et des ôtes ki n' dinèt ki des ptits matchureas.
Cåze
Li må est cåzé pa ene virûsse Inflouwenza del sôre A.
Covaedje
Di deus troes djoûs a cwénze djoûs po tote li poytreye.
Roger Viroux
thumb|diviè 1970 thumb|e 2002 (a hintche) thumb|e 2003 (padvant) Roger Viroux a skepyî li 27 d' octôbe 1927, et mori li 30 di setimbe 2005.
Pesse des oujheas
Morance
Les rascråwêyès poyes crevèt come des moxhes, so onk a deus djoûs après aveur sitî crokêyes.
Roger Viroux
C' esteut on scrijheu e walon et on franc waloneu.
Pesse des oujheas
Prindance
Li maladeye si prind come po rire, et zoupler d' ene cinse a l' ôte.
Roger Viroux
Il est rprins dins l' antolodjeye Fleurs diyalectåles et dins "Scrire".
Pesse des oujheas
Espaitchance
Cwand l' maladeye est co epizôtike, on pout touwer totes les poyes et les ôtes oujheas d' poli dins l' epestiferêye cinse et did ttåtoû (so on rai d' 3 kilometes). I fåt tni a l' ouy tos les oujheas so on aroyaedje di 10 km åtoû d' l' aisse del maladeye. C' est çou k' on-z a fwait lanawaire e l' Olande, e l' Itåleye, e Canada.
Roger Viroux
Di s' mestî, esteut prof di langues (a Tamene, Lovervå pu Fosse). I fjheut voltî ratourner a ses scolîs on mot dins ene dijhinne di diferins lingaedjes.
Pesse des oujheas
Espaitchance
S' el maladeye divént inzôtike, come dins les payis d' Azeye e 2005-2006, Turkeye, on-z årè ptchî eplocter totes les poyes, les canårds, les dinnes, evnd., avou des moirts virûsses. E moes d' fevrî 2006, li France et l' Olande ont yeu l' droet del fé po les poytreyes metowes ttåtoû des basses d'aiwe.
Roger Viroux
Il a eto stî mayeur do Ban-Bwès et dire si siermint e walon (pu docô après e francès, po shuve li lwè).
Pesse des oujheas
Espaitchance
Po n' nén spåde li rascråwant adjint, disk' asteure les vaccins sont fwaits avou des touwés virûsses. Adon, i fåt piker totes les poyes (dînes, evnd.). L' eploctant virûsse, c' est on H5N2, ki fwait diswalper des anti-coirs eto siconte do H5N1.
Rododo
Categoreye:tinaedje astok des biesses Categoreye:transpoirt thumb|Vî rododo avou des rowes di bwès thumb|rododo basti diviè 1960 thumb|on rododo ås tchvås (2005) On rododo, c' est ene tcherete u ene rimorke po moenner des biesses d' ene plaece a l' ôte.
Pesse des oujheas
Espaitchance
Gn a eto des touwés vaccins disconte do H9N2.
Roger Viroux
Roger Viroux esteut l' pa da Johan Viroux.
Rododo
Les prumîs rododos estént djusse des tcheretes, totes e bwès, rowes eto, avou des hôtès rujhales. Elle alént a cou po tcherdjî les biesses di cinse, et lzès moenner a l' abatwer, u amon èn ôte cinsî.
Roger Viroux
Ouve e walon
Come sicrijheu, il a purade fwait des arimés, mins eto del prôze nén racontrece, inte did zeles, del croejhete esplikêye e walon.
Pesse des oujheas
Espaitchance
Diviè 2015, on a trové ene ôte sore d' eploctaedje, avou l' djenetike molecurrece. On mete des bokets d' cromozomes do virûsse dins ene bactereye, k' on pike les poyons d' on djoû avou e l' acovoe. Li bactereye va produre des proteyenes do djenome do virûsse, ki vont diswalper des anti-coirs å poyon. Insi, on n' sitrame nén l' eploctant adjint.
Rododo
Après, on-z a yeu les rododos avou des rujhales di plantches mins des piket s d' fier, et des rowes di cawoutchou.
Roger Viroux
Ouve e walon
C' esteut l' enondeu (1963) del Soce "Les Walons Scrijheus d' après l' Ban-Bwès" (WASAB), et del rivuwe "Noveles" (1982)
Rododo
Asteure, on lome purade "rododo" les rmôkes a saetchî dirî les otos, po moenner les tchvås a des concours, evnd.
Claude Mercier
Mercier Mercier Mercier Claude Mercier, c' est on tchanteu d' rok walon, skepyî e 1939.
Rododo
Po des linwincieusès racsegnes sol mot "rododo", alez s' vey e splitchant motî.
Nådrin
Nådrin (F. Nadrin so plaece, on prononce Nâdrin), c' est èn ancyin ptit ban del Walonreye, e, rebané avou Oufalijhe.
Roger Viroux
Ouve e walon
Deus ramexhnêyes d' arimés da sinne ont stî eplaidîs come limero especiås des Cayés Walons : Li guere - Li famile (1991) eyet "Biessolodjeye" des powezeyes so les biesses, k' a vudî e 1994.
Claude Mercier
I tchantéve purade e francès ey e-n inglès.
Tchamp (toponimeye)
categoreye:toponimeye Pådje avou les nos d' plaeces del Walonreye avou l' mot tchamp et ses parints, tchampea, tchampin et tchampion.
Hamteas et nos d' plaeces avou "tchampea" & "tchampin"
thumb|Plake do hamtea d' Rontchampea thumb|rowe di Dion
Roger Viroux
Ehåyaedje do statut
thumb|Si lete di doû, pår e walon I fourit onk des prumîs a rclamer k' on cåzaxhe walon etur waloneus, et l' djåzer avou ses efants. I scrijheut todi e walon a ses soçons waloneus.
Tchamp (toponimeye)
"Tchampion"
Les viyaedjes et hamteas ki s' lomnut "Tchampion" et "Tchimpion" sont metous so ene pådje tote seule.
Claude Mercier
Biyografeye
I cminça tot djonne, a 18 ans, dizo no d' sinne di "Audy Kans".
Tchamp (toponimeye)
Aplacaedje ordinaire
C' est totès pus noûvès plaeces
Claude Mercier
Biyografeye
Pu askepyî èn orkesse, "The Black Stars".
Roger Viroux
Ehåyaedje do statut
I repetéve tofer kel walon, c' esteut ene vraiye langue, et mostrer, tot rmetant l' walon ås ôtes lingaedjes, k' il esteut foirt ritche. I rabaxhive sovint li lingaedje francès, po-z aler disconte des cis ki sont foirt rindous après l' francofonreye. Eto, i s' fåt afranki do lingaedje francès, endaléve-t i, et s' siervi do walon po totafwait.
Claude Mercier
Biyografeye
Mins vitmint candjî d' no, po divni "Buddy Brent and his Thrillers".
Roger Viroux
Ehåyaedje do statut
I djheut ossu k' i gn a k' on seu walon, poy k' on s' comprind bén tertos.
Claude Mercier
Biyografeye
E 1963, il eredjistere on 45 toûs, avou "The Thrill" a l' adroet et "You break my heart" a l' evier. Ci plake la si va vinde dins ene shijhinne di payis, a 1.400.000 (on miyon cwate cints meyes) egzimplaires.
Pesse des oujheas
Hårdêyes difoûtrinnes
Categoreye:Maladeyes des poyes Categoreye:Zonôzes
Claude Mercier
Biyografeye
Dins les anêyes 2000, Jacques Mercier djowéve dizo l' alomåcion "Buddy Brent and the Rocking Blues Band".
E 2011, Buddy Brent rescontra Jean Goffart. Et toirtchî ene sitroete plake eshonne dizo l' tite "Toudis èchène".
Roger Viroux
Ehåyaedje do statut
Cwand il a stî å Consey a Fosse, on côp come mayeur (1989-1991), il a todi prusté siermint e walon: Come li walon n' est nén admetou come langue pal mwaisse-lwè del Beldjike, i dveut ricmincî e francès après.
A Fosse, il aveut fwait mete des plakes di rowe e walon.
Il aveut metou dins s' testamint ki si messe d' etermint divreut esse pår e walon. Çou ki fourit fwait, pa l' abé René Dardenne. Ci fourit l' prumire messe d' etermint dijhowe rén k' e walon. Des bokets e walon ont stî léjhous tot åd dilon del messe : des cis da sinne ("Padrî l' pont", "I fåt semer"); onk da Roger Tabareux, « li vî rôleu », léjhou på fi da Tabareux, et l' adiè a Rodjî, ki Andrée Bacq aveut scrît esprès po ç' djoû la.
Rodjî Viroux esteut po ene eure di walon e scole po tertos, avou des ponts sol bultén.
Rilomêye
Rodjî Viroux esteut cnoxhou long et lådje come on Don Quijote do walon. Il a sovint stî dins l' gazete, nén seulmint L' Avenir di Nameur, mins minme ene feye dins li rlomêye rivuwe francesse Paris-Match.
Alére
Prezintaedje pa lu-minme dins les Noveles des WASAB l° 59, pp 2-3.
Hårdêyes difoûtrinnes
Viroux Roger Viroux Roger Viroux Roger Viroux Roger
Fåve do Mitan d' Cok
Li fåve do Mitan d’ Cok, c’ est ene fåve do vî vî tins ki raconte li spoûle d’ on tolu, k’ on lome Mitan d’ Cok, et k’ on n’ sait ddja si c’ est ene djin u ene biesse.
Modêye di Bure.
Li fåve do Mitan d' Cok, modêye di Bure. Dins l' modêye di Bure, on n' comprind nén pocwè ki l' tchesturlin k' a pryî Mitan d' Cok lyi vout fé do toirt li prumire nute et les nutes d' après.
Modêye di Nivele
Mitan d' Cok aveut ene cinse a Yeripont. Et l' trecinsî ni lyi vleut nén payî ses louwaedjes ça fwait k' i ndè va po toutchî ses liårds.
Grand-Lé
Grand-Lé (fr: Grand-Leez) c' est èn ancyin ptit ban del Waloneye, rebané avou Djiblou. thumb|Eglîjhe di Grand-Lé thumb|Eglîjhe di Grand-Lé, l' plaece et s' Monument
Fåve do Mitan d' Cok
Modêye di Nivele
I rescontere on rnåd, pu on leu, pu ene aiwe. I les mete e s' potche, por zels l' aidî a raveur ses cwårs.
Grand-Lé
C' est on ptit viyaedje tipike del Hesbaye, avou bråmint des plaeces a vey.
Fåve do Mitan d' Cok
Modêye di Nivele
Cwand il arive mon l' trecinsî li rnåd lyi magne ses poyes, li leu ses boûs et l' aiwe lyi neye si cinse.