cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
P. C. M. Courtens
Hiel P. C. M. Courtens äbinom Volapükan in Beers, Nedän, kel pämäniotom in gased: Volapükel Nedänik as tidan Volapüka.
La Bernerie-en-Retz
Sürfat ela La Bernerie-en-Retz binon mö 6,08 km².
Orosei
Orosei labon belödanis 6 206 (2001).
La Bernerie-en-Retz
La Bernerie-en-Retz labon belödanis 2 499 (1999).
Steinseltz
Steinseltz labon belödanis 615 (1999).
Alimena
Alimena binon zif in topäd: Sikileän, in Litaliyän. Alimena topon videtü 37° 42’ N e lunetü 14° 7’ L.
Erik Charell
Hiel Erik Charell (pemotöl tü 1894 prilul 8 in Wrocław, Polän as: Erich Karl Löwenberg – edeadöl tü 1974 yulul 15 in München) äbinom filma⸗ e teatadramatan, filmoti⸗ e teatirejidan; e filmotalibrätan Deutänik.
Alimena
Alimena labon belödanis 2 494 (2001).
Park Ridge (Illinois)
Park Ridge binon zif in komot: Cook, in tat: Illinois, in Lamerikän.
Nüns taledavik
Park Ridge topon videtü 42°0’ 43’’ N e lunetü 87°50’ 30’’ V (42,011830; ‑87,841587).
Ma el U.S. Census Bureau (Pöpinumamabür Lamerikänik), Park Ridge labon sürfati valodik mö 18,3 km², kela 18,2 km² binon län e kela 0,1 km² (0,57%) binon vat.
Lödanef
Timü pöpinumam yela: 2000, mens 37 775, lomanefs 14 219 e famüls 10 465 älödons in Park Ridge. Lödanadensit äbinon mö mens 2 074,7 a km². Ädabinons valodo lödöps 14 646 (804,4 a km²). Lödanef äbinädon me: vietans (95,38%), blägans (0,24%), lindiyans (0,06%), siyopans (2,66%) e Pasifeana-nisulans (0,05%); mens bidädas votik äbinons mö 0,87% e mens bidäda plu bala äbinons mö 0,74%. Latinans bidädas valasotik äfomons 0,74% lödanefa.
De lomanefs ädabinöl 14 219, 32,3% äkeninükons cilis bäldotü yels 18 u läs 18 in lödöp älödölis, 63,4% äbinons matans äkobolödöl, 8% pädugons fa vom nen himatan e 26,4% no äbinons famüls. 24,1% lomanefas äbinädons me pösods äsoelöl; 12,8% äbinädons me pösod äsoelöl bal bäldotü yels 65 u plu 65. Ädabinons zänedo pösods 2,61 a lomanef e pösods 3,13 a famül.
Demü bäldot, 0% lödanas ela Park Ridge älabons bäldoti lifayelas läs 18, 0% bäldoti lifayelas 18 jü 24, 0% bäldoti lifayelas 25 jü 44, 0% bäldoti lifayelas 45 jü 64 e 19,6% bäldoti lifayelas 65 u plu 65. Bäldot patedik äbinon mö lifayels 42.
Demü gen, ädabinoms mans 90,1 a voms 100. Pato ädabinoms mans 85,2 a voms 100 bäldotü lifayels 18 u plu 18.
Santos Dumont
250px|thumb|right|Tat: Minas Gerais in Brasilän. 250px|thumb|right|Topam in tat: Minas Gerais. Santos Dumont binon zif in tat: Minas Gerais, in Brasilän. Santos Dumont topon videtü 21°27’ 25’’ S e lunetü 43°33’ 10’’ V.
Park Ridge (Illinois)
Lödanef
Lemesed patedik lomanefa in Park Ridge äbinon mö US$73 302 e lemesed patedik famüla äbinon mö US$89 066. Mans älaboms lemesedi patedik mö US$61 959, leigodü US$39 794 vomas. Lemesed „per capita“ (a pösod) äbinon mö US$36 646. Zao 1,7% famülas e 2,4% lödanefa lölik älifons dis pöfasoliad, keninükamü 2,1% utanas bäldotü lifayels 18 u läs 18 e 3,1% utanas bäldotü lifayels 65 u plu 65.
Santos Dumont
Sürfat ela Santos Dumont binon mö 637,37 km².
Sarzedo
250px|thumb|right|Tat: Minas Gerais in Brasilän. 250px|thumb|right|Topam in tat: Minas Gerais. Sarzedo binon zif in tat: Minas Gerais, in Brasilän. Sarzedo topon videtü 20°2’ 6’’ S e lunetü 44°8’ 42’’ V.
Sürfat ela Sarzedo binon mö 61,89 km².
Sarzedo labon belödanis 23 238 (2005).
Supai
Supai (in pük elanas Havasupai: Havasuuw) binon zif in komot: Coconino, in tat: Arizona, in Lamerikän.
Nüns taledavik
Supai topon videtü 36°14’ 06,21’’ N e lunetü 112°41’ 18,97’’ V.
Ma el U.S. Census Bureau (Pöpinumamabür Lamerikänik), Supai labon sürfati valodik mö 4,5 km² (vat: 0%).
Lödanef
Timü pöpinumam yela: 1990 (ut yela: 2000 äpölanumon lödanefi zifa at as 0), mens 423, lomanefs 104 e famüls 88 älödons in Supai. Lödanadensit äbinon mö mens 94 a km². Ädabinons valodo lödöps 136 (30,2 a km²). Lödanef äbinädon me: vietans (4,96%), lindiyans (94,56%) e siyopans (0,47%); no ädabinons mens bidädas votik ni mens bidäda plu bala. Latinans bidädas valasotik äfomons 0,95% lödanefa.
De lomanefs ädabinöl 104, 60,6% äbinons matans äkobolödöl, 16,3% pädugons fa vom nen himatan e 15,4% no äbinons famüls. 10,6% lomanefas äbinädons me pösods äsoelöl; 1,9% äbinädons me pösod äsoelöl bal bäldotü yels 65 u plu 65. Ädabinons zänedo pösods 4,07 a lomanef.
Demü bäldot, 39,4% lödanas ela Supai älabons bäldoti lifayelas läs 18, 8% bäldoti lifayelas 18 jü 24, 33,6% bäldoti lifayelas 25 jü 44, 12,5% bäldoti lifayelas 45 jü 64 e 5,7% bäldoti lifayelas 65 u plu 65.
Demü gen, ädabinoms mans 101,4 a voms 100. Pato ädabinoms mans 114,4 a voms 100 bäldotü lifayels 18 u plu 18.
Puyallup
Puyallup binon zif in komot: Pierce, in tat: Washington, in Lamerikän.
Nüns taledavik
Puyallup topon videtü 47°11’ 6’’ N e lunetü 122°17’ 32’’ V (47,184870; ‑122,292224).
Lödanef
Timü pöpinumam yela: 2000, mens 33 011, lomanefs 12 870 e famüls 8 519 älödons in Puyallup. Lödanadensit äbinon mö mens 1 049,9 a km². Ädabinons valodo lödöps 13 467 (428,3 a km²). Lödanef äbinädon me: vietans (87,88%), blägans (1,5%), lindiyans (1,01%), siyopans (3,27%) e Pasifeana-nisulans (0,34%); mens bidädas votik äbinons mö 1,94% e mens bidäda plu bala äbinons mö 4,06%. Latinans bidädas valasotik äfomons 4,06% lödanefa.
De lomanefs ädabinöl 12 870, 36% äkeninükons cilis bäldotü yels 18 u läs 18 in lödöp älödölis, 49,7% äbinons matans äkobolödöl, 11,7% pädugons fa vom nen himatan e 33,8% no äbinons famüls. 26,9% lomanefas äbinädons me pösods äsoelöl; 9,5% äbinädons me pösod äsoelöl bal bäldotü yels 65 u plu 65. Ädabinons zänedo pösods 2,53 a lomanef e pösods 3,08 a famül.
Demü gen, ädabinoms mans 93,5 a voms 100. Pato ädabinoms mans 90,9 a voms 100 bäldotü lifayels 18 u plu 18.
Lemesed patedik lomanefa in Puyallup äbinon mö US$47 269 e lemesed patedik famüla äbinon mö US$57 322. Mans älaboms lemesedi patedik mö US$43 562, leigodü US$27 281 vomas. Lemesed „per capita“ (a pösod) äbinon mö US$22 401. Zao 4,7% famülas e 6,7% lödanefa lölik älifons dis pöfasoliad, keninükamü 7,2% utanas bäldotü lifayels 18 u läs 18 e 6,5% utanas bäldotü lifayels 65 u plu 65.
Zygmunt Maciejewski
Hiel Zygmunt Maciejewski (1914 dekul 21 in Berlin, Deutän – 1999 gustul 12 in Warszawa) äbinom dramatan Polänik.
Carl Heinz Charrell
Hiel Carl Heinz Charrell (pemotöl tü 1895 dekul 16 in Oldenburg, Dona⸗Saxän – edeadöl tü 1958 yunul 6 in Berlin) äbinom filma⸗, vöga⸗ e teatadramatan Deutänik.
Vincent van Gogh
Hiel Vincent Willem van Gogh (1853 mäzul 30 - 1890 yulul 29) äbinom pänan posmagädimik Nedänik. Pänots e däsinots omik keninükons anis vobotas sevädikün, pöpedikün ä jerikünas vola lölik.
El van Gogh älifädom primi lifüpa okik as kevoban fiama tedanas lekanavobotas. Pos tim brefik as julatidan, ävedom lesedavoban in meinatopäd vemo pöfik. Te ün 1880 äprimom karieri okik as lekanan.
Primo el van Gogh äpänom te me köls dagik, sisä ätuvom magädimi e posmagädimi in Paris. Änüdugom kölis litikum e pänastüli onsikis ini vob oka ed äjafom stüli balik lönik oka, keli äfivobom lölo timü steb okik in Arles (Fransän). Äjafom vobotis plu 2 000, binädölis me pänots za 900 e däsinots za 1 100, dü yels lätik lifüpa okik. Pluamanum vobotis sevädikün omik päjafons ün lifayels lätik tel oma, kü ädekötom diledi lila okik posä äfinikon flenalöf vü om e hiel Paul Gauguin. Pos atos äsufom tatakis mödik lieneta, kels fino äkodons oksaseni omik.'
Ramsey (Minnesota)
Ramsey binon zif in komot: Anoka, in tat: Minnesota, in Lamerikän.
Nüns taledavik
Ramsey topon videtü 45°15’ 39’’ N e lunetü 93°26’ 33’’ V.
Vincent van Gogh
Pron nema ela Vincent van Gogh in Nedänapük papenulon. Papronon suvo i, u  fa no-Nedänans.
Ramsey (Minnesota)
Lödanef
Timü pöpinumam yela: 2000, mens 18 510, lomanefs 5 906 e famüls 5 102 älödons in Ramsey. Lödanadensit äbinon mö mens 248,2 a km². Ädabinons valodo lödöps 5 946 (79,7 a km²). Lödanef äbinädon me: vietans (96,8%), blägans (0,31%), lindiyans (0,45%), siyopans (1%) e Pasifeana-nisulans (0,01%); mens bidädas votik äbinons mö 0,28% e mens bidäda plu bala äbinons mö 1,15%. Latinans bidädas valasotik äfomons 1,15% lödanefa.
De lomanefs ädabinöl 5 906, 49,6% äkeninükons cilis bäldotü yels 18 u läs 18 in lödöp älödölis, 76,8% äbinons matans äkobolödöl, 6,1% pädugons fa vom nen himatan e 13,6% no äbinons famüls. 8,8% lomanefas äbinädons me pösods äsoelöl; 1,4% äbinädons me pösod äsoelöl bal bäldotü yels 65 u plu 65. Ädabinons zänedo pösods 3,13 a lomanef e pösods 3,33 a famül.
Demü bäldot, 32,1% lödanas ela Ramsey älabons bäldoti lifayelas läs 18, 7,1% bäldoti lifayelas 18 jü 24, 35,5% bäldoti lifayelas 25 jü 44, 22,6% bäldoti lifayelas 45 jü 64 e 2,8% bäldoti lifayelas 65 u plu 65. Bäldot patedik äbinon mö lifayels 32.
Tan Aik Mong
Hiel Tan Aik Mong (pemotöl tü 1950 prilul 6 in Penang – edeadöl tü 2020 mayul 31 in Petaling Jaya ) äbinom el badminton pledan Malaysiyänik.
Ramsey (Minnesota)
Lödanef
Lemesed patedik lomanefa in Ramsey äbinon mö US$68 988 e lemesed patedik famüla äbinon mö US$70 926. Mans älaboms lemesedi patedik mö US$43 898, leigodü US$31 212 vomas. Lemesed „per capita“ (a pösod) äbinon mö US$26 057. Zao 1,3% famülas e 1,6% lödanefa lölik älifons dis pöfasoliad, keninükamü 2,1% utanas bäldotü lifayels 18 u läs 18 e nek bäldotü lifayels 65 u plu 65.
San Francisco
thumb|right|Tat: Kalifornän in Lamerikän thumb|right|Topam in tat: Kalifornän San Francisco binon cifazif komota: San Francisco, in tat: Kalifornän, in Lamerikän.
Nüns taledavik
San Francisco topon videtü 37°46’ 0’’ N e lunetü 122°26’ 0’’ V (37,766667; ‑122,433333).
Ma el U.S. Census Bureau (Pöpinumamabür Lamerikänik), San Francisco labon sürfati valodik mö 600,7 km², kela 120,9 km² binon län e kela 479,7 km² (79,86%) binon vat.
Lödanef
Timü pöpinumam yela: 2000, mens 776 733, lomanefs 329 700 e famüls 145 068 älödons in San Francisco. Lödanadensit äbinon mö mens 6 423,2 a km². Ädabinons valodo lödöps 346 527 (2 865,6 a km²). Lödanef äbinädon me: vietans (49,66%), blägans (7,79%), lindiyans (0,45%), siyopans (30,84%) e Pasifeana-nisulans (0,49%); mens bidädas votik äbinons mö 6,48% e mens bidäda plu bala äbinons mö 4,28%. Latinans bidädas valasotik äfomons 14,1% lödanefa.
Nossa Senhora do Socorro
250px|thumb|right|Tat: Sergipe in Brasilän. 250px|thumb|right|Topam in tat: Sergipe. Nossa Senhora do Socorro binon zif in tat: Sergipe, in Brasilän. Nossa Senhora do Socorro topon videtü 10°51’ 18’’ S e lunetü 37°7’ 33’’ V.
San Francisco
Lödanef
De lomanefs ädabinöl 329 700, 16,6% äkeninükons cilis bäldotü yels 18 u läs 18 in lödöp älödölis, 31,6% äbinons matans äkobolödöl, 8,9% pädugons fa vom nen himatan e 56% no äbinons famüls. 38,6% lomanefas äbinädons me pösods äsoelöl; 9,8% äbinädons me pösod äsoelöl bal bäldotü yels 65 u plu 65. Ädabinons zänedo pösods 2,3 a lomanef e pösods 3,22 a famül.
Serro
250px|thumb|right|Tat: Minas Gerais in Brasilän. 250px|thumb|right|Topam in tat: Minas Gerais. Serro binon zif in tat: Minas Gerais, in Brasilän. Serro topon videtü 18°36’ 18’’ S e lunetü 43°22’ 44’’ V.
Nossa Senhora do Socorro
Sürfat ela Nossa Senhora do Socorro binon mö 157,2 km².
Wheaton
Dabinons:
Nossa Senhora do Socorro
Nossa Senhora do Socorro labon belödanis 179 060 (2005).
Serro
Sürfat ela Serro binon mö 1 217,64 km².
Serro labon belödanis 22 059 (2005).
San Francisco
Lödanef
Demü bäldot, 14,5% lödanas ela San Luis Obispo älabons bäldoti lifayelas läs 18, 9,1% bäldoti lifayelas 18 jü 24, 40,5% bäldoti lifayelas 25 jü 44, 22,3% bäldoti lifayelas 45 jü 64 e 13,7% bäldoti lifayelas 65 u plu 65. Bäldot patedik äbinon mö lifayels 36.
Demü gen, ädabinoms mans 103,4 a voms 100. Pato ädabinoms mans 103,1 a voms 100 bäldotü lifayels 18 u plu 18.
Lemesed patedik lomanefa in San Luis Obispo äbinon mö US$55 221 e lemesed patedik famüla äbinon mö US$63 545. Mans älaboms lemesedi patedik mö US$46 260, leigodü US$40 049 vomas. Lemesed „per capita“ (a pösod) äbinon mö US$34 556. Zao 7,8% famülas e 11,3% lödanefa lölik älifons dis pöfasoliad, keninükamü 13,5% utanas bäldotü lifayels 18 u läs 18 e 10,5% utanas bäldotü lifayels 65 u plu 65.
Beatrice (Nebraska)
Beatrice binon zif in komot: Gage, in tat: Nebraska, in Lamerikän.
Nüns taledavik
Beatrice topon videtü 40°16’ 6’’ N e lunetü 96°44’ 35’’ V (40,268449; ‑96,743192).
Pinewood
Dabinons:
Beatrice (Nebraska)
Nüns taledavik
Ma el U.S. Census Bureau (Pöpinumamabür Lamerikänik), Beatrice labon sürfati valodik mö 19,4 km² (vat: 0%).
Lödanef
Timü pöpinumam yela: 2000, mens 12 496, lomanefs 5 395 e famüls 3 301 älödons in Beatrice. Lödanadensit äbinon mö mens 643,3 a km². Ädabinons valodo lödöps 5 818 (299,5 a km²). Lödanef äbinädon me: vietans (97,5%), blägans (0,34%), lindiyans (0,45%), siyopans (0,33%) e Pasifeana-nisulans (0,03%); mens bidädas votik äbinons mö 0,3% e mens bidäda plu bala äbinons mö 1,05%. Latinans bidädas valasotik äfomons 1,05% lödanefa.
De lomanefs ädabinöl 5 395, 28,2% äkeninükons cilis bäldotü yels 18 u läs 18 in lödöp älödölis, 49,8% äbinons matans äkobolödöl, 8,7% pädugons fa vom nen himatan e 38,8% no äbinons famüls. 33,9% lomanefas äbinädons me pösods äsoelöl; 17,7% äbinädons me pösod äsoelöl bal bäldotü yels 65 u plu 65. Ädabinons zänedo pösods 2,24 a lomanef e pösods 2,87 a famül.
Demü bäldot, 23,4% lödanas ela Beatrice älabons bäldoti lifayelas läs 18, 8,4% bäldoti lifayelas 18 jü 24, 25,5% bäldoti lifayelas 25 jü 44, 21,4% bäldoti lifayelas 45 jü 64 e 21,3% bäldoti lifayelas 65 u plu 65. Bäldot patedik äbinon mö lifayels 40.
Demü gen, ädabinoms mans 89 a voms 100. Pato ädabinoms mans 84,7 a voms 100 bäldotü lifayels 18 u plu 18.
Lemesed patedik lomanefa in Beatrice äbinon mö US$33 735 e lemesed patedik famüla äbinon mö US$42 472. Mans älaboms lemesedi patedik mö US$29 976, leigodü US$21 303 vomas. Lemesed „per capita“ (a pösod) äbinon mö US$17 816. Zao 7% famülas e 9,5% lödanefa lölik älifons dis pöfasoliad, keninükamü 10% utanas bäldotü lifayels 18 u läs 18 e 8,9% utanas bäldotü lifayels 65 u plu 65.
Cudahy
Dabinons:
Mõisaküla (Saare)
Dabinons vilags lul labü nem: Mõisaküla in grafän: Saare, in Lestiyän:
Andy Serkis
Hiel Andrew Clement "Andy" Serkis (1964 prilul 10, Ruislip) binom dramatan Linglänik.
Lech Mackiewicz
Hiel Lech Mackiewicz (1960 setul 11 in Skierniewice) binom dramatan, rejidan e filmotalibrätan Polänik.
Kansas (Telplänov)
Dabinons:
Allumiere
Allumiere binon zif in topäd: Lazio, in Litaliyän. Allumiere topon videtü 42° 9’ N e lunetü 11° 54’ L.
Sélestat
Sélestat binon zif in ziläk: Bas-Rhin, in topäd: Alsace, in Fransän. Sélestat topon videtü 48°15’ 37’’ N e lunetü 7°27’ 18’’ L.
Allumiere
Sürfat ela Allumiere binon mö 62,3 km².
Sélestat
Sürfat ela Sélestat binon mö 44,4 km².
Wheeling
Dabinons:
Sélestat
Sélestat labon belödanis 17 179 (1999).
Chicago
El Chicago binon zif pöpagikün in tat ela Illinois Lamerikäna e zif pöpagikün kilid in Lamerikän po el New York ed el Los Angeles.
Orotelli
Orotelli binon zif in topäd: Sardineän, in Litaliyän. Orotelli topon videtü 40° 18’ N e lunetü 9° 7’ L.
Sürfat ela Orotelli binon mö 61,20 km².
Orotelli labon belödanis 2 314 (2001).
Chicago
Nüns taledavik
Ma el U.S. Census Bureau (Pöpinumamabür Lamerikänik), Chicago labon sürfati valodik mö 606,2 km², kela 588,3 km² binon län e kela 17,9 km² (3%) binon vat.
Lödanef
Timü pöpinumam yela: 2000, mens 2 896 016, lomanefs 1 061 928 e famüls 632 909 älödons in Chicago. Lödanadensit äbinon mö mens 4 923 a km². Ädabinons valodo lödöps 1 152 868 (1 959,8 a km²). Lödanef äbinädon me: vietans (36,39%), blägans (31,32%), lindiyans (0,15%), siyopans (4,33%) e Pasifeana-nisulans (4,33%); mens bidädas votik äbinons mö 0,15% e mens bidäda plu bala äbinons mö 1,64%. Latinans bidädas valasotik äfomons 26,02% lödanefa.
De lomanefs ädabinöl 1 061 928, 28,9% äkeninükons cilis bäldotü yels 18 u läs 18 in lödöp älödölis, 35,1% äbinons matans äkobolödöl, 18,9% pädugons fa vom nen himatan e 40,4% no äbinons famüls. 32,6% lomanefas äbinädons me pösods äsoelöl; 8,7% äbinädons me pösod äsoelöl bal bäldotü yels 65 u plu 65. Ädabinons zänedo pösods 2,67 a lomanef e pösods 3,5 a famül.
Demü bäldot, 26,2% lödanas ela Chicago älabons bäldoti lifayelas läs 18, 11,2% bäldoti lifayelas 18 jü 24, 33,4% bäldoti lifayelas 25 jü 44, 18,9% bäldoti lifayelas 45 jü 64 e 10,3% bäldoti lifayelas 65 u plu 65. Bäldot patedik äbinon mö lifayels 32.
Demü gen, ädabinoms mans 94,2 a voms 100. Pato ädabinoms mans 91,1 a voms 100 bäldotü lifayels 18 u plu 18.
Lemesed patedik lomanefa in Chicago äbinon mö US$38 625 e lemesed patedik famüla äbinon mö US$46 748. Mans älaboms lemesedi patedik mö US$35 907, leigodü US$30 536 vomas. Lemesed „per capita“ (a pösod) äbinon mö US$20 175. Zao 16,6% famülas e 19,6% lödanefa lölik älifons dis pöfasoliad, keninükamü 28,1% utanas bäldotü lifayels 18 u läs 18 e 15,5% utanas bäldotü lifayels 65 u plu 65.
Pine Hills (Florida)
Pine Hills binon zif in komot: Orange, in tat: Florida, in Lamerikän.
Nüns taledavik
Pine Hills topon videtü 28°34’ 30’’ N e lunetü 81°27’ 26’’ V (28,574876; ‑81,457267).
Nisma Cherrat
Jiel Nisma Bux-Cherrat (pemotöl tü yel 1969 in Dar al-Bayda, Marokän) binof filma⸗, teata⸗ e televidadramatan Deutänik.
Pine Hills (Florida)
Nüns taledavik
Ma el U.S. Census Bureau (Pöpinumamabür Lamerikänik), Pine Hills labon sürfati valodik mö 20,5 km², kela 19,9 km² binon län e kela 0,6 km² (3,03%) binon vat.
Lödanef
Timü pöpinumam yela: 2000, mens 41 764, lomanefs 13 358 e famüls 10 031 älödons in Pine Hills. Lödanadensit äbinon mö mens 2 099,6 a km². Ädabinons valodo lödöps 14 125 (710,1 a km²). Lödanef äbinädon me: vietans (33,93%), blägans (51,42%), lindiyans (0,28%), siyopans (2,89%) e Pasifeana-nisulans (0,06%); mens bidädas votik äbinons mö 5,86% e mens bidäda plu bala äbinons mö 5,57%. Latinans bidädas valasotik äfomons 5,57% lödanefa.
Demü bäldot, 32,9% lödanas ela Pine Hills älabons bäldoti lifayelas läs 18, 10,2% bäldoti lifayelas 18 jü 24, 30,6% bäldoti lifayelas 25 jü 44, 18,4% bäldoti lifayelas 45 jü 64 e 7,9% bäldoti lifayelas 65 u plu 65. Bäldot patedik äbinon mö lifayels 30.
Demü gen, ädabinoms mans 92,9 a voms 100. Pato ädabinoms mans 88,2 a voms 100 bäldotü lifayels 18 u plu 18.
Lemesed patedik lomanefa in Pine Hills äbinon mö US$33 455 e lemesed patedik famüla äbinon mö US$34 997. Mans älaboms lemesedi patedik mö US$25 613, leigodü US$21 099 vomas. Lemesed „per capita“ (a pösod) äbinon mö US$13 257. Zao 14,8% famülas e 18,5% lödanefa lölik älifons dis pöfasoliad, keninükamü 25,4% utanas bäldotü lifayels 18 u läs 18 e 14,8% utanas bäldotü lifayels 65 u plu 65.
Porto da Folha
Porto da Folha binon zif in tat: Sergipe, in Brasilän. Porto da Folha topon videtü 9°55’ 1’’ S e lunetü 37°16’ 40’’ V.
Sürfat ela Porto da Folha binon mö 895,1 km².
Porto da Folha labon belödanis 27 281 (2005).
Krzysztof Majchrzak
Dabinons:
Neeme
Dabinons:
Filosop
thumb|250px|[[Auguste Rodin: „Tikan“ (1880-82), se el Ny Carlsberg Glyptotek in København.]] Filosop (se Vöna⸗Grikänapük: φιλοσοφία, sinifü „sapilöf“), distü nolavs, no labon studadomeni gudiko pemiedetöli. In valem kanoy lelogön oni as töbid ad kontrolön u fümükön tikami ön mod krütik ä tikävik, as vätälam metodik, kel lüodikon buo lü plänäd valemik levala e dabina menik. Steifül alik ad miedetön suemodi: „filosop“ u studadomeni ona binon ya bal yegädas filosopa it.
Prim tikama filosopik Vesüdäna, ün tumyel 6id b. K., malon i daved jenotem tikäla yuropik. Me filosop e matemat vöniks, distü levalilogam netikälik miteoda, tikam menik sitöfik ä nolaviko ävolföl äjonon oki. Ünü tumyels, jäfüds e metods difik volivestigama e nolavas ädavedons se filosop ed ädistükons okis de ods.
Do vöd: „filosop“ licinon in vönaoleikod vesüdik, pösods mödik in jenotem kulivas votik ebejäfons yegädis sümik ön mods sümik. Filosopans lofüdäna pabespikons in yeged: Filosop lofüdäna; filosopans Nolüda⸗Frikop e Smala⸗Siyop ye palecedons as lü filosop vesüdik dutöls, ibä äkosädons kösömiko ko Yurop.
As zänajäfüds filosopa kanons palecedön tikav (o. b. nolav tikama verätik), südav (o. b. nolav dunama verätik) e metafüd (o. b. nolav kodas balid dabina e lejenöfa). Lä ats kanon paläükön i sevav, kel bejäfon valemo mögi e modi sevidageta, e patiko modis sevidageta nolava alik (a. s. filosop jenava, filosop matemata e r.). Atimo säkäds veütik ä nitediks padöbatons fa filosop tikäla e menav filosopik.
São Francisco
Dabinons:
Filosop
Nüdugot
Dabinons säkäds, kels no kanons pabevobön te yufü nolavs „kösömik“: säks tefü gud e bad, tefü sinif gida, tefü dabin Goda e lana menik nedeadöfik, tefü siäm lifa. Klad pluik säkas leigo no kanon pavestigön te fa nolavs. As sam, lifav fe vestigon voli e binodi liföla, ab no kanon fümetön „binäli“ liföla, no kanon lonön, va e ven lifafoms dalons padeidön, e no kanon jonön, gitätis e sötis kisikis lif davedükon. Yufü füsüd e matemat nataloneds kanons fe panotodön, ab säki, va nat binon vo lonedilabik, nolav nonik kanon gespikön. Gitav kanon vestigön e jonön, va bos jenon baiädü lonem, ab no lonülön, ninäd kisik söton dutön lü lonem. Fino dabinons säkäds, kels topons lä mied tikama, soäs säk, va lejenöf nu fa pösod alik pabeliföl jenöfo dabinon. Ön jenets at plänamods nolavas valik dufalons; säkäds tefik binons binälo filosopiks.
Ya bü milyels tel filosopan Vöna⸗Grikänik: Plato änotodom dotis tefü mag, keli mens älabons dö oks e dö leval. Me lekevaparab famik okik, ävilom tikodükön, bevü votiks, dö mieds daseva e sienafäga mena nomik. Atan seadon kobü kemens okik in lekav, kö valans so pejänädons, das kanons logedön te lekevavöli fo oks. Lit pagivon fa fil, kel topon in lekev fago po mens. Vü fil e mens topon (leigo po mens) yegs difik papolons e pamüfons, kelas jads su lekevavöl palelogons fa mens as yegs veratik. Vögs e noids pödao jinons leigo lü mens as fa jads pakodöls. Me dinäd at hiel Plato leigodon lejenöfi kösömik obsik plödü lekev, kö sol stralon, e so jonon, kikodo filosopans dotons tefü verat e kurat sienafäga menik.
"„Stunam binon lüäl mena, kel jenöfiko löfon sapi, ibä prim votik no dabinon pro filosop.“ P LATO, Theaitetos 155 D"
ed i tidäb omik: Aristoteles äkonstatom:
"„Stunam vöno - soäsä nog atimo - äkoedon menis befäjön filosopi.“ A RISTOTELES, Metafüsüd I 2, 982 b 12"
Kis binon-li filosop?
Lü bligäds filosopa dutons primo vestigam metodas, prinsipas e lonöfa sevidageta valasotik, äsi teorodas e blöfastabas nolavikas. Yumedü atos, filosop kanon pasuemön as prinsipanolav, ibä betikam e säkam filosopiks ai efluköfükons nolavis ed estütons volfami onsik. Filosop prodon säkis ut, kelas gespiki nolavs no (nog) kanons givön, bi gespik at no (nog) kanon patuvön te me sperimänts, kalkuls u vestigams votik me stums jünuik. Säkams sota at kanons ye dugön vestigami ini lüod nulik. Ön mod soik vestigasäks nulik padavedükons pö nolavs; kanoy kludo sagön, das filosop, se stanöp lönik oka, keblünon veütiko bumame teorodas nulik nolavas valik.
thumb|250px|Siämamäk sapa (1635), set latinik: „S APIENS D OMINABITUR A STRIS “. Vödem sinifon, ma tradutam libik: „Utan, kel desiron sapi veratik, obinon reigan stelas valik.“
Siäm e mods filosopama
Mens mödik jäfons me filosop frutü oks: ad suemön gudikumo okis e voli, in kel lifons; ad gevön stabi gudik duname e volädamagode oksikes. Utan, kel fefo filosopon, säkon säkis krütik vole zü ok dabinöle, e no kanon fasiliko papölükön u patölatön. Völfamamögod filosopa stabon su säkam sogädatefas e su bevobam tefasitas no kösömikas, äsi su tefädükam lesagas relas e nolavas. Lif nesekidik, fa ok it pelonöl, stabü tikav e vätäl lönik (sapere aude!) binon zeil filosopölanas mödik.
Pö filosopam stabü frut pösodik kanons padistidön ledino mods u lüäls tels:
Töbid ad volasap söton gevön tikäle lüäli e sefäli pö dinäds plagik valik lifa e gönön fägi leodükama siämik vala nulik lükömöl. Nefäkükov tikäla dub jen su vol söton vobedön, dat täläkt kanon reigätälo belifön e bevobön dinädis valik. Utan, kele sap somik pagivülon fa kemens onik, kodon dub geükams e notodots okik magädi, das dagebon reigätäli at.
Votaflano filosop as lifamod kazeton gebi sekotas vätälama filosopik pö lifaplag filosopana. Lifön ön mod veratik, fomön lifi aldelik ön mod verätik: kondöts at büocedons tikami dibätikumo pedalärnöli ed ai volföli. Leigo veütos pro däläd tikama filosopik, das lokon sevädoviko pö lifamod.
La Canourgue
La Canourgue binon zif in ziläk: Lozère, in topäd: Languedoc-Roussillon, in Fransän. La Canourgue topon videtü 44°26’ 1’’ N e lunetü 3°12’ 56’’ L.
Filosop
Siäm e mods filosopama
thumb|left|250px|El „Diogenes“ hiela [[Jean-Léon Gérôme, 1860. Pöträt magälik, kö paplösenon i dog (Vöna⸗Gr. κύων), kel ägivon nemi künidanes.]] Gebafoms go seväriks filosopa pö lifamod ädabinons pato ün vönüp, bu val vü els stoikans, pikurans e künidans. Pro dial baiäda tika e duna, künidan: Diogenes se Sinope, me lifamod lölimiko stönik oka, ägivom sami suvo pamäniotöli slopanes äsi taanes lejona at. Balöf teora e plaga ye pakazeton i fa filosop lofüdänik.
El Diogenes, kel änotodom tikami folosopik oka dub refud e noam voladuna, jonon dub atos otüpo, das taked e livüp binons dil filosopama. (Vöd obsik: jul licinon de vöd Grikänapükik: σχολή siämü „livüp“ u „livüpajäf“.)
La Canourgue
La Canourgue labon belödanis 1 922 (1999).
Filosop
Siäm e mods filosopama
Mens filosopiko pedugälöls difons de votikans no tefü gebid nolas (frutik) mödikum. Nomiko gebidon ones te lovelogam gudikum blöfastabas, kels ya pemäniotons e pegebons pö döbat tefü yegäd semik. Kluo kanos frutön, pö bespikam säkäda anuik semik (as sam: deicödet), ad säkön, tuvedamögis kinik filosop elofon dü yels lätik 2500 dabina okik, e lio ejenons jünu döbats tefü mobs at. Zu nols jenavik at, filosopan calik söton fägön ad distükön lecedis prinsipiko jelodavikis, büologön sekis onsik e dientifön säkädis e taöfis.
Gebs e bligäds votik filosopa binälons in:
Metods
Metods filosopa keninükons töbids tikälik distöfik. Vöds: „töbids tikälik“ kanons tefon is vestigami tikamalüälas, tikamavönaoloveikodas u tikamajulas. Filosop ibo ai jäfon me tikam. „Tikam“ kanon binön: meditam, diletam, u „sitükam“ (dadilädam). Dasevs klienälik, lekredaverats e blöfastabs tikälik pavestigons e paxämons stabü lifalejenöf mena filosopöl, yufü med: tikam tikavik, täläktik ä krütik.
Ledino jäfidadomens tel kanons padistükön pö filosop „calik“: domen jenavik e domein sitik.
Jäfidamods jenavik e sitik kanons prinsipo pamiedükön fa zeil vestigama filosopik alik. Filosopans mödik vobons ye jenaviko e sitiko. Domens at lölöfükons odi, ibä leceds e tikods filosopanas timädas büik veütons pö döbats tefü säks sitik atimik, e bevobs sitik suvo yufons ad kleilükön e kuratükön lecedis filosopanas klatädik. Zuo säks adelik suvo kanons pasuemön e pabegesagön te if jenotem e büjenotem süikama onsik, äsi suemods e tuvedamobs büo pädageböls tefü ons, sevädons e pasuemons.
Dö suemod
Filosop: vöd pekoboyümöl me vöds Grikänapükik: φίλος (pron: filos) „flen“ e σοφία (pron: sofia) „sap“, sinifon kuratiko „sapilöf“, u gudikumo „nolilöf“, ibä sofia äsinifon primo fägis e skilis valik, igo i plagikis u kaenikis. Värb: filosopön äpubon balidnaedo in lautots jenavana Grikänik: Herodotos (I, 30, 2), kö pägebon ad bepenön nolidesiri tatana: Solon (zao 640-559 b. K.) in Athena. No verätos, das hiel Herakleitos ya igebom suemodi: philósophos. Vöno äkösömos ad lesagön, das hiel Püthagoras se Samos inüdugom suemodi: filosop. Platonan: Herakleides se Pontos äkipedom konoti, ma kel el Püthagoras isagom, das te god dalabon eli sophia veratik, e men kanon te steifön lüodü on. Is vöd: sophia ya sinifon noli metafüdik. Kredab konota at, te dilo e nestedöfo pekipedöla, nog padöbaton fa vestigans. Pas in lautots hiela Platon suemods: filosop e filosopön pägebons ma sinif fa el Herakleides pämäniotöl, sevabo in telspikot: Phaidros (278d), in kel fümükoy, das steif ad sap (filosop) äsi dalab sapa fakipons odi, e das dalab sapa mögon te Gode.
Filosop dü jenotem okik ya pämiedeton as steif ad gud, verat e jön (Platon) u ad sap, verat e dasev (Hobbes, Locke, Berkeley). Filosop sukon prinsipis löpikün (ma hiel Aristoteles) u dageti nola veratik (ma hiel Platon). Flagon dasevi vala, keninükamü i nelogädikosa (Paracelsus), binon nolav mögas valik (Wolff) ed i Levera (Fichte, Schelling, Hegel). Leodükon e yümon nolavi lölik e nolavis valik (Kant, Mach, Wundt), binon it „nolav nolavas valik“ (Fechner). Zänodapün onik binon diletam, bevobam e miedetam kuratik suemodas (Sokrates, Kant, Herbart). Filosop binon ye i lekan ad deadön gudiko (Platon), ed i südav nomik (Windelband), ed i steif tikälik ad läb (Epikur, Shaftesbury) u steif ad tug e skil (Aristoteles, Stoa).
De stanöp Yuropa suemod: filosop yumon ad licin in Grikän vönik. Tikamajuls siyopik leigo bäldiks mö milats yelas (filosop lofüdänik) suvo paglömons u panedemons. I sits relik dutons lü filosop, if gebans onik blöfädons ne godaviko, a filosopiko.
Nolav ed oksuem filosopa
Oksuem filosopa as nolav evotikon mödikna dü jenotem okik. Filosopans Grikänik balid jü zao timäd hielas Sokrates e Platon äsuemons dunami oksik as steif ad daced medü täläkt e tikäl, distü lasum balugik vönaoloveikodas u miteodemas. Ön mod at tikam älivikon de miteod, ab votaflano miteods nomiko no pädeimons. Filosopans ägebons onis vilöfo: yufü notodots e metafors poediks, äfägons ad pakön lejoni oksik.
thumb|250px|„Filosop as Jireg bevü Lekans Libik Vel“ – Magod se el [[Hortus deliciarum (Gad Dafredas) hiela Herrad von Landsberg (tumyel 12id)]] Posä Krit ägeton rouli veütik finü timäd vönik, filosop dü tumyels mödik ävedon mögik te stabü tikamagots relik ettimik; no ädalon ad bespikabükön stabalesetis godava kritik. Miedükams sümik ädabinons i vü slamans e yudans. In Vesüda⸗Yurop äregon lunüpo tikamagot, das filosop binon jidünan godava (ancilla theologiae), o. b. yufanolav, kel söton stütön dasevädükami godik me blöfäds tikälik.
In nivers, kels ädavedons dü zänoda⸗timäd, filosop ävedon bal tidajäfüdas stabik („propädeutik“). Pö stud, els Artes liberales (Lekans Libik) älabons rouli veütikün. Lü ons ädutons „gramat“, „spikotav“, „spiköfav“ äsi „geomet“, „kalkulav“, „stelav“ e „müsig“. Finükam benosekik ela studium generale at („stud valemik“) äbinon stip pro studs „löpikum“: sanav, git, godav. (Nog adelo nems niveradiplomas fövons vönaoloveikodi at: B. A., M. A., Ph. D.).
In Vesüda⸗Yurop kosäd vemöfikum ko filosop ela Aristoteles ägretükumon liväli filospa, kel älovestepon miedis elas artes (= jäfüds). Filosopans e godavans mödik, äs Albertus Magnus e Thomas Aquinas ästeifüloms ad miedükön fluni lautotas ela Aristoteles ed ad kobioblinön filosopi omik e lejoni glüga katulik, dat övedons plän valemik lejenöfa. Kobäd somik pämobon fa el Thomas Aquinas me el Summa theologica. Nesekidiko äprimoy ya ün tumyel 12id ad ledigidön „noli stabü plak“: stip veütik daveda tikama natanolavik e metoda sperimäntik timäda äsököl.
Taninges
Taninges binon zif in ziläk: Haute-Savoie, in topäd: Rhône-Alpes, in Fransän. Sürfat ela Taninges binon mö 42,6 km².
Taninges labon belödanis 3 140 (1999).
Ute Christensen
Jiel Ute Christensen (pemotöl tü 1955 dekul 21 in Neubrandenburg as: Ute Schernau) binof filma⸗ e televidadramatan Deutänik.
Filosop
Nolav ed oksuem filosopa
Sis timäd Dönuliföfikama filosop aiplu älovestepon miedis, kelis godav ibüdülon one. Filosopans no plu äplafikons pö jelod cedas no äbaiädölas ko lejon glüga ud igo ko krüt. De tim Menima Dönuliföfikamik e Kleilükama jü nutim filosop edöbaton krütiko ko rel, elivükon oki de on, ed elelogon oki suvo löpikumi. Ai ädabinons ye filosopans mödik, keles baiäd lecedas filosopik e lekreda relik onsikas vemo äveüton.
Ledino ün periods anik Nulatimäda filosop päsuemon as nolav valemik löpikum ka nolavs votik, kel sukon e gebidükon veratodis laidüpio lonöfölis ad sienön e suemön lejenöfi as löl ed ad lükömön lü kods e prinsips lätiks (el Philosopia perennis). Jü tumyel 18id filosop äblebon bal löpajäfüdas klatädik fol. Stud staböfik filosopa äzesüdon studane ad dalön jäfön me säkäds e vestigam natanolaviks. In nivers vönaoloveik anik, filosop staböfik (Philosophicum) as dil stabastuda binon nog blig studanas valik.
Ün tumyel 19id natanolavas äprimons ad nesumätikön e livätikön aiplu de filosop; poso i jäfüds püka⸗ e sogädanolaviks ädunons otosi. Tidodems niverik filosopik aiplu päflunons tefü ninäd fa „dona⸗jäfüdükam“ ü „patädükam“ nolavas älivätiköl. Äblibon pö filosop te bligäds meditama dö nolavs votik e bespikama stipas onsik.
Filosop: nolavajäfüd atimik gidükon oki medü lesag, das metods filosopik kanons keblunön i nolaves, kaenes e lekanes votikes. Filosopans zuo cedons kleilükami yegädas e cifasäkädas südavikas jäfidatopädi legik okas. Nivers atimik e tidodems onsik peflunons tefü oksuem okas fa filosopajäfüds vönaoloveik: tikav, südav, sevav, nolavateor ü nolavafilosop e filosopajenav. Klu vobam filosopa in nivers jenon noe livü rel abi livü sogädanolavs, literat e lekans: filosop biton as filosop teorik e kazeton nolavafilosopi, pükidiletami e tikavi. Too ai laidabinon pö „nolavajäfüd: filosop“ desir ad kompenön pö döbats notidik atimik ed ad jelodön lecedis samo tefü säkäds südavik gebama kaenava, züamöpav, gerädav, säkäds sanavik u säkäds filosopa bevükulivik.
Zu filosop niverik ai dabinons i tikans nesekidik plödü stidem calöfik. Sisä pänemons „philosophes“ in Fransän i jelodans Kleilükama soäs Voltaire, Rousseau e Diderot (as jäfidükan Siklopeda zeilü kleilükam medü sev), elecedoy filosopanis bai vönaoloveikod hiela Montaigne i lautanis nolik, kels sevädükons cedis e tikodis oksikis tefü yegäds notidik veütik: nolans valemik äs hiels Goethe e Schiller. Tikans mödik ün tumyels 18id e 19id no äbevoboms filosopi kadämik in nivers, vü kels hiels Adam Smith, Abrahan Lincoln, Jean Paul, Friedrich Nietzsche, Émile Zola, Lev Tolstoy, Karl Marx, Sigmund Freud e Søren Kierkegaard. Too tikans at ädavedükoms tikamagotis e suemodis filosopik vemo veütikis ed äflunoms döbatis notidik ön mods valasotik. Atimo tikans soäs Paul Watzlawick, Umberto Eco e Peter Sloterdijk kanoms paleigodön ko oms.
Jenot nulik binon stit „dakonsälama filosopik“, kel lofon dakonsälamafonäti lönik ä difiki de votiks (a.s. reliks u lanaviks).
Jäfüds filosopa
thumb|250px|Lovelogam jäfüdas filosopa ma donadilam kösömik. Filosop padonadilon nomiko ad donatuigs tel: plagik e teorik. Filosop teorik vestigon mögis e miedis nola menik, äsi binodis valemik seveda menik. Zuo binons lesags valemik dö bin e dabin yegäd tikama filosopik. Jäfüds binons: dabinav, metafüd, tikav e sevav. Filosop plagik jafon votaflano me domen dunama menik. Jäfüds binons: südav, gitav, filosop bolitik e filosop sogädik.
Säks at kanons paplänön ön mod soik:
In diläds sököl, ans jäfüdas filosopik veütikün pabepenons, kels bejäfons säkis at. Sökaleod dilädas pestabon su dist vönaoloveik vü filosop teorik e filosop plagik, pelölöfüköl dub volfams nolavik e vünolaviks degyelas lätik.
Filosop teorik
Tikav, sevav e metafüd befeitons odis ad meritön benodistükami as jäfüd filosopik löpikün. Nolavs kil at lesagons, das bejäfons stabis e prinsipis dibätikünis tika valik e verata valik, o. b. lonis e binodis staböfikünis lejenöfa.
Tikav
Tikav jäfon ne me ninäds dabinotik, ab me noms tikama verätik. Tikav säkon, stabü noms kinik seks semik kanons (u no kanons) pakludön de büoceds e buosetäds semiks (l. mikludods). Sekü atos, tikav bespikabükon stabis nolavas blöfädigeböl valik.
Vü tikavans veütikün filosopajenotema sötoy mäniotön hieli Aristoteles, hieli Krüsippos di Soli, hieliJohannes Buridanus, hieli Gottlob Frege, hieli Charles Sanders Peirce, hieli Bertrand Russell, hieli Alfred Whitehead, hieli Kurt Gödel e hieli Alfred Tarski.
Sevikrüt e sevateor
Pos „levolut“ filosopik ela Immanuel Kant, sevikrüt evedon cedü filosopans mödik donajäfüd staböfik onsik. Vestigon prinsipis, büocedis, mögis e miedis (da)seva menik. Distü sevateor, kel vestigon i davedi, jenotemi e sävilupami sevafäga menik, sevikrüt bejäfon te „stipis möga daseva“.
Sevateor (ü sevav) prodon in valen säkis tefü mög ad dagetön e fümükön sevi. Seko jäfon me säkäds vestigama e fümükama verata u neverata teorodas. I sienam lejenöfa pabespikabükon fa sevateor, äsi mods, ön kels pük e tik flunons dasevi. Zuo steifülön ad tuvön miedis daseva, kelos prinsipo kanon palelogön as „nolavik“.
Sevateorans famik äbinons (vü votikans) hiel Platon, hiel Aristoteles, hiel René Descartes, hiel John Locke, hiel David Hume, hiel Immanuel Kant, hiel Auguste Comte, hiel Edmund Husserl e hiel Ludwig Wittgenstein.
Nolavafilosop
Nolavafilosop labon tefis veütik me sevateor, bi vestigon, dileton ed igo mobon büocedis, metodis e zeilis nolava. Fümükon bu val miedis suemoda: „nolav“, „nolavik“, ad teilön oni de jäfüds votik no nolaviks. Lü yegäds onik dutons prinsips metodavik staböfik, kels no kanons pavestigön e pafümükön fa nolavs it. As sam: zesüd dönuova sperimäntas, prinsip konöma suemodas („jeifaneif hiela Ockham“) e prinsip neveratükova.
Nolavafilosop zuo jäfon me tefs vü sev nolavik e suemods verata e lejenöfa. I dadiläd e leodükam mögiks seva menik ma jäfüds e nivods, äsi vestigam prisipas progeda nolavik (l. samo paradigicein), dutons lü säkädem nolavafilosopik.
Jäfüdans veütikün nolavafilosopa binon samo hiel Aristoteles, hiel Francis Bacon, hiel Rudolf Carnap, hiel Karl Popper, hiel Thomas Kuhn, hiel Paul Feyerabend e hiel Hilary Putnam.
Metafüd e dabinav
Metafüd äfomon dü jenotem ti lölik filosopa keri jenöfik ona. Metafüd steifülon ad pladön lejenöfi lölik, soäsä jinon lü obs, ini yumed siämöfik (suvo i sit valemik). Vestigon stabis e binodi valemik vola e bejäfon „säkis lätikün“ dö siäm e zeil dabina valik.
Metafüd padilon vönaoloveiko ad dil valemik ed ad dil patik. Metafüd valemik binon dabinav, kel jafon me säkäds tefü stababinod dabinädas valik äsi dabina it. Metafüd patik padilon ad donajäfüds votik kil, kels vestigons:
Nolavs me metodems oksik prinsipo no kanons ni vilons bejäfön säkädis at, ibä yegäds metafüdik binons plödü sperimäntamögs ed igo plakamögs siämöfiks valiks menefa. Ifi nooy u lesagoy neveütiki dabini dilas plakaviko nevestigovikas lejenöfa, retons nog säkäds metafüda. Metafüd vönaoloveik pekrüton ön mods distik tel. Du Siädim e pladulanas filosopa diletik ün laf balid tumyela 20id äblöfädons pro finid metafüda medü diletam tikavik püka, samo hiel Martin Heidegger ästeifülom ad jafön stabis nulik pro metafüd medü loveikam love jenotem onik e votükam lölöfik säkädema onik ad diletam dabina menik (stabadabinav, dabinafilosop). Vüo säkäds metafüdik vönaoloveik ai getons küpäli e nitedäli pö döbats filosopik (a.s. in donajäfüds äs filosop tikäla).
Metafüdans veütik äbinoms vü votans hiel Platon, hiel Aristoteles, hiel Thomas Aquinas, hiel Leibniz, hiel Descartes, hiel Kant e hiel Hegel.
Pükafilosop
Pükafilosop vestigon tefis vü pük, tik e lejenöf. Diletam spika, samo diletam kuratik suemodas, peplägon vönao in filosop. De primüp ona, veüt legretik püka e spika pro kosäd, veratituv, dasevamög e bepenam e sienam lejenöfa äbinon bal döbatadinas filosopa.
Ya vöno pädöbaton samo säk, va yeg alik igeton nemi okik „ma natäl it oka“ u teiko sekü sluds vilädik menas. I döbatadin veütik filosopa zänodatimädik: säkäd valemodas duton dilo lü säkädem pükafilosopa.
Pükafilosop atimik, kel ün tumyel 20id äkodon sonemiki „fleki pükavik“ (linguistic turn), bejäfon vü votiks sekidi daseva lejenöfa de mögs püka alik (l. „hüpoteti hielas Sapir e Whorf“), jafami verata, daseva e nola medü kosäd („pükapleds“ hiela Ludwig Wittgenstein), modi, ön kel plöpoy ad dunön bosi yufü geb püka (John Langshaw Austin: „How to do things with words“; l. i pragmati), fluni mitiröl püka in lejenöf (l. samo vobi pükava vomimik), äsi säki ot, kis binon „sinif“.
Lü pükafilosopans veütikün dutoms hiel Gottlob Frege, hiel Charles S. Peirce, hiel George Edward Moore, hiel Bertrand Russell, hiel W. O. Quine e hiel Ludwig Wittgenstein. Keblünots veütik pädunons fa tidäbs hiela Ferdinand de Saussure (binodim), hiela Martin Heidegger (tümolog e nulavöds), hiela Michel Foucault (spikidiletam) e hiela Jacques Derrida (posbinodim).
Südav e metasüdav
Südav filosopik bumon stabü tikäl metodis ad cödön dunis, ed i cödon onis demü motivs e seks onas. Südav diston de südöfanomems vönaoloveik, kels teo büdülons dunis seimik (dabinon ye i südava nomigevik, kela zeil binälon in suk e stabükam nomas e völadas in valem lonöfölas). Samo el Kant ämotivom goldanomi südöfik da vol valik sevädiki as prinsip südavik valemik medü Büd Verik oka:
"„Ai kondötolöd teiko bai prinsip ut, tefü kel kanol otüpo vilön, das ovedon lon valemik.“ „Ai kondötolöd so, das oneodol ün timül alik menöfi e pö ol it, e pö votan alik, no teiko as med, ab id as zeil.“
I MMANUEL K ANT : Grundlegung zur Metaphysik der Sitten (= Stabam metafüda südas), Akademie-Ausgabe Kant Werke IV, pads: 421, 429, 10-12."
Olive Branch
Nüns taledavik
Olive Branch topon videtü 34°57’ 47’’ N e lunetü 89°50’ 30’’ V (34,963007; ‑89,841627).
Almenno San Bartolomeo
Almenno San Bartolomeo binon zif in topäd: Lombardän, in Litaliyän. Almenno San Bartolomeo topon videtü 45° 45’ N e lunetü 9° 35’ L.
Olive Branch
Nüns taledavik
Ma el U.S. Census Bureau (Pöpinumamabür Lamerikänik), Olive Branch labon sürfati valodik mö 94 km², kela 93,7 km² binon län e kela 0,2 km² (0,25%) binon vat.
Almenno San Bartolomeo
Sürfat ela Almenno San Bartolomeo binon mö 10,42 km².
Filosop
Südav e metasüdav
Votaflano, südav bepenamik bejafon fomälodis südöfik distöfik dabinöl e steifülon ad suemön e bepenön onis kuratiko. Stab südava valemik binon Meta-südav, kel dileton spiki dö südav e suemodis südavik („gud“, „bad“, „dun“).
Almenno San Bartolomeo
Almenno San Bartolomeo labon belödanis 5 499 (2001).
Olive Branch
Lödanef
Timü pöpinumam yela: 2000, mens 21 054, lomanefs 7 546 e famüls 6 036 älödons in Olive Branch. Lödanadensit äbinon mö mens 224,6 a km². Ädabinons valodo lödöps 7 935 (84,7 a km²). Lödanef äbinädon me: vietans (86,6%), blägans (11,3%), lindiyans (0,2%) e siyopans (0,41%); mens bidädas votik äbinons mö 0,75% e mens bidäda plu bala äbinons mö 0,73%. Latinans bidädas valasotik äfomons 0,73% lödanefa.
Filosop
Südav e metasüdav
Südav duton lü donajäfüds ut filosopa, kelis jünu te nemödo pekrütons u pesäkädabükons fa nolavs votik. Gü cced sevädik, das tefädim nezesüdükon südavi, sinif gloföl onik logädon pö daved ai distöfikumöl jäfüdasüdavas (o.b. sanavasüdav, nimasüdav, nolavasüdav, nünömavasüdav), äsi pö jaf stitodas äs Südavacäm Netik Deutäna (= „Nationaler Ethikrat Deutschlands“).
Südavans flunilabik äbinoms, bevü votikans, hiel Aristoteles, pikurans e stoikans, äsi hiel Thomas Aquinas, hiel Immanuel Kant, hiel Jeremy Bentham, hiel John Stuart Mill, hiel Max Scheler, hiel Hans Jonas e hiel Karl-Otto Apel.
Gitafilosop
200px|thumb|right|Tiädapad lebuka: [[Leviathan hiela Thomas Hobbes, päpüböl ün 1651. Koap Rega, labü sümbols nämäda volädik e lanöfika, fomon oki me koaps reigäbas mödik.]] Geb stedöfik südava patuvon in gitafilosop, kel binon leigüpo bal stabajäfüdas gitanolavas. Stabü cödam dunas as „gudiks“ e „badiks“, pabetikon säkis dö git e gid, äsi dö seks nedema nomas südöfik e südavikas. Klüliko gitafilosop säkon i dö daved, stidam e legükam gita, dö tefs vü „natagits“ (a. s. gits mena) e „gits pelonöl“ („git siädimik“), äsi dö veütasökaleod gitanomas. Ans yegädas at pavestigons i fa filosop bolitik.
Gitafilosopans famik binoms hiel Hugo Grotius, hiel Niccolò Machiavelli, hiel Thomas Hobbes, hiel Hans Kelsen, hiel Gustav Radbruch, hiel H. L. A. Hart, hiel Niklas Luhmann, hiel Jürgen Habermas, hiel John Rawls, hiel Ronald Dworkin e hiel Robert Alexy.
Olive Branch
Lödanef
De lomanefs ädabinöl 7 546, 42,8% äkeninükons cilis bäldotü yels 18 u läs 18 in lödöp älödölis, 65,8% äbinons matans äkobolödöl, 10,6% pädugons fa vom nen himatan e 20% no äbinons famüls. 16,3% lomanefas äbinädons me pösods äsoelöl; 5,1% äbinädons me pösod äsoelöl bal bäldotü yels 65 u plu 65. Ädabinons zänedo pösods 2,78 a lomanef e pösods 3,13 a famül.
Filosop
Bolitafilosop
Bolitafilosop ü filosop bolitik, äs gitafilosop, pakoupon gretadilo fa nolavs nilöfik. Dils gretik bespikama filosopik jenons pö gitanolav e pö bolitanolav. Daved, leg e stabs Tata pavestigons fa tatateor. Bolitateor bejäfon säkis tefü reigamod gudikün, tefs vü sifan e tat, dilam nämädas, lon, dalab, sef e lib.
Keblünans veütik jäfüde at binoms, bevü tikans bolitik votik, hiel Platon, hiel Aristoteles, hiel Augustinus, hiel Marsilius di Padua, hiel Niccolò Machiavelli, hiel Thomas Hobbes, hiel John Locke, hiel Jean-Jacques Rousseau, hiel Immanuel Kant, hiel Karl Marx, hiel Mihail Bakunin, hiel Carl Schmitt, jiel Hannah Arendt, hiel Karl Popper e hiel Michel Foucault.
Olive Branch
Lödanef
Demü bäldot, 29,5% lödanas ela Olive Branch älabons bäldoti lifayelas läs 18, 6,8% bäldoti lifayelas 18 jü 24, 34,7% bäldoti lifayelas 25 jü 44, 20% bäldoti lifayelas 45 jü 64 e 8,9% bäldoti lifayelas 65 u plu 65. Bäldot patedik äbinon mö lifayels 33.
Filosop
Filosop tikäla e seveda
Do jäfons me säkäds vemo bäldiks, filosop tikäla e filosop seveda binons jafüds nog nuliks ä yumöls lü jäfüds e nolavs nilöfiks, soäs sevedanolav e nevanolavs. Zänodü ons tuvoy säkis tefü natäl tikäla e seveda, tefs vü koap e lan, stöf e tikäl. I mög libavila, äsi natäl stadas tikäla, ninäda seveda e senälas (els qualia) pavestigons fa jäfüd at. Tuvoy is i cödami sevedastadas distöfik, bespikami sagata mekavik, döbati dientifa Ita e säkädi dabina mögik lailifa pos deadam.
Menav filosopik nulädik
Menav filosopik nulädik vestigon natäli mena, no as pösod, ab as bidasot. Ibä mens it bejäfons oni, binon natälo okmedit, labü leigüpo logam ninälik e plödik. Dabinamod mena pavestigon demölo nünis e lecedis nolavas valik.
Natäl mena binon fulü leräts. Plad mena in leval, tefs vü kuliv e nat, tefs vü men it e menef, säkäds genöfa, rouls löfa e deada binons ans stabasäkas menava filosopik. Va men binon ma natäl oka gudik u badik, va mäpet e lied binons dils zesüdik dabina menik, va lif jenöfo labon siämöfi: i säkäds valik at dutons lü jäfüd at. Vestigon i zesüdis e fägis mena, soäs okjenöfükam, jafäl, nitedäl, nämädivili e votanilöf, pubod: lib e sienam Votana.
Olive Branch
Lödanef
Demü gen, ädabinoms mans 96,4 a voms 100. Pato ädabinoms mans 92,9 a voms 100 bäldotü lifayels 18 u plu 18.
Poço Redondo
Poço Redondo binon zif in tat: Sergipe, in Brasilän. Poço Redondo topon videtü 9°48’ 21’’ S e lunetü 37°41’ 6’’ V.
Filosop
Menav filosopik nulädik
thumb|center|600px|Pänot: „Kiöpao kömobs-li? Kins binobs-li? Kiöpio golobs-li?“ (1897-98) hiela [[Paul Gauguin.]]
Poço Redondo
Sürfat ela Poço Redondo binon mö 1 220 km².
Poço Redondo labon belödanis 30 358 (2005).
Lasärbäcänik Tatik Kadämik Teat Lopa e Baoleta
Lasärbäcänik Tatik Kadämik Teat Lopa e Baoleta (lasärbäcänapüko: Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı) binon lopateat in Bakı, Lasärbäcän, maifik ün yel 1911.
Pinellas Park
Pinellas Park binon zif in komot: Pinellas, in tat: Florida, in Lamerikän.
Nüns taledavik
Pinellas Park topon videtü 27°51’ 8’’ N e lunetü 82°42’ 26’’ V (27,852302; ‑82,707096).