cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Death
1983-1987: van d'êeste demo's toet Scream Bloody Gore
Death is deur Chuck Schuldiner, tope me Barney Lee en Frederick DeLillo, upericht in 1983, ounder de noame Mantas. Nunder noame veraarde ol zêre in Death en in 1984 brochtn ze Death by Metal uut, nundern êestn demo. In de metalweireld van Florida kwaamn ze ezô indeliks zêre stief ekend. Ze brochtn tope nog twêe demo's uut, Reign of Terror en Infernal Death. Doarachter dei Schuldiner vors zounder Lee en DeLillo. Achter e bitje zoekn en doen (e is oundermêer êentige weekn byn Slaughter uut Canada ewist), vound 'n me Chris Reifert uut San Francisco eindelik etwien woamei dat 'n echt vors kuste.
't Deurde toune toet 1987 vôorn dat 'n tope me Reifert eindelik en echte ploate kuste uutbriengn. Z'an nog e demo emakt, Mutilation en doadeure kustn ze e contract krygn byn Combat Records, woadeure dan ze Scream Bloody Gore kustn moakn. 't Wos e ploate die indeliks brutoal en primitief kloenk. Z'et nog ossan 'n stempel van pioniersploate in 't genre. Achter die ploate wos Reifert oek nemi wel enoeg en Schuldiner kêerde were no Florida voun were tope te werkn me Frederick DeLillo en twêe andere groepsleedn van Massacre.
1988-1992: van Leprosy toet Human
In 1988 brochtn ze Leprosy uut, e ploate die van meziek stief trok up 'n dien dervôorn. 't Wos mo me nunder derde ploate Spiritual Healing dan ze begustn veraarn nor e geluud en genra die nunder zo kenmerknd makte (van indeliks brutoal no vele technischer en melodieuzer).
In 1990 giengn zo oek tourn in Europa, mor up 't latste gat wulde Schuldiner nie anzettn omdat 'n vound dat 'n tour nie goed organiseerd wos. D'aar groepsleedn wuldn doa nie van weetn en ze giengn egliek nor Europa (doavôorn an ze nog zêre 2 gastmuzikantn ezocht). Schuldiner kuste der nie mei lachn en ne dei ze e preces an, woarachter dan ze uut 'n groep ewupt woarn.
't Wos van toune vors da Schuldiner ollêne nog me gastmuzikantn wulde speeln en voun de derde ploate Human uut 1991 oalde 'n Steve DiGiorgio binn, tope me twêe muzikantn van 'n undergroundgroup Cynic (Sean Reinert en Paul Masdival). Human wos nog technischer en melodieuzer dan Spiritual Healing en ne verkochte oek beter dan ol dedie van dervôorn. Me Lack of Comprehension brochtn ze oek nundern êestn clip uut, die nu en toune ekir up MTV espeeld wos. DiGiorgio kuste nie mei up 'n weireldtournee omdat 'n nie weg kuste deur zyn eign group Sadus en doadeure moest Schuldiner were zoekn achter e nieuwn bassist, dat 'n vound me Skott Carino.
1993-2001: van Individual Thought Patterns toet an 't ende
In 1993 brocht Schuldiner Individual Thought Patterns uut met Gene Hoglan van Dark Angel en Andy LaRocque van King Diamond. 'n Dien latstn kuste nie mei gon tourn omdat 'n verplichtiengn adde me King Diamond en ne wos vervangn deur Ralph Santolla (loater byn Deicide, Obituary en Iced Earth). In 1994 kwam Death zest vôorn in en ofleverienge van Beavis and Butthead, 't bewys van nunder bekendeid.
Uutendelik et Death bestoan toet in 2001, 't joar woarin da Schuldiner e creveerd is deur ersnstamkanker, woateegn dat 'n ol twi joar an 't vichtn wos. De live-CD's uut 2001 zyn uutebrocht voun geld te vergoarn voun ze chemo en operoaschn te kunn betoaln.
Bulgareye
Bulgareye (Bulgoars: България, Bălgaria), officieel de Republiek Bulgareye (Bulgoars: Република България, Republika Bălgaria), is een Oost-Europees land. D'r weun mêer of 7 miljoen menschen en 't het een oppervlakte van 110.900 km². 'n Hoofdstad is Sofia. Bulgareye is sedert 1 januoari 2007 lid van d' Europeesche Unie.
Bulgareye grenst an vuuf andere land'n: Roemenië in 't noord'n (vo 't grotste deel langst de riviere den Donau), Servië en Noord-Macedonië in 't west'n en Griekeland en Turkeye in 't zuud'n. In 't oost'n van 't land ligt de Zwarte Zee. thumb|left|Koarte van Bulgareye
Dêelgebiedn
Bulgareye is en unitaire stoat die bestoat uut 27 oblasti (provinsjes) die allemolle de noame droagn van hunder hoofdstad. De provinsjes zyn ounderverdêeld in 264 gemêentn.
Weirelderfgoed
In Bulgareye stoan der 9 plekk'n ip de weirelderfgoedlyste van den UNESCO.
🇪🇺
1868
1865 - 1866 - 1867 - 1868 - 1869 - 1870 - 1871 't Joar 1868 is 't 68e joar in de 19e eeuwe volgenst de christelikke joartellienge.
Brussel
Brussel (in 't Frans: Bruxelles) is 'n hoofdstad van Belgie, va de Vlamsche e de Fransche Gemêenschap, van 't Vlams Gewest, en oek (den officieuzn hoofdstad) van de Europeesche Unie.
De noame Brussel dekt eigentlik vele begrippn. 't Is op d'êeste plekke e gemêente die à peu près 145.000 inweuners telt. Mo Brussel is oek de roepnoame voe 't Brussels Hoofdstedelik Gewest, da bestoat uut Brussel zeve en 18 aar gemêentn (Anderlecht, Schaarbeek, Molenbeek,...)
De noame
De noame Brussel komt ôorsprounkelyk van Broekzêle, en huus (sala, zêle, vgl. met Vormezêle) in e moerassig gebied (broekn dus, peist mor an de Broekn). In 't Fransche is er e parochie die Broksele noemt, dat is 't zelste. Brussel et e Manneken Pis egeevn no Broksele.
797
794 - 795 - 796 - 797 - 798 - 799 - 800 't Joar 797 was e geweun joar die begost ip e zundag in de Julioansche kalender.
Gebeurtenissen
thumb|Irene, keizerinne van [[Byzantyns Ryk|Byzantium]]
Lodewijk van Berquem
thumb|Diamantmuseum ip d' [[Ankerplatse in Brugge]] De moderne diamantslypery werd in Brugge utgevoenden deur den goedsmid Lodewijk van Berquem in 1476. Em voend de tekniek uut vô diamantn te slypen me diamantpoeier en droaiende schyven. Je was ôok den êestn die diamantn perfect symmetries begost te slypen, lik da nu nog oltyd gebeurt.
Der wordt meldienge gemaakt van een somme van 3000 dukoatn die Karel den Stoutn betoalde an Lodewijk vô drie diamantn te slypen volgens z'n nieuwe methode.
Et woaren lêerlingen van de Brugse mêester die loater noar Antwerpn en Amsterdam verûusdigen en die twêe steden ielpn uutgroeien toet de wèreldcentra van de diamant dan ze nu nog zyn.
In 't Brugs diamantmuseum ip d' Ankerplatse is den atelier van Lodewijk van Berquem te zien.
Robert Noote
Robert Noote (Ghyvelde, 9 januoari 1952) is e Frans-Vlamschn historieker en schryver die sedert zyn êestn boek in 1983 assan over Vloandern geschreevn het. J'hè zyn kienderjoarn deuregebrocht in Ghyvelde en loater het 'n twientig joar in Zuydcoote geweund. Nu weunt 'n in Bergues.
J'hèt e 15-tal werkn geschreevn over zyn streke en ook veel artikels vo regionoale tydschriftn en gazettn lik La Voix du Nord, Journal des Flandres, Le Phare.
J'is metallurgist van ipleidienge en je was tien joar lank één van de verantwoordelikkn van radio Europe 2 in Duunkerke.
Mon dictionnaire illustré des Flamands de France van 1999 is volgens Cyriel Moeyaert, één van zyn belangrykste boekn.
Têrzyne
't Êest gekend gebruuk van têrzynn is te vienn in Dante zyn Goddelikke Komedie. By 't scheppn van de vorm zoe 't kunn dat Dante oendre den invloed stoend van de sirventes, e lyriesche vorm die de Provencoalsche troebadoers toepastn. 't Drielynig patrôon zoe kunn de bedoelienge ên van te verwyzn no d' Illige Drievuldigeid. No 't vôorbêeld van Dante woarn dr andre dichters, woaroendre Francesco Petrarca en Giovanni Boccaccio, die begostn die vorm achtre te doen.
Noorderdepartement
Et Noorderdepartement (Frans: Département du Nord ofte in't kort le Nord) es e departement in de regio Hauts-de-France in't nôord'n van Vrankryk (nummer 59). Inweuners van't Noorderdepartement word'n in't Frans Nordistes genoemd. D'ôofdplekke es Rysel (ofte Lille in't Frans).
Geschiedenisse
't Noorderdepartement es één van de 83 departementn die ontstoan zyn binst de Fransche Revoluusje, de 4e moarte 1790, uut de provinsje Vloandern (Flandres). Die provinsje van 't Frans keunienkryk was gevormd deur verschillige veroverde gebiedn. 't Nôordelik en centroal gedêelte kwam van 't Groafschap Vloandern, 't ôostelik dêel van 't Groafschap Henegouwn en 't zuudelik dêel vormde 't kerkvorstndom Koameryk (Cambrai). De vlagge en 't woapn van't Noorderdepartement verwyzn dudelik noa Vloandern.
't Departement vormde vroeger tôope mè 't Nauw van Kales de Fransche bestuurlikke regio Nôord-Nauw van Kales, mo ôort sedert d'erindêelienge van de Fransche regio's in 2016 by de nieve regio Hauts-de-France.
Geografie
't Noordepartement es 't mêest nôordelik departement van Vrankryk en ligt neffenst België, ter ôogte van West-Vloandern en Enegouwn. 't Grenst an de Fransche departementn Aisne in't zuud'n, Somme in't zuudwestn en an't Nauw van Kales in't westn. O de nôordkantn ligt et an de Nôordzêe. De kuststrooke wierd d'Opoalkuste genoemd. thumb|left|320px|Koarte van de belangrykste woaterweugn in't Noorderdepartement
Deur't departement lôopn teffrente gekende rivier'n; O de nôordkantn in de Franschn Westoek ligg'n stikk'n van den Yzer, de Kolme, den Aa en de Leie. Die twêe latstgenoemde vorm'n in't nôordwestn de schreeve mè 't Nauw van Kales. In de streke round Rysel lôopn de gekanaliseerde Deule en oar zy-riviere de Marke. De Schelde strôomt van't zuud'n vanuut 't departement Aisne nôordwoarts deur Koameryk en Valencyn vo ton licht of te buugn noa't nôordwestn richtienge Dôornik. De Skarpe es e zy-riviere van de Schelde die van 't stee Atrecht in't Nauw van Kales ôostwoarts deur Dowoai lôopt en uutmoundt by de plekke Mortagne-du-Nord. In't zuudôostn in d'Avesnois ligt ôok nog de Samber in't bekk'n van de Moas.
't Ôogste punt van't Noorderdepartement es 272 mèiters ôoge en ligt ip't groudgebied van de gemêente Anor, illegansn in't zuudôostn in d'Avesnois, teegn de schreeve mè Enegouwn. Vele mienschn peinz'n pertank da de Kasselberg 't ôogste punt es, mor dien es mor 176 mèiters ôoge.
Arroundissementn
't Noorderdepartement bestoat uut zes arroundissementn en et 41 kantongs en 648 gemêentn. De zes arroundissementn zyn:
Vlamsche benoaderienge
Vlamsche historici deeln 't Noorderdepartement dikkers azo in:
Et Nauw van Kales en 't Noorderdepartment t'hope noemn ze otements ook nog wel de Fransche Nederlandn.
Grotste steedn
Et departement es een van de mêest verstedelikte regio's van hil Vrankryk. 't Es de dikst bevolkte regio van Vrankryk, der weun'n in zyn gehêelte apeupri 2,6 miljoen mienschn. De tien grotste gemêentn noar inweunertal zyn:
Toale
In et arroundissement Duunkerke ligt er ne hêle regio tussen de Leie en de Nôordzêe woar dat er Vlams geklapt weird: Frans-Vloandern. Vroeger makte 't dêel uut van 't Groafschap Vloandern, moar sins dat et g'annexeerd es deur Vrankryk goat de kennisse van de Vlamsche toale achteruut ten vôordêle van 't Frans.
In Duunkerke zelve bestoat et Dunkerquois, et lokoal dialect da straf an 't Vlams doe peizen.
In d'andre arroundissementen, soms "la Flandre romane" genomd, klappen ze Picardisch of "le picard", da dikkers ôok ch'ti genomd es. Doarom noemen ze de gasten van de Nord dikwils Ch'timi (Uutsproake: sjchtiemie).
Catherine van Valois
Catherine van Valois of Catherine van Vrankryk (1428 - Brussel, 13 juli 1446) wos de twidde dochter van Karel VII van Vrankryk en Marie van Anjou.
Ze wos zy 't eeste wuuf van den Bourgondischn hertog Karel den Stoutn woa da ze zy up 19 meie 1440 mei getrouwd es. Ze wos zy toun twolf joar, en Karel zeevn. Z'hèin zynder gin jounges g'hed.
Z'es zy begroavn gewist in de Sint-Michiels en Sint-Goedelekathedroale van Brussel in augustus 1446.
Karel den Stoutn es hertrouwd in 1454 mèi Isabelle van Bourbon en es hertog van Bourgondië gekommn in 1467.
Veelhoek
Sôortn veelhoekn
thumb|E simpele zeshoek. thumb|E complexe veelhoek. Veelhoekn wordn ingedêeld noa 't antal zydn en eevn vele hoekn.
Taxonomische indêlienge
E veelhoek is simpel ot 'n en ienkele grenze hèt die hemzelve nie snydt. Anders wordt 'n complex genoemd.
E simpele veelhoek wordt convex genoemd ot 'n gin interne hoekn hèt die grotter zyn of 180°. Anders wordt 'n concoaf genoemd.
E veelhoek is regelmoatig on al de zydn eevn lank zyn en al d' hoekn eevn grôot. Vôorbeeldn: gelykzydigen driehoek, vierkant.
Uus
thumb|Reekuzen in de goezepitstroate in [[Brugge, met ip den achtergroend de d'Onze-Lieve-Vrouwekerke]] thumb|Oed versterkt uus met torre (XIVde eeuwe) en oofdgebouw (XVIde eeuwe) in Villers-le-Temple
Een uus is e bouwwerk woa da menschn in weunn. Mêestol zetn z'êest de ruwbouw en doarachter gebeurt de ofwerkienge. De ruwbouw gebeurt mêestol in snelbouwers, mo nu gebeurt dadde oek ol in prefab.
D'ofwerkieng gebeurt olier me briekn, mor in streekn met vele nateurstêen, gebruukn ze oek zukke stêen, ol gebeurt dadde miender en miender omdat dadde stikken van minsen kost voe de dageuren.
838
835 - 836 - 837 - 838 - 839 - 840 - 841 't Joar 838 is 't 38e joar in de 9e êeuwe volgenst de christelyke joartellienge. thumb|Lodewyk de Vroomn
Montsoreau
Montsoreau is e gemêente in 't departement Maine-et-Loire in de regio Pays de la Loire, in 't westn van Vrankryk an de Loire. 't Ligt ip 160 kilomèiters van d' Atlantische kust en 250 kilomeiters o de westkantn van Parys.
Montsoreau grenst an de gemêentn Varennes-sur-Loire, Chouzé-sur-Loire, Savigny-en-Véron, Candes-Saint-Martin, Fontevraud-l'Abbaye en Turquant. D'inweuners van Montsoreau wordn montsorelliens genoemd.
't Dorp stoat ip de lyste van de schonste dorpn van Vrankryk (Les Plus Beaux Villages de France).
thumb|left|300px|Zicht ip Montsoreau vanof de Loire
Remi Claeys
Remi Claeys is een fabrieke die in Lichtervelde ligt, ze moakn doa twuk van aluminiumne profieln. Ze zyn marktleider in de productie va ôogfrequent gelaste buuzn.
Productn
Remi Claeys makt de groundstoffn: aluminiumne buuzn, die gebruukt weirdn voo ollerlie eindproduktn, gelyk lêern, stygers, tuunmeubels, velokoaders, skistokkn, rolgordynn...
N8
Den N8 es nen Belgischn gewestweg.
Traject
De N8 es langer dan et stik in West-Vloandern, want ie vertrekt eigentlik uut Brussel, en es êen van de 9 grôte gewestweegn die stervormig uut de ôofdstad vertrekkn. De belangrykste steedn langs zyn traject zyn Ninove, Oudenoarde, Kortryk, Mêenn, Yper, Veurne en Koksyde. Het mêest beruchte stik ligt tussn Yper en Veurne. 't Begunt in Yper en lôopt oal Brieln, Elverdinge, Roestn, Ôostvletern, Oogstoade, Sint-Riekers en Vinkem noar Veurne.
Controverse
De N8 tussn Yper en Veurne es druk bereeedn, omdat de A19 nie deuregetrokkn gewist es. Da eit ol tot vee protest geleid van de inweuners van de dorpn langs de boane. Z'ein udder in 1995 verênigd ounder de noame 'JA19', om de deurtrekkienge te eisn, moar zounder succes. Da es nie gelukt, want in 2005 es't er finoal beslist gewist om de A19 nie deure te trekkn, moar es't er beslootn om grôte stikkn van de N8 eir an te leggn en/of of te snien. In 2007 es de officiële beslissienge genoomn om de verbindienge eir an te leggn, nu es't wachtn tot olle vergunniengn in orde zyn.
Slag om Passchendoale
thumb|Austroalische soldoatn in e bus by 't Hooge (Zillebeke), 29 oktober 1917 De Slag om Passchendoale, of de Derdn Slag by Yper, (1917) wos êen van de zwoarste veldsloagn in ’n Êestn Weireldôorlog. De Geallieerde troepn mi d’Iengelsche, de Canadeezn, ’n ANZAC en Zuud-Afrikoann vieln de Duutsche an by Passchendoale in West-Vloandern.
De bedoelieng van de Geallieerde wos om deur de Duutsche linies te breekn en deure te steekn na de zêe.’t Wos e stryd die van tranchée tout tranchée verliep, en woaby da de verliezen an weerskantn enorm woarn. De Duutsche verlôorn à peu près 250.000 mann, de Geallieerde zelfs bykan 500.000. De Slag by Passchendoale is spreekwôordelik ekommn in ’t Iengels. E stoat synoniem mi ’n gruwel van ôorlog.
Anloop
Haig, 'n Oppercommandant van d'Iengelsche, doet e beroep op 't Vuufde Leger van generaal Gough, en 't Twidde Leger van generaal Plumer. Êest moet d'Iengelsche artillerie de Duutsche vedediging deurbreekn, en doarachter zoudt er een aanval moetn kommn van d'infanterie. Moa de Duutsche gebruukn 4 doagn vôorn de geplandn aanval, op 'n 12sn juli 1917, vo 'n êest ki Yperiet tegen de Brittn.
Arsenal (muzikgroep)
Arsenal is e Vlams duo die muzik makt die e mix is van pop en weireldmuzik. Ze bestoan vôornoamelik uut twi gastn: Hendrik Willemyns (die van Toeroet afkomstig is) en John Roan. Up veel numm'rs komn d'r doa nog andre zangers en zangeressn by, lik Gabriel Rios. Under muzik is goe dansboar e doe et surtout live styf goe up de zomerfestivals.
Ingveoons
thumb|Verspreidienge van de vuuf Germoansche hoofdgroepn in d' 1e eeuwe achter Chr. Et Ingveoons of Noordzeegermoans es de benoamienge vo typische kenmerkn van bepoalde West-Germoansche toaln die lanks de Noordzee gesprookn èn gewist.
Ingveoonsche toaln
D'Ingveoonsche toaln zyn die toaln die d'Ingveoonsche klankverschuviengn in meer of mindere moate gekend èn.
't Iengels, 't Fries en 't Saksisch èn de toalvernieuwiengn 't meest van ol oundergoan.
Toalistorici zien in 'n Ingveoonschn invloed up 't West-Vlams e bewys dat 'n invloed van de Friezn in d'eeste eeuwn tot an Vloandern kwam.
Kenmerkn
Legende: OE: Oudiengels, OF: Oudfries, OOD: Oudoogduuts, OS: Oudsaksisch, MND: Middelnederduuts, ONed: Oudnederlands, OHol.: Oudhollands, OVl.: Oudvlams.
Werkwoordvervoegieng: Einheitsplural
De werkwoordvervoegiengn van 1e, 2e en 3e persoon meervoud volln t'ope.
Deflexie
't Verschil tusschn datief en accusatief by persoonlikke voornoamwoordn ienkelvoud es weggevolln.
(*) Vroegnieuwiengels, verouderd
Verlies nazoaln medeklienker mè compensatorische rekkienge
Verlies van den nazoaln medeklienker in /mf/ /ns/ /nth/ mè rekkienge van d'n vorigen klienker lik gevolg
Wederkerend voornoamword
In tegenstellienge tot d'andre West-Germoansche toaln kenn Ingveoonsche toaln gin afzounderlik word voor 't wederkerende voornoamword in den derdn persoon.
(*) zich es e Duuts leenword sinsn de loate Middelêeuwen.
Verschuvienge g → j
De verschuvienge van g noa j deed em ollene voor in 't Iengels en 't Fries. Vo toalkundigen es dat e belangrik argument vo die twee toaln t'ope te steekn in nen apartn toalgroep, et Anglo-Fries.
(*) Middeliengels (**) yield = upbriengste
Verschuvienge k → tsj
De verschuvienge van k noa tsj noemt ook wel palatalisoasje.
Ountroundienge u → i → e
(*) Da wilt nu zeggn woaterplasse.
Oorsproung van de noame
De noame Ingveoons es ofkomstig van Ingvaeones. Da wos de noame die de Romeinschn schryver en istoricus Tacitus gegeevn èt an sommige Germoansche stammn lik de Angeln, Friezn en Saksn.
In de 1e eeuwe n.C. wos et Germoans van die stammn nog en eeneidstoale. 't Gebruuk van de term Ingveoons vo bepoalde klankverschuviengn binn et West-Germoans dateert uut de 19e eeuwe.
Hertogdom Luxemburg
thumb|'t Groafschap Luxemburg roend 1350, kort vo de verheffienge toet hertogdom 't Hertogdom Luxemburg was e vorstndom van 't Heilig Rooms Ryk, 't thuusland van 't oadelik geslacht Huus Luxemburg. In 1354 kwam 't groafschap Luxemburg een hertogdom. 't Groendgebied van 't vroeger hertogdom Luxemburg is nu verdêeld over 't Grôothertogdom Luxemburg, de Belgische provinsje Luxemburg, de Duutsche dêelstoat Reynland-Palts en de Franse departementn Ardennes, Meuse en Moselle.
Schoere
thumb|300px|Schoeregewricht E schoere is in de menselyke anatomie 't stik van 't liev tussn de nekke en de bovenoarm. Der zyn dus twêe schoern an wezekantn van de nekke. Et schoeregewricht is 't mèèst beweeglikke van hèèl ouns liev. Geweunlik èt e vint vele bredere schoers dan e vrouwe.
Hertogdom Luxemburg
In 1411 verloor Sigismund van Luxemburg 't hertogdom an zyn nichte Elisabeth van Görlitz omdat 'n in gebreke blêef by e lênienge. Elisabeth verkocht loater 't hertogdom an den hertog van Bourgondië, Filips de Goein, die heur ofbetaalde in 1444. D' hertoogn van Bourgondië han al e dêel andere bezittiengn verworvn in de Lêge Landn, woaroender Vloandern, Artesië, Henegouwn, Broabant, Zêeland, Holland en Noamn. Luxemburg en die andere Bourgondische bezittiengn in de Lêge Landn wordn in die periode (1384-1482) collectief angeduud lik de Bourgondische Nederlandn.
De mannelike lyne van d' hertoogn van Bourgondië stierf uut in 1477 os Karel de Stoutn, de zeune van Filips, stierf in de slag by Nancy. Je liet zyn ênig kiend  Maria van Bourgondië achter ols zyn erfgenoame. Achter zyn dôod trouwde Maria met eirtshertog Maximiliaan I van 't Huus Habsburg, die loater keizer van 't Heilig Rooms Ryk kwam. De Bourgondische Nederlandn kwoamn oender 't gezag van 't Huus van Habsburg en azo begost de periode van de Habsburgsche Nederlandn (1482-1581).
By de Vrede van Münster in 1648 wierd Luxemburg ingedêeld by de Spoansche Nederlandn. Tusschn 1711 en 1714 wierd 't bestierd deur Maximilian II Emanuel van Beyern. Noadien kwam 't by d' Ôostnryksche Nederlandn.
In 1795 wierdn d' Ôostnryksche Nederlandn deur de Fransche Republiek g'annexeerd en ingedêeld in 9 departementn. Luxemburg krêeg de noame Forêts (busschn). Hoofdstad was de stad Luxemburg. Achter da Napoleong in 1814 versleegn was, kwam 't grotste dêel dervan by 't Verênigd Keunienkryk van de Nederlandn. 't Gedêelte an d' ôostkant van de riviern Our en Sauer kwam oenderdêel van Pruussn (nu Duutsland).
Ip 't congres van Weenn in 1815 wierd 't hertogdom Luxemburg verhoogd toet grôothertogdom van de Duutsche confederoasje en an keunienk Willem I van de Nederlandn gegeevn in e personêle unie mè 't Verênigd Keunienkryk van de Nederlandn.
Kastêel van Wyndoale
thumb|Kastêel van Wyndoale thumb| 't Kastêel gezien vanof 't Fonteinpad noa 't bus Et Kastêel van Wyndoale is e woaterburcht, geleegn in de bosryke omgevienge van et West-Vlamsche Houtland en 't Brugse ommeland, ip drie kilometer van de stad Toeroet. Et kastêel is grotendeels 'n 19de-eeuwse reconstructie. 'n Gedeelte van de noordelikke vleugel is nog 15de-eeuws. Êen Vleugel van 't kastêel is beweund deur d'udige eigenaars, den andren vleugel is ingericht als museum en is toegankelik vo 't publiek.
Groaven van Vloandern, 11de-13de eeuwe
Vanaf 't midden van de jaren 1100 en surtout in de late jaren 1200 wier Wyndoale een geregelde verbluufsplekke van de groaven van Vloandern. In 1168 kwam de grave Filips van den Elzas ier tope met zyn hof-road. In 1187 wier der voe den eerste keer geklapt van nen kapeloan, en dus van e kapelle.
't Vele bus was een ideoal jachtterring voe de groafelikke familië en under gastn. Ip de burcht was t'er ôok diplomatiek overleg. In 1297 sloot Gwyde van Dampierre adoar een alliantieverdrag met den Ingelse keunink Edward den eersten.
Groaven van Noamn, 14de eeuwe
In 1298 kwam Wyndoale deur verervinge in d'andn van de groaven van Noamn, ne joungerdere tak van 't uus van Dampierre. De grave Jan van Noamn, erfde tope met de burchte van Wyndoale ook de gelyknamige heerlykheid, die twientig joar te voorn deur ze vader Gwijde van Dampierre was gemakt. Wyndoale zag of ounder zwoare belegeringn in 1302 by de Guldnspoornslag, en in 1325 by den Ipstand van de Kustvlakte, mo wier assan erbouwd. Tou in 1366 resideerde de grafelikke familië van Noamn regelmatig in Wyndoale. 't Was verzekers ier da Blanche van Noamn, dochter van groaf Jan, ipgroeide en eur toekomstign echtgenôot, de keunink Magnus Eriksson van Zweden leerde kenn in 1334.
D'ertoogn van Bourgondië en d'ertoogn van Kleef, 15de eeuwe
Achter een periode van verwoarlozinge verkocht groaf Jan III van Noamn in 1407 de burcht en d'heerlykeid an de Bourgondische hertog Jan zounder Vrees. De dien schounk 't drie joar loater ip zyne toer an ze schôonzeune, groaf (en vanaf 1417 (h)ertog Adolf II van Kleef, als ounderpand voe de bruudschat van ze dochter Maria.
d'Heren van Ravenstein, 15de-16de eeuwe
In 1463, achter e verdelinge binn d'hertogelikke familië, kwam Wyndoale in d'andn van e joungere stake van d'hertogen van Kleef: d'heren van Ravenstein. Adolf van Kleef en ze zeune en ipvolger Filips van Kleef verbouwdn de burcht tou e vreed schoon jachtslot en z'ountvingen doar vorstn en adelmann. Filips den Schoonn, de loatere Habsburgse vorst van de Nederlandn, beschrêef Wyndoale ip da moment als “'t schonste butenverbluuf in Vloandern”.
In 1482, beist da ze in Wyndoale goan jagen was, viel d'hertoginne Maria van Bourgondië van eur peird. Z'is loater gestorven an eur kwetseuren. Achter da ze dôod was, is toe orloge gekomn tusschn eurne weeuwnare, den autoritaire oartshertog Maximiliaan I van Oostenryk. Omda de kastêelhere Filips van Kleef in 1488 voe d'ipstandelingn koos, en Duutsche troepen vele schoa gedoan an't kastêel en neerhof. De schone peirdestalln, die 't schonste woarn van heel 't kastêeldoming wiern ofgebrand. De kastêelhere liet de schoa ersteln, en breidde 't kastêel en 't neerhof uut. Surtout achter 1523, achter dat em ze kastêel in Edingen was kwyt gegrocht, was Filips van Kleef vele ip 't kastêel van Wyndoale, en j'ountvieng doa ze maten. Achter dat 'n in 1528 dôod gounk wier der nen inventoaris van 't kastêel gemakt. 't Had ton drie verdiepen en wel vichtig kamers, woarounder verschillnde gastenkamers.
d'Hertogen van Kleef, 16de eeuwe
Achter 1528 keerde Wyndoale were no den hoofdtak van d'hertogen van Kleef. De die weunden zelve nie ip't kastêel, mo der logeerden wel hoge pieten. Under keuninklikke verwanten Karel V en de landvoogdesse Maria van Ongareye verbleven meerdere keren in 't kastêel. In de twidden helft van de 16de eeuwe verminderde d'interesse van de Kleefse hertogen voor under Vlamse eigendom. De godsdienstorlogen en den Ipstand tegen Spanje leidden in 1578 tou de vernielinge van e deel van 't kastêel, woaby ook de donjon ipbrandde. Uut die periode dateren d'oudste afbeeldiengn van 't kastêel: e detail uut de grote koarte van 't Brugse Vrye geschilderd deur Pieter Pourbus uut 1568 en een anonieme tekeninge uut 1612, overtyd (verzekers verkeerd) toegeschreven an Jan Bruegel.
d'Hertogen van Palts-Neuburg, 17de-18de eeuwe
In 1609 stierf de zwakzinnigen hertog Johan Willem van Kleef kinderlôos. Doarachter begost er nen ipvolgingsstryd tusschn verschillende Duutse vorsten. Die Gulyks-Kleefse ipvolgingsstryd endigde (voorlopig) in 1614 met 't Verdrag van Xanthen, woaby de keurvorst Johan Sigismund van Brandenburg en den hertog Wolfgang Willem van Palts-Neuburg d'erfenisse ounder undersche tween verdeelden. D'heerlykheid Wyndale kwam azo in d'andn van Palts-Neuburg.
't Verdrag wier per contrarie betwist deur nen anderen die 't ook gewild adde, de keurvorst van Saksen, die gesteund wier van de Roomse keizer. In 1610 was keizer Rudolf II overgegoan tou d'investiteure van Christiaan II van Saksen als here van Wyndoale. De keurvorst ield d'heerlykeid en 't kastêel vor em. Die situatië deurde tou in 1634, tou dat er e vonnis van de Private Raad in Bruussel Wyndoale definitief an Wolfgang Willem van Palts-Neuburg gaf.
d'Hertogen van Palts-Neuburg hieldn 't kastêel en d'heerlykeid in voor under van 1634 tou 1669 en were van 1690 tou 1795. In de tussenperiode 1669-1690 most den hertog Filips Willem van Palts-Neuburg Wyndoale tydelyk ofgeven an de prinsen van Schwarzenberg voor ounderpand vor de definitieve verdelinge van de Gulyks-Kleefse erfenisse, geregeld met 't Verdrag van Kleef (1666).
Met da de Fransche keunink Lodewyk XIV dikkers in Vloandern binn viel, wier Wyndoale ofgewisseld deur Fransche troepen (1668, 1675) en Spoansche (1676, 1689, 1690) bezet. In 1690 zette 't Frans leger de grôte middels in en dei e deel van 't kastêel ountploffen. Doaby wier ounder andere de brugge, de kapelle en de gevangenisse vermôost. In 1699-1700 et den hertog Johan Willem van Palts-Neuburg de boel laten ipkuuschen en 't kastêel erbouwd. 't Is tonne dat er e nieuwe, baksteen toegangsbrugge is gekomn.
Ip den 28sten september 1708, beist de Spoansche Successieoorlog, wier der in Wyndoale gevochten tusschen de Fransche en de Gallieerde troepen (ounder leidinge van den Ingelschen generoal Webb). De Slag by Wyndoale kostte 't leven an 4000 Fransche en Spoansche manschappen. By de geallieerde waren der 900 dôo en gekweste. Der was doaby nog nie tevele schoa an 't kastêel.
Beist 17de en 18de eeuwe wier 't kastêel gebruukt als residentie voe de goeverneur van d'heerlykeid Wyndoale, dikkers was dadde een van den adel. D'eigenaars zelve, d'hertogen van Palts-Neuburg, bleven in under Duutse kastêeln en boatten d'heerlykeid uut lik under ipbrengsteigendom. Surtout 't kappen van tallië in de bussen round 't kastêel brochte vele geld binn, gemiddeld den elft van al d'inkomsten van d'heerlykeid. Ook de pachteigendom (land, meulns) en heerlyke rechtn (visrechtn, barriererechten) brochten vele geld bin. t Landuus (administratief en juridisch centrum) van d'heerlykeid stound in Torhout, mo 't was ook eigendom van den here van Wyndoale. Vanaf 't midden van d'18d'eeuwe begost den here van tonne, den hertog Karel Theodoor van Neuburg-Sülzbach, met 't leggen van e heel netwerk van steen boan in West-Vloandern voe 't transport en voe de commerce. Wyndoale-Torhout lag doaby ip e kruuspunt.
Fransche en Hollandse periode
In 1792 vieln Fransche revolutionaire troepen d'Oostnrykse Nederlandn binn en stopten de feodale rechtsorde van 't ancien régime. De kastêelhere van Wyndale, Karel Theodoor, liet heel d'n imboedel en d'archieven ip karren loadn en no ze Duutsche residenties in Düsseldorf, Mannheim en München voern. D'heerlykeid en 't kastêel wiern angesleegn deur de Fransche Stoat, die 't beheerde lik nationoal goed. Volgens onbevestigde bron hield in die periode de buswachter van Wiendale café in 't kastêel met als uuthangbord “Au Château de Wynendale”. In 1811 en de troepen van keizer Napoleon Bonaparte heel 't kastêel vermoost zodanig dat er mo zuste ruwien overbleven.
In 1825, beist d'Hollandse periode, wier 't kastêeldoming openboar verkocht aan e Woalse, industriële groep Lefebvre-Dehults. De die lietn 't bus van Wyndale helegans leegkapn. 't Faillissement van underen financier, de bankier Isidore Warrocqué, leidde tou de verkoop van Wyndale.
De familie Matthieu (de Wynendaele), 19de-21ste eeuwe
In 1833 wier 't kastêeldoming gekocht deur ne Bruusselse bankier en verzekerare Josse-Pierre Matthieu, mede-iprichter van de Société Générale (SG) en schatbewoarder van de Bank van de SG. Tusschn 1837 en 1852 liet 'n 't kastêel helegans erbouwen, met integratie van 't bewoarde gedeelte van 't loatmiddeleeuwse rechtergedeelte.
Zyne zeune Joseph Louis Matthieu dei in 1877 de Bruusselsen architect Felix Laureys 't kastêel verbouwen tou 't geromantiseerde, middeleeuws uutziende waterslot dat er vandage nog stoat. 't pôortgebouw die nog moar e poar decennia tevoren was gebouwd, wier ofgebroken en erzet. Doadeure kreeg 't e militair uutzicht en e nieuwe oriëntatie. De nieuwe oprielane kwam in 't verlengde te liggen van de bane no Torhout. Aan weerskanten van 't kastêel kwoamn der twee oge torens.
In de meidagen van 1940 ad Wiendale were een afsprake met de geschienisse. Ip de 25sten meie, achter d'inval van de Nazi-Duutsche in België, wast er ier e laste en dramatisch gesprek tussen de Belgische keunink Leopold III en vier leenn van ze regeringe (den eerste minister Hubert Pierlot, minister van butenlanse zaken Paul-Henri Spaak, van binnenlanse zaken Arthur Vanderpoorten en van lansverdediginge generaal Denis). Hoewel de capitulatie dichte was, weigerde de keunink tope met ze ministers no 't buteland te vluchtn voe doa voort te doen. Als ipperbevelhebber van 't leger wildigt'ie em by ze troepen bluven en em krygsgevangn laten pakken. Deur die discussie kwam achter den oorloge de keuningskwestië. De familie Matthieu (seins 1953 Matthieu de Wynendaele) is vandage nog assan den eigenare van 't kastêel en beweunt in e gedeelte dervan. Een ander gedeelte is seins 1984 ingericht als museum en open gesteld voe bezoekers. In 1980 wier 't kastêel beschermd als monument.
't Kastêelmuseum
thumb| Yskelder In 2006 opende in 't museumgedeelte een nieuwe multimedioale presentoatie van 't kastêel. 't portiershuus uut de 19de eeuwe wier ingericht als bezoekerscentrum. d'Uutboatinge is in d'andn van de Dienst voe Toerisme van de stad Torhout.
Ip 't kastêeldoming is't'er voors nog nen yskelder, e kapelle en serren uut de 19d'eeuwe die gintegreerd wiern in het museumcircuit. De meur woategen dat de serre leunt en de woaterbassing der nevest ligt, zyn resten van de meur en gracht van round 't vroegere neerhof. Ze zyn zeker van vôe de jaren 1900.
Literateure
Bronne: dat artikel ier es gestart vanuut het Nederlandse Kasteel van Wijnendale artikel van 4/01/2007
1374
1371 - 1372 - 1373 - 1374 - 1375 - 1376 - 1377
Gebeurtenissn
thumb| 't [[Beatrys manuscript]]
Gestorvn
thumb|left| Johanna van Vloandern
17 januoari
17 januoari is de 17stn dag van 't joar in de Gregorioansche kalender. Der volgn nog 348 doagn (349 doagn in e schrikkeljoar) toet 't ende van 't joar.
Oostvletern
Oostvletern is e dorptje in de Belgische provinsje West-Vloandern en e dêelgemêente van Vletern. 't Centrum van Ôostvletern legt in 't nôordn van de gemêente. Helegans in 't nôordn van Ôostvletern legt 't gehuchtje Elzendamme, lasen 'n Yzer.
't Centrum van Ôostvletern legt en 't wadde ten ôostn van de grôte boane N8 en is met tyd in ôostelikke richtienge lasen de boane Westvleteren-Reninge uutgegroeid.
Beziensweirdigheedn
thumb|left| Sint-Amatuskerke van Oostvletern
Vandalisme
Vandalisme es't espres beschoadign of kapot moakn van dingn die an iemand anders of en gemêenschap toebeôorn. Et woord es ofgeleid van et volk de Vandoaln.
Mêestoal goat't over puberoal gedrag da kan duudn ip letter disiplinne, groepsgêest, fatsoen of êre. De vôornoamste reedn dan pubers da doen es deur vervelienge of vô't ofreageern van ipgekropte frustroaties dan ze ip e ander maniere nie kwytroakn.
Tom Compernolle
thumb| Tom Compernolle
Tom Compernolle, bynoame TC Swoosh (Brugge, 13 november 1975 - Erdryke, 16 juni 2008), was e West-Vlamschn atleet en militair. Je was loper ip de langn ofstand, gespecialiseerd in de 5.000 meter en veldloopn. Je was angeslootn by AS Rieme en je weunde in Tourout.
Compernolle et in 2000 de Crosscup gewonn. Je was Belgisch kampioen ip de 5000 meter in 2001, 2002 en 2004 en in 2004 ook Belgisch kampioen veldloopn. Ip de 5000 meter wast ’n twi kis geplatst vo de finale van ’t Europees kampioenschap. J’et meegedoan an de weireldkampioenschappn 2001 in Edmonton en an de Olympische Speeln 2004 in Athene.
Van februoari 2001 tout oktober 2005 krêeg Compernolle e profcontract by Atletiek Vloandern.
Sedert oktober 2007 wast ’n by ‘t Belgisch leger en je wierd militair kampioen veldloopn in Schaffen. Den 14stn juni 2008 kwamt ’n vo de latste ki in actie ip de Goudn Spike in d’Ollandsche stad Leidn, woa dat ’n derdn endigde ip de 3.000 m.
Den 16stn juni 2008 is Compernolle an z’n 32 joar veroungelukt met e legertruck. Drie andere militairn woarn moa licht gekwetst.
Rysel
Rysel (Frans: Lille, Nederlands: Rijsel) es de grotste stad in't Fransche Noorderdepartement, ip viftien kilomèiters van de Schreve mè West-Vloandern en Enegouwn. Historisch geziene es Rysel d'n ôofstad van Rysels-Vloandern. 't Ligt an de riviere de Deule.
Rysel is 'n ôofdstad van de Fransche regio Hauts-de-France, van't Noorderdepartement en van et gelyknoamige arroundissement. De stad zelve telt 220.000 inweuners, moa t'hôpe met Roboais, Terkoeje en Villeneuve-d'Ascq weunn der mêer of 1 miljoen menschn, en 't es doamee de vierde grotste agglomeroasje van Vrankryk, achter Parys, Lyon en Marseille.
Noame
Rysel lag in de vroege middelêeuwn nog ip de toalgrenze tusschn 't Vlams (ofte Middelnederlands) en 't Frans, mor es al sedert de twoalfde êeuwe surtout Franstoalig. Vandoar da de mêeste plekkn'n in Rysels-Vloandern die o de nôordkantn van Rysel liggn en van ôorsproung Vlamsche noame en die ochterof verfranst es, byst da bikkans ol dedie o de zuudkantn olsan ol e Fransche noame ein g'ed.
De stad es esticht mè de Latynsche noame Ad Insulam, wa letterlyk "ip/by 't eyland" wilt zeggn. Da wierd in't Oudfrans vertoald lyk "à l’isle" en in't Middelnederlands, deur e Romoans lêenwoord te gebruukn, lyk "ter ijs(s)el" (uutgesprookn lyk ter iessel). In olletwêe de toaln en ze ton die noamn begunn'n verkêerd te schee'n, wa ton in't modern Frans à Lille en in't modern Nederlands te Rijsel gaf. In't West-Vlams eit d'uutsproake van de noame Rysel nog de i-klank g'houd'n, bist da in't Nederlands de i-klanke van't Middelnederlands es verschoovn nor de ei-klanke.
Der bestoan in't Fransche vele misvattiengn oover de betêekenisse en d'erkomste van de Fransche noam van de stad. Lille trekt vrêe ip't Latynsche lilium, wa "lelie" wilt zeggn. De lelie es doarom sedert 1199 were te viend'n in't woapnschild van Rysel.
In Vloandern es de stad surtout gekend mè z'n Nederlandse noame, byst da ze in Olland êerder de Fransche noame Lille goan gebruukn. Vele Ollanders goan van toetn noch bloazn weetn o je teegn ulder kout oover "Rysel". O je in Vloandern ton were de noame Lille beezigt, kan da ôok were vo verwarrienge zorgn, want in de provinsje Antwerpn ligter ôok e plekke die Lille noemt. Ne zou't 'n êestn nie zyn o je in junne GPS van jun otto "Lille" intikt en ton in't verkêerde uutkoumt; Wegwyzers in Vloandern goan doarom olsan "Rijsel" toogn, oltemets mè de noame "Lille" derby tusschn aksjes.
Vloamsche stad
Rysel wierd in d'elfde êeuwe gesticht deur Groaf van Vloandern Boudewyn V, ip en eylandjen in de Deule. D'êeste schriftelykke vermeldienge van de stad (geschreevn lyk Castrum Illense) eit te moakn me de strafexpediesje van keyzer Hendrik III van't Illig Rôoms Ryk teegn Boudewyn V, wa nu gezien wordt lyk d'êeste beleegerienge van Rysel. 't Charter van de consacroasje van de Sint-Pieterskerke in 1066, woavan d'n bouw begonn'n wos in 1055, es't êeste complete document oover de stad. Rysel ôordigde dus by't Groafschap Vloandern, wa ip da moment êen van de rykste regio's van hêel Europa was. Rysel koeste ezo derekt profiteern van oar goe liggienge, de styg'nde produksje en commerce en d'ipkomm'nde verstedelykienge. In de twoalde êeuwe vergrôotte Rysel ôok oar reputoasje deur de loaknandel en wierd ezo 'n ôofdstad van Rysels-Vloandern. In 1144 es ter en êeste vermeldienge van de Saint-Sauveur-prochie in Rysel. Ol in de twoalfde êeuwe wierd er in Rysel en oumgeevienge surtout in't Frans geklapt. thumb|right|190px|Johanna van Constantinopel, weldoenster van Rysel
In 1213 wierd Rysel beleegerd en geplunderd deur de Fransche keunienk Filips August vo de Ryselnoars te straffn mè da z'ad'n gekoozn vo groaf van Vloandern Ferrand van Portugal t'oundersteun'n in zyn ruuzje mè Filips August. De groafschappn van Vloandern, Boonen en Enegouwn, Ingeland en't Illig Rôoms Ryk verêenigd'n ulder vo oorloge te voern teegn Vrankryk. Mo Filips August versloeg Ferrand en keyzer Otto IV mè te winn'n in de Slag by Boviengn in 1214. Ferrand wierd in't prisong gestookn en Vloandern en Rysel wierd'n oovergeloatn an Ferrand's vrouwe Johanna van Constantinopel, van wie gezeyd wos da Rysel oarnen favorietn stad wos. Filips Augusts ipvolger Louis VIII (die ôok ne koozn wos van Johanna) willigt oar verzoek in en lat Ferrand vry in 1226. Zes joar derachter goat 'n dôod alsôok ulder dochter Marie woardeure da ze nu definitief ollene 'n boas es oover Vloandern; 't es in dien tyd da ze vele goe werkn goat doene vo Rysel. In 1235 verlêent ze en charter an de stad woarin wordt beslist vo olle kêe ip Ollerillign burgemêesters en scheepnen te loatn verkiez'n deur vier verteegnwôordigers aangeduud deur 't graofschap. Ip 6 febroari 1236 stichtte ze binn'n de meurn van oar Rysels paleys in êen van de schôonte gebouwn van Oud-Rysel 't gastuus en klinieke Hospice Comtesse (wa nu e museum es). Vo da te gedenkn wierd in oar eere in de twintigste êeuwe 't moederuus van de regionoale universitaire klinieke van Rysel noar oar genoemd. Ton Johanna kwam te stervn in 1244 wierd ze begroavn in d'Ouze-Lieve-Vrouwe-abdeye in Markette, o de nôordkantn van Rysel.
Round 't joar 1300 telde Rysel apeupri 10.000 inweuners. Achter d'ooverwinnienge van de Vloamiengn in de Guldnspoornslag van 1302 wierdn in Rysel olle lelioards buutngejoagd en schoardn ze under achter de Vloamsche ipstandeliengn. Mor achter 't verlies van de Vloamiengn in de Slag by Pevelenberg in 1304, ad'n de Ryselnoars de beuter gefret en wierd'n z'ounder voogdeye geplatst van Vrankryk tout in 1369.
't Groafschap Vloandern wierd in 1369 verbound'n mè 't ertogdom Bourgondië deur d'n trouw van groavinne Margaretha van Male mè ertog Filips den Stoutn. Filips riep in 1385 de Road van Rysel (Conseil de Lille) in't leevn wa bestound uut en Reeknkoamer en en hof van zjuustiesje, noamelyk de Road van Vloandern. Die road'n bleevn ter plekke (bist da dervoorn d'adviesroad'n van groavn en ertoogn geweun meevoyageerd'n mèd em) en ieldn ulder bezig me financiêele en gerechtelykke zoakn van bikkans olle Bourgondische land'n (mè uutzounderienge van Bourgondië zelve. Êenigtn tyd derachter verplatste ertog Jan zounder Vrees de Road van Vloandern noar Gent, mor de Reeknkoamer bleef in Rysel woar ze bezig bleef mè de financiêele affaires van de Vlamsche gebied'n van Bourgondië. Rysel wierd ezo êen van de drie feytelyke ôofdsteed'n van't ertogdom, 't ôope me Brussel en Dijon. Filips den Goein zette dien trend vodder en makte van Rysel en ôofdplekke van administroasje en financies. In dien tyd groeide de bevolkienge van de stad tout 15.000-20.000 inweuners. Ip 14 februoari 1454, êenigte moandn achter de verooverienge van Constantinopel deur d'Ottomoan'n, wierd in Rysel 't historisch bekende "Banket van de Fazante" g'oud'n in't ertogelyk paleys, woar Filips den Goein zweirde van 't christ'ndom te verdeediegn en e kruustochte t'oud'n teegn de Turkn. Pas tien joar derachter kwam de kruustocht der effectif. In 1477 wierd mè den dôod van Koarel den Stoutn de Reeknkoamer in Rysel ipgeheevn.
De vuuftiende êeuwe es e slechtere periode vo Rysel deur pestepidemie'n, den nêergank van de textielnyvereyd en de protestanse ipstand'n. In 1542 ester vo't êest mensje van calvinistn in't Ryselse. Vanof 1555 komter vanuut de katholykke overeyd e straffe anti-protestanse repressje. In de joarn 1560-1580 èin ze in Rysel vrêe last g'ed mè de Hurlus, protestantse rebelln die ulder beriepn ip Willem den Zwyger en die de streke van Moeskroen en Dôornik onveylig moaktn en zelfs êenigte kêern probeerdigd'n van Rysel 't attaqueern.
Fransche stad
thumb|right|250px|Koarte van Rysel en de citadelle van Vauban uut d'achttiende êeuwe In 1667 wierd Rysel beleegerd en in acht doagn (van den 20stn tout de 27stn juli) ingenoom'n deur Vauban, tegoare me Dowoai, in ipdracht van Louis XIV. Rysel komt officiêel e Fransche stad me't Verdrag van Oakn van 2 meie 1668, wa vele Ryselnoars nie ol te vet geirn ad'n. Vauban liet de stad versterkn en wierd er benoemd tout gouverneur. In dien tyd, tusschn 1667 en 1670, liet 'm ollerande werkn uutvoern, lyk de bouw van de citadelle en d'ountwikkelienge van de plekkn Berkem en Sint-Andries-Rysel vo de commerce richtienge 't nôord'n.
Bist de Spoansche Suksesje-oorloge woaby Vrankryk vocht teegn e coaliesje van Grôot-Brittannië, den Republiek der Zeevn Verenigde Provinciën, Ôostnryk en Pruusn wierd Rysel in't midd'n van oest 1708 g'attaqueerd deur e leeger van 75.000 man ounder leydienge van John Churchill, den êestn ertog Marlborough en prinz Eugen van Savoie. 't Ryselse garnizoen, angevoerd deur moarschalk de Boufflers, bestound moar uut 15.000 soldoatn. Ip't ende van oktober moeste Boufflers 't stad zelve verloatn en em trugtrekk'n ip de citadelle mè nog mo vuufduusd man. Ne gaf em uutendelyk oover begun december. Rysel wierd derachter vuuf joar bezet deur de troepn van de coaliesje. Uutendelyk wierd Rysel weregegeevn an Vrankryk by de Vrede van Utrecht ip 11 april 1713.
Wykn
thumb|right|420px|De wykn van Rysel Kontreir an de mêeste middelêeuwsche steed'n, es Rysel nie ip 'n cerkelvormige maniere gelykmoatig gegroeid round êen grôo center, mor deur de construksje van hille wykn in e kêe en deur beurgemêentn in de stad ip te neemn. Vandoar da Rysel nen amolgoam an wykn èit die elks under eign uutzichte en dynamiek ein. Oud-Rysel es doamee ôok nie per se de belangrykste wyk van Rysel woar olle belangryke instituusjes gevestigd zyn en ligt mêer o de nôordkantn van Rysel in plekke van hêel in't midd'n.
Cultuur en beziensweirdigeedn
In Rysel ester vele te zien van te ziene en te doene van cultuur. In 2004 wos de stad tôope mè Genua de culturêeln ôofdstad van Europa. Van architectuur zyn der by vele uuzn en and're gebouwn ozowel Fransche ols Vlamsche invloedn t'erkenn'n; Z'n moakn der vele gebruuk van roo'n en bruun'n bakstêen, iet wa in de reste Vrankryk vele minder gebruukelijk es of in Vloandern. Der zyn ôok teffrente museums in Rysel.
Religieuze gebouwn
Rysel es d'ôofdplekke van't gelyknoamige bisdom, da gesticht es in 1913 en sedert 2008 gepromoveerd es tout oartsbisdom.
Verkêer
thumb|right|d'Ottostroad'n in en round Rysel Rysel es e vrêe belangryk kruuspunt vo ollerande van verkêer in't nôord'n van Vrankryk. 't Es oumriengd deur teffrente ottostroades, 't eid en hoavn an de Deule en en eign vliegpling en der passeern ôok masse trings.
Boaneverkêer
Mè vuuf ottostroad'n in en round Rysel, es't achter Parys 't drukste ottoboaneknooppunt van Vrankryk. Ottostroadn die der passeern zyn de:
Yzerboane
thumb|right|De fasoade van 't stoasje Lille Flandres Rysel es ôok e belangryk knooppunt vo de trings. Der zyn in Rysel twêe grôote stoasjes: Lille Europe woar bikkans ollene mo TGV's en Eurostar-trings passeern, en Lille Flandres woar olle regionoale en lokoale trings stopn of vertrekkn. Oj vanuut Kortryk of Dôornik me nen tring van den NMBS noa Rysel goat, kom je toe in Lille Flandres.
And're klêendere stoasjes in Rysel woar ollene mo boemeltringsjes stopn, zyn Lille-Porte-de-Douai, Lille-CHR, Hellemmes, Lille-la Madeleine, Mont-de-Terre en Lezennes.
Metro en Tram
Den metro van Rysel es d'n êestn van't type Véhicule Automatique Léger (VAL), en hil ottomoatischn metro ip luchtband'n die zounder masjienist ip't metrostel wordt bestuurd. D'afkortienge "VAL" stound ôorsprounkelyk vo "Villeneuve d'Ascq - Lille", d'êeste route van de metro. Der es ôok e twidde metrolynne, richtienge Roboais en Terkoeje tout vlak an De Schreeve, nie verre van de Risquons-Tout by Moeskroen.
Der es ôok e tramverbindienge geleegn tusschn Rysel, Roboais en Terkoeje.
Vliegpling
O de zuudkantn van Rysel, ip apeupri e kart rydn van't center, ligt d'internoationoale luchtoavn Lille-Lesquin die twêe landiengsboan'n eid. In 2017 stound et ip plekke 14 ip de lyste van de drukste luchtoavns van Vrankryk met juuste gin twêe miljoen vervoerde passagiers. Surtout in't zomersezoen wierd Lille-Lesquin ôok oltemets deur Vloamiengn gebruukt vo na't zuudn te vliegn, in de plekke van via Zoavntem of Charleroi te vliegn.