cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Boreoale busschn
Klimoat en eirdrykskunde
't Groejsezoen, ot de vegetoasje in de boreoale busschn toe leevn kommt, is geweunlik winnig langre of de klimatoloogiesche bepoalienge van de zoomre angezien da de plantn van 't boreal-bioom e lêegre zulle ên vo de groej te doen begunn. In Kanada, Skandienoavje en Finland, wordt 't groejsezoen dikkers geschat deur de tyd van 't joar te gebruukn o 't daggemiddelde van de temprateure +5 °C is of mêer. Vo de Taiga Plains in Kanada, varjeert 't groejsezoen van 80 toe 150 doagn, en vo 't Taiga Shield van 100 toe 140 doagn. Sommigte bronn zeggn da 130 doagn groejsezoen typiesch zyn vo de boreoale busschn. Vôgnst andr bronn zoe'n 50-100 vorstvrye doagn kenmerknd zyn. Gegeevns vo platn in 't zuudwestlik Yukon-gebied geevn 80–120 vorstvrye doagn. 't Boreoal bus mê geslootn krôonndêk in 't Nasjonoal Park Kenozersky by Plesetsk (Provinsje van Arkhangelsk, Rusland) ê 108 vorstvrye doagn. 't Lankste groejsezoen is te vienn in de klêene gebiedn mêt invloed van d' oseoane; in kustgebiedn van Skandienoavje en Finland kan 't groejsezoen van 't geslootn boreoal bus 145–180 doagn telln. 't Kortste groejsezoen kommt vôorn ip de grenze van de nôordlikke tajga-toendra, woa dat 't bus nie mê ku groejn en de toendra 't landschap oovrêerst ot 't groejsezoen kortr is of 50–70 doagn, en 't 24-eure gemiddelde van de warmste moand van 't joar geweunlik 10 °C is of mindre. Ooge bridteliggienge wilt zeggn da de zunne nie verre boovn den ôoriezon grakt, en datr minndr zunne-energie oentvangn wordt of mêer no 't Zuudn. Mo d' ooge bridteliggienge gift ook styf lange zoomre-doagn, ot de zunne bykans 20 eurn boovn den ôoriezon stoat iedre dag, en mo zes eurn kloarte binst de doenkre wientrs, ofanklik van de bridteliggienge. De gebiedn van de tajga die binn de pôolsirkle liggn ên middrnachtszunne ip 21 juni en pôol-licht ip 21 decembre.
Plantn-weirld
Angezien da Nôord-Amerika en Oazje verboenn gewist zyn deur de Bering-landbrugge, woarn dr 'n antal bêestn en plantn-sôortn (mêer beestn of plantn) in stoat vor undre ip de twêe vastelandn te vestign en woarn ze verspreid deur hêel 't tajga-bioom. Andre verschilln vôgns streeke, typiesch mê iedre geslacht dat verschillnde oendrscheidn sôortn ên, woavan da iedre verschillnde streekn van de boreoale busschn bezet. Tajgas ên ook sommigte klêenbloadige loofboomn lik berke, elze, wilge, en popliere; mêesta in gebiedn die oentsnappn an de mêest koede wientrs. 't Is de Dahoeriesche lorke (Larix gmelinii) die de koedste wientrs in 't Nôordlik Oafroend verdroagt in ôostlik Siebeerje. De mêest zuudlikke dêeln van de tajga kunn boomn ên lik êeke, esdôorn, iepe en linde verspreid tusschn de koniefeern, en dr is geweunlik e troagn oovrgank no 't warmgemoatigd gemiengld bus, lik by de Busschn in ôostlik Kanada - boreoaln oovregank. In 't sentroal gedêelte van de vastelandn mê 't droogste kliemoat, ku 't boreoal bus oovregoan no warmgemoatigd grasland. thumb|left|Mosbedekkienge (Ptilium crista-castrensis) ip de groend van de tajga. Der zyn twêe oofdtypn tajga. 't Zuudlik dêel is 't bus mê geslootn krôonedêk, da bestoat uut veele dichte byêenstoande boomn mê mos ip de groend. In oopn plekkn in 't bus zyn dr kruudn en struukn. 't Andre type is 't oafbus mê korstmossn of oopn tajga, mê boomn die voddr uut mekoar stoan en mê korstmossn ip de groend; 't latste type komt veele vôorn in 't uuterste Nôordn. In 't uuterste Nôordn is de busbedêkkienge nie allêene lichtre, mo de boomn zyn ook mêer gestuukt no groejvorm; boovndien istr deur d' ysvormienge ook mêer asymmeetriesche zwarte sparre (in Nôord-Amerieka) mê mindre noaldn an de kant van de wiend. In Kanada, Skandienoavje en Finland wordt 't boreoal bus geweunlik in drie oendre-zôones verdêeld : 't oog boreoal (nôordlik boreoal) of tajga; 't middn boreoal (geslootn bus); en 't zuudlik boreoal, e boreoal bus mê geslootn krôonedek en sommigte verspreid stoande loofboomn tusschn de koniefeern, lik esdôorn, olm en êeke. Da zuudlik boreoal bus êt 't langste en warmste groejsezoen van 't bioom, en in sommigte streekn (woaroendre Skandienoavje, Finland en westlik Rusland) wordt die oendrezôone algemêen gebruukt vor an landbow te doen. 't Boreoal bus êrbergt verschillnde beierdroagnde plantn; sommigte zyn beperkt toe 't middn en zuudlik geslootn bus (lik Fragaria vesca en Mitchella repens); andre gruujn ip de mêeste stikkn van de tajga (lik Vaccinium spp. en Rubus chamaemorus; en andre kun gruujn zowêl in de tajga of in 't zuudlikste dêel van de toendra (lik Cornus canadensis).
De busschn van de tajga bestoan oofdzoaklik uut koniefeern, oovrêerst deur lorkn, sparrn, denn en pynboomn. D' oafbus-mienglienge varjeert nor eirdrykskunde en kliemoat lik byvôorbeeld d' ekostreeke van de Boreoale busschn in ôostlik Kanada ip d' oogre liggiengn van de Lorentynsche Bergn en de nôordlikke Appalachen in Kanada die oovrêerst is deur boalsm-denn, binst da voddr no 't Nôordn in de Tajga van 't ôostlik Kanadeesch Schild van nôordlik Kebêk en Labrador zwarte sparre en moeras-lorke ipvolln. thumb|Keegls van Banks-pynboomn en morielje-paddestoeln achtr e brand in e boreoal bus. Altydgroene sôortn in de boreoale busschn (sparre, denne, en pynboomn) ên 'n antal aanpassiengn speesjoal vor oovreleevienge in d' yskoede wienters, aloewel da de lorken mêt undre ofvollnde noaldn 't mêest van aal weerstand ên teegn de koede. Tajga-boomn ên mêesta oendiepe workls vor undre vôordêel te kunn doen van d' oendiepe groendn, binst da veele van undre vôgnst 't sezoen undre biejoosjemie verandrn vor undre mêer weerstand te geevn teegn 't vervriezn, wa da "artn" gêetn wordt. De nowe keeglevorm van de nôordlikke koniefeern, en undre no beneen angnde takkn, êlpn undre ook vo de snêew of te schuddn.
Bêestn-weirld
De tajga êrbergt 'n antal grôote plantneetnde zoogbêestn, lik eeland (Alces alces) en karieboe (Rangifer tarandus). Sommigte gebiedn van 't mêer zuudlikke geslootn boreoal bus ên ook populoasjes van andre êrtachtign lik wapietie (Cervus canadensis) en reesôortn (Capreolus spp.) . 't Grotste bêeste uut de tajga is de bus-biezong (Bison bison athabascae), gevoenn in nôordlik Kanada, Alaska en y wierd nog nie lange geleen uutgezet in 't Russiesche Verre Ôostn. Klêene zoogbêestn van de tajga omvattn knoagbêestn-sôortn woaroendre beevre, êekôorn, oerzong (Erethizon dorsatum) en woelmuuzn, mor ook klêene antalln oaze-achtign lik snêewschoe-oaze (Lepus americanus), en snêew-oaze (Lepus timidus). Die sôortn ên undre angepast vo de strienge wientr te kunn oovreleevn in undre leefgebied. Sommigte grotre zoogbêestn, lik beirn, eetn zoveele of da ze kunn in de zoomre vo dikke te wordn, en doen e wientresloap in de wientre. Andre bêestn ên angepaste loagn pelsoar of pluumn vor undre of te zoendrn van de koede. Vlêeseetnde zoogbêestn moetn angepast zyn vo grôote ofstandn te kunn reizn ip zoek no de styf verspreide prôojn of de meuglikeid ên vor ook plantn te kunn eetn of andre vormn van voedsl (lik by wasbeirn (Procyon lotor)). Roof-zoogbêestn van de tajga omvattn Kanadeesche lynx (Lynx canadensis), euroaziesche lynx (Lynx lynx), êrmelyntje (Mustela erminea), Siebeeriesche weezle (Mustela sibrica), weezle (Mustela nivalis), soablemartre (Martes zibellina), Ameriekoanse martre (Martes americana), Kanadeeschn ottre (Lontra canadensis), visottre (Lutra lutra), Ameriekoansche nerts (Neovison vison), veelvroate (Gulo gulo), vismartre (Martes pennanti), grysde wolf (Canis lupus), prèèriewolf (Canis latrans), rôo vos (Vulpes vulpes), bruune beir (Ursus arctos), Ameriekoansche zwarte beir (Ursus americanus), Oaziesche das (Meles leucurus), Oaziesche zwarte beir of kroagbeir (Ursus thibetanus), ysbeir (Ursus maritimus) (allêene mo klêene stiksjes ip de schiddienge van de tajga-toendra) en de Siebeeriesche tygre (Panthera tigris altaica).
Mêer of 300 sôortn veugls moakn undre nestn in de boreoale busschn. Siebeeriesche lystre (Geokichla sibirica), witkeelgorze (Zonotrichia albicollis), en gilwe zwartkeelzangre (Setophaga virens) miegreern no da leefgebied vo te profieteern van lange zoomr-doagn en den oovrevloed an insektn die te vienn zyn roend de veele moerassn en mêern. Van de 300 sôortn veugls die 's zoomrs in de tajga leevn, zyndr mo 30 die in de wientr bluuvn. Die latste zyn ofwê kadoavr-eetrs of roofveugls leevnde zoogbêestn kunn pakkn. Doaby zyn stêenoarnd (Aquila chrysaetos), ruugpôotbuuzrd (Buteo lagopus), en kroajachtign, of ook nog zoad-eetnde veugls, woaroendre verschillnde sôortn ruugpôot-oendrs (Tetraoninae) en kruusbekkn (Loxia spp).
thumb|[[Bruunn beir|Bruune beir, Kamtsjatka-Schiereiland. Bruune beirn zyn oendre de grotste en mêest verspreide alleseetrs uut de tajga.]] De boreoale busschn êrbergn e betrekklik klêen antal bêestn-sôortn deurda 't kliemoet zor ard is. De Kanadeesche tajga omvat 85 sôortn zoogbêestn, 130 sôortn visschn, en by benoadrienge 32 000 sôortn insektn. Insektn speeln e issensjêele rolle lik bestuuvrs, oentbienders, en lik dêel van de voedsl-keekn. Veele nestlende veugls steun ip undre vor eetn 't ên in de zoomr-moandn. De koede wienters en korte zoomrs maakn de tajga e moejlik bioom vo reptieln en amfiebien, die ofangn van d' omgeevienge vor undre lichoamstemprateurn te reegln, en dr zyn mor e poar sôortn in 't boreoal bus woaroendre Thamnophis sirtalis (e slange uut Nôord-Amerika), den Europeeschn adder (Vipera berus), Ambystoma laterale en Eurycea bislineata (twêe salamandrs uut Nôord-Amerika), Siebeeriesche salamandre (Salamandrella keyserlingii), Rana sylvatica, Rana pipiens en Pseudacris maculata (drie Nôord-Ameriekoansche puutn), Anaxyrus americanus en Anaxyrus hemiophrys (twêe Nôord-Ameriekoansche paddn). De mêeste bluuvn oendr de groend in de wientre. Visschn uut de tajga moetn weerstand ên teegn 't leevn in koed woatre en moetn undr kunn anpassn an 't leevn in woatre da mêt ys bedekt is. Sôortn uut de tajga omvattn grôote woajrvis (Dallia pectoralis), snoek (Esox lucius), brêebêk-boarze (Sander vitreus), Catostomus catostomus catostomus, Catostomus commersonii, verschillnde sôortn Coregonus, Prosopium cylindraceum , Prosopium coulterii, arktiesche prik (Lethenteron camtschaticum), verschillnde sôortn vlagzoalmn (Thymallus spp), bronneforelle (Salvelinus fontinalis) (mêt ook bronnefprelle die no de zêe goat in de Hudson-Boaje), tjumzoalm (Oncorhynchus keta), Hucho taimen, Brachymystax lenok en Couesius plumbeus.
Verwyziengn
thumb|Boreoal bus dichte by 't Bajkal-Mêer in Rusland.