cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paraable van de Bermêrtige Samarietoan
thumb|Da brandroam beeldt de paraable uut en toogt de priestre en de Leviet in den achtrgroend (Kerke van Sint-Eutropius, in Clermont-Ferrand). De Paraable van de Bermêrtige Samaritoan is e paraable verteld deur Jesus en die vermeld is in mor êen van d' eevangeeljes van 't Niew Testament. Vôgnst 't Eevangeelje van Lukas (Lukas 10:29–37) wastr e reizigr (e Jood of nie ) die ze zyn klêern ân ofgetrokken, êm ofgerammeld en oaf dôod achtregeloatn lanst de boane. Dr kwamt êest e priestr verby en tonne e Leviet, mor alle twêe liepn ze in e kriengetje roend die vent. Ip 't latste kwamtr e Samarietoan verby. Samarietoann en Joodn kostn mekoar in 't algemêen nie riekn, mo de Samarietoan êlpt de geblêsseerdn. Jesus wordt beschreevn lik of datn de paraable vertelt lik antwôord ip e vraage oovre de betêeknisse van 't wôord "noaste", die zoe moetn gêrn gezien zyn vôgnst 't boek Leviticus (Lev. 19:18).
Vertellienge
Jesus antwôordt mêt e vertellienge :
Sommigte kristn, lik Sint-Augustinus, ên e zinnebeeldign uutleg willn geevn an de paraable, woaby da de Samarietoan Jesus Kristus zeive zoe zyn, die de zoendoare redt. Andre zeggn dat da te verre gezocht is en zien in de paraable d' uutdrukkienge van Jesus zyn ipvattiengn oovre goed en kwoad.
De paraable êt inspieroasje gegeevn an schildrs, beeldowrs, satiereschryvrs, dichtrs en film-moakrs. De dikkers gebruukte uutdrukkienge "bermêrtige Samarietoan", wilt zeggn etwien die 'n vrimdn êpt, is ofkomstig van die paraable, en veele klieniekn en liefdoadige instelliengn zyn genoamd no de Bermêrtige Samarietoan.
Vertellienge
''Etwien gienktr van Jerusalem no Jericho, en y viel in d' ann van de roovrs, die ze klêern ofpaktn en êm sloegn, en ze trokkn drvan oendr, êm oafdôod achtrloatnd. Toevollig kwamtr e priestr verby lanst die weg. Otn êm zag passeerdn êm an den andr kant. E bitje loatre kwamtr ook e Leviet, en otn êm zag, passeerde y ook in e boogstje. Mor e Soamaritoan, die ip reize was, kwamt doar ook verby. Otn êm zag krêegtn kompasje, pakte êm vaste, en verboend zyn woendn, en y deitr oolje en wyn ip. Y zette êm ip zyn eign bêeste, en brocht êm nor 'n êrberge, en zorgde vor êm. De vôgnde dag, otn vôortgienk, gaftn twêe denoarjen an den êrbergier, en zei êm, 'Zorg vor êm. Wat daj ook mêer zoe moetn uutgeevn, da go 'k je betoaln o 'k weerekêern.' Wien istr nu van die drie vôgnst joen e noaste vor êm die in d' ann van de roovrs gevolln was?" Y zei, "Den deezn die kompasje getoogd êt." Tonne zei Jesus êm, "Goa nu en doet dat ooke." ''
E Samarietoan lik e goe mensch vôornstelln zoe vo de toeôordrs van Jesus e schok gewist zyn. 't Is e schôon vôorbeeld van zyn uutdoagnde maniere van klappn woa da de gebruuklikke verwachtiengn nie azoa uutkommn.
Vertellienge
''Ip e kêe stoendr e wetgelêerde ip en y wilde Êm an de tand voeln, zeggnde, "Mêestr, wa moete 'k ik doen vo 't êewig' leevn te verdienn?". Y zei, "Wat istr geschreevn in de wet? Wa leest je gy doa?" J' antwôorde, "Gy moe gy den Êere gêrn zien, mê hêel joen êrte, mê hêel je ziele, mêt al joen krachtn, mêt al je verstand, en joen noaste lik jezeivn". Y zei êm, "Gy ê zjuuste gantwôord. Doe dadde en gy go leevn." Mor y, vo zyn eign te verrechtvèèrdgn, vroeg an Jesus, "Wien istr myn noaste?" ''
Gian Lorenzo Bernini
thumb|200px| Zelfportret thumb|200px| Zyn trôonhemel in de Sint-Pietersbasilieke in Rome thumb|200px| ’t Sint-Pieterspling, Rome Gian Lorenzo Bernini (ook soms Gianlorenzo geschreevn) (Noapels, 7 december 1598 - Rome, 28 november 1680), was 'n Italioanschn beeldhouwer, architect en kunstschilder binst de barok.
Lik Donatello in de 15e êeuwe en Michelangelo in de 16e êeuwe, was Bernini 't uutzounderlik talent in de beeldhouwkunst in de 17e êeuwe.
Tegoare me zyn grôotn concurrent Francesco Borromini ist 'n bepoalnd gewist vor hoe da Rome d'r nu uutziet.
Zyn leevn
In 1605, o Gianlorenzo zeevn joar oud was, liet paus Paulus V zyn voader no Rome kommn vor e marmerreliëf te moakn vo de Santa Maria Maggiore. Azo groeide Gianlorenzo ip temiddn van de Romeinsche kunst.
Zyn voader, Pietro Bernini, was ook schilder en beeldhouwer.
Zyn leevn
Gian Lorenzo Bernini is geboorn in Noapels en krêeg z'n ipleidienge in de werkplatse van zyn voader.
Ook me zyn grafmonument vo paus Alexander VII kost Bernini architecteure en beeldhouwkunst ip 'n expressieve maniere me makkoar verênign.
Zyn fonteinn
't Specioale an de fonteine is da Bernini ollêne mo sculpteure en gin architect-elementn gebruukte.
Vanboovn ip 't monument stoat 't embleem van de Pamphili-paus, de duve die 'n olyvetak in zyn bek droagt.
’t Ounderwerp volgt 't verhoal over 't ende van de zondvloed in de Metamorfosen van Ovidius.
Zyn leevn
Bernini wierd in 1629 ipperbouwmêester. J'ountwierp in ipdracht van Paus Alexander VII de Piazza San Pietro, 't Sint-Pieterspling in Rome (1656-1657). thumb|left|150px| S. Andrea al Quirinale in Rome (1658-1661)
Zyn fonteinn
Triton, de zeune van de zêegod Poseidon met e vissesteirt, zit ip 'n enorme jakobsschelpe, oundersteund deur vier vissn. Je bloast ip zyn schelpe (Trionhoorn) vo de zêe te kalmeern.
Ip de Piazza Nova makte Bernini ook nog de Moro-fonteine (1653-1654) en achter dat 'n werekêerde van 't hof van Lodewyk XIV in 1665, nog e fonteine vo paus Alexander VII: den olifant en obelisk (1665-1667).
thumb|200px| De Triton-fonteine, Rome thumb|200px| Detail van de Fontana dei Quattro Fiumi, Rome thumb|200px| De Fontano del Moro Bernini zyn kunstfonteinn zyn e soamnspel van woater en stêen. De figeurn kommn mêestol uut de klassieke riviere- en zêe-mythologie.
de Ganges vor Azië, de Neyl vor Afrika, de Rio de la Plata vor Amerika en de Donau vor Europa.
In de middn stoan de têekns van de paus (tiara en sleutel) en de drie bieën uut 't woapn van de Barberini 's, 't belangryk Florentyns geslacht, woavan da paus Urbanus VIII dêel uutmakte.
Zyn leevn
Gianlorenzo viel olgauwe in de smoake by kardinoal Padrone Scipione Caffarelli Borghese, vo wien dat 'n de vier beroemde marmersculpteurn van de Villa Borghese makte in de joarn 1618-1625: In 1623 begost er e nieuwe scheppiengsfase vo Bernini. Zyn moat en ipdrachtgever, de grôte mecenas kardinoal Maffeo Barberini, wierd tout paus Urbanus VIII verkoozn en gaf hem ipdracht vo de decoroasje van 't interieur van de Sint-Pietersbasilieke me marmer, ornamentn in ploasterkalk en brons en me verschillige sôortn beeldhouwwerkn. J'overwelfde ook 't pauselik hoofdaltoar met 'n enorme bronzn trôonhemel of baldakyn. De trôonhemel, bekrôond me beeldn, betêeknde e nieuwe verbiendienge tusschn architecteure en beeldhouwkunst.
Zyn fonteinn
Ip de vier stikkn rotsn zittn de rivieregoodn, die de weirelddêeln verteegnwoordign:
Trivia
Bernini speelt ook e rolle in de bestseller van Dan Brown, 't Bernini Mysterie.
Pakistan
Pakistan makte vroeger t' hope met Indië en Bangladesh dêel uut van Brits-Indië.
Pakistan èt e kustlyne van 1.046 kilometer in 't zuudn langst d' Arabische Zêe en de Golf van Oman en 't grenst in 't ôostn an Indië, in 't westn an Afghanistan, in 't zuudwestn an Iran en in 't nôordoôostn an China. thumb|left|Koarte van Pakistan
Pakistan (Urdu: پاكستان‎: Pākistān), officieel d' Islamitische Republiek Pakistan (Urdu: اسلامی جمہوریۂ پاكستان‎: Islāmī Jumhūriyah-yi Pākistān), is e land in Zuud-Azië.
Gian Lorenzo Bernini
Zyn fonteinn
De Fontana dei Quattro Fiumi (Vierstromenfonteine) (1648-1651) was 'n ipdracht van paus Innocentius X, e monumentoale fonteine ip de Piazza Nova. D'r wierd gebruuk gemakt van 'n obelisk en grotwerkn.
Filipynn
De Filipynn (Filipyns: Pilipinas), officieel de Republiek van de Filipynn (Filipyns: Republika ng Pilipinas, Iengels: Republic of the Philippines), is 'n eylandstoat in Zuudôost-Azië. Den archipel bestoat uut 7.107 eylandn, verdêeld over drie belangryke groepn: Luzon, Visayas en Mindanao.
D' hoofdstad van de Filipynn is Manilla. Quezon City, Cebu en Davao zyn ander grote steedn. 't Land is oenderverdêeld in 18 regio's (achte in Luzon, viere in de Visayas en zesse in Mindanao). De regio's zyn oenderverdêeld in provinsjes mè gemêentn en steedn die were oenderverdêeld zyn in barangays.
In 't nôordn van de Filipynn over de Stroate Luzon ligt Taiwan, in 't westn over de Zuud-Chineesche Zêe ligt Vietnam, in 't zuudwestn over de Suluzêe ligt Maleisië ip 't eyland Borneo, in 't zuudn over de Celebeszêe ligt Indonesië en in 't ôostn ligt de Filipynsche Zêe en Palau. thumb|left|Koarte van de Filipynn
De Filipynn woarn 300 joar lank e Spoansche kolonie, toet dan z' in 1898 an 't ende van de Spoans-Amerikoanschn oorloge in Amerikoansche handn kwoamn. Ip 12 juni 1898 riep de Filipynsche revolutionaire bewegienge d' oenofhankelykheid uut, moa 't deurde nog toet 4 juli 1946 êer da 't zoverre was.
Cultuur
UNESCO weirelderfgoed:
Roland Desnerck
miniatuur|Roland Desnerck (lienks) toogt ze vergoarienge Ostêsjhe woordn in de joarn tsjéstig. Roland Desnerck (Osténde, 13 juli 1938) is e Vlamsjhe sjhriever. De maiste mênsjhn kénn Rollaan Desnerck 't maiste vanol omdat hen hém ol hail ze leves bizzig is an zen Ostêns Woordeboek.
Spéllienge
"é" (lik in 't Sjhoon Vlams: net, pet, gek): én, zét, bédde, trék;
"sj" (lik in sjerp, sjees) sjaanse, sjafringsje, sjikkel;
"zj" (lik in gelatine, gelei) zjante, zjuudwéster, zjwiep;
Twaiklankn:
De "g" bestoa nie in 't Ostêns, mo wordt uutgesprookn lik e "h" mo me sjhrievn ogliek e "g".
't Ostêns
in 't joar twiduustvairtiene briengt hie ook e boek uut over d' hérkomste van d' Ostênsjhe woordn lik "boaj" (doenkerrooje stoffe = baey) en "seule" (uut 't Latien = situla). "Grenzeloos Oostends" naampt da boek.
Desnerck is al ossan bezeetn gewist van toaln. Hje klapt hie stief vele toaln (zêlst Quechua en Rapa Nui én aal de zukke) mo nog 't maiste vanol ist hen kénner van 't Ostêns. An zen Oostends Woordenboek ist hen begost an ze viftiene (in negentienhoenderddrieënfichtig). Hje giengd hie mee mét de visjhers in zai voer hunder uut t' hoorn wuffere wordjes daan ze ziender gebruuktn én schraif z' up. Ook bie veel ander volk gelik de boern, de viswuuvers én de dokteurs gienkt hen gon hortn. In negentienhoenderdtwiëntsjeventig hét hen ton uutindelik ze boek uutgebrocht méd e férmen inléjdienge én en éjgen spéllienge. Oendertusjhen zien der ol vier druks (in de joarn '72, '80, '88 én '06) én péjst hen an e vuufde druk want hj' hé were e haile reke woordn bie.
Spéllienge
"ai" (lik in 't Fraans: maître, pair, père): ain, twai, stain;
't Ostêns
Et doenker ejland, Et radsel van den Ainhoorn en De sjhat van sjhetterrooje Rackham  van Kuiftsje hét hen hém ook olledrieje vertoald in den Ostêsjhe zaitoale. miniatuur|Roland Desnerck doe ze woordeboek oopm in de zunne up 't staketsel in Osténde in 't joar zésse. Wannair dat hen hém Osténde ofsjhuumde achter woordn hét hen hie ook vele vrhaaln ghoord. De dee hét hen thoope gestookn in e boek "80 Oostendse Spookverhalen en Wondervertellingen" én da stoat er in 't Ostês in én in 't Sjhoon Vlams.
Spéllienge
- dails histories  woa dat de lezienge én den uutsprake der nie moeilikker van komm
"tsj" (lik in 't Iengels: chin, church): tsjakkern, tsjultn, tsjutter.
De "h" wordt wêl gesjhreevn mo nie uutgesprookn.
De Vlamsjhe Visjherieje
In 1974 én 1976 brocht hen twi dailn uut mé ze voader Gastong Desnerck over de Vlamsjhe Visjherieje én Visjherssjheepm. Mair of hoenderd soortn sjheepm stoan der in ze boek woadeure dat de kénnésse dervan bewoard ka bluuvn. In d' Ostêsjhe Visjherieje -da's ook e boek van hém- stoan der e hail dail vertéllementn over d' Ostêsjhe visjhersbevolkienge mé vele oede fotto's.
Spéllienge
"oa" (lik e langen"o"van grot) loate, noad, road;
De klienkers:
"ê" (lik e langen "é") pêrd, stêrt, êrde, grêtn;
- dails lik-da-je-'t-hoort   voe de lezienge maklik te maakn
Ze spéllienge is:
"ch" (lik in lachen, loochenen) chi, choa, roche;
't Ostêns
Omdat 't zo e dik boek is naamm de mênsjhn da soms "De Dikke Desnerck" mo zêlve wailt hen da nie gezéjd hén van da viengt hen "e vandoalestreke".
Spéllienge
Voe de rêste is 't lik in 't Sjhoon Vlams mo de ou-klanke is ossan "ow" (blow, row) en de "uu" is assan lank gesjhreevn uutgezoenderd: "nu".
Evoluusje van den miens
Voorouders van mienschn en grote oapn
Upm.: 1e+06 joarn = 1 miljoen joarn = 1 Ma. (Mega-annum)
D'r es nu nog osan veel discuusje of da de australopitheci wel of gin voorlopers woarn van den modernen miens. De letste joarn es der ne consensus gegruujd ounder weetnschappers die vindn da A. africanus primitieve trekkn hèit en doarom verounderstelln ze zynder da A. africanus à peu près 2,7 miljoen joar geleen es g'evolueerd in e meer moderne soorte, de Paranthropus.
't Es moar in 1924 da Raymond Dart vo 'n eestn kee nen voorloper van den modernen miens hèit gevoundn in Taung, in Zuud-Afrika. Je noemd'hem die soorte de Australopithecus africanus, letterlik vertoald: zudelikkn Afrikoanschn oap. Die soorte ha moar letter hèisens (410 cm³, ne modernen miens hèit er 1260 cm³) moa ze trokkn toch meer up d'hèisens van ne miens dan van chimpansees of gorilla's. En doaby, z'han moar klene hoektandn en je kost'hem an 't skelet ziene dan ze zynder up hunder beenn roundliepn. Ol die zoakns overtuugden Dart dat 'n hem nen mienschelikkn voorloper ha gevoundn die en overgangssorte wos tusschn d'oapn en mienschn. 't Hèit 20 joar gedeurd vo da Dart au sérieux wos genoomn, achter dan der meer (stikkn van) skelettn woarn gevoundn.
Australopithecus africanus leefde 2 à 3 miljoen joar geleen. In 1974 zyn der fossieln van oudere australopitheci gevoundn gewist die tout 3,8 miljoen joar oud zoudn zyn.
Over de voddere evoluusje van Paranthropus es der gin eensgezindheid. Volgens sommigen es datte nen evolutionairn zytak die uutgestorvn es. Volgens andern es die soorte 2,5 miljoen joar geleen g'evolueerd in de vroegste Homo soortn lik Homo habilis of Homo ergaster.
Volgens die theorie zyn sommigste oapachtigen 5 miljoen joar geleen up hunder beenn begunn te loopn en zyn ze zynder begunn mèi hunder handn te gebruukn vo diengn vaste te pakkn. Verschillige groepn hèin up verschillige plekkn geleefd en begostn up 'n deur anders uut te ziene. Zo woarn d'r twee of drie groepn van oapn die up hunder beenn liepn, en een van die groepn wos 'n voorloper van de moderne mienschn. Dedie begostn ook simpel aloam te moakn.
D'evoluusje van den miens es e weetnschappelikke theorie uut de biologie da beweirt dan de mienschn lik dan ze zynder der nu uutziene e soorte es da g'evolueerd es uut andere soortn. Biologische antropologie es de noame van 'n weetnschap da d'evoluusje en 't gedrag van den miens lik e biologisch organisme bestudeert.
De weetnschappelikke (Latynsche) noame vo "miens" es "Homo". Den modernen miens noemt Homo sapiens. "Sapiens" es Latyn vo "dien da etwuk wit". Homo sapiens wilt dus zeggn "slimmn miens".
Voorouders van mienschn en grote oapn
Volgens resultoatn van et Chimpansee Genoom Project uut 2005 zou d'evoluusje van chimpansees en mienschn hem ruwweg 6 miljoen joar geleen geschid hèin vanuut nen gemeenschappelikken voorloper.
Homo habilis
Homo habilis wos verzekers d'eeste soorte Homo. Z'es zy g'evolueerd uut Australopithecus of Paranthropus, à peu près 2,5 miljoen joar geleen. Die mienschn han klindere kiezn en groddere hèisens dan d'oudere soortn.
Homo ergaster en Homo erectus
Ounderzoekers discuteern over d'ofkomste van Homo ergaster. Ofwel wos 't en oundersoorte van Homo erectus ofwel en iddere soorte. Je leefde van 1,9 tout 1,4 miljoen joar geleen in Afrika. Zynen schedel wos dinner en grodder (700–850 cm³) dan die van H. erectus en je makte hem werktuugn die dudelik meer g'avanceerd woarn. 't Wos d'eeste hominide die dezelste ofmetiengn ha lik den modernen miens (ca. 1m90) mèi langere beenn en korter oarms dan H. erectus.
Noa Homo erectus
Homo georgicus es moar in 1999 gevoundn gewist in Georgië. Meugeliks wos datte en tusschnsoorte tusschn H. habilis en H. erectus, of en oundersoorte van H. erectus. De ountdekkienge van die soorte es belangryk vo ounderzoek round de oorsprounghypothese die probeert t'achterhoaln wanneer én wukke soortn mienschn Afrika hèin verloatn en na Europa en Azië zyn getrokken.
Homo ergaster en Homo erectus
Vanof 1,8 miljoen joar geleen begostn bepoalde populoaties van Homo habilis groddere hèisens te krygn en begostn ze meer ountwikkelde steenn werktuugn te gebruukn. Die verschilln ollene zyn genoeg vo van en andere soorte te spreekn, Homo erectus. Meugeliks koste Homo erectus ook ol vier moakn vo zyn teetn te kookn.
Homo heidelbergensis en Homo neanderthalensis
D'eeste fossieln van Homo heidelbergensis woarn gevoundn in Duutsland in 1907, loater ook in andere Europeesche landn. 't Wos d'eeste soorte hominide die in Europa geleefd hèit, tusschn 600 000 en 400 000 joar geleen. Meugeliks gebruuktn ze zynder e primitieve toale vo te communiceern mèi mekkoar.
Homo sapiens
Tusschn 400 000 en 250 000 joar geleen gruujden d'hèisens en de technologische capaciteitn van Homo erectus. Da zoudt e bewys keunn zyn dat H. erectus es g'evolueerd in Homo sapiens. D'r zyn ook bewyzn da H. erectus uut Afrika es gemigreerd, en da den achtergebleevn H. erectus in Afrika toun es ountwikkeld tout H. sapiens. E twidde migroatie vanuut Afrika, dizze kee van H. sapiens, zoudt d'idder gemigreerde H. erectus overol verdroungn hèin. Da Out of Africa model, ook wel de ienkele oorsprounghypothese genoemd omdat et verounderstelt da den modernen miens hem ollene in Afrika hèit ountwikkeld, bestoat nog nie styf lange. Den tegenhanger doavan da tientalln joarn lank gevolgd hèit gewist, es 't multiregionoal model. Volgens da model es den modernen miens oungeveer up 't zelste moment up verschillige plekkn ountstoan. 1200px|miniatuur|links|Evoluusje van de mienschnsoortn tout 2,2 miljoen joar geleen (BP = before present)
Homo heidelbergensis en Homo neanderthalensis
H. heidelbergensis wos verzekers den voorloper van de neanderthoalers, Homo neanderthalensis, en es dus uutgestorvn. Andere peinzn da 't 'n hem (ook) de voorouder wos van den modernen miens, Homo sapiens.
Neanderthoalers leefden van 150 000 tout 30 000 joar geleen. Z'hèin dus e hele periode geleefd binst dat er ook moderne mienschn woarn. D'eeste fossieln woarn gevoundn in Belgie in 1829. Volgens recent DNA-ounderzoek zyn ze zynder en aparte soorte, en gin oundersoorte van H. sapiens (Homo sapiens neanderthalensis) lik of dan sommigste peinzn. Z'han evenveel hèisens lik moderne mienschn moa ze woarn klinder en veel kloeker gebouwd, mèi zwoar oarms en sterk handn.
Mienschn trekkn up grote oapn
Teegn 1859 han sommigste deure dan mienschn up bepoalde vlakkn styf goed trokkn up sommigste grote oapesoortn. 't Idee da olle soortn 't resultoat woarn van biologische evoluusje es d'r moa gekommn oe Charles Darwin in 1859 zynen boek On the Origin of Species geschreevn hèit. In 1863 schreef Darwin The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. In dienen boek legde Darwin uut dan de mienschn volgens hem g'evolueerd woarn deur 't proces van nateurlikke selectie. Carolus Linnaeus (18e eeuwe) en zyn upvolgers han ol deure da mienschn nauwe verwant woarn an grote oapn, en nog 't meest van ol weg han van chimpansees. Chimpansees leevn olene moar in Afrika, ounderzoekers giengn d'r doarom van uut dan de mienschn en de grote oapn ne zelstn voorouder han die in Afrika zou geleefd hèin. Nu anveirdn olle weetnschappers nie ollene dan me wynder trekkn up grote oapn, moar ook dan me wynder grote oapn zyn.
Homo floresiensis
Kort geleen, in 2003, hèin ze e specioale soorte van Homo sapiens gevoundn die en eigen evoluusje gevolgd hèit. Die mienschn zyn uutgestorvn round 12000 joar geleen, ze woarn zynder moar ne mèiter groot en han moar 380 cm³ heisens (minder dan ne chimpansee). De noame Homo floresiensis es genoemd achter Flores, 't Indonesisch eiland woa dan ze de fossieln gevoundn hèin.
Noa Homo erectus
Homo rudolfensis es gevoundn gewist in Kenia en es meugelikst e joungere H. habilis soorte.
Troopiesche en subtroopiesche drooge loofbusschn
thumb|Liggienge van 't bioom. De troopiesche en subtroopiesche drooge loofbusschn, ook gekend oendre de noame troopiesche droogbusschn, zyn e bioom lik of da 't beschreevn is deur de Weirld Nateur-Stichtienge. 't Bioom is geleegn in de Troopn en de Subtroopn. Oewel da die bussschn te vienn zyn in klimoatn woa da 't 't hêel 't joar warm is, kunn ze verschillnde oenderdn sentiemeetrs reegn ên, mor istr e lank droog joargetyde dat verschillnde moandn deurt en da varjeert mê d' eirdrykskundige liggienge. Die sezoensgeboenn droogtn ên e grôotn invloed ip aal 't leevn in 't bus.
Patrôon en vereistn van de biodiversiteit
Sôortn ên mêesta e grodre verspreidiengsgebied of in de natte busschn, aloewêl dat in sommigte streekn veele sôortn mor e klêen areoal ên; de mêeste sôortn uut de drooge busschn zyn ook beperkt toe da bioom, in 't byzoendre de plantn; de bêta-diversiteit en d' alfa-diversiteit zyn ooge mo duudlik lêegre of in de nobyje natte busschn.
Eirdrykskundige varjoasje
thumb|Drooge busschn van Caja de Muertos, Puerto-Rico. Drooge busschn bestoan zowêl te Nôordn of te Zuudn van de zôone mê reegnbusschn roend den eevnoare, te zuudn of te nôordn van de subtroopiesche woestynn, in 't algemêene in twêe bandn, den êen tusschn 10° en 20° nôordrbridte en den andrn tusschn 10° en 20° zuudrbridte. De mêestverscheidn drooge busschn in de weirld kommn vôorn in zuudlik Mexico en in de lêeglandn van Bolievje. De drooge busschn an de kustn van de Stillen Oceoan of 't nôordwestn van Zuud-Amerika êrbergn 'n oovrevloed van buutngeweune sôortn die undre oentwikkld ên oendr den invloed van 't klimoat.
Orientalis
thumb|Liggienge van 't Orientalis. 't Orientalis of d' Orientoalsche ekozôone is êen  van de acht ekozôonn an d' ippervlakte van d' eirde. 't Bedekt 't grôotse stik van Zuud- en Zuudôost-Oazje en 't driengt deure toe in de zuudlikke dêeln van Ôost-Oazje.
Troopiesche en subtroopiesche drooge loofbusschn
Patrôon en vereistn van de biodiversiteit
't Echt bewoarn van drooge loofbusschn vereist 't beschermn van grôote anêensluutnde stikkn bus. Grôote nateurlikke gebiedn zyn nôodig vo de grôote vlêeseetrs en andre gewervlde bêestn in leevn 't oedn, en vo de jachtdruk te vermindrn. 't Vôortbestoan van bus lanst de rieviern en woatrbronn is van 't grotste belank vo veele sôortn uut 't droogbus. Grôote rezervn van oengeschoendn bus zyn oenmisboar vo de sôortn kansn van êrstel te geevn achtr katastroofn lik busbrandn.
Orientalis
't Orientalis goa van Afghanistan oovre hêel 't Indiesche Oendre-kontienent en Zuudôost Oazje no 't lêeggeleegn zuudlik China, en oovre Iendoneezje toe an Java, Bali, en Borneo, ten ôostn woavan de Lyne van Wallace ligt, de grenze van d' ekozôone genoamd no Alfred Russel Wallace die den Orientalis schid van d' Australoaziesche ekozôone. 't Orientalis bevat ook de Fieliepienn, 't lêegland van Taiwan, en de Japaneesche Ryukyu-eilandn.
't Mêestndêel van den Orientalis was ôorsproenklik bedekt mê bus, mêesta troopiesche en subtroopiesche natte loofbusschn, mor in Indje en in sommigte stikkn van Zuudôost-Oazje oovreweegn de troopiesche en subtroopiesche drooge loofbusschn. De troopiesche natte busschn van 't Orientalis wordn mêest oovrêerst deur de plantefamielje van de Dipterocarpaceae.
Troopiesche en subtroopiesche drooge loofbusschn
Beschryvienge
Oewel bioloogiesch mindre verscheidn of de reegnbusschn, êrbergn troopiesche en subtroopiesche drooge busschn e grôote varjeteit van wilde bêestn woaroendre oapn, êrtachtgn, grôote katachtign, papegoajn, knoagbêestn, en veugls die ip de groend leevn. De biomassa an zôogbêestn is mêesta oogre in drooge busschn of in natte reegnbusschn, in 't byzoendre in de drooge busschn van Afrika en Oazje. Veele van die sôortn toogn buutngeweune anpassiengn an 't moejlik klimoat.
Orientalis
Indiesch Subkontinent
De ekoprovinsje van het Indiesch Subkontinent bedekt 't grotste dêel van Indje, Bangladesh, Nepal, Pakistan, Bhutan, en Sri Lanka. De gebergtn Hindu Kush, Karakoram, Himalaya, en Patkai begrenzn d' ekoprovinsje in 't nôordwestn, nordn, en nôordôostn; die gebergtn wierdn gevormd deur de botsienge van 't nôordwoarts-glydnd Indiesch Subkontinent mêt Oazje te begunn 45 miljoen joarn gelêen. Hindu Kush, Karakoram, en Himalaya zyn e biogeogroafiesche oofd-grenze tusschn de subtropiesche en troopiesche plantn- en bêestnweirld van 't Indiesche Subkontinent en 't Palaearctis mê ze gemoatigd klimoat.
Geschiednisse
De plantn-weirld van 't Orientalis miengelt elementn van d' oede oerkontienentn Lauroazje en Gondwana. Gondwoansche elementn woarn êest ingebrocht deur Indje, da loskwam van Gondwana by benoadrienge 90 mieljoen joarn geleen, en dat ze van Gondwana ofkomstige plantn- en bêestn-weirld no 't nôordn dej goan. De deeze bevatte de visschn-famielje Cichlidae en de bedektzoadign-famieljes Crypteroniaceae en meuglik de Dipterocarpaceae. Indje botste mêt Oazje 30-45 miljoen joarn geleen, en wisslde sôortn uut. Loatre, ot Austroalje-Niew Gwinea no 't nôordn drêef, dej de botsienge van d' Austroaliesche en Aziejoatiesche ploatn d' eilandn van Wallacea ipryzn, die van mekoar geschêen woarn deur smolle deurgangn, die botoaniesche uutwisslienge toelietn tusschn 't Orientalis en d' Australoaziesche ekozôone. Oaziesche reegnbus-plantn, woaroendr Dipterocarpaceae, wuptn van eiland nor eiland deur Wallacea no Niew Gwinea, en verschillnde Gondwoansche plantn-famieljes, woaroendre Podocarpaceae en Araucariaceae, bewoogn no 't Westn van Austroalje-Niew Gwinea no westlik Malesia en Zuudôost-Oazje.
Bêestn-weirld
't Orientalis ê drie endeemiesche veugel-famieljes, de bladveugls (Irenidae), d' Oazjoatiesche boardveugls (Megalaimidae) en de Fieliepiensche boomkruuprs (Rhabdornithidae). Ook kenmerknd zyn de fazantn, pitta’s (Pittidae), timalia's (Timaliidae), en bastoardzêemveugls (Dicaeidae).
Bladvogels (Chloropseidae)
Troopiesche en subtroopiesche drooge loofbusschn
Beschryvienge
thumb|left|Drooge busschn ip Trinidad en Tobago (Chacachacare) : invloed van 't drooge sezoen ip de vegetoasje. Boomn mê ofvollnd blad oovrêersn in de mêeste van die busschn, en binst 't droog joargetyde istr e tyd zoendre bloarn an de boomn, en da varjeert vôgns sôorte. Omda de boomn vochte verliezn deur undre bloarn, lat 't ofstôotn van de bloarn toe an sôortn lik Tectona grandis (Lipblommign) en Phanera variegata (Vlinderblommign) vo woatre te spoarn in de momentn van droogte. De koale boomn geevn 'n oopn krôonndêk, en geevn an de zunnestroaln de kanse toe an de groend te graakn en vergemakklikn de groej van e diche struuklaage. Boomn ip nattre plekkn en de deeze die an 't groendwoatre kunn, zyn dikkers altydgroene. Ip oenvruchtboare platsn zyn dr ook veele altydgroene boomn. Drie ekostreekn uut de troopiesche en subtroopiesche drooge loofbusschn zyn gekenmerkt deur altydgroene boomn : de drooge altydgroene busschn van Ôost Dekkan, de drooge altydgroene busschn van 't drooge gedêelte van Sri Lanka, en de drooge altydgroene busschn van zuudôostlik Indochina.
Orientalis
Bêestn-weirld
Twêe ordn van zoogbêestn, de vel-vliegers (Dermoptera) en de boomspitsmuuzn (Scandentia), zyn allêene mo te vienn in d' ekozôone, lik of dat 't gevol is vo de famieljes Craseonycteridae, Diatomyidae, Platacanthomyidae, Tarsiidae en Hylobatidae (giebbons). Grôote zoogbêestn kenmerknd vo 't Orientalis bevattn de luipeird, tygre, woatr-buffle, Oazieschn ooliefant, Indiesche neuzôorn, Javoanschn neuzôorn, Maleische tapier, oerangoetan, en giebbon.
Troopiesche en subtroopiesche drooge loofbusschn
Eirdrykskundige varjoasje
De struuklandn van Maputaland-Pondoland lanst de kuste van Zuud-Afrika zyn verscheidn en êrbergn veele endeemiesche sôortn. De drooge busschn van sentroal Indje en Indochina zyn ipvollnd vor undre verscheidneid an grôote gewervelde bêestn. De bladvollige drooge busschn van Madagaskar en dedeeze van Niew Kaledôonje ên ook styf ipvollnde endemiesmn en e grôot antal taksa die allêene doa mo bestoan en dadde vo taksa ip d' oogste nivoos. De boomn gebruukn groendwoatre binst 't drooge joargetyde.
Orientalis
Ekoprovinsjes
thumb|Verspreidienge van de vegetoasje-typn in 't Orientalis. 't Orientalis wordt deur de Weirld Nateur-Stichtienge (WWF) verdêeld in drie ekoprovinsjes, da zyn eirdrykskundige groepeeriengn van ekostreekn die verschillnde bioomn kunn bevattn, mo sterke biogeografiesche oovrêenkomstn ên, in 't biezoendre ip taksnomoomiesche nivoos oogre of 't sôortnnivoo (geslacht, famielje).
Troopiesche en subtroopiesche drooge loofbusschn
Patrôon en vereistn van de biodiversiteit
Drooge busschn zyn byzoendre kwetsboar vo êroald ofbrann en oentbusschienge; oovrebegroazienge en uutêemsche sôortn kunn ook rap de nateurlikke gemêenschappn wyzign; êrstel is meuglik mô lastig, in 't byzoendre o de degradoasje sterk en lankdeurig is gewist.
Orientalis
Soendaland en de Fieliepienn
Malesia is e botoaniesche provinsje die scherledewiep zit ip de grenze tusschn 't Orientalis en 'd Australoaziesche ekozôone. D' ekoprovinsje bevat ook 't Maleiziesch Schiereiland en de westlikke Indoneeziesche eilandn (gekend lik "Soendaland"), de Fieliepienn, d' ôostlikke Indoneeziesche eilandn, en Niew Gwinea. Van den êene kant ê Malesia botoaniesch veele gemêenschapplik, mo verschilln de dêeln ten ôostn en te westn van de Lyne van Wallace veele van mekoar vo de bêestesôortn. Soendaland êt dezeifste bêesteweirld mê 't vasteland van Oazje, mo de landbêestn ip d' eilandn ten ôostn van de Lyne van Wallace zyn te minstn gedêeltlik ofgeleid van sôortn van Austroaliesche ôorspronk, lik de buudlbêestn en struusvooglachtign.
Indochina
De Indochineesche ekoprovinsje besloat 't grotste dêel van 't vaseland van Zuudôost Oazje, mê inbegrip van Birma, Thailand, Laos, Vietnam, en Kambodja, zowêl of de subtroopiesche busschn van zuudlik China.
Afrotropis
thumb|Liggienge van 't Afrotropis. 't Afrotropis of d' Afrotroopiesche ekozôone is êen  van de acht ekozôonn an d' ippervlakte van d' eirde. 't Bedekt Afrika te zuudn van de Sahara, de zuudlikke en oostlikke bôordn van 't Aroabiesch schiereiland, 't eiland Madagaskar, Zuudlik Iran en 't uuterste zuudwestn van Pakistan en d' eilandn van d' Indiesche Oceoane. 't Was vroegr ook bekend lik d' "Etioopiesche Zôone".
Ekoprovinsjes
thumb|Verspreidienge van de vegetoasje-typn in 't Afrotropis. 't Afrotropis wordt deur de Weirld Nateur-Stichtienge (WWF) verdêeld in neegn ekoprovinsjes, da zyn eirdrykskundige groepeeriengn van ekostreekn die verschillnde bioomn kunn bevattn, mo sterke biogeografiesche oovrêenkomstn ên, in 't biezoendre ip taksnomoomiesche nivoos oogre of 't sôortnnivoo (geslacht, famielje).
't Grotste stik van 't Afrotropis, mêt uutzoendrienge van 't zuudlikste uutende van Afrika, êt e troopiesch klimoat. E brêe band van woestynn, woaroendre d' Atlantiesche Woestyne en de Sahara van Nôordlik Afrika, en d' Aroabsche Woestyne van 't Aroabsch Schiereiland, schiddn 't Afrotropis van 't Palaearctis, da Noord-Afrika en gemoatigd Euroazje omvat.
Madagaskar en d' eilandn van d' Indiesche Oceoane
Madagaskar en d' angrenznde eilandn vormn e duudlik verschillnde oendrstreeke van d' ekozôone, mê styf veele endeemiesche taksa lik de lemuur 's. Madagaskar en de  Seychelln zyn oede stikkn van 't oed oerkontinent Gondwana, en ze braakn off van Afrika miljoenn joarn geleen. Andre eilandn van d' Indiesche Oceoane, lik de Komôorn en de Maskarêenn, zyn vulkoaniesche eilandn die nog nie zô lange geleen oenstoan zyn. Madagaskar bevat verschillnde belanryke biosphêern, angezien zyn biodiversiteit en zyn andêel endeemiesm uutzoendrlik ooge zyn.
Plantn
't Afrotropis êrbergt 'n antal endeemiesche plantn-famieljes. Madagaskar en d' eilandn van d' Indiesche Oceoane ên minstns tien endeemiesche sôortn van bedektzoadign; achte doavan zyn endeemiesch in Madagaskar (Asteropeiaceae, Didymelaceae, Didiereaceae, Kaliphoraceae, Melanophyllaceae, Physenaceae, Sarcolaenaceae, en Sphaerosepalaceae), êen in de Seychelln (Mesdusagynaceae) en êen in de Maskarêenn (Psiloxylaceae). Twoaf plantn-famieljes zyn endeemiesch of bykans endeemiesch in Zuud-Afrika (woaroendr Curtisiaceae, Heteropyxidaceae, Penaeaceae, Psiloxylaceae en Rhynchocalycaceae) woavan datr vuuve endeemiesch zyn  in de Kaap-ekoprovinsje (woaroendr de Grubbiaceae). Andre endeemiesche Afrotroopiesche famieljes bevattn de Barbeyaceae, Montiniaceae, Myrothamnaceae en Oliniaceae.
Sahel en Soedan
Te zuudn van de Sahara, loopndr twêe bandn van troopiesche graslandn en savanne van ôost no west dwèès deur 't kontinent, van d' Atlantieschn Oceoane no d' Eetiejoopsche Ooglandn. Zjuuste te zuudn van de Sahara ligt de band van de Sahel, 'n oovregangszôone van oaf-aried kort grasland en Acacia-savanne. De reegnslag vermiddert voddr no 't Zuudn in de Soedaneesche Savanne, ook simpleweg gekend lik de Soedan-streeke, e band van oogr grasland en savanne. De Soedaneesche savanne êrbergt twêe grôote oovrstroomde graslandn, de Sudd-moerassn in Zuud Soedan, en de Binnelansche Delta van de Niger in Mali. 't Mozaïek-van-Bus-en-Savanne is 'n ooverganksgebied tusschn de graslandn en de band van troopiesche loofbusschn by den eevnoare.
Busgebied
't Busgebied, e band van lêeggeleegn troopiesche natte loofbusschn, lopt dwèès deure 't grotste dêel d' eevnoarstreeke of d' intertroopiesche konvergensje zôone. De Busschn van Ippr-Gwienea in West-Afrika strekkn undre uut lanst de kuste van Gwinea no Togo. De Dahomey Gap, e mozaiekgebied van bus en savanne da toe an de kuste komt, schid de Busschn van Ippr Gwinea van de Lêeggeleegn Gwieneesche Busschn, die undre uuutstrekkn lanst de Golve van Gwinea van ôostlik Benin deur Kaameroen en Gabon no de westlikke Demokroatiesche Republiek van Kongo. De grotste troopiesche buszôone in Afrika zyn de Kongoleesche busschn van 't Kongobekkn in Centroal Afrika. E band van troopiesch nat loofbus lopt ook lanst de kuste van d' Indiesche Oceoane, van zuudlik Somoalje no Zuud-Afrika.
Oafbusschn, savann en graslandn van Zuudlik Afrika
thumb|Zuudlik Afrika lik beschreevn in Plant Taxonomic Database Standards, No. 2
D'ooglandn van Ôost-Afrika
D'Afromontoane streeke van d'Etiejoopsche Ooglandn toe an de Droaknsbergn van Zuud-Afrika, woaroendr de Rifte van Ôost-Afrika. Byzoendre planteweirld, mê inbegrip van Podocarpus en Afrocarpus, zowêl lik de grôote Lobelia 's en Dendrosenecio 's.
Oafbusschn van Zuudlik Aroabje
thumb|left|Poziesje van d' intertroopiesche konvergensje zôone in januoarie (blow) en juli (rôod). Zuudlik Aroabje, in feite Yemen en dêeln van westlik Oman en zuudwestlik Saoedie-Araobje, ê mo winnig echte busschn. Sommigte van de mêest ipvollnde zyn Jabal Bura', Jabal Raymah, en Jabal Badaj in 't Yemensche Oogland, en de struukbusschn in ôostlik Yemen en de streeke van Dhofar in Oman. Andre oafbusschn zyn verspreid en byzoendre klêene en ze bestoan oovrweegnd uut Juniperus en Acacia.
Kaap-ekoprovinsje
De Kaap-ekoprovinsje, an 't zuudlikste uutende van Afrika, êt e mediterroan klimoat en 't êrbergt e hêel oog antal endeemiesche taksa, lik vo plantn-famieljes lik de Proteaceae die ook te vienn zyn in de Austroaloaziesche ekozôone.
Bêestn
De Ôostafrikoansche Grôote Mêern Victoria en Tanganyika zyn e middlpunt van biodiversiteit vo veele zôetwoatrvisschn, in 't byzoendre de Cichlidae (z' êrbergn mêer of twêe-derdn van de geschatte 2 000 sôortn in de famielje). De Westafrikoansche streeke mê riviern by de kuste is mor e klêen stiksje van West-Afrika, mo z' êrbergt 322 van de Westafrikoansche vissôortn, mê 247 die allêene mor in da gebied leevn en 129 beperkt toe nog klindr ippervlaktn. De mêer in 't binneland geleegn riviern ên 194 vissôortn, mê 119 endeemiesche sôortn en mo 33 beperkt toe klêene gebiedn.
't Afrotropis ê verschillnde endeemiesche veugl-famieljes, woaroendre struusveugls (Struthionidae), zêemzuugrs (Nectariniidae), sekretoarisveugls (Sagittariidae), poarloendrs (Numididae), en muusveugls (Coliidae). Ook zyn verschillnde famieljes zangveugls beperkt toe 't Afrotropis; die bevattn rotswupprs (Chaetopidae) en kletskopkroajn (Picathartidae).
Afrika ê drie endeemiesche ordn van zoogbêestn, de buustandign (Tubulidentata), de tenreks en goedmolln (Afrosoricida), en de spriengspitsmuuzn (Macroscelidea). D' Ôostafrikoansche vlaktn zyn befoamd vor undre grôote verscheidneid van grôote zoogbêestn.
Vier sôortn van mênsoapn (Hominidae) zyn endeemiesch in Afrika: de twêe sôortn gorilla (westlikke gorilla, Gorilla gorilla, en ôostlikke gorilla, Gorilla beringei) en de twêe sôortn sjiempansee (geweune sjiempansee, Pan troglodytes, en bonobo, Pan paniscus). De menschn en undre vôoroedrs oenstoenn in Afrika.
Boreoale busschn
thumb|Liggienge van de boreoale busschn. De boreoale busschn of de tajga (Russiesch : тайга́; latyn : silva borealis) vormn e bioom da gekenmerkt is deur busschn van koniefeern die mêesta bestoan uut pynboomn, sparn en lorkn.
Beschryvienge
thumb|left|Boreoal bus van witte sparre, Denali Highway, Alaska-Gebergte, Alaska. De tajga is 't grotste bioom in de weirld. In Nôord-Amerika bezet 't 't mêeste van 't binneland van Kanada en Alaska zowêl lik dêeln van d' uuterst nôordlike kontienentoale Verêenigde Stoatn (nôordlik Minnesota oovre 't Schiereiland van Michigan toe Upstate New York en nôordlik Niew Iengland), woa dat 't gekend is lik de Northwoods.
In Euroazje bedekn de boreoale busschn 't mêestndêel van Zweedn, Finland, veele van Nôorweegn, sommigte lêeggeleegn kustgebiedn van Ysland, veele van Rusland vanof Kareelje in 't Westn toe an de Stille Oseoane (woaroendre veele van Siebeerje), en dêeln van nôordlik Kazakstan, nôordlik Mongoolje, en  nôordlik Japan (ip 't eiland Hokkajdoo). Pertanks, de belankrykste boomsôortn, de lankte van 't groejsezoen en de zoomre temprateurn varjeern. Byvôorbeeld bestoan 't mêestndêel van de boreoale busschn van Nôord-Amerika uut sparrn; de boreoale busschn van Skandienoavje en van Finland bevattn e mienglienge van fynsparrn, pynboomn en berkn; de Russiesche tajga ê sparrn, pynboomn en lorkn vôgnst de streeke, binst da d' Ôostsiebeeriesche tajga êen grôot lorknbus is.
E verschillnd' ipvattienge oovre de term tajga bestoatr in 't Iengls, woaby da "boreoal bus" in de Verêenigde Stoatn en Kanada sloat ip 't zuudlikste dêel van 't bioom, en woaby da mê "tajga" allêen mo de mêer barre gebiedn van 't nôordôostlik dêel van 't gebied dichte by de boomgrenze bedoeld wordn tegoare mê 't bioom "toendra". Hoffman (1958) besprikt d' êrkomste van da verschillnd gebruuk in Nôord-Amerika van de Russiesche noame. Aloewêl da ip grôote oogte 't boreoal bus oovregoat nor alpiene toendra oovre kreuplbus, is 't gin alpien bioom lik 't subalpien bus, en veele van de boroale busschn is lêege geleegn.
Klimoat en eirdrykskunde
thumb|Jack London Mêer, Kolyma, Rusland. De tajga is 't grotste land-bioom ip de weirld, en besloat 29% van de busbedekkienge van de weirld woavan de grotste dêeln liggn in Rusland en in Kanada. De tajga is 't land-bioom mêt de lêegste joarliksche gemiddelde temprateure achtre de toendra en d' altyddeurnde yskappn. D' uuterste lêegste temprateurn binst de wientre in de nôordlikke tajga zyn typiesch lêegre of dedie van de toendra. De lêegste betrowboar gemeetn temprateurn in 't Nôordlik Oafroend woarn ipgeschreevn in de tajga van nôordôostlik Rusland. De boreoale busschn ên e subarktiesch klimoat mêt 'n styf grôot verschil in de temprateurn van de joargetydn, mo de lange en koede wientre is 't oovrêersnd kenmerk. Da klimoat wordt angeduud lik Dfc, Dwc, Dsc, Dfd en Dwd in de Klimoat-indeelienge van Köppen, 't gêene wilt zeggn da de korte zoomre (gemiddelde oovre 24 eurn van 10 °C of mêer) 1 toe 3 moandn deurt en altyd kortre is of 4 moandn. Dr zyn ook e poar veele klindre gebiedn die neign no 't oseoaniesche Cfc klimoat mê mildre wienters, binst da d' uuterst zuudn en (in Euroazje) westn van de tajga kommt toe in de vochtige kontienentoale klimoatn (Dfb, Dwb) mê langre zoomrs. De gemiddelde joarliksche temprateure in 't algemêen varjeert van -5 °C toe 5 °C, mo dr zyn stikkn van de boreoale busschn in ôostlik Siebeerje en 't binneland van Alaska-Yukon woa da de gemiddelde joarliksche temprateure mindre of -10 °C oalt. Vôgnst sommigte bronn, goan de boroale busschn oovre in de gemienglde busschn ot de gemiddelde joarliksche temprateurn apeupri 3 °C oalt. thumb|left|De tajga in e rieviere-valleeje dichte by Verkhoyansk, Rusland, ip 67°N, êt de koedste wientre-temprateure in 't nôordlik oafroend, mo d' uutrste kontienentalieteit van 't kliemoat gift e daggemiddelde van 22 °C in juli. thumb|left|Boreoal bus by Shovel Point in Tettegouche State Park, lanst de nôordlikke kuste van 't Boovnmêer in Minnesota. Nie-anêengeslootn permafrost wordt gevoenn in gebiedn mêt e gemiddelde joarliksche temprateure beneen 0 °C, binst da de Dfd en Dwd klimoat-zôonn (bluuvnd permafrost) vôornkommn en de groej beperkn toe oendiep wortlnde boomn lik Siebeeriesche lorke. De wientrs, mêt e gemiddelde temprateure oendr nul, deurn vuuve toe zeevn moandn. Temprateurn varjeern van −54 °C toe 30 °C oovr hêel 't joar. De korte zoomrs, zyn in 't algemêen warm en nat. In e grôot stik van de tajga zoedr e gemiddelde typiesche wientr temprateure zyn van -20 °C en e gemiddelde zoomre temprateure van 18 °C.
Plantn-weirld
Omda de zunne lêege stoat vo 't grotste dêel van 't joar, is 't moejlik vo de plantn eenergie 't oaln uut de fotosynteeze. Pynboom, sparre en denne verliezn undre noaldn nie vôgns 't sezoen en kunn fotosynteetiezeern mêt undre oede noaldn in de loate wientre en in de lente otr mêer kloarte is mor ot de temprateurn nog te lêege zyn vo 't begun van de niewe gruuj. D' anpassienge van altydgroene noaldn vermindert 't woatreverlies deur transpieroasje en undre doenkre groene kleur veroogt undre ipnoame van zunnelicht. Aloewêl da neerslag gin beperknde faktor is, vervriest de groend in de wientremoandn en de planteworkls zyn nie in stoat vo woatre ip te zuugn, zodus ku verdroogienge e serjeus probleem zyn in de loate wientre vo d' altydgroene boomn.
Klimoat en eirdrykskunde
In de boreoale busschn volt betrekklik winnig neerslag in e joar (in 't algemêen 200–750 mm per joar, 1 000 mm in sommigte gebiedn), oofdzoaklik lik reegn in de zoomre-moandn, mor ook lik mist en snêew. Die mist, komt byzoendre veele vôorn in lêeggeleegn gebiedn binst en achtr de dôoj van de bevroozn Yszêejn, en betêeknt dat de zunneschyn nie oovrevloedig is in de tajga binst de lange zoomre-doagn. Angezien da d' eevaporoasje bygevôg lêege is vo 't grotste dêel van 't joar, oovrtreft de neerslag d' eevaporoasje, en is vuldoende vo gruuj te geevn an de dichte vegetoasje. Snêew ku bluuvn liggn ip de groend vo wê neegn moandn in de nôordlikste uutlooprs van de boreoale busschn.
Plantn-weirld
Aloewêl da de tajga oovrêerst wordt deur koniefeere-busschn zyn dr toch ook sommigte loofboomn te vienn : berkn, popliern, wilgn, en lystrbessn. Veele kruudn, lik voarns en somtyds Allium tricoccum (e sôorte daslook) bedekkn de groend. Van tyd toe tyd (mê kriengloopn van 20-200 joar) deurbreekn busbrandn de krôone-doakn, zodat de zunnekloarte niewe gruuj meuglik makt ip de busgroend. vo sommigte sôortn zyn busbrandn e nôodzoaklik dêel uut de kriengloope van de tajga; sommigte, lik byvôorbeeld Banks-pynboom ên keegls die allêene mor oopngoan vor undre zoad te lossn achtr e brand, en ze verspreidn tonne undre zoadn ip de pas blôot gekommn groend; sommigte sôortn paddestoeln (lik de morielje (Morchella)) zyn ook gekend vo da te doene. Grassn gruuj oovral woa datr e bitje zunne is, en mossn en korstmossn genèèrn undre ip de natte groend en ip de boomstammn. In verglykienge mêt andre bioomn, pertanks, istr mo winnig biodiversieteit in de tajga.
Klimoat en eirdrykskunde
In 't algemêen gruujn de boroale busschn te zuudn van de 10 °C juli-isotherm, mo by geleegneid goan ze zo verre nôordn lik de 9 °C juli-isotherm. De zuudlikke grenze is mêer veranderlik, ofanklik van de reegnvol; tajga ku vervangn zyn deur bus-steppe te zuudn van de 15 °C juli-isotherm woa datr vrêe winnig reegn is, mo spreidt êm  typiesch no 't zuudn toe an de 18 °C juli-isotherm, en platslik woda datr mêer reegn is (duudlik in ôostlik Siebeerje en 't anliggnde Buutn-Mantsjoereije) te zuudn van de 20 °C juli-isotherm. In die warmdre gebiedn ên de boreoale busschn mêer sôortnverscheidneid, mê mêer sôortn die warmte nôodig ên lik de Koreoansche pynboom (Pinus koraiensis), de Jezo-sparre (Picea jezoensis) en de Mandsjoeriesche denne (Abies holophylla), istr 'n oovregank bitje-by-bitje no de moatig warme loof- en gemienglde busschn of, mêer platslik (lanst de kustn van de Stille Oseoane van Nôord-Amerika en Oazje, no warmgemoatigde reegnbusschn. thumb|Mêern en andre woatrs kommn veele vôorn in de tajga. 't Nasjonoal Park Helvetinjärvi, Finland, geleegn in boreoal bus mê geslootn krôonloage mê gemiddelde joarliksche temprateure van 4 °C . thumb|Jukon-Rieviere, Kanada. Verschillnde van de lankste rieviern in de weirld goan deur de Tajga, woaroendre den Ob, de Jenisei, de Leena, en de Mackenzie. 't Gebied da geweunlik geklasserd is lik tajga in Europa en Nôord-Amerika (mêt uutzoendrienge van Alaska) was nog nie zolange geleen bedekt mêt ys. O d' yskappn smoltn lietn z' inzienkiengn achtr in de topografie die sinsdien vulgeloopn zyn mê woatre, woaby datr mêern en moerassn oentstoenn (in 't byzoendre muskeg of mosmoeras-groend) die in al de boreoale busschn te vienn zyn.
In Zweedn volln de boreoale busschn tegoare mê 't begrip Norrland.
Groendn
Tajga-groend is geweunlik joenk en voedsl-oarm. 't Diepe, mêt orgoaniesch materjoal verrykt profiel da anwezig is in de warmgemoatigde loofbusschn, oentbrikt. D' ippervlakkieid van de groend is grôotndêels verôorzakt deur de koede, die de groend-oentwikklienge teegnwerkt en 't vo de plantn nie gemakklik makt vor undre te voedn. Gevolln bloarn en mos kunn styf lange ip de groend bluuvn liggn in 't koed, nat kliemoat, tgêene undre orgoaniesche bydrage an de groend beperkt; zeurn uut d' altydgroene noaldn loogn ook de groend uut, en scheppn ook e spodosol, ook podzol genoamd. Angezien de groend zeur is deur d' ofgevolln koniefeerenoaldn, gruujn dr ip de groend allêene mo korstmossn en mossn. In oopn plekkn en ip platsn mê mêer boreoale loofboomn, gruujn dr mêer kruudn en bessn. De verscheidneid van groend-organiesmn in 't boreoal bus is ooge, vergeleekn mê 't troopiesch reegnbus.