cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jozef Cardijn
Paster in Loakn
Beistn 'n Êestn Weireldôorloge hadde Cardijn zyn mound ol te vele eroerd no de gouste van de Duutschers en vlôog 'n in 'n bak. Ezô had 'n ol 'n tyd van de weireld voun En nu vooruit te schryvn, 't handbouk van de kajotters.
Erkennienge van de KAJ
De KAJ krêeg in 1925 erkennienge en de bewegienge groeide zêre. Cardijn kwam algemêen prôost. E wos e goed redenoare die vele gesticuleerde en die vele vook kuste overtuugn. Up zyn hogtepunt (in de joarn '50) hadde de KAJ tusschn de 50 en 100 000 leedn in Vloandern.
In 'n Twiddn Weireldôorloge vliegt Cardijn were in 't gevang, juuste lik vele aar kajotters. E dêel van de leedn van de KAJ neemn beistn 'n ôorloge dêel an 't gewoapnd verzet, mo 't zyn der ouk die no Duutsland ezoundn zyn voun doa in de werkkampn e oundergrounsche bewegienge te begunn. De kajotters doa verkenn makoar deur 't kajotterslied te schufeln.
Achter 'n ôorloge grakt de KAJ were zêre organiseerd en Cardijn wult toogn dat de bewegienge nog ossan styf vievig is. E lat e congres deuregoan up 'n Heizel, die hêlegans vul grakt.
Internationoale KAJ
Oundertusschn begunt 'n me te reizn no verre landn (in Azië, Afrika en Zuud-Amerika) voun doa de bewegienge uut te bouwn (doavôorn bestoeg de KAJ oek wel ol in e dêel landn, byvôorbeeld in Vrankryk, woadat Mardyck (romang en kajottersbybel van Maxence van der Meersch over e kajotter in Roubaix) nem ofspeelt). 't Zyn ouk e masse vrywilligers die die de toake van missionoaris van de KAJ up nunder enoomn henn. In 1957 richt 'n de internationoale koepel up (JOCI, Jeunnesse Ouvrière Chrétienne Internationale) met mêer of 80 landn die uutendelik lid gon kommn.
5 september
5 september is den 248stn dag van 't joar (249stn dag in e schrikkeljoar) in de Gregorioansche kalender. 't Volgn nog 117 doagn tout 't ende van 't joar.
Jozef Cardijn
Erkennienge
Cardijn het ossan teegn de scheenn bluuvn schuppn, mor in 1965 krêeg 'n egliek 'n êretitel van kardinoal. Beistn de vierienge zei 'n: Ik krijg hier de decoraties, maar gij bouwt de beweging op en alleen gij kunt de beweging opbouwen!
Chatterdo
Geschiedenisse
Round 1860 wildege Blanknberge de stad antrekkelikker moakn vo de touristn, deur e rioleringsnet en woaterreservoir an te leggn.
5 september
Geboorn
thumb|left|Portret van [[Lodewyk XIV]]
Chatterdo
Geschiedenisse
In 1898 wierd er e woaterkastêelcomplex gebouwd woa da 't woater kost gezuverd wordn. 't Woater wierd angevoerd vanuut de Blanknbergsche Voart noar e vergoarpit by 't woaterkastêel en ton in reservoirs me zandfilters gepompt. Os 't woater gezuverd was wierd 't noa de kupe van de woatertorre gestuwd en van doa ounder druk over de stad verdêeld.
Jozef Cardijn
Erkennienge
In de Vlamsche verkiezienge van 'n Grotstn Belg is Cardijn 'n drieëntwientigstn endigd.
Dôod
Uuteindelik goat 'n dôod in 1967 en begroavn ze nem in de kerke van Loakn. In Halle stoat er e standbeeld. 't Zyn ouk e masse stroatn in hêel Vloandern die no nem vernoemd zyn.
Varia
Zyn chauffeur, André Synaeve, die 20 joar voun nem ereen et, wos ofkomstig van Leisel. Oek zyn vrouwe wos van in 't geburte. Cardijn zei teegn niemand dat 'n ze chauffeur meihadde, mo wel da ze moat meiwos. 't Is etwot die nem typeert, en is ossan e geweunn mens ebleevn.
Den Helder
Den Helder es de drieëntsjestigste gemêente van Holland, de neegnste stad van de provinsje Nôord-Holland en e belangryke  marinehoavestee. De stad ligt an 't "Nôord-Hollands Kanoal" en an de zêestroate 't "Marsdiep" die de Nôordzêe en de Waddnzêe mè mekoar verbiendt. Der weunn oungeveer 56.506 menschn. Den burgemêester Jan de Boer i van de D66. De stad is administratief ounderverdêeld in acht wykn en achtnviftig buurtn.
De geschiedenisse van Den Helder
Huusduunn is d' oudste kern van d' huudige gemêente. Loater is Den Helder ountstoan. In de 19e êeuwe kende Den Helder e grôte bloei deur d' anwezige marine. De stad breidde uut richtienge 't ôostn, woar da d' hoavns loagn. D' historische binnstad ("De Oude Helder") lag ten westn va 't huudig center. De binnstad van Den Helder is in 't joar 1944 ofgebrookn deur de Duutschers. D' huudige stad hèt doarom e relatief modern uutzicht met vôoral 19e en 20e-êeuwse pandn.
In de binnstad van Den Helder stoan een antal historische uzen en e kerke.
thumb|left|Zicht ip 't stoasjegebied met d' oude woatertorre uut 1908 in Den Helder
Wykn
De wykn met hunder officiële noame zyn:
Zierikzee
Zierikzee is e stad in de gemeente Schouwn-Duyveland in d' Hollandsche provinsje Zeeland. 't Is d' hoofdplekke en ook grotste plekke van de gemeente.
Mecklenburg-Voorpommern
Mecklenburg-Voorpommern (Duuts: Mecklenburg-Vorpommern) es êen van de zestien Duutsche dêelstoatn. Den hôofdstad van Mecklenburg-Voorpommern es Schwerin, mo de grôotste stad es Rostock. Andere belangryke steedn zyn Stralsund, Greifswald, Wismar en Neubrandenburg. Der weunen een grôte 1.600.000 mienschn in Mecklenburg-Voorpommern.
Geografie
Mecklenburg-Voorpommern wierd in't nôordn begrensd deur den Ôostzêe, me doarin grôte eyland'n lyk Rügen en Usedom, schiereyland'n lyk Fischland-Darß-Zingst en nog nen ôop klindere eyland'n. D'oangrenzende dêelstoatn zijn Sleeswyk-Holstein in't westn, Nedersaksn in't zuudwestn en Brand'nburg in't zuud'n. In't ôostn grenst et an Pooln (West-Pommern). In't zuudwestn vormt de Elbe de schreve van de dêelstoat en in't ôostn den Oder.
Administratieve indêlienge
Mecklenburg-Voorpommern es sedert 4 september 2011 oenderverdêeld in 6 Landkreise en 2 Kreisfreie Städte (grôte steedn die nie valn oender e Landkreis moa direct oender de dêelstoat):
Polletiek
De deelstoat weird sedert 4 juli 2017 geleid deur Manuela Schwesig van de SPD, in e koaliesje me de CDU.
Leon Spilliaert
thumb| Graf van Leon Spilliaert in Ostende Leon Spilliaert (Ostende, 28 juli 1881 - Brussel 23 november 1946) was e West-Vlamsche kunstschilder en têekenoare.
Leevn
In zyn puberteit sukkelde Leon Spilliaert mè zyn gezoundeid. Je was styf gevoelig, e bitje weireldvrimd en ip z'n eign. Zyn middeboare schoolschriftn stoundn a vul me schetsn, z'n têekntalent manifesteerde em ton al. J'ad ook e grôte passie vo literateure en filosofie, surtout vo de symboliestn Nietzsche en Schopenhauer.
In 1899 was Spilliaert ingeschreevn in d' Academie vo Schône Kunstn in Brugge moar achter e poar moandn al geschrapt deur ziekte. J'a last van astma.
In 1900 giengt ie tegoare mè ze voader noa de weireldtentôonstellienge in Parys en je kwaam doar in contact mè 't werk van symbolische kunstnoars lik Gustav Klimt en Jan Toorop.
In 1902 giengt ie in dienst by de Brusselschn uutgever Edmond Deman, die em intoduceerde by ze vriendn en zoakereloasjes. By Deman kwoamn d'r vele kunstnoars over de vloer. In da milieu voelde Spilliaert em tuus. Je wierd styf angemoedigd deur den dichter en kunstcriticus Emile Verhaeren.
In 1907 gieng z'n gezoundeid styf achteruut. J' a last van moagzweirn woadeure dat ie nie kost sloapn en azo giengt ie dikwils 's nachts wandeln in Ostende. De melancholische beeldn van 't sloapende Ostende zyn in ze werkn verwerkt. In die periode et ie ook vele zelfportreitn gemakt.
Spilliaert weunde de latste tien joar van zyn leevn in Brussel. J'is doar ook gestorvn, moa je ligt begroavn in Ostende.
Werk
Spilliaert was mêer têkenoare of schilder en je werkte surtout met Chineesche inte, krytjes, fyne busteltjes en pensêeltjes. Zyn werkn woaren roadselachtig, spiritueel en styf persôonlik. Olieverfschilderyen et ie nie vele gemakt. Zyn vôorkeure gieng noar aquarel, gouache, inte, pastel en kleurcrayongs. De kunst van Spilliaert ligt tusschn 't symbolisme, 't expressionisme en 't surrealisme. Je schilderde surtout 't verloatn strange en de zêedyk, stillevens, sombere interieurs mè spegels, vrouwn en de latste joarn ook boomn. Je makte ook illustroasjes vo boekn.
In 1944 organiseerde 't Paleis vo Schône Kunstn 'de grote Spilliaert-expositie' in Brussel.
1970
1967 - 1968 - 1969 - 1970 - 1971 - 1972 - 1973 't Joar 1970 is 't 70e joar in de 20e eeuwe volgenst de christelikke joartellienge.
Muziek
Numero 1-hits in de BRT Top 30:
Fossiel
Bêestnfossieln
De mêest olgemêne fossieln kommn van brachiopoodn, bivalvia, crinoiedn en cephalopoodn, afhankelik van waffer geologische periode da j'ounderzoekt.
Minder dikwyls zyn der gewerveldn gevoundn, gelik bêendern van ichthyosaurussn of wulhoarige neushôorns.
Plantnfossieln
Behalve in stêenkoollaagn zyn plantnfossieln nogol schoars, en dat is ton mêestol gepetrifieerd (verstêend) hout.
Spôorfossieln
Die zyn gemakkeliker te viendn, omdat een bêeste veel spôorn kan naloatn, mo moar êen lichaam
Viendplatsn in West-Vloandern
D'er zyn mo winnig plekkn in West-Vloandern woa da je fossieln kunt viendn. Je kut oltyd noa de golfbrekers an de kust goan kykn, moa dat is eigentlik gin rotsen van hiere. In een zandgroeve in Êgem kund je hoaietandn viendn, mô 't probleem mê groevn is da je êest togangspermissie moe krygn. Hoaietandn zyn der oek gevoundn ip de Kemmelberg.
Anders is de dichtste plekke woa da je goeie fossieln kunt viendn Cap Blanc-Nez ten zuudn van Calais.
1145
1142 - 1143 - 1144 - 1145 - 1146 - 1147 - 1148 't Joar 1145 is 't 45e joar in de 12e êeuwe volgenst de christelyke joartellienge. thumb|Paus Lucius II
Lattestôor
thumb|Mechanisme va ne lattestôor Lattestôor (Nederlands: rolluik), mêervoud lattestôors. Vermoedelijk komt 't word van en stôre (gordine) gemakt van latten.
Ne lattestôor bestoat ut nen ôop latten of lamellen die an mekoar vaste gemakt zyn en die overdag ipgerold zyn in nen bak boven de veistr. Der zit een bitje spelienge tussn de lattn, moar oo de lattestôor rust ip de veisterbank, sluutn de lattn schône tôpe tot êen geheel da niet deurdringboar es voo zunlicht. Ge kunt et noa beneen loatn vo e rutte oat dounker wordt of oj wilt da ter nieman na binnen kan kyk'n. Lattestôors zyn mêestal uut out of plastik gemaakt. E lattestôor trek j'up met e stôorlint, ol gebeur et 'n dag va vadoage oek ol vele med illetrik.
Der bestoat ôok nen industrieeln variant voo wienkels, die dient om de wienkel of te schermn 's nachts teegn inbroak. Zukke lattestoors zyn mêestol ut metoal gemakt.
René Vermandere
René Vermandere (Kortryke 25 februoari 1857 - Antwerpen 23 oktober 1944) was e West-Vlamsche schryvre die somtyds oendre de schuulnoame "Wannes" schrêef.
Leevnsbeschryvienge
In zyn vrye tyd schrêef Vermandere novelln, schetsn en vertelliengn, tonêelstikkn, kluchtn en voaderlandsche liedren. Y werkte ook mee an êenigte tydschriftn en ip 't latst oovretroftn al 't vôorige mê zyn "Van Zon-zaliger. Door hem-zelf".
By e bezoek van Keuneginne Wilhelmina van Holland in Brussel in 1911 krêegt y van eur 't ridderkruus in d'Orde van Oranje-Nassau vo zyn verdienstn vo de Needrelansche Lettrn.
Bekaert
Bekaert is e West-Vlams bedryf da stoaldroad-, metoal- en gavanseerde productn makt. Under nen ôofdzetel es in Zwevegem, an 't de voart Kortryk-Bossuut. Bykans den helft van 't centrum van Zwevegem es van Bekaert.
Karel Sys
Karel Sys (Ostende, 14 februoari 1914, 19 juni 1990) was e bokseur.
Statistiekn
Als prof: 144 gevechtn, woavan 117 gewonn (59 op KO). 10 oenbeslist, 16 verloorn, 1 nie toegekend.
19 juni
19 juni is den 170stn dag van 't joar (171stn dag in e schrikkeljoar) in de Gregorioansche kalender. 't Volgn nog 195 doagn toet 't ende van 't joar.
Karel Sys
Varia
In 1983 wierd Karel Sys ipgenomn in de Orde van ’t Manneke uut de Mane.
Biografie
Karel Sys, Mijn leven als bokser, Uitgeverij Het Volk, 1981, 112 blz.
Margaretha van Parma
Margaretha van Parma (Oudenoarde, 5 juli 1522 – Ortona (Itoalië), 18 januoari 1586) was landvoogdesse van de Nederlandn van 1559 tout 1567.
In ogustus 1567 verving keunink Filips II eur deur Fernando Álvarez de Toledo, den ertog van Alva.
Eur leevn
Margaretha was e buutnechtelik kind van keizer Karel V. Eur moeder was Johanna van der Gheynst, de dochter van e wever uut Oudenoarde. Ze wierd gedopt in de kerke van Pamele en z’is ipgebrocht in Brussel ounder toezicht van Margaretha van Oostnryk en Maria van Ongareye.
Ze trouwde twi kêers:
Binst eur regerienge gerakte Margaretha mêer en mêer gewroungn tusschn de keunink en den oadel, die in ipstand kwoamn teegn de Spoanschn inquisitie.
O Filips II in ogustus 1567 den ertog van Alva zound vo ‘t gezag t’erstelln, kêerde Margaretha were nor Itoalië.
In 1578 makte ze nog mee dat eur zeune Alexander Farnese landvoogd van de Nederlandn wierd me vele succes.
Doggerbank
thumb|250px|right|Locoatie van den Doggerbank Den Doggerbank (genoemd achter een oud Ollands wôord vôr een vissersboat) is geologisch gesprookn een eindmoraine vanuut den Ystyd. Treilers hoaln dikwils turf, mammoetbêendern, en onlangs zelfs een dêel van een neanderthalschedel boovn.
Marien bekeekn is den Doggerbank een vrê belangrik gebied vô de visseryen (verol kabeljauw en oarienk), omdat 'er dô veel phytoplankton groeit, wadda de vissn vele 't eetn geeft. Môr omdat ook een kuitgebied is, zyn d'er wel mensn die vôorgesteld en da 't zou moetn een marien natuurreservaat wordn.
In 1931 ê 't er een zware aardbevienge platsegevoundn 23 km beneen den Doggerbank (6.1 up de Richterschoale) wadda round 't hêele Nôordzêegebied gevoeld is.
814
811 - 812 - 813 - 814 - 815 - 816 - 817 't Joar 814 is 't 14e joar in de 9e êeuwe volgenst de christelyke joartellienge. thumb|Dôod van [[Karel de Grôotn (Speculum Historiale van Vincent de Beauvais)]]
Oogte
Oogte, ôogte of ogte, kut op verschillige maniern ginterpreteerd worn, die in essentie wel al ip mekoar nerekomn. In ze zuverste definitie is den oogte et verschil tusschen e referentiepunt en et bovenste punt van et te beschouwn lichoam. De SI-êenheid is de meter. Andere êenheden zyn byvoorbeeld voet, myl, etc.
In de geografie es et referentiepunt meestol et oppervlak van den eirde of de zêespiegel. Byvoorbeeld, den oogte van de vluchte van e lynvliegtuug is over 't algemeen round de tien kilometers oge, of ter is e verschil van 10 000 meiters tusschen et vliegtuug en et oppervlak van den eirde, verticoal gemeetn. Den oogte van etwa is in praktische êenheden assan positief, afankelik van et assenstelstel kat et echter ôok negatief zyn. Das ton echter wel zuver fysisch of wiskundig.
Den oogte van e lichoam wor ton were gedefinieerd deur et verschil tusschen et bovenste punt en et ounderste punt, da dus of referentiepunt fungeert. Byvoorbeeld, den oogte van e mens is gegeven deur et verschil tusschen ze top en zen ounderkant, oungeacht woa dat 'n em bevindt.
Jules Lagae
thumb| Beeld van Albrecht Rodenbach ip 't Pieter-De-Coninckpling in Roeseloare deur Jules Lagae thumb| Beeld van Jules Lagae en Thomas Vinçotte in het Jubelpark
Jules Lagae (Roeseloare, 15 moarte 1862 – Brugge 1931) wos e West-Vlamsche beeldhouwer.
Leevn
Jules Lagae wos den derdn van acht jounges. Je krêeg zyn êeste ipleidienge in de kunste an d'academie van Roeseloare ounder Henri Horrie. Ost 'n vêertien joar oud was giengt 'n werkn in e wienkel in Roeseloare woa dat 'n lêerdege zoagn, kappn, ornamentn snyen, iengeltjes en hèilign beeldhouwn vo biecht-en prèkstoeln. In 1880 kreegt 'n de keure vo zyn studies vôort te zettn in Brussel an d' Academie vo Schône Kunstn, met de steun van de stad en de provinsje.
Je bleef ton een ende in Brussel weunen en je werktege êest by Charles Van der Stappen en loater by Jef Lambeaux.
In 1888 het 'n de prys van Rome gewonnen mè 't beeld De Zaaier. Je trok ton noar Itoalië en je blêef doa drie joar lank in Firenze, woa dat 'n styf ounder den indruk kwam van Donatello.
Je kwam were uut Itoalië met e dêel werkn, lik de Boetelingen, nu in 't Museum van Gent en Moeder en Kind, da bekrôond wierd in München met de "grôte goudn êrepennienge".
Varia
thumb|left| Beeld van Guido Gezelle ip 't Guido Gezellepling in Brugge deur Jules Lagae
Onze-Lieve-Vrouwekathedroale van Dôornik
Architectonisch gezien is 't êen van de belangrykste gebouwn van België, deur de grotte en d' harmonieuze combinoasje van Romoansche en gotische styln.
Historie
't Oudste dêel is 't driebeukig schip in romoansche styl. Boovn de zybeukn ist er e tribune angeleid, en doarboovn e triforium van nissn.
In 1243 èn ze 't romoans koor ofgebrookn en vervangn deur een enorm gotisch koor die gerêed was in 1255.
't Portoal vo de westgevel dateert van roend 1500. 't Koordoksoal in renaissancestyl stamt uut 1574 en is e mêesterwerk van Cornelis Floris de Vriendt.
1251
1248 - 1249 - 1250 - 1251 - 1252 - 1253 - 1254 't Joar 1251 is 't 51e joar in de 13e eeuwe volgenst de christelikke joartellienge.
17 juli
17 juli is den 198stn dag van 't joar (199stn dag in e schrikkeljoar) in de gregorioansche kalender. 't Volgn nog 167 doagn toet 't ende van 't joar.
1243
1240 - 1241 - 1242 - 1243 - 1244 - 1245 - 1246 't Joar 1243 is 't 43e joar in de 13e êeuwe volgenst de christelyke joartellienge. thumb|Paus Innocentius IV ip 't êeste Concilie van Lyon
1522
1519 - 1520 - 1521 - 1522 - 1523 - 1524 - 1525 't Joar 1522 is 't 22e joar in de 16e eeuwe volgenst de christelikke joartellienge.
Willy Lustenhouwer
thumb|right|240px|Willy Lustenhouwer mé Ke Riema, Anton Peters, De Woodpeckers, Jaak De Vocht, Frieda Linzi en Suzy Marleen Willy Lustenhouwer, echte name Willy Lapouter, (°Sint-Andries, 21 oktober 1920 - †Assebroek, 13 juni 1994) was een Bruggeling die in 't Brugsch zoenk en kluchtn vertelde.
Uffizi
Het Uffizi is een paleis in Firenze, waarin een van de belangrykste kunstmusea ter weireld is gevestigd: de Galleria degli Uffizi. 't Ligt neevnst 't Palazzo Vecchio. 't Wa lange in 't bezit van de Medici-familie.
Zoetenoaie
Zoetenoaie (Nederlands: Zoutenaaie) is e kleen dorpsje in West-Vloandern en e deelgemeente van de stad Veurne. Zoetenoaie is lange 't kleenste gemeentje van België gewist, me moa 39 inweuners.
Zoetenoaie was een onafhankelike gemeente toet 1971, besteurd deur nen eigen burgemeester en gemêenteroad. De 17sten april 1971 is Zoetenoaie by Veurne gevoegd. De bevolkienge is nog achteruutgelopen, toe minder da 20 inweuners in 't begin van den 21sten eeuw ip een ippervlak van 2,07 km².
Zoetenoaie et gin echt dorpscentrum en sichtend de Fransche Revoluusje ôok gin kerke nie mè.
Bevern-Leie
Bevern-Leie (Nederlands: Beveren-Leie) es een dêelgemêente va Woaregem. Der weunn oungeveer 6000 minsn. Bevern ligt an de Leie. thumb|left| Hof "Te Beaulieu"
Burgemêesters
Een overzicht van de burgemêesters van Bevern-Leie tot aan de fusie van 1977:
Kampn
Kampn is e stad en gemeente in d' Hollandsche provinsje Overyssel. 't Ligt an den Yssel dichte by d' uytmoendynge in 't Ysselmeer. Kampn was vroeger lid van de Hanze. Den burgemêester Sander de Rouwe i van de CDA.
Beziënsweirdigheedn
Kampn is sedert 1975 e beschermd stadsgezicht. In de stad zyn der verschillige ryksmonumentn, gemeentelyke monumentn en oorlogsmonumentn.
1586
1583 - 1584 - 1585 - 1586 - 1587 - 1588 - 1589 't Joar 1586 is 't 86e joar in de 16e eeuwe volgenst de christelikke joartellienge.
Fransche Nederlandn
[[Ofbeeldienge:Hauts-de-France.svg|thumb|
]] De Fransche Nederlandn (Frans: Pays-Bas français) es de noame van et stik van de Nederlandn (de Lege Landn) ounder Karel den Stoutn da sinds de Vrede van Nymeegn in 1678 in Vrankryk ligt.
Geogroafisch
De Fransche Nederlandn bestoan uut:
De istorische noame Fransche Nederlandn komt nu dus à peu près overeen mei de Fransche regio Nord-Pas-de-Calais. D'r goan zelfs petiesjes round vo de regio eur oorsprounkelikke noame were te geevn en Dowoai (Frans: Douai) were tot oofdstee te benoemn.
Zuud-Vloandern
De betekenisse van Zuud-Vloandern verschilt van bronne tot bronne. Zo verwyst Zuud-Vloandern soms ollene noa Rysels-Vloandern, soms noa heel Frans-Vloandern.
Ridder Jan van Dadizele
Je wos de zeune van Jan II en Katharina Patyn. Ost 'n 17 joar oud wos begost 'n an e militaire carrière. Je dêe mee an verschillige veldsloagn in dienst van de Bourgondische hertoogn. Je trouwde me Kateleyne Breydel. Zyn tante was Gille van Dadizele, abdis in Marquette by Rysel.
Je leefde in e kastêel in 't domein Mariënstede. Ie wos nen vertrouwelink van Maria van Bourgondië, ma ip 't moment da ze trouwde mé Maximiliaan van Oostnryk gink 't slicht mé hem. Jan protesteerde tegen Maximilioan omdat dendien tevele taksen eiste voe oorloge. (Der woa ton wok veel honger, peste en der woaren wok vree koude winters gewist), en doardeure est ie uteindelik ommegebrocht deur Maximilioan.
Den 7stn oktober 1481 ist 'n in Antwerpn vermôord. Zyn proalgraf stoat in de crypte van de O.L.Vrouwebasilieke in Daizel.
Bouwkundig erfgoed in Moen
Lyste van bouwkundig erfgoed in Moen:
20 moarte
20 moarte is den 79stn dag van 't joar (80stn dag in e schrikkeljoar) in de Gregorioansche kalender. Nog 286 doagn toet 't ende van 't joar.
Prume
E prume of preume is in d' êeste plekke e soorte fruut. 't Ed ook e paar andere afgeleide betekenissen:
Zunnebeke
Zunnebeke (officieel Nederlands: Zonnebeke) is e gemêente in West-Vloandern. D'r weun mêer of 12.400 menschn.
Dêelgemêentn
Beseloare, Gilleveld, Passchendoale en Zandvôorde.
1653
1650 - 1651 - 1652 - 1653 - 1654 - 1655 - 1656 't Joar 1653 is 't 53e joar in de 17e êeuwe volgenst de christelyke joartellienge. thumb|Zêeslag by Scheveniengn thumb|Maarten Tromp
Eule (Kortryk)
Eule (Nederlands: Heule) es een dêelgemêente van Kortryk en es omgeevn deur Bissegem, Gullegem, Lendlee en Kuurne.
1971
1968 - 1969 - 1970 - 1971 - 1972 - 1973 - 1974 't Joar 1971 is 't 71e joar in de 20e eeuwe volgenst de christelikke joartellienge.
Eule (Kortryk)
Olgemêen
Ip disndag den 20sten april vant joar 2021 waster nen grôotn brand in de kappelle van 't Spes Nostra (bie de nunnekes). Den brand is ipgemerkt deur den klusjesman da de nunn gebeld adn omda den elektriek ut wa. Gelukkig waarn der gin nunnekes gewond gerakt. Ze adn jist gepeisd da der asbest ging vrie gekoomn zin, ma zebn sjanse want twas nie azo.
Tineke van Eule
't Volksliedje Tineke van Heule dankt zin noame an dit dorp. Den tekst es geskreevn deur René De Clercq. Ip ne goein dag è'tie zyn gedicht an Emiel Ullebroeck gegeevn en den dienen è't er een mezikske by geskreevn. Olle joare worden der in 't twidde weekend van september nog Tinekesfêesten g'organiseerd. Beist die fêestn weird'er een nieuw Tineke gekoozn. Da moet een freule van Eule zyn, liefst een moagde. Binst de Tinekesfêesten zyn d'er ôok de zôgezeide "Stôotn van Eule". De beste "stôot" krygt ne prys. In 't verleden woaren die stôotn dikkels polletiek getint en de flikken va Kortryk kwoamn regelmoatig orde ip zoakn stelln.
Jeniver
Jenivers (Nederlans: aalbessen) zyn de vruchtn van e struuke uut de familie Ribes. G'eit ze in 't wit en, mêer bekend, in 't rôod. Vandoage den dag zyn der ook ol vele variantn van verschillige grotte en kleur geselecteerd gewist.
De vruchtn zyn ietske klinder dan ne marbel grôot en angn an de struuke in troskes. Van jenivers wordt er in oeze streekn vele konfiteure gemakt. Ge kunt ze ôok were vindn in fruuttoartn.
Een ander sorte bessn eit zworte bessn in plekke van rôo of witte. Die sorte wordn poaters genoemd.
Lere
Een lere of e lêre is een twuk da gebruukt wordt vo omoge te klimmn. Da bestoat uut 2 lange boarn en doa tussn zittn ip regelmoatige afstandn treedn of sportn woar doa j'ip ku tertn. Je plats de lere schuun teegn een mure, een poale, een bôom of een twuk stevigs zodat y nie omverre volt. Ton ku je omoge klimmn via de treedn.
Variaties
Een traplere is een lere dat ip z'n zelvn ku stoan. Je kut een traplere uutklappn zodat er vooroan een steun is. Ip een vlakke ounderground ku je ton direct ip de lere klimmn. Van oan de zykant eet de lere ton gelik de vorm van de letter A.
De Standaard
thumb| De Standaard, eêrste uutgoave, 4 december [[1918]]
De Standaard is e Vlamsche gazette uutgegeevn deur Corelio.
Typerienge
Dezelstn uutgever briengt ook Het Nieuwsblad en Het Volk uut. De Standaard ounderscheidt er em van deur mêer uutgebreid nieuws over polletiek en buutnland te briengn, en minder over sport, regionoale feitn of sensoatie.
Olgemêen weird De Standaard, tôpe met De Morgen en De Tijd geklasseerd ounder de kwaliteitsgazettn van Vloandern. Dat oudt in dan ze meer artikels en analyses briengn over under hoofdounderwerpn lik polletiek, buutnland, cultuur of economie.
Blanknbergsche Revue
thumb| Affiche van de twidde Blanknbergsche revue (1936) De Blanknbergsche Revue is amusementstonêel dat ieder joar in moarte in 't West-Vlams ipgevoerd wordt deur de Koninklijke Toneelkring Onder Ons in Blanknberge. D'r kommn kluchtige stiksjes en satirische liedjes in over recente gebeurtenissn in 't steedje.
De Standaard
Typerienge
Ideologisch gezien komt ze uut ne katholiekn en Vlamsgezinden oek. Moa sichtent da de gazette in de joarn '90 et motto AVV-VVK (Alles voor Vlaanderen, Vlaanderen voor Kristus) up eur voorblad eit loatn volln, voart ze en minder uutgesprookn Vlams-nationoalistische koerse.
Blanknbergsche Revue
Onder Ons
Onder Ons is d' oudste nog bestoande culturele verêniginge van Blanknberge. Ze zyn ountstoan uut 't Consciences Taal en Letterkundig Genootschap dat ipgericht is in 1873. De vôorzitter was ton Leopold Konkelberge. In 't begun brochtn ze tonêel, café chantant en operette en ze woarn ook van grôot belang vo de Blanknbergsche carnaval.
Cilou Annys
thumb|Cilou Annys Cilou Annys (Brugge, 20 moarte 1991) is den 10stn januoari 2010 verkoozn toet Miss België 2010, in de Casino van Knokke. Ze volgt Miss België 2009, Zeynep Sever, ip.
De Standaard
Geschiedenisse
D'êeste editie kwoam uut in 1918. In 1940 binst den oorlog, stopte d'uutgevery 't uutbrengn van De Standaard. In 1947 kwam ter were e gazette uut. Va 1998 tot 2006 was de West-Vloamieng Peter Vandermeersch ôofdredacteur.
Vanaf moarte 2004 krimpt de gazette van ulder indeliks broadsheet formoat noa 'n praktischer tabloid-formoat. Ip 23 april 2007 wordt de layout van de gazette hêlegans erdoane en gemoderniseerd om beter an te sluutn ip ulder website die styf goed g'organiseerd is.
Blanknbergsche Revue
Onder Ons
In 1935 wierd er gestart met de revues. Gekende typetjes woarn Commère en Compère, Pette en Mette, Abel en Modest, 't vuul wuvetje met heurn Maurice en Schietje en Pietje.
Revues van 1935 tout 2013
D' êeste revues wierdn ipgevoerd in de fêestzoale Ons Huis: Twoalf joar gin revue deur den oorloge. Twientigste jubileumrevue: In 1968 gin revue. Vuufentwientigste jubileumrevue: Êeste ipvoerienge van Onder Ons in de Casino in december 1973: Hoogtepuntn van de vôrige revue. Vuufendertigste jubileumrevue: Êeste revue in de Casino (cinemazoale): Were noa fêestzoale Ons Huis: Êeste ipvoerienge in d' Oefenschole: Were in de vernieuwde Casino: Viftigste jubileumrevue: 65ste en latste revue:
Lucy Loes
thumb|Lucy Loes (april 2005)
Lucy Loes (Ostende, 24 januoari 1928 - Brèinienge, 17 juni 2010), eur echte noame is Lucienne Vanbesien, was e West-Vlamsche zangeresse. Ze noemn eur de keuniginne van 't visscherslied. Z'is gebrakt e gespoogn in Ostende e z'hè heel eur leven liedjes gezoungn in 't Ostends.
Op 11 ogustus 2005 es 't er e standbeeld van Lucy Loes gezet by den gernoastrap of den vistrap an de Visserskoai in Ostende, gin hêel ounlogische keuze, want doar is ze geboorn en z'eit olsan 't lief en 't leed van de Ostendsche vissers bezoungn.
Op 17 juni 2010 is Lucy Loes op 82-joarige leeftyd doôdgegoan.
Cilou Annys
Ze was idder ook ol Miss West-Vloandern.
Caroline Van den Berghe
Caroline Van den Berghe (De Panne) es een nieuwslezeresse en journaliste by de VRT.
Caroline Van den Berghe es begonn by de radio, êest by Radio Beach in Nieuwpôort, ton by Radio 2 West-Vloandern. O d'eur contract ofgelôopn wos, es ze by een Kortryks persagentschap begunn weirken, woar da ze ountdekt es deur WTV. Z'es doa 5 joar gebleevn vôorda ze de stap zette noa de nationoale TV by de VRT. In't begun dee ze reportages voo Ter Zake en het nieuws. Stillekesan begost ze eur toe te spitsn ip gerechtelik nieuws. By het verslag van de zoake Dutroux stound ze ip de êeste reke, woardeure da ze redelik bekend gekoomn es. Vanof 2005 legt ze eur toe ip Koppen justitie.
1482
1479 - 1480 - 1481 - 1482 - 1483 - 1484 - 1485
Badding
E badding is e stiksje hard materioal, e gezoagde balke, nogal dikwils van noaldhout. Et wordt gebruukt in de bouw e je kut der vanalles mee doen.
Der zyn vele meugelikheedn vor e badding. Baddings kunn gebruukt wordn vo je dakbedekkienge vaste te leggen. Hoe da ze geleid wordn hangt ervan of van welken dak da j' et.
Baddings wordn ook toegepast vo hulpconstructie by bekistiengn.
Abdy Ten Duunn
thumb|Ruïnes van d'abdy Ten Duunn De Duunnabdy of Ten Duunn wos een abdy in 't West-Vlamsche Koksyde.
Geschiedenisse
Ten Duunn eit zyn begeun gekend in 1107 oat de kluzeneire Ligerius em by de verzandende Schipgatkreek installeerdige. In 1122 weird doar ol en heremietgemêenschap erkend deur de bisschop van Terwoan. Loater bloeidige da uut noa en serieuze gemêenschap van Cisterciënzers monniken.
Pooln
Pooln (Pools: Polska), officieel de Republiek Pooln (Pools: Rzeczpospolita Polska), is e land in Middn-Europa. 't Legt in 't westn an Duutsland, in 't zuudn an Tsjechië en Slovakije, in 't ôostn an Litouwn, Wit-Rusland en Oekraïne. In 't nôordn legt et an de Ôostzêe. 'n Oofdstad van Pooln is Warschau. thumb|left| Koarte van Pooln
Abdy Ten Duunn
Geschiedenisse
In 1155 weird Idesbald Abt van de Duunnenabdy verkoozn. D'abdy kent ne grôotn economischen bloei en loat ne hêeln vloot bouwn voe wulle ut Iengeland in te voern omdat er in Vloanderen gin grondstoffen genoeg woarn voe de Vlamsche wulle- en loaknnijverheid.
1935
1932 - 1933 - 1934 - 1935 - 1936 - 1937 - 1938 't Joar 1935 is 't 35e joar in de 20e eeuwe volgenst de christelikke joartellienge.
Abdy Ten Duunn
Geschiedenisse
Ten gevolge van toenemend vervol van de gebouwn es de cisterciënzerabdy van Koksyde in 1627 overgebrocht gewist na Brugge. Doa wos d'r ol en ofdelienge van de abdy Ter Doest, moar z'èn doar toun e nieuwe abdy bygebouwd.
Pooln
Andre grôte steedn in Pooln zyn Krakau (Kraków), Łódź en Katowice.
Pooln zat ounder 't juk van Rusland (ex-USSR) toet an 1989. 't Land is sedert 1999 by de NAVO en sedert 1 meie 2004 is 't lid van de Europeesche Unie. 't Is in nuze streekn bekend gerocht achter d'n twiddn weireldoorloge ton da vele dorptjes deur Poolsche troepn bevryd woarn.
De levensstandoard is in Pooln de latste joarn styf vooruut an 't goan: overol in Pooln wordt er gebouwd en zyn der wegenwerkn. De Poolse regerienge zendt in Ingeland zelfs spotjes uut ip den tv vo Poolse werkmann were noa Pooln te roepn.
De oudere generoatie kan nog Russisch klappn, de jounge klappn ollemoale Iengels en moetn nietn weten van de Russen.
Weirelderfgoed
In Pooln stoan der 14 plekk'n ip de weirelderfgoedlyste van den UNESCO.
Bekende Pooln
🇪🇺
1638
1635 - 1636 - 1637 - 1638 - 1639 - 1640 - 1641 't Joar 1638 is 't 38e joar in de 17e eeuwe volgenst de christelikke joartellienge.
Koomn (Belgie)
Koomn (Nederlands: Komen, Frans: Comines, Woals: Cômene, Picardisch Cômâne) is e stadje in Henegouwn, en e dêelgemêente van de faciliteitngemêente Koomn-Woastn sedert 1977. Juste lik d'ander dêelgemêentn van Koomn-Woastn, wos Koomn tout 1963 dêel van West-Vloandern.
Koomn legt lasen de Leie. An 'n overkant van de Leie legt Koomn-Frans.
Communautaire probleemn
Koomn kwam begun joarn tachntig in 't nieuws omdat er e Vlamsche schole kwam. De burgemêester wos doa teegn, en 'n Franstoaligen minister van Ounderwys ouk. Toch kwam de schole d'r, in 1981. De schole krygt subsidies van de Vlamsche Gemêenschap omdat de Franstoalige Gemêenschap dat ni wilt doen, ouk ol zyn ze wettelik verplicht.
René De Clercq
thumb| Monument vo René De Clercq in [[Deirlyk]] René Desiderius De Clercq (Deirlyk, 4 november 1877 - Maartensdyk, 12 juni 1932) was ne West-Vlamse schryvre, dichtre, politiek activist en componist.
In 1896 gingt ie êest geneeskunde studeern an d' Universiteit van Gent moa je schoakelde ol zêre over noa Germoanse filologie. De Clercq rakte via Emmanuel Bom betrokkn by et literair tydschrift Van Nu en Straks en in 1901 was 't ie voorzittre van Rodenbach's Vrienden, Toalkundig Studentengenootschap, da Julius Mac Leod steunde in zyn stryd vo vernederlandsinge van 'n universiteit. In Gent richtte ie me Gustaaf De Smet 't Algemeen Kunstverbond voor Beide Vlaanderen ip, e culturele verêniginge vo de "kunst der letteren en beeldende kunsten".
Deur 'n Duutsn invol in augustus 1914 vlucht De Clercq noar Holland, woa dat ie an de Belgische schole in de Van Ostadestroate in Amsterdam lesse ging geevn. Je werd redacteur van 't tydschrift "De Vlaamsche Stem", e blad dat in februoari 1915 werd ipgericht vo Belgn van Vlamse ofkomst. Je schryft er Belgicistische gedichtn in woarin dat 'n de Vlamse ontvoogdinge verdedigt. Moar achter een ende werd et blad, woavan dat ’n hoofdredacteur was tegoare mè Antoon Jacob, een anti-Belgisch tydschrift. Keunink Albert I zorgt er doarom zelve vôorn dat ie gin lesse mi mag geevn en et blad nie mi mag geleezn weirn an 't Yzerfront. Doadeure komt et blad in geldnood.
Tot zyn dôod èit De Clercq geschreevn over de Vlamse literature en èit 'n geregeld toespraakn doarover g'houdn.
Ip 54-joarige leeftyd ist 'n gestorvn in Maartensdyk. Viftig joar achter zyn dôod ist ’n herbegroavn in zyn geboorteplekke Deirlyk, woa dat er een museum en een grafmonument is voor hem.
Ôostduunkerke
Ôostduunkerke (Nederlands: Oostduinkerke) is e dêelgemêente va Koksyde.
't Strand van Ôostduunkerke is by lêeg woater e kilomeiter brêed.
Beziensweirdigheedn
thumb|left|De Wittn Burg, e [[dune in Ôostduunkerke]]
KV Kortryk/Sezoen 2006-2007
KV Kortryk speelde in de twêede klasse in 2006-2007. Ze zyn 3de geendigd, me 67 puntn. Ze mochtn de eindronde speeln, moar ein doarin gin êen punt goald.
Sleeswyk-Holstein
Sleeswyk-Holstein (Duuts: Schleswig-Holstein) es êen van de zestien Duutsche dêelstoatn. Den hôofdstad es Kiel, andere belangryke steedn zyn Lübeck, Flensburg en Neumünster. Der weun'n e klêene 3 miljoen mienschn in Sleeswyk-Holstein
Geografie
Sleeswyk-Holstein ligt in't nôord'n van Duutsland, in't zuud'n van't schiereyland Jutland. De dêelstoat grenst an Denemarkn in't nôord'n, de Nôordzêe in't westn, den Ôostzêe en Mecklenburg-Voorpommern in't ôostn en Nedersaksn en Hamburg in't zuud'n. In't zuudwestn vormt de Elbe de schreve me Nedersaksn. Twis deur Sleeswyk-Holstein lôopt et Nôord-Ôostzêekanoal.
Administratieve indêlienge
Sleeswyk-Holstein es oenderverdêeld in 11 Kreise en 4 Kreisfreie Städte (grôte steedn die nie valn oender e Landkreis moa direct oender de dêelstoat): thumb|right|350px|Landkreise in Sleeswyk-Holstein
Polletiek
De deelstoat weird sedert 28 juni 2017 geleid deur Daniel Günther van de CDU, in e koaliesje me de groene en FDP.
Karel den Grôotn
right|thumb|250px| ’t Frankisch Ryk in 't blauw. De veroveriengn van Koarel de Grôotn in ‘t oranje thumb|250px| Blad uut de Codex Aureus, geschreevn in Karolingischn minuskel Koarel de Grôotn (Latyn Carolus Magnus, Frans en Iengels Charlemagne), van ‘t Huus van de Karoliengers, Jupille-sur-Meuse, 2 april 742 - Aakn, 28 januoari 814), was keunienk van de Frankn van 768 tout an z'n dôod en in 800 wierd ’n deur paus Leo III tout keizer gekrôond.
Ip initiatief van keizer Frederik Barbarossa wierd 'n in 1165 hillig verkloard deur teegnpaus Paschalis III.
Zyn leevn
Koarel de Grôotn was e zeune van Pepeyn de Kortn en van Bertrada van Laon, bygenoamd Bertrada met de grôote voetn.
Deurda zyn skelet in Aakn bewoard is, weetn ze dat ’n styf grôot was.
Achter den dôod van Pepeyn de Kortn in 768 wierd et ryk volgns de Frankische tradiesje verdêeld tusschn de twi broers. Koarel krêeg et nôordelik stik en je wierd gekrôond in Noyon.
Keizer
’t Besteur van Koarel de Grôotn was g’inspireerd ip de klassiekn oudheid, en ip Kestdag 800 liet ‘n hem deur paus Leo III in Rome tout keizer van ‘t West-Romeins Ryk krôonn. Dien titel was nie mè gebruukt in West-Europa sedert 476.
Achter den oundergank van ’t West-Romeins Ryk ha Byzantium de keizerstitel g’erfd en nu zoatn ze met e twikeizersprobleem. Mo ‘t Ôost-Romeins Ryk was styf verzwakt en ze woarn nie sterk genoeg vor hunder te verweirn. In 812 erkende Byzantium, teegn hunder gouste, officieel ‘t Frankisch keizerschap.
Cultureel
Koarel de Grôotn sprak verschillige toaln: Latyn en ênigte Germoansche dialectn. Zyn eign toale was e Frankisch dialect van ’t West-Germoans of e vroege vorm van ’t Oudnederlands. Je kost nie leezn of schryvn, moa je liet volksverhoaln ipschryvn in ’t Frankisch. Da boek is spytig genoeg verloorn gegoan.
Binst zyn reizn noar Italië kwamt ‘n in contact met e hêeln andere weireld. Je zag de monumentn van Rome, de verfynde Byzantynsche cultuur in Ravenna en je wilde dat ook in ’t nôordn. Je begost kunst en weetnschap t’introduceern en je richtte schooln ip.
‘t Hof van Koarel de Grôotn kwam ‘t centrum van intellectueel leevn. In de schooln wierd er e nieuw schrift ountwikkeld da zorgde vor êenheid in ’t schryvn. Die verêenvoudigienge van ‘t Merovingisch schrift, in de vorm van de veel beter leesboarn Karolingischn minuskel, lag an de boasis van ‘t schrift van de Germoansche en Romoansche toaln, woavan dat ‘t Manuscript Codex Aureus, e godsdienstig boek dat ’n liet moakn in 'n abdye, e goe voorbeeld is.
‘t Was e round schrifttype dat hem zere verspreidde over hêel Europa. Loater wierdn de spaties ingevoerd, wa da 't nog beter leesboar makte. ‘t Schrift evolueerde noa ‘t Gotisch schrift omda de schryfstifte vervangn wierd deur de ganzeplume.
De drukletters van nu, die ountwikkeld zyn in de Renaissancetyd in Italië zyn gebaseerd ip de Karolingischn minuskel.
Karolingische muntn
De zilvern denarie of denier, ook wel penning genoemd (Latyn denarius) bestound ol binst de Romeinsche republiek (van 223 v. Chr) en blêef in gebruuk tout an den oundergank van ‘t West-Romeins Ryk in 475 achter Chr.
Ounder Koarel de Grôotn wierd de denier ols zilvern êenheidsmunt were ingevoerd.
‘t Woord denarius komt van denarius nummus, wa da muntêenheid van tiene wil zeggn.
De noame leeft nog vôort in dinar, de muntêenheid die in verschillige Arabische landn wordt gebruukt, en in dinero, ‘t Spoans woord vo geld.
Ook de oude Fransche muntêenheid denier is van denarius ofgeleid. In Iengeland wierdn de pryzn, vó d’invoerienge van ‘t decimoal systèim, uutgedrukt in L/s/d, (vo pond, shilling en penny), woaby da d’ofkortienge d vo penny ofkomstig is van denarius.
Vrouwn en jounges
Koarel de Grôotn ha zeevntien jounges met acht van zyn tien geweetn vrouwn of byzittn.
Met Himiltrude: Met Desiderata van Lombardeye: gin jounges.
Met Hildegard van Zwaabn neegn jounges: Mè Fastrade van Franconie: Mè Luutgarde van Alemanië: gin jounges
Uut zyn verhoudienge mè Sigrada: Uut zyn verhoudienge mè Reginopycrha: Uut zyn verhoudienge met Adelinde: Uut zyn verhoudienge mè Madelgardis:
Dôod en ipvolgienge
Koarel de Grôotn is begroavn in zyn eign kapelle in Aakn. Zyn ênigste zeune die nog leefde, Lodewyk de Vroomn, volgdeg' hem ip. 750px|center|thumb| Grafmonument van Koarel de Grôotn in den Dom van Aakn
18 september
18 september is den 261stn dag van 't joar (262stn dag in e schrikkeljoar) in de gregorioansche kalender. 't Volgn nog 104 doagn toet 't ende van 't joar.
Joke Devynck
Joke Devynck (Poperienge, 10 oktober 1972) es een West-Vlamse actrice. Achter heur geboorte is ze verhuusd noa Westkapelle. Oloewel da ze bekend gekoomn es deur eur rolle in de tv-serie Flikken als flik Tony, speelde ze ol veel langer in 't theoater. Gelyk veel bekende acteurs es z'ofgestudeerd an de Studio Herman Teirlinck in 1994. Doarachter eit ze veel theoaterrolln gespeeld, tot in 1999, toen da ze deurebrak by 't grôte publiek.
Zutphen
Zutphen is e stad en gemeente in d' Hollandsche provinsje Gelderland. 't Ligt e 30-tal km te noordoostn van Arnhem, ip 't punt woardat den Yssel t'hope komt met de riviere de Berkel. De noame zoe "zuyd veen" wiln zegn. In 2005 is de gemeente Zutphen soamngevoegd met de gemeente Warnsveld. De burgemêester Annemieke Vermeulen i van de VVD.
Zutphen grenst in 't noordoostn an Lochem, in 't zuydn an Bronckhorst, in 't zuydwestn an Brummen en in 't noordwestn an Voorst.
Veelvroate
E veelvroate (Gulo gulo) is de grotste sôorte marterachtige die up 't land leeft, ollêne 'n reuznotter is e bitje grodder. 't Is e bêeste die verre ollêne up 't nôordn van d'Eirde leeft, ollêne an de westkust van Amerika lopt nunder verspreidienge toet an Californië.
't Zyn zeker 2 oundersôortn, de G.g. gulo in Europa en Azië en G.g. luscus in Nôord-Amerika (ol zyn der weetnschappers die der nog 4 benoemn). Veelvroatn zyn in Eurasië ountstoan en zyn beistn de latstn ystyd ol de Beringlandbrugge in Amerika beland.
Noame
De noame veelvroate is overenoomn uut 't Duuts, mor is eigentlik e verkêerde vertoalienge uut 't Oud-Zweeds. Doa zeiden ze der fjellfräs teegn, die bergkatte wult zeggn.
Oek de weetnschappelikke noame gulo wult veelvroate zeggn, juuste lik de miender gebruukt Iengelsche noame glutton. De mêest gebruukte noame in 't Iengels is wolverine, die verzeker klêenn wolf wult zeggn.
Verspreidienge en leefgebied
Veelvroatn kommn vôorn in Nôord-Europa (Nôorweegn, Zweedn, Finland en Rusland) en Nôord-Azië (Rusland toet an de Beringzêe, stiksjes van Mongolië en China) en in Nôord-Amerika (Alaska, 't grotste dêel van Canada, Groenland en de westkust van de Verênigde Stoatn). In tyde han ze e vele groddere verspreidienge (Duutsland, Pooln, de Baltische Stoatn en 't grotste dêel van de Verênigde Stoatn).
Ze zyn surtout te viendn in de noaldbusschn van 't nôordn, mo ze zyn oek nie vies van de toendra en bergachtige streekn. De vintjes en e grôot leefgebied, die overlapt met de klindere territoria van verschillige wuvetjes.
Uutzicht
Z'hen oek scherpe tandn en klauwers, woamei dan ze oek in boomn kunn klemmn, etwot dan ze wel nie vele doen.
Leevn
Veelvroatn leevn surtout by nachte, de keure voun êen te zien, is nie ol te grôot. Toune zoekn ze achter teetn (in Amerika zoekn ze surtout oas, in Europa en Azië zyn 't idder echte joagers), surtout vlêes, ol eetn z'oek wel plantn en beiers. Z'hen de reputoasje van indeliks toai en stout te zyn en sommigte versloagn van weetnschappers en joagers bevestigen dadde. Olhoewel dan ze zelve nie ol te grôot en zwoar zyn, zyn der getugenissn over 't kokkeduunn van kariboes, edelhertn en elandn. Ze goan oek nie zêre plekke moakn voun beirn en wolvn en durvn te vichtn voun 't teetn dan die bêestn epakt hen.
No menschn toe zyn ze idder schuw. In de latste 200 joar is er indeliks vele up nunder ejoagd voun 't vel en de populoasjes zyn hier en doa stabiel, ol zyn der nog vele plekkn woa dan ze achteruut goan. Nie ollêne de jacht, mor oek 't kappn van busschn en de fragmenterienge van nunder leefgebied, doe nunder gin goed. In de Verênigde Stoatn is er vroeger surtout up ejoagd omdan de boern benauwd woarn dan ze nunder kiekns en aar bêestn gienkn pakkn. In Scandinoavië han ze de slichte gewunte voun binn te goan in huuzn up zoek achter teetn en toune en indeliksje stank achter te loatn (uut nunder anoale kliern).
1715
1712 - 1713 - 1714 - 1715 - 1716 - 1717 - 1718 't Joar 1715 is 't 15e joar in de 18e eeuwe volgenst de christelikke joartellienge.
Zoniënwoud
right|thumb|Beukn (Fagus sylvatica) in 't Zoniënwoud 't Zoniënwoud (Frans: Fôret de Soignes) ès 'n grôot bos, te kloffe in de middn van België, te zuudôosten van den ôofdstad Brussel. 't Es mêer of 4000 ectoare grôot. Het weird behêerd deur tezelfdertied Vloandern (56%), het Brussels Ôofdstedelik Gewest (38%) èn het Woals Gewest (6%). Der poaln ôok nog tefrente privébossen an en et Kapucijnenbos da eigendom es van de Koninklikke Schenkieng.
Het Zoniënwoud ligt èp het grondgebied van de Vloamsche gemeenten Sint-Genesius-Rode, Hoeiloart, Overyse en Tervuurn, de Brusselse gemeenten Ukkel, Woatermoal-Bosvôorde, Oudergem en Sint-Pieters-Woluwe en de Woalse gemêenten Terhulpen en Woaterloo.
Zoadbloaze
thumb| Zoadbloasjes (Vesicula seminalis) De zoadbloasjes (Latyn: Vesicula seminalis) moakn dêel uut van 't vôortplantiengsstelsel van de vint. 't Zyn twêe uutstulpiengn van de zoadleider juste boovn de prostoat. Binst een orgasme produceern kliercelln in de wand e dikke vloeistoffe die tegoare met de zoadcelln en mè 't vocht van de prostoat en de kliere van Cowper 't sperma vormt. Circa 70% van 't sperma is ofkomstig uut de zoadbloasjes.
Yper
thumb|left| De loaknalln up e typischn West-Vlamschn zomerdag thumb|right| Zicht up de mart thumb|right|Loaknalle van Yper (11 okt 2004) thumb|right| De vestn thumb|right| De Sint-Moartnskathedroale
Yper (Nederlans: Ieper) is de grotste stad va de Westhoek en de zesde grotste van West-Vloandern. 't Weunn e klene 35.000 menschn.
Noame
In 't boeksje De Vlaamse Gemeentenamen, Verklarend Woordenboek, uutegeevn deur 't Davidsfonds in 2010, stoat er dat de noame Yper komt van wuk die nu 'n Yperleet is, mor in tyde geweune *ipara, die Voorgermoans of Oudeuropees zoudt zyn of voogns toalkundigen Gysseling oek van *eipara > *ejap, die rood zoudt wulln zeggn, no 't kleur van 't woater van 'n Yperleet. In de geschrift is Yper voun 'n êeste kêe te viendn in 1071, toune Ipera. D'officiële noame Ieper is oek e misse, want etymologisch verkêerd omda 't de klankwettn en lokoale uutsproake nie volgt. 't Zoudt voogns d'auteurs Iper (lik Izegem en Izenberge) of IJper (lik IJzer) moetn zyn, mo zeker nie Ieper.
Lokoale gewuntn
'n Elfstn november komt Sinte-Moartn met ol ze zworte pietn an met ze boote an de koaie, dat is 't ende van 'n voart (d'Yperlee). 't Stoan toene e masse kienders me nunder ouders te wachtn en ze goan toune oltegoare noa 'n Mart. Oek in olle deelgemeentn is er e Sinte-Moartnstoet. De jounges krygn doa sneukelienge (mandarynn, spekeloaschekoekn, schokla, pikkeniekn, ozelievevrouwtjes en sintemoartnskoekn). Up 'n efsn november krygn de meeste jounges toun oek etwot va speelbucht.
Toale
Wuk dat er specioal is in Yper, is de uutsproake van de lange klienkers ee en oo (ollene echte Yperliengn doen dadde, de meeste menschn van de deelgemeentn nie):
Typisch an 't Ypers (en ouk wel in de gemeentn in 't rounde) is 't woord enni. 't E verschillnde betekenissn, 't is te zien in wuk e zinne daj 't gebruukt. Deurda ze dat zovele zeggn, lachn ze doa stief mei in de reste van de provinsche. 't Zou afstamn van d'Engelschen die oltid innit zeiden bist den Eerstn Wereld Oorlog.
Kernen
De gemeente Yper bestoat uut neegn deelgemeentn. Buutn 't stadscentrum zelve (me meer of duust inweuners per vierkantn kilomeiter de dichtsbevookte deelgemeente), liggn der doarround nog de deelgemeentn Boezienge, Brieln, Dikkebus, Elverdienge, Ollebeke, Sient-Jan, Vloamertienge, Vormezele, Zillebeke en Zuudschote.
De gemeente Yper grenst deur zyn uutestrekteid an e masse landelikke dorptjes en gemeentn: thumb|350px|left|Yper, deelgemeentn en buurgemeentn. De gilve stikkn zyn bebouwde kernn.